34 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da906bd7be59adca4ed5d133a4da2cfd.pdf 6fdc675806d8a2676a52927f90d552a5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:812 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:746 Title A name given to the resource Sytuacje konfliktowe powstałe na tle wykroczeń przeciw normom społecznym / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.57-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd, Mirosław C. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a Polska", t. X V I I I : 1974 z. 1 M I R O S Ł A W A C. DROZD SYTUACJE KONFLIKTOWE POWSTAŁE N A TLE WYKROCZEŃ PRZECIW NORMOM SPOŁECZNYM Na przykładzie społeczności wiejskiej powiatu otwockiego Współczesne analizy i teoretyczne rozważania etnograficzne niejedno­ krotnie podkreślają istotne znaczenie badań nad postawami i zachowa­ niami społecznymi w układzie konfliktowym. Rzeczywista sytuacja spo­ łeczna zawiera bowiem zawsze elementy konfliktowe. Społeczny system interakcji funkcjonuje w oparciu o wzajemne oddziaływania bodźców i reakcji w stosunkach między jednostkami i grupami. Opozycja, której szczegółowym typem jest właśnie k o n f l i k t , stanowi jeden z głównych procesów społecznych, przeciwstawiający się współdziałaniu — koope­ racji. Normy regulujące zachowanie jednostki w grupie, a w szczególności stopień zgodności zachowań członków grupy z normatywnymi wzorami k u l t u r o w y m i , determinują nasze oczekiwania co do postaw innych l u ­ dzi. Na straży tych zachowań — obok powszechnej aprobaty i nieadmix 2 1 Rozumiany jako zachowanie opozycyjne, k t ó r e nie odpowiada ogólnie przy­ j ę t y m normom, gdzie p r z e c i w s t a w i a j ą c e się strony, osoby lub grupy dążą do w z a ­ jemnego udaremnienia swoich w y s i ł k ó w , w y r z ą d z e n i a szkody, unicestwienia itp., przy czym zazwyczaj m a j ą t a k ż e inny d r u g o r z ę d n y cel. W r o z w a ż a n i a c h teoretycz­ nych na temat k o n f l i k t u spotykamy się z chaosem i p o p l ą t a n i e m 3 jego o d m i a n : a — k o n f l i k t u w znaczeniu psychologicznym (czyli zderzenie się a n t a g o n i z m ó w pozbawione rzeczowej podstawy); b — k o n f l i k t u w znaczeniu niepsychologicznym (czyli zderzenie z w i ą z a n e np. z niepodzielnością pewnych d ó b r czy i c h niedostat­ kiem, niekoniecznie połączone z w r o g o ś c i ą ) ; с — k o n f l i k t u łączącego dwie poprzed­ nie wersje. Por. też M . O s s o w s k a , Normy moralne. Próba systematyzacji, W a r ­ szawa 1970, s. 167. Przy czym s t o p i e ń integracji normatywnej będzie w y n i k i e m w i e l u czynni­ ków, m.in. w e w n ę t r z n e j zgodności z l e ż ą c y m i u podłoża podstawowymi systemami wartości, j e d n o z n a c z n o ś c i n o r m zinstytucjonalizowanych w istniejących społecznych organizacjach, społecznego zdyscyplinowania c z ł o n k ó w grupy i t p . 2 �58 MIROSŁAWA С. DROZD nistracyjnych sankcji — stoją wyspecjalizowane instytucje (m.in. pra­ v/ne), zajmujące się nie tylko ochroną norm (przyjmując w tym wypa­ dku funkcje całej zbiorowości), ale i ich monopolistycznym ustanawianiem. W tych warunkach może zaistnieć sytuacja, że zbiorowość nie akceptuje danej reguły postępowania i w maksymalnym stopniu jej nie przestrze­ ga, choć jest ona poparta sankcją instytucji państwowych. Stopień spo­ łecznego urzeczywistnienia się danej normy zależy bowiem od dwóch podstawowych warunków: sprawnie zorganizowanej sankcji oraz skali akceptacji społecznej (wewnętrznej w przeżyciach i zewnętrznej w za­ chowaniu) . Zadanie prawa zasadza się więc przede wszystkim na nie­ dopuszczaniu do konfliktów lub ich rozstrzyganiu w wypadku zaistnie­ nia. Przy czym przyjmuje ono szeroko stosowaną metodę rozładowywa­ nia antagonizmów na drodze uciekania się do kompromisu proponowanego zwykle przez osobę postronną, w konflikcie nie zaangażowaną . 3 4 Wśród społeczności wiejskiej obserwuje się szereg sprzeczności i kon­ fliktów, przybierających formy wyraźnej wrogości i agresywnych dzia­ łań, jak też i mających łagodniejszy, niedrastyczny przebieg. Jest bowiem zrozumiałe, iż mimo skrajnych uczuć antagonistycznych nie zawsze dochodzi do czynnej reakcji (rękoczynu czy innych szkodliwych dzia­ łań), a tym bardziej do regulowania przedmiotu sporu na drodze praw­ nej w sądownictwie karnym (w wypadku np. naruszenia nietykalności osobistej) czy cywilnym (gdy chodzi o formalne uregulowanie sytuacji niejasnej lub spornej). Zazwyczaj złagodzony charakter przybierają sprzeczności przeja­ wiające się w rodzinie i społeczności wiejskiej, m.in. między postawami różnych pokoleń w stosunku do pracy w gospodarstwie rolnym; war­ tością ziemi i wartością zawodu rolnika a innymi zawodami; dawnymi i nowymi obowiązkami rodzin chłopskich (np. wobec kształcenia dzieci); między całokształtem zjawisk tworzących dotychczasową istotę gospo­ darstwa chłopskiego i istotą nowoczesnego przedsiębiorstwa z wysoką techniką i społecznym podziałem pracy etc. W większości wypadków wrogie działania nie towarzyszą również grupie spraw rozpatrywanych przez sądownictwo cywilne , a mianowicie sprawom o wyjawienie ma5 3 Por. J . K o w a l s k i , Psychospołeczne podstawy norm prawnych, [w:] Z za­ gadnień teorii prawa i teorii nauki Leona Petrażyckiego, Warszawa 1969, s. 50. Por. O s s o w s k a , Normy..., s. 170. Według B. M a l i n o w s k i e g o (Prawo, zwyczaj, zbrodnia w społeczności dzikich, Warszawa—Poznań 19319, s. 44-45) reguły prawa cywilnego dotyczą głównie „usług ekonomicznych, kwestii własności i sposobu w y w i ą z y w a n i a się z osobistych zobowiązań. Siła prawa zasadza się tu na systematycznej współzależności... G ł ó w ­ nym polem etnologicznego prawoznawstwa jest zatem analiza wszelkich stosunków społecznych". 4 5 �59 SYTUACJE KONFLIKTOWE jątku, zezwolenie na zawarcie małżeństwa, wyznaczenie opiekuna, przy­ sposobienie, o niedotrzymanie umowy o pracę czy odszkodowania za wypadki drogowe. Wyjątek stanowią tu długotrwałe procesy spadkowe, podczas których dochodzi do licznych rękoczynów między zainteresowa­ nymi stronami. Drastyczne formy przybierają natomiast konflikty przejawiające się w sporach o granice posiadłości, o ziemię, o dożywocie, czy też wcho­ dzenie zwierząt w szkodę, rozgrywające się zazwyczaj wśród członków najbliższej rodziny lub sąsiadów. W problematyce współczesnych konfliktów na wsi szczególnie inte­ resujące były dla autorki drastyczne przejawy antagonistycznych dzia­ łań i reakcji, w konsekwencji których miało miejsce złamanie jednej z podstawowych norm współżycia społecznego — normy prawnej . Przy czym przedmiotem analizy były przede wszystkim sytuacje konflikto­ we, gdzie przedmiotem sporu jest ziemia. Dlatego też we wstępnej fazie badań zastosowano metodę analizy materiałów s ą d o w y c h Szczegóło­ wymi rozważaniami objęto akta sądowe Archiwum Sądu Powiatowego w Otwocku za lata 1945, 1969-1971 wydziału karnego i cywilnego огаг materiały referatu scaleniowego trzech wsi pow. otwockiego z Prezy­ dium Powiatowego Biura Geodezji. 6 7 8 6 Rolę i znaczenie badania norm prawnych dla zrozumienia zasad i mecha­ n i z m ó w funkcjonowania społeczeństwa podkreślał mocno M a l i n o w s k i , Prawo..., s. 45, 46, 51, 83. Na podstawie badań nad izolatami doszedł on do stwierdzenia, że „konstelacje i konfiguracje reguł zawierających się w jakiejś instytucji" okre­ ślają moc prawa. Dlatego też nie należy się ograniczać do „studiowania sztywnych reguł lecz badania, jak reguły te funkcjonują, jak uchybienie im rodzi różne kon­ sekwencje" i reakcje przeciwko winnemu. Najważniejsza jest w i ę c nie forma pra­ wa, ale jego działanie. Specyfiką reguł prawa jest fakt uważania ich i odczuwania przez społeczność za „zobowiązanie jednej osoby oraz uprawnione roszczenie i n ­ nej". Znajdują one s w o j ą sankcję „nie tylko w motywach natury psychologicznej, ale także w określonym mechanizmie społecznym" siły wiążącej, opartym „na wza­ jemnej zależności", który wyraża s i ę w r ó w n o w a ż ą c y m szeregu wzajemnych usług" oraz w „połączeniu takich roszczeń w sploty wielostronnego stosunku". 7 Metoda ta z metodologicznego punktu widzenia ma charakter obiektywnych badań materiałowych. Opiera s i ę bowiem na materiale, do którego można p o w r ó ­ cić, a zatem na danych, które nie uległy zniekształceniu w trakcie samego procesu badawczego, ale które są wyrazem subiektywnych postaw osób wmieszanych w prze­ słuchania i procesy. Wywody oskarżonego, oskarżyciela, a w niektórych sytuacjach i sędziego, są zdeterminowane przez rozmaite czynniki indywidualno-sytuacyjne. Można w i ę c powiedzieć, ż e badania oparte na aktach s ą d o w y c h mają do czynienia ze zobiektywizowanym materiałem subiektywnym. Por. też A. Podgórecki, Zarys socjologii prawa, Warszawa 1971, s. 217. O wyborze powiatu otwockiego jako terytorium badań zadecydował fakt pro­ wadzenia na tym obszarze od kilku lat monograficznych etnograficznych badań terenowych. 8 �60 M I R O S Ł A W A С. DROZD 9 Znamienne jest, że we wszystkich analizowanych przypadkach , bez względu na obiektywny fakt złamania określonej normy współżycia spo­ łecznego, opatrzonej sankcją administracyjną (w postaci odpowiednie­ go przepisu czy paragrafu), doszło do wykroczenia antagonizmu poza bezpośrednio zainteresowane strony i społeczność wiejską oraz szuka­ nia rozwiązania poprzez werdykt instytucji państwowej •— sądu czy instancji partyjnych. Można by przypuszczać, że nieadministracyjny na­ cisk i sankcje społeczności wiejskiej były w tych wypadkach zbyt sła­ be lub też dana społeczność nie chciała albo nie potrafiła interwenio­ wać w konflikcie. Chociaż w większości wypadków formalną przyczyną agresji były drobne spory i nieporozumienia, rozstrzygnięcie ich, nie zważając na koszty, powierzano instancjom sądowniczym lub też wyż­ szym instancjom partyjnym. Następnie w toku prac terenowych starano się wyjaśnić jakie były obiektywne podstawy konfliktu, czyli warunki, które doprowadziły do wrogich uczuć i zachowań oraz ich widocznych przejawów . Sądzono, że uzyskanie odpowiedzi na to pytanie przyczyni się do zbliżenia i roz­ wiązania generalnego problemu pracy, a mianowicie ukazania mechani­ zmu powstawania i funkcjonowania antagonistycznych postaw społecz­ nych we współczesnej wsi podwarszawskiej. W oparciu o badania terenowe starano się wyjaśnić: 1. Czym różnią się wypadki konfliktowe znajdujące odbicie w ak­ tach sądowych od konfliktów zachodzących na wsi w ogóle, a więc w jakiego typu wypadkach konfliktowych dochodzi do bezpośredniego odwoływania się do instancji sądowniczych i innych, czego się po ich werdykcie oczekuje, jaka jest reakcja na ten wyrok, w jakich okolicz­ nościach wyroki sądowe nie są respektowane, jaka jest tradycja roz­ wiązywania sporu na drodze sądowej? 2. Jaka jest rola instytucji wychowawczych (szkoła, kościół) oraz wynikających z działalności tych placówek norm postępowania (np. mo­ ralnych) w już zaistniałych sytuacjach konfliktowych, czy instytucje te spełniają, i do jakich granic, rolę czynnika wpływającego na wzoro­ wanie norm? 3. Jakie inne czynniki (społeczne, ekonomiczne, kulturowe) zmu­ szają jednostkę do podporządkowania się obowiązującym normom po­ stępowania (poza sankcjami administracyjnymi). W jakich wypadkach mają one moc obowiązującą i czy rzeczywiście reguły postępowania są 10 9 Efektem analizy poszczególnych akt s ą d o w y c h było m.in. wytypowanie do szczegółowych badań terenowych kilkudziesięciu wsi powiatu otwockiego, gdzie konflikty przybrały najbardziej drastyczne formy. Por. też O s s o w s k a , Normy..., s. 161. 1 0 �SYTUACJE 61 KONFLIKTOWE przestrzegane, co grozi za uchybienie im, jakie czynniki wpływają na dokonywane wybory (motywacje)? Niezależnie od przeprowadzenia analizy wybranych sytuacji starano się ustalić rejestr przepisów prawnych o charakterze administracyjnym oraz zwyczajowych nakazów i zakazów regulujących w tradycji normy zachowania jednostki, jak również wzajemne stosunki między jednost­ kami, pomiędzy społecznością lokalną i państwem. Następnie starano się zwrócić uwagę na to, jaką rolę odegrały w interesujących przypad­ kach tradycja i nieaktualne już podziały społeczne (wsie na t y m terenie należały do różnych typów własności — były tu wsie folwarczne, chło­ pskie, mieszane). Z akt sądowych wynika jasno, że określone osoby, nie zawsze zwią­ zane więzami rodzinnymi z procesującymi się stronami, bez względu na konsekwencje, składają zeznania tendencyjnie korzystne dla jednej z nich. Sprawia to wrażenie istnienia ekonomicznych bądź pozaekonomicznych powiązań. Charakter tych powiązań starano się wyjaśnić m.in. uzysku­ jąc odpowiedzi na pytania: jaka jest rola czynników psychologicznych i jednostkowego nieprzystosowania (frustracji) w zaistniałym konfli­ kcie, jak również jaka relacja zachodzi między wykształceniem a czę­ stotliwością działań antagonistycznych, z procesami sądowymi włącznie?. Odpowiedzi na postawione pytania starano się uzyskać na drodze rozpatrywania zespołów czynników egzo- i endogennych wpływających i warunkujących określone zachowanie i zmienność postaw. Najważniej­ sze z nich to: 1 — czynniki ekonomiczne; 2 — czynniki społeczne; 3 — czynniki psychologiczne (emocjonalne); 4 — czynniki kulturowe (np. trwałość wzorów tradycyjnych, wykształcenie); 5 — czynniki interwen­ cyjne (administracji państwowej). Całość rozważań, jak m i się wydaje, pozwoli na wykazanie istnieją­ cych na wsi postaw antagonistycznych na tle interakcji społecznych, określić rodzaje, konfliktów w i e j s k i c h i ich rolę w funkcjonowaniu 1 1 12 1 1 Ostatnio psychologia s p o ł e c z n a k ł a d z i e nacisk na frustrację, nieprzystosowa­ nie (doznanie z w i ą z a n e z udaremnieniem) j a k o j e d n ą z w a ż n i e j s z y c h przyczyn agresji, W nauce polskiej t w ó r c ą p ł o d n e j koncepcji s t w a r z a j ą c e j p r z e s ł a n k i do zro­ zumienia psychologicznego mechanizmu n o r m s p o ł e c z n y c h b y ł Leon P e t r a ż y c k i . Z w r ó c i ł on u w a g ę na dynamiczne stany organizmu w y w o ł y w a n e b e z p o ś r e d n i o d z i a ł a n i e m jakiegoś b o d ź c a (postrzeżema l u b w y o b r a ż e n i a ) , dla k t ó r y c h współcześni psycholodzy u ż y w a j ą nazw: popędy, atrakcje l u b stany dynamiczne. W nauce k o n f l i k t klasyfikowany jest różnie, np. p r ó b o w a n o go p o r z ą d k o w a ć w g tego, co się z czym zderza (V. Aubert) l u b w g stosunku zachodzącego m i ę d z y partnerami (L. Coser). W klasyfikacji V. Auberta k o n f l i k t y dzielą s i ę na: a — k o n ­ f l i k t y w zakresie w a r t o ś c i (wspólnych w a r t o ś c i i r ó ż n y c h w a r t o ś c i ) ; b — k o n f l i k t y i n t e r e s ó w — zazwyczaj p o ł ą c z o n e ze zgodnością i niezgodnością w zakresie w a r ­ tości, ale nie m u s z ą b y ć antagonistyczne; с — k o n f l i k t y p r z e k o n a ń , na ogół ostrzej1 2 �62 MIROSŁAWA С. DROZD tej społeczności, przyczyny oraz warunki w jakich dochodzi do ujaw­ nienia uprzedzeń i wrogości przejawiających się w gwałtownych dzia­ łaniach jednostkowych i między grupowych. Szczególny nacisk starano się położyć na uzyskanie danych pozwalających na wysunięcie wnio­ sków co do nasilenia i tendencji (kierunków), jakie przybierają konfli­ kty wynikające z określonych wzorów postępowania danej społeczno­ ści wiejskiej. sze niż konflikty wartości, ale dające się szybko konania są sprawdzalne. Por. też O s s o w s k a , b e r t , Competition and dissensus: two types of „The Journal of Conflict Resolution", March 1963, usunąć w przypadku, gdy te prze­ Normy..., s. 161-163; oraz V. A uconflict and of conflict resolution, vol. 7, nr 1. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5cc5c9928ad3904b3a05cdb5075be96d.pdf 82929c879b55b3f57a1318901a3d1a46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:813 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:747 Title A name given to the resource Etnografia rumuńska / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.63-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974 z. 1 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA ETNOGRAFIA RUMUNSKA Organizacja nauki i problematyka badań 1 Wydarzenia związane z historią narodu rumuńskiego, a zwłaszcza przeobrażenia społeczne w wyniku Wiosny Ludów, walka o niepodle­ głość i zjednoczenie kraju, nie mogły pozostać bez wpływu na rozwój życia kulturalnego i naukowego Rumunii. Z powołanym do życia w B u ­ kareszcie w 1866 r. Rumuńskim Towarzystwem Akademickim, które w 1879 r. przekształciło się w Akademię Rumuńską, wiązano nadzieje szerokich badań naukowych, problematyką swą sięgających w sprawy społeczno-gospodarcze i kulturalne kraju i obejmujących programem po­ szukiwania monograficzne różnych dziedzin kultury ludowej . Wcześ­ niej jeszcze, bo w 1861 г., zaczęło działać na terenie Transylwanii, nie wchodzącej wówczas w skład królestwa rumuńskiego, towarzystwo na­ ukowe ASTRA (Asosiata Transilváneaná pentru Literatura si Cultura Poporului Román), inicjujące akcje badawcze, wystawy rumuńskiej sztu­ ki ludowej, a nawet muzeum typu skansenowskiego . Z tego czasu po­ chodzą też kwestionariusze etnograficzne, opracowane przez słynnego filologa В. H. Hasdeu'a, twórcę etymologicznego słownika języka ru­ muńskiego (1886-1898), a bogactwo materiału etnograficznego skłoniło Akademię do wydania z początkiem X X w. (w latach 1908-1925) informacyjno-dokumentacyjnej serii: Z życia ludu rumuńskiego (Din via\a poporului román). Zainteresowania kulturą ludową wiązały się nie tylko z nurtem nau­ kowym, ale również społecznym, widzącym w chłopstwie główną siłę 2 3 1 Artykuł został napisany po pobycie w Rumunii na trzymiesięcznym stypen­ dium w 1972 r. Zob. O. B i r l e a , Academia Romana si cultura populara, „Revista de etno­ grafie si folclor" (dalej skrót: „REF"), R. 11: 1966, nr 5-6, s. 414-441. M. S o f r o n i e , Der erste Freilichtausstellung rumanischer Volkskunde (1905), „Cibinium", R. 1966, s. 521-526. 2 3 �ZOFIA 64 SZROMBA-RYSOWA postępu, w chłopstwie — podkreślmy — stanowiącym w tym kraju prze­ ważającą liczbę ludności. Toteż wiele akcji naukowych, zwłaszcza po 1 wojnie światowej, kiedy to powstała tzw. Wielka Rumunia (Romania Mare), powiększywszy swój obszar i ludność ponad dwukrotnie w po­ równaniu ze stanem sprzed konferencji pokojowej w Wersalu , miało na celu szeroko zakrojoną działalność oświatową. Zasłynęła z niej prze­ de wszystkim socjologiczna szkoła monograficzna w Bukareszcie, pod której wpływem długi czas pozostawała etnografia rumuńska. Wcze­ śniejsze jej związki wiążą się jednak z nazwiskami znanych filologów i geografów, którzy w kulturze ludowej i folklorze szukali źródeł gene­ zy i rozwoju kultury narodu rumuńskiego. I tak filolog Ovid Densusianu (1873-1939) zainicjował około 1920 r. plan wydawania tzw. Corpusu fol­ kloru rumuńskiego, mającego być rumuńskim atlasem etnograficznym i folklorystycznym, a geograf Simion Mehedinti (1869-1962), profesor uniwersytetu bukareszteńskiego, nie tylko rozpoczął regionalne badania etnograficzne, ale pozostawił po sobie pierwszy podręcznik etnografii , nauki zdolnej — według niego — wyjaśnić specyficzny charakter na­ rodu i służącej równocześnie edukacji i walce o postęp. Uczony ten, autor dzieł Terra i Ethnos, podkreślił wagę etnografii w nowo powsta­ jącym państwie rumuńskim, w którym postęp i rozwój oświaty wiąza­ ły się z badaniami etnograficznymi . Drugi z geografów Gheorghe Vilsan (1885-1935), pracujący na uniwersytecie w Kluż (Cluj), przeciw­ nik determinizmu geograficznego szkoły F. Ratzla, uznał za główny fundament badań naukowych kryterium specyfiki narodowej, widząc w tym miejscu duże znaczenie etnografii . Pierwszy też uzasadnił po­ trzebę utworzenia z niej samodzielnej dyscypliny naukowej, doprowa­ dzając do otwarcia w 1926 r. na uniwersytecie w Kluż katedry etnogra­ fii, będąc równocześnie jej pierwszym kierownikiem. Wielokrotnie 4 5 6 7 4 J. D e m e 1, Historia Rumunii, W r o c ł a w 1970, s. 8. Obszar R u m u n i i w z r ó s ł wtedy z ok. ¡140 000 do 300 000 k m , a liczba ludności z 8 do 17 m i l i o n ó w , w t y m 25% ogółu m i e s z k a ń c ó w s t a n o w i ł y mniejszości narodowe. S. M e h e d i n t i , Etnografie. Curs tinut ... in anuí 1935-1936, Bucuresti 1936, ss. 450. Faeultetea de l i t e r ę si filosofie; t e n ż e , Caracterizarea etnográfica a unui popor prin munca si uneltele sale (Charakterystyka ludu przez jego pracę i na­ rzędzia), w y d . 2, Bucuresti (1930), ss. 36; t e n ż e , Coordonate etnograf ice: civili­ zarle si cultura (Współrzędne etnografii: cywilizacja i kulturo), Bucuresti 1930, ss. 25. Zob. V. M i h á i l e s c u, Simion Mehedinti si etnografie, „ R E F " , R. 12: 1967, n r 1, s. 3-1.1. G . V i l s a n , O stimta nuoa: etnografie (Nowa nauka: etnografia), Cluj 1927, ss. 43; t e n ż e Menirea etnografiei in Romania (Rola etnografii w Rumunii), [w:] Cultura, Cluj 1924, s. 103. Zob. t e ż : L . M u r e s e n i , A . M i r o n e s c u, Etnograful G. Vilsan, „ R E F " , R. 11: 1966, nr 5-6, s. 477-487. 2 5 6 7 �65 E T N O G R A F I A RUMUNSKA wypowiadał się na temat stosunku między etnografią a geografią, histo­ rią i filologią, naukami zdolnymi zdefiniować strukturę narodu. Stwo­ rzenie wspomnianej katedry w Kluż wiązało się z ożywioną działalno­ ścią w tym mieście Etnograficznego Towarzystwa Rumuńskiego, zało­ żonego w 1923 r. Skupiało ono wielu sławnych uczonych, z których ówczesny sekretarz Towarzystwa Romulus Vuia (1887-1963) zasłynął jako jeden z najpoważniejszych etnografów, profesor uniwersytetu, kie­ rownik do 1947 r. tamtejszej katedry etnografii, autor kilku kwestiona­ riuszy i wielu prac, a po I I wojnie światowej dyrektor sekcji etnogra­ ficznej Instytutu Folklorystycznego w Bukareszcie . Nadmienić wypada, iż wykłady z etnografii przed I I wojną światową prowadził na uniwer­ sytecie w Bukareszcie wspomniany geograf S. Mehedinti, a w Jassach (łasi) uczeń R. Vuii, Ion Chelcea. 8 Okres ten scharakteryzować możemy jako próbę ustalenia miejsca etnografii i jej związków z pokrewnymi dyscyplinami naukowymi, zwła- Ryc. 1. Muzeum W s i w Bukareszcie Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972 8 T. O n i s o r, Romulus Vuia, „ A n u a r u l Muzeului Etnografie al Transilvaniei", t. 3: 1962-1964 (1966), s, 269-306. N a d m i e ń m y , iż t y t u ł w y k ł a d u uniwersyteckiego prof. R. V u i i b r z m i a ł : Etnografie, etnologie, folclor. Definitia si momenuil (wyd. Cluj 1930, ss. 48). 5 — Etnografia Polska, XVIII/1 �66 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA szcza takimi, jak geografia, antropologia, filologia i historia. Świadczą 0 t y m tytuły wygłaszanych referatów, tematy wykładów uniwersytec­ kich, jak i ówczesnych artykułów, w okresie t y m etnografia rumuńska uzyskała pierwsze muzea i katedry uniwersyteckie, katedry, których niestety nie udało się reaktywować po I I wojnie światowej, czyniąc z etnografii naukę pomocniczą innych dyscyplin. Tak jak obecnie etno­ grafia związana jest z folklorem, tworząc z nim w Bukareszcie jeden Instytut Etnografii i Folkloru, tak w latach dwudziestych b.w. rozwi­ jała się wraz z geografią, jak też znalazła się później pod znacznym w p ł y w e m socjologicznej szkoły monograficznej, stworzonej i kierowanej przez długie lata przez Dimitrie Gusti'ego (1880-1955). Początek jej działalności przypada na rok 1925, w k t ó r y m to zainicjowano zespołowe badania monograficzne, mające uczynić z socjologii naukę empiryczną 1 walczącą („sociologie militans"), zdolną przekształcić kraj, liczący wtedy około 80% ludności chłopskiej. Kierowany przez D. Gustiego instytut do badań socjologicznych (założony w 1921 г.), poprzez wieloaspektowe monograficzne badania konkretnych wsi dążył do poznania poziomu ż y ­ cia i potrzeb mieszkańców wsi, celem wskazania dróg dalszego rozwoju, podniesienia oświaty, zaktywizowania kraju i wprowadzenia licznych reform. Z akcją badawczą połączona była działalność oświatowa i pra­ ktyczna, wyrosła z potrzeb konkretnego badanego środowiska, wskazu­ jąca najkorzystniejsze i najpotrzebniejsze prace społecznc-kulturame. Warto w t y m miejscu wspomnieć o jednej z podjętych akcji, określonej jako „satul-model" (wieś-model), a mającej na celu stworzenie nowo­ czesnej i zaplanowanej przez naukowców i społeczników wsi, w miejsce całkowicie zniszczonej przez pożar. Jednym z zamierzeń tej akcji było też wciągnięcie miejscowej ludności w budowę nowej w s i . 9 Założeniem szkoły D. Gustiego było prowadzenie badań wieloaspekto­ wych, skupiających przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych, mo­ gących t y m samym służyć specjalistycznymi radami mieszkańcom wsi. B y l i to najczęściej studenci ostatniego roku studiów socjologicznych, r o l ­ niczych, medycznych, geograficznych, antropologicznych itp., pracujący przez trzy miesiące w tej samej wsi. Badania prowadzone były według jednego planu, ujętego w trzy podstawowe działy: A — Środowisko, В — Zachowania, С — Kontakty, relacje, procesy. W obrębie pierwszego dzia­ łu znalazło się omówienie środowiska szeroko pojętego z punktu widze­ nia jego ram fizycznych, biologicznych, historycznych i psychicznych. Zachowania natomiast podzielono na duchowe, ekonomiczne, prawne, polityczne i administracyjne, a ostatni dział dotyczył różnych grup zbio­ rowości społecznej, kontaktów i procesów. W y n i k i tych badań, założenia s G . F о с s a, Satul — model, Bucuresti 1941, ss, 64. �E T N O G R A F I A RUMUNSKA 67 10 i metody publikowane były bądź w wydawnictwach samodzielnych , bądź w czasopismach „Sociologia románeascá" i „Arhiva pentru stiinta si reforma sociála". Wartość tych prac dla etnografii nie podlega na ogół dyskusji , a fakt odmiennego dziś kierunku rozwoju socjologii nie wpłynął na ocenę prac D. Gustiego, ostatnio wydawanych w całości przez Akade­ mię Rumuńskiej Republiki Socjalistycznej . Zasługa tej szkoły dla etno­ grafii t k w i przede wszystkim w bogatym materiale terenowym, zebranym według jednolitego planu, jak również — o czym nie można zapominać — stworzeniu w Bukareszcie największego na terenie Rumunii, a jed­ nego z ciekawszych w Europie, muzeum wsi, otwartego przez D. Gus­ tiego w 1936 r. Muzeum to według słów założyciela miało być nie tylko muzeum etnograficznym, ale również społecznym, stając się zwierciad­ łem rzeczywistości wsi rumuńskiej. Nadmieńmy, iż D. Gusti zamierzał stworzyć również muzeum przyszłości, w k t ó r y m można by wskazać drogi rozwoju wsi, nowoczesne sposoby gospodarowania, mechanizację pracy, niezbędne instytucje i t p . Po I I wojnie światowej etnografia związana jest z istniejącym od 1949 r. Instytutem Folklorystycznym, podległym początkowo Minister­ stwu Kultury, a następnie Akademii, oraz z Instytutem Historii Sztuki, w zakresie badań nad sztuką ludową, prowadzonych zresztą w ramach tegoż Instytutu do chwili obecnej . W 1963 r. sekcja etnograficzna 11 12 1 3 14 1 0 Np. D. G u s t i , N. C o r n a t z e a n u , J . C. V a s i l i u , G. M l a d e n a t z , M. V. P i e n e s co, G. B a n u , D. C. G e o r g e s c u , S. M a n u i l a , La vie rurale en Roumanie, Bucuresti 1940, ss. 297; D. G u s t i , La monographie et I'action monographique en Roumanie, Paris 1935, ss. 72; Т. H e r s e n i, Drague, un sat din fara Oltului (Fagaras), Bucuresti 1944, ss. V I I I , 158; H . H . S t a h l , Nerej un village ďune region archaiąue. Monographie sociologiąue dirigée par*.., Bucuresti 1939, t. 1, ss. X X I I I , 405; t. 2, ss. 32.2; t. 3, ss, 401; Clopotiva — un sat din Haf eg, Bucuresti 1935; Monografia unui sat cum alcatueste, spre folosul cáminului cultural de H . H . Stahl, Bucuresti 1939, wyd. 2; 60 de sate románesti cercetari de echipele studentesti, Bucuresti 1941-1943. Zob. R. V u l c a n e s c u , Dímitrie Gusti si cercetarea etnográfica (Dymitr Gusti i badania etnograficzne), „REF', R. lil: 1966, nr 5-6 s. 465-476. Ukazały się w kilku tomach (t. 1: 1968; t. 5: 1971) pod w s p ó l n y m t y t u ł e m Sociologia Miliians. W tomie 4: Scoala sociológica de la Bucureęti (Bucuresti 1971) opublikowano bibliografię w. w. szkoły (s. 158-214). N a d m i e ń m y , iż w 1965 г., w dziesiątą rocznicę śmierci D. Gustiego i w uznaniu jego zasług Akademia R u ­ muńskiej Republiki Socjalistycznej zorganizowała specjalną sesję naukową, pod­ kreślając duże osiągnięcia uczonego i jego w k ł a d we współczesną naukę rumuńską. Zob. O. B a d i n a , O. N e a m t - u , Dimitrie Gusti, Bucuresti 1968, ss. 95. Institutu! de istoria artei, Bucuresti — Calea Victoriei 196; sekcją etnogra­ ficzną kieruje dr P. Petrescu. Instytut należy do Akademii Nauk Społeczych i Po­ litycznych. 11 1 2 1 3 1 4 �68 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA Instytutu Folklorystycznego w Bukareszcie utworzyła z nim jeden I n ­ stytut Etnografii i Folkloru, podległy Akademii, w ramach której — poza wspomnianym Instytutem Historii Sztuki — działał również Insty­ tut do badań południowo-wschodniej Europy . W 1970 r. nastąpiła re­ organizacja Akademii Rumuńskiej Republiki Socjalistycznej, w wyniku której Instytut Etnografii i Folkloru w Bukareszcie wszedł do Rady do Spraw Kultury i Wychowania Socjalistycznego, podległej Radzie Ministrów, zgodnie z polityką państwa, dążącego do tworzenia instytu­ tów resortowych. Sekcje etnografii i folkloru w innych miastach znala­ zły się natomiast w nowo utworzonej w 1970 r. Akademii Nauk Społecz­ nych i Politycznych , Powojenny rozwój nauki, wzmożona działalność oświatowa, muze­ alna i wydawnicza nie przyczyniły się jednak do włączenia etnografii — jako samodzielnej dyscypliny — do kierunków studiów uniwersyte­ ckich, czyniąc z niej przedmiot wykładów, bądź obowiązkowych, bądź fakultatywnych na kierunkach geografii, filologii, historii lub socjologii w Bukareszcie, Kluż, Sibiu, Jassach i Timisoarze. W Bukareszcie w In­ stytucie Sztuk Plastycznych prowadzone są nadto wykłady z teorii i historii sztuki ludowej . Brak studiów etnograficznych, niepokojący współczesnych etnografów i wywołujący szerokie dyskusje, wpływa zde­ cydowanie na kadrę naukową, która dopiero w trakcie pracy zdobywa pełniejszą wiedzę i specjalizację. Muzealnictwo etnograficzne, mające duże tradycje w Rumunii, ota­ czane jest troskliwą opieką państwa, widzącego w kulturze ludowej i folklorze ważny moment edukacji społeczeństwa . Myśl utworzenia 15 1 6 11 1S 19 1 5 Institutul studii sud-est europene, Bucuresti — strada I. С. Frimu 9. Przed kilku laty w ramach w.w. Instytutu działała sekcja etnograficzna. Institutul de etnografie si folclor, Bucuresti — strada Nikos Beloiannis 25; dyrektorem jest folklorysta prof, dr Mihai Pop, a zastępcą etnograf dr Ion Vládutiu, kierujący sekcją etnograficzną, podzieloną na dwa działy: kultury materialnej (kierownik dr R. Vuleanescu) i kultury duchowej (dr I. Vládutiu). Instytut od 1970 r. podlega: Consiliul culturii si educatiei socialiste. Na przykład sekcja etnografii i folkloru w Kluż i sekcja socjologii w K r a ­ jowej wchodzą w skład Centrum Socjologicznego Akademii Nauk Społecznych i Po­ litycznych, podległej Komitetowi Centralnemu Partii. Zob. P. H . S t á h l , Enseignement universitaire de Vethnographie en Roumanie, „Ethnologia Europaea", t. 1: 1967, nr 4, s. 302-303; R. R e i n f u s s , Szkole­ nie kadr naukowych i organizacja badań w zakresie sztuki ludowej w Rumunii, „Polska Sztuka Ludowa", R. 10: 1956, nr 2, s. 120-123. Celowi temu służy również Dom Twórczości Ludowej (Casa centrala a creatiei populare), podległy również Radzie do Spraw Kultury i Wychowania Socjali­ stycznego; oddziały jego znajdują się we wszystkich 39 jednostkach administracyj­ nych kraju, tzw. judecach. 1 6 1 7 1 8 1 9 �69 E T N O G R A F I A RUMUNSKA Rye. 2. Posiłek we wsi Calopár, jud. Dolj, reg. Oltenia Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972 kolekcji etnograficznej przewija się od dawna w publikacjach rumuń­ skich (np. w dziele D. C a n t e m i r a , Descripto Moldovia, 1717), dopro­ wadzając w pierwszej połowie X I X w. do wystąpień na łamach czaso­ pisma „Museulu Nationalu", opowiadających się za koniecznością opi­ sania i zachowania przedmiotów kultury ludowej. W drugiej połowie tegoż wieku rozważa się nawet możliwość wystawienia w 1867 r. na powszechnej wystawie paryskiej obiektów obrazujących życie i pracę ludu rumuńskiego. Z końcem ubiegłego wieku znaczne miejsce w Mu­ zeum Narodowym w Bukareszcie zajmuje kolekcja strojów ludowych, a w 1907 r. rozpoczyna tu swą działalność Muzeum Etnografii i Sztuki Narodowej, przyjmując w 1951 r. nazwę Muzeum Sztuki Ludowej . Pierwsza połowa X X w. zaznacza się dążeniem do nadania profilu i charakteru muzeografii rumuńskiej. Dopiero jednak po I wojnie świa­ towej przybiera realny kształt myśl utworzenia muzeum na wolnym 20 2 0 Muzeul de arta populará, Bucuresti, Calea Victoriei 107; dyrektor dr T. B á náteanu. Zob. Т. B á n á t e a n u , Le musée d'art populaire de la Republique Popopulaire Socialiste de Roumanie, [w:] Studii si cercetari de etnografie si arta popu­ lara, Bucuresti 1965, s. 24-64. ZAK*.A.O F T 4 ^ r ' < \ F l í r iBSíftiüü Г . '.! i ; i,:;::::;:38i �70 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA powietrzu, otworzonego w 1929 r. w Kluż, a będącego oddziałem Muzeum Etnograficznego Transylwanii, działającego w tym mieście już od 1922 r. Było ono zasługą znanego etnografa R. Vuii, który znalazł gorliwych propagatorów tej idei w wielu ówczesnych uczonych (Gh. Vilsan, N. Iorga, V. Párvan, E . Racovuja). Rozbudowa muzeum nastąpiła dopiero po II wojnie światowej, kiedy to zadecydowano, iż będzie obejmować: 1 — typy domów i zagród chłopskich; 2 — warsztaty rzemieślnicze i obiekty przemysłu ludowego, zgrupowane według rodzaju surowca. Największe w Rumunii muzeum typu skansenowskiego — Muzeum Wsi w Bukareszcie — zawdzięcza swe powstanie — jak już wspom­ niano — socjologowi D. Gustiemu. Muzeum otwarto w 1936 r. w pię­ knym parku nad jeziorem Herástráu, będącym miejscem wypoczynku mieszkańców stolicy. Jednak swą zasadniczą działalność naukowo-ba­ dawczą rozwinęło dopiero po 1948 г., stając się placówką ogólnopaństwową o szerokich planach naukowo-badawczych i oświatowych. Corocznie prowadzone badania terenowe ułatwiły weryfikację zebranego materia­ łu i pozwoliły przeprowadzić nie tylko selekcję, ale poszerzyć ekspozy­ cję o wiele ciekawych i wartościowych eksponatów. Konieczne więc okazało się zdefiniowanie kryterium doboru i selekcji obiektów muze­ alnych, tak aby muzeum stało się również warsztatem naukowym. Ry­ gorystycznie więc przyjmując kryterium selekcji chronologicznej i geo­ graficznej przystąpiono w latach 1948-1963 do tworzenia ekspozycji mu­ zeum mającego być syntezą nie tylko rumuńskiego budownictwa ludo­ wego, ale zajęć, strojów, sprzętów, zwyczajów itp. całego obszaru Rumunii, kraju będącego zróżnicowanym pod względem geograficznym, gospo­ darczym, społecznym i narodowościowym. Tę różnorodność kulturową obrazują znajdujące się w muzeum 307 budynki z X V I I - X X w. zgrupo­ wane w 65 kompleksach architektonicznych z 25 500 obiektów, zajmując łączną powierzchnię 10 ha. Celem wskazania założeń Muzeum warto może — przykładowo tylko — omówić kilka zagród, reprezentujących różne regiony kraju. Jedna z nich pochodzi z Gór Zachodnich, tzw* Munti Apuseni w centrum Tran­ sylwanii, na zachód od miasta Turda. Kraina ta, wznosząca się do 1 200 m npm., zamieszkana była przez słynnych górali tzw. Mocanów. Podsta2 1 2 1 Muzeul Satului, Bucuresti — soseaua Kiseleff 28-30; dyrektor dr G. Focsa. Na temat w.w. Muzeum zob. m i n . : D. G u s t i , Muzeul satului románese, „So­ ciologia románeascá", t. ¡1: 1936, nr 5, s. 1-7; G . F o c s a , Das Museum des Dorfes in Bukarest, Bukarest 1958, ss. 207; t e n ż e , Le musée du village et le probléme des musées ethnographiques en pleín air, [w:] Etudes d'ethnographie et de folclore au VII-e Congres International des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques (1964), s. ¡143-154; t e n ż e , Muzeul satului, astazi, „Revista Muzeelor", R. 1: 1964, nr 3, s. 220-225. �E T N O G R A F I A RUMUNSKA 71 w ą ich utrzymania było pasterstwo, obróbka drewna i związane z nią rzemiosła, o czym informują liczne eksponaty, a dom, mieszkalny z 1815 r. wskazuje na przystosowanie jego formy do tamtejszych warunków kli­ matycznych. Świadczy o tym przede wszystkim stromy dach, stanowią­ cy /i wysokości domu, ułatwiający zsuwanie się długo utrzymującego się w tych stronach śniegu. Wnętrze wypełniają bogato zdobione sprzęty, przyrządy tkackie, naczynia pasterskie oraz barwne, o geometrycznych wzorach, tkaniny i stroje ludowe. Inny region, słynący z uprawy wino­ rośli i kukurydzy, reprezentuje zagroda z Goicea Mica, wsi leżącej w są­ siedztwie słynnych winnic i dojrzewalni win w Segarcea, w historycz­ nej krainie Oltenii. W Muzeum Wsi znalazł się dom mieszkalny z końca X I X w., wkraczający na miejsce spotykanych wówczas jeszcze dość czę­ sto na tych terenach ziemianek, których dwa przykłady znajdują się również w Muzeum. Dom jest zbudowany z gliny i wypalanych cegieł. Interesująca jest kuchnia z otwartym ogniskiem — powszechnym do dziś w tych stronach — i dużym okapem, odprowadzającym dym do komina. Zgromadzono tu liczne naczynia i sprzęty kuchenne, jak np. gliniany klosz do pieczenia chleba, miedziane kotły, okrągły niski stół do spoży­ wania posiłków itp., które to przedmioty są obecnie używane na wsi rumuńskiej (zob. fotografie wykonane w 1972 r. we wsi Calopár, judet Dolj, region Oltenia). Warto zwrócić uwagę na wspomniane wyżej zie­ mianki ze wsi Castranova i Drághiceni, w północnej Oltenii, będące niegdyś schronieniem chłopów pańszczyźnianych. Ta archaiczna forma budownictwa zachowała się na skutek specyficznych na tych terenach stosunków gospodarczo-społecznych i geograficznych. Zbudowane z gliny i drewna, z dwuspadowym słomianym dachem, składały się z 2-6 po­ mieszczeń, przeznaczonych na kuchnię, komorę, warsztat tkacki itp., gro­ madząc niezwykle interesujące przedmioty codziennego użytku. 3 Omawiane Muzeum Wsi, dążąc do ukazania zróżnicowania kulturo­ wego Rumunii, włączyło do swej ekspozycji również budownictwo mniej­ szości narodowych. Przykładem mogą być tzw. Lipowianie, rosyjscy wyznawcy sekty religijnej Nikona (zwani starowiercami), którzy uciekli z centralnej Rosji przed prześladowaniami religijnymi, po nieudanym powstaniu w 1707 r. Schronili się oni na opanowany przez Turków teren Dobrudży, zajmując bagniste i porosłe trzciną ziemie delty Dunaju. T u ­ taj też, z dala od ludzi, zachowali swój język, strój i zwyczaje. W Mu­ zeum znajduje się zagroda z 1898 r. z rybackiej wsi Jurilovea (jud. T u lcea), zbudowana z dostępnych tam materiałów: kamienia, gliny, słomy i trzciny oraz zdobnictwem, a ściślej malowidłami (drzwi, okien, pieca), charakterystycznymi dla sztuki rosyjskiej. Zajęcia ludności obrazują l i ­ cznie zebrane sprzęty rybackie, sieci, ości oraz budynek na palach (tzw. cherhana), służący do sprawiania i przyrządzania ryb. Nie jest to jedyny �72 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA Rye. 3. Gliniany klosz (tzw. tast) do pieczenia chleba; w i e ś Calopar, reg. Oltenia jud. Doij, Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972 zresztą w Muzeum Wsi w Bukareszcie obiekt związany z profesjonalnymi zajęciami ludności wsi. Są nimi również licznie występujące w Rumunii wiatraki, młyny, olejarnie itp. Urządzeniom przemysłu ludowego poświęcone jest zresztą odrębne muzeum, tzw. Muzeum Technik Ludowych w Dumbrawie Sibiului, bę­ dące oddziałem Muzeum Brukenthal w Sibiu. Zajmuje ono 40 ha ekspo­ zycji, rozmieszczonej na 100 ha naturalnego parku, stwarzając doskonałe warunki do zaplanowanej rozbudowy. To właśnie zadecydowało o wy­ borze okolic Sibiu na wspomniane muzeum, choć nie bez znaczenia były walory turystyczne, usytuowanie miasta w centrum kraju, jak też pozy­ cja samego Muzeum Brukenthal, gromadzącego unikalne dzieła sztuki. Przeświadczenie, iż praca i narzędzia najlepiej obrazują kulturę ludu, stało się impulsem do szerokiej akcji badawczej, poprzedzającej otwar­ cie Muzeum i umożliwiającej wybór z całej Rumunii najciekawszych 2 2 2 2 Muzeul tehnicii populare, Dumbrava Sibului — kierownik dr C. Bucur; od­ dział Muzeum Brukenthal, Sibiu — Piata Republicii 3/4 — dyrektor dr C. Irimie. W 1972 r. Muzeum Technik Ludowych liczyło 60 kompleksów b u d y n k ó w (zapla­ nowane jest 130). Personel liczył 30 pracowników, w tym 5 naukowych. Muzeum posiada w ł a s n e wydawnictwo pt. „Cibinium". �73 E T N O G R A F I A RUMUNSKA 23 obiektów. Ekspozycję otwarto w 1967 г . , pracując w dalszym ciągu nad jej rozbudową. Muzeum podzielone jest na cztery działy: I. Przygo­ towanie produktów pochodzenia roślinnego i zwierzęcego w celach spo­ żywczych (zbieractwo, rybołówstwo, myślistwo, pszczelarstwo, hodowla, przetwórstwo mleczne, wyrób napojów alkoholowych, olejarstwo, młyny, wiatraki itp.); II. Obróbka surowców rzemieślniczych (warsztaty i na­ rzędzia bednarskie, garncarskie, kamieniarskie, kowalskie itp.); I I I . Ob­ róbka włókna pochodzenia roślinnego i zwierzęcego oraz techniki zwią­ zane ze strojem (folusze, pracownie kuśnierskie, tkackie, garbarskie); IV. Transport i środki komunikacji (łodzie, promy). Warto wspomnieć o innych specjalistycznych muzeach, związanych z zajęciami ludności wiejskiej, jak na przykład muzeum uprawy wino­ rośli i pomologu (Muzeul Viticulturii si Pomiculturii) w Golesti (jud. A r ges, reg. Pitesti) , muzeum rybołówstwa (Muzeul Pescuitului) w Tulcea (Delta Dunaju) oraz muzeum pasterstwa (Muzeul Pástoritului din zona Branului) w Bran (jud. Brasov). Podział Rumunii na kilka historycznych krain, spełniających okre­ śloną i decydującą rolę w historii tego kraju, podkreślają regionalne mu­ zea Mołdawii, Transylwanii, Oltenii, Banatu itp. Najstarsze z nich, Muzeum Etnograficzne Transylwanii w Kluż , za­ łożono już w 1922 r. Współczesna, otwarta w 1972 г., nowa ekspozycja obrazuje podstawowe zajęcia ludności, sprzęty, strój, tkaniny, ceramikę, przedmioty kultowe itp. ludności zamieszkującej Transylwanię, a więc Rumunów, Węgrów i Sasów. Muzeum to posiada od 1927 r. oddział na wolnym powietrzu (Cluj-Hoia). Muzeum Etnograficzne Mołdawii w Jassach zawdzięcza swe pow­ stanie kierownikowi katedry geografii i etnografii prof. I . Chelcea, który w 1943 r. zainicjował gromadzenie eksponatów kultury ludowej z my24 25 26 2 3 Zob. С. I г i m i e, Ethnographische Untersuchungen über die Geschichte der bauerlichen Technik bei den Rumanen, „Cibinium", R. 1967/1968, s, 5-13; t e n ż e , Das Museum der bauerlichen Technik, „Cibinium", R. 1966, s. 15-2B. Zob. С. 11 i e в с u, Muzeul viticulturii si pomiculturii de la Golesti, „Re­ vista Muzeelor", R. 3: 1960, s. 289-^293. Muzeul Etnografie al Transilvaniei, Cluj — strada 30. Decembrie 21; dyr. V. Pascu. Na temat w.w. muzeum jest bogata literatura; zob. m.in.: R. V u i a , Le musée ethnographique de Transilvanie a Cluj, Paris 1928, ss. 11; T. O n i s o r, Etapele de dezvoltare a colectiilor Muzeului etnografie al Transilvaniei, „Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei", R. 1: 1957/1958 (druk 1958), s. 17-78; G. D á n e u s , Muzeul etnografie al Transilvaniei, „Revista Muzeelor", R. 1: 1964, nr 3, s. 243-246. Muzeul Etnografie al Moldaviei, ł a s i — Palatul Culturii, dyr. G. Bodor: zob. G. B o d o r , Muzeul etnografie al Moldaviei din Iasi, „Revista Muzeelor", R. 1: 1964, nr 3, s, 235-237. 2 4 2 5 2C �74 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA ślą o ich wartości dydaktycznej. Obecna ekspozycja etnograficzna, bę­ dąca częścią dużego kompleksu muzealnego, mieści się w dawnym pa­ łacu książęcym. Ukazuje kulturę ludową wszystkich rejonów Mołdawii ze szczególnym uwzględnieniem licznie występujących tam urządzeń przemysłu ludowego. Działy etnograficzne lub tylko sztuki ludowej posiadają wszystkie muzea regionalne, służąc -— zgodnie z polityką państwa — edukacji współczesnego społeczeństwa rumuńskiego. Stąd tak duża troska o roz­ wój muzealnictwa, jego profil i zadania, zmierzające do ukazania ge- Ryc. 4. Muzeum dr. N. M i n o v i c i w Bukareszcie Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972 nezy i rozwoju kultury ludowej własnego regionu. Takie założenia po­ siadają muzea Oltenii w Krajowej, Banatu w Timisoarze, Bukowiny w Suczawie, regionu Kriszului w Oradei, a tylko nieliczne zasięgiem swym wykraczają poza granice regionu, celem ukazania szerszego tła i powiązań z kulturą całego kraju (np. dział sztuki ludowej Muzeum Brukenthal w Sibiu). Zasadniczo jednak tylko zadaniem Muzeum Sztu­ ki Ludowej w Bukareszcie jest ukazanie wybranych dziedzin sztuki lu­ dowej całego terytorium Rumunii. Służą temu monotematyczne wysta­ wy, jak na przykład tkanin, ceramiki, strojów, sprzętarstwa itp. �E T N O G R A F I A RUMUNSKA 75 Warto wspomnieć jeszcze o istniejącym w Bukareszcie muzeum sztu­ ki ludowej dr. N. Minovici , profesora medycyny, społecznika i kole­ kcjonera, który w 1936 r. przekazał państwu zbierane przez wiele lat przedmioty sztuki ludowej różnych regionów kraju. Muzeum mieści się w zabytkowej willi zbudowanej w tzw. stylu rumuńskim (zob. fotogra­ fia), będąc dokumentem epoki i przykładem ówczesnej działalności ko­ lekcjonerskiej. Patronująca muzeom Rada do Spraw Kultury i Wychowania Socja­ listycznego, z podległymi jej komitetami w 39 judecach (jednostki admi­ nistracyjne odpowiadające mniej więcej naszym województwom), pro­ paguje m.in. ideę tworzenia „izb regionalnych" i „domów pamięci", od­ grywających dużą rolę w wychowaniu i aktywizacji mieszkańców wsi i miasteczek rumuńskich . Przechodząc teraz do problematyki badań etnograficznych wypada stwierdzić, iż skupia się ona wokół zadań, uznanych obecnie za najistot­ niejsze z punktu widzenia potrzeb kraju. Nakreślają ją zwłaszcza za­ mierzenia gospodarcze państwa, pociągające za sobą przeobrażenia w sposobie życia ludności wiejskiej, jak również dążenia do wychowa­ nia społeczeństwa w oparciu o bogate tradycje kultury ludowej tego kraju. Wynikiem tego jest wspomniana wyżej szeroko zakrojona dzia­ łalność muzealna, jak też popularyzatorska akcja pracowników Insty­ tutu Etnografii i Folkloru, jeżdżących po kraju z referatami na temat kultury ludowej i folkloru . Ważniejsze zamierzenia państwowe, jak na przykład budowa obiek­ tów przemysłowych, a pociągające za sobą przesiedlenia ludności, prze­ obrażenia w strukturze zatrudnienia, w sposobie życia itp., śledzone są przez etnografów, włączających się, a niekiedy nawet inicjujących międzydyscyplinarne badania zespołowe. Tak na przykład było w wy­ padku budowy ośrodka metalurgicznego w Resita czy hydroelektrowni na Bystrzycy w Bicaz i na Dunaju w Portile de Fier. Dążeniem etno­ grafów była najczęściej rejestracja kultury ludowej, zmierzająca do opracowania atlasu badanego regionu. Podkreślić należy, iż śledzenie 27 28 2!l 2 7 Muzeul A r t a Nationala prof. N . Minovici, Bucuresti — strada dr M i n o v i c i 1; zob. M . P r z e ź d z i e c k a , Sztuka ludowa w muzeach Bukaresztu, „ P o l s k a Sztuka Ludowa", R. 10: 1956, nr 2, s. 124-131. N a d m i e ń m y , iż przed utworzeniem w . w . Rady działała komisja muzealna przy P a ń s t w o w y m Komitecie K u l t u r y i S z t u k i (utworzona w 1964 г.), w ramach k t ó r e j i s t n i a ł o d d z i a ł etnograficzny; komisja z a i n i c j o w a ł a m.in. katalogowanie wszy­ stkich etnograficznych o b i e k t ó w muzealnych — zob. na ten temat a r t y k u ł T. B á n á t e a n u w „ R e v i s t a Muzeelor", R. 4: 1967, n r 2. Zob. А. I . A m z u 1 e s с u, Participarea Institului de etnografie si folclor la actiuni cultural-stiintifice organízate in judetele tarii, „ R E F " , R. 17: 1972, n r 2, s. 157-159. 2 8 2S �76 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA współczesnych przemian kulturowych w wyniku wspomnianej industria­ lizacji kraju nie było do tej pory w zasadzie udziałem etnografów. Pro­ blematykę tę spotykamy natomiast w ostatnio wydanych publikacjach socjologicznych. Warto tu wspomnieć o badaniach zaplecza rolniczego miasta, będącego ośrodkiem przemysłu aluminiowego (miasto SlatinaOlt), którego rozwój pociągnął za sobą daleko idące zmiany sąsiedniego środowiska wiejskiego . Inny przykład urbanizacji śledzono w najstar­ szym zagłębiu naftowym Ploesti, na północ od Bukaresztu, badając mia­ sto Boldest!, które nie tak dawno jeszcze było w s i ą . Podejmowana przez etnografów problematyka współczesnej kultury ludowej koncentruje się w dużej mierze na zagadnieniu przechodzenia „starego" w „nowe" — jak to się określa — i ocenie znaczenia twór­ czości ludowej we współczesnym życiu kraju. Jest to wielokrotnie pod­ kreślany w literaturze etnograficznej i folklorystycznej problem walo­ ryzacji kultury ludowej i jej wkładu do kultury ogólnorumuńskiej . Nadmieńmy, iż znaleźć też można artykuły na temat budownictwa i mie­ szkań chłopów skolektywizowanych oraz badań kultury klasy robot­ niczej . Jest to tylko jeden z problemów współczesnych zainteresowań etno­ graficznych, których bogactwo tkwi w różnorodnej i żywej kulturze ludowej tego kraju, szukając w niej najczęściej ciągłości istnienia na­ rodu rumuńskiego. Stąd etnogeneza należy do często poruszanych tema­ tów, podobnie jak historiografia etnografii. Będą to więc zarówno po­ szukiwania początków zainteresowań etnograficznych, pierwszych kwe­ stionariuszy, relacji obcych podróżników wędrujących przez księstwa rumuńskie. Wartość tych dokumentów podsunęła myśl publikowania 30 31 32 33 ,3 ° Procesul de urbanizare in R. S. Romana. Zona Slatina-Olt, praca zbiorowa pod red. M. Constantinescu i H. H. Stahla, Bucuresti 1970, ss. 389. Industralizare si urbanizare. Cercetari de psihosociologie concreta la Bóldeęti, praca zbiorowa pod red. T. Herseni, Bucuresti 1970, ss. 268. Z prac socjolo­ gicznych warto w y m i e n i ć jeszcze: O. B a d i n a , D. D u m i t r u , O. N e a m Cu, Buciuni. Un sat din Tara de Sub Munte. Cercetáre socio-economicá, Bucuresti 1970, ss. 410; O. B a d i n a , Cercetarea sociológica concreta. Tradifii romdneęti, Bucu­ resti 1966, ss. 189; H. H . S t á h l , Contributii la studiul satelor devalnase romíneęti, Bucuresti, t. 1: 1958; t. 2: 1959; t. 3: 1965; zob. też prace opublikowane w „Bibliotece Socjologicznej". Zob. I. V 1 á d u t i n, Cercetarea fenomenelor etnografice contemperare, „REF", R. 15: 1970, nr 6, s. 431-449; B. Z d e r c i u c , Uber die Wissenschaftliche Erforschung des Neuen in der Volkskunde, „Forschungen zur Volks- und Landeskunde", R. 4: 1961, s. 13-26. Np. artykuły В. Zderciuc'a, N. Ungureanu i L . Muresan w „Revista Muzee­ lor", R. 1: 1964/4; R. 2: 1965/nr specjalny; R. 5: 1968/1 oraz w „REF", R. 10: 1965, nr 1, s. 29-41. 31 3 2 3 3 �77 E T N O G R A F I A RUMUNSKA ich w odrębnej serii wydawniczej, pt. Documenta Romanize Etnographica , będącej w planach Instytutu Etnografii i Folkloru w Bukare­ szcie. Problemy badawcze, jakimi zajmują się etnografowie rumuńscy, koncentrują się najczęściej wokół wybranych dziedzin kultury ludowej, a zwłaszcza pasterstwa, budownictwa, rzemiosła i przemysłu ludowego, przy czym źródeł szuka się również w odległej przeszłości, celem wyka­ zania ciągłości historycznej i szerszych analogii . Znaczne miejsce zaj­ mują też prace z obrzędowości rodzinnej oraz sztuki ludowej . Mniej uwagi poświęcono problemom teoretycznym. Na osobne podkreślenie zasługują monografie wsi, a zwłaszcza re­ gionów, oraz monografie problemowe, będące próbą ujęć syntetycz­ nych . Wspomnieć też wypada o pracach opublikowanych w zaini­ cjowanej przez Akademię serii wydawniczej Studii de etnografie , jak też licznych artykułach z zakresu muzealnictwa, a zwłaszcza muzeów na wolnym powietrzu . u 35 36 37 3S 39 3 4 Zob. P. S i m i o n e s с u, Martiruii etnografice — putin cunoscute — ale unor calatorii straini ín tarile románe (Świadectwa etnograficzne — mniej znane — niektórych podróżników zagranicznych na ziemiach rumuńskich), „REF", R. 16: 1971, nr 4, s. 289-299; P. S i m i o n e s c u , P. G e r n o v o d e a n u , Pagini de etno­ grafie románeasca in opera memorialistica a unor calatorii straini (Strony etno­ grafii rumuńskiej w pamiętnikach kilku podróżników zagranicznych), „REF", R. 17: 1972, nr 5, s. 373-390. Są to zwłaszcza artykuły z zakresu rolnictwa; zob. np. „REF", R. 12: 1967, s. 213, 239, 245; R. 13: 1963, s. 252; R. 15: 1970, s. 143. Zob. Arta populara románeasca, Bucuresti 1969, ss. 669; M. F о с s a, Scoarte románesti din coleefia Muzeului de arta populara a R.S.R., Bucuresti 1970, ss.369; P. P e t r e s c u , Broderii pe piele in arta populará románeasca, Bucuresti 1968, ss. 39; R. V u l c á n e s c u , Mastile populare, Bucuresti 1970, ss. 346. Tara Birsei, praca zbiorowa pod red. N. Dunare, Bucuresti 1972, ss. 470: R. V u l c á n e s c u , Etnologie jurídica, Bucuresti 1970, ss. 339; t e n ż e , Coloana cerului, Bucuresti 1972, ss. 262; t e n ż e , Etnografie: stiinte culturii populare, Bucu­ resti 1966, ss. 110; H . H . S t á h l , P. H . S t á h l , Civilizaría vechilor sate romá­ nesti, Bucuresti 1968, ss. 99; I. M u s l e a , Cercetari etnografice si de folclor, Bu­ curesti 1971, ss. 335; Etnografia si folcloristica romina ín anii de dupa Eliberare, „REF", R. 9: 1964, nr 4-5, s, 321-334; R. V u l c á n e s c u , P. S i m i o n e s c u , Some special aspects of Rumanian ethnology. Phases of Development and the Con­ temporary Scene, „Rumanian Studies", t. 2: 1972, s. 195-215. Nr 1: F . B. F l o r e s c u, Opicele la romxni (Kierpce rumuńskie), Bucu­ resti 1957, ss. 170; nr 2: Arta populará din valea Jiului (Sztuka ludowa doliny rzeki Ли), Bucuresti 1963, ss. 561; nr 3: R. V u i a , Tipuri de pastorit la Romini (Typy pasterstwa w Rumunii), Bucuresti 1964, ss. 265. Zob. np. Simpozionul muzeelor etnografice in aer liber, „Revista Muzeelor", R. 3: 1966, nr 4 i 6, oraz artykuły w „Rejvista Muzeelor", R. 1: 1964, s. 68, 126, 220. „REF", R. 12: 1967, s .77; „Cibinium", R. 1967/1968, s. 521; „Fcrschungen zuř Volksund Landeskunde", t. 5: 1961, s. 101: t. 6: 1963, s. 210; t. 9: 1966, s. 59 i inne. 135 3 8 37 3 8 3 9 �78 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA Największym przedsięwzięciem etnografów rumuńskich na najbliższe lata jest atlas etnograficzny, włączony do planu państwowego i będący podstawowym zadaniem Instytutu Etnografii i Folkloru w Bukareszcie . Myśl stworzenia atlasu etnograficznego łączy się już wprawdzie z naz­ wiskami takich etnografów i folklorystów, jak O. Densusianu, T. Papahaia i R. Vuia, jednak dopiero w 1965 r. przybrała realne kształty. Celem atlasu jest uchwycenie kultury ludowej w dwóch przekrojach czasowych, a mianowicie z początku X X w. (w kwestionariuszach służą do tego py­ tania o fakty kulturowe sprzed 50-60 laty) oraz w latach siedemdziesią40 Ryc. 5. Sposób noszenia na głowie (na tzw. oblaniku) przez kobiety w południowej Rumunii Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972 �79 E T N O G R A F I A RUMUNSKA tych b. w. (określanych jako współczesność), pozwalających na wykrycie dynamiki przemian, możliwych do przedstawienia w większym stopniu w komentarzach, niż samych mapach atlasowych. Obejmuje on swym za­ sięgiem kulturę ludową ludności rumuńskiej, jak i wszystkich mniej­ szości narodowościowych, uwzględniając ich wzajemne wpływy i zapo­ życzenia. Z całego terytorium Rumunii o powierzchni ponad 237 000 km wybrano do badań 541 punktów, zwracając uwagę, by wieś posiadała ciągłość kulturową oraz tradycyjną i zróżnicowaną kulturę ludową. Pro­ blematykę badawczą ujęto w 22 kwestionariuszach , zamierzając prowa­ dzić poszukiwania terenowe równocześnie nad wszystkimi tematami, oddzielnie jednak w każdej prowincji historycznej, a więc Oltenii, Muntenii, Dobrudży, Mołdawii, Transylwanii i Banacie. Jako pierwszą wybra­ no Oltenię, rozpoczynając badania w 1972 r. Pracownicy Instytutu w B u ­ kareszcie podzieleni są na cztery pięcioosobowe grupy, z których każda prowadzi badania w innych wsiach, zbierając materiał według wszystkich kwestionariuszy. Ponadto każdy z pracowników odpowiedzialny jest za inny dział kultury, gromadząc do niego literaturę, a w przyszłości opra­ cowując materiał, mapy itp. W ramach tego ogólnopaństwowego przed­ sięwzięcia, jakim jest atlas etnograficzny Rumunii, przewidziana jest współpraca z muzeami regionalnymi, od których oczekuje się informacji o posiadanych przedmiotach kultury ludowej z badanych wsi, dalej — z pokrewnymi instytucjami etnograficznymi, a zwłaszcza Instytutem His­ torii Sztuki w Bukareszcie, oczekując współpracy w opracowaniu stroju ludowego. Brana jest również pod uwagę możliwość wykorzystania tere­ nowych domów kultury i twórczości ludowej, rad narodowych i miej­ scowych działaczy, których pomoc była istotna przy podejmowaniu de­ cyzji o wyborze punktów atlasowych. Rozpoczęcie badań poprzedziły bowiem liczne dyskusje, sesje naukowe i artykuły, a jeden z numerów czasopisma etnograficznego „Revista de etnografie si folclor" wyłącznie poświęcono problematyce badań atlasowych . 2 41 42 4 0 Zob. I . V 1 á d u t i u, Prinzipen und Methoden zur Verwirklichung des Volkskundeatlas von Rumdnien, odbitka z: „REF", R. 16: 1971, nr 6, ss. 74. Atlasul etnografie al Romaniei: ¡1. Wiadomości ogólne; 2. Zagroda; 3. B u ­ downictwo; 4. Rolnictwo; 5. Hodowla; 6. Uprawa winorośli; 7. Sadownictwo i ogrod­ nictwo; 8. Uprawa i obróbka roślin włókienniczych; 9. Jedwabnictwo; 10. Pszcze­ larstwo; 11. Myślistwo; 12. R y b o ł ó w s t w o ; 13. P o ż y w i e n i e ; 14. Rzemiosło; 15. Prze­ m y s ł ludowy; 16. Środki transportu; 17. Zwyczaje narodzinowe; 18. Zwyczaje weselne; 19. Zwyczaje pogrzebowe; 20. Zwyczaje związane z pracą; 21. Zwyczaje doroczne; ,22. Inne zwyczaje. „REF", R. 9: 1969, nr 6, s. 431-445; R. 15: 1970, nr 3, s. 181-496, я 248-251; R. 16: 1971, nr 3, s. 237-245; R. 11: 1966, nr 2, s. 177-179. 4 1 4 2 �80 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA Wspomniane wyżej czasopismo, to najważniejsze wydawnictwo etno­ graficzne w Rumunii, organ Instytutu Etnografii i Folkloru, ukazujący się pod tym tytułem od 1964 г., będąc kontynuacją „Revisty de folclor" (w 1956 r. ukazał się rocznik I), bowiem — jak wiemy — dopiero w 1963 r. etnografia uzyskała stabilizację, tworząc z dominującym dotąd folklorem jeden Instytut. Do 1972 r. ukazało się 17 roczników, z których każdy składa się z sześciu zeszytów, obejmujących Studia, Materiały, Kronikę i Recenzję , bez wewnętrznego podziału na folklor i etnografię. Pierw­ sze roczniki czasopisma zawierały też bibliografię, która później zaczęła się ukazywać jako publikacja samodzielna. Wyłącznie etnograficznym wydawnictwem jest rocznik Muzeum Tran­ sylwanii w Kluż, ukazujący się pod tytułem ,.Anuarul Muzeului Etnogra­ fie al Transilvaniei" . Pierwszy rocznik za lata 1957 i 1958 ukazał się w 1958 г., a piąty, i jak dotychczas ostatni, w 1971 г., wydany z okazji pięćdziesiątej rocznicy istnienia wspomnianego muzeum. Treść roczników ujęta w działach: Studia, Z historii etnografii i muzealnictwa oraz Mate­ riały dotyczy różnorodnych dziedzin kultury ludowej Transylwanii, jak też zagadnień muzeografii etnograficznej. Warto zwrócić uwagę na wspomniany, jubileuszowy numer, przynoszący podsumowanie działal­ ności ośrodka etnograficznego w Kluż, ośrodka o dużych tradycjach, aktywności i osiągnięciach, widocznych chociażby po publikowanej tam bibliografii . Specjalistycznym wydawnictwem etnograficznym jest „Cibinium", będące rocznikiem Muzeum Technik Ludowych i poświęcone wyłącznie temu zagadnieniu . Ukazuje się od 1966 r. w dwóch językach — ru­ muńskim i niemieckim, przy czym jednak drugi rocznik, i jak na razie ostatni, wyszedł w 1968 r. Muzeum Brukenthal w Sibiu posiada nadto od 1956 r. własną serię wydawniczą „Studii si comunican", w której ukazało 43 u iS 46 4 3 Recenzja „Revisty de folclor", R. 1: 1956-R. 8: 1963 oraz „Revisty de etno­ grafie si folclor", R. 9: 1964-R. 10: 1965 ukazała się w „Etnografii Polskiej", t. 10: 1966, s. 533-534, i t. 11: 1967, s. 549-553 (M. Misińska). „Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei", t. 1: 1957/1958, Cluj 1958, ss. 333; t. 2: 1959-0.961, Cluj 1963, ss. 381; t. 3: 1962-1964, Cluj 1966, ss, 494; t. 4: 1965-1967, Cluj 1969, ss. 620; t. 5: 1968-1970, Cluj 1971. Zob. recenzję M. Misińskiej t. 1 i 2 w.w. czasopisma, „Etnografia Polska", t. 10: 1966, s, 535-53,9. T. O n i c o r , V. P a s с u, Din realizarile stiinfifice ale etnografilor Clujeni in ultimul sfert de veac (Działalność naukowa etnografów miasta Kluż w ostatniej ćwierci wieku), „Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei", t. 5: 1968-1970, Cluj 1971, s. 3-29. „Cibinium". Studii si materiale privind Muzeul tehnicii populare din Dumbrava Sibiului, Sibiu, R. 1: 1966; R. 2: 1967/1968. 4 4 4!> 4 6 �81 E T N O G R A F I A RUMUNSKA 47 się pięć zeszytów o problematyce etnograficznej . Własne wydawnictwo posiada również Muzeum Wsi i Muzeum Sztuki Ludowej w Bukaresz­ cie . Muzeum regionalne w Alba Iulia wydaje od 1942 r. rocznik „Apulum", poświęcony archeologii, historii i etnografii , również muzeum w Oradei posiada własną serię wydawniczą , przy czym jednak najwię­ cej materiału dostarcza ogólnorumuńskie czasopismo muzealne „Revista Muzeelor". Ukazuje się ono od 1964 r. publikując prace nie tylko zresztą z zakresu muzealnictwa . Wydawnictwa filii Akademii, Uniwersytetów i Towarzystw Nauko­ wych w Kluż, Krajowej, Sibiu czy Timosoarze mają na ogół charakter regionalny, dążąc do ukazania specyfiki kulturowej, jak też elementów wspólnych dla całego obszaru Rumunii. I tak w Krajowej ukazuje się od 1970 r. wydawnictwo Akademii, zatytułowane ,,Histórica" i poświę­ cone regionowi Oltenii, a nowo utworzone w tym mieście Centrum Nauk 4 8 49 50 51 52 4 7 „Studii si comunican." Muzeul Brukenthal — nr 2: С. I r i m i e, Pivele si viltorile din Marginimea Sibiului si de pe valea Sebesului (Folusze i urządzenia wirujące w Marginimea Sibiului i dolinie Sebesului), Sibiu 1956, ss. 98; nr 3: H. H. o f f m a n n , Din istoria si tehnica artei ceramice susesti din sudul Transilvaniei (Studia z historii i techniki saskiej ceramiki w południowej Transylwanii), Sibiu 1956, ss. 48; nr 6: N. D u n á r e , Specificul etnografie al Cimpiei Ardealului (Etnograficzna specyfika równiny Ardealului), Sibiu 1956, ss. 17, ilustracje; nr 8: C. I r i m i e , H . H o f f m a n n , Cerámica din Sasciori (Ceramika z Sasciori), Sibiu 1958, ss. 62; nr 9: P. S t á h l , Planuríle caselor rominesti faranesti (Plany rumuń­ skich domów chłopskich), Sibiu 1958, ss. 91. „Muzeul Satului. Studii si cercetári" posiada następujące działy: Studia, M a ­ teriały etnograficzne, Problemy muzeografii. Noty — recenzje; streszczenia w j . ro­ syjskim, francuskim, angielskim i niemieckim. Muzeum wydaje również monogra­ fie obiektów muzealnych. „Studii si cercetári de etnografie si arta populará", t. 1: 1965. „Apulum". Acta Musei Apulensis. Arheologie — istorie — etnografie, Alba Iulia — R. 1: 193'9-1942-R. 10: 1972. Układ czasopisma: Studia, Komunikaty, K r o ­ nika m u z e ó w regionalnych. Muzeul Tarii Crisurilor Oradea, nr 4: T. M o z e s, Portul popular femeiesc din bazinul Crisului Rapade (Kobiecy strój ludowy w dorzeczu rzeki Keresz Szyb­ ki), Oradea 1968; nr 6: M. B o c s e , V . G i u r c a , A. M a r o s s y, Contribuya la cunoasterea medicinii populare din bazinul Crisului Negru (Przyczynek do po­ znania medycyny ludowej w dorzeczu Kereszu Czarnego), Oradea 1970, nr 10: Contributii la cunoasterea etnografiei din Tara Crisulor (Przyczynek do etnografii Zie­ mi Keresz), Oradea 1971; I . G o d e a, Monumente de arhitectura populara din Nord-Vestul Romaniei, t. 1 (Zabytki architektury ludowej z północno-wschodniej Rumunii). „Revista Muzeelor", R. 1: ¡1964-R. 10: 1971: układ czasopisma: Studia i ba­ dania, Historia muzeografii, Konserwacja, Zbiory muzealne i wystawy, Kronika, Recenzje. 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 �82 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA Rye. 6. Pokaz w Kluż ludowych strojów Transylwanii Fot. Z. Szromba-Rysowa, 1972 Społecznych i Politycznych rozpoczęło w 1972 r. druk serii „Contributui istorice". Specyficzna sytuacja narodowościowa Transylwanii pociągnęła za sobą publikację czasopisma wyłącznie w języku niemieckim. Jest nim wydawnictwo założonego w 1956 r. Towarzystwa Naukowego w Sibiu, ukazujące się od 1959 r. pod tytułem „Forschungen zur Volks- und L a n deskunde" . 53 5 3 „Forschungen zur Volks- und Landeskunde", wydawnictwo Akademii R.R.S. — oddział w Kluż, sekcja Towarzystwa Naukowego w Sibiu; R. 1: 11959-R. 14: 1971; zob. recenzja M. Mosińskiej w.w. czasopisma (R. 1961, nr 4) w „Etnografii Pol­ skiej", t. 10: 1966, s. 534-535. �83 E T N O G R A F I A RUMUNSKA Wreszcie wypada wspomnieć jeszcze o takich wydawnictwach, jak „Studii si cercetárii de istoria artei", poświęconym sztuce ludowej, „Re­ vue des études sud-est européens" czy Revue roumaine des sciences so­ ciales", w których znaleźć można ważne dla etnografa pozycje . Nad­ mieńmy, iż w planach Akademii znajduje się nowa — wspomniana już wyżej — seria wydawnicza „Documenta Romaniae Etnographica" oraz „Acta Antropológica si Etnológica Romanie", będąca wynikiem działal­ ności Komisji Antropologiczno-Etnologicznej w Bukareszcie i jej oddzia­ łów terenowych w Kluż, Jassach, Krajowej i Timisoarze . Poza wymie­ nionym towarzystwem w 1972 r. reaktywowano w Kluż Towarzystwo Etnograficzne i Folklorystyczne, którego działalność sięga roku 1923 . Na zakończenie wspomnieć trzeba o opracowywanej systematycznie bibliografii etnografii i folkloru, będącej w planach Instytutu Etnografii i Folkloru w Bukareszcie. Gromadzona jest według układu alfabetycznego i rzeczowego oraz roku wydania, dla którego też jest sukcesywnie pu­ blikowana. W 1968 r. ukazała się pełna bibliografia za lata 1800-1891 , a bieżącą bibliografię drukowały czasopisma, początkowo „Anuarul arhiviei de folclor", następnie „Revista de folclor" i wreszcie „Revista de etnografie si folclor" . Od kilku lat bibliografia ukazuje się jako od­ dzielne wydawnictwo Uniwersytetu w Timisoarze . Ułożona jest według następującego planu: 1. Podstawy dokumentacji naukowej etnografii 5i 55 56 57 58 59 5 4 Np. „Studii si cercetárii de istoria artei", t. 1: 1954, nr 1-2, s, 21, 39, 49; t. 7: 1960, nr 2, ,s. 4,1, 81, 159; „Revue roumaine des sciences sociales", t. [16: 1972, nr 4, s. 351 (С. I . G u l i a n , La sociologie de la culture), s, 393 (G. В r á t e s c u , Les limites de V empirisme dans la médecine populaire), s. 425 (D. G u s t i , Autosociologia unel vieti). Comisia de antropologie si etnologie a Academiei Republicii Socialiste R o ­ mania: przewodniczącym jest prof, dr S. Milcu (antropolog), a sekretarzem dr R. Vulcánescu (etnograf). W 1967 r. zorganizowana została w Bukareszcie sesja nauko­ w a na temat: Antropologia we współczesnej nauce; zob. Antropologia in stiinfa contemporana, Bucuresti 1968, ss. ¡136 (s, 46-54: R. V u l c á n e s c u , Dinámica culturii in antropologia actúala). Przewodniczącym jest geograf prof, dr Т. Morariu; zob. m.in. Т. O n i s o г, Romulus Vuia, „Anuarul Muzeului etnografie al Transilvaniei", t. 3: 1962-1964, Cluj 1966, s. 269-306. A. F о с h i, Bibliografia generala a etnografiei si folclorului románese, t. 1: 1800-1891, Bucuresti 1968, ss. X I I I , 739. „Anuarul arhiviei de folclor", t. 1: 1932 — t. 6: 1942 (oprać. I . Muslea); „Revi­ sta de folclor" t. 1: 1956-t. 8: 1968 (bibliografia za lata 1944 do 1960 opracowana przez I . Muslea, Т. Talos'a i A. Fochi); bibliografía za rok 1961 i 1962 opublikowana została przez A. Fochi w „Revista de etnografie si folclor". E . D a n e u s , Bibliografia etnográfica si folcloricá románeasca pe anuí 1963, extras din volumul „Folclor Literar", Timisoara, t. 1: 1967. 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 �84 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA i folkloru; 2. Historia etnografii i folkloru; 3. Etnogeneza i etnografia; 4. Plastyczna sztuka ludowa; 5. Folklor; 6. Etnografia, sztuka ludowa i folklor mniejszości narodowych w Rumunii oraz innych narodów; 7, Akcja waloryzacji etnografii, sztuki ludowej i folkloru w dobie rewolucji kulturalnej kraju. Kończąc wypada stwierdzić, iż etnograficzne kontakty polsko-rumuńskie nie należą do ożywionych, czego wynikiem jest słaba orientacja w podejmowanych pracach badawczych, publikacjach, organizacji nauki itp. Trzeba podkreślić jednak, iż czytelnik polski ma możność zapozna­ nia się z niektórymi problemami etnografii rumuńskiej (zwłaszcza pas­ terstwa i niezwykle bogatej i interesującej sztuki ludowej tego kra­ ju ) w większym stopniu, niż czytelnik rumuński z etnograficznymi pracami polskimi. Poza tym w czasopismach naszych poświęcono również miejsce omówieniu wydawnictw, a zwłaszcza etnograficznych czasopism rumuńskich . Nie trzeba dodawać, iż bardziej ożywione kontakty przy­ nieść by mogły wspólną korzyść i wyjaśnić wiele zagadnień kultury ludowej naszych krajów. 6 0 61 62 6 0 Zob. np.: B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Badania nad pasterstwem w Rumunii, „'Lud", t. 46: 1960 (druk 1961), s. 508-515; I . V l á dut, i u, Studia nad życiem pasterskim w Rumunii, „Etnografia Polska", t. 5: 1961, s. 71-84; N. D u n á r e, Powojenna działalność etnograficzna w Rumunii ze szczególnym uwzględnie­ niem badań życia pasterskiego, „Etnografia Polska", t. 5: 1961, s. 314-329; V . В ut u r á, Materiały do kultury pasterskiej Karpat w Transylwańskim Muzeum Etno­ graficznym w Cluj, „Etnografia Polska", t. 5: 1961, s. 335-341. T. B a n S f e a n u , Rumuńskie skrzynie ludowe, „Polska Sztuka ludowa", R. 13: 1959, nr 2, s, 123-131; N. D u n á r e , Siedmiogrodzkie kafle ludowe; tamże, R. 11: 1957, nr 4, s, 224-228; P. H. S t a h l , Słońce, księżyc i gwiazdy w ludowym zdobnictwie rumuńskim XIX w., tamże, R. 15: 1961, nr 1, s, 27-34; T. B á ň á ­ t e a n u, J . F o r m a g i u, Koszula kobieca. Ze studiów nad rumuńskim strojem ludowym, tamże, R. 20: 1966, nr 2, s. 101-112; zob. też przypis 18 i 27. Zob. „Etnografia Polska", t. 4: 1961, s. 394; t. 5: 1961, s. 104; t. 10: 1966, s. 533 i 578; t. 11: 1967, s. 549; „Lud", t. 45: 1958/1959 (druk 1960), s. 347. 6 1 6 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bcfb26ad42fbc8dbde8a17c711f46a9a.pdf f9e1de2d08c69939e69990606825f2c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:810 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:744 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA INSTYTUT HISTORII KULTURY ETNOGRAFIA NAUK MATERIALNEJ POLSKA XVIII Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1974 OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �R E D A K T O R : W I T O L D DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA CZŁONKOWIE K O M I T E T U : J O Z E F B U R S Z T A , MARIA F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , DANUTA MARKOWSKA, Z O F I A S Z Y F E L B E J N - S O K O L E W I C Z Adres Redakcji: Ś w i e r c z e w s k i e g o 105, 00-140 Warszawa Okładkę projektował ZBIGNIEW K L I M C Z Y K W kółku znak ollin „ruch" z tzw. Kodeksu Borgia. Przedkolumbijski Meksyk ZAKŁAD FTHOGRAFIS JiSiłtutii K'¡:t::'.¡ K:Si::itti Redaktor Zyta K w i e c i ń s k a Redaktor techniczny Aleksandra Ikonomu Printed in Poland Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1973. N a k ł a d : 580 + 120 egz. Objętość: ark. wyd. 21,50, ark. druk. 17,38, ark. A l 23. Papier powiek, k i . V , 80 g, 70 X 100. Oddano do składania 19 V I 1973. Podpisano do druku 25 X I 1973. Druk ukończono w grud­ niu 1973. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 1205/73 — N-13. Cena zł 55.— �SPIS TREŚCI Część I ARTYKUŁY Gerhard К l o s к a — Ewolucja oddzielenia opisu od powinności . Streszczenie w j . angielskim . . . 11 45 S T U D I A I MATERIAŁY U/ Andrzej " W o ź n i a k — Rodzina i gospodarstwo chłopskie\-«at mazowieckiej wsi pańszczyźnianej X V I I I w Mirosława C. D r o z d — Sytuacje konfliktowe powstałe na tle wykroczeń przeciw normom społecznym (na przykładzie społeczności wiejskiej po­ wiatu otwockiego) Zofia S z r o m b a - R y s o w a — Etnografia rumuńska (Organizacja nauki i problematyka badań) Edward P i e t r a s z e k — Polonezkoy — polska społeczność wiejska w Turcji Część 47 57 63 85 II ARTYKUŁY Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — Tendencje konserwatywne i rewolu­ cyjne w ruchach społeczno-religijnych Trzeciego Ś w i a t a (Uwagi teore­ tyczne) Streszczenie w j . angielskim Zbigniew Marcin K o w a l e w s k i — Indianie w endokolonialnej struktu­ rze społecznej Mezoameryki Streszczenie w j . hiszpańskim Leszek D z i ę g i e l — Chłop wschodnioafrykański i jego sytuacja po uzy­ skaniu niepodległości 99 127 129 158 161 �6 SPIS TREŚCI S T U D I A I MATERIAŁY Alicja S z y n k i e w i c z — Kształtowanie się rynku pieniężnego w Mongolii Biitedijn D a s z d z e w e g — Adaptacja kleru lamajskiego do pracy spo­ łecznie użytecznej Florian P l i t — Związek zasięgu w ę d r ó w e k pasterskich w Afryce ze środo­ wiskiem geograficznym 191 209 221 KRONIKA Z badań Zakładu Etnografii I H K M P A N nad kulturą i s p o ł e c z e ń s t w e m Mon­ golii w roku 1972' — Sławoj Szynkiewicz 235 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E S ł a w o j S z y n k i e w i c z — Badania etnograficzne w Demokratycznej Re­ publice Wietnamu Antoni K u c z y ń s k i — Rzekome odkrycie nieznanego rękopisu W a c ł a w a Sieroszewskiego Leszek D z i ę g i e l — Kolonializm w Czarnej Afryce Włodzimierz Pawluczuk, Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu spo­ łeczności tradycyjnej, Warszawa 1972, ss. 239 — Ryszard Tomicki . . . Gunnar Myrdal, Objektivitat in der Sozialforschung, Suhrkamp Verlag, Frank­ furt am Main 1971, ss. 1115 — Gerhard Kloska Tóth Jarros, Az Orségek něpi epitěszete (Architektura ludowa w regionie Ürség), wyd. Müszaki konyvkiadó, Budapeszt 1971, ss. 154, ilustr. 328 — Jerzy Czajkowski Antoni Kuczyński, Syberyjskie szlaki, Wrocław 1972, ss. 469, ilustr. — Zbigniew Jasiewicz Włodzimierz Wincławski, Przemiany środowiska wychowawczego wsi peryfe­ ryjnej. Studium wioski Ciche Górne powiatu nowotarskiego, Wrocław— Warszawa—Kraków—Gdańsk 1971, ss. 293 — Leon Grela Budownictwo ludowe Opolszczyzny, tekst: E . Gil, S. Pilarski; fotografie S. Bronowicz '(3), E . G i l (i28), M. Kurek (1), J . Michałowski (5); opracowanie graficzne Z. Jasińska, Wydawnictwo Artystyczno-Graficzne, Kraków 1970, s. nlb. 50 — Antoni Kuczyński Leksika Polesja u prastary i czasie, Mińsk 1971, ss. 212, nlb. 3 (w tekście mapy) — Alicja Bednarczuk E . B. Wadeckaja, Drewnie idoły Jeniseja, Leningrad 1967, ss. 77, ryc. 22, tabl. 22 — Antoni Kuczyński Książki nadesłane — Ryszard Tomicki 239 245 249 252 257 264 266 269 272 273 275 276 �Содержание Часть I СТАТЬИ Герхард К л ё с к а — Эволюция отделения описания от обязанности Резюме на английском языке 15 41 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Анджей В о з ь н я к — Семья и крестьянское хозяйство в мазовецкой крепостной де­ ревне X V I I I в Мирослава С. Д р о з д — Конфликтные ситуации на почве нарушения общественных пра­ вил (На примере сельской среды отвоцкого района) София Ш р о м б а - Р ы с — Румынская этнография (Организация дисциплины и пробле­ матика исследований) Эдвард П е т р а ш е к — Полонезкёй — польское крестьянство в Турции 47 57 63 85 Часть II СТАТЬИ Александр П о с е р н - З е л и н ь с к и — Консервативные и революционные тенденции в со­ циально-религиозном движении развивающихся стран (Теоретические заметки) Резюме на английском языке Збигнев Марцин К о в а л е в с к и — Индейцы в эндоколониальной социальной структуре Центральной Америки Резюме на испанском языке Лешек Д з е н г е л ь — Восточноафриканское крестьянство и его положение после полу­ чения независимости 99 127 129 158 161 �8 SPIS TREŚCI ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Алиция Шинкевич — Образование денежного рынка в Монголии Бютедийн Д а ш д з е в е г — Приспособление ламайского духовенства к социально по­ лезному труду Флориан П л и т — Связь кочевнических странствований в Африке с географической средой 191 209 221 ХРОНИКА Из исследований Института этнографии ПАН по культуре и обществу Монголии в 1972 году — Славой Шинкевич 235 РЕЦЕНЗИИ И СТАТЬИ-РЕЦЕНЗИИ Славой Шинкевич — Этнографические исследования в Демократической Республике Вьетнам 239 Антона К у ч и н ь с к и —Мнимое открытие неизвестной рукописи Вацлава Серошевского 245 Лешек Д з е н г е л ь — Колониализм в Черной Африке 249 Влодзимеж Павлючук, Мировоззрение личности в условиях распада традиционного общества, Варшава 1972, 239 стр. — Рышард Томщки 252 Gurmar Myrdal, Objektívitat in der Sozialforschung, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main 1971, 115 стр. — Герхард Клеска 257 Tóth János, Az Orsegek něpi epitészete (Народная архитектура в районе Opeer), изда­ тельство Müszaki konyvkiadó, Будапешт 1971, 154 стр., 328 иллюстраций — Ежи Чайковски 264 Антона Кучиньски, Сибирские пути, Вроцлав 1972, 469 стр. иллюстр. — Збигнев Ясевич 266 Влодзимеж Винцлавски, Преобразования воспитательной среды периферийной де­ ревни. Исследование деревни Цехе Гурне новотаргского района, Вроцлав—Варша­ ва—Краков—Гданьск 1971, 239 стр. — Леон Греля 269 Народное зодчество Опольского района, текст: Э. Гиль, С. Пилярски; фотоснимки С.Бронович (3),Э. Гиль (28), М. Курек (1), Я. Михаловски (5);графическое оформле­ ние 3. Ясиньска, Художественное Графическое Издательство, Краков 1970, нену­ мерованных стр. 50 — Антони Кучиньски 272 Лексика Полесья у прасторы и часе, Минск 1971, 212 стр. ненум. 3 (в тексте карты) — Алиция Беднарчук 273 Е. Б. Вадецкая, Древние идолы Енисея, Ленинград 1967, 77 стр. 22 рис., 22 табл. — Антони Кучиньски 275 Новые книги — Рышард Томщки 276 �T A B L E OF CONTENTS Part I ARTICLES Gerhard К 1 o s к a — The Evolution of the Distinction between Description and Obligation A Summary in English 11 45 STUDIES AND M A T E R I A L S Andrzej " W o ź n i a k — The Family and the Peasant Farm in Mazovian Serfdom Village in the 18th Century Mirosława С. D r o z d — Conflict Situations Resulting from Tresspasses against Social Norms (On the Example of a Rural Community in the District of Otwock) Zofia S z r o m b a - R y s o w a — Roumanian Ethnography (Organization and Problems of Research) Edward P i e t r a s z e k — Pclonezkoy: a Polish Peasant Community in Turkey 47 57 63 85 Part II ARTICLES Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — Conservative and Revolutionary Ten­ dencies i n Social-Religious Movements of the Third World (Some Theo­ retical Remarks) A Summary in English Zbigniew Martin K o w a l e w s k i — Indians in the Endocolonial Social Structure of Middle America A Summary in Spanish Leszek D z i ę g i e l — The East African Paesant and His Situation after the Winning of Independence 99 127 129 158 161 �10 SPIS TREŚCI STUDIES AND M A T E R I A L S Alicja S z y n k i e w i c z — The Shaping of Money Market in Mongolia . Bütedijn D a s z d z e w e g — Adaptation of the Lamaist Clergy to Socially Useful Work Florian P l i t — The Relation of the Range of Shepherd Nomadism in Africa to Geographical Environment 191 209 221 CHRONICLE Researches of the Workshop of Ethnography of the Institute of the History of Material Culture, Pol. Ac. Sc., on Mongolian Culture and Society in 1972 •— Sławoj Szynkiewicz R E V I E W S AND S U R V E Y 235 PAPERS S ł a w o j S z y n k i e w i c z — Ethnographic Researches in the Democratic Re­ public of Vietnam Antoni K u c z y ń s k i — The Alleged Discovery of an Unknown Manuscript by W a c ł a w Sieroszewski Leszek D z i ę g i e l — Colonialism in Black Africa Włodzimierz Pawluczuk, Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu spo­ łeczności tradycyjnej (The Outlook of an Individual in a Disrupting Tradi­ tional Community), Warszawa 1972, 239 pp. — Ryszard Tomicki . . . Gunnar Myrdal, Objektivitat in der Sozialforschung (Objectivity in Social Research), Frankfurt am Main 1971, 115 pp. — Gerhard Kloska . . . Tóth Janos, Az Orségek nepi ěpitěszete (Folk architecture i n the Orség re­ gion), published by Müszaki kónyvkiadó, Budapest 1971, 154 pp., 328 illu­ strations — Jerzy Czajkowski Antoni Kuczyński, Syberyjskie szlaki (Syberian Trails), Wrocław 1972, 469 pp., illustrated — Zbigniew Jasiewicz Włodzimierz Wincławski, Changes, of the Educational Environment of a Fringe Village. A Study of the village Ciche Górne, the district of Nowy Targ. Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1971, 293 pp. — Leon Grela . . Folk Building in the Region of Opole. Text by E . Gil, S. Pilarski; photographs by S. Bronowicz (3), E . G i l (28), M. Kurek (1), J . Michałowski (5); desing by Z. Jasińska, Published by Wydawnictwo Artystyczno-Graficzne, K r a ­ kow 1970, 50 pp. — Antoni Kuczyński Leksika Polesya u prastory i chasie, Minsk 1971, 212 pp. plus 3. Maps in text. — Alicja Bednarczuk E . B. Vadeckaya, Drevnie idoly Yenisyeya, Leningrad 1967, 77 pp., 22 draw­ ings, 22 tables — Antoni Kuczyński Books Received — Ryszard Tomicki 239 245 249 252 257 264 266 269 272 273 275 276 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/380e4a9bb9e1fa3d1f792e2336a709ee.pdf 6951c0fd898df8672ac58d94496f02d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:811 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:745 Title A name given to the resource Rodzina i gospodarstwo chłopskie mazowieckiej wsi pańszczyźnianej XVIII w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.47-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974 z. 1 A N D R Z E J WOŻNIAK RODZINA I GOSPODARSTWO CHŁOPSKIE NA M A Z O W I E C K I E J WSI PAŃSZCZYŹNIANEJ X V I I I W. We współczesnej etnografii polskiej powszechnie jest stosowane po­ jęcie chłopskiej kultury tradycyjnej , chociaż coraz bardziej uświada­ miamy sobie, jak bardzo niejednolite treści na to pojęcie się składają . Obraz tej chłopskiej kultury tradycyjnej, budowany przede wszystkim na podstawie typowych dla etnografii źródeł wywołanych, odnosi się do okresu pouwłaszczeniowego — 2 połowy X I X w. i czasów później­ szych. Wystarczy jednak sięgnąć o sto lat wcześniej, aby przekonać się, jak obraz ten był odmienny. Próby odtworzenia cech zasadniczych owej chłopskiej kultury tradycyjnej w okresie przeduwłaszczeniowym doko­ nać możemy jedynie opierając się na źródłach archiwalnych, wykorzy­ stywanych dotychczas głównie przez historyków. Aby jednak ograniczyć zakres naszych rozważań, a jednocześnie uwypuklić zagadnienie naj­ bardziej istotne, zajmiemy się tu jedynie instytucją podstawową dla chłopskiej kultury tradycyjnej, jaką jest rodzina. Rodzinę chłopską omawiać będziemy w ścisłym powiązaniu z posiadanym przez nią gospo­ darstwem — jako zespół rodzinno-gospodarczy. 1 2 Wykorzystane tu materiały archiwalne pochodzą z wieku X V I I I i do­ tyczą wsi mazowieckiej (tj. trzech przedrozbiorowych województw ma­ zowieckich: rawskiego, płockiego i mazowieckiego) . 3 1 Por. K . D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura tradycyjna, [w:] Studia nad społecznym i kulturą, Wrocław 1966, s. 76-110. Na umowność tego terminu zwraca m i n . u w a g ę D. M a r k o w s k a w pracy Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkrakowskiej, Wrocław 1964, s. 14. W pracy wykorzystane zostały materiały archiwalne dotyczące Mazowsza z Archiwum G ł ó w n e g o Akt Dawnych (księgi grodzkie i ziemskie, tzw. archiwa podworskie, Archiwum Skarbu Koronnego) i Archiwum Diecezjalnego w Płocku (inwentarze i rewizje dóbr biskupstwa i kapituły płockiej, księgi metrykalne) oraz źródła publikowane (supliki chłopskie, akta sądu Referendarii Koronnej, instrukcje gospodarcze i inne). Ze w z g l ę d u jednak na brak miejsca i konieczność ograniczenia przypisów do minimum dalej będę p o w o ł y w a ł s i ę jedynie na niektóre opracowania i wydawnictwa źródłowe. życiem 2 13 �48 ANDRZEJ WOŹNIAK Nie wymaga już obecnie udowodnienia stwierdzenie, że całość życia gospodarczego wsi w okresie folwarczno-pańszczyźnianym kierowana była przez dwór i podporządkowana jego interesom ekonomicznym. W wypad­ ku rodziny chłopskiej zależność ta będzie szczególnie widoczna, jeśli po­ służymy się często stosowanym schematem jej cyklu rozwojowego od zawarcia małżeństwa począwszy aż do starości i wycofania się z czyn­ nej działalności produkcyjnej. W 2 poł. X I X wieku jednym z momentów zasadniczych w doborze małżeństw były sprawy gospodarcze związane z wyposażeniem w zie­ mię. System dziedziczenia, spłacania rodzeństwa itd. był zwyczajowo ustalony i w znacznej mierze rzutował na sprawy doboru małżonków Całkowicie odmienny obraz znajdujemy w źródłach dotyczących ma­ zowieckiej wsi pańszczyźnianej X V I I I wieku. We wszystkich katego­ riach dóbr, tj. królewszczyznach, dobrach duchownych i prywatnych, chłop był tylko użytkownikiem ziemi (gospodarstwa), nie zaś jego wła­ ścicielem. Tzw. „prawo zakupne", pozwalające na dziedziczenie i zbywa­ nie ziemi na Mazowszu, występowało przeważnie w dobrach kościelnych i królewszczyznach , lecz w X V I I I w. było bardzo często przez dwór kwestionowane. W 2 poł. X V I I I w. w Księstwie Łowickim (należącym do arcybiskupstwa gnieźnieńskiego) chłopskie pretensje z tego tytułu administracja uważała za wręcz nieuzasadnione. Również w królewsz­ czyznach prawo zezwalające na dziedziczenie ziemi nie było przestrze­ gane . W mazowieckich dobrach prywatnych — a te stanowiły wię­ kszość — chłop nie posiadał żadnych praw do dziedziczenia. Był jedynie bezterminowym użytkownikiem gospodarstwa. Podziału ziemi nie prak­ tykowano w żadnej z kategorii dóbr ziemskich na Mazowszu. Sprawa dziedziczenia ziemi w osiemnastowiecznej wsi mazowieckiej miała zre­ sztą, jak się wydaje, znaczenie drugorzędne ze względu na dużą ilość nieobsadzonych gospodarstw, co było zjawiskiem charakterystycznym nie­ mal dla całego Mazowsza . Do sprawy tej powrócimy jeszcze niżej. 4 s 6 4 L . Ż y t k o w i c z , Studia nad gospodarstwem wiejskim w dobrach kościel­ nych XVI wieku, Warszawa 1962, s. 42-48. O prawie do r o z p o r z ą d z a n i a ziemią (za zgodą d w o r u i pod w a r u n k i e m niedzielenia jej) wspomina m.in. Ordynacja referendaryi koron, o powinnościach, po­ rządku, opłacie włościan wszelkich królewszczyzn..., [ w : ] Próby reform włościań­ skich w Polsce XVIII ivieku. Wybór źródeł, (wyd.) S. Inglot, W r o c ł a w 1952, s. 322323. J. T o p o l s k i , Gospodarstwo wiejskie w dobrach arcybiskupstwa gnieź­ nieńskiego od XVI do XVIII w., s, 128 n. Podobna j a k w K s i ę s t w i e Ł o w i c k i m sytu­ acja p a n o w a ł a na całym prawie Mazowszu, z w y j ą t k i e m okolic zamieszkanych przez d r o b n ą s z l a c h t ę (zagrodową). 5 6 �49 RODZINA I GOSPODARSTWO CHŁOPSKIE W X V I I I W. Tak więc wyposażanie w ziemię nowoutworzonego małżeństwa uza­ leżnione było przede wszystkim od dworu. Dwór decydował o pozosta­ wieniu na gospodarstwie rodziców lub przydzieleniu nowego gospodar­ stwa. Również dwór, a nie rodzice, wyposażał młode małżeństwo w za­ budowania, narzędzia, siłę pociągową, część bydła, ziarna siewne itp. (w dobrach prywatnych powszechnie, w innych zaś kategoriach dóbr częściowo). Dawanie posagu przez rodziców było zwyczajem powszech­ nym, ale ograniczało się przeważnie do jednej lub najwyżej paru sztuk bydła, sprzętów, odzieży, gotówki. Zasada doboru małżonka z tej samej grupy majątkowej nie odgry­ wała, jak się wydaje, poważniejszej roli. Ogólnie przyjęte były małżeń­ stwa córek gospodarzy z parobkami czy wdowy po gospodarzu z nie posiadającym żadnego mienia człowiekiem „luźnym". W doborze kan­ dydata na współmałżonka zwracano przede wszystkim uwagę na zdro­ wie, pracowitość, wiek (ta ostatnia kategoria głównie w stosunku do kobiet). Terytorialny dobór małżonków ograniczony był do dóbr jed­ nego właściciela. W warunkach Mazowsza, gdzie dobra bardzo często składały się z dwu czy jednej wsi, ta swojego rodzaju endogamia napo­ tykała trudności. Najczęstszym sposobem rozwiązywania tych trudności był rodzaj wymiany z sąsiednimi dobrami, przyjmowanie do wsi ludzi obcych („luźnych"), a w niektórych wypadkach wręcz wykup (na koszt dworu lub chłopa) współmałżonka z innych dóbr. Samo kojarzenie małżeństw, biorąc pod uwagę wszystko to, co po­ wiedziano wyżej, było znacznie uproszczone. Dużą rolę odgrywał tu dwór. Już XVIII-wieczni publicyści, zajmujący się sprawą chłopską, wy­ stępowali przeciwko pozbawianiu rodziców możności decydowania o mał­ żeństwie dzieci . W kojarzeniu małżeństw chłopskich właściciele ziem­ scy kierowali się często własnymi potrzebami gospodarczymi czy po prostu fantazją. Najczęściej wprawdzie ingerował dwór w wypadku małżeństwa sierot, lecz napotyka się również w źródłach wzmianki o po­ dobnym postępowaniu nawet w stosunku do wdów i wdowców. Ingeren­ cja dworu w sprawy małżeństw chłopskich dyktowana była, jak już wspomniano, głównie względami gospodarczymi. Szczególnie we wsiach posiadających większą ilość pustych gospodarstw dwór był zaintereso­ wany w powstawaniu jak największej ilości nowych małżeństw mogących te gospodarstwa zasiedlić, a tym samym pomnożyć ilość dni pańszczy­ źnianych. Oprócz tego małżeństwo w pewnej, choć nie zasadniczej, mierze zapobiegało zbiegostwu, bardziej wiązało ze społecznością wiejską. Właściciele ziemscy wypracowali cały system mający na celu zachęca7 7 XVIII Por. Położenie w., [w:] Próby chłopów i projekty reform włościańskich..., 4 — Etnografia Polska, XVIII/1 reform włościańskich s. 3-213. w publicystyce �50 A N D R Z E J WOZNIAK nie do małżeństwa i przeznaczali na to odpowiednie środki finansowe. Tak np. w dobrach prywatnych powszechne było wyprawianie wesel na koszt dworu, zdarzały się wypadki dawania wódki „na zaloty" czy po~ życzanie pieniędzy na zaręczyny. W łowickich dobrach arcybiskupstwa gnieźnieńskiego kontrolowano wysokość opłat pobieranych przez probo­ szczów za śluby i gdy były za wysokie polecano je obniżyć. W dwor­ skich karczmach, gdzie często odbywały się wesela chłopskie utrzymy­ wano stale muzykanta. We wsi pouwłaszczeniowej moment zawarcia małżeństwa otwierał wprawdzie nowy etap w życiu młodych ludzi, nie oznaczał jednak by­ najmniej samodzielności gospodarczej i społecznej. Zanim małżeństwo objęło gospodarstwo, pozostawało przez wiele lat „w ramach struktu­ ralnych rodziny wielopokoleniowej" , we wspólnocie gospodarczej z ro­ dzicami, „wysługując" sobie gospodarstwo. Inaczej sprawy te wygląda­ ły w XVIII-wiecznej wsi mazowieckiej. Wszędzie tam, gdzie istniały nieobsadzone gospodarstwa, a takich dóbr była większość, dwór był ży­ wotnie zainteresowany w jak najszybszym usamodzielnieniu się nowo założonej rodziny. Pozostawanie we wspólnym gospodarstwie z rodzi­ cami było w większej części Mazowsza rzadkością (nieco częściej miało to miejsce jedynie na wschodnich krańcach województwa mazowieckie­ go i w województwie płockim, gdzie w związku z dużą ilością drobnej szlachty problem nie obsadzonej ziemi nie występował tak ostro). W ma­ zowieckich dobrach Eadziwiłłów np. rodziny dwupokoleniowe stanowiły ponad 90% ogółu. Na ogół młode małżeństwo wkrótce po ślubie mogło objąć gospodarstwo, chociaż nie zawsze musiało to być od razu gospo­ darstwo pełnorolne. Przez pewien czas, na ogół nie dłuższy niż 2-3 lata, zwolnione było ono z całości lub części świadczeń na rzecz dworu. Jeśli na przydzielonym małżeństwu gospodarstwie nie było zabudowań, dwór je budował. Przydzielano również młodym gospodarzom tzw. „załogę", tj. określoną ilość inwentarza żywego (przede wszystkim woły), narzę­ dzia, ziarno na zasiew . Po krótkim okresie zwolnienia od świadczeń czy ich zmniejszonego wymiaru, gospodarstwo obciążano określoną ilo­ ścią dni pańszczyźnianych i innych świadczeń w zależności od kategorii, do której należało. Pańszczyzna i świadczenia były zależne od wielko­ ści gospodarstwa i rozmiaru „załogi" dworskiej. Gospodarstwo pełno8 9 8 D . M a r k o w s k a , Rodzina wiejska na terenie dawnej Puszczy Zielonej, [w:] Kurpie. Puszcza Zielona, (red.) A. Kutrzeba-Pojnarowa, t. I I I , Wrocław 1965, s. 116. „Załoga" w y s t ę p o w a ł a powszechnie w dobrach prywatnych, znacznie rzadziej w dobrach kościelnych (np. niektóre wsie biskupstwa i kapituły płockiej) i k r ó l e w ­ szczyznach. 9 �RODZINA I GOSPODARSTWO CHŁOPSKIE W X V I I I W. 51 rolne (na Mazowszu najczęściej V2 włóki) odrabiało tygodniowo okre­ śloną ilość dni sprzężajnych (tj. z siłą pociągową) i pieszych (kobiety), nie licząc dodatkowych obciążeń w robociźnie, gotówce i naturaliach. Przyjrzyjmy się zatem sytuacji nowopowstałego gospodarstwa. Jeśli przyjmiemy, że dla odrobienia pańszczyzny i wykonania niezbędnych prac we własnym gospodarstwie rodzina musiała dysponować około 3-4 osobami w pełni zdolnymi do pracy, to oczywiste, że małżeństwo nie mające jeszcze dorosłych dzieci nie było w stanie takim obowiązkom podołać. Stąd też powszechne było zatrudnianie „czeladzi" (służby). „Cze­ ladź" zatrudniano zresztą również i wtedy, kiedy bilans siły roboczej w gospodarstwie nie był równomiernie rozłożony według płci — np. w przypadku braku męskiej siły roboczej. Utrzymywanie służby było z kolei dla gospodarstwa poważnym obciążeniem, szczególnie w latach gorszego urodzaju czy klęsk żywiołowych. Nic więc dziwnego, że nie­ rzadko chłopi uchylali się od objęcia gospodarstwa, szczególnie pełnorolnego, obciążonego wysoką pańszczyzną. Nawet pełnorolne (tj. najczę­ ściej ok. V2 włóki) gospodarstwo chłopskie, przy powszechnym wówczas niskim poziomie wydajności, osiągało jedynie niewielkie nadwyżki zbo­ ża, które mogło być przeznaczone na sprzedaż, i to tylko w latach do­ brych. Gospodarstwo sprzedawało jednak zboże częściej i w większej ilości niż na to pozwalały rzeczywiste nadwyżki. Robiono to oczywiście kosztem zmniejszenia konsumpcji, gorszego siewu. Największe stosunko­ wo dochody przynosiła gospodarstwu sprzedaż bydła, trzody i produktów hodowlanych (niekiedy zresztą wbrew zakazom dworu, co dotyczy głów­ nie bydła), ale nie wystarczało to na zapłacenie różnorodnych opłat w gotówce na rzecz dworu, państwa i kościoła oraz na niezbędne zakupy. Gdy następnie brakowało chłopu ziarna na siew czy na wyżywienie, pożyczał je we dworze. Pożyczki takie były czymś powszechnym. W ra­ chunkach dworskich stanowią one stałą pozycję, a nazwiska niektórych dłużników powtarzają się co roku. Chłopi działali tu w myśl zasady „pański jestem, niech pan mnie żywi". Pożyczki te wraz z całą rozbudo­ waną instytucją „załogi" były jeszcze jednym elementem systemu ekono­ micznego uzależniania chłopów od dworu. Na Mazowszu, gdzie mimo całego istniejącego prawodawstwa, zbiegostwo chłopów przybierało nie­ pokojące dla dworu rozmiary, ów system ekonomicznego uzależniania chłopa miał min. zapobiegać wyludnianiu się wsi. Nierzadko znajduje­ my w źródłach wyraźne stwierdzenia, że przyczyną ucieczki poddanego z podupadłego wskutek różnych wypadków losowych gospodarstwa było nieudzielenie mu pomocy przez dzierżawcę czy administratora. Wróćmy jednak do poruszonej wcześniej sprawy nadwyżek produ­ kcyjnych w gospodarstwie chłopskim przeznaczonych na sprzedaż. Stwierdziliśmy już, że były one stosunkowo nieduże, a zatem i ilość pie- �52 ANDRZEJ WOŻNIAK niędzy, jaka pozostawała chłopom po zapłaceniu wszystkich świadczeń pieniężnych, była niewielka, nawet biorąc pod uwagę ewentualne doda­ tkowe źródła dochodu (dorabianie furmanieniem, sprzedaż płótna wła­ snego wyrobu itp.). Niewiele sprzedając chłop jeszcze mniej kupował. Nasuwa się wniosek następujący: gospodarstwo chłopskie, słabo powią­ zane z rynkiem, musiało być w znacznym stopniu gospodarstwem samo­ wystarczalnym. Analiza źródeł pozwala jednak stwierdzić, że np. w do­ brach prywatnych, gdzie rozpowszechniona była instytucja „załogi", gospodarstwo chłopskie było prawdopodobnie w mniejszym stopniu sa­ mowystarczalne, niż w okresie pouwłaszczeniowym. Kontakty chłopa z rynkiem nawiązują się tu nie tylko bezpośrednio, tj. wtedy, gdy chłop sprzedaje produkty swego gospodarstwa i kupuje potrzebne mu towary, lecz również pośrednio — przez dwór, który kupuje dla niego i daje mu w formie „załogi" różne sprzęty i narzędzia rolnicze, woły, konie itp. Do­ starcza drewna i płaci rzemieślnikowi, który buduje lub naprawia za­ budowania chłopskie, pokrywa koszty trzebienia zarosłych pól chłop­ skich czy odwadniania łąk. Oczywiście, że nie tylko nie jest to bezintere­ sowne, ale w efekcie przynosi większe zyski, gdyż chłopi posiadający „załogę" odrabiają znacznie większą pańszczyznę niż ci, którzy jej nie mają — np. w większości dóbr duchownych i królewszczyzn (poza długo­ terminowymi dzierżawami). Jednakże w obu tych kategoriach dóbr go­ spodarstwo chłopskie jest bardziej samodzielne, niekiedy ma nieco wię­ ksze nadwyżki produkcyjne, kontakty z rynkiem są tu tylko bezpośre­ dnie, ale bardziej ożywione. Wydaje się, że jedynie w tych kategoriach dóbr, to co byśmy dziś określili jako inwestycje, było stałą, chociaż rów­ nież niezbyt dużą, pozycją w budżecie rodziny chłopskiej. Prywatni wła­ ściciele dóbr, dążąc do ograniczenia m.in. wydatków związanych z „za­ łogą", rozwijali w swoich dobrach rzemiosło. Starano się, aby w dobrach byli rzemieślnicy możliwie wielu specjalności. Ta zasada samowystar­ czalności dóbr ziemskich mogła być realizowana w tym większym sto­ pniu im większe były dobra, w niewielkim zaś jeśli składały się np. z je­ dnej tylko wsi (nie odnosiła się oczywiście do gospodarstw szlachty za­ grodowej). Jak wiadomo, wieś pańszczyźniana była pod względem społecznym dość znacznie zróżnicowana. Formalnym przejawem tego zróżnicowa­ nia był podział gospodarstw chłopskich na kategorie, zależnie od ich wielkości i obciążeń pańszczyźnianych. Na Mazowszu w 2 poł. X V I I I wieku podział ten nie był rozbudowany w tym stopniu, co np. w Wiel­ kopolsce czy Małopolsce, i na ogół ograniczał do trzech kategorii: 1 — go­ spodarstwa pełnorolne (przeważnie V2, rzadko 1 włóka); 2 — gospodar­ stwa zagrodnicze (przeważnie o połowę mniejsze od pełnorolnych); 3 — komornicy (nie posiadający przeważnie wcale ziemi, utrzymujący się �R O D Z I N A I G O S P O D A R S T W O CHŁOPSKIE W X V I I I W. 53 z wyrobnictwa we dworze i u chłopów). W niektórych wsiach wyróżnia­ no jedynie tzw. „gospodarzy" (np. y włókowych) i komorników, w in­ nych podział był bardziej rozbudowany — prócz wymienionych katego­ rii istniały jeszcze niewielkie gospodarstwa chałupnicze (bardzo zróżni­ cowane pod względem wielkości — często składają się tylko z domu i ogrodu — ale mniejsze od zagrodniczych). Te charakterystyczne dla okresu feudalnego podziały utrzymywały się jeszcze długo po uwłasz­ czeniu, a np. w Małopolsce w 2 poł. X V I I I wieku bariera między kmie­ ciem a chałupnikiem była niemalże nie do pokonania. Ożenki, kontak­ ty towarzyskie itp. były dość rygorystycznie ograniczane do własnej lub zbliżonej pod względem majątkowym grupy. W XVIII-wiecznej wsi mazowieckiej podziały te znajdowały wyraźne odbicie przede wszystkim na płaszczyźnie stosunków z dworem — ró­ żne były ich obowiązki wobec dworu, inną otrzymywali „załogę". Nie odgrywały jednak większej roli np. przy zawieraniu małżeństw (np. w do­ brach jednowioskowych tego rodzaju ograniczenia były niemożliwe) i innego rodzaju kontaktach. Przynależność do tej czy innej kategorii nie była bowiem wówczas niczym stałym i zależała przede wszystkim od dworu. Jak już wspomniano wcześniej, dwór mógł osadzić na pełnorolnym gospodarstwie parobka, czy też zbiegłego z innych dóbr człowie­ ka „luźnego", mógł też gospodarza nie wywiązującego się z obowiąz­ ków, np. ze względu na stan zdrowia czy wiek, pozbawić gospodarstwa. Chłop pańszczyźniany mógł więc kolejno być parobkiem, zagrodnikiem, „gospodarzem", a na starość spaść np. do kategorii komorników. Sy­ tuacja ludzi starych była wówczas bez wątpienia gorsza niż w okresie pouwłaszczeniowym. Nie istniały np. żadne gwarancje materialnego za­ bezpieczenia na starość. We wsi pouwłaszczeniowej dzieci nawet, jeśli nie chcą, zobowiązane są do utrzymywania starych rodziców pod groź­ bą nie zapisania im ziemi. We wsiach pańszczyźnianych, w których nie istniało prawo zakupne, ziemię otrzymywało się nie od rodziców, a od dworu. Wspólne gospodarowanie dorosłych dzieci z rodzicami było, jak już wspomniano, rzadkością. Stosunkowo często natomiast można w in­ wentarzach dóbr ziemskich natrafić przy opisie gospodarstw chłopskich na uwagę, że stary ojciec lub matka gospodarzy żyli z żebraniny, utrzy­ mywali się z wyrobnictwa, byli pastuchami we dworze itp. Ten brak zabezpieczenia na starość nie oznaczał bynajmniej, że ludzie starzy nie odgrywali żadnej roli w społeczności wiejskiej. Byli oni strażnikami tra­ dycji, tymi którzy posiadali największy zasób wiedzy i doświadczenia. Odwoływanie się do tradycji, powoływanie się na zachowane w pamięci starców dawne wymiary obowiązków pańszczyźnianych, stare, korzy­ stniejsze miary, było dla ówczesnej wsi jedną z form obrony przed wzra­ stającym wyzyskiem ze strony dworu. Ludzie starzy nie tylko stali na 2 �5á ANDRZEJ WOZNIAK straży obyczajów pewnych form obrzędowych, bywali także, nie­ oficjalnymi wprawdzie, rzecznikami interesów wsi, a ich świadectwo stanowiło niekiedy dość ważki argument. Niejednokrotnie zresztą powoftywajli się na nie sami właściciele ziemscy w sporach z sąsiadami 0 granice dóbr itp. Instytucją mającą reprezentować wobec dworu interesy wsi pań­ szczyźnianej był w opinii historyków polskich przełomu X I X i X X wieku samorząd wiejski . Badania powojenne wykazały jednak, że instytu­ cje samorządowe, szczególnie w dobrach prywatnych, reprezentowały interesy dworu, a nie wsi, będąc przeważnie czymś w rodzaju taniego przedłużenia dworskiej administracji . Na Mazowszu samorząd wiej­ ski istniał przede wszystkim w dobrach kościelnych i królewszczyznach. We wsiach prywatnych był instytucją występującą dość rzadko, głównie w dobrach magnackich. Członków samorządu — a byli nimi wyłącznie chłopi posiadający ziemię — zatwierdzał, a niekiedy wręcz wyznaczał dwór. Samorząd, który rzeczywiście próbował bronić interesów wsi, narażał się dworowi, spełniający posłusznie polecenia dworu był nie­ popularny w społeczności wiejskiej. Wypadki solidarności poszczegól­ nych członków samorządu z wsią, niekiedy wręcz pełnienie przez nich roli przywódców i organizatorów antyfeudalnego oporu wsi, świadczą jedynie, że urząd wiejski powołany do życia przez dwór dla jego włas­ nych potrzeb i wygody odgrywał niejednokrotnie rolę całkowicie sprze­ czną z tymi założeniami . 10 11 12 Na przykładzie rodziny chłopskiej staraliśmy się pokazać, jak wszech­ stronna i daleko idąca była ingerencja dworu w życie gospodarcze 1 społeczne mazowieckiej wsi pańszczyźnianej: większość dziedzin ży­ cia wsi, będących w okresie pouwłaszczeniowym w gestii rodziny chłop­ skiej, w warunkach gospodarki pańszczyźnianej kontrolowana była przez dwór. Chociaż nie wchodzi to w zakres niniejszej pracy, nasuwa się jednak pytanie, jakie wynikają z tego konsekwencje dla obrazu kultu­ rowego ówczesnej wsi. Źródła, na których opiera się praca (przeważnie dokumenty o charakterze gospodarczym), zawierają stosunkowo nie­ wiele wiadomości na ten temat. Ciekawe i bogate źródła do badań nad 1 0 D. U1 a n o w s к i, Wieś polska pod względem prawnym od wieku XVI do XVIII, „Rocznik Akademii Umiejętności", R. 1893-1894; J . R a f a c z , Ustrój wsi samorządowej małopolskiej w XVIII w., Lublin 1922. J . T o p o l s k i , Położenie i walka klasowa chłopów w XVIII w. w dobrach arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, Warszawa 1956; E . R o s t w o r o w s k i , Rola urzę­ du wiejskiego w walce klasowej wsi małopolskiej, [w:] Studia z dziejów wsi mało­ polskiej w drugiej polowie XVIII w., Warszawa 1957. A. W o ź n i a k , Samorząd wsi mazowieckiej XVIII w., „Rocznik Mazo­ wiecki", t. I I I : 1970, s. 1159 n. 1 1 1 2 �RODZINA I GOSPODARSTWO CHŁOPSKIE W X V I I I W. 55 obyczajowością chłopską tego okresu — księgi sądowe wiejskie i miej­ skie — są w mazowieckich zespołach archiwalnych, głównie wskutek zniszczeń wojennych — rzadkością . To, co zostało wyżej powiedziane o roli dworu w życiu wsi, nasuwa jednak pewne refleksje. Mówi się często o drugiej połowie X I X wieku jako okresie szczególnego rozwoju wielu dziedzin kultury ludowej, szcze­ gólnie zaś sztuki, obrzędowości itp. Proces ten wiąże się na ogół z re­ formami uwłaszczeniowymi na wsi polskiej. Stwierdzenie to, choć oparte v/ głównej mierze na materiałach z 2 połowy X I X stulecia i później­ szych, znajduje w pewnej mierze potwierdzenie w tym, co powiedziano 0 wsi pańszczyźnianej. Sztuka, obrzędy, zwyczaje prawne stanowią nie­ jako kulturową oprawę działalności gospodarczej chłopa, uświetniają 1 sankcjonują wszelkie jego działania i poczynania. Są tym bogatsze, im chłop ma większą samodzielność gospodarczą. Im bardziej ograni­ czona z zewnątrz jest możliwość działalności gospodarczej chłopa, jego pozycja społeczna — tym mniej istnieje okazji do tworzenia owej „obu­ dowy". Nie istnieje potrzeba sankcjonowania przy pomocy zwyczajów i obrzędów norm, które nie tylko nie są własnymi normami społecz­ ności wiejskiej, lecz przeważnie nawet nie są przez nią akceptowane. Charakterystyczny dla kultury ludowej konserwatyzm, niechęć do wszelkich „nowinek", wiążąca się z przeświadczeniem, że nie przyno­ szą one nigdy niczego dobrego, znajdowały w warunkach gospodarki pańszczyźnianej uzasadnienie jako jedna z form obrony przed pogar­ szaniem się sytuacji w s i , co w znacznym stopniu przyczyniło się do ich utrwalenia i pogłębienia. 13 u 1 3 W stosunku do sąsiedniego terenu, tzw. wschodniej Wielkopolski, zagadnie­ nia te znalazły odbicie w licznych pracach B. Baranowskiego. Niejako podsumowa­ niem wieloletnich badań autora (n.b. w formie dostępnej szerokiemu kręgowi czy­ telników) jest wydana niedawno Kultura ludowa XVII i XVIII w. na ziemiach Polski środkowej, Łódź 1971. Por. W. K u l a , Miary i ludzie, Warszawa 1970, s. 234-250. 1 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/80cfc8e3e54e63ec09ae28061a6f41b2.pdf f0a6a90585a21c87e32d0492aec4e6fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1194 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1100 Title A name given to the resource Założenie badań nad mitologią narodową / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.41-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. XXIX: 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 ANNA ZADROŻYNSKA (Uniwersytet Warszawski) ZAŁOŻENIE BADAŃ N A D MITOLOGIĄ NARODOWĄ Badania nad mitologią narodową zostały podjęte w Katedrze Etno­ logii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego w roku 1982. Dotychczasowe studia nad tak zwanym myśleniem mitycznym, stworzyły podstawę do podjęcia tego problemu. Publikowane do tej pory w y n i k i badań nad mitami społeczności tra­ dycyjnych wydają się proste w porównaniu z podjętym tematem. Wszy­ stkie te analizy i interpretacje (np. C. Lévi-Straussa czy R. Barthes'a) opierają się na mniej więcej pełnych tekstach,samych mitów. W stosun­ ku do mitologii narodowej takie właśnie teksty nie istnieją, a co więcej, w takiej pełnej formie są one nie do odtworzenia, a być może w ogóle nie istnieją w zwerbalizowanej formie podań mitycznych. M i t jednak jest szczególnego rodzaju komunikatem; tekstem znaczącym, gdzie liczą się tak znaki i znaczenia, jak treści znaczone. W t y m sensie badanie mitologii narodowej w Polsce jest możliwe. Proponowany cykl badań nad polską mitologią narodową odnosi się głównie do kultury współczesnej, w której — jak się wydaje — demon­ strują się niezwykle ważne zmitologizowane treści. Chodzi więc o to,, by je odkryć i zanotować, by w miarę możności na ich podstawie doko­ nać rekonstrukcji zbioru mitów narodowych. Będzie to jednak tylko część zadania. W założeniu projektowanych badań jest analiza i wyjaś­ nienie zrekonstruowanych mitów. To zaś odbywać się musi na co naj­ mniej dwu płaszczyznach refleksji naukowej: formułowaniu teorii mitologii narodowej oraz, przy jej pomocy, odczytywaniu z kulturowej rze­ czywistości tekstów poszczególnych mitów odnoszących się do narodu polskiego. Formułowanie teorii mitologii narodowej. Określenie: mitologia naro­ dowa, jest dwuznaczne. Znaczyć może ono tyle, co nauka o mitach na­ rodu. Oznaczać to może zbiór mitów tego narodu o nim samym. Oby­ dwa te rozumienia są użyteczne i zostaną wykorzystane w trakcie studiów nad tym problemem. Całość prowadzonych badań, analiz, interpretacji i refleksji może zostać nazwana proponowanym terminem w jego pierw- �42 ANNA ZADHOZYÑSKA szym rozumieniu. Końcowym jednak efektem każdego etapu poszukiwań będzie pewien zbiór narodowych mitów, co koresponduje z drugim zna­ czeniem tego określenia. W antropologii kulturowej znane są analizy mitologii plemiennych, które — jak uznano — stały się podstawą biologicznego i kulturowego trwania społeczności, jaka je wytworzyła. Na podstawie tych analiz, materiałów i interpretacji możliwe jest dziś opracowanie modelu struk­ tury takich mitów, które utrzymywały społeczności w jedności, podtrzy­ m y w a ł y ' wewnętrzne więzy, narzucały normy współżycia, uzasadniały odmienności wewnętrzne i zewnętrzne, stymulowały agresję wewnątrz i na zewnątrz grupy itd. Model taki powinien ustalać podstawowe „węz­ ł y " struktury i relacje między nimi. Pierwszym więc założeniem rozpoczętych już badań jest twierdzenie, że możliwe jest opracowanie na użytek prowadzonych studiów wzorco­ wego modelu mitologii społeczności będącej uzasadnieniem jej istnienia, trwania, jedności, odmienności. Wzorcowy ten model powinien pozwolić na wstępną klasyfikację zbie­ ranych materiałów. Uniwersalne kategorie badawcze: czas, przestrzeń i ludzie, powinny uzyskiwać w nim szczególne konotacje. Czas mitycz­ ny, rozumiany jako czas kreacji, działań wielkich przodków, początku i założenia wspólnoty może zostać przetłumaczony w mitologii narodo­ wej jako czas powstania narodu, czas jego wielkiej historii, działań bo­ haterów, powstania jedności narodu. Przestrzeń mityczna, rozumiana jako miejsce naznaczone przez sacrum, środek świata cży przestrzeń wyznaczona w czasie mitycznym może zostać przetłumaczona jako sac­ rum ojczyzny, szczególność i sakralność miejsc wyjątkowo znaczących w polskiej historii (stolice, miejsca kultowe itp.), a także jako swoiste sacrum państwa, świętość jego granic itp. Ludzie, rozumiani jako boha­ terowie mitu, założyciele wspólnoty w mitycznym czasie i na mitycznej przestrzeni oraz ich potomkowie, mogą zostać przetłumaczeni jako bo­ haterowie narodowi, a cały naród jako należący do „plemienia" bohate­ rów. W stosunku do nich wyróżnia się wtedy „obcych" z innych prze­ strzeni. Ci mogą w mitologii narodowej być tłumaczeni jako przedstawi­ ciele innych narodów, innych grup etnicznych w państwie czy w ogóle „innych" w zależności od wydarzeń historycznych. Drugim więc założeniem badań jest twierdzenie, że istnieje możli­ wość przetłumaczenia wzorcowego modelu mitologii społeczności na ję­ zyk kultury współczesnej, gdzie podstawowym pojęciem staje się naród. W historii polskiego narodu poszczególne te modelowe kategorie uzys­ kiwały różne treści i przybierały różne znaczenia. Także ich wzajemne usytuowania w strukturze zmieniały się wraz z dziejącymi się wydarze­ niami. W okresie pierwszej połowy X I X w. kategorie te nabierają szcze­ gólnego znaczenia, krystalizują się ich treści i zostają w swoisty sposób połączone i rozpropagowane przez literaturę, sztukę, naukę. Tworzy się �M I T O L O G I A NARODOWA — ZAŁOŻENIA B A D A N 43 wtedy wzór postawy Polaka-patrioty, syntetyzujący elementy narodo­ wego mitu. Kultura okresu polskiego Romantyzmu prezentuje podsta­ wowy materiał egzemplifikujący wzorcowy model, który można by naz­ w a ć modelem mitologii narodu polskiego. Na tej podstawie powinno być możliwe opracowanie następnego, bardziej szczegółowego w stosunku do poprzedniej propozycji, modelu współczesnej mitologii polskiego narodu. Trzecim więc założeniem na użytek tych badań jest twierdzenie, że model polskiej mitologii narodowej uzyskuje swą najpełniejszą w y ­ powiedź w kulturze polskiego Romantyzmu, w następnych zaś latach aż po współczesność demonstrują się jego warianty. Współczesna kultura Polaków i tkwiąca w niej mitologia narodowa byłaby w ten sposób jednym z wariantów modelu romantycznego. Jako zbiór mitów narodu o nim samym, mitologia ta powinna wyjaśniać czas (historię i genezę), przestrzeń (ojczyznę, państwo) i ludzi (współziom­ ków i obcych). Doszukać się w mej chyba można kilku par przeciw­ stawień. Byłyby to: naród—ojczyzna, naród—państwo, naród—władza, naród—Kościół, naród—inne narody. Istnieje też kilka wariantów zasad­ niczych wymienionych t u przeciwstawień. Byłyby to na przykład: oj­ czyzna—państwo, ojczyzna—Kościół, ojczyzna—władza itd. Każda z tych par w modelu romantycznym i we współczesności bywa wartościowana, a wartościowanie to ma szczególny walor wyjaśniający strukturę naro­ dowych mitów. Czwartym więc założeniem badań jest twierdzenie, że mitologia na­ rodowa demonstruje w swych mitach przeciwstawienia pojęciowe o cha­ rakterze opozycji (które w logicznym sensie opozycjami nie są; są nimi natomiast w sensie mitycznym, co stanowi o istocie mitycznego komu­ nikatu) oraz ich wyjaśnienia. Wynika z tego, że one to stanowią osnowę narodowego mitu. Odczytywanie z kulturowej rzeczywistości tekstów poszczególnych mitów. Obrzęd, jak pisze C. Lévi-Strauss, jest mitem w akcji. Wynika z tego, że przede wszystkim w obrzędzie trzeba poszukiwać treści zmitologizowanych i starać się powiązać je w mniej więcej całościowy mityczny komunikat. Przedmiotem więc badania, także mitologii narodo­ wej, muszą stać się obrzędy. Pojęcie to jednak powinno być rozumiane możliwie jak najszerzej, jeżeli ma być przydatne do badań nad kulturą współczesną. Obrzęd więc może być pojmowany jako szereg zrytualizowanych zachowań dokony­ wanych w szczególnym czasie (niecodzienności) życia narodu. Mają one na celu rekreowanie ludzkiej rzeczywistości przez odwołanie się do działań przynależnych wielkiemu czasowi riiitycznego początku. Obrzę­ dowi towarzyszą próby przewidywania przyszłości, powołanie się na wielkie dokonania bohaterów, a także świąteczna kreacja przestrzeni i uczestniczenie tylko wtajemniczonych. Szczególną jego cechą i zara­ zem wskazówką do badań jest niezwykłość czy szczególność czasu, od- �ANNA ZADROZYÑSKA miennego od czasu codzienności. Ten to czas, jego odczuwanie przez ludzi, pozwoli na wyodrębnienie zachowań mających podlegać studiom, umożliwiające wyodrębnienie słów i gestów, odczytywanie komuniko­ wanego znaczenia. Pojęcie czasu szczególnego odnosi się do wszystkich niecodziennych sytuacji we współczesnych dziejach narodu, zarówno tych związanych z kalendarzem, jak tych, które okazjonalnie, na skutek rozmaitych wydarzeń, pojawiają się w naszym życiu. Badania więc obejmują obrzędy sensu stricto i święta (kościelne i państwowe) oraz zrytualizowane zachowania ludzi podczas szczególnych wydarzeń sytua­ cyjnych, gdy spodziewamy się, że zademonstrują się mniej lub bardziej całościowo mity uzasadniające istnienie narodu, jego trwanie, cechy szczególne, a wyróżniające. W pierwszym etapie, już rozpoczętym, istnieje możliwość zebrania materiałów do rekonstrukcji mitów w zakresie mitologii istnienia i trwa­ nia narodu, jego przeszłości i przyszłości, mitologii władzy i szczególnych cech narodu. Jednocześnie też prowadzone będą prace nad naszkicowa­ niem dwu rodzajów omówionych t u modeli. Podstawę stanowić będą badania terenowe (w środowiskach miej­ skich i wiejskich) na podstawie opracowanych dyspozycji i kwestiona­ riuszy. Równolegle do tych prac planowane są analizy wybranych au­ dycji radiowych i telewizyjnych, niektórych czasopism i gazet oraz jak najszersze studia nad dostępną literaturą teoretyczną i materiałową w y ­ dawaną w Polsce i za granicą. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6382d6cf1505d7f717c51be5373afe95.pdf 2591f31f9503cb16930bee69d4e8ad93 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1195 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1101 Title A name given to the resource Badania nad kulturą rodzin europejskich. Założenia, problematyka, dotychczasowe wyniki / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.45-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bednarski, Jacek; Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska* t. XXIX: 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 JACEK BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ {Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu) B A D A N I A NAD KULTURĄ RODZIN EUROPEJSKICH. ZAŁOŻENIA, PROBLEMATYKA, DOTYCHCZASOWE W Y N I K I Program badawczy „Kierunki i tendencje rozwoju kulturowego w no­ woczesnym społeczeństwie: Interakcje kultur narodowych" — w skró­ cie „ K u l t u r a " (pod taką bowiem nazwą prowadzone są badania nad k u l ­ t u r ą rodzin europejskich) podjęty został w 1976 r. pod auspicjami Euro­ pejskiego Centrum Koordynacji Badań i Dokumentacji w zakresie Nauk Społecznych w Wiedniu. Ewolucja problematyki od zagadnień wzajem­ nych oddziaływań kultur narodowych do spraw kultury rodzin była w y ­ razem poszukiwań bardziej konkretnego i łatwiej uchwytnego w bada­ niach empirycznych przedmiotu badań. Zmieniał się także skład euro­ pejskiego zespołu badawczego. Spośród kilkunastu krajów, które w róż­ nych okresach uczestniczyły w badaniach, do ostatniego etapu w 1983 r. dotrwało siedem: Francja, Grecja, Polska, Rumunia, Węgry, Włochy i ZSRR. Reprezentowane są one przez specjalistów z różnych dziedzin: etnologów (Francja, Polska), socjologów (Grecja, Rumunia, ZSRR), an­ tropologów kulturowych (Włochy) i kulturoznawców (Węgry). Różno­ rodność doświadczeń i zainteresowań skomplikowała z jednej strony wzajemne porozumienie, ale z drugiej nadała badaniom charakter i n ­ terdyscyplinarny i w ten sposób rozszerzyła ich zakres. Badania pro­ wadzone w Polsce finansowane były przez Wydział I Nauk Społecznych PAN, a realizowane przez zespół z Instytutu Etnologii U A M *. 1 O b a d a n i a c h t y c h i n f o r m o w a l i : Z . J a s i e w i c z , Narada w Moskwie na temat etnograficznych badań nad współczesnością oraz posiedzenie w sprawie etnosocjologicznych badań porównawczych w krajach europejskich, „ L u d " , t. 61; 1977, s. 308-310, oraz J . B e d n a r s k i , Z . J a s i e w i c z , Europejskie badania porów­ nawcze w ramach projektu „Kultura". Konferencja w Tallinnie, „ L u d " , t. 63; 1979, s. 366-369. N i e k t ó r e p o l s k i e m a t e r i a ł y z b a d a ń w y k o r z y s t a n o w a r t y k u l e : J. B e d n a r s k i , Z . J a s i e w i c z , Kultura rodziny a środowisko. Z badań rodzin wielkomiejskich, małomiasteczkowych i wiejskich w województwie poznańskim, „ K r o n i k a W i e l k o p o l s k i " , n r 1: 1983, s. 30-49 oraz J . B e d n a r s k i , Osvrt na istra¿ivanja transmisije kulturę u porodici, [w:] Promene u tradicionalnom porodicznom životu u Srbji i Polskoj, B e o g r a d 1982, s. 63-72. �4(> JACEK BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ Problematyka i szczegółowe cele badań podlegały przekształceniom i precyzowaniu w trakcie kolejnych spotkań zespołów. Od 1977 r. przed­ miotem studiów byla aktywność kulturalna w ramach rodziny i przekaz: kultury. Rodzinę rozpatrywano jako grupę i instytucję stanowiącą wy­ odrębnioną jednostkę kulturową — zespół ludzi nie tylko przejmujących i użytkujących, ale również tworzących, modyfikujących i przekazują­ cych dobra kulturowe. Badano postawy i zachowania członków rodzin i zespołów rodzinnych wobec wybranych treści kulturowych, przy czym zwrócono uwagę nie tylko na te, które przekazywane są przez nowo­ czesne środki masowe, ale również inne, które związane są albo z prze­ szłością rodziny lub też ze środowiskiem lokalnym i jego instytucjami. W realizacji programu wyodrębnić można kilka faz. Pierwszą z nich było wystąpienie z inicjatywą badań porównawczych i skompletowanie zespołu badawczego (1976), drugą badania pilotażowe, których celem było zweryfikowanie zarówno kwestionariusza, jak i problematyki ba­ dań w zróżnicowanych warunkach poszczególnych krajów (1977-1978), trzecią badania zasadnicze przeprowadzone w formie wywiadów sforma­ lizowanych z kwestionariuszem i wywiadów niesformalizowanych (19791980), czwartą przygotowanie przez zespoły z poszczególnych krajów opracowań z badań, opartych na przyjętej koncepcji tradycji i nowoczes­ ności (1981) . Przygotowano realizację piątej, najbardziej interesującej i skomplikowanej fazy badań — opracowań porównawczych wybranych przez poszczególne zespoły zagadnień. Zespół polski podjął się opraco­ wania dwóch tematów: roli tradycji w kulturze rodzin europejskich oraz charakterystyki kultury rodzin terenów przeobrażanych, również w eu­ ropejskiej perspektywie porównawczej. Etap analizy porównawczej nie dojdzie jednak do skutku w dotych­ czasowym zakresie i ramach organizacyjnych. Wiosną 1983 r. Centrum Wiedeńskie zrezygnowało z prowadzenia prac i kierowania projektem „Kultura". Pozostawiono jednak zespołom możliwość kontynuowania analiz porównawczych; poszczególne zespoły podjęły także współpracę: bilateralną. Zespół polski jeszcze w 1982 г., w ramach współpracy z ze­ społem włoskim z Uniwersytetu w Turynie, przystąpił do porównawcze­ go opracowania wybranych dziedzin kultury rodzin polskich i włoskich. Bez względu na ewolucję projektu badawczego i brak finału badań warto, ze względu choćby na wartość zebranych materiałów i charakter prac, przedstawić ich założenia, warunki oraz dotychczasowe wyniki. Przekrojowe studia m i ę d z y k u l t u r o w e stwarzają bowiem interesujące problemy metodologiczne i organizacyjne. 2 3 8 Opublikowano je w k s i ą ż c e : in Seven East and West European B u d a p e s t 1984. The Family and its Culture, An Investiation Countries, ed. M . B i s k u p , V . F i l i a s , I . V i t á n y i , * Nie w y k o r z y s t u j e m y tu p r o p o z y c j i s t o s o w a n i a t e r m i n u „ p r z e k r o j o w e s t u d i a m i ę d z y n a r o d o w e " (cross — national study) w o d n i e s i e n i u do b a d a ń n a d s p o ł e c z e ń - �B A D A N I A NAD K U L T U R A RODZIN 17 Na kształcie projektu „Kultura" zaważyły trzy podstawowe czynniki: odmienność reprezentowanych przez zespoły badawcze z poszczególnych państw dyscyplin i stanowisk teoretycznych, różne posiadane przez nie' możliwości realizacyjne badań empirycznych oraz zróżnicowany w as­ pekcie porównawczym charakter badanej rzeczywistości społeczno-kulturowej. Stąd też, podobnie jak w wielu innych przedsięwzięciach koor­ dynowanych przez Centrum Wiedeńskie, projekt „Kultura" jest wy­ razem swoistego kompromisu osiąganego na kolejnych spotkaniach ro­ boczych. Jego rezultatem i ceną jest obok wypracowania wspólnie przy­ jętych założeń dotyczących przedmiotu badań, procedury badań tere­ nowych i metod opracowania zebranych materiałów, pozostawienie w nie­ których tych zakresach pewnej otwartości, możliwości wyboru i włas­ nej inicjatywy. Podstawowym źródłem zarówno dla syntetycznych opracowań naro­ dowych, jak i porównawczych studiów międzykulturowych są w projek­ cie „ K u l t u r a " wyniki badań empirycznych, przeprowadzonych w swoich krajach przez poszczególne zespoły, przy pomocy wspólnych narzędzi ba­ dawczych. Obiektem badania była w nich rodzina traktowana jako głów­ na jednostka analizy. W projekcie przyjęto cztery zasadnicze kryteria doboru rodzin do badań: 1. K r y t e r i u m typu strukturalnego rodziny. Ze względu na jeden z podstawowych celów badań, jakim było określenie roli i miejsca rodziny w procesie transmisji kultury, w doborze badanych rodzin ograniczono się wyłącznie do ich specyficznego typu — pełnych rodzin podstawowych lub poszerzonych, złożonych z pracującej lub nie­ pracującej matki i czynnego zawodowo ojca oraz co najmniej dwojga dzieci, w tym jednego w wieku 12-17 lat. Zalecono również, aby część objętych badaniami rodzin stanowiły rodziny poszerzone o pokolenie dziadków lub innych krewnych po to, aby móc uchwycić ich znaczenie w procesie enkulturacji. 2. K r y t e r i u m miejsca zamieszkania. Wyodrębniono trzy zasadnicze typy środowisk lokalnych, które umiejscowiły badane rodziny w trzech wewnętrznie względnie homogenicznych, a wzajem­ nie zróżnicowanych środowiskach kulturowych: a) w środowisku zurba­ nizowanym (wielkomiejskim), b) w środowisku urbanizowanym, podle­ gającym intensywnym przeobrażeniom społeczno-ekonomicznym oraz c) w środowisku wiejskim. Środowiska te powiązano z różnymi typami stwami zurbanizowanymi w celu o d r ó ż n i e n i a przedprzemysłowymi, dla których tural H. U d у, study. Por. S. próbuje Cross — ich się cultural „ A n n u a l R e v i e w of Anthropology", vol. 2; 1973, międzynarodowe" wadzenie gubi rozróżnienia badanych społeczności. informację między o dwoma od kulturze studiów zerezerwować analysis: terminami społecznościami methods s. 251. T e r m i n jako nad t e r m i n cross „przekrojowe przedmiocie wymaga and ponadto badań. — cul­ scope, studia Wpro­ kategoryzacji, �•48 J A C E K BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ jednostek osadniczych charakteryzujących się różną ich wielkością, zna­ czeniem w układzie funkcjonalnym, stopniem uprzemysłowienia i zur­ banizowania oraz strukturą zatrudnienia mieszkańców. Miejsce zamiesz­ kania, a poprzez nie typ środowiska lokalnego, wyznaczyło więc trzy podstawowe i wspólne dla wszystkich uczestników projektu próby ba­ dawcze, stanowiące w analizie materiałów główną jej zmienną nieza­ leżną. 3. K r y t e r i u m przynależności społeczno-zawodo­ w e j r o d z i n y . Wobec wyraźnych odrębności i specyfiki struktury społeczno-zawodowej różnych krajów, uczestników projektu, zrezygno­ wani) ze szczegółowego jego ustalenia i ograniczono się wyłącznie do określenia w sposób ogólny sektora zatrudnienia głowy rodziny jako kryterium klasyfikującego i wyznaczenia odpowiednich proporcji w tym zakresie w poszczególnych próbach- środowiskowych. W sposób bardziej szczegółowy zdefiniowano jedynie kategorię inteligencji. 4. K r y t e r i u m w y k s z t a ł c e n i a r o d z i c ó w i w i e l k o ś ­ c i d o c h o d ó w r o d z i n y . Funkcjonowały one w badaniach jako zalecenie do zachowania odpowiednich proporcji w tym względzie w róż­ nych środowiskach i typach rodzin. Badaniami empirycznymi, przy uwzględnieniu wyżej opisanych kryte­ riów doboru próby badawczej, objęto w poszczególnych krajach różną liczbę rodzin, od 300 — Polska do 1100 — Francja, zawsze jednak iden­ tyczną w poszczególnych próbach środowiskowych. W pierwszej fazie badań terenowych posłużono się dwoma sformalizowanymi kwestiona­ riuszami—ankietami, jednym przeznaczonym dla rodziców, drugim dla dzieci. Przy ich pomocy w każdej z rodzin przeprowadzono wywiady z matką oraz dzieckiem w wieku 12-17 lat, a w 25'% rodzin dodatkowo z ojcem, uzyskując w ten sposób ogółem od 675 wypełnionych kwestio­ nariuszy — Polska do 2475 — Francja. Kwestionariusz—ankieta dla ro­ dziców obejmował 66 pytań, w większości zamkniętych i skategoryzo­ wanych, dla dzieci natomiast 46, dając ogółem 586 cech deskryptywnych dla każdej rodziny. Odpowiedzi na pytania charakteryzowały za­ równo wybrane zachowania kulturowe całej rodziny, jak i poszczegól­ nych jej członków. W drugiej fazie badań dokonano wyboru z dotychczasowej próby — próby mniejszej (od 30 rodzin — Włochy, do 80 — Polska) i przepro­ wadzono badania uzupełniające wybranych rodzin przy pomocy wywia­ dów kierowanych jedynie ogólnymi wskazówkami, obejmując nimi większą z reguły niż poprzednio liczbę członków rodziny. Wywiady te miały więc charakter niesformalizowany i ich głównym celem było ułatwienie z jednej strony interpretacji materiałów uzyskanych w pierw­ szej fazie badań, a z drugiej uchwycenie specyficznych cech zróżnico­ wania rodzinnych środowisk kulturowych i wzbogacenie ich charakte­ rystyki. �B A D A N I A NAD KULTURĄ R O D Z I N 49 Badania w ramach projektu „Kultura" dopuszczały już w swoich założeniach wstępnych możliwość oparcia się na próbie niereprezenta­ tywnej dla danego kraju. Zadecydowały o tym względy praktyczne, jak i finansowe. Z tej możliwości, a w wielu wypadkach wręcz konieczności z powodów organizacyjnych lub finansowych, skorzystała większość zes­ połów krajowych. Badania w Polsce przeprowadzono np. w Wielko­ polsce w granicach terytorialnych woj. poznańskiego, a w ZSRR w w y ­ branych jednostkach administracyjnych Estonii. Szeroką próbę teryto­ rialną przedstawiła jedynie Francja. Objęcie badaniami próby repre­ zentatywnej dla danego kraju nie było w projekcie „ K u l t u r a " niezbęd­ ne. Przedmiotu analizy nie stanowiły w nich bowiem różnice wybra­ nych cech środowiska kulturowego rodziny w poszczególnych krajach, ale w aspekcie porównawczym, przy uwzględnieniu podobnych struktur społeczno-zawodowych różnych środowisk zamieszkania, dystans między n i m i . W przyjętych założeniach poszczególne próby środowiskowe mu­ siały bowiem zostać zlokalizowane zawsze na obszarze o relatywnie •zbliżonym stopniu rozwoju społeczno-ekonomicznego. Projekt „ K u l t u r a " może więc dostarczyć odpowiedzi bardziej na pytanie o to, czy proces homogenizacji rodzinnych środowisk kulturowych w dużym mieście i na wsi jest bardziej zaawansowany w Polsce niż we Włoszech, niźli na pytanie, co różni statystyczną rodzinę polską i włoską w zakresie ak­ tywności kulturalnej i przekazu kultury. W opracowaniach materiałów zgromadzonych w badaniach empirycz­ nych przewidziano w projekcie kilka szczegółowych etapów. Pierwszym z nich było zakodowanie odpowiedzi na pytania kwestionariuszy—ankiet i przeniesienie ich na taśmę komputerową. Drugim, wzajemna wymiana wydruku danych zorganizowanych wokół prób środowiskowych. Trze­ cim, przygotowanie opracowań krajowych przeznaczonych do zbiorowej publikacji. Czwarty etap stanowiło przygotowanie wspólnego programu do statystycznej analizy skupień i jej przeprowadzenie w celu uzyska­ nia, przez poszczególne zespoły, typologii rodzin jako środowisk kultu­ rowych. Etap piąty polegał na powieleniu i wzajemnej wymianie taśm komputerowych z zakodowanymi danymi oraz wymianie materiałów z badań pogłębionych, przygotowując tym samym realizację etapu szós­ tego, mającego na celu opracowanie kilkunastu szczegółowych studiów porównawczych odnoszących się do wybranych aspektów kultury ro­ dziny. W opracowaniach krajowych, bazujących na przyjętej koncepcji tra­ dycji i nowoczesności, zrezygnowano z ustalenia szczegółowych, wspól­ nych ram i metod analizy zakładając, iż mają to być opracowania ory­ ginalne, posługujące się różnymi językami teoretycznymi i równocześ­ nie osadzające wyniki badań empirycznych w szerszym, niż uwzględ­ niony w nich, kontekście historyczno-kulturowym. W opracowaniach tych wykorzystano różne typy analiz statystycznych — od posługiwania 4 — Etnografia Polska, t, 2!) 7. 1 �50 J A C E K BEDNARSKI, ZBIGNIEW JASIEWICZ się prostym rozkładem procentowym zmiennych zależnych po różne me­ tody ich analiz korelacyjnych, m.in. analizę wieloczynnikową, najczęś­ ciej w odniesieniu do takich cech obiektywnych rodziny, jak środowisko zamieszkania lub przynależność społeczno-zawodowa. Wspomniana wcześniej statystyczna metoda analizy skupień, zasto­ sowana przez większość zespołów w celu wyróżnienia typów rodzinnych środowisk kulturowych w sposób niezależny od ich podstawowych cech usytuowania społecznego, okazała się mniej owocna niż początkowo sądzono. Uzyskanych w tym zakresie wyników nie można jednak uznać za całkowicie bezwartościowe. Wskazują one bowiem z jednej strony na zachodzący współcześnie proces wzajemnej homogenizacji wielu cech r o ­ dzinnych środowisk kulturowych w wymiarze międzyśrodowiskowym i społeczno-zawodowym, przy równocześnie rosnącej roli wykształcenia jako czynnika różnicującego, a z drugiej na istnienie w obrębie każdego rodzinnego środowiska kulturowego cech specyficznych i niepowtarzal­ nych. W trakcie badań empirycznych, dążąc do zarejestrowania przejawów aktywności kulturalnej rodziny i ich uwarunkowań, zgromadzono mate­ riały, które dotyczą zarówno obiektywnie rozpatrywanych cech rodzin,, jak i postaw oraz świata wartości prezentowanych przez ich członków. Można przedstawić je jako zespoły informacji mówiące o: podstawowych cechach rodziny (jej strukturze demograficznej, źródłach utrzymania,, przynależności społeczno-zawodowej, wykształceniu itp.), mieszkaniu i jego wyposażeniu, elementach historii rodziny, korzystaniu przez nią ze środków masowego przekazu, udziale rodziny w działalności instytu­ cji i stowarzyszeń kulturalnych, czytelnictwie prasy i książek, a także o innych formach aktywności kulturalnej w rodzinie, takich m i n . jak opowiadanie i śpiewanie oraz uprawianie hobby. W badaniach uwzględ­ niono również stosunek do religii, elementy systemu wartości w rodzi­ nie związane zarówno z nią samą, jak i światem zewnętrznym wobec niej oraz podział ról wewnątrzrodzinnych. Problematyka badań nie ob­ jęła oczywiście całego zakresu kultury rodziny. Związana jest ona tylka z niektórymi, wybranymi potrzebami rodziny, przede wszystkim intelek­ tualnymi, estetycznymi, moralnymi, emocjonalnymi i rekreacyjnymi. Znaczenie zebranych materiałów, przy obecnym stanie ich opracowania, może zostać określone głównie przez wskazanie na możliwości weryfi­ kacji i rozbudowy przy ich pomocy niektórych koncepcji teoretycznych związanych z kulturą i życiem społecznym. Koncepcją taką jest np. koncepcja tradycji i nowoczesności, w jej ujęciu zarówno aksjologicznym — tradycji i nowoczesności jako war­ tości i przedmiotowym — jako określonych kategorii rzeczy i zjawisk wyróżnionych na podstawie ich miejsca w obiektywnie rozpatrywanym procesie historycznym. Została ona zastosowana już do opracowania ma­ teriałów z poszczególnych krajów. Zamierzano posłużyć się, również �B A D A N I A NAD KULTURĄ RODZIN 51 w opracowaniach porównawczych, także innymi koncepcjami. Są to m i n . koncepcje opozycji lub przy nieco innych założeniach kontinuum kultury miasta i wsi. Koncepcje te zakładają, iż wartości kulturowe' przyjmowane w mieście i na wsi zajmują albo przeciwstawne pozycje w modelu kultury zbudowanym na zasadach odrębności lub też dadzą się umieścić w określonym miejscu modelu rozwojowego przedstawia­ nego jako linia kontinuum o silnie wyodrębnionych biegunach (od k u l ­ tury tradycyjnej do nowoczesnej, od kultury społeczeństwa produkcyj­ nego do konsumpcyjnego, od typu socjokultury „mieć" do typu „być").. Występująca w naszych materiałach kategoria pośrednia (małe, uprze­ mysłowione miasto) wydaje się wskazywać na interesujące przeniesienia niektórych cech dotąd wiązanych ze wsią na teren małego miasta. Obiecujące w związku z naszymi materiałami są również inne kon­ cepcje: homogenizacji, a zarazem w niektórych dziedzinach dyferencjacji rodzinnych środowisk kulturowych w warunkach współczesnych krajów europejskich, rodziny bowiem poszczególnych środowisk tracą silnie za­ znaczone odrębności, a jednocześnie w ramach zbiorowości (społeczno-zawodowych, osadniczych, etnicznych, wyznaniowych) przestają być ich powtarzalnym segmentem; familializmu, t j . zespołu cech, który pozwala określić z jednej strony stopień wewnątrzrodzinnej integracji i popar­ cia, a z drugiej światopogląd uznający rodzinę za ważny i konkurencyj­ ny element wobec innych wartości i części składowych systemu socjokulturowego; paralelizmu rodziny i kultury, rozumianego jako stcpień podobieństwa między strukturą komunikacyjną wewnątrz rodziny, sys­ temem wartości i układem innych elementów w kulturze rodziny a tym,, co zawiera dany system socjokulturowy, w ramach którego rodzina po­ zostaje; na koniec wreszcie relatywnego autonomizmu kultury rodziny jako możliwego do wydzielenia układu kultury w ramach systemu socjokulturowego przyjętego jako globalny. Ta ostatnia koncepcja nie kon­ centruje się na problemie paralelizmu — odpowiedniości kultury rodzi­ ny i kultury społeczeństwa globalnego, lecz nakazuje wykreślić „rodzin­ ny" zakres kultury — „kulturę własną rodziny", ustalić jej stosunek do innych układów kultury i wskazuje na możliwości podejmowania badań nie tylko nad rodziną jako częścią większych całości, ale również całością samą w sobie po to, aby uzyskać odmienne ramy analizy i inny punkt widzenia całości społeczno-kulturowych. Sprawdzianem użyteczności naszych materiałów i dotychczasowych prac jest ponadto zastosowanie i weryfikacja metod statystycznych, m.in. metody analizy skupień, o której pisaliśmy już wyżej. Ostateczna ocena badań możliwa będzie jednakże po zrealizowaniu, choćby w wąskim za­ kresie, opracowań" porównawczych. Były one bowiem podstawowym ce­ lem programu „Kultura". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ef49f52c1141e6a62053373863685d87.pdf 59195415f678b141c41b2be82f7a6ba0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1200 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1106 Title A name given to the resource Z badań nad społecznymi funkcjami sztuki ludowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.85-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I X : P L I S S N 0071-1861 MIROSŁAWA 1985, z. I DROZD-PIASECKA ( I H K M PAN, Warszawa) Z B A D A N N A D SPOŁECZNYMI F U N K C J A M I S Z T U K I LUDOWEJ Pierwszą w historii powojennej etnografii zespołową syntezę opraco­ wano w Zakładzie Etnografii I H K M PAN przy współudziale przedsta­ wicieli innych ośrodków naukowo-badawczych w kraju, zarówno PAN, jak i uniwersyteckich, Krakowa, Łodzi, Opola, Poznania, Warszawy, Wro­ cławia. Jest nią 2-tomowa Etnografia Polski. Przemiany kultury ludo­ wej, która zamyka i podsumowuje określony kierunek poszukiwań nau­ kowych naszej dyscypliny. Wykazuje ona, że w dziedzinie metodologii środowisko etnograficzne korzysta zarówno z nowych kierunków nauki światowej, jak i sięga do tradycji własnej nauki (nierzadko zapomnia­ nych czy niedocenianych). Szczególnie zaś uwypukla wypracowane w cią­ gu lat 50-tych, 60-tych i 70-tych historyzujące i socjologizujące spoj­ rzenie na kulturę wsi, odtwarzające w sposób indywidualizujący i gene­ ralizujący, a zarazem modelowy obraz zmieniającej się rzeczywistości historycznej wsi polskiej od końca X I X w. do czasów nam współczes­ nych. Opracowanie syntezy nie tylko zamykało i podsumowywało określo­ ny kierunek poszukiwań naukowych, ale jednocześnie pozwalało zauważ żyć i unaocznić istniejące „białe plamy" czy „luki" w podejmowanej przez nas problematyce badawczej, które wymagają uzupełnienia zgodnie z wymogami współczesnej etnografii polskiej stawiającej sobie nowe za­ dania poznawczo-naukowe, weryfikującej dawne koncepcje i poszukują­ cej nowych rozwiązań i metod w sferze dawnej i aktualnej problema­ tyki К Zgodnie z tymi postulatami w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w Warszawie zespół zajmujący się etnografią Polski od kilku lat po- 1 P o r . A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Przeszłość w teraźniejszości a procesy zmiany (Współczesne problemy etnografii Polski), „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 26: 1982, z. 2, s. 16-17; M . F r a n k o w s k a , Przedmowa, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, W r o c ł a w 1981, s. 8. �36 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A dejmuje prace w ramach ogólnego tematu; „Kultura społeczności wiej­ skich a kultura ogólnonarodowa" . W zakresie tego problemu badawczego opracowuję zagadnienie sto­ sunku środowisk pozawiejskich (w tym i inteligencji pochodzenia chłop­ skiego) do jednej z najbardziej spektakularnych dziedzin dziedzictwa k u l ­ turowego wsi, a mianowicie sztuki ludowej. Chodziło m i przede wszy­ stkim o możliwie pełne przedstawienie roli i zadań, jakie stawiały przed sztuką ludową te środowiska od Oświecenia do czasów nam współczes­ nych . W związku z takim podejściem do zagadnienia skoncentrowałam się głównie na podstawowym pytaniu: Jakie miejsce zajmowała sztuka ludowa w poglądach formułowanych w ramach różnych prądów umy­ słowych i kierunków społeczno-politycznych, gospodarczych oraz kultu­ ralnych od końca X V I I I w. do lat 80-tych naszego stulecia? Poglądy te były zarówno wyrazem społecznych oczekiwań wobec roli, jaką w i n ­ na odegrać sztuka ludowa w życiu narodu, jak i stanowiły dowód peł­ nionych przez nią zadań w różnych okresach historycznych . Towarzy­ szyły i m konkretne działania praktyczne wprowadzające w życie gło­ szone idee. Dlatego też nie interesowały mnie wyłącznie same koncepcje i ich cel, ale równocześnie przykłady i formy ich praktycznej realizacji. Analizowanie postaw i działań ludzkich pod kątem ich celów moty2 3 4 5 2 D o t y c z ą one n a s t ę p u j ą c y c h t e m a t ó w ; O ś w i a t a a s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e p r z e ­ m i a n y w s i (M. B i e r n a c k a ) , R o l a t r a d y c j i l u d o w e j w procesie k r y s t a l i z a c j i tożsa­ m o ś c i s p o ł e c z n e j i k u l t u r o w e j w a r s t w y c h ł o p s k i e j (W. P a p r o c k a ) , S p o ł e c z n e f u n k c j e s z t u k i l u d o w e j (M. D r o z d - P i a s e c k a ) , K u l t u r a l u d o w a w P o l s c e o k r e s u p r z e d u w ł a s z c z e n i o w e g o (A. W o ź n i a k ) , T a n i e c j a k o f o r m a p r z e k a z u t r e ś c i k u l t u r o w y c h ( J . K o ­ walska). 8 Zagadnienie miejsca i roli sztuki ludowej w kulturze samej w a r s t w y c h ł o p ­ s k i e j u w a ż a m za o d r ę b n e , w y m a g a j ą c e doboru innego m a t e r i a ł u i n t e r p r e t a c y j n e ­ go o r a z o d m i e n n y c h m e t o d a n a l i z y . J e s t ono p r z e d m i o t e m mojego n a s t ę p n e g o o p r a c o w a n i a . N a t y m m i e j s c u j e d y n i e dodam, że w i ę k s z o ś ć p r z e d m i o t ó w w y t w a ­ r z a n y c h p r z e z w i e ś obecnie z a l i c z a n y c h do s z t u k i l u d o w e j (np. a r c h i t e k t u r a , t k a c ­ t w o , s p r z ę t y d o m o w e , s t r ó j itd.) p o s i a d a ł o cechy u t y l i t a r n e , s p e ł n i a j ą c e o k r e ś l o n ą f u n k c j ę u ż y t k o w ą , c z ę s t o k r o ć p o ł ą c z o n ą z f u n k c j a m i i n n y m i , j a k np. p r e s t i ż o w ą czy k u l t o w ą . S z t u k a nie b y ł a t r a k t o w a n a przez ś r o d o w i s k o w i e j s k i e j a k o s a m o ­ dzielna, wyizolowana w a r t o ś ć artystyczna, a s a t y s f a k c j ę e s t e t y c z n ą w i ą z a n o z w i e ­ loma r ó ż n y m i w a r t o ś c i a m i uszeregowanymi w s p e c y f i c z n ą ' h i e r a r c h i ę r ó ż n ą od k a n o n ó w sztuki oficjalnej. 4 S z u k a j ą c odpowiedzi na p o s t a w i o n e p y t a n i e k o r z y s t a ł a m m.in. z l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u i p r a s y X I X i X X - w i e c z n e j . A n a l i z o w a ł a m p o g l ą d y elity i n t e l e k t u a l ­ n e j i a r t y s t y c z n e j k r a j u , p r z y w ó d c ó w s t r o n n i c t w p o l i t y c z n y c h o r a z p r o g r a m y i de­ klaracje instytucji formalnych, stronnictw i organizacji społeczno-politycznych i k u l t u r a l n y c h etc., a t a k ż e p r z y k ł a d y d z i a ł a l n o ś c i p r a k t y c z n e j , w k t ó r y c h s z t u k a ludowa w y s t ę p o w a ł a . 5 J a k stwierdzamy na podstawie źródeł b e z p o ś r e d n i c h , koncepcje r o d z ą c e się w r ó ż n y c h o k r e s a c h poza ś r o d o w i s k i e m w i e j s k i m o d d z i a ł y w a ł y silnie n a w i e ś j u ż od k o ń c a X I X w . �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 87 w ó w i skutków w konkretnej rzeczywistości historycznej wymagało łą­ czenia ujęcia historycznego i funkcjonalnego, konstruowania we wstęp­ nym postępowaniu badawczym modeli porządkujących badaną rzeczy­ wistość, które uwzględniałyby kontekst historyczny, w jakim badane zja­ wiska funkcjonowały warunkując ich rolę i znaczenie społeczne. Zdając sobie sprawę z bardzo szerokiego zakresu przedmiotowego po­ jęcia sztuka ludowa, w którym mieści się m. in. folklor muzyczny i ta­ neczny, cala bogata literatura ustna oraz ogromna i zróżnicowana gałąź ludowej działalności plastycznej (wraz z rzemieślniczą), jako temat mo­ jego szczegółowego zainteresowania wybrałam twórczość plastyczną lud­ ności wsi i w tym znaczeniu posługiwałam się terminem sztuka ludowa, którego treść rozumiałam zgodnie z obowiązującymi współcześnie kry­ teriami . Wybór sztuki ludowej jako przedmiotu analizy miał swoje uzasad­ nienie merytoryczne. Nie zajmując się rozważaniami na temat genezy artystycznej twórczości plastycznej ani rozwojem badań jej poszczegól­ nych dziedzin możemy stwierdzić, że na przestrzeni całego omawianego okresu zjawisko to wykazuje trwałość oraz ciągłą żywotność, i to za­ równo w sensie fizycznego bytu, jak i obecności w różnych ideologiach spoleczno-ekonomicznych i kulturalnych. Ludowa twórczość plastyczna byla od początku zainteresowania się nią środowisk pozawiejskich (czyli od schyłku X V I I I stulecia) poddawana ocenom wartościującym z punktu widzenia aktualnych potrzeb narodowych czy społecznych i w zależności od nich w różny sposób rozumiana, przedstawiana i akcentowana, a także 6 7 • O b e j m u j ą one szeroki i r ó ż n o r o d n y w a c h l a r z w y t w o r ó w . O b o k a r c h i t e k t u r y d r e w n i a n e j , m e b l a r s t w a , t k a c t w a , s t r o j u w y s t ę p u j ą tu w y r o b y p r z e m y s ł u tzw. do­ mowego i w i e j s k i c h oraz m a ł o m i a s t e c z k o w y c h r z e m i e ś l n i k ó w . E f e k t y p r a c y g a r n ­ carzy, w ę d r o w n y c h o b r a ź n i k ó w , rzeźbiarzy. Cała d z i a ł a l n o ś ć u p i ę k s z a j ą c a i zdobni­ c z a w o b r ę b i e d o m u i poza n i m (np. g i r l a n d y , k w i a t k i , w y c i n a n k i c z y w z o r y z p i a s k u ) oraz l i c z n e p r z e d m i o t y z w i ą z a n e z d a w n ą o b r z ę d o w o ś c i ą d o r o c z n ą i r o ­ d z i n n ą (np. w i e ń c e d o ż y n k o w e , j a b ł o n e c z k i ) . Ponadto r e z u l t a t y p o c z y n a ń jednostek - w y j ą t k o w o u z d o l n i o n y c h , r e p r e z e n t u j ą c y c h w y ż s z y od p r z e c i ę t n e g o poziom a r t y ­ s t y c z n y (np. r z e ź b i a r z y , m a l a r z y , t k a c z e k ) . 7 D o d a j m y t y l k o , i ż „ o d k r y c i e " w s z y s t k i c h d z i e d z i n s z t u k i l u d o w e j nie n a ­ s t ą p i ł o od r a z u i w j e d n y m czasie. Np. a r t y z m s t r o j u ludowego b y ł d l a ś r o d o ­ w i s k a m i e j s k i e g o j u ż w 2 p o ł . X I X w. n i e k w e s t i o n o w a n y m f a k t e m . D o jego sze­ rokiego u z n a n i a p r z y c z y n i ł y s i ę w i e l k i e w y d a r z e n i a n a r o d o w e , t a k i e j a k P o w s t a ­ nie K o ś c i u s z k o w s k i e , d z i ę k i k t ó r e m u e l e m e n t y k r a k o w s k i e g o u b i o r u c h ł o p s k i e g o — s u k m a n a i r o g a t y w k a — u r o s ł y do r a n g i s y m b o l u s t r o j u narodowego. W jego spo­ p u l a r y z o w a n i u znaczny natomiast udział mieli malarze z okresu p r z e ł o m u X V I I I i X I X w . (np. J . N o r b l i n , A . O r ł o w s k i , M . S t a c h o w i c z ) i lat p ó ź n i e j s z y c h (np. W. P r u s z k o w s k i ) m a l u j ą c y tzw. t y p y l u d o w e i s c e n y r o d z a j o w e z ż y c i a w s i oraz p r z e d e w s z y s t k i m a r t y ś c i M ł o d e j P o l s k i . Z k o l e i obrazy n a szkle m u s i a ł y c z e k a ć a ż do l a t 20-tych X X w . z a n i m o d k r y t o je d l a n a u k i ( K . S t e c k i , L . L e p s z y , a g ł ó w ­ nie w l a t a c h 30-tych T . S e w e r y n ) , a n a s t ę p n i e s p o p u l a r y z o w a n o je w ś r o d o w i s k u miejskim. �MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A włączana do szeregu działań praktycznych w społeczno-ekonomicznych i polityczno-kulturalnych dziedzinach życia. Zainteresowanie sztuką l u ­ dową środowisk pozawiejskich osiągało w poszczególnych okresach różne stopnie natężenia i dotyczyło różnych stron tego fenomenu kulturowego. A wartościowanie jej było ściśle związane z dostrzeganiem jej rozlicz­ nych funkcji społecznych i szczególnym eksponowaniem tych najbar­ dziej znaczących w danej chwili. W X I X w. mamy do czynienia zarówno z zainteresowaniem sztuką ludową jako źródłem kultury rodzimej i wyrazem artystycznych możli­ wości ludu szczególnie wyraźnie występującym w okresie Neoromantyzmu, jak i zainteresowaniem jej aspektami ekonomicznymi w dobie pozy­ tywistycznej pracy „u podstaw" i „pracy organicznej". W wieku X X znaczenie sztuki ludowej wzmacnia świadomość jej klasowego charak­ teru, który nadaje jej rangę wyróżnika warstwy chłopskiej w dziedzi­ nie kultury. Zmiany społeczno-polityczne dokonujące się po I I wojnie światowej szczególnie silnie akcentują rolę sztuki ludowej w procesie tworzenia kultury ogólnonarodowej przyczyniając się do rozwoju, a na­ wet reaktywowania niektórych jej dziedzin, choć już z myślą o innym pozawiejskim odbiorcy. Mimo więc zmieniającej się rzeczywistości społeczno-politycznej i k u l ­ turalnej, kręgu odbiorców, typu wytwórczości i jej przeznaczenia —• artystyczna twórczość wsi jest stale obecna w poglądach dotyczących kultury narodowej, rozważaniach natury czysto artystycznej czy ideolo­ giach społeczno-gospodarczych. W miarę jej odkrywania nie tylko służyła swemu środowisku, ale była przejmowana przez środowiska pozawiejskie, które jej różnorodne formy i warianty przyjmowały i adaptowały opatrując je znakiem pięk­ na, polskości i rodzimości. Począwszy od Neoromantyzmu, najpierw w po­ staci stylizowanej i adaptowanej reprezentowanej przez tzw. sztukę sto­ sowaną czy sztukę Młodej Polski, a z czasem i w formie możliwie „czy­ stej" (autentycznej), twórczość ludowa zdobywała sobie miejsce w mieszczańsko-iriteligenckich domach, aby następnie — szczególnie w Polsce Ludowej — nie tracąc znaczenia zdobytego w poprzednich dziesięciole­ ciach aspirować do rangi synonimu kultury narodowej i jednocześnie wartości autotelicznej. Ludowa twórczość plastyczna jako dziedzina szeroko akceptowana miała największe predyspozycje do przejęcia roli łącznika między k u l ­ turą warstwy chłopskiej a kulturą innych klas społecznych. Stanowiąc ważny element materialnych warunków życia wsi, często źródło dodat­ kowego dochodu, była równocześnie wyrazem uznanych powszechnie ar­ tystycznych uzdolnień ludu, pełniła funkcję wyróżnika warstwy chłop­ skiej, przyczyniając się tym samym do umocnienia pozycji chłopów jako współkreatorów kultury ogólnonarodowej. Dlatego też była szczególnie predestynowana, jak już wspomniano, do szerszego wykorzystania w róż- �89- SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J nych koncepcjach narodowych, społeczno-ekonomicznych i artystycznych i z tego punktu widzenia została wybrana jako przedmiot analizy . W okresie zaborów, gdy świadomość społeczną kształtowały p r ą d y umysłowe Oświecenia, Romantyzmu, Pozytywizmu i Neoromantyzmu, obserwujemy obecność sztuki ludowej przede wszystkim w ramach dwóch podstawowych n u r t ó w intelektualnych. Elementy obu widoczne były już w poglądach doby Oświecenia, a każdy z prądów późniejszych uzu­ pełnia je o nowe idee, pomysły i wartości, które stawały się integralną składową ówczesnej świadomości i ideologii społecznej. Pierwszy z nich to nurt społeczno-polityczny o charakterze narodo­ wościowym, szczególnie czytelny w poglądach romantyków i neoromantyków. Zrodzony został m. in. z prób włączenia warstwy chłopskiej w strukturę nowoczesnego narodu oraz wysiłków w kierunku podkre­ ślenia indywidualności narodu przez uwypuklenie rodzimych pierwia­ stków jego kultury. W specyficznej sytuacji Polski pozbawionej własnej państwowości, gdy' wagi wyjątkowej nabierało pojęcie narodowości, tradycji i więzów łączących całe społeczeństwo poza instytucją państwa, a względy na­ tury politycznej nie pozwalały na jawne propagowanie idei państwa i od­ rodzenia narodowego podstawą myślową masowego działania czołowych humanistów, artystów i badaczy z kręgów czynnie walczących o zacho­ wanie naszego bytu narodowego było dążenie do znalezienia wspólnej zasady inte'grujacej cały naród na drodze uwypuklenia jego indywidual­ ności i rodzimych pierwiastków kultury. W swych poglądach i koncep­ cjach ideologicznych w obronie narodu i jego najcenniejszych wartości kształtowali oni pojęcie kultury narodowej obejmujące nie tylko kulturę szlachecką, ale także ludową, w której odkrywali wartości uniwersalne, a równocześnie i rodzime. Ambicjom odnalezienia metryki własnego na­ rodu towarzyszyło zainteresowanie ludem jako jego podstawowym skład­ nikiem. W tej sytuacji ludowa twórczość plastyczna nabierała szczegól­ nego wyrazu i znaczenia w procesie wartościowania kultury wsi i szer­ szego rezonansu społecznego. Twórczość ta — różna od sztuki elitarnej uznanej za kosmopolityczną — była świadectwem artystycznych możli­ wości ludu. Znakomicie nadawała się więc do egzemplifikowania twier­ dzeń upatrujących w ludzie źródło, skarbnicę i głównego nosiciela cech polskich, przyczyniając się t y m samym do umocnienia pozycji chłopów w strukturze narodu. Już w Neoromantyzmie zwrócono uwagę na to, że twórczość ta z racji swej odmienności i spektakularności jest także wy­ różnikiem warstwy chłopskiej, najliczniejszej części narodu (co szcze­ gólnie podkreślano następnie w okresie I I Rzeczypospolitej). 8 Sztuka ludowa w t y m nurcie nie była więc wartością autoteliczną, 8 Por. M . D r o z d - P i a s e c k a , ludowej, W. P a p r o c k a , m a s z y n o p i s z ł o ż o n y do d r u k u w L S W w 1983 r . W kręgu tradycji i sztuki �MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA ale apoteozą rodzimości, ostoją bytu narodowego czy afirmacją pol­ skości. Właśnie rodzimość wzbogacona walorami estetycznymi stanowiła tu nadrzędną, podstawową jej wartość i była źródłem poglądów i haseł narodowych, społeczno-politycznych i artystycznych. Widzimy to szcze­ gólnie m. in. w romantycznej teorii sztuki С. K. Norwida, idei narodu i stylu narodowego S. Witkiewicza czy pracach artystów profesjonal­ nych zrzeszonych w Towarzystwie Polska Sztuka Stosowana, Warszta­ tach Krakowskich i Młodej Polsce. Drugi paralelný nurt zwracał główną uwagę na społeczno-ekonomiczne funkcje sztuki ludowej. Wywodzący się z fizjokratycznych poglądów •epoki Oświecenia (wsparty rozwojem wystaw przemysłowo-rolnych), nie kwestionowany przez Romantyków i Neoromantyków, był szczególnie rozbudowany ideologicznie przez inteligencką publicystykę pozytywi­ styczną i wzmocniony w tym czasie szeroką działalnością praktyczną. Sztuka ludowa uważana była przez jego reprezentantów już nie tylko za jądro tożsamości narodowej, ale równocześnie panaceum na nędzę wsi i przeciwniczkę „kosmopolitycznej" sztuki elitarnej, czynnik zabezpiecza­ jący czy opóźniający przekształcenie ludności w s i ' w proletariat miejski. W I I Rzeczypospolitej w nowej sytuacji polityczno-społecznej na polu kulturalnym obserwujemy zarówno żywotność odziedziczonych tradycji myśli społeczno-kulturalnej, a nawet rozwój idei społecznych i artystycz­ nych genezą sięgających okresu zaborów, jak i narodziny nowych idei rozwijających się pod wpływem ideologii agraryzmu, nurtu społeczno-kulturalnego — regionalizmu, czy wreszcie pod wpływem współczes­ nych prądów europejskich w sztuce. Sztuka ludowa została poddana w tym czasie nowym ocenom wartościującym, realizować miała nieco odmienne niż dotąd cele i stąd zwrócenie uwagi na jej inne funkcje ^spo­ łeczne. Wskazują na to poglądy indywidualne,' koncepcje ideologiczne i programy działania instytucji formalnych, stronnictw politycznych etc. Myśli te formułowane są nie tylko przez humanistów i twórców profe­ sjonalnych, ale w większym stopniu niż na początku stulecia i przez inteligencję pochodzenia chłopskiego (w tym działaczy ruchu ludowego i tworzących się związków młodzieży wiejskiej). Znajdują one też od­ bicie w formach realizacji praktycznej. W szerokiej opinii społecznej, wyrażanej szczególnie na łamach pu­ blicystyki społeczno-kulturalnej i artystycznej tego okresu, podnoszona była konieczność stworzenia reprezentatywnej dla całego młodego pań­ stwa sztuki narodowej, która nawiązywałaby do ogólnych trendów i po­ ziomu sztuki światowej, a równocześnie uwypuklała kulturalną indy­ widualność Polaków. Podkreślanie narodowej odrębności kultury polskiej kierowało nadal spojrzenie niektórych artystów profesjonalnych na sztu­ kę ludową jako na źródło inspiracji w tym zakresie. Ich dążenia do na­ dania sztuce polskiej charakteru narodowego polegały m. in. na wpro­ wadzaniu do twórczości akademickiej pierwiastków sztuki ludowej, co �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 91 widzimy np. w pracach W. Skoczylasa, Z. Stryjeńskiej, T. Kulisiewicza. Sztuka ludowa nie była jednak włączona w takim stopniu, jak w okresach poprzednich, w krąg szerokich koncepcji ideologicznych doty­ czących kultury i sztuki narodowej. Twórcy profesjonalni ograniczali się z reguły do korzystania z rozwiązań warsztatowo-formalnych sztuki l u ­ dowej, podejmowania tematu ludowego i adaptacji motywów ludowych, Z kolei inteligencja miejska i działacze społeczni dążyli do reaktywo­ wania sztuki ludowej, jej ochrony i popularyzacji. Próby formułowania teorii na temat sztuki narodowej i sztuki warstwy chłopskiej podejmo­ wane są w zasadzie głównie w gronie działaczy ludowych i związków młodzieży wiejskiej. Inteligencja chłopska zaczynając uczestniczyć w kształtowaniu poglą­ dów na kulturę ludową, sztukę ludową i wartości przez nie reprezento­ wane widziała w nich już nie tylko zachowane elementy rodzimości, ale' również oparty na tradycji wyraz odrębności kulturowej warstwy chłop­ skiej. Do niego odwoływała się w walce o prawo udziału we współtwo­ rzeniu kultury narodowej, a nawet kreowaniu kultury ludowej jako źró­ dła odradzającej się kultury narodowej. W gronie działaczy ludowych i związków młodzieży wiejskiej usiłowano wykorzystać walory i atuty sztuki ludowej do zapewnienia kulturze warstwy chłopskiej należnego miejsca w kulturze narodu. Propozycje w tym zakresie ograniczały się jednak przede wszystkim do powtórzenia i przypomnienia poglądów znanych już przedtem oraz wprowadzenia sztuki ludowej w ramy prądu regionalistycznego i ideologii agrarystycznej, choć wnosiły do nich też nowy akcent, a mianowicie szeroką działalność praktyczną (o podłożu wychowawczym), w której zaczynała uczestniczyć sama wieś. Widoczna jest ona szczególnie w pracach kół młodzieżowych na wsi zarówno w za­ kresie konkretnej twórczości artystycznej, jak spektaklach swoistego m i ­ sterium teatru obrzędowego czy ochrony i kultywowania powszechnie już uznanego dorobku artystycznego warstwy chłopskiej (np. stroju, tań­ ca, pieśni). W okresie tym nie niknie z pola widzenia rola ekonomiczna sztuki ludowej. Dochód z wyrobu i sprzedaży poszczególnych jej wytworów sta­ nowił w dalszym ciągu poważne uzupełnienie budżetów licznych rodzin wiejskich, co dostrzegali w równej mierze działacze ludowi, jak i przed­ stawiciele administracji państwowej podejmując szereg akcji wspiera­ jących tę działalność. Wypadkowa tych zachowań wsparta rozwojem badań naukowych nad poszczególnymi dziedzinami plastycznej twórczości ludności wsi przy­ nosi w konsekwencji także zwrócenie uwagi na wartości artystyczne i estetyczne dotąd „zapomnianych" gałęzi sztuki ludowej, takich jak malarstwo na szkle czy rzeźba w drewnie. Rodzi się tendencja do do­ strzegania wartości autotelicznej sztuki ludowej, która zostanie teore­ tycznie rozwinięta po zakończeniu I I wojny światowej. �<J2 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Po I I wojnie światowej w nowym układzie społeczno-politycznym-obowiązki i funkcje mecenasa kultury przejęło państwo. Realizując ideo­ logię społeczeństwa socjalistycznego odwoływano się jednak do tradycyj­ nych treści i wartości, przede wszystkim do znanych i akceptowanych już w okresach poprzednich walorów tradycji ludowej, folkloru i sze­ roko rozumianej sztuki ludowej. Nierzadko do tych, na które powoływanosię w latach zaborów oraz jakie głosili działacze ruchu ludowego i inte­ ligencja pochodzenia chłopskiego w czasie I I Rzeczypospolitej. Równole­ gle propagowano i rozwijano nowe treści i koncepcje charakterystyczne dla kultury społeczeństwa socjalistycznego oraz sposoby ich realizacji. Celem spełnienia tych zadań tworzono m. in. szereg instytucji formal­ nych, rozbudowywano koncepcje teoretyczno-metodologiczne, rozwijano i reaktywowano wiele dziedzin twórczości ludowej. Zależnie od aktualnej rzeczywistości sztuka ludowa pełniła różne funkcje społeczne w całym okresie powojennym. Tuż po wojnie pod­ kreślano przede wszystkim jej znaczenia jako wyróżnika kulturowegowarstwy chłopskiej a zarazem narodu, stymulatora uczuć patriotycznych. W latach następnych, gdy łącznie ze sztuką akademicką, została poddana wielkiemu eksperymentowi tzw. sztuki zaangażowanej programowo mia­ ła pełnić rolę czynnika współdziałającego w przebudowie kraju, spełniać funkcje polityczno-wychowawcze wobec całego społeczeństwa. W okresie ostatnim, który trwa dotychczas, zwrócono uwagę na jej wartość autote­ liczną. Równocześnie należy zaznaczyć, że zatraca ona swoje dotychczasowe funkcje ze względu na postępujący proces umasowienia kultury. Sytuację tę znakomicie ilustrują przykłady z dziedziny działalności Cepelii i społeczno-kulturalnego ruchu regionalnego. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9c89c4671c1d7c4730ea6975f5168bcc.pdf 5eb2f36bb7b3c2bed5294192ef044bba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1198 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1104 Title A name given to the resource Badanie kultury robotniczej dużego miasta / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.65-76 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", P L I S S N 0071-1861 BRONISŁAWA t. X X I X : 1985, z. 1 KOPCZYŃSKA-JAWORSKA (Uniwersytet Łódzki) BADANIE KULTURY ROBOTNICZEJ DUŻEGO MIASTA * Idea prowadzenia badań nad kulturą środowiska robotniczego była podejmowana w łódzkim środowisku etnograficznym od początku lat sześćdziesiątych, jednakże systematyczne badania terenowe podjęła do­ piero w 1976 r. Katedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego . Pierwsza faza badań, będących na ukończeniu, polegać miała na re­ konstrukcji obrazu kultury robotniczej Łodzi do 1939 r. W 1984 r. zosta­ ły opracowane w y n i k i tych badań. Druga faza będzie obejmować prze­ miany, jakie zaszły w nowych warunkach ustrojowych. Koncepcję i zakres badań wyznaczyły: dotychczasowy dorobek dys­ cypliny i jej założenia metodologiczne, obiektywne możliwości badaw­ cze (wielkość zespołu badawczego, środki techniczne i finansowe) oraz swoista struktura i historia badanego środowiska. 1 ZAŁOŻENIA METODOLOGICZNE ORAZ METODA BADAN Zmieniając obszar tradycyjnych zainteresowań etnografa — kulturę rolniczej społeczności lokalnej na badanie wielkomiejskiej społeczności robotniczej — trzeba było na wstępie ustosunkować się do kilku pod­ stawowych problemów dotyczących przedmiotu i zakresu badań. Pierwszym z nich był problem ustosunkowania się do ewentualnego, swoistego oddziaływania wielkiego miasta na kulturę jego mieszkańców. Z pomocą przyszły nam liczne przemyślenia socjologów począwszy od definicji miasta L . W i r t h a oraz jego twierdzenia, iż kompleks cech 2 * Omawiane badania prowadzone b y ł y w r a m a c h P o l s k a kultura narodowa jej percepcja i r o z w ó j . 1 problemu węzłowego 11.1. O b s z e r n y p r z e g l ą d b a d a ń zob.: E. P i e t r a s z e k , Etnograficzne badania kultury robotniczej, „ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 15: 1973, s. 27-40; oraz A . S t a w a r z , Przegląd problematyki badań nad kulturą robotniczą w Polsce, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 25: 1982, z. 1, s. 143-165. L . W i r t h, Urbanism as a Way of Life, [w:] P . H . H a t t i A . L . R e i s s [wyd.], K e o d e r in Urban Sociology, G l e n c o e , I l l i n o i s 1951. 2 5 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 �66 BRONISŁAWA K O P C Z Y N S K A - J A W O R S K A składających się na swoiście miejski styl życia jest zarazem zmienną wyjaśniającą cechy kulturowe jego mieszkańców, poprzez pogląd R. Pahla , iż na mieszkańców miasta oddziałują dwa rodzaje przymusów i ogra­ niczeń: jeden związany z sytuacją miejską, a drugi związany z sytuacją pracy. Opowiedzieliśmy się za stanowiskiem reprezentowanym przez znaczną część polskich socjologów, iż sytuacja ekologiczna miasta jest zmienną pośredniczącą, która różnie przejawia się w stylach życia róż­ nych, zamieszkujących miasto środowisk społecznych . Na te style ż y ­ cia, na co zwraca uwagę R. Goddman , dodatkowy wpływ mają określo­ ne cechy środowiska przestrzenno-architektonicznego, w którym żyją badane środowiska społeczne. Przyjęliśmy więc stanowisko, że nie ma prostych powiązań między formami przestrzennymi a systemami kultu­ rowymi, jednakże zmienne przestrzenne są powiązane ze zmiennymi spo­ łecznymi. Przestrzenna koncentracja może na przykład wzmacniać ukształtowany już system norm i zachowań. 3 4 5 Spośród różnych środowisk społecznych zamieszkujących Łódź wy­ braliśmy do badań kulturę środowiska robotniczego do którego zaliczy­ liśmy zarówno samych robotników, jak i ich rodziny . Za robotnika uz­ naliśmy każdego pracownika najemnego, wykonującego pracę fizycz­ ną nie posiadającego środków produkcji i utrzymującego się z pracy na­ jemnej . Ponieważ za podstawowy czynnik kształtujący kulturę środowiska ro­ botniczego przyjęliśmy pracę, to istotny dla dalszych rozważań był ro­ dzaj tej pracy. O ile każda praca najemna w porównaniu na przykład z pracą rolnika czy rzemieślnika w istotny sposób modyfikuje życie ro­ botnika (przede wszystkim przez oddzielenie czasu działalności produk­ cyjnej od pozostałych dziedzin życia), to dodatkowe znaczenie ma orga­ nizacja pracy, zwłaszcza w zakładach wielkoprzemysłowych, która włą­ cza pracownika w dużą zbiorowość o podobnych obowiązkach, intere6 7 • R . E . P a h l , Urban B o o k s , L o n d y n 1975. Social Theory and Research, [w:] W h o s e City, Penguin • Z o b . К . F r y s z t a c k i , О niektórych aspektach kształtowania się kierunków badawczych w socjologii miasta w Polsce, „ S t u d i a Socjologiczne", n r 1: 1976, s. 235-285; J . T u r o w s k i , Kształcenie się zbiorowości osiedlowych w wielkich miastach, „ S t u d i a Socjologiczne", n r 1: 1976, s. 203-233; B . S t e r n i c z u k , Styl życia o miejsce zamieszkania w koncepcjach socjologii miasta, „Kultura i Społe­ c z e ń s t w o " , t. 23: 1979, n r 1-2, s. 225-238. 5 R . G o o d m a n , After Planners, P e n g u i n B o o k s , L o n d y n 1972. • E . P i e t r a s z e k w miejsce o k r e ś l e n i a „ ś r o d o w i s k o robotnicze" u ż y w a o k r e ś ­ l e n i a „ l u d n o ś ć r o b o t n i c z a " (Wieś robotnicza. Zarys problematyki socjologicznej, K r a k ó w 1969, s. 108). 7 W t y m m i e j s c u , r e l a c j o n u j ą c z a ł o ż e n i a b a d a ń d o t y c z ą c y c h o k r e s u do 1939 г . , p o m i j a m y s k o m p l i k o w a n y i n i e a d e k w a t n y do p o w y ż s z e j d e f i n i c j i p r o b l e m r o b o t ­ n i k a w s p o ł e c z e ń s t w i e s o c j a l i s t y c z n y m . P o r . S . W i d e r s z p i l , Sklad polskiej kla­ sy robotniczej. Tendencje zmian w okresie industrializacji socjalistycznej, War­ s z a w a 1965. �67 BADANIE KULTURY ROBOTNICZEJ sach i możliwościach. Identyfikuje ona pracownika z określoną grupą zawodową bądź produkcyjną. Wyznacza mu podobne zarobki będące pod­ stawą określonej stopy życiowej, kształtuje określoną świadomość spo­ łeczną. Ponadto rodzaj pracy (praca w zakładach zmechanizowanych, wytwarzanie części produktu, technologia pracy) może kształtować swois­ te cechy osobowości i wpływać na światopogląd. W związku z powyższym wybraliśmy do badań środowisko robotni­ ków przemysłu włókienniczego, pracujących w dużych zakładach prze­ mysłowych. W tym miejscu, ażeby uniknąć nieporozumień, należy dokonać jesz­ cze jednego uściślenia, otóż przedmiotem naszej analizy uczyniliśmy, jak powiedziano powyżej, kulturę środowiska robotniczego, a nie kulturę klasy robotniczej. Przyjmując marksowskie rozróżnienie świadomości klasy robotniczej ,,w sobie" i klasy robotniczej „dla siebie", zdecydowa­ liśmy się objąć badaniami ogół ludności spełniającej warunek formalnej przynależności do środowiska bez względu na stopień jej uświadomie­ nia klasowego. Po dokonaniu ustaleń odnośnie do przedmiotu badań, należało pod­ jąć decyzję odnośnie do zakresu analizy. Badając z pozycji etnografa kulturę jakiegoś środowiska uważamy na ogół za konieczne przyjęcie szerokiej, globalnej czy — jak mówią niektórzy — „antropologicznej" definicji kultury, obejmującej działania przebiegające według społecznie przyjętych wzorów, realizowane we wszystkich dziedzinach życia ludzkiego oraz wytwory i przedmioty będą­ ce efektem takich działań. W obrębie tej całości wyróżnia się kilka as­ pektów, które muszą być uwzględnione w pełnej analizie kultury. Uży­ wając t e r m i n o l o g zapropopncwanej ostatnio przez A. Kłoskowską zaj­ mujemy się aparatem internalizacji kultury, czyli mechanizmem przy­ swojenia jej wzorów i modeli normatywnych lub wartości przez świa­ domość, doświadczenie lub nawyki ludzi; aspektem normatywno-aksjo­ logicznym, na który składają się normy, reguły i wartości kulturalne analitycznie oddzielając je od ludzkich działań, zwłaszcza, gdy są utrwa­ lone w postaci zapisów lub innych zobiektywizowanych form symbolicz­ nego wyrazu, wreszcie zajmujemy się przedmiotowym aspektem k u l t u ­ ry, na który składają się przedmioty i wytwory, czyli artefakty . W szczegółowych badaniach etnograficznych zakresem zainteresowań obejmuje się w równym stopniu bądź wszystkie wymienione wyżej as­ pekty, bądź uprawia się immanentną analizę wybranych dziedzin k u l ­ tury. Jak wiemy, w tradycji dyscypliny szczególne miejsce przez długie lata zajmowało badanie sfery artefaktów. Nic też dziwnego, że jakkol­ wiek od początku staliśmy na stanowisku możliwie globalnej obserwacji kultury badanego środowiska, niepokój budziła sprawa ustosunkowania 8 e A. K ł o s k o w s k ą , Socjologia kultury, W a r s z a w a 1981, s. 25. �68 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA się do obserwacji i metody opisu całokształtu elementów składających się na kulturę bytu środowiska robotniczego . Po namyśle uznaliśmy jed­ nak, że jakkolwiek ludność ośrodków przemysłowych posługuje się w większości przedmiotami standardowymi, produkcji fabrycznej i sama morfologia tego świata rzeczy ma niewielką wartość informacyjną dla badań kultury, niezbędne jest jednak poznanie otaczających robotnika przedmiotów po to, aby orzec coś na temat dokonywanych przez niego wyborów, jego motywacji oraz skali ocen, które mogą nas informować o nawykach, wzorach estetycznych, hierarchiach wartości i częściowo o sferze kultury symbolicznej dominującej w badanym środowisku. W odniesieniu do „niematerialnych efektów zachowań" postanowiono również zbierać informacje o folklorze badanej społeczności, przyjmu­ jąc za P. Bogatyriewem i P. Jacobsonem takie rozumienie folkloru, przy którym kryterium wyodrębniającym zjawiska folklorystyczne przypisa­ ne określonej zbiorowości jest mechanizm przekazu i odbioru oraz funk­ cje pełnione przez treści folklorystyczne w życiu tej zbiorowości, a nie treści tych pochodzenie . Drugą ważną dziedziną obserwacji stały się zachowania środowiska robotniczego znormalizowane według wspólnych wzorów i przejawiające się w różnych dziedzinach życia. Tak więc przedmiotem badań uczynio­ no zwyczaje realizowane w kręgu rodzinnym, w grupach płci i wieku, w miejscu pracy i zamieszkania, czy też w kręgu członków różnego ro­ dzaju zrzeszeń i organizacji celowych. Szczególną uwagę poświęcono zwyczajom świątecznym w przeciwstawieniu do zwyczajów związanych z dniem codziennym, w t y m (zgodnie z tradycją etnograficzną) zwłasz­ cza zwyczajom mającym w większym stopniu niż poprzednie zrytualizowaną postać, jak r y t u a ł y weselne czy r y t u a ł y związane z obchodami świąt dorocznych. Zwrócono również znaczną uwagę na formy rekreacji. W literaturze przedmiotu problematyka powyższa określana jest niekie­ dy mianem obyczaju. Jak z powyższego widać, zakres podjętych badań zmierzał do odtwo­ rzenia całościowego obrazu życia badanej społeczności, zwanego niekiedy w naukach społecznych „sposobem życia" (way of life, Lebenweise, mo­ de de vie czy obraz žyzni), przez który rozumie się kategorię charakte­ ryzującą ludzką egzystencję w określonej sytuacji historyczno-społecz­ nej . Zamierzeniem końcowym badań postanowiono uczynić rekonstruk­ cję konfiguracji wzorów obowiązujących w badanym środowisku, czyli 9 10 u * P o j ę c i e „ k u l t u r a bytu", w m i e j s c e u ż y w a n e g o t u r a m a t e r i a l n a " , w p r o w a d z a do s w y c h r o z w a ż a ń K ł o s k o w s k a , op. cit,, s. 119. 1 0 [w:] 1 1 w z etnografii o k r e ś l e n i a „ k u l ­ z a k r e s u socjologii k u l t u r y P . B o g a t y r i e w , R . J a c o b s o n , Folklor jako swoista forma P . B o g a t y r i e w , Semiotyka kultury ludowej, W a r s z a w a 1979, P o r . M . Z . M u s z y ń s k a , Czas stwo", t. 23: 1979, n r 1-2, s. 203-223. wolny a sposób życia, s. twórczości, 305-319. „Kultura i Społeczeń­ �BADANIE KULTURY 09 ROBOTNICZEJ zbliżyć sią do określenia ethosu życia robotników w okresie między­ wojennym . Główną metodą badań była metoda określana w literaturze etnogra­ ficznej jako metoda „historyczno-terenowa" polegająca na odtwarzaniu różnorodnych kategorii zjawisk i procesów, jakie zaszły w stosunkowo niedawnej przeszłości, na podstawie pamięci żyjących ludzi, jak również różnych zjawisk ergologicznych, a zwłaszcza urządzeń materialnych po­ wstałych w przeszłości i używanych nadal przez l u d z i . Ponieważ przedmiotem badań był robotnik i członkowie jego rodziny w środowisku domowym, społeczności pracy oraz w miejscu zamieszka­ nia w zbiorowości lokalnej i sąsiedzkiej, w drodze wywiadu zbierano informacje o przebiegu życia osoby badanej i członków jej rodziny oraz ustalano motywy jej działań, normy postępowania, rządzące nimi hie­ rarchie wartości, jak również oceny działań własnych i cudzych. Po stwierdzeniu już we wstępnej fazie badań, że środowisko robotni­ cze było znacznie zróżnicowane wewnętrznie, w badanej reprezentacji wyróżniano robotników ze względnie długim stażem zawodowym, tzw. „robotników wykwalifikowanych" oraz grupę średniego dozoru technicz­ nego — majstrów. Zasadniczo wykluczono z badań rodziny długotrwa­ łych bezrobotnych okresu kryzysu światowego (1929-1934) uznając, że ich ,,kultura nędzy" nie jest reprezentatywna dla środowiska robot­ niczego. Obok wywiadów wolnych i kwestionariuszowych gromadzono doku­ menty osobiste dotyczące życia badanych, jak również źródła historycz­ ne, statystyczne czy dokumenty i sprawozdania urzędowe informujące o warunkach pracy i życia w mieście. Ze względu na wielkość miasta (w chwili obecnej ok. 800 000 miesz­ kańców) i liczebność badanego środowiska robotniczego oraz ze wzglę­ du na ograniczone siły i środki badawcze, informatorów dobierano pod specjalnym kątem. Ze względu na dominujący w Łodzi rodzaj przemy­ słu, badaniami objęto wyłącznie robotników przemysłu włókienniczego, Biorąc pod uwagę czynniki ekologiczne rządzące życiem miasta, ażeby maksymalnie zmniejszyć lub ujednolicić ich oddziaływanie, przebadano jedną z naturalnych, „podstawowych" dzielnic miasta wyróżnioną w ba12 13 1 4 1 2 P o j ę c i e „ethosu", przez k t ó r y rozumie się „zespół z a c h o w a ń wyznaczonych przez p r z y j ę t ą h i e r a r c h i ę w a r t o ś c i , p r z y c z y m towarzyszy t e m u r o z u m i e n i u na ogół wiara, ż e da się o d s z u k a ć jakiś pion g ł ó w n y , d o m i n u j ą c e w a r t o ś c i , z k t ó r y c h d a d z ą się w y p r o w a d z i ć w a r t o ś c i pochodne" ( M . O s s o w s k a , Socjologia moral­ ności, W a r s z a w a 1969, s. 256) c o r a z c z ę ś c i e j z n a j d u j e zastosowanie w p o l s k i c h p r a c a c h etnograficznych. K . D o b r o w o l s k i , Badania historyczno-terenowe. Zagadnienia rekonstruk­ cji procesów historycznych na podstawie materiałów terenowych, [w:] Sprawozda­ nia z Czynności i Posiedzeń РАН, t. 53: 1952 (druk 1954), s. 424-429. O . L e w i s , Sanchez i jego dzieci, W a r s z a w a 1963, „ W s t ę p " . 1 3 l ł �70 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA 15 daniach socjoekologicznych . Dzielnica ta (tzw. Widzew) obejmuje ob­ szar ok. 290 ha i zamieszkana jest przez ok. 21 tys. ludzi. Cały obszar dzielnicy podstawowej należy obecnie do jednej z dzielnic administra­ cyjnych miasta, do której obok właściwego Widzewa należy także tzw. Grymbach o powierzchni ok. 92 ha. Oba te obszary są ze sobą powiązane pod względem funkcjonalnym i częściowo komunikacyjnym, ponadto w przeszłości stanowiły bazę mieszkaniową dla trzech wielkich zakładów przemysłu włókienniczego: Zjednoczonych Zakładów K. Scheiblera i L . Grohmana (obecnie Zakłady im. Obrońców Pokoju—Uniontex) W i ­ dzewskiej Manufaktury (obecnie Widzewskie Zakłady Przemysłu Ba­ wełnianego im. 1-go Maja—Wima) oraz Towarzystwa Akcyjnego Łódz­ kiej Fabryki Nici (obecnie Zakłady Przemysłu Bawełnianego i m . H . Sa­ wickiej—Ariadna). Ponadto w dzielnicy tej zlokalizowane są m.in. w y ­ odrębnione po ostatniej wojnie z Widzewskiej Manufaktury — Widzew­ skie Zakłady Maszyn Włókienniczych—Wifama oraz dawna fabryka N. Eitingona. Obok fabryk i towarzyszących im pałaców fabrykantów do charakterystycznych cech dawnego Widzewa należały osiedla robot­ nicze zbudowane przez właścicieli wyżej wymienionych trzech wielkich zakładów przemysłowych. Ograniczając badania do omawianej dzielnicy miasta chciano mieć do czynienia z możliwie jednolitym charakterem czynników infrastruktury miasta, a ponadto usytuowane t u osiedla ro­ botnicze stwarzały szczególnie korzystną sytuację do obserwacji stosun­ ków sąsiedzkich. WYNIKI BADAN 16 Trudno jest w krótkim referacie przedstawić pełne wyniki badań , w związku z czym ograniczymy się tylko do zasygnalizowania pewnych swoistych cech kultury badanego środowiska, związanych bądź ze struk­ t u r ą przemysłu łódzkiego, bądź z historią powstania i zasiedlenia miasta. Za najistotniejszy czynnik strukturalizujący kulturę środowiska ro1 5 W. ekologiczne, Piotrowski, W r o c ł a w 1966. Społeczno-przestrzenna struktura m. Łodzi. Studium 1 6 Przedstawione informacje p o c h o d z ą z b a d a ń autorki prowadzonych wraz z z e s p o ł e m s t u d e n t ó w K a t e d r y Etnografii U Ł oraz z b a d a ń prowadzonych uprzed­ nio p r z e z e t n o g r a f ó w o ś r o d k a ł ó d z k i e g o . Z o b . В . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Zwyczaje i obyczaje ludności Łodzi, [w:] Łódź. Dzieje miasta, do 1918 г., t. 1, W a r s z a w a — Ł ó d ź 1980, s. 493-508; t e j ż e , Kultura środowiska robotniczego Łodzi, Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 21: 1982, s. 15-34, o r a z m. i n . A . Lipiński, Pozostałości kultury tradycyjnej w łódzkich rodzinach robotniczych, ,,Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 7: 1965, s. 5-40; I . L e c h o w a , Tradycyjne zwycza­ je świąteczne w łódzkim środowisku robotniczym (1890-1939), „Prace i M a ­ t e r i a ł y M u z e u m Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficz­ n a , n r 11: 1967, s. 133-164; J . P . D e k o w s k i , Zwyczaje i obrzędy weselne, „Prace i M a t e r i a ł y M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o w Ł o d z i " , S e r i a E t n o g r a f i c z n a , n r 11: 1967, .3. 165-192; c z y Folklor robotniczej Łodzi. Pokłosie konkursu, W r o c ł a w 1976. �BADANIE KULTURY ROBOTNICZEJ 71 botniczego uznać należy pracę zarobkową oddzielającą w sposób zdecydo­ wany sferę życia produkcyjnego od rodzinnego, czas produkcji od czasu pozaprodukcyjnego. Praca ta, a właściwie zarobki uzyskiwane z jej sprzedaży, wyznaczały warunki bytu rodziny. Dla kultury środowiska robotniczego Łodzi istotnym czynnikiem było to, że dający pracę prze­ mysł włókienniczy nie wymagał szczególnie wysokich kwalifikacji ani sił fizycznych, co dawało możliwość zatrudnienia dużej ilości niżej płat­ nych kobiet i młodocianych. Stąd połowa zatrudnionych w przemyśle włókienniczym w latach 1924-1936 to kobiety w wieku 20-49 lat (naj­ więcej było zatrudnionych kobiet w wieku 20-29 lat, czyli w wieku peł­ nych możliwości prokreacyjnych). Sytuacja opisana rzutowała w sposób określony na podstawowe funkcje i podział ról w rodzinie robotniczej. Rozpowszechniona praca kobiet zmuszała do modyfikacji tradycyjne­ go podziału pracy w domu. Przy pracy na zmiany (upowszechniającej się w latach dwudziestych), gdy kobieta pracowała przed południem, nie­ jednokrotnie mąż przygotowywał częściowo posiłek południowy dla sie­ bie i dzieci lub robił zakupy. Zmiany w podziale obowiązków pogłębia­ ło i to, że w okresie kryzysów chętniej zwalniano z pracy wyżej płat­ nych mężczyzn niż kobiety, które w takich okolicznościach stawały się często jedynymi żywicielkami rodzin. Pomimo tego — generalnie rzecz biorąc — do I I wojny światowej główny ciężar obowiązków domowych, niezależnie od zatrudnienia, spoczywał na kobiecie. W dalszym ciągu dominował bowiem w rodzinie robotniczej model rodziny patriarchálně:, w której matka odpowiadała za dom i opiekę nad dziećmi. Wobec ogrom­ nej ilości obowiązków spoczywających na kobiecie oraz stosunkowo słabiej realizowanych funkcji ojca, w łódzkich rodzinach robotniczych obserwujemy proces, który socjologowie określają jako powstawanie ro­ dziny „skupionej wokół matki". Mężczyzna bądź ponosił część ciężarów związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, bądź ograniczał się do oddania większości zarobionych pieniędzy żonie i czas wolny spędzał w grupie męskiej. Model ten znajdował odbicie w większej swobodzie młodych mężczyzn niż dziewcząt. Te ostatnie, nawet pracując, były pod­ dane większej kontroli rodzinnej. W tzw. „przyzwoitych rodzinach" (jak to określają dziś informatorzy) dziewczęta nie wychodziły z domu bez uzgodnienia, nie chodziły też same na zabawy do odległych dzielnic miasta itp. Powszechne podejmowanie pracy przez dziewczęta, których zarobki, były cennym uzupełnieniem budżetu wielodzietnej zazwyczaj rodziny, opóźniało nieco wiek zawierania małżeństwa. Rodzina interesowała się doborem współmałżonka, jednakże — ponieważ wybór nie był związa­ ny z interesem gospodarstwa rodzinnego — głównym motywem zawar­ cia związku małżeńskiego były względy emocjonalne. Pomimo częstej pracy kobiet, która uwarunkowana była względami ekonomicznymi, w dalszym ciągu uważano, że zawarcie małżeństwa i macierzyństwo jest �72 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA podstawowym przeznaczeniem kobiety. To ostatnie przekonanie nie rzu­ towało jednak w tym stopniu, co na wsi, na położenie starej panny, k t ó ­ ra pracując była niezależnym i pełnoprawnym członkiem społeczności robotniczej. W początkowej iazie młode małżeństwa mieszkały na ogół z rodzi­ cami. Przy wspólnym zamieszkaniu opiekę nad pojawiającymi się dzieć­ mi sprawowali niepracujący członkowie rodziny: dziadkowie lub młodsze rodzeństwo młodych małżonków. Po usamodzielnieniu się młodej rodzi­ ny obowiązek ten spadał na starsze dzieci. W ogóle dzieci w rodzinie ro­ botniczej wcześnie były obarczane obowiązkami. Robiły drobne zakupy opiekowały się młodszym rodzeństwem, po ukończeniu szkoły elemen­ tarnej, a nierzadko i wcześniej, podejmowały dorywczą lub stałą pracę zarobkową. Zarobki swe początkowo w całości oddawały do wspólnej kasy, w miarę dorastania pozostawiając sobie coraz więcej pieniędzy na. własne potrzeby. Pieniądze te przeznaczano na ubranie, wydatki zwią­ zane z projektowanym małżeństwem czy na rozrywki. Szczególną rolę w życiu rodziny robotniczej odgrywało sąsiedztwo. Związany z nim np. zakres pomocy obejmował jednak, w odróżnieniu od sąsiedztwa wiejskiego, przede wszystkim pomoc,w życiu codziennym i przypadkach szczególnych na ogół nie związanych z pracą produkcyj­ ną. Stosunki sąsiedzkie swoistego wyrazu nabierały w koszarowych do­ mach czynszowych, zamieszkanych wyłącznie przez ludność robotniczą, lub w osiedlach przyfabrycznych, gdzie więź sąsiedzką umacniała praca w tym samym zakładzie i podobne warunki bytu. Duża liczba domów czynszowych z urządzeniami sanitarnymi, a nierzadko i studniami na podwórzu czy hydrantem na ulicy, powodowała częste kontakty miesz­ kańców na korytarzu domu, na klatce schodowej czy na podwórzu. Prze­ waga mieszkań jednoizbowych zmuszała do korzystania z gościnności sąsiadów przy urządzaniu wesel czy w przypadku śmierci któregoś z mieszkańców. Sytuacja ta stwarzała dogodną okazję do rozwoju śro­ dowiskowej kontroli społecznej, co z kolei sprzyjało szerzeniu się ujed­ noliconych wzorów kulturowych umocnionych podobnymi warunkami, bytu i położenia społecznego. Jedną z charakterystycznych cech bytowa­ nia robotniczego, jeszcze w okresie międzywojennym, była zasadnicza sprzeczna z naszymi wyobrażeniami o życiu w wielkim mieście znaczna deprywatyzacja życia osobistego mieszkańców dzielnic robotniczych Ł o ­ dzi. r Proletariat łódzki był stosunkowo mało zróżnicowany. W miarę kon­ centracji przemysłu oraz upadku wytwórczości drobnotowarowei w po­ łowie X I X w. pewna ilość spauperyzowanych rzemieślników, głownie tkaczy, zasiliła kadry fabryczne w roli średniego dozoru, np. jako pod­ majstrzy. Wykwalifikowani majstrowie fabryczni byli jednak począt­ kowo sprowadzani z zagranicy {najczęściej Niemcy, rzadziej Anglicy lub Francuzi). W czasach późniejszych rekrutowali się oni spośród absolwen- �BADANIE KULTURY ROBOTNICZEJ 73 tów Szkoły Przemysłowo-Rękodzielniczej. Drugą generację przybyszy ze wsi różni od tych, którzy powiększali szeregi proletariatu fabrycznego w późniejszym czasie, jedynie lepsza orientacja w stosunkach miejsco­ wych oraz lepsze opanowanie umiejętności zawodowych. Wśród nich wyróżniała się nie tyle stylem życia, co możliwościami zatrudnienia, gru­ pa specjalistów: mechaników, ślusarzy, farbiarzy, którzy mieli więks-o szanse zamieszkania w domach fabrycznych zapewniających lepsze wa­ runki bytu. Warunki ekonomiczne i okresowe kryzysy powodowały jed­ nak, że do przewrotu, jaki dokonał się w kraju po I I wojnie światowej, obowiązywała w Łodzi wyraźna stratygrafia społeczna, której towarzy­ szyła minimalna możliwość mobilności pionowej. Pierwszą barierę stwa­ rzało położenie ekonomiczne robotników, niepewne i niskie zarobki, nie­ mniej silną — jak się wydaje — rolę odgrywały jednak utrwalone w cią­ gu paru pokoleń wzory życia robotniczego, kultywowane mniej lub bar­ dziej świadomie. Przykładem może być długotrwałe (do lat 30-tych X X w.) utrzymywanie się charakterystycznej odzieży wierzchniej kobiet, które chodziły do pracy w chustkach, a nie w płaszczach noszonych przez inne grupy społeczne o podobnych nawet dochodach, czy sposób urządzania mieszkań (minimalne aspiracje w tym względzie), jak również ograniczone korzystanie z możliwości kulturalnych, które dawało mia­ sto (bezpłatne czytelnie, szkoły, kursy itp.). Jak się wydaje, spowodowa­ ne to było nie tylko trudnościami finansowymi, ale i przeświadczeniem, że dobra te przeznaczone są dla innych środowisk społecznych. Wyłom w tych postawach dokonywał ruch klasowy, rozbudzając świadomość przysługujących człowiekowi pracy praw i podnosząc tym samym poczu­ cie własnej godności oraz poszerzając aspiracje. Zastanawiając się nad wzorami składającymi się na kulturę środo­ wiska robotniczego, ze względu na zawrotne tempo rozwoju Łodzi i to, że przeważająca liczba robotników rekrutowała się w pierwszym poko­ leniu z ludności przybyłej ze wsi, nasuwa się pytanie, jaki wpływ na kształt kultury środowiska robotniczego miała kultura chłopska. Jak wynika z naszych badań, oddziaływanie to przed 1939 r. miało charakter wyraźnie selektywny oraz modyfikujący treści kultury chłop­ skiej zgodnie z potrzebami nowego środowiska. Ludność wiejska przy­ nosiła ze sobą cały zespół wzorów tradycyjnej kultury wiejskiej, z któ­ rych jednak tylko część mogła w nowych warunkach egzystować. Naj­ dłużej przetrwały normy zachowania kultywowane w domu, w grupie rodzinnej oraz normy związane z katolicką obrzędowością religijną. Jed­ nakże nawet te wzory w nowym środowisku musiały ulec określonym modyfikcjom. Na przykład w obrzędowości weselnej kontynuowano prze­ de wszystkim te rytuały, które podkreślały zmianę stanu cywilnego mło­ dych oraz zabiegi magiczne mające na celu spowodowanie ogólnej po­ myślności (w tym także płodności), natomiast zarzucono zwyczaje zwią­ zane z obejmowaniem gospodarstwa, nowego siedliska itp. W obrzę- �74 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA dach pogrzebowych, w zwyczajowym pożegnaniu zmarłego, obok rodzi­ ny i najbliższych sąsiadów zaczęli również brać udział koledzy z pracy {niesienie trumny), w czym można by dopatrywać się wzorów ukształto­ wanych w środowisku rzemieślniczym, skodyfikowanyćh nawet w po­ czątku X I X w. w postanowieniach o obowiązkach czeladzi. Schemat ob­ chodzenia świąt kościelnych wyznaczony liturgią pozostawał w mieście podobny do obyczajów wiejskich, jednakże miasto modyfikowało rów­ nież i te zachowania obrzędowe w sposób swoisty. Pod wpływem wzo­ rów miejskich świętując Boże Narodzenie zaczęto ubierać dla dzieci choinkę. Tradycje regionalne przetrwały najdłużej w jadłospisie wie­ czerzy wigilijnej przygotowywanej zazwyczaj zgodnie z tradycją matrylinearną. Obok tradycyjnego widowiska Herodów czy chodzenia dzie­ ci z szopką, szczególnie praktykowany był w Łodzi zwyczaj przebierania się w Zapusty. Wśród przebierańców zamiast tradycyjnych, związanych z magią wegetacyjną, postaci kozy czy niedźwiedzia, zaczęły występo­ wać postacie znane z miejskich zabaw karnawałowych (Cyganka, pajac, lekarz czy pielęgniarka) lub z filmów (Pat i Patachon, kowboj czy I n ­ dianin). Przebrani robotnicy zaczynali krążyć po fabryce już na poobied­ niej zmianie, a pod wieczór wylęgali na centralne ulice miasta opuszcza­ jąc w tym dniu zamieszkiwane przez siebie dzielnice. Równolegle z roz­ budowanymi zwyczajami karnawałowymi przetrwało w społeczności ro­ botniczej wiele drobnych zwyczajów znanych na wsi, jak np. piętnowa­ nie w Popielec panien i kawalerów czy organizowanie we współpracy z organizacją parafialną straży przy grobie wielkanocnym. Niektóre zwyczaje przejęła ludność robotnicza Łodzi od ludności nie­ mieckiej. Na przykład w lepiej sytuowanych rodzinach, w których ob­ darowywano dzieci na Boże Narodzenie, prezenty wręczał im ktoś z do­ rosłych przebrany za św. Mikołaja. Obok przygotowywania na święcone figurki baranka czy malowanych jajek, sklepy oferowały figurki za­ jączków, które w rodzinach niemieckich miały przynosić dzieciom po­ darki. Do czasów I wojny światowej na Zielone Święta niemieckie Bra­ ctwo Kurkowe organizowało zawody strzeleckie oraz zabawę w naj­ starszym parku publicznym miasta, zwanym z niemiecka „Kwela" (die Quelle — źródło). W zabawie tej masowo brała udział w charakterze obserwatorów ludność robotnicza miasta. Nową, miejską, charakterystyczną formą rozrywki robotniczej były organizowane w okresie wiosenno-letnim „majówki", czyli wyprawy nie­ dzielne i świąteczne do okolicznych lasów i miejsc odpustowych. Po­ czątkowo organizowane były spontanicznie w grupach rodzinnych czy sąsiedzkich, a następnie — w miarę rozwoju ruchu organizacyjnego — w ramach jego działalności. „Majówki" sprzyjały rozwojowi folkloru miejskiego oraz upowszechnianiu swoistego rodzaju pieśni. Jak głosi miejscowa tradycja, odegrały też rolę jako miejsce agitacji i nielegal­ nych zebrań aktywu ruchu robotniczego. Wśród rozrywek okresu zimo- �BADANIE K U L T U R Y ROBOTNICZEJ 75 wręgo czołowe miejsce zajmowało kino, będące jedną z najbardziej demo­ kratycznych form rozrywki. Kończąc ten krótki przegląd wybranych, charakterystycznych cech środowiska robotniczego Łodzi należy podkreślić, że niezależnie od stwier­ dzenia ewentualnych wpływów, w obserwacjach naszych badanie zapo­ życzeń kulturowych miało znaczenie drugorzędne. Zmierzaliśmy bowiem głównie do uchwycenia funkcjonowania każdego elementu kulturowego w całokształcie kultury środowiska. W badaniach znormalizowanych k u l ­ turowo zachowań poszliśmy bowiem za wspomnianą już sugestią, że za kryterium wyodrębniające kulturę środowiska uznać należy nie pocho­ dzenie treści kulturowych, lecz mechanizm ich przekazu i odbioru oraz iunkcje pełnione w życiu określonych zbiorowości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e1d67f96cff9c08578e201ccd9eb9926.pdf 82dae1f098139df6db0facbc5497806e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1199 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1105 Title A name given to the resource Małe miasto w badaniach etnograficznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.77-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beba, Bożena; Murawska, Halina Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I X : P L I S S N 0071-1861 1985, z, 1 BOŻENA BEBA, HALINA MURAWSKA (Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie) MAŁE MIASTO W B A D A N I A C H ETNOGRAFICZNYCH Miasto jako przedmiot badań naukowych na gruncie polskim od wielu lat absorbowało uwagę przedstawicieli nauk społecznych. Pierwsze opra­ cowania monograficzne miast, w t y m również miast małych, ukazały się w okresie międzywojennym 4 Okres powojenny obfitował w liczne opra­ cowania zarówno o charakterze monograficznym, jak i prace koncentru­ jące się na wybranych aspektach życia miasta poddając analizie jego funkcje, perspektywy rozwojowe czy też określone zjawiska społeczne. Dotyczyły one głównie lat 60-tych, które w Polsce charakteryzowały się intensywną urbanizacją, powodującą wzrost ludności zatrudnionej w usłu­ gach i innych pozarolniczych działkach gospodarki. Lecz nie miejsce t u ­ taj na prezentowanie całego dorobku. Zainteresowanych odsyłamy do l i ­ teratury przedmiotu . Naszym zaś zamierzeniem jest poinformowanie, że już od początku lat 70-tych problematyka małych miast znajduje się w kręgu zaintere­ sowań i podejmowanych prac badawczych Zakładu Badań nad Współ­ czesnością Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olszty­ nie. Badania te, kierowane przez doc. dr hab. Annę Szyfer, prowadzone są przede wszystkim na podstawie kwestionariusza wywiadu, koncen­ trującego się na zagadnieniach społecznych i kulturalnych. Ponadto sto­ sowana jest ankieta (zwłaszcza w badaniach systemów wartości), obser­ wacja uczestnicząca i wywiad swobodny. Przystępując do prac badawczych sprecyzowano zakres pojęcia „ma­ łe miasto", co pozwoliło na wybranie do badań określonych zbiorowości małomiasteczkowych . Za wyjściowe przyjęto kryterium demograficzne 2 3 'A. Kwilecki, Współczesne przemiany materiały z seminarium Małe miasto jako przedmiot badań społeczno-kulturowe małych miast 29-31 V 1972. O l s z t y n 1973, ś. 13. a Kwilecki, op. cit, s. 12-20; przedmiot badań etnograficznych na przemiany społeczno-kulturowe małych * A . S z y f e r , Społeczność Rynu, O l s z t y n 1982, s. 9-10. socjologicznych, [w:] w woj, olsztyńskim, B. J a n u s z k i e w i c z , przykładzie Wielkopolski, miast..., s. 21-26. i kultura małego miasta. Małe miasto jako [w:] Współczesne Studium na przykładzie �BOŻENA B E B A , H A L I N A M U R A W S K A i administracyjno-historyczne. Wielkość miasteczka pod względem liczby ludności nie przekraczała 5000, przy jednoczesnym założeniu, że nie peł­ niło ono w uprzednim układzie administracyjnym funkcji powiatowych oraz posiadało w przeszłości lub posiada prawa miejskie. Przeprowadzając dalszą typologię w tym zbiorze małych miast uwzględniono kryterium struktury społeczno-zawodowej, migracji, funkcji ekonomicznej i infrastruktury, co pozwoliło na wyróżnienie sześciu ty­ pów małych miast: 1. Miasta o bardzo starej tradycji (w sensie lokacyjnych praw miej­ skich). Struktura społeczno-zawodowa jest w nich typowo rzemieślniczo-rolnicza. Ze względu na brak bodźców rozwojowych, np. przemysłu czy turystyki, kultura tych miasteczek ma tendencje zachowawcze. Można*, więc liczyć się ze znaczną tradycyjnością takiej społeczności. 2. Miasteczka również o starych tradycjach lokacyjnych. W m i a ­ steczkach tych jednakże w wieku X I X lub w latach międzywojennych, zlokalizowano przemysł, co zmieniło funkcję ekonomiczną miasteczka i w sposób zasadniczy przeobraziło strukturę społeczno-zawodową oraz. kulturę. 3. Małe miasta, które rozwijając się w zasięgu wielkiego przemysłu ^ g ł y specyficznym przemianom, redukując szereg funkcji charaktery­ stycznych dla społeczności lokalnej i stały się dla tych ośrodków miastami-sypialniami. 4. Miasta, które prawa miejskie uzyskały w powojennym 30-leciu,. zwłaszcza dzięki zlokalizowaniu w nich przemysłu. Przemysł ten odegrał rolę czynnika miastotwórczego. Nowe warunki ekonomiczne spowodowa­ ły tworzenie się nowej struktury społeczno-zawodowej. Mamy więc w tych miasteczkach zjawisko tworzenia się neospołeczności. 5. Małe miasta o dawnych, lecz utraconych po wojnie (prawach miej­ skich. Niezależnie od zmienionego statusu prawnego, społeczność ta po­ zostaje w świadomości mieszkańców w dalszym ciągu miasteczkiem., a sama jego kultura nie ulega natychmiastowej ruralizacji, zachowując szereg cech miejskości. 6. Małe miasta na ziemiach zachodnich i północnych, gdzie zasad­ niczą rolę w ich funkcjonowaniu jako społeczności odgrywają procesy migracyjne. Można tu wyróżinić: a) miasta w całości zasiedlone przez nową ludność; b) miasta, w których ludność napływowa równoważyła się z ludnością zasiedziałą; c) miasta, w których ludność zasiedziała sta­ nowiła większość. Wybierając do badań małe miasta zgodnie z przedstawioną typologią, z góry zrezygnowano z miast trzeciego typu, tzw. miast-sypialni. Nie interesowały nas one po pierwsze dlatego, ¿e z punktu widzenia naszych założeń badawczych nie stanowią społeczności lokalnych sensu stńcto, u e �MAŁE MIASTO W B A D A N I A C H E T N O G R A F I C Z N Y C H 79- a po wtóre odnośnie do tego typu miasteczek istnieje dość obszerna l i ­ teratura socjologiczna . W przyjętej typologii opracowane już zostały w formie książkowej dwa miasteczka. Jedno mieszczące się w pierwszym typie, t j . posiadające starą tradycję historyczną •— jest to Lidzbark Welski , leżący na ziemi pomorskiej oraz należący do szóstego typu miasteczek, Ryn, leżący na etnicznych Mazurach . Ponadto przygotowywane jest do druku opraco­ wanie Rucianego-Nidy — miasteczka należącego do czwartego typu, które otrzymało prawa miejskie w okresie powojennym, a jego głównym czynnikiem miastotwórczym jest zlokalizowany tam przemysł. Przeprowadzono badania i wstępnie opracowano zebrane materiały w czterech miasteczkach. Jest to Nowogród k/Łomży i Dynów, należące do pierwszego typu miast, Bisztynek — zaklasyfikowany do typu szóste­ go, w którym w okresie powojennym nastąpiła prawie całkowita wymia­ na ludności, oraz należące do piątego typu — miasteczko Pasym, które po wojnie utraciło prawa miejskie. Wyjście poza obręb woj. olsztyńskiego (w którego starych granicach rozpoczęto badania) k u skali ogólnopolskiej konieczne było ze względu na poszukiwanie specyfik'i kulturowej małych miast kształtowanej już w X I X w. W tym czasie o odmienności rozwoju małych miast (i nie tylko)' decydowała polityka ekonomiczno-społeczna i kulturalna różna w poszcze­ gólnych zaborach. Poza tym jakże inną kulturę miały i mają miasteczka małopolskie czy poleskie, w której tworzeniu znaczny udział brali Żydzi,,, od miasteczek wielkopolskich czy pomorskich, gdzie ten substrát ludnoś­ ciowy był niewielki, a o profilu kultury decydował udział Niemców w strukturze ludnościowej i tradycja pracy organicznej. Dla uzyskania więc w miarę pełnej reprezentacji typów i zróżnico­ wań regionalnych potrzebne są dalsze badania, których zakończenie prze­ widywano w 1984 r. Częściowo, w odniesieniu np. do Wielkopolski, sko­ rzystamy z gotowych już materiałów i opracowań dotyczących Kobyli­ na, Obrzycka i Z a g ó r o w a , oraz dla miasteczek ziemi łódzkiej — z ma­ teriałów zebranych przez Instytut Socjologii UP. W roku bieżącym pro­ wadzone będą badania w małopolskim miasteczku Dobczyce oraz w Wy­ śmierzycach n/Pilicą leżących na terenie Polski centralnej. Przystępując do badań nad m a ł y m miastem poczyniono szereg zało4 5 6 7 4 K. W e j c h e r t , Miasteczka polskie s z a w a 1947. S B . B e b a , Tradycja drobnomieszczańska Lidzbarka Welskiego, O l s z t y n 1982. • S z y f e r, op. cit. 7 jako zagadnienie w społeczności urbanistyczne, małomiasteczkowej War­ '• В . J a n u s z k i e w i c z , R o l a tradycji w życiu społeczno-kulturalnym śro­ dowisk małomiasteczkowych na przykładzie wybranych miejscowości Wielkopolski,,. praca w maszynopisie znajduje się w A r c h i w u m Etnograficznym O B N . �80 EOZENA BEBA, HALINA MURAWSKA żeń metodologicznych. Po pierwsze przyjęto, że małe miasto jest społecz­ nością lokalną. Założenie to w odniesieniu do małego miasta nie jest kwestią dyskusyjną, wymaga jednak sprecyzowania, co będziemy rozu­ mieć pod pojęciem społeczności lokalnej. Wśród różnych koncepcji na ten temat, wypracowanych na gruncie community studies , przyjęliśmy tę, sformułowaną przez R. Redfielda , gdzie społeczność lokalna jest po­ jęciem, z którym wiąże się określony zbiór cech jest przypisywanych: 1) wspólne terytorium; 2) niewielka liczebność wpływająca na bezpośred­ niość kontaktów; 3) całościowy układ ekonomiczny, stanowiący o struk­ turze społecznej; 4) system organizacyjny różnego rodzaju instytucji za­ spokajający podstawowe potrzeby członków społeczności; 5) system war­ tości ukształtowany w wyniku przekazu tradycji, będący normatywnym układem odniesienia, decydującym o zasadzie społecznego współżycia; 6) poczucie przynależności do określonych społeczności, a jednocześnie poczucie odrębności w stosunku do innych . Owo pojęcie społeczności lokalnej nie odbiega w zasadzie od sfor­ mułowanego na gruncie polskim między innymi przez J. Bursztę, od­ nośnie do tradycyjnej społeczności wiejskiej . Społeczność ta pełniła wobec swoich członków określone funkcje: ekonomiczną, administracyj­ ną, zabezpieczającą, kulturalną, wychowawczą oraz kontroli społecznej . Badanie tak pojmowanej społeczności lokalnej wymaga określonej pro­ cedury badawczej. W etnografii polskiej została ona sformułowana mię­ dzy innymi przez Z. Sokolewicz . Korzystając z sugestii autorki uwzględ­ niliśmy w naszych badaniach zarówno genetyczny, jak i funkcjonalno-strukturalny sposób badania i opisywania społeczności. Chcielibyśmy w t y m miejscu zwrócić uwagę, że w zasadzie nie ma różnic metodologicznych w badaniu wiejskich i małomiasteczkowych spo­ łeczności lokalnych. Tradycyjną społeczność wiejską i miejską mogą róż8 9 10 u 12 13 8 Z. T. W i e r z b i c k i , Badanie społeczności lokalnej, [w:] Socjologia wsi w Stanach Zjednoczonych, Stan i tendencje rozwojowe, Wrocław—Warszawa— K r a k ó w 1970, s. 201-225; B . M i s z t a l , Problem społeczności lokalnych w litera­ turze anglosaskiej, [w:] Przemiany miejskich społeczności lokalnych w Polsce. Ma­ teriały z II ogólnopolskiej Konferencji Socjologów Miasta, 30 XI - 1 XII. Warsza­ w a 1974, s. 107-120. e R. R e d f i e l d , The Folk Society, „American Journal of Sociology", v o l . 54: 1947. 1 0 В . M i s z t a l , Problem społeczności lokalnych го literaturze anglosaskiej, [w:] .Przemiany miejskich społeczności lokalnych w Polsce..., s. 114-115; p a t r z t a k ż e : D . M a r k o w s k a , Tradycyjna społeczność wioskowa w procesie zmian, „Etnogra­ fia P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 80-81. 1 1 J . B u r s z t a , Społeczność lokalna, [w:] Etnografia Polski. Przemiany ludowej, t. 1, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k 1976, s. 439-440. Ibidem s. 440. kultury 3 8 } 1 8 nej, Z. S o k o l e w i c z , Niektóre sposoby opisu i tłumaczenia „ R o c z n i k i S o c j o l o g i i W s i " , n r 4: 1966, s. 52-56. społeczności lokal­ �MAŁE MIASTO W B A D A N I A C H E T N O G R A F I C Z N Y C H 81 nicować treści kulturowe, struktura społeczna czy rodzaj instytucji, lecz sposób ich badania czy opisywania pozostaje ten sam. Z uwagi na niemożność omówienia całokształtu wyników naszych ba­ dań zasygnalizujemy tu tylko dla przykładu niektóre zagadnienia społecz­ ne, które interesują nas najbardziej, a które w małomiasteczkowej spo­ łeczności lokalnej mają_ swoje źródło w bezpośrednich kontaktach mię­ dzyludzkich, opartych głównie na zasadach pokrewieństwa i przestrzen­ nej bliskości. W społecznościach małych miast, stosując podział Cooley'a, stosunki społeczno-kulturowe kształtują się w obrębie grup pierwotnych: rodziny, grupy sąsiedzkiej, grupy rówieśniczej . Stąd też wzory i normy kulturo­ we pozostają w dalszym ciągu pod wpływem nawarstwień tradycji. Rodzina w dalszym ciągu stwarza swoim członkom warunki wspólno­ t y intelektualnej i moralnej, przejawiającej się w kształtowaniu opinii i postaw. Różnorodne treści przekazywane przez środki masowego komu­ nikowania w większości wypadków docierają nie do izolowanej jednostki, lecz grupy rodzinnej, która pełni rolę filtru i regulatora. Przejęcie przez wyspecjalizowane instytucje niektórych funkcji opiekuńczych i wycho­ wawczych nad młodym pokoleniem wpłynęło na obniżenie autorytetu rodziny jako całości i autorytetu głowy rodziny, lecz nadal pozostała ona wspólnotą regulującą życie jednostki. Oprócz rodziny, w ramach której kształtuje się opinia, postawy spo­ łeczne i percepcja kultury, drugą grupą społeczną o charakterze nie­ formalnym jest grupa rówieśnicza. Więzi społeczne w ramach tych grup wyrastają na podłożu wspólnych warunków rozwijania się potrzeb i za­ interesowań. Normy i kryteria ocen przyjęte w danej grupie rówieśniczej decydują często w sposób rozstrzygający o aspiracjach, postawach spo­ łecznych i reakcjach danej grupy. Można więc przyjąć, że grupa ró­ wieśnicza pełni w stosunku do jednostki, podobnie jak rodzina, rolę selekcjonującą zewnętrzne wpływy kulturowe i regulującą reakcje gru­ py na zewnątrz. Bliskość przestrzenna, jaką charakteryzuje się społeczność lokalna małych miast, sprzyja i jest podstawą utrzymywania się więzi sąsiedz­ kich. Kontakty te, z reguły bardzo intensywne, wzmacniane są jeszcze pokrewieństwem rodzin, zamieszkujących w bezpośredniej bliskości. Krewni i znajomi krewnych stanowią kategorie społeczne, zapewniające jednostce poczucie swojskości w miasteczku. Trzeba jednak zwrócić uwa­ gę, że więzi te nie tyle są oparte na świadczeniu wzajemnej pomocy czy usług, co było typowe dla tradycyjnych społeczności wioskowych, lecz raczej mają charakter wizyt towarzyskich i okolicznościowych z oka.zji imienin, urodzin czy świąt. System więzi społecznych osnuty jest wokół lokalnych autorytetów 14 1 4 C . H . С o o 1 e y, Social 6 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 Organization, New York 1909. �BOŻENA B E B A , H A L I N A M U R A W S K A 62 danej społeczności. W tradycyjnych wiejskich społecznościach kształto­ wanie się miejscowych autorytetów odbywało się według określonych w z o r ó w . Poszukując autorytetów lokalnych w społecznościach bada­ nych miasteczek starano się przede wszystkim znaleźć odpowiedź na py­ tanie, opierając się na jakich kryteriach dana społeczność zobiektywizo­ wała^ cechy społeczno-moralne jednostek, które z pozycji własnych do­ świadczeń i postawy życiowej stanowią autorytet w rozstrzyganiu (lub w odwoływaniu się do ich opinii) ważnych dla społeczności problemów. Dodać należy, że w takiej wielkości miasteczek, jak przez nas badane,, również obiektywizacja indywidualnych cech poszczególnych jednostek jest możliwa. Osoba ciesząca się autorytetem lokalnym przedstawiała t y p jednostki najbardziej dopasowanej do lokalnego systemu wartości. Oprócz wykształcenia, kwalifikacji zawodowych, posiadania widocznych dóbr ma­ terialnych oraz pełnienia znaczących funkcji w miejscowych władzach i samorządzie, osoba ta musiała również odznaczać się klarowną sytuacją rodzinną, dobrosąsiedzkimi kontaktami i brakiem kolizji z prawem.. W zasiedziałych społecznościach małomiasteczkowych ruchliwość spo­ łeczna, a szczególnie ruchliwość przestrzenna, jest przyczyną podziału na swoich i obcych. W stosunku do przybyszów (turystów, mieszkańców hoteli robotniczych) społeczność małomiasteczkowa zachowuje dystans. Najdobitniej wyraża się on w dwojakiej kontroli społecznej wobec „swo­ ich" i ,,obcych". Wobec postępowania i sposobu bycia obcych społecz­ ność wykazuje postawę dużej tolerancji. Zgoła odmienne cechy przybiera kontrola społeczna wobec ,,swoich". Wykraczanie przeciwko zwyczajom i normom postępowania przyjętym w społeczności karane jest z całą su­ rowością z zastosowaniem wszystkich tradycyjnych sankcji społecznych* takich jak wyśmianie czy plotka. Wyżej zasygnalizowane zagadnienia oraz szereg innych poddane bę­ dą szczegółowej analizie w pracy traktującej o kulturze małych miast w Polsce. Praca ta, mająca charakter porównawczej i syntetyzującej, jest ostatecznym celem prowadzonych przez nas badań. Na obecnym etapie wstępnie sformułowano zasadnicze problemy, które zostaną w niej omówione. Dotyczą one: 1) więzi społecznej, rozumianej jako identyfi­ kacja z określoną społecznością lokalną; 2) rodziny, sposobu życia, zwy­ czajów rodzinnych, więzi rodzinnej i sąsiedzkiej; 3) działalności lokalnych instytucji; 4 ) małomiasteczkowego systemu wartości; 5) obrzędów d o r o c z ­ nych i innych małomiasteczkowych imprez kulturalnych o charakterze ludycznym. W badaniu i opracowywaniu poszczególnych zagadnień jako etno­ grafowie zwracamy uwagę na te zjawiska kulturowe, które wywodzą się z tradycyjnej kultury wiejskiej, biorąc pod uwagę fakt, że w kulturze 15 . . 1 5 Z. T. W i e r z b i c k i , Zmiąca pól wieku później, Wroclaw Aktywność spoleczno-gospodarcza chłopów, W a r s z a w a 1961. 1963; D. G a ł a j , �MAŁE MIASTO W B A D A N I A C H E T N O G R A F I C Z N Y C H małomiasteczkowej mają one poważny udział. Przyczyną tego jest choć­ by znaczny procent ludności pochodzenia wiejskiego w małomiasteczko­ wej strukturze ludnościowej, ale także bliskość (w sensie wzajemnych kontaktów) wsi i małego miasta i stąd łatwość wzajemnych wpływów i zapożyczeń kulturowych. Badając społeczności małomiasteczkowe zdajemy sobie sprawę, że ich stopień zurbanizowania, czyli odejścia od tradycyjnego wzoru społecz­ ności lokalnej, jest różny. Ale w badaniach przez nas podjętych właśnie chodzi o ukazanie owego zróżnicowania, ustalenia przyczyn tradycyjności i nowoczesności, o sformułowanie generalnych zasad rozwoju małomia­ steczkowych społeczności lokalnych i określenie ich specyfiki kultu­ rowej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c8dffc0a5b8362064d6a86064cfa0022.pdf 0a0c40e195cbfe3c7508a992c29aca80 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1202 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1108 Title A name given to the resource Z problematyki biesiad wiejskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.99-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I X : 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 ZOFIA SZROMBA-RYSÓWA ( I H K M PAN, Kraków) Z PROBLEMATYKI BIESIAD WIEJSKICH Zakładając, iż podstawą procesu poznawczego etnografii są badania terenowe, zmierzające do ukazania autentycznych faktów we właściwym dla nich kontekście, opowiadam się t y m samym za empirycznym nurtem etnografii polskiej, który skłania do podejmowania problematyki w nie­ dostatecznym stopniu przebadanej i opracowanej. W tym założeniu metologicznym, reprezentowanym przez Pracownię Etnografii I H K M PAN w Krakowie *, nie należy widzieć chęci przeciwstawienia teorii — empirii, których związek jest oczywisty. Podkreślenia jednak wymaga doniosłość podstawy naszych teoretycznych rozważań, jaką stanowią badania tere­ nowe, pozwalające na śledzenie zjawisk tkwiących we współczesne] k u l ­ turze wsi polskiej, a możliwych do rozwiązania tylko w zetknięciu ze społecznością w i e j s k ą . Bezsporny jest — jak sądzę — przedmiot naszych badań, t j . współczesny człowiek i jego kultura, jak i sam walor poznaw­ czy empirycznych badań terenowych. Badacz, który operuje źródłem za­ stanym — jak pisze K. Dobrowolski — zawsze znajduje się w sytuacji upośledzonej w porównaniu z tym, który sam zdobywa podstawy źródło­ we w toku bezpośredniej styczności z badaną rzeczywistością . 2 3 Rzeczywistość ta badana jest przeze mnie od wielu lat w kontekście 1 PAN Zob. К . K w a ś n i e w i c z , D . T y l k ó w a, Pracownia w Krakowie, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " (zeszyt b i e ż ą c y ) . Etnograficzna IHKM 8 P o n i ż s z e s ł o w a B . M a l i n o w s k i e g o n i e c h p o s ł u ż ą do r e f l e k s j i p r z y p o d e j m o ­ w a n i u a k t u a l n i e drogi b a d a w c z e j : „ E t n o l o g i a z n a j d u j e s i ę w s m u t n e j i a b s u r d a l ­ nej, ż e b y nie p o w i e d z i e ć tragicznej sytuacji, p o l e g a j ą c e j na tym, że i l e k r o ć zaczy­ na p o r z ą d k o w a ć s w ó j w a r s z t a t n a u k o w y , w y p r a c o w y w a ć w ł a ś c i w e n a r z ę d z i a b a ­ d a w c z e i chce j u ż p r z y s t ą p i ć do o p r a c o w y w a n i a w y z n a c z o n y c h sobie z a d a ń , p r z e d ­ miot j e j b a d a ń z n i k a z p o l a b a d a w c z e g o i to z n i k a z n i e z w y k ł ą szybkością", B . M a l i n o w s k i , Argonauci Zachodniego Pacyfiku. Relacje o poczynaniach i przygodach krajowców z Nowej Gwinei, W a r s z a w a 1967, s. 13. 8 K . D o b r o w o l s k i , Uwagi o społeczną, ![w:] Robotnicy na wczasach c ł a w 1963, s. 25. badaniach nad współczesną w pierwszych latach Polski rzeczywistością Ludowej, Wro­ �100 Z O F I A SZROMBA-RYSOWA 4 pożywienia ludowego, podstawowej potrzeby człowieka . Na kanwie tych zainteresowań zrodził się w ostatnich latach zamysł poświęcenia szczegól­ nej uwagi wspóbiesiadnictwu, które jest specyficznym wyrazem kon­ sumpcji żywnościowej, jak również i więzi społecznej mieszkańców wsi. Biesiady uznać można za przykład konsumpcji ostentacyjnej, inaczej określanej jako konsumpcja ,,na pokaz", a więc w sensie egzystencji czło­ wieka zbędnej, przynoszącej za to zadowolenie, uznanie, prestiż mającej innych zadziwić, zjednać czy tym podobne. Zastanawiając się nad istotą współbiesiadnictwa stwierdzić należy, iż uczty spełniają w społeczeństwie wiele funkcji, będąc formą porozumienia międzyludzkiego. Podlegają zasadzie wzajemności leżącej u podstaw życia zbiorowego, a zarazem i to­ warzyskiego. Punktem wyjścia badań jest hipoteza o społecznej potrzebie biesia­ dowania, realizowanej dziś tak spektakularnie na wsi polskiej, nie tylko dzięki możliwościom materialnym, ale na skutek chęci sprostania nowym wzorom zachowań, będących wyrazem ostentacyjnego stylu życia. War­ tości hedonistyczne, a one to przejawiają się we współbiesiadnictwie , szybko przejmowane są ze środowiska miejskiego jako łatwo dostępne i najbardziej wizualne. One to mają być wyrazem „umiastowienia" wsi mogącej sobie pozwolić na luksus przynależny dawniej tylko warstwom bardziej elitarnym, u których skłonność do biesiad i „przebrania miary w użyciu jadła i napoju" od lat była zakorzeniona, uchodząc za narodową cechę Polaków . Pytania o motywy gromadzenia się przy wspólnym stole i postawy wobec jedzenia w sytuacjach, gdy uważa się, iż winno być ono wystaw­ ne, stanowią istotę dociekań badawczych. Współbiesiadnictwo jako „na­ stępstwo postawy gromady wobec manifestacji solidarności" poprze­ dziło — jak piszą W. Thomas i F. Znaniecki — „motyw postawienia się w formie uroczystej biesiady jako oznaki pozycji rodziny w hierarchii 5 e 7 4 W y n i k i b a d a ń b y ł y p o d s t a w ą a r t y k u ł ó w i s a m o d z i e l n e j p u b l i k a c j i (Z. S z r o m b a - R y s o w a , Pożywienie ludności wiejskiej na Śląsku, W r o c ł a w 1978). B y ł y t e ż prezentowane na międzynarodowych konferencjach p o ś w i ę c o n y m etnologicznym b a d a n i o m n a d p o ż y w i e n i e m , k t ó r e od 1970 r. o d b y w a j ą s i ę co t r z y l a t a . O s t a t n i a , p i ą t a k o n f e r e n c j a , m i a ł a m i e j s c e w 1983 r. n a W ę g r z e c h . 6 B . M a l i n o w s k i p i s a ł п р . : „ o l b r z y m i e znaczenie, j a k i e m a u c z t a w s p ó l n a w e w s z y s t k i c h uroczystych o k o l i c z n o ś c i a c h , z a r ó w n o u nas, j a k i w znacznie w y ż s z e j mierze u l u d ó w pierwotnych, wskazuje r ó w n i e ż na w y r a ź n i e h e d o n i s t y c z n ą rolę, jaką przeżycia przy s p o ż y w a n i u p o k a r m ó w odgrywają w całej ludzkości", В. M al i n o w s k i , Wierzenia pierwotne i formy ustroju społecznego. Pogląd na genezą religii ze szczególnym uwzględnieniem totemizmu, { w : ] Dzieła, t. 1, W a r s z a w a 1980, s. 149. e go F . S. D m o c h o w s k i , w Polsce k i , Zarysy 7 i w ościennych domowe, W. T h o m a s , Dawne obyczaje prowincjach, i ludu wiejskie­ W a r s z a w a 1860, s. 124; K . W . i zwyczaje szlachty Wójcic­ t. 1, W a r s z a w a 1842, s. 180. F . Z n a n i e c k i , Chłop W a r s z a w a 1976, s. 156. polski w Europie i Ameryce, t. 1, �101 Z PROBLEMATYKI BIESIAD WIEJSKICH 8 s p o ł e c z n e j " . W ostatnich latach — jak się wydaje — dominuje motyw rywalizacji międzyludzkiej, skłaniającej do działań mogących być rękoj­ mią powodzenia życiowego i prestiżu społecznego . Godna przebadania jest także hipoteza mówiąca o zapraszaniu na ucztę w chęci zjednania sobie albo osobie, w intencji której była urządzana, przychylności bie­ siadników i uchronienia się przed ewentualnym zaszkodzeniem . Mó­ wiąc o tzw. psychologii pokarmu na ogół ma się na myśli szeroko rozbu­ dowane wokół jedzenia oceny i wartości, świadczące o przypisywaniu m u znacznie szerszej roli niż tylko zaspokojenia głodu. Jak pisze B. Mali­ nowski „pokarm dzięki kanonizacji jedzenia wysuwa się na pierwszy plan życia i pojęć religijnych człowieka" . Należy dodać, iż znaczenie biesiad jako formy komunikowania się ludzi ukazuje sposób rozpowszechniania się nowych wzorów zachowań i tworzenia się nowych wartości. W cza­ sie uczt doskonaleniu ulegały także języki, swobodna bowiem i pogodna atmosfera usposabiała do ufności i r o z m o w y . 9 10 11 12 Z powyższych nawet wyrywkowych tylko stwierdzeń wynika, iż po­ szukiwanie źródeł manifestowanej ostatnio z tak dużą siłą idei współbiesiadnictwa na wsi polskiej winno iść w wielu kierunkach, ukazując wywoływane t y m zjawiskiem złożone reakcje kulturowe. W podjętych przeze mnie badaniach nad biesiadami, prowadzonych we wsiach karpackich , staram się m.in. szukać odpowiedzi na pytania, które sformułować można następująco: do jakiego stopnia ucztowanie wywodzi się z zasad 'solidarności rodzinnej i o ile rozszerzone jest na członków innych rodzin i szerszy krąg społeczności lokalnej i pozalokalnej; w jakim zakresie mówić można o łączącej i dzielącej roli stołu bie­ siadnego; na czym polega we współbiesiadnictwie zasada wzajemności; jakie treści kulturowe przekazywane są w trakcie wspólnego ucztowania. Należy podkreślić, iż zainteresowaniem moim obejmuję przejawy kon­ sumpcji ostentacyjnej, określane przeze mnie biesiadami, za które uwa13 8 Ibidem. Zob. t e ż F . Z n a n i e c k i , Socjologia wychowania, 1975, s. 239; A . G u r e w i с z, Kategorie kultury średniowiecznej, s. 156. t. 2, W a r s z a w a W a r s z a w a 1976,. 8 „ P ó ź n i e j s z e b i e s i a d y i z a b a w y k l a s y p r ó ż n i a c z e j {...] s ł u ż ą r ó w n i e ż j a k o j e d ­ n a z f o r m r y w a l i z a c j i , i to s ł u ż ą w c a l e dobrze, p o n i e w a ż u k r y w a j ą istotne m o t y ­ w y za s z y l d e m i n n y c h nie z a b a r w i o n y c h r y w a l i z a c j i , a w i ą c ł a t w i e j s z y c h do u j a w ­ nienia", T . V e b i e n , Teoria klasy próżniaczej, W a r s z a w a 1971, s. 70. Zob. J . G . F r a z e r , Złota gałąź, W a r s z a w a 1965, s. 191. " M a l i n o w s k i , Wierzenia pierwotne..., s. 181. Zob. t e ż A . v a n G e n n e p... Les rittes de passage, P a r i s 1909, s. 39. Zob. A . B r i l l a t - S a v a r i n , Fizjologia smaku albo medytacje o gastro­ nomii doskonałej, W a r s z a w a 1973, s. 134; А . В а с h t i n, Twórczość Franciszka Rabeiais'ego a kultura średniowiecza i renesansu, K r a k ó w 1975, s. 369. 1 0 1 г l ł Dotychczas przeprowadzono d o g ł ę b n e badania we w s i a c h B r e n n a i Istebna w B e s k i d z i e Ś l ą s k i m oraz Ł ą c k o i O b i d z a w B e s k i d z i e S ą d e c k i m . W s t ę p n y m i po­ s z u k i w a n i a m i terenowymi o b j ę t o dwie wsie p o ł o ż o n e w Beskidzie Żywieckim: Sól i Milówka. �102 Z O F I A SZROMBA-RYSOWA żarn podejmowanie posiłkiem osób zapraszanych do wspólnego stołu z okazji niezwykłego i niecodziennego wydarzenia. Za istotny element przyjmuję więc fakt zapraszania gości, pozwalający na wyodrębnienie z całokształtu zjawiska, jakim jest wzajemne goszczenie się, tych gościn, które spełniają następujące warunki: 1) są uwieńczeniem znamienitego wydarzenia; 2) poprzedza je zapraszanie gości; 3) są miejscem wzmożo­ nej konsumpcji niecodziennych na ogół potraw i alkoholu; 4) są okazją do wręczania darów; 5) przypadają na określony, najczęściej umownie, dzień. Biesiady uważam więc za wyższą formę goszczenia się, wyróż­ niając je spośród innych, często przypadkowych poczęstunków. Biesiada to przede wszystkim suto zastawiony stół, poprzez który manifestuje się odświętaość sytuacji. Nawiązując do wspomnianej psy­ chologii pokarmu warto zastanowić się nad znaczeniem i rolą jedzenia w sferze przeżyć pozamaterialnych. To bowiem, co godne jest upamięt­ nienia, ma szczególną wagę dla jednostki lub grupy, winno być zado­ kumentowane wspólną ucztą, która gromadząc zaproszonych uczestni­ ków nadaje wydarzeniu charakter społeczny. Biesiadę uznać bowiem należy za ważny i chyba jedyny obok stroju sposób zamanifestowania wagi wydarzenia, które poprzez ostentacyjną konsumpcję nabiera cech sytuacji odświętnej. Na przykładzie wspólnego ucztowania śledzić moż­ na sposób zachowania się biesiadników, którzy w sytuacjach niecodzien­ nych i w gronie osób nieraz dla siebie obcych prezentują zderzające się ze sobą postawy. Postawy te świadczą o żywiołowych i złożonych reak­ cjach biesiadników na zmiany sposobu zachowania się przy stole, któ­ re — jak pisze N . Elias — są „częścią o wiele szerszej zmiany odczuć i zachowań ludzkich" . Tradycyjna kultura ze swą wewnętrzną harmo­ nią dawała człowiekowi poczucie bezpieczeństwa i wzorce postępowania na wszelkie okazje. Każdy wiedział, co go czeka w towarzystwie biesiad­ ników i jak ma się wśród nich zachować. Tradycja stawiała człowieka w „system rytuału wyuczonego na drodze k u l t u r o w e j " . Wkraczanie natomiast innowacji, które we współbiesiadnictwie jako sytuacji od­ świętnej uwidacznia się ze szczególną siłą, prowadzi do niespójności kulturowej. Innowacje w zakresie dekoracji stołu, estetyki, jadłospisu wyprzedzają zmiany w sposobie zachowania się przy stole, gdzie barie­ ra psychiczna jest znaczna. Chęć sprostania bowiem z jednej strony no­ w y m wzorom, a z drugiej podtrzymania tradycyjnego sposobu zachowa­ nia czyni sytuację przy wspólnym stole dobrym polem obserwacji zde­ rzających się postaw i wzorów kulturowych. Obawa przed krytyką w wypadku niewłaściwego zachowania pozwala wzbogacić badania o za­ gadnienie zmian w zakresie świadomości, hierarchii wartości i postaw mieszkańców badanych wsi. 14 15 1 4 N. E l i a s , Przemiany obyczajów w cywilizowanej Europie, W a r s z a w a 1980, •s. 157. 1 4 M. C z e r w i ń s k i , Przemiany obyczaju, W a r s z a w a 1972, s. 158. �Z PROBLEMATYKI BIESIAD WIEJSKICH 103 Dotychczas zebrane materiały terenowe posłużyły do przeprowadze­ nia wstępnej analizy biesiad . Za układ porządkujący przyjęto takie elementy, jak: 1 •— uczestnicy gościn (ich rodzaj, forma zapraszania, obowiązki i przywileje); 2 — miejsce i czas uczty; 3 — biesiadny stół i rytuał picia (jadłospis, sposób nakrycia stołu i podawania potraw, spo­ sób jedzenia, symbolika potraw, strona werbalna uczty); 4 — dary zwią­ zane z gościną (zarówno przynoszone przez uczestników, jak i przez nich otrzymywane). Innym interesującym mnie zagadnieniem są funkcje spełniane przez biesiady w społeczności wiejskiej (jak np. funkcja l u dyczna, integracyjna, prestiżowo-reprezentacyjna, alimentacyjna), które w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat, objętych badaniami, ulegały prze­ mianom tracąc lub zyskując na znaczeniu. 16 Przekonanie o znacznych reperkusjach kulturowych, jakie wywołuje na wsi polskiej wspólne biesiadowanie, jest impulsem do kontynuowa­ nia badań nad tym nie opracowanym dotąd w literaturze etnograficznej zagadnieniem, a możliwym do rozwiązania tylko na drodze empirycznych badań terenowych w bezpośrednim zetknięciu z badaną rzeczywistością. Opracowywane zagadnienie nie jest specyficzne dla badanego obszaru. Zarówno mechanizmy, jak i przyczyny oraz skutki dokonujących się przemian kulturowych obserwowanych na przykładzie współbiesiadnictwa badanych wsi pozwalają — jak sądzę — na ukazanie szerszych prawidłowości niż tylko w skali jednego regionu. Dodać jednak należy, iż w badaniach dąży się do uchwycenia tych cech omawianego zagadnie­ nia, które znamienne są dla kultury ludowej Karpat Polskich, będącej przedmiotem prac badawczych całego zespołu Pracowni Etnografii I H K M P A N w Krakowie. 3 8 P r z e d s t a w i o n a ona z o s t a ł a w d w ó c h o p r a c o w a n i a c h : Biesiady wiejskie, [w:] Tradycja a współczesne przeobrażenia kultury wsi Beskidu Śląskiego, „Etnografia P o l s k a " , t. 28: 1984, z. 1, s. 105-131; Biesiady wiejskie, [w:] Studia i materiały z etnografii Beskidu Sądeckiego (przygotowane do d r u k u w w y d . K o m i s j i E t n o g r a ­ ficznej przy Oddziale P A N w K r a k o w i e ) . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7fc920575aa1edd2a01a00521d638d00.pdf aeaca3cab241cffe8caac07770f9fdfd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1203 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1109 Title A name given to the resource Problematyka badań nad świadomością historyczną w folklorze / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.105-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hajduk-Nijakowska, Janina Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I X : P L I S S N 0071-1861 JANINA 1985, z. 1 HAJDUK-NIJAKOWSKA (Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Opole) PROBLEMATYKA B A D A N NAD ŚWIADOMOŚCIĄ HISTORYCZNĄ W FOLKLORZE Dokładna analiza twórczości prozatorskiej w folklorze polskim sta­ wia przed badaczem wiele intrygujących problemów, których rozwiąza­ nia niosą z sobą dalsze znaki zapytania, nie zawsze możliwe do natych­ miastowego rozwikłania. Taką właśnie sytuację wytworzyła interpretacja specyfiki gatunkowej podania . Okazało się, że przed podjęciem próby określenia istoty zjawisk genologicznych w folklorze niezbędne jest prze­ analizowanie k i l k u zagadnień ogólnych, do których zaliczam uchwyce­ nie: 1) specyfiki myślenia o przeszłości w kulturze ludowej; 2),sposobów przekazywania wiedzy o minionych wydarzeniach oraz wynikających z tego metod kształtowania wyobrażeń na temat przeszłości, determinu­ jących zresztą współczesną, potoczną świadomość historyczną. Sądzę, że poznanie ludowego, tradycyjnego schematu rozumowania na temat przeszłości, specyfiki ludowej „filozofii dziejów", pozwoli jed­ nocześnie lepiej zrozumieć proces tworzenia w folklorze. Podany zakres problematyki, stanowiącej przedmiot naszego zainte­ resowania, mieści się w kategorii ludowej świadomości historycznej. Sa­ ma kategoria świadomości historycznej w naukach społecznych jest wie­ loznacznie rozumiana i charakteryzuje ją „niedookreśloność", co ostatnio dogłębnie przeanalizował A. F. Grabski, wyznaczając jednocześnie obszar problemowy świadomości historycznej, który według niego obejmuje: „zróżnicowane formy społecznych wyobrażeń o przeszłości, ich różno­ rodne funkcje, ogarniając również krąg wartości, jaki przypisuje się danym wyobrażeniom w określonych zbiorowościach" , co wyznacza konkretne postawy wobec przeszłości. 1 2 1 polskim.- 2 świadomości badawcze. J . H a j d u k - N i j a k o w s k a , Temat śpiącego wojska w folklorze typologii podania, Opole 1980. A . F . G r a b s k i , O problemach badania struktury i dynamiki historycznej, [w:] Świadomość historyczna Polaków. Problemy i metody J . T o p o l s k i [red.], Ł ó d ź 1981, s. 49. Próba �106 JANINA HA J D U K - N I J A K O W S K A Wydaje się, że znajdując się na etapie wstępnych ustaleń dotyczących badań nad funkcjonowaniem ludowej świadomości historycznej możemy poprzestać na wskazanym ogólnie obszarze obserwacji, przesuwając usta­ lenia definicyjne na dalszy etap pracy. Przy czym dookreślając pole ba­ dawcze dodajmy, że terenem naszej obserwacji jest zbiorowość określa­ na mianem nosicieli folkloru, zbiorowość zróżnicowana regionalnie i śro­ dowiskowo, a materiałem badawczym folklor określonych grup społecz­ nych, który interpretujemy przede wszystkim jako wyraz świadomości społecznej. Z powyższych ustaleń wynika, że badanie ludowej świadomości histo­ rycznej oznacza z jednej strony pogłębioną analizę tekstów folklory­ stycznych, zarówno tych zapisanych w trakcie dotychczasowych badań, jak i pozyskanych w efekcie prowadzonych współcześnie penetracji te­ renowych oraz z drugiej strony — interpretację materiału uzyskanego drogą wywiadów z wytypowanymi przedstawicielami określonych grup społecznych. Równolegle gromadzonym cennym materiałem uzupełnia­ jącym są źródła pisane, spontanicznie powstające w zbiorowościach re­ gionalnych (np. kroniki miejscowości, pamiętniki niekonkursowe), które podtrzymywały żywotność określonych treści historycznych w przeka­ zie ustnym. Wartość materiału folklorystycznego do prowadzenia tego typu ana­ liz potwierdziły badania sondażowe. Folklor jako sztuka kolektywna (przy czym kategorię kolektywności rozumiemy tu jako proces twórczy i jako kategorię estetyczną) dokumentuje spontanicznie w y r a ż a n y przez nosicieli folkloru stosunek do historii, a sam tekst dowodzi społecznej genealogii treści, nawet tych o wydarzeniach najbliższych (co udowod­ niły badania nad opowieścią wspomnieniową). Wykorzystanie wywiadów dla pozyskania nowego materiału nie tyle służy poznaniu indywidualnych wyobrażeń interlokutora na temat przeszłości, ile przede wszystkim jest sposobem dotarcia do pasywnego repertuaru folklorystycznego. Otóż w y ­ wiady z jednej strony potwierdziły żywotność wyobrażeń funkcjonują­ cych w obiegu ustnym, często wzbogacając je sądami wartościującymi, z drugiej — dostarczyły nam dalszych informacji o funkcjonujących dawniej, a współcześnie nieproduktywnych wyobrażeniach na temat przeszłości. Społeczny charakter twórczości folklorystycznej pozwala nam — dro­ gą analizy tekstów — śledzić zmiany, jakie zachodzą w myśleniu na temat przeszłości: — wyznaczenie zakresu tematów, które pojawiają się w realizacjach folklorystycznych, umożliwia określenie stopnia aktualności wyda­ rzeń minionych; — ustalenie postaci i wydarzeń, wokół których następuje cykiizacja twórczości folklorystycznej (narastanie motywów, łączenie tych sa­ mych wątków z różnymi postaciami, mitologizacja bohaterów), spoj- �ŚWIADOMOŚĆ H I S T O R Y C Z N A W F O L K L O R Z E 107 rżenie na relacje z przeszłości jako przykłady zastosowania w prak­ tyce społecznej określonego wzoru zachowań i działań pozwala na odtworzenie propagowanego w danej społeczności systemu wartości oraz wzoru osobowego będącego przedmiotem aspiracji; — określenie wydarzeń, wobec których inne są relatywizowane (według określenia R. Sulimy, „skupienie perspektywy czasowej" w twórczoś­ ci folklorystycznej), umożliwia ustalenie momentów szczególnie waż­ nych w życiu danej grupy, według jej współczesnej oceny; -— analiza sposobu uwierzytelniania relacji i formuł weryfikujących prawdziwość przekazywanych treści dostarcza przede wszystkim ma­ teriału do odtworzenia koncepcji „prawdy" obowiązującej w danej społeczności; •— skonkretyzowanie pojęć „dawno", „niedawno", „dawno temu", „kie­ dyś" oraz ustalenie sposobów orientacji w czasie minionym pomaga w ustaleniu zasad chronologii zdarzeń w ludowej interpretacji dzie­ jów; — prześledzenie konkretyzacji i lokalizacji treści historycznych w twór­ czości folklorystycznej umożliwia, jak to określił G. Kloska, dotarcie rio specyfiki „uhistorycznienia" krajobrazu (co często powoduje, że swoistym źródłem badawczym są miejsca kultu, przedmioty z naibliższego otoczenia wartościowane jako ślady przeszłości). Mechanizm przekazu folklorystycznego zakłada, że w skład aktyw­ nego repertuaru danej grupy wejdą tylko te utwory, które są współ­ cześnie funkcjonalne. Utrzymanie się w obiegu treści historycznych w y ­ maga zatem nieustannego wiązania ich ze współczesnością oraz z grupą, która aktualnie istnieje, co wyznacza jej samookreślenie i samowiedzę historyczną. Owa „postać społecznego zawłaszczania czasu minionego czy wyobrażeń o n i m " określona jest systemem społecznych odniesień. Każda z tradycji: tradycja rodzinna, lokalna, regionalna i ogólnonarodo­ wa, w istotny sposób wpływa na przemodelowanie systemu wyobrażeń o przeszłości. Zatem określenie świadomości społecznej grupy, stopnia jej samowiedzy na temat relacji zachodzącej pomiędzy jej losami a ży­ ciem innych grup (lub inaczej stopnia świadomościowej izolacji społecz­ nej), dystansu czasowego i emocjonalnego wobec zdarzeń minionych oraz zakresu posiadanej wiedzy o rzeczywistości jest niezbędne, jeśli chcemy się podjąć charakterystyki ludowej świadomości historycznej. Jej zmiany w czasie uwarunkowane są tamtymi przeobrażeniami. Po­ stępująca historyzacja poznania i wzrost świadomości społecznej- zmu­ szają do reagowania na coraz szerszy krąg zjawisk, do „zawłaszczania" coraz bardziej skomplikowanych wyobrażeń, do przemodelowywania w i 3 8 Określenie użyte historyczna: symptomy p r z e z N . A s s o r o d o b r a j , Żywa historia. i propozycje badawcze, „ S t u d i a Socjologiczne", Świadomość n r 2: 1963, �108 J A N I N A HA J D U K - N I J A K O W S K A zji czasu minionego. Odtworzenie tego procesu tylko na podstawie mate­ riałów folklorystycznych byłoby niepełne. Transmisja folklorystyczna bez wątpienia utrwala określone wyobrażenia zbiorowe, bazuje na ran­ dze autorytetu społecznego, podbudowuje przeszłość elementami emo­ cjonalnymi, czyniąc z niej specyficzny przedmiot wiary. Wykazuje do­ bitnie społeczne znaczenie tradycji rodzinnej w kształtowaniu wiedzy historycznej, popularyzowaniu określonych sposobów interpretacji fak­ tów, co sprzyja krystalizacji konkretnych postaw wobec rzeczywistości. W materiałach folklorystycznych odnajdziemy dowody na formowanie się poczucia wspólnoty lokalnej, regionalnej czy narodowej, na posze­ rzanie się wiedzy o świecie, lecz ów „samoogląd" nosicieli folkloru po­ winny wzbogacić w y n i k i badań prowadzonych przez historyków, socjo­ logów, filozofów. Interpretacja tekstów folklorystycznych w szerokim kontekście sy­ tuacji społecznej, w jakiej one funkcjonują, podyktowana jest także ko­ niecznością uwzględnienia reguł myślenia obowiązujących wśród nosicie­ li folkloru. Już pobieżny ogląd materiału dowodzi, że w przekazach związanych z przeszłością grupy, elementy rzeczywiste wzbogacane są elementami magicznymi i metafizycznymi (np. ingerencja sił nadprzy­ rodzonych w działania ludzkie), że wyobrażenia o otaczającym świecie,, w tym także wyobrażenia o przeszłości, powstają w ścisłym powiązaniu z wierzeniami ludowymi. Uświadomienie sobie faktu, że w kulturze l u ­ dowej świat wierzeń i świat rzeczywisty jest tak samo realny, że roz­ graniczenie świata rzeczywistego od świata nadprzyrodzonego nie ma w kulturze ludowej żadnego uzasadnienia , zmusza badacza do komplek­ sowego spojrzenia na przebieg procesu myślenia o przeszłości. Integral­ ny związek przeżycia i działania wpływa na to, że logika wydarzeń (ich obiektywnie istniejący związek przyczynowo-skutkowy) ulega „wypacze­ n i u " przez włączenie w zakres pojęcia przeszłości elementów nierzeczy­ wistych czy skonkretyzowanie sił demonologicznych. Wszelkie sposoby interpretacji minionych zdarzeń opierają się bowiem na zakorzenionych regułach myślenia typowych dla kultury danej grupy społecznej. Jest to oczywiście przejaw myślenia ahistorycznego, które wedle J. Topolskie­ go szuka „oparcia w myśleniu mniej lub bardziej zdogmatyzowanym, niosącym jednak poczucie stabilizacji i odsuwającym ciężar zmiennoś­ ci" . 4 5 Przekonanie o wzajemnym powiązaniu i ścisłej współzależności wszel­ kich zjawisk życia, wyposażenie przez następców dokonań minionych pokoleń w moc sprawczą późniejszych wydarzeń społecznych, determinu­ jących koleje życia danej grupy, wynikają z funkcjonowania w kulturze 4 W . P a w l u c z u k , Światopogląd jednostki tradycyjnej, W a r s z a w a 1972, s. 74-83. 5 J . T o p o l s k i , Świat ności bez historii, Warszawa w warunkach 1972, s. 112. rozpadu społecz­ �109 ŚWIADOMOŚĆ H I S T O R Y C Z N A W F O L K L O R Z E ludowej systemu „sankcji transcendentalnych". Fakty społeczne, istotne dla egzystencji danej grupy, interpretowane są jako przeznaczenie czy zrządzenie losu. Nadto utwierdzane w określonych sytuacjach „magicz­ ne wyobrażenia zbiorowe wywierają znaczny wpływ na interpretację powiązań ze światem zewnętrznym, decydują o nadaniu określonym w y ­ darzeniom znaczeń symbolicznych. Pominięcie tej perspektywy w trakcie analizy materiału folklorystycznego może poważnie wypaczyć obraz l u ­ dowej świadomości historycznej, a nadto uczynić niezrozumiałym stwier­ dzenie W. Gusiewa, że podania związane z historyczną przeszłością roz­ wijają „zdolność estetycznego pojmowania własnego doświadczenia histo­ rycznego" , Odrębna problematyka, znacznie pogłębiająca pole obserwacji ba­ dawczej, dotyczy rozpoznania sytuacji aktywizujących treści historycz­ ne w świadomości społecznej. Wielu naszych rozmówców, prezentując opowieści czy śpiewając pieśni związane z wydarzeniami z przeszłości, informowało nas jednocześnie o tym, w jakich warunkach i od kogo je poznali, w jakie komentarze były one wzbogacone, jak te przekazy wpływały na ich postawy i jak oni sami później je interpretowali. Po­ twierdziła się znana prawidłowość, że moment zagrożenia istnienia gru­ py, procesy gwałtownych przemian aktywizowały konkretne treści histo­ ryczne, zróżnicowane oczywiście regionalnie i środowiskowo. Nadto fakt orientacji na tradycję, typowy dla kultury ludowej, wykorzystywały także wszelkie ugrupowania polityczne dla pozyskania zwolenników, po­ sługując się czerpanymi z przekazu ustnego wyobrażeniami, nierzadko decydując o ich przewartościowaniu, a nawet popularyzując w obiegu nowe wyobrażenia. Wydaje się, że warto pokusić się o przeprowadzenie typologii podob­ nych sytuacji, o jednoczesne usystematyzowanie wpływów dworu, Koś­ cioła, szkoły, literatury czy kultury masowej na przemiany dokonujące się w ludowej świadomości historycznej. Przyjęcie takiej perspektywy wyeksponuje funkcję integrującą świadomości historycznej oraz sytua­ cje zmuszające społeczną pamięć historyczną do stałej mobilizacji . 77 6 7 6 7 W. G u s i e w , Estetyka jolkloru, W r o c ł a w 1974, s. 157. W y b r a n a l i t e r a t u r a : S. C z a r n o w s k i , Dawność a teraźniejszość w kultu­ rze, [w:] Dzieła, t. 1: Studia z historii kultury, W a r s z a w a 1956, s. 108-321; L . J . J e ­ rri i e 1 a n o w, Istoriczeskaja pieśnią i diejstwitielnosť, [w:] Russkij folklor. Spiccifika folkłornych zanrow, t. 10, M o s k w a 1966; J . M i c h a ł e k , Spomienkouw rozprawanie s historickou tematikou, B r a t y s ł a w a 1971; G . К . К 1 o s к a, Świadomość historyczna i jej badanie, „ L u d " , t. 63: 1979, s. 113-127. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0c77c01d457c740124c13a4397163bb.pdf 594bc16308f71990d64630b08f867576 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4479 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4166 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.4, s.254-256 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text kazano na wystawie. 12 m ł o d y c h twórców o t r z y m a ł o nagrody i wyróż­ nienia. N a g r o d ę zespołową o t r z y m a ł o kółko hafciarskie, nagrody indywidu­ alne za h a f t y : Urszula Holka (1. 21), z Miłoszewa, Barbara Polewska i Bar­ bara Dreing (po lat 15) z Ż u k o w a oraz Roman Hinc (1. 19) z W d z y d z ; za plecionki — Irona Brzezińska (1. 16) z Borzestowa i Maria Hir.c (1. 21) z Wdzydz; za tabakiory z rogu — Irona Szmytke (1. 16) z Borzestowa; za rzoźby — Mieczysław Cieszyński (1. 21) z Wieprznicy i Bogusław Głodowski (1. 19) z Sulęcina; za obrazki na szkle — Franciszek Sychowski (1. 18) z Wejherowa, Wiesława Ża­ rach (1. 16) i Małgorzata Ł e w n a (ł. 15) z Borzestowa oraz Waldemar Nacz (1. 17) z Kielna. Najmłodsi uczestnicy konkursu mieli po lat 13 (inf. T.) * 27. V I — w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawio roz­ strzygnięto konkurs na ludowo i n strumonty muzyczno z terenu Mazow­ sza. Organizatorami konkursu b y l i : Muzoum i Urz. W o j . w Warszawie. * 28. V I — r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs sztuki ludowej zorganizo­ wany przez D o m K u l t u r y w Ł a s k u i Muzoum Rogionalno w Pabianicach. W Konkursio udział wzięło 45 twór­ ców ludowych, zgłoszono 642 prace. J u r y przyznało nagrody n a s t ę p u j ą c o : w dziedzinie tkactwa — Władysławie Dobroszek, wieś R ó ż a ; w dziedzinie kowalstwa artystycznego — Edwar­ dowi Krzysztofiakowi, Wola Marzeńska; w dziedzinie rzeźby — Stanisła­ wowi Krzyżańskiemu, Zawady; w dziedzinie zdobnictwa — Wandzie Gawoł, D o b r o ń ; w zakresie przedmio­ t ó w obrzędowych — Józofie Pluta, Bychlew; w dziedzinio haftu — wyróżnionie o t r z y m a ł a Anna D ł u ż y ń s k a , Wola Marzeńska. Ponadto przyznano 9 n a g r ó d I I i 11 n a g r ó d I I I . Nagrody ufundowali: M K i S , U r z . W o j . w Łodzi, Urz. Pow. w Ł a s k u , Cepelia w Łodzi. * pn. V I — w ramach cyklu wystaw „Krajobrazy sztuki ludowej U M w Polsce" organizowanych przez M u ­ zoum Pomorza Środkowogo w Słupsku otwarto w Zamku K s i ą ż ą t Pomorskich w y s t a w ę : „ P o d l a s k i e dywany dwuosnowowe", uprzednio p r e z e n t o w a n ą we wszystkich większych o ś r o d k a c h w kraju oraz w Kownie i Meiningon (NRD). Polska sztuka ludowa za granicą 10—20.1 V — w O ś r o d k u Infor­ macji i K u l t u r y Polskiej w Buda­ peszcie czynna, była wystawa gobe­ linów, kilimów i t k a n i n Sp. i m . St. W y s p i a ń s k i e g o z K r a k o w a . W czasie wystawy zorganizowano kiermasz w y ­ r o b ó w ludowych. * 18.V — w Opawie (CSRS) otwarta została wystaw;; rzoźby w węglu i malarstwa a m a t o r ó w , zorganizo­ wana w ramach umowy o wzajemnej w s p ó ł p r a c y przez Muzoum Górnośłąskio w B y t o m i u i Śląskie Muzoum w Opawie. Na wystawie z.aprozentowano 86 obrazów i 72 rzoźby w węglu. Uro­ czystego otwarcia w obecności władz czeskicłi d o k o n a ł dyrektor Muzeum Górnośląskiego w B y t o m i u mgr Józef Kowalewski. * 3.IV — na Z a m k u Królowskim w We,rszawie otwarta została wielka aukcja dzieł sztuki ludowej pod hasłem „Najpiękniojsze dzieła sztuki ludowej na o d b u d o w ę Z a m k u Królewskiego". Impreza zorgan.izowa.na została przez redakcję „ G r o m a d y — Rolnika Pol­ skiego", Cepelię i Stowarzyszenie Twórców L u d o w y c h . Przygotowania t r w a ł y k i l k a miesięcy, w czasie któ­ rych n a p ł y w a ł y nieustająco dary od t w ó r c ó w ludowych z calogo kraju. W sumio nadesła,no ponad 3.000 prac od ok. 700 a u t o r ó w . W ś r ó d nadesła­ nych p r z e d m i o t ó w obok cennych dzioł współczesnej sztuki ludowej znalazło się wiolo r o b ó t e k ręcznych i prac amatorskich roprozontujących bardzo r ó ż n y poziom. * * V — w Szwecji o d b y ł y się „ D n i Polskie", w k t ó r y c h uczestniczył Zesspół Piośni i T a ń c a „ P o d h a l e " z No­ wego Targu. Podczas p o b y t u w Szwecji Zespół d a ł 26 w y s t ę p ó w w 15 mia­ stach, przyjmowany wszędzie z og r o m n y m aplauzem. V I — w skansenie w Bierkowi­ cach odbyło się spotkanie — biesiada opolskiego Oddziału S T L . Poza pre­ lekcją i d y s k u s j ą na temat pomocy p a ń s t w a dla t w ó r c ó w ludowych odbył się program artystyczny zaimprowizo­ wany przoz u c z e s t n i k ó w zebrania. * 22—28.VI — w O ś r o d k u Infor­ macji i K u l t u r y P R L w Berlinie czyn­ na b y ł a wystawa amatorskiej t w ó r ­ czości „ L u d z i Morza", przygotowana przez Morski Ośrodek Kultury w Szczecinie. Autorzy, w większości marynarze i rybacy — przodstawili prace z zakresu r z e ź b y , malarstwa, grafiki, metaloplastyki i p a m i ą t k a r ­ stwa. Inne 24.V — we W ł o c ł a w k u , z okazji 30-lecia „Chłopskiej D r o g i " odbyło się uroczyste wręczenie n a g r ó d i m . Jana Pocka za rok 1975. W t y m roku na­ * V I — Ludowa Spółdzielnia Wy­ dawnicza rozpoczęła fundowanie włas­ n y c h dorocznych n a g r ó d . J u r y — pod przewodnictwem Józefa Ozgi Michalskiego — przy­ z n a ł o jo za r o k 1974 m . i n . prof. dr Józefowi Burszcie — za książkę Kultura ludowa — kultura narodowa. Redakcja ,,Polskiej Sztuki Ludo­ wej" dziękuje za nadesłane do kroniki materiały, a szczególnie p. mgr Barbarze Tężyckiej z MKiS, dr Ewie Fryś- Pietraszkowej z Krakowa i p. Izabelli Trojanowskiej z Gdańska. rO M SUMMARY OF Aleksandra Jacher-Tyszkowa — POLISH 1 9 T H - C E N T U R Y G R A P H I C A R T AS A SOURCE OF S T U D I E S O N F O L K DRESSES A n iconograpbic object to became a historical document must bo reliable, direct and established by personal observa­ t i o n , comments the author. Many illustrations discussed i n the article fulfil this requirement. However, the author comes to the conclusion t h a t oven i f an illustration boars evident traces of a, stylistic convention of the era, or i f i t was created throught aesthetic incentives as is tho ce-so in gonro painting, i t can also be of some value for an ethno­ grapher since it may help to dotermino the chronology of somo forms of dress. Such dross are illustrations are of tho greatest value either as illustrations to ethnographic texts, separate plates, or albums o f folk costumes. The people appearing i n these illustrations aro often characterized by accessories which show the profossion or social class. A n essential point is to define to what oxtent a dress shown is a typical one. The illustrations were made b y outstanding painters, for instanco J. P. Norblin, and less skilled artists, some­ times amatours who sent illustrations of folk drosses when an author of a book on the life o f country people appoaled 254 grody o t r z y m a l i : Franciszek Becióski, poeta z Pomorza, Maria Cedro — poetka z Kieleckiego, Wanda Czubernat — poetka i działaczka z Podhala, W ł a d y s ł a w Makowski — kowal z Krakowskiogo, Józof Małek — poeta, współtwórca kabaretu ludowego „ R z e p " z Lubelszczyzny i Jan Holubowski — muzykant ludowy z Warmii i Mazur. M ARTICLES for them. The author of the article attaches much importance to illustrations as documents, though she stresses tho necesity to eomparo them w i t h other sources, especially written ones. Therefore A . Jacher — - Tyszkowa proposes further studios on archive materials which m i g h t considerably broader our knowlegdo of folk dresses. The more i m p o r t a n t illustrators p o r t r a y i n g peoplo and their clothing since tho beginning of tho 19th century, when peoplo began to collect and preserve national "tokens of remembrance", are discussed i n the article. Tho sketchos and painters sometimos borrowed models form their prede­ cessors and changed thom to a greator or lesser oxtond. Jacek Olędzki VOTIVE HYMNS P i l g r i m hymns wore often regarded as votivo offerrings. P i l g r i m litorsture is connected w i t h tho cult of tho Virgin Mary. A varioty of forms of this cult is characteristic of the religious fooling of Polish country pooplo. A n expression of this is tho cult of miraculous picturos and figures. There are several such pictures and figures i n a small area of the Rzeszów region. Monasteries, especially those of the Bernardinos, played an essential role i n tho promotion of this cult. �Each place of the cult has its o w n legend. The legends tell about the first miraculous events w h i c h occurred betw­ een the 16th and the second h a l f o f the 18th century. The privileged who experienced the revelation were people of low social origin (poor peasants). I n the archival notes and notes made when a v o t i n g offerring was offorred, quoted are proofs of many unusual events. Votive offerrings were made not only i n silver. Some­ times they were made i n a symbolic form, for example parts o f body made i n wax, t o w h i c h a short or an arrow was attached as proof t h a t Providence d i d not allow greater harm to be done t o the wounded. There are very m a n y of such votive offerrings i n the Chapel o f Our L a d y i n the Bernardino Church i n Rzeszów. There is also a big painting divided into one hundred section of equal size which show ono miraculous event ascribed t o Cur L a d y of R z e s z ó w between 1513—1776 and provide a comment on i t . Innume­ rable proofs corroborate the wonder-making power of the sanctuary. The author discusses some events shown i n tho picture, mentions kinds o f disasters, illnesses and calaminites w h i c h afflicted this region. H e also describes forms of requests and thanksgiving. Tho simplest of t h e m was a prayer or the givin™ of altar wine. P i l g r i m hymns, w h i c h are discussed in another articlo by F . K o t u l a m a y contribute t o the elucidation of the problem of how long the Polish c o m m u n i t y cherished and formulated ideas on the nature o f the V i r g i n M a r y . The author quotes and discussos new hymns about. Our L a d y of Leżajsk who appeared t o her servant Tomasz Michałek one evening i n 1752. Our L a d y is called a " V i r g i n , " a " D a w n , " an intermediary between God a,nd man. Another hymns published i n F r y d e k (Cieszyn Silesia) says t h a t the V i r g i n M a r y lived before the creation of the earth and helped God t o create i t . I n an atmosphere o f such feoling and belief various forms of the cult o f the V i r g i n M a r y wore initiated i n the Rzeszów region w h i c h ere not k n o w n i n other parts of the country. One of such forms is a "Funeral of Our L a d y " colobratod in Borek e„nd Przeworsk during which hymns are sung about Ma/ry's d o r m i t i o n , funeral and assumption. Metal votive offerrings are also discussed i n the article. There a,re one hundred of such offerrings i n the afore-men­ tioned Chapel of Our L a d y i n tho Bernardino Church i n Rzeszów. These are m o s t l y manufactured hearts, legs, and hands. The o l d ones, and there were thousands of t h e m , were recast into canddlesticks. A t Leżajsk, which was visited m a i n l y b y p i l g r i m women, votive offerrings are i n the form of corral necklaces, and silver crosses which wore w o r n i n the 19th century on the breast. Tho article ends w i t h a description of the picture i n the Bernardino Church at Leżajsk ( i l l . 13) extolling the sanctuary and at the same t i m e a suggestive and realistic portrait of five people, representatives of various social classes - a priest, a burgher, a, nobleman, noblelady, and a peasant-convalescent. F r a n c i s z e k K o t u l a PILGRIM HYMNS ILLUSTRATIONS OF P i l g r i m hymns were connected w i t h rural life, churchfairs, markets, a need to experience affection and religious, mysterious and metaphysical emotions. Those hymns played and integrative role i n the community. People when singing hymns about Christ's Passion and Death were deeply moved and b y this act they discharged their misery, their l o t . B u y i n g hymns illustrated w i t h scenes of the Passion of Christ or Saints, poople could have a good look at thorn and consoled themselves t h a t others sufforred more t h a n they d i d and were rewarded after death. Singing, people feld stronger, more resistant. H y m n s , and especially the whole atmosphore of a church-fair or market, were a sort of entertainment after monotonous hard work. Prints w i t h hymns about miracles, and revelations spurred the imagination, "novelties" played a role o f to-day's mass media., informing people about, sensations and t h r i l l i n g events. The singers were inmediatoly surrounded b y crowds of people who wanted to loarn the melody and the text of tho hymns could purchased on the spot at a very low price. The hymns were composed b y beggars who were organized i n guilds and were active i n a region appointed to them. Many of t h e m could boast of an excellent memory. H y m n s which became the most popular were ordered i n small print-shops and then "a delegate" picked up the ready product and divided i t among the beggars. The t r a d i t i o n has i t t h a t p i l g r i m hymns were also composed b y friars and some illiterate, pious peasants. Political, patriotic songs were not so common. They were composed b y insurgents, m i l i t a r y men, people who travelled a l o t . The printers added illustrations t o the songs sometimes of any type, even i f they d i d not refer to the content of the songs. A n illustration mado tho p r i n t more attractive, i t filled free spaces, as d i d ornamentation. Wood-engraving blocks and metal matrices adapted to typography wore used i n p r i n t i n g . Small print-shops sometimes bought used forms from bigger print-shops. Illustrations were added t o religious songs, i n other kinds o f songs illustrations appeared very rarely. Tho reason was t h a t there was no t i m e to prepare an illustre/tion to the " n o v e l t y , " apart from the fact t h a t illustrations would rise tho price of p r i n t i n g . The a i m o f tho "novelt " was to ap­ pear quickly, to get ahead of the competition. Prints were also disseminated b y hucksters, who besides toys, devotional objects and various kinds of goods also sold literary trash. They were i n contact w i t h bigger and better print-shops. These print-shops acted as publishers, wholesale dealers, and hucksters distributod prints at fairs. P r i n t i n g plates were used t i l l they were worn out and various print-shops used the same plates. The authors of these illustrations are unknown as are the authors of the hymns. They were published anonymously. Prints sold i n stalls were published i n hundreds of thoussands o f copies, and hymns in millions of copies. However, very few copies have been preserved, as thoy were worn out b y reading. The prints were not collected, b u t there is one collec­ t i o n of several hundred prints published i n the Rzeszów and P r z e m y ś l regions which was collected b y the author of this article, and another one collected by the museum of Rzeszów. Further paragraphs of the article b y F . K o t u l a are devoted to discussion of single prints and illustrations. The article is complemented w i t h a note on old print-shops i n the R z e s z ó w region. PE3IOME AjieKcaHflpa Hxep-TbiniKOBa — nOJibCKAfl T P A * M K A X I X B E K A — M C T O H H M K MCCJIEflOBAH M f l H A P O f l H O r O KOCTKDMA Abtop cTaTbM yTBepjKflaeT, hto fljia roro, hto6bi MKOHOrpaCJDHHeCKHM HCTOHHHK CTajI MCTOpHHeCKMM flOKyMeHTOM, OH flOJIHCeH 6bITb flOCTOBepHbIM M nenocpeflCT- BeHHbiM pe3yjibTaTOM co6cTBeHHbix naBjiiofleHMfi. Othm ycjioBHHM OTBenaeT pH# ksptkhok, oucyjKflaeMbix flanee. Teii He MeHee aBrop OTMenaeT, i r o flasce Torfla, Kor/ja K a p r a n i c a hocht OTHeTjiMBbie cjieabi onpeflejieHHOro cthjia flaHHOii anoxM hjih me HBJiaeTCH iijio,hom screTMueckmx noByjKfleHMÜ, KaK b jKaHpOBOfi jKMBonwcw, to h Tor^a OHa MMeeT 3HaneHJie flJia STHOrpadpa, ¿raBaa xoth 6m B03MOIKHOCTb yCTSHOBHTb XpOHOJIOrMIO BeCTHblX CbopM HapOflHOrO KOCTIOMa. nOHBJieHHH H3- CaMyw 6ojibmyio neHHOCTb Jijia HccjieflOBaTejia npefljihSo b BH,ąe CTaBJiaioT KapTMHKM, OToSpaxcaroiuHe Hapafl njijnocTpan.Hn k STHOrpacbH^ecKMM TeKCTaM, jihSo b bhag OTfleJIbHblX KJIHHie H ajIbÔOMOB HacTO peKBH3HTbi, HapOAHMX conyTCTByroiiiHe K0CTMM0B. M3o6pajKaeMMM Ha KapTHHKax jiHnaM, CBHfleTejibCTByioT 06 hx npocbeccHH HJiH cocjiobhoïî npHHa/iJieJKHOCTH. CymecTBeHHOe 3HaueHHe HMeeT ycTaHOBJieHHe, Ha CKOJibKO npeflCTaBjieHHbifi Ha KapTHne Hapa/r THnnneH. McnOJIHMTejiaMM KapTMH 6bIBajIH H3B6CTHbie IKHBOiiwcirbi, K a K , HanpHMep, H. n . HopôjiMii, a TaKjKe Menee HcitycHbie u onbiTHbie pHcoBaJibmHKH, HHorfla flasce npocTO jnoBHTejiH, nocbiJiaroruHe pncyHKw HapaflOB b otBeT Ha n p o c b ô y aBTopoB khht o jkh3hh HapOfla. IIpHnncbmaa 6ojibinoe 3HaneHHe pncyHKaivi, K a K hctophhgckmm flOKyMeHTaM, aBTop CTaTBH b to see BpeMa yTBep^K/iaeT HeoSxOflHMOCTb COnOCTaBJiaTb HX C flpyrHMH HCTOHHHKaMM OCOSeHHO C nHCBMeHHblMH. B CBH3H C 9TMM aBTOp HP.cTaHBaeT Ha pa3BHTHH HCCJieflOBanHü apxMBHbix MaTepnajiOB, fjjiaroaapa He¡vry mojkho 6yaeT 3HaHHre.nbH0 p a c mwpHTb h yrjiyÔHTb H a n i u CBefleHHa o HapoflHbix koctwMax. �jinme M OToSpajKaromeM B n e ' í a T J i a i o m M e B C T a i b e r o B O p M T c a o Sojiee M3BecTHbix aBTopax KapTHHOK, npeflCTaBjiaioiiiMx HapoflHbie TMnbi M n a p a ^ M , nanana X I X B., K o r ^ a c T a j í n coSupaTb M x p a H M T b p a 3 JIMHHbie n a M H T H M K M . PMCOBaJIbIH,MKM M JKMBOIIMCUbl H e p a 3 nepeHHMajiM o6pa3Hbi CBOMX npeflinecTsenHHKOB, BMA0M3MeHHa MX B 6 o j i b i u e M MJIM M e H b l I i e i l C T e n e H M . Alien: OneHA3KH H H E IIPMHOIIIEHMfl IIECHM — K A K npMHMMajIMCb MHOÜ pa3 KaK flapbl M ' npMHOmeHMH. OiHeTJiMBO B b i c T y n a e T TaKJKe cBH3b jiMTepaTypbi, n o c B a m e n H O f í xpaMOBbiM npa3flHMKaM, c icyjiBTOM B o r o M a T e p w . KoraTbie rpopMbí SToro K y j i b T a oneHb x a p a K T e p n b i ^ J I S p e J i n r M 0 3 H 0 C T i i n o J i b C K o r o n a p o ^ a . 3 T O H a n i j i o CBOe B H - paJKeHite B TOM otüojKaHMM, K S K H M 6buiM OKpyHteHW n y flOfleñcTBeHHbie o6pa3bi M d p n r y p b i . B H e S o j i b i u o M H c e u i O B CKOM p e r w c - H e MX H a c H M T M B a e T c a C B b m i e j j e c a T M . B p a 3 BMTMM K y a b r a o b j i b i n y i o ponb CbirpajiM MOnamecKMe opfleHbi, B ocoSeHHOCTM opfleH BepHapftMHueB. M e c T O K a s c f l o r o K y j n v r a MMeeT CBOM j i e r e H f l b i . O H M n o B e c T B y i O T o n e p s o M l y ^ e , K O T o p o e HKO6M c j i y H M j i o c b B flaHHOÜ MeCTHOCTM MeJK/Ty X V I B . M BTOpOM nCJIOBMHOM X V I I I B. M36paHHMKaMM HyaeCHblX O T K p O B e H H M 6bIJIM JIIO^M HM3KOrO COCJIOBMH (y60TMe K p e C T b H H e ) . B a p X M B i i b i x 3 a n n c H X , a T a K j K e B CBH3M C 6jiarojrapcTBeHHbiMM npMHOUieHHHMH npMBO/IMJIMCb CKa33HMH 06 OHepe/JHblX H e o B b I K H O B e H H b l X aBJICHMaX. B flap npMHOCMJiiicb H e T O j i b K O c e p e S p a H b i e n p e f l M e T b l , HO M CMMBOJIMHeCKKe (OTJIMTbie M3 B O C K a HaCTM T e j í a ) . MHOÍÍ p a 3 n p M H o m e H M H c o n p o B O J K f l a j i M C b p y x e i í H O í í apo6bio MJIM C T p e j i o ü , K O T o p a a Sjiaroflapn ü p o B M f l e H M K ) He npMHMHMJia paHeHOMy oc06c.ro Bpe#a. McKJiiOHMTejibHO MHOro T a K M X n p M H O i n e H M Í i H a x o f l M T c a B H a c o B H e B o r o M a Tepu 6 e p H a p f l M H C K o r o K o c r e j i a B X e n i O B e . TaM H a x o flMTCH T a K H í e 6 o j i b i u n x p a 3 M e p o B K a p T M H a , p a 3 « e j i e H H a a na CTO OflMHaKOBOü BejiMHMHbi Haereíí, npwHeM na K B J K floií M3 HMX npeflCTaBJieHO conpoB03K,n;aeM0e K O M M e H T a p n e M nyaecHoe HBJieHue, npMnMCbíBaeMoe JKeuiOBCKOíi E o r o i a a T e p H H a n p o T H J K e H M M 1513—1776 r r . H e M C M e c J i u M o e KonimecTBo flOKa3aTejibCTB noirTBepjKflaeT HyflOfleííCTBeHpojib S T O r o C B a T H J i m n a . Hyio ABTOP p a c c M a T p w B a e T HeKOTOpbie coBbiTMa, 3anenaTj i e i i i i b i e H a K a p T H H e , O T M e n a e T p a 3 j r a « i H b i e BM^bi r o p e c Teñ, 6 o j i e 3 H e ü , 6e«CTBMií, name B c e r o rraM npescTaBJieHbix. O n M C b í B a e T T a K j K e d w p M W MOJieHMM n npMHOCMMbix 6 j i a r o , z i a p H O C T e í í . HaM6onee H e n o c p e f l C T B e n H O f í 6bijia MOJiMTBa 3a ceSs JIM6O 3 a K o r o H M S y f l b flpyroro, n p r n i o i u e H i i e BMHa n a ajiTapb. IleCHM, CBH3aHHbie C XpaMOBbIMM npa3flHMKaMM, K 0 T o p b i e O n M C b í B a e T B cjieflywmeíi c T a T b e O. K o T y j i a , co^ e p a í a T B M3BecTH0M C T e n e H M O T B e T n a B o n p o c , K S K flasi t a a o6m,ecTBeHHOCTb IIojibHiií B O c n p n u M M a J i a n dpopMyjiwpoBajia nOHflTwe cymHOCTM B o j K b e ü MaTepw. ABTOP n p i i B O R H T M p a c c M a T p w B a e T HOBbie n e c H M o J l e x a ü c K O í í npecBHTOíi JleBe Mapim, K O T o p a a a B M J i a c b H a n e c H e CBoeMy c n y r e T o M a m y MMxanKy B OJ^KH M3 s e n e p o B 1752 r . M a T e p b B O J K B H o n p e f l e j i H e T c a B n e c H e K a K ,„fl,eBa", „yTpeHHHH 3apa", cymecTBO, noflflepjKMBaioinee eBH3b Mesífly BoroM M nejiOBeKOM. O f l H a M3 n e c e H , n 3 f l a H H a a B M e c T H O C T M <J>pwfleK ( l l e m H H C K a H C M j i e 3 M H ) n o B e c T B y e T , HTO M a T e p b BoxKbH c y m e c T B O B a j i a eme so c o T B o p e H M H MMpa M n o M o r a j i a Bory B e r o co3flaBaHMM. B nponMTaHHOíí TaKMMM HyBCTBaMM M ySejKseHMHMM o6cTaHOBKe B03HMKjia B 3CeuiOBCKOJi p e r n o n e KyjibTa fleBbi MapHM, nejoBecTuaH B npyrnx d>opMa nacTax OflHOÜ M3 r ¿ 0 p M 3 T 0 r 0 K y j I b T a HBJIHeTCH 0 T MenaeMoe B MecraocTax BopeK rí ITmeBopcK „IIorpe6eHMe BojKbeü Marepu", conpoBOscflaeMoe necHoneHMaMM 06 HOJIblIIM. y c n e n n i í , norpe6eHMK, cjioeB I H J I H X T a H K M , K p e C T b a H M H a •— BbI3flOpOBeBLUMX. ^ p a H i ^ M m e K CHHM, KAMM flAPCTBEH- IleCHM, CBH3aHHbie C XpaMOBbIMM npa3flHMKaMM, B O C - B03HeceHMM. 3 a T e M a B T o p p a c c M a T p i í B a e T c c x p a u M B i i i M e c H RO CMX n o p M a T e j i j i M H e c K i í e n p n H O u i e H M H . 100 3 K 3 e M n j i H p o B H a x o f l M T c a B B b i u i e y n O M H H y T O f í M a c o B i i e BojKbeü MaTepn y 6epHapflMHU,eB B JKeniOBe. 3 T O rjiaBHbiM o6pa30M d p a 6pMHHOro M3flejiiiH c e p f l i j a , p y K H , HOTU. C T a p M H H b i e — MX 6biJiM TMCHHM — n e p e n j i a B j i e H M H a noflCBeHHMKM T . n . B J l e s c a f í c K e , K y ^ a r n a B H b i M o 6 p a 3 0 M najioMHMHajiM ^epeBeHCKwe jKeHiuMHbi, flapaMM npeMMymecTBeHHO SBIJIM KopajijiOBbie oJKepejibH M cepeBpaHbie KpecTbi, KOTopbie B X I X BeKe HOCMJIM Ha r p y f l M . CTaTba 3aBepuiaeTca onMcaHKteM o6pa3a y 0.0. 6epn a p f l M H i i e B B J l e s c a ü c K e (MJIJI. 13), c j i a B a m e M STO CBHTM- peajiMCTMnecKMe naTM McqejieHHbix npeflCTaBMTejieíí p a 3 J i H H H b i x o6iu;ecTBa: flyxoBHOro, MeiqaHMHa, LLIJIHXTMH& M nopTpeTbi — MJIJIIOCTPAIIMM K IJEC XPAMOB&IMM nPA3flHM- K o T y j i a CBH3AHHbIM n e c H M , o K O T o p w x nMiiieT a B T o p n a c T o a m e í i craTbM, C B a 3 a H b I CO B C e M flepeBeHCKMM 6bIT0M, C X p a M O B b I M M npa3flHMKaMM, apiwapKaMM, 6a3apaMM, c noTperjHocTbio pejiMrM03Hbix, TaMHCTBCHHbix, Me racpH3M íecKMx n e p e j K M BaHMM M 3M01(MM. M e C H M 3TM OgTfaeflMHajIM O S m e C T B C H n o c T b . T a K n e c H M o C T p a c T a x M CMepTM r o c n o f l u e f í B W 3MBajiM r j i y o o K o e BOJineHMe, JIIO^M CJIOBHO B b i J i M B a n M B HMX CBOJO r o p b K y i o c y f l b g y M H e B 3 r o / r b i . , t Ü O K y n a a MJiJiwcTpMpoBaHHbie n e c H M , B e p y í o i n M e MiueJIM B 0 3 M o s c H 0 C T b n p K C M a T p M B a T b c a K c H , e n a M , O T o 6 p a H c a romMM C T p a c T M r o c n o f l H M , M y K H C B a T b i x M y T e u i a T b c a , HTO fipyrMM n p M x o f l M J i o c b C T p a f l a T b S o j i b u i e n e M MM, a H a r p a f l y 3 a 3TO n o j i y n a j i M n o c j i e CMepTM. P a c n e B a a necuM, JiiOflM CTaHOBMJiMCb C M J i b n e e M Sojiee CTOÍÍKMMM. B TO s t e B p e M a n e c H M , M BCH o 6 c T a H O B n a x p a M O s o r o npa3flHMKa MJIM apMapKM, aBJiajiMCb pa3BjieHenMeM H BHOCMJIM OSCMBJieHMe B MOHOTOHHblÜ T a J K e j I b l í í T p y f l . M3flaHHbie necHM o n y ^ e c a x M O T K p o B e H w a x pa3JKMranM Boo6pajKeHMe, „HOBMHKM" M c n o j i H a j i M p o j i b T e n e p e u i H M x c p e f l C T B M a c c o B O M MudpopMai^MM, coo6maa o c e n c a u í i a x , O C O S b I T M a X , M 0 p 0 3 a i r ( M X K p O B b B JKMJiaX. ü o i o m M x O K p y scajia Tonna JiiofleM, CTpeMamMxca 3anoMHMTb MOTMB, n O C K O J I b K y T e K C T MOJKH0 6bIJI0 K y i l M T b H a MCCTe 3a napy rponieü. I l e c H M c n a r a j i M HMinMe „fle«bi", npeMMymecTBeHHO 06'beflMHeHHbie B 6 p a T C T B e M fleücTBOBaBuiMe B OTBeaenn b i x MM p a ü O H a x . M H o r M e M3 HMX o 6 j i a « a j i M n p e K p a C H O M naMHTbio. n e c H M , nojib30BaBiiiMeca o c o B b i M y c n e x o M , 3aK a 3 b i B a j i M B M a j i e H b K M x T w n o r p a c b s t a x , a noTOM „ f l e j i e r a T " 6paji r O T O B b i ü T O B a p M « e j i M j i M e j K f l y „ s e f l a M H " . C o r j i a c H O y c T H O í í Tpa^Mi^MM n e c H M , C B í n a H r i b i e c x p a MOBbiMM n p a 3 f l H M K a M M c j i a r a j i M M M O H a x M , a MHorfla T B K TKe r p a M O T H b r e H a B o s í H b i e K p e c T b a n e . necHM n o j i M T M n e c K o r o M naTpMOTM^ecKoro xapaKT e p a c n a r a J i M C b p e x t e . M x a B T o p a M M 6WJIM n o B C T a n i í b i , B o e H H b i e , 6 b i B a j i b i e jiioflM. I l e ' i a T H M K M c a M M M J i j i i o c T p M p o B a j i M n e c n w pMcyHKHMM, ^ a c T O o ^ e H b n o c p e f l C T s e H H b i M M , MHOÍÍ p a 3 c o B c e i i HCCOr j i a c c o B a n H b i M M c T e K C T O M . M j i J i i o c T p a q M M « e j i a J i M TBKCT Gojiee 3 a H M M a T e j i b H b i M , 3 a n o j i H a j i M CBoSoj^Hbie M e c í a . Ty «ce pojib McnojiHajiM fleKopaTMBHbie 3acTaBKM. ü p M M e H a jiMCb K C M J i o r p a c J j M ' í e c K M e K y B M K M M M e T a j u i M ^ e c K M e Ma T p i m b í , n p M c n o c o S j i e H H b i e K B b i n y K J i O M n e n a T H . Majierib KMC TMnorpadpMM n o K y n a j i M M n o r ^ a y 6ojiee K p y n u b i x TMn o r p a d o M í í n o j j e p x í a n H b i e rlpopMbi. MjiJiiocTpMpoBajiMCb pejiMrM03Hbie necuM, « p y r i i e xe i p e 3 B b i H a M H 0 p e f l K O , M6O H e x B a T a J i o B p e M e n M na B b i n o j i HeHMe p M C y H K a K „ H O B M H K e " , M K p O M e TOrO 3 H a H M T e j I b H 0 y B e j i M H M B a j i M C b 6bi p a c x o ^ b i . A B e f l b B a s c u o Sbijio M3flaTb „ H O B M H K y " K a K MOHCHO C K o p e e , o n e p e í K a a K O H K y p e n n P i i o . T T e K C T b i p a c n p o c T p a H a j i M T a K s t e JiaBOHHMKM, K O T o p b i e , i i a p a ^ y c M r p y u í K a M M , n p e ^ M e T a M M K y j i b T a M pa3JiMMnoro posa 6 e 3 f l e j i y i i i K a M M n p o f l a B a j i M a p n i a p o ^ H y í o j i M r e p a T y p y . OHM n o f l H e p x M B a j i M C B a 3 b c Bojiee K p y n H b i M M M j i y r n j M M H TMnorpadpMHMM, K O T o p w e M r p a j i M p o j i b M3flaTeneM M o n TOBMKOB, a j i a B O H H M K M n o c T a B j i a j i M T O B a p H a 6 a 3 a p b i M apMapKM. KjiMiue McnojibaoBaJiM B MaKCMíiajibHOM n o p o í í y n o T p e B n a a M MX B p a 3 J i M H H b i x n e n a T H b i x A B T O P W MJiJiiocTpaL(MM T O i H O CTeneHM, TeKCTax. TaK «ce, KaK aBTopb]. neceH flo CMX n o p H e M 3 B e c T i i b i , n o c K O J i b K y B c e n e n a T a j i o c b a n o HMMHO. HpMapOHHble TeKCTbl BblXOflMJIM COTHBMM TbICaH, n e C H H B C B a 3 M C X p a M O B b I M M n p a 3 a H M K a M M — MMJIJIMOnaMM. O f l H a K o coxpaHMJiMCb jiMnib HeMiiorMe 3 K 3 e M n j i a p b i , n O C K O J I b K y OHM 6bIJIM „ 3 a H M T a H b l " flO KpafÍHOCTM. T e K C T O B STMX H e c o B M p a j i M ; M3 a c e u i O B C K o r o M n m e M b i c K o r o p e r M O H O B o c T a n a c b j i M i i i b KOJijieKD;Ma c o c T a p . j i e n H a a aB-ropoM H a c T o a i n e M cTaTBM, K O T o p a a nacHMTbis a e T H e c K O j i b K o COT 3 K 3 e M n j i a p o B , a T a K H c e KOJIJI6KI;MH JKeiuoBCKoro My3ea. / l a j i e e <£>. K o T y j i a o n M C b í s a e T O T f l e J i b H b i e o6pa3iiM nenaTHbix TeKCTOB M M J i j i i o c T p a u ^ j ^ g Q n o j i H a H cTaTbio CBeflennaMM o CTapbix TMnorpa&iroix T ^ u i o a c K o r o perMOHa. l-^nnuinum., &\ �Cena 18 zł. I N D E K S 37132/36940 Indeks P L ISSN 0032-3721 WARUNKI PRENUMERATY Cena prenumeraty rocznej Cena prenumeraty półrocznej zł. 72.— zł. 36.— Informacji o warunkach prenumeraty udzielają u r z ę d y pocztowe i Oddziały „Prasa—Książka—Ruch". RSW P r e n u m e r a t ę ze zleceniem w y s y ł k i za g r a n i c ę , k t ó r a jest droższa o 40% od prenu­ meraty krajowej, należy w p ł a c a ć na konto P K O nr 1-6-100024, RSW Prasa— — K s i ą ż k a — R u c h " , B i u r o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych, u l . Wronia 23, 00-840 Warszawa. SPRZEDAŻ NUMERÓW BIEŻĄCYCH I ARCHIWALNYCH — w Księgarni Ośrodka Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N ; s p r z e d a ż g o t ó w k o w a i w y s y ł k o w a n u m e r ó w bieżących i archiwalnych; p ł a t ­ ność g o t ó w k ą , przelewem lub za zaliczeniem pocztowym. Adres: O R P A N , 1-6-100312. Pałac Kultury i Nauki, 00-901 Warszawa, konto PKO nr * Orders for this periodic from abroad can be placed w i t h RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " , B i u r o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych, u l . Wronia 23, 00-840 Warsaw, Poland or w i t h — Kubon und Sagner, Inhaber Otto Sagner, D8. M ü n c h e n 34, Postfach 68, the Federal Republic of Germany — Earlscourt Publications L t d . , 130 Shepherd Bush Centre, London W12, Great Britain — Licosa Commissionaria Sansoni, Via Lamarmora 45, 50 121 Firenze, Italy. Zakład Narodowy imienia Nakład 1930 egz. Objętość 61 X 86. Oddano do składu w styczniu 1976 r. Ossolińskich — Wydawnictwo Wrocław, Oddział w Warszawie 1975. 10,40 ark. wyd.: 7,50 ark. druk. Papier ilustracyjny kl. I I I 90 g. 25.VIII.1975. Podpisano do druku w styczniu 1976 r. Wydrukowano w Zakł. Graf. „Tamka". Z. 2. 433/75. J-101. Cena 18.— zł. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/142507dc4ac73c7617fd2c4a438e2144.pdf 3989f96aa35a386126d2849db34363bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4478 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4165 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.4, s.250-253 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P i e ś n i odpustowe, tworzone przez l u d nawet na prze­ strzeni wieków — znacznie mniej od nowszych „ n o w i n e k " — nie t y l k o m o g ą , ale powinny s t a ć się m a t e r i a ł e m badaw­ czym tak dla j ę z y k o z n a w c ó w , j a k i dla h i s t o r y k ó w litera­ t u r y , nie t y l k o zresztą ludowej. C h o c i a ż b y z t y c h więc wzglę­ dów należy w z m ó c poszukiwania owych d r u c z k ó w , zanim p r z e p a d n ą całkowicie. Można też z a d a ć pytanie — czy ryciny na pieśniach odpustowych m o g ł y s t a n o w i ć inspirację dla ludowych rzeź­ biarzy i malarzy, k s z t a ł t o w a ć ich w y o b r a ź n i ę a r t y s t y c z n ą , p o b u d z a ć do zadumy ? Miały niewątpliwie wielki w p ł y w na tworzenie się tego, co nazywamy religijnością l u d o w ą czy filozofią, zasobem pojęć i w y o b r a ż e ń ludu. PRZYPISY Rzeszowskie wręcz zalewało druczkami straganowymi „ K a t o l i c k i e wydawnictwo F . Orła i syna we F r y d k u na Śląsku a u s t r i a c k i m " (Cieszyńskim — z n a j d u j ą c y m się do 1918 r. na terenie ówczesnej A u s t r i i , a ściślej m ó w i ą c tzw. Galicji). Bardzo a k t y w n ą b y ł a drukarnia w Tarnowie, powstała ok. połowy X I X wieku, a na przełomie X I X i X X w. dzia­ łająca pod f i r m ą : „ W y d a w n i c t w o pieśni odpustowych drukarni Zygmunta Jelenia, u l . W a ł o w a 4". Z kolei w Wado­ wicach czynna b y ł a drukarnia Fr. F o ł t y n a . N a druczkach odpustowych często w y s t ę p u j ą — w metryczkach — również n a k ł a d c y czy wydawcy. Mioli tedy pewne ambicje. 1 Najstarsza drukarnia na terenie byłego województwa rzeszowskiego p o w s t a ł a w J a r o s ł a w i u — s ł y n n y m „ p o l s k i m Frankfurcie" — już w r o k u 1621. W k r ó t c e u p a d ł a , aby się niejako odrodzić w połowie X I X w. W Baranowie Sando­ mierskim w latach 1628—1648 działała drukarnia inno­ wiercza. Z kolei P r z e m y ś l . Najstarsze to miasto było siedzibą grodu i starosty, miało dwa biskupstwa, rzymskie i greckie. W 1754 r. p o w s t a ł a t u drukarnia działająca nieprzerwanie do dziś i m a j ą c a ciekawy dorobek. A oto czas powstania innych d r u k a r ń i drukarenek: Rzeszów — 1840, Sanok — 1848, J a s ł o — 1855, D ę b i c a — 1883, Krosno n / W i Tarnobrzeg — 1888, Kolbuszowa — 1890, Miejsce (obok Krosna, nazwane później Piastowem) — 1892, Gorlice — 1900. Wiele drukarenek p o w s t a ł o w okresie międzywojennym. ( W i a d o m o ś c i o drukarniach u z y s k a ł e m od dr Andrzeja Jagusztyna, k t ó r e m u serdecznie dziękuję). Eepr.: J . Olędzki, J . Turaj K R O N IV—VI Imprezy folklorystyczne i regionalne 3—13.IV — w remach Panoramy X X X - l e c i a w Warszawie p r e z e n t o w a ł a swój dorobek ziemia rzeszowska. Z tej okazji otwarta została m . i n . w D o m u Chłopa wystawa sztuki ludowej ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Rze­ szowie. Na R y n k u Starego Miasta od­ b y w a ł y się w y s t ę p y zespołów folklo­ rystycznych, m.in. koncertowali „ L a sowiacy", „Rzeszo wiacy", „Bando­ ska", „ P o ł o n i n a " . Zorganizowano też kiermasz sztuki ludowej. * 2, 3.V — w Muzeum Wsi Opol­ skiej o d b y w a ł a się wielka impreza folklorystyczna, na k t ó r ą złożyły s i ę : w y s t ę p y kapeli ludowej ze Złotogło­ wie, zespołów pieśni i t a ń c a : „ O p o l e " , „Strzecha", „Bierawianie", Zespół Ziemi Kluczborskiej i i n . Otwarto w y s t a w ę pn. „Współozesna twórczość Opolszczyzny" (pokazana uprzednio na Panoramie w Warszawie) oraz zor­ ganizowano Jarmark Ludowy, na k t ó ­ r y m t w ó r c y ludowi sprzedawali swoje wyroby. * 4.V — w Muzeum Etnograficz­ nym w Toruniu o d b y ł o się kolejne widowisko regionalne, t y m razem w wykonaniu amatorskiego Zespołu Pieśni i T a ń c a z Opoczna. W y s t ę p o m towarzyszył pokaz wykonywania wy­ cinanek rawsko-opoczyńskieb przez J a n i n ę P r z y b o r k o w ą z Zakościela. * 4.V — w Kielcach, w ramach wo­ jewódzkiej panoramy kulturalnoj pn. „ P r e z e n t a c j e — 7 5 " d e m o n s t r o w a ł swo­ je osiągnięcia b. powiat opatowski. Otwarto w y s t a w ę sztuki ludowej, na której pokazano: wyroby ceramiczne, wyroby ze słomy, t k a n i n ę . Na kon­ cercie folklorystycznym w y s t ą p i ł y Ze­ społy Pieśni i T a ń c a Domu K u l t u r y , a autentyczny folklor ziemi o p a t ó w 250 I K A 1975 skiej zaprezentowali: Zespół P i e ś n i i T a ń c a z Grocholisk, „ C m i e l o w i a c y " , Zespół P i e ś n i i T a ń c a z Obręcznoj, k t ó r y w y s t a w i ł fragment widowiska: „Wesele Ś w i ę t o k r z y s k i e " opartego na zapisach etnograficznych. * 9 — l l . V — w L i p n i c y Wielkiej o d b y ł a się impreza pn. „ O r a w s k a Wiosna—75 — Święto Pasterskie". Organizatorami b y l i : W y d z i a ł K u l ­ t u r y i Sztuki — Urz. W o j . w K r a k ó w ie, W y d z i a ł O ś w i a t y , Wychowania i K u l ­ t u r y — Urz. Pow. w N o w y m Targu, O ś r o d e k K u l t u r y w N o w y m Targu, Ośrodki K u l t u r y w L i p n i c y Wielkiej i w J a b ł o n c e oraz redakcja „ G a z e t y Krakowskiej". Z okazji improzy otwar­ ta została wystawa fotografii praso­ wej „ F o l k l o r Podhala i Orr.wy",-od­ b y w a ł y się konkursy Dziecięcych I n ­ s t r u m e n t a l i s t ó w ' Ludowych, Dziecię­ cych Zespołów Regionalnych i K a p e l Ludowy ch, przegląd filmów o regionie i szereg wycieczek turystycznych. * V — w Olsztynie o d b y ł y się V D n i Folkloru. Na estradach w y s t ę p o w a ł y zespoły regionalne i amatorskie z W a r m i i i Mazur, zorganizowano t a k ż e kiermasz w y r o b ó w ludowych, na k t ó r y t w ó r c y ludowi stawili się wy­ j ą t k o w o licznie. * 3 1 . V — 4 . V I — w Ciechocinku od­ był się I V Festiwal Folkloru K u j a w . W d n i u inauguracji otwarta została wystawa pn. „Wielcy Polacy w oczach rzeźbiarzy ludowych". Zorganizowano też p l e n e r o w ą w y s t a w ę rzeźb cera­ micznych Stanisława Zagajewskiego z W ł o c ł a w k a . O d b y w a ł y się spotkanie z l u d o w y m i t w ó r c a m i , prelekcje o fol­ klorze Pomórz-", i K u j a w ; w y s t ę p o ­ w a ł y regionalne zespoły K u j a w , P a ł u k i Kaszub oraz Reprezentacyjny Zespół Ziemi Bydgoskiej. Festiwal zakończy się kiermaszem wyrobów' ludowych. * L V I — w Łoclłowie odbył się wielki Festyn, zorganizowany przez w ł a d z e miejscowe i r e d a k c j ę „ T r y b u n y Mazowieckiej". W ś r ó d licznych imprez szczególnym powodzeniom cioszyly się w y s t ę p y Zespołu P i e ś n i i Tańca „ K u r p i e " z Ostrołęki. 1—8.VI — o d b y w a ł y się Dni Bydgoszczy, obchodzone w t y m roku szczególnie uroczyście w związku z 30 rocznicą jej wyzwolenia. J e d n ą z naj­ bardziej atrakcyjnych imprez był „ J a r m a r k Kaszubski", na k t ó r y m m o ż n a b y ł o n a b y ć w y r o b y ludowo, m . i n . r z e ź b y , hafty, koronki, malar­ stwo na szkle, c e r a m i k ę , wyroby z ko­ rzenia. W czasie j a r m a r k u występo­ w a ł y zespoły folklorystyczne ziemi chojnickiej. * 6 — 8 . V I — o d b y ł y się D n i Bełżyc, w czasie k t ó r y c h czynna b y ł a wystawa t w ó r c ó w ludowych i p l a s t y k ó w ama­ torów. * 13—15.VI — w Bytowie odbyła się I I I impreza doroczna pn. „Jar­ m a r k Folklorystyczny — B y t ó w 75". Na estradzie w y s t ę p o w a ł o 8 Zespołów P i e ś n i i T a ń c a regionu Kaszubskiego. Mazur i Mazowsza, a na placu twórcy ludowi sprzedawali swoje wyroby i prezentowali swe umiejętności arty­ styczne. K l u c z o w y m punktem było widowisko plenerowe p t . „Logenda o Stolemie" w wykonaniu członków kaszubskiego zespołu „ B y t ó w " oraz innych zespołów' uczestniczących w im­ prezie. * 14, 15.VI — o d b y ł się Jarmark Białostocki, na k t ó r y m t w ó r c y ludowi sprzedawali swe w y r o b y . �m * 22.VI — na Placu Defilad w War­ szawie odbyła się doroczna „Cepelia­ da". Impreza rozpoczęła się b a r w n y m korowodom a r t y s t ó w ludowych w stro­ jach regionalnych. Na stoiskach na Placu cały dzień t r w a ł a sprzedaż wy­ robów' ludowych a a r t y ś c i ludowi demonstrowali swojo umiojętności. Na, estradzie o d b y w a ł się koncert zespo­ łów ludowych prowadzony przez W o j ­ ciecha Siemiona oraz pokaz mody inspirowanej s z t u k ą l u d o w ą . * 20—22.VI — w Sopocie o d b y ł się I X Ogólnopolski Festiwal Folklory­ styczny. Tegoroczna impreza różniła się od poprzednich. U d z i a ł w niej wzięły zespoły autentycznie ludowe, składające się z mieszkańców wsi i prezentujące folklor własnego środo­ wiska,. Po raz pierwszy została t u zorganizowana „ S c e n a D e b i u t u " dla młodych zospołów, k t ó r e d o t ą d nie uczestniczyły w p r z e g l ą d a c h . Zorganizowano ponadto kiermasz sztuki ludowej i ludowych potraw. Otwarto toż wystawy wycir.enek lu­ dowych, h a f t ó w i koronek. * 2 0 - - 2 3 . V I — w P ł o c k u o d b y ł się I X Ogólnopolski Festiwal Folklory­ styczny, w k t ó r y m udział wzięło ponad 30 Zospołów P i e ś n i i Tańca,, zespołów regionalnych, kapel ludowych, p o e t ó w oraz kilkudziesięciu ludowych t w ó r ­ ców: rzeźbiarzy, malarzy, garncarzy, wycinankarek, koronkarek. W togorocznoj imprezie zaostrzo­ no kryteria, dopuszczając do u d z i a ł u tylko folklor autentyczny i artystycz­ nie opracowany na podstawie orygi­ nalnych p r z e k a z ó w . W przeglądzie zospołów n a g r o d ę I o t r z y m a ł Zospól Pieśni i T a ń c a „ P o g ó r z a n i e " , a 3 na­ grody I I I — Zespół P i e ś n i i T a ń c a „ P ł o c k " , Zespół Regionalny Z a k ł a d ó w Celulozowa-Papierniczych w Niedo­ micach k/Tarnowa i Zespół Pieśni i Tańca „ P u ł a w y " . Ponadto o d b y w a ł y się w y s t ę p y kapel ludowych w k i l k u częściach miasta. Zorganizowano t a k ż e J a r m a r k Płocki — kiermasz sztuki ludowej i kiermasz ludowych potraw, spotkanie z poetami l u d o w y m i , b r w n y k o r o w ó d ulicami miasta. W czasie Festiwalu czynne b y ł y dwie w y s t a w y : hp,ftu l u ­ dowego i wycinanek. W osta,tnim d n i u Festiwalu od­ było się sympozjum naukowe poświę­ cone kulturze ludowej. * 25.VI — o d b y ł a się V Niedziela Kołbiolska, zorganizowana z okazji D n i O ś w i a t y , K s i ą ż k i i Prasy. Impreza, zgromadziła k i l k a t y s i ę c y widzów p r z y b y ł y c h z r ó ż n y c h miejscowości województwa. W programie o d b y ł y się w y s t ę p y zespołów amatorskich Do­ mów K u l t u r y w Otwocku, Miojskiogo Ośrodka K u l t u r y w Józefowie, regio­ nalnego zespołu z Glinianki oraz miej­ scowych — z Kołbioli. Ponadto zorga­ nizowano pokaz mody, kiermasz książki i przede wszystkim w y s t a w ę sztuki ludowej regionu kołbielskiego. * 27—29.VI —- w Kazimierzu n / W . odbył się I X Ogólnopolski Festiwal Kapel i Śpiewe,ków Ludowych. Orga­ nizatorami Festiwalu b y l i : Wydz. K u l t u r y i Sztuki Urz. W o j . w L u b l i ­ nie, W D K , Muzeum Okręgowe i Zarz. Gł. S T L w Lublinie, U r z ą d Miejski i Miejski D o m K u l t u r y w P u ł a w a c h , Urz. Miasta i Miejski D o m K u l t u r y w Kazimierzu. Festiwal rozpoczął się koncertem pn. „ O d Kaszub do Podhala", po k t ó ­ r y m o d b y ł a się konferencja prasowa, koncert ubiegłorocznych l a u r e a t ó w , wieczór poezji ludowej. W ciągu dni n a s t ę p n y c h nadal o d b y w a ł y się w y ­ s t ę p y , a na r y n k u kiermasz sztuki łudowoj, w k t ó r y m udział b r a l i człon­ kowie S T L . Jednym z podstawowych założoń Festiwalu w Ka,zimiorzu jost prezen­ tacja folkloru f,utontyczncgo, a, jogo cechą specyficzną — improwizowanie w y s t ę p ó w ulicznych i wprowadzanie a.tmosfery wspólnej zabawy. J u r y p r z y z n a ł o nagrody n a s t ę ­ p u j ą c o : wśród kapel — n a g r o d ę I (5.000 zł) oraz „ k o g u t a " — n a g r o d ę u f u n d o w a n ą przez naczelnika mia­ sta — o t r z y m a j ą Kapola Ludowa z Nowej Wsi, woj. zamojskie, nagrody I I (po 3.500 zł) — Kapela Ludowa D u ­ dziarzy z Jarocina, w o j . kaliskio i K a ­ pela Ludowa ze Zdziłowic, w o j . tarno­ brzeskie. Ponadto 3 kapele o t r z y m a ł y wyróżnienia. W ś r ó d śpiewaków-solis t ó w : n a g r o d ę I (1000 zł) oraz t k a n i n ę — n a g r o d ę U r z ę d u Miejskiego w Putewach — o t r z y m a ł a Stefania G o d z i ń s k a ze Zdzilowie, w o j . tarno­ brzeskie, n a g r o d ę I I (750 zł) oraz t k a n i n ę — n a g r o d ę U r z ę d u Miejskiego w Puławach — otrzymają Zofia Danieluk z Krzczonowa, w o j . lubel­ skie. Ponadto przyznano 2 ne,grody I I I (po 500 zł). W ś r ó d i n s t r u m e n t a l i s t ó w nagrody I nie przyznano, n a g r o d ę I I (750 zł) o t r z y m a ł Józof Młynek, cym­ balista z Rakszaw y, w oj. rzoszowskio, n a g r o d ę I I I (500 zł) — Jan Wrona, skrzypek z Poniatowej, woj.lubelskie. Ponadto przyznano 2 w y r ó ż n i e n i a . W ś r ó d grup śpiewaków — n a g r o d ę Komitetu d/s Radia i Telewizji (3.000 zł) o t r z y m a ł zespół ludowy ,,Wdzydza,nki" z Wdzydz Kiszew­ skich. Ponadto przyznano 1 wyróżnie­ nie. Przyznano t a k ż e k i l k a nagród i w y r ó ż n i e ń dodatkowych. T r Wystawy i konkursy 6 . I V — w Muzeum Śląska Opol­ skiego w Opolu otwarta, została po­ konkursowa, wystawa pn. „ M a l a r s t w o i rzeźba ludowa Opolszczyzny", zorga­ nizowana przoz Muzeum, Wydz. K u l ­ t u r y Urz. W o j . , Opolską SPLiA, Opolskie Towarzystwo Kulturalnoo ś w i a t o w e i SZMW. W konkursie udział wzięło 55 a r t y s t ó w ludowych, k t ó r z y nadesłaJi ponad 300 prac. J u r y p r z y z n a ł o nagroeły n a s t ę p u j ą c e : na,grodę I w dziedzinie malarstwa o t r z y m a ł Tomasz T e r e ń z Opola, w dziedzinie rzeźby — Zygmunt Cedor z K ę d z i e r z y n a , Jan Darok Z P a k o s ł a w i c i Stanisław Majewski ze Sterna,lic. N a g r o d ę specjalną otrzy­ m a ł Eugeniusz Marzec za d u ż ą kom­ pozycję — „ D z i a d y " . Organizatorzy przygotowali spotkanie z uczestni­ k a m i -wystawy w celu przedyskuto­ wania możliwości udzielenia i m po­ mocy. * ' 29.IV — w Krakowie otwarta została wystawa twórczości ludowej Podhala, Spiszą. Orawy i Pienin. I V -— w P a ł a c u K u l t u r y i N a u k i w Warszawie, z okazji D n i K u l t u r y Radzieckiej została otwarta wystawa prac p l a s t y k ó w a m a t o r ó w z republik radzieckich. * I V — w Muzeum Mazowieckim w P ł o c k u czynna b y ł a pokonkursowa wystawa ludowej ceramiki artystycz­ nej z woj. warszawskiogo. Na konkurs zgłoszono ponad 500 prac. Na wy­ stawie poka,zano wyroby 15 wyróż­ nionych a u t o r ó w , 3 nagrody I przy­ z n a l i o Czesławowi Plagowskiemu. * I V — w Słupsku otwarta została wystawa pn. „ S z t u k a ludowa na wsi kosz ilińskioj w latach 1945—1975", zorganizowana przoz Muzeum Pomo­ rza, Środkowego z okazji 30 rocznicy powrotu Ziem P ó ł n o c n y c h i Zachod­ nich do Macierzy. Na wystawie po­ kazano praco 40 a u t o r ó w : rzeźby, obrazy na szkle, wycinanki, pisanki i ludowe p a m i ą t k i . * I V — w D o m u K u l t u r y w Słupsku czynna b y ł a wystawa, rzeźb Piotra Saksona, rolnika, k t ó r y niedawno przekazał gospodarstwo za r e n t ę , by m ó c całkowicie poświęcić się pracy artystycznej. * I V — w Domu Chłopa w Warsza­ wie otwarto w y s t a w ę pn. „ K o b i e t a w sztuce ludowej", zorganizowaną przoz Muzeum Regionalne w Radomiu, redakcję „Chłopskiej D r o g i " i Dom Chłopa. Na wystawie pokazano 130 rzeźb w drewnie, z k t ó r y c h część przeznaczono na sprzedaż, r, praco naj­ ciekawsze wysta,wiono potem w Ra­ domiu. * 4. V — w Krakowie rozstrzygnięty został X I I konkurs na, malowa,ne domy i w n ę t r z a Zalipia, zorganizowany przez Wydz. K u l t u r y i Sztuki Urz. W o j . W konkursio udział wzięło 37 osób, przede wszystkim z samego Zalipia, a, t a k ż e z pobliskich wsi: N i w k i (3 osoby), Kuzio (3 osoby), Ćwików (1 osoba). Obok znanych już malarek uczestniczyło w konkursie k i l k a d o r a s t a j ą c y c h dziewcząt oraz 4 dzieci poniżoj 14 lat. Sąd konkurso­ w y pod przewodnictwem prof. dr Ro­ mana Reinfussa, biorąc pod uwagę artystyczny poziom malatur i ich na­ wiązanie do miejscowych tradycji oraz w k ł a d pracy, p r z y z n a ł 18 n a g r ó d pierwszych (po 1500 zł), 15 nagród drugich dorosłym, a 2 nagrody pierw­ sze i 2 nagrody drugie — dzieciom. Nagrody I o t r z y m a l i : Maria W o j t y t o , Janina Lizak, Ja,nina Lizakówna (cór­ ka), Monika Szlosok, Bronisława Boduch, Maria Sierak, Zofia Owca-Ma,jchrowska, Zofia K a c z ó w k a , Felicja Mosio, Maria Mosio, Anna Borek, Maria Chla.stowa, Honorata Tarka, Janina Jurek, Stefania Ł ą c z y ń s k a , Maria Owca, Jan Szlosek — wszyscy z Zalipia oraz Danuta Szczebak z Cwikowa, a w kategorii młodzieżo­ wej — Stanisława Stalica i Wanda Boduch z Zalipia, (inf. EFP) * 5. V — r o z s t r z y g n i ę t y został kon­ kurs na, tradycyjne ozdoby wnętrz mieszkalnych b. pow. myślenickiego, pn. „ K w i a t y T o k a r n i " . W konkursie uczestniczyło 30 osób, w t y m 10 dziewcząt w wieku szkolnym oraz dziecięce zespoły plastyczne Szkoły Zbiorczej i Biblioteki Publicznej w To­ karni. N a d e s ł a n o łącznie 250 prac 251 �Sąd konkursowy pod przewodnictwem mgr Janiny Glanowskiej (Wydz. K u l ­ t u r y Urz. W o j . w Krakowie) przyznał nagrody i wyróżnienia. Nagrody I otrzymali: Stanisława Filipek z Za­ wadki, Piotr D u r l a t k a z Sieprawia, Eleonora Jurczak i Anna K l u s k a z To­ k a r n i ; nagrody I I — Maria J a m r ó z z Lipnika, Maria K ę d z i o r i Maria Majerek z Tokarni, Józefa Miłkowska z Wierzbanowej, S t a n i s ł a w a Wojtasik zo Skomielnej Czarnej. Ponadto przy­ znano 4 nagrody I I I oraz 3 nagrody I V i wyróżnienia dla dzieci. W tegorocznym konkursie za­ prezentowano przede wszystkim pa­ jąki krystaliczne, kuliste i żyrandolo­ we oraz k w i a t y z b i b u ł y i bukiety, wieńce, girlandy, (inf. E F P ) * 5. V — w Starej Kordegardzie w Łazienkach warszawskich otwarta, została Ogólnopolska Wystawa Po­ konkursowa pn. „ W o j s k o polskio w rzeźbie ludowej". Wystawa została zorganizowana z okazji 30-lecia zwy­ cięstwa nad faszyzmem a jej organi­ zatorami b y l i : M K i S , Gl. Zarz. Poli­ tyczny i Cepelia, k t ó r z y ufundowali nagrody oraz Zarz. Gł. STL i TPSP. Na konkurs n a d e s ł a n o 441 prac 131 a u t o r ó w . J u r y pod przewodnic­ t w e m rod. Aleksandra Jackowskiogo zakwalifikowało na w y s t a w ę 200 rzeźb i przyznało nagrody n a s t ę p u j ą c o : za rzeźbę w drewnie nagrody I otrzy­ mali — Wincenty Krajewski z Zawi­ dza Kościelnego oraz Józef Zganiacz z F a ł k o w a na Kielccczyźnio; nagrody I I — Marian Adamski, Józef Citak, Stanisław K o r p a , Szczepan Mucha i Marian Ule. Ponadto przyznano 7 n a g r ó d I I I i 7 wyróżnień. Za rzeźbę ceramiczną n a g r o d ę I zdobył Stefan Głowiak z Pogwizdowa na Rzoszowszczyźnie, n a g r o d ę I I — W ł a d y s ł a w a Prucnal z Medyni Głogowskiej, na­ grodę I I I — Jerzy W i t e k z U r z ę d o w a . Z okazji konkursu wydano katalog zawierający słowo w s t ę p n e , omówienie konkursu, listę nagrodzonych, u t w o r y poetów ludowych oraz ilustracjo. * 5—10.V — o d b y w a ł się w Polsco Festiwal Sztuki Amatorskiej K r a j ó w Socjalistycznych, pod h a s ł e m „30 zwy­ cięskich l a t " , zorganizowany przez N R D , CSRS i P o l s k ę . Gospodarzem Festiwalu b y ł Dolny Śląsk. Improzy — w y s t ę p y i wystawy o d b y w a ł y się w 15 miastach. * 6. V —• w Bydgoszczy rozstrzyg­ nięto konkurs na p a m i ą t k ę woj. byd­ goskiego, zorganizowany przoz Urz. W o j . w Bydgoszczy. D n . 2 . V I otwarta została wystawa najlepszych prac. * 8. V — w Muzeum Regionalnym w Hrubieszowie otwarta została po­ konkursowa wystawa plastyki obrzę­ dowej tego terenu. W konkursie ucze­ stniczyło 23 twórców ludowych. W ś r ó d nadesłanych prac d o m i n o w a ł y p a j ą k i , sztuczne kwiaty, gwiazdy kolędnicze, pisanki, wycinanki i korowaje. * 9. V — z okazji D n i Wadowic otwarta została pokonkursowa wyste wa sztuki ludowej i a m a t o r ó w ziomi wadowickiej. Był to pierwszy togo rodzaju przegląd w t y m regionie, zorganizowany w w y n i k u b a d a ń pro­ wadzonych przez p r a c o w n i k ó w i stu­ 252 d e n t ó w K a t e d r y Etnografii Słowian U . J . Badania zostały podjęte z inicja­ t y w y i r.n, koszt D o m u K u l t u r y oraz Wydz. K u l t u r y w Wadowicach. Na wystawie szczególnie bogato reprezen­ towana była rzeźba i malarstwo. * 10.V — w Muzeum K u j a w s k i m wo W ł o c ł a w k u otwarta została w y ­ stawa „ S z t u k a ludowa i zdobnictwo Podhala", zorganizowana wspólnie z Muzeum T a t r z a ń s k i m , k t ó r e wysta­ wę p r z y g o t o w a ł o . Z toj okazji o d b y ł y się imprezy towarzysząco, m . i n . wy­ s t ę p y kapeli góralskich, gawędzia­ rzy ludowych, prolekcje o sztuce pod­ h a l a ń s k i e j , pokaz rzeźbienia w glinie oraz zorganizowano kiermasz w y r o b ó w ludowy ch p o d h a l a ń s k i c h . * V — rozstrzygnięty został V wo­ jewódzki konkurs twórczości ludowej i p a m i ą t k a r s k i o j organizowany przez Muzeum Regionalne w Szczecinku. W konkursie udział brało ponad 20 twórców ludowych z terenu wojewódz­ twa, n a d s y ł a j ą c ok. 140 prac. J u r y p r z y z n a ł o nagrody I I — Janowi Brzeskiemu za p t a k i rzeźbione w drew­ nie oraz Toodozji K a ź m i e r c z a k z Tar­ n ó w k i za zestaw h a f t ó w rzeszowskich. N a g r o d ę I I I — przyznano H e n r y k o w i Lepakowi z B y t o w a za r z e ź b y w drew­ nie. Ponadto przyznano 9 w y r ó ż n i e ń . Nagrodzono praco pokazano w D o m u K u l t u r y , u p r z y s t ę p n i a j ą c je po zakoń­ czeniu wystawy do nabycia publicz­ ności. * 14.V — w D o m u K u l t u r y w Mie­ chowie otwarta została wystawa, na k t ó r e j pokazano dorobek I V konkursu na współczesną s z t u k ę l u d o w ą Mie­ chowskiego. W konkursie wzięło udział 24 t w ó r c ó w indywidualnych oraz 3 zespoły kolędnicze, n a d s y ł a j ą c łącz­ nie ok. 150 prac. J u r y pod przewod­ nictwem prof. dr Romana Reinfussa p r z y z n a ł o nagrody n a s t ę p u j ą c e : na­ grody I (po 1.000 zł) o t r z y m a l i : za k w i a t y z b i b u ł y i p a j ą k i — Józef Kwiecień z Mianowie, Genowefa Bełtowicz z K a l i n y Wielkiej. Anioła Krzciuk z Kaliny—Las i Władysława K m i t a z Iwanowic; za zdobione w y ­ roby kowalskie — Andrzej Sito z Wierzbicy; za czepco i wycinpni i — Wiktoria Grolak z Janowic; za wesolne k u r y z ciasta — Józefa Czekała z K s i ą ż a Małego; ponadto — zespół k o l ę d n i c z y z K a l i n y Małej — za akcesoria kolędnicze, zwłaszcza ozdob­ no nakry cia głowy. Ponadto przyznano 6 n a g r ó d I I i 6 n a g r ó d I I I . Fundusz n a g r ó d wy­ niósł łącznie 20.000 zł. W y s t a w ę po­ k o n k u r s o w ą otwarto w Osiedlowym D o m u K u l t u r y w Miechowie. Ekspo­ zycję o p r a c o w a ł y : Maria Czarnecka i Beata Bielczyk. (inf. E F P ) . * 14.V — w Koszalinie rozstrzyg­ nięto X I I I konkurs na twórczość pamiątkarską woj. koszalińskiego. W konkursie uczestniczyło 72 auto­ r ó w , n a d e s ł a n o 675 prac. J u r y pod przewodnictwem dr St. B ł a s z c z y k a p r z y z n a ł o nagrody I — Eugeniuszowi Michalskiemu (rzeźba), Teodozji K a ź mierczyk (haft). Poncdto przyznano 21 n a g r ó d i wyróżnień. Otwarcie wystawy pokonkurso­ wej n a s t ą p i wo wrześniu. 15—31.V — w sali D o m u K u l t u r y w L ę b o r k u otwarta została wystawa pn. „ S z t u k a ludowa ziemi gdańskiej", zorganizowana przez Ośrodek Kultury w G d a ń s k u i lęborski D o m Kultury, Na wystawie pokazano rzeźby, hafty kaszubskio, kociewskie i z Powiśla W a r m i ń s k i e g o , c e r a m i k ę kaszubską, instrumonty i meble kaszubskie. * 16. V — w ramach Panoramy X X X - I e c i a w Warszawie prezento­ wała swój dorobek ziemia szczecińska. Z tej okazji w ś r ó d innych imprez zorganizowano w D o m u Chłopa wy­ s t a w ę pn. „Twórczość ludowa i pla­ styka, amatorska Pomorza Zachod­ niego". Z okazji wystawy wydano katalog zawierający słowo wstępne, listę a u t o r ó w i ilustracjo. * 17. V — w P a ń s t w o w y m Muzoum Etnograficznym w Warszawio otwarto w y s t a w ę : „ T r o n y i insygnia wodzów dawnej A f r y k i " . * 19.V — na Z a m k u w Szydłowcu otwarte zostało Muzeum Ludowych I n s t r u m e n t ó w Muzycznych (jako od­ dział Muzeum Świętokrzyskiego). * 19.V — r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs twórczości ludowej i amator­ skiej B o c h e ń s k i e g o , zorganizowany przez Muzeum w Bochni. W konkursio u d z i a ł wzięło 20 osób. J u r y pod prze­ wodnictwem prof. dr Romana Roinfussa p r z y z n a ł o 5 n a g r ó d I (po 1.000 zl) 4 nagrody I I i 6 n a g r ó d I I I . Nagrody I o t r z y m a l i : za rzeźbę — Jan Madej i jego syn Jan z Dziewina', Piotr Dymurski z Grobli, za malarstwo — Józef O p y r c h a ł z Dziewina i Aniela Danioł z Buczkowa; nagrody I I : za rzeźbę — Franciszek Golonka z Olchawy, za malarstwo — A n n a Ł ę k a w a z Łąkty G ó r n e j ; za w y r o b y garncarskio — Macioj W y d r a z D ę b i n y , za pisanki —• Teodora Kornecka z Wiśnicza Nowe­ go. W y s t a w ę p o k o n k u r s o w ą otwarto w salach bocheńskiego muzeum 23.V. * 22.V — w Olsztynie otwarta zo­ s t a ł a I I W y s t a w a Twórczości Ama­ t o r ó w zorganizowana przez Miejski i M i ę d z y z a k ł a d o w y D o m Kultury przy w s p ó ł p r a c y B W A . W wystawie wzięło u d z i a ł 19 a u t o r ó w , z których wielu n a w i ą z y w a ł o w swoich pracach do t r a d y c j i sztuki ludo woj. * 23—24.V — w N . Sączu roz­ s t r z y g n i ę t o I I K o n k u r s Współczesnej R z e ź b y Ludowej K a r p a t Polskich, zorganizowany przez Muzeum w N . Sączu przy współudziale M K i S , Urz. W o j . w K r a k o w i e i Pracowni Badań Polskiej Sztuki Ludowej IS PAN w Krakowie. N a konkurs wpłynęły 1074 prace od 179 a u t o r ó w — w tym 42 w wieku poniżej 18 lat. Jury pod przewodnictwom red. Aleksandra Jackowskiego przy­ znało nagrody n a s t ę p u j ą c o : nagrody I o t r z y m a l i — Stanisław H o ł d a spod N . Sącza, Wojciech Oleksy z Paszyna, S t a n i s ł a w M i k a (starszy) z Paszyna. Nagrody I I — Anna F i c o ń z Wieprza, Joanna, P i o t r i W ł a d y s ł a w Kastelikowie z Gliwic, Janina Mordarskn i Zdzisław Orlecki z Paszyna. Ponadto przyznano 12 n a g r ó d I I I i I V . W grupie młodzieżowej nagrody I o t r z y m a l i : Andrzej F i c o ń z Wieprza, Zonon Głód i A u g u s t y n Michalik z Pa­ szyna; nagrody I I — Czesław Głód, �Janusz Głóel, Maria Głód i Alfred Miczcłek z Paszyna. Ponadto przy­ znano 7 nagród I I I i w y r ó ż n i e n i a . Nagrody ufundowali: M K i S oraz Wydz. K u l t u r y . ^ " ' - ' W * * 24. V — z okazji D n i Nowego Targu otwarta została wystawa p n . ,.Twórczość ludowa, kobiet p o d h a l a ń ­ skich". * 25. V —• w salorio wystawowym Domu K u l t u r y Zagłębia, Konińskiego otwarta została wystawa — V I Woje­ wódzki Przegląd Plastyki Amator­ skiej. Organizatorami P r z e g l ą d u b y l i : Wydział K u l t u r y i Sztuki Urz. W o j . w Poznaniu, P a ł a c K u l t u r y w Pozna­ niu oraz D o m y K u l t u r y Zagłębia, Konińskiego. Na wystawie zaprezontowano 410 prac 140 a u t o r ó w . * 25.V — w salach Muzoum w Sie­ radzu otwarta, została wystawa pra,c Szczepana, Muchy, rzeźbiarza luelowogo ze wsi Szalo. * 27. V — w Muzoum Mr,zowiockim w Płocku r o z s t r z y g n i ę t y został kon­ kurs na, w y c i n a n k ę l u d o w ą woj. warszawskiego zorganizowany przez Muzeum. W konkursie u d z i a ł wzięło 124 twórców, zgłaszając łącznie 2008 prac. Przyznano nagrody ufundowano przez M K i S i Urz. W o j . w Wa,rszawie oraz Cepelię. Nagrody I o t r z y m a ł y — Stanisława B a k u ł a , Strzałki, w o j . ostrołęckie, Czosła,wa Konopka, K a ­ dzidło, woj. rstrołęckio, K r y s t y n a Cieślak, Sanniki, w o j . płockie. Ponad­ to przyzna,no 13 n a g r ó d I I i 34 w y ­ różnienia. 28. V — w Muzeum RegionaJnym w Chojnicach, z okazji 700-lecia Chojnic i 30-toj rocznicy Wyzwolenia otwarte zosta,ły 2 w y s t a w y : „Dzieje Chojnic" i „ S z t u k a ludowa. K i szub". * 28.V — w D o m u G o t y c k i m w pu­ ławskim p a r k u otwarta została w y ­ stawa pn. „ I k o n y , ś w i ą t k i , N i k i f o r " , zorganizowana, przoz Muzoum Regionalno. Pokazano t u eksponaty ze zbio­ rów Muzoum Na»rodowego w K r a k o ­ wie. V — Muzeum R e g i o n a ł n o w K ł o ­ dzku zorganizowało z okazji „ K ł o d z ­ kiego M a j a " — w y s t a w ę prac Nikifora Krynickiego, w y p o ż y c z o n y c h ze zbio­ rów Muzeum w N o w y m Sączu. * V — w Muzoum Etnograficznym w Toruniu otwarto w y s t a w ę pn. „ S z t u k a ludowa Kaszub", na której pokazano: hafty, coramikę, plecionki, sprzęty. * V — w Muzoum Etnograficznym w Krakowie otwarta zostaJa wystawa włoskiego malarstwa „ n a i w n y c h " , po­ kazano obra,zy p o c h o d z i ł y z kolekcji Galerii „La, Feluca" w Rzymio, należącoj do rodziny Querol. W y s t a w ę zaprezentowano n a s t ę p n i o w Warszawio, w galerii „ Z a p i e c e k " . * V — na dziodzińcu Muzoum Etnograficznego w Toruniu odbył się dziesięciodniowy I Plener R z o ź b i a r z y Ludowych. Muzoum zaprosiło t y l k o rzeźbiarzy znanych z d u ż y c h f o r m : Henryka Hagola, Toodozjusza B u t y ń c a , Kazimierza Makowskiogo. W y ­ konane przoz nich rzeźby z dostarczo­ nego m a t o r i a ł u przozna,czone są do parku etnograficznego, sąsiadującego z Muzeum. * 30.V - - w Muzoum Regionalnym w Radomsku otwarta została, pokon­ kursowa wystawa pn. „ T k a n i n y ludo­ we ziomi r a d o m s z c z a ń s k i e j " . * V - - w Lublinie rozstrzygnięto Konkurs na Pamiątkę Lubok-ką. W konkursie udział wzięło 106 osób, zgłaszając 441 propozycji, z k t ó r y c h jednak większość trzeba, było e>drzucić ja,ko nie odpowiadająco warunkom konkursu albo nio n a d a j ą c e się do masowego rozpowszechniania. Nagro­ d ę I (6.000 zł) o t r z y m a ł Zbigniew Strz: Jkowski z Lublina, uagr. I V (4.000 zl) Waldemar Mrówka, ze Świdnika i Waldemar Maciejowski z Lublina. * V — w Golubiu — Dobrzyniu czynna, była, wystawa, twórczości l u ­ dowej z 7 n•iddrwęckieh b. p o w i a t ó w , zorganizowana z okazji D n i D r w ę c y . * 10.VI — w Muzeum Regional­ n y m w Ż y w c u otwa,rte, zostata pokon­ kursowa, wystawa, ludowego zdobnic­ twa, bibułkowego. W konkursie udział wzięły a r t y s t y k i ludowe z Podhala, Gorców i Beskidów. Nagrody M K i S oraz Cepelii o t r z y m a ł y : Franciszka, U f land i Maria, W r ó b e l z Powli Wiel­ kich oraz Maria Madejczyk z Cisca. * V I — w Warszawie odbył się cykl improz organizowanych przez Copolię z oka.zji 25-locia, joj elziałalności: 17. V I — w P a ł a c u K u l t u r y i N a u k i otwarta została wystawa, pn. „Sztuka, i rękodzieło Copolii", na, k t ó ­ rej pokazano dotychczasowy dorobek. Sąsiadujące z t ą wysta.wą ekspozycjo a,nalogiczno krajów socjalistycznych, w k t ó r y c h działa.ją organizacje ręko­ dzieł ludowych i artystycznych, stwa,r z a ł y p l a t f o r m ę wza,jomnej wymiany doświadczoń, dosta,rcza,jąc jodnoczośnie m a t o r i a ł u do dyskusji na sympoz­ jum. 20—21.VI — odbyło się sym­ pozjum naukowo na t e m a t : Organi­ zacja i sta,n b a d a ń rękodzieła, ludo­ wego i a,rtystycznogo w krajach socja­ listycznych", z udziałom przodsta,wicieli: CSRS, N R D . Polski, R u m u n i i , Węgier i ZSRR. Zo strony polskiej referaty wygłosili prof. dr Roman Reinfuss oraz prozos Cepelii mgr Ta­ deusz Więckowski. M a t e r i a ł y sym­ pozjum z o s t a n ą wydano przez Copolię. 2 1 . V I — w czasio trwania sym­ pozjum odbyło się uroczysto wręczonio n a g r ó d i m . Oskara Kolberga. Tego­ rocznymi laureatami zostali: w dzie­ dzinie plastyki ludowej: Holona, Bornasowska, tkaczka z Rzoszowskiogo, Wincenty K i t o w s k i , ceramik z Iłży, Stanisława, Kubik, wycinankarka z Sieradzkiego, Str,nislaw P a c z y ń s k i , szopkarz z Krakow^a, Józof Stopka-Król, metaloplastyk z Podhala oraz Zofia, Wojnowa, koronkarka z Bobowoj. Spośróel n a u k o w c ó w i działaczy kulturalnych nagrody otrzymali: Kazi­ miera Styp-Rokowska, założycielka ze­ społu „ K a s z u b y " , W ł a d y s ł a w Gębik, działacz i pisarz z W a r m i i i Mazur, Jadwiga, Mierzejewska-Frankiewicz, znany choreograf, prof. Roman Reinfuss, znakomity bada,cz sztuki ludowej i prof. Kazimiera Zawistowicz-Adamska, zasłużony badacz polskiogo folk'om. Ponadto nagrodzono 5 zespołów folklorystycznych: „Har­ nasie" z Poronina, „Opocznianka", „ T o ś d o k i " z Wielkopolski oraz zespo­ ły polonijne — „ S y r e n a " z Brunssum w Holandii i „ S o k ó ł " z Carvin wo Francj i. K o m i t e t o w i honorowemu nagróel Kolberga przewodniczył wicepremier Józef Tojchma,, a Komisji Nagród — rod. Aleksander Jackowski. Nagrody przyznaje miesięcznik społ.-kult. „Barwy" 21. V I — w Staroj Kordegardzie w Lazionkach otwarto wystawę prac l a u r e a t ó w nagrody Kolberga. Z okazji wystawy został wydany kata,log, za­ w i e r a j ą c y : skład K o m i t o t u Honoro­ wego i K o m i s j i N a g r ó d , słowo wstępno ełr Kazimierza, Pietkiewicza, listę lau­ r e a t ó w w dziedzinio plastyki ludowej, noty biograficzne ze zdjęciami lauroatów. 22. V I — na p l . Defilad odbyła, się tradycyjna, „ C e p e l i a d a " . Mimo iż organizatorzy starali się uczcić nią 25-Iecie Copolii, tegoroczna impreza miała skromniejszy charakter niż poprzodnie. * 16.VI — w Zabrzu rozstrzygnięto konkurs na, malarstwo nieprofesjo­ nalne ogłoszony przez Muzeum w Za­ brzu dla, terenu Górnego Śląska. W konkursio udział wzięło 56 autorów, k t ó r z y na,dosłali w sumie 180 obra­ zów. J u r y pod przewoelnictwem red. Aleksandra Jackowskiego przyznało nagrody ufundowane przez M K i S . Nagrody I otrzymali — Ewald Gawlik z Katowic, Eugeniusz Krawczuk z Gli­ wic ; nagrody I I — W ł a d y s ł a w Luciński z R u d y ŚL, Janina Motyka z Gli­ wic, Leopold Wróboł z Katowic. Ponadto przyznano 3 nagrody I I oraz 7 wyróżnień. * 20. V I — w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawio otwarto w y s t a w ę pn. „Strój ludowy Słowian", zorganizowaną w ramach umowy 0 bozpośrednioj współpracy między P a ń s t w o w y m Muzoum Etnograficz n y m w Warsza,wio i P a ń s t w o w y m Muzeum N a r o d ó w ZSRR w Lenin­ gradzie, którego kolekcjo zostały t u zaprezentowano. Szczególnie interosująca była kolekcja strojów polskich z X I X wioku zawierająca nioktóre nieznane dotąd szczogóły ubioru. * 21, 2 2 . V I — w kaszubskiej wsi Łączyńske, Huta, zakończył się V kon­ kurs pn. „ L u d o w o talenty", ogłoszony dla m ł o d y c h t w ó r c ó w (poniż ij la,t 21) z regionów w o j . gdańskiego i olbląskiogo przez Oddział Gdański Zrzesze­ nia Kaszubsko-Pomorskiogo i studen­ cki klub m ł o d y c h działaczy kaszub­ skich „ P o m e r a n i a " przy współudziale Wydz. K u l t u r y i Sztuki Urz. W o j . 1 W O K w G d a ń s k u or.az warszawskiej Copolii, k t ó r a ufundowała nagrody. W tegorocznym konkursie udział wzięło 47 a u t o r ó w , k t ó r z y nadesłali hafty, rzeźby, obrazki na szkło, plocionki, wyroby z rogu i coramikę. Ponadto uczestniczyło w konkursie kółko hafciarskie zo szkoły podst. w Żukowie, prowadzono przoz S. Czerwińską. 162 na,dosła,ne prace po253 �kazano na wystawie. 12 m ł o d y c h twórców o t r z y m a ł o nagrody i wyróż­ nienia. N a g r o d ę zespołową o t r z y m a ł o kółko hafciarskie, nagrody indywidu­ alne za h a f t y : Urszula Holka (1. 21), z Miłoszewa, Barbara Polewska i Bar­ bara Dreing (po lat 15) z Ż u k o w a oraz Roman Hinc (1. 19) z W d z y d z ; za plecionki — Irona Brzezińska (1. 16) z Borzestowa i Maria Hir.c (1. 21) z Wdzydz; za tabakiory z rogu — Irona Szmytke (1. 16) z Borzestowa; za rzoźby — Mieczysław Cieszyński (1. 21) z Wieprznicy i Bogusław Głodowski (1. 19) z Sulęcina; za obrazki na szkle — Franciszek Sychowski (1. 18) z Wejherowa, Wiesława Ża­ rach (1. 16) i Małgorzata Ł e w n a (ł. 15) z Borzestowa oraz Waldemar Nacz (1. 17) z Kielna. Najmłodsi uczestnicy konkursu mieli po lat 13 (inf. T.) * 27. V I — w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawio roz­ strzygnięto konkurs na ludowo i n strumonty muzyczno z terenu Mazow­ sza. Organizatorami konkursu b y l i : Muzoum i Urz. W o j . w Warszawie. * 28. V I — r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs sztuki ludowej zorganizo­ wany przez D o m K u l t u r y w Ł a s k u i Muzoum Rogionalno w Pabianicach. W Konkursio udział wzięło 45 twór­ ców ludowych, zgłoszono 642 prace. J u r y przyznało nagrody n a s t ę p u j ą c o : w dziedzinie tkactwa — Władysławie Dobroszek, wieś R ó ż a ; w dziedzinie kowalstwa artystycznego — Edwar­ dowi Krzysztofiakowi, Wola Marzeńska; w dziedzinie rzeźby — Stanisła­ wowi Krzyżańskiemu, Zawady; w dziedzinie zdobnictwa — Wandzie Gawoł, D o b r o ń ; w zakresie przedmio­ t ó w obrzędowych — Józofie Pluta, Bychlew; w dziedzinio haftu — wyróżnionie o t r z y m a ł a Anna D ł u ż y ń s k a , Wola Marzeńska. Ponadto przyznano 9 n a g r ó d I I i 11 n a g r ó d I I I . Nagrody ufundowali: M K i S , U r z . W o j . w Łodzi, Urz. Pow. w Ł a s k u , Cepelia w Łodzi. * pn. V I — w ramach cyklu wystaw „Krajobrazy sztuki ludowej U M w Polsce" organizowanych przez M u ­ zoum Pomorza Środkowogo w Słupsku otwarto w Zamku K s i ą ż ą t Pomorskich w y s t a w ę : „ P o d l a s k i e dywany dwuosnowowe", uprzednio p r e z e n t o w a n ą we wszystkich większych o ś r o d k a c h w kraju oraz w Kownie i Meiningon (NRD). Polska sztuka ludowa za granicą 10—20.1 V — w O ś r o d k u Infor­ macji i K u l t u r y Polskiej w Buda­ peszcie czynna, była wystawa gobe­ linów, kilimów i t k a n i n Sp. i m . St. W y s p i a ń s k i e g o z K r a k o w a . W czasie wystawy zorganizowano kiermasz w y ­ r o b ó w ludowych. * 18.V — w Opawie (CSRS) otwarta została wystaw;; rzoźby w węglu i malarstwa a m a t o r ó w , zorganizo­ wana w ramach umowy o wzajemnej w s p ó ł p r a c y przez Muzoum Górnośłąskio w B y t o m i u i Śląskie Muzoum w Opawie. Na wystawie z.aprozentowano 86 obrazów i 72 rzoźby w węglu. Uro­ czystego otwarcia w obecności władz czeskicłi d o k o n a ł dyrektor Muzeum Górnośląskiego w B y t o m i u mgr Józef Kowalewski. * 3.IV — na Z a m k u Królowskim w We,rszawie otwarta została wielka aukcja dzieł sztuki ludowej pod hasłem „Najpiękniojsze dzieła sztuki ludowej na o d b u d o w ę Z a m k u Królewskiego". Impreza zorgan.izowa.na została przez redakcję „ G r o m a d y — Rolnika Pol­ skiego", Cepelię i Stowarzyszenie Twórców L u d o w y c h . Przygotowania t r w a ł y k i l k a miesięcy, w czasie któ­ rych n a p ł y w a ł y nieustająco dary od t w ó r c ó w ludowych z calogo kraju. W sumio nadesła,no ponad 3.000 prac od ok. 700 a u t o r ó w . W ś r ó d nadesła­ nych p r z e d m i o t ó w obok cennych dzioł współczesnej sztuki ludowej znalazło się wiolo r o b ó t e k ręcznych i prac amatorskich roprozontujących bardzo r ó ż n y poziom. * * V — w Szwecji o d b y ł y się „ D n i Polskie", w k t ó r y c h uczestniczył Zesspół Piośni i T a ń c a „ P o d h a l e " z No­ wego Targu. Podczas p o b y t u w Szwecji Zespół d a ł 26 w y s t ę p ó w w 15 mia­ stach, przyjmowany wszędzie z og r o m n y m aplauzem. V I — w skansenie w Bierkowi­ cach odbyło się spotkanie — biesiada opolskiego Oddziału S T L . Poza pre­ lekcją i d y s k u s j ą na temat pomocy p a ń s t w a dla t w ó r c ó w ludowych odbył się program artystyczny zaimprowizo­ wany przoz u c z e s t n i k ó w zebrania. * 22—28.VI — w O ś r o d k u Infor­ macji i K u l t u r y P R L w Berlinie czyn­ na b y ł a wystawa amatorskiej t w ó r ­ czości „ L u d z i Morza", przygotowana przez Morski Ośrodek Kultury w Szczecinie. Autorzy, w większości marynarze i rybacy — przodstawili prace z zakresu r z e ź b y , malarstwa, grafiki, metaloplastyki i p a m i ą t k a r ­ stwa. Inne 24.V — we W ł o c ł a w k u , z okazji 30-lecia „Chłopskiej D r o g i " odbyło się uroczyste wręczenie n a g r ó d i m . Jana Pocka za rok 1975. W t y m roku na­ * V I — Ludowa Spółdzielnia Wy­ dawnicza rozpoczęła fundowanie włas­ n y c h dorocznych n a g r ó d . J u r y — pod przewodnictwem Józefa Ozgi Michalskiego — przy­ z n a ł o jo za r o k 1974 m . i n . prof. dr Józefowi Burszcie — za książkę Kultura ludowa — kultura narodowa. Redakcja ,,Polskiej Sztuki Ludo­ wej" dziękuje za nadesłane do kroniki materiały, a szczególnie p. mgr Barbarze Tężyckiej z MKiS, dr Ewie Fryś- Pietraszkowej z Krakowa i p. Izabelli Trojanowskiej z Gdańska. rO M SUMMARY OF Aleksandra Jacher-Tyszkowa — POLISH 1 9 T H - C E N T U R Y G R A P H I C A R T AS A SOURCE OF S T U D I E S O N F O L K DRESSES A n iconograpbic object to became a historical document must bo reliable, direct and established by personal observa­ t i o n , comments the author. Many illustrations discussed i n the article fulfil this requirement. However, the author comes to the conclusion t h a t oven i f an illustration boars evident traces of a, stylistic convention of the era, or i f i t was created throught aesthetic incentives as is tho ce-so in gonro painting, i t can also be of some value for an ethno­ grapher since it may help to dotermino the chronology of somo forms of dress. Such dross are illustrations are of tho greatest value either as illustrations to ethnographic texts, separate plates, or albums o f folk costumes. The people appearing i n these illustrations aro often characterized by accessories which show the profossion or social class. A n essential point is to define to what oxtent a dress shown is a typical one. The illustrations were made b y outstanding painters, for instanco J. P. Norblin, and less skilled artists, some­ times amatours who sent illustrations of folk drosses when an author of a book on the life o f country people appoaled 254 grody o t r z y m a l i : Franciszek Becióski, poeta z Pomorza, Maria Cedro — poetka z Kieleckiego, Wanda Czubernat — poetka i działaczka z Podhala, W ł a d y s ł a w Makowski — kowal z Krakowskiogo, Józof Małek — poeta, współtwórca kabaretu ludowego „ R z e p " z Lubelszczyzny i Jan Holubowski — muzykant ludowy z Warmii i Mazur. M ARTICLES for them. The author of the article attaches much importance to illustrations as documents, though she stresses tho necesity to eomparo them w i t h other sources, especially written ones. Therefore A . Jacher — - Tyszkowa proposes further studios on archive materials which m i g h t considerably broader our knowlegdo of folk dresses. The more i m p o r t a n t illustrators p o r t r a y i n g peoplo and their clothing since tho beginning of tho 19th century, when peoplo began to collect and preserve national "tokens of remembrance", are discussed i n the article. Tho sketchos and painters sometimos borrowed models form their prede­ cessors and changed thom to a greator or lesser oxtond. Jacek Olędzki VOTIVE HYMNS P i l g r i m hymns wore often regarded as votivo offerrings. P i l g r i m litorsture is connected w i t h tho cult of tho Virgin Mary. A varioty of forms of this cult is characteristic of the religious fooling of Polish country pooplo. A n expression of this is tho cult of miraculous picturos and figures. There are several such pictures and figures i n a small area of the Rzeszów region. Monasteries, especially those of the Bernardinos, played an essential role i n tho promotion of this cult. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee6668b97cc34893a7aa70d3101904aa.pdf d4b9b62b2ee8bb525ad477dfb27e6c69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4476 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource praktyki magiczno-religijne pieśni wotywne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4163 Title A name given to the resource Pieśni wotywne / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.4, s.225-236 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek O l ę d z k i PIEŚNI WOTYWNE — Jak powiada Franciszok K o t u l a w drukowanym obok Htykule — różne „ d r u c z k i " odpustowo b y ł y często t r a k t o wano niczym wota. S k ł a d a n o jo w p r z y d r o ż n y c h kaplicz­ kach, a ten, k t ó r y składał, łączył z o d ś p i e w a n i e m piośni przez nieznane osoby takie intencjo, jakie m i a ł b y , gdyby sam śpiewał. Zachęciło t o mnie do przyjrzonia się t y m pieśniom. Wszystkio cytowano niżoj teksty i wiole objaśnień zaczerpnąłem z oryginałów u d o s t ę p n i o n y c h m i życzliwie przez Franciszka K o t u l ę , posiadacza rzadkiej w kraju ko­ lekcji druków odpustowych. Zbiór liczy kilkaset pozycji. Gromadzony b y ł w ciągu kilkudziesięciu lat. Samych piośni odpustowych ma K o t u l a około setki. Większość z nich wiąże się bozpośrednio z k u l t o m m a r y j n y m . P o z o s t a ł e sławią imię Jozusa. Ten w y r a ź n y związek l i t e r a t u r y odpustowej z kultom Matki Boskiej charakterystyczny jest nie t y l k o dla Rzoszowszczyzny. Alo toż, zdaniom wielu, katolicyzm polski wy­ różnia się bogactwom i r o z m a i t o ś c i ą form togo właśnie k u l t u . Uznawany jest on jako charakterystyczny dla roligijności polskiej. I chyba m o ż n a go nawet t r a k t o w a ć jako w a ż n y wskaźnik naszoj kulturowej odrębności. Oto K a r o l Górski w Dziejach życia wewnętrznego w Polsce pisze: „ W ducho­ wości polskiej Matka B o ż a w y s t ę p u j e jako natura ludzka w stopniu d o s k o n a ł y m , przoz k t ó r ą zbliżenie do Chrystusa stajo się łatwiejsze. To cochy polskiej duchowości znajdu­ jemy we wszystkich zakonach i w ś r ó d mas wiernych, k t ó r o oparły się reformie protestanckiej. W kole przyjaciół i ucz­ niów o. Drużbickiogo (jozuita Kasper D r u ż b i c k i , głośny w X V I I w. pisarz „ a s c e t y c z n e - m i s t y c z n } ' " —• JO.) k u l t maryjny p r z y b r a ł cechy „świętego niewolnictwa", właściwy Polsce X V I I i p o c z ą t k u X V I I I w. Wydaje się tedy, pisze Górski, iż m o ż n a mówić o istnieniu polskiej szkoły życia w e w n ę t r z n e g o , opartoj przode wszystkim o k u l t m a r y j n y . " K u l t ton w Ziemi Rzeszowskiej rozwijał się wo wszyst­ kich sławniojszych o ś r o d k a c h odpustowych. Jogo p o d s t a w ą są cudowne obrazy i figury. Na niewielkim stosunkowo obszarzo istnieje ich kilkanaście. Najgłośniojszo to — Cu­ downa Matka Boska Rzeszowska i Leżajska, ale istniejo ponadto Dzikowska (w Tarnobrzegu), Pocieszenia ( w Krze­ mienicy), P ł o m i e n n a (w Brzozowio), Przoworska (w Prze­ worsku), Starowiojska (w Staroj Wsi), Borecka (w Borku Starym), K o ł a c z y c k a (w K o ł a c z y c a c h ) , K o b y l a ń s k a (w K o ­ bylance), P a c ł a w s k a (w K a l w a r i i Pacławskiej) oraz Cudowana Matka Boska w H y ż n o m . Ogromno zasługi w pojawieniu się i rozwoju t y c h miejsc świętych m i a ł y zgromadzenia zakonne, szczogólnio bernar­ d y n ó w . I m też podlegają t r z y najgłośniejsze sanktuaria — rzeszowskio, leżajskie i przoworskie. W Tarnobrzegu i Borku Starym działali zaś clominikanio, a w Tarnowcu, Brzostku, Kobylance i K o ł a c z y c a c h — benedyktyni. K a ż d e z t y c h miejsc opromieniają piękno w swej nie­ zwykłości legendy. Odnoszą się one do pierwszego cudow­ nego zdarzenia, jego rozgłosu, najwcześniejszej historii danogo sanktuarium. Zdarzenia te p r z y p a d a j ą na okres od p o c z ą t k u X V I do 2. poł. X V I I I w. W y b r a ń c a m i cudownych objawień b y l i ludzie określani jako gminnego czy podłego 1 I I . 1,2. K r z y ż y k srebrny—• awers i rewers, 6 , 5 x 4 , 5 cm, w o t u m w kaplicy M a t k i Boskiej w Leżajsku. 225 �urodzenia. W Rzeszowie b y ł t a k i m człowiekiem Jakub A d o , w Leżajsku Tomasz Michałek. N i m jednak „ z urodzenia podły, ale w cnoty znakomity k m i o t e k " — A d o , d o s t ą p i ł wielkiego wyróżnienia, wcześniej przed n i m zostali „ c h r o m i uleczeni, ślepi oświeceni, s m ę t n i pocieszeni, chorzy zdrowie, niemi m o w ę , głuszy słuch o t r z y m a l i " 2. W t y m ż e jeszcze „ R o k u P. 1513 ślepy dziad ze wsi L u c y n imieniem Wojciech Wido, gdy się t u ofiarował łaski d o z n a ł gdy wzrok o t r z y m a ł " . I dopiero w n a s t ę p n e j kolejności pojawia się w zapiskach archiwalnych sam A d o . „ R o k u 1513 klęczy z n a b o ż e ń s t w e m Jakub Ado y z M a ł ż o n k ą swoją y y n n e m i przed gruszką, gruszkę światłość o t a c z a j ą c a y słowa do n i c h " . W t y m ż e roku j u ż nic więcej się nie w y d a r z y ł o . Ale w n a s t ę p n y m : „ J a d ą c nimo Rzeszowa ieszcze stare Miosteczko żołnierz Kazimierz I g n a c k i z konia zapadszy we troie nogę złamał t u ofiarowany zdrów z o s t a ł " . T a k więc Jakub A d o wyróż­ niony został podwójnie, nie t y l k o przez samo objawienie, ale również przez 00. b e r n a r d y n ó w . W e d ł u g cytowanych za­ pisków archiwalnych, A d o ujrzał t y l k o „światłość otaczającą g r u s z k ę " . Jednak z czasem zdarzenie t o pełniej opisano. Oto jedno z późniejszych, dziewiętnastowiecznych opraco­ w a ń , drukowane w Rzeszowie. Nazwisko autora nie jest znane. Tekst j e d n a k ż e zdradza pióro oczytanej, uczonej osoby3. „ N a t e m miejscu, na k t ó r y m jest kościół 0 0 . Ber­ n a r d y n ó w mieszkał n i j a k i J a k ó b Ado z urodzenia ubogi kmiotek, z cnoty znamienity człowiek. Ten gdy się po sadzie swoim wieczór przechodził w dzień Wniebowzięcia M a t k i Boskiej, z n a g ł a obaczy światłość otaczającą gruszkowe drze­ wo, i u w a ż a szum w liściach drzewa owego, bojaźnią z a j ę t y , p r z y s t ą p i bliżej i głos s ł y s z y : N i e b ó j się, chcę j a na t e m miejscu chwałę Syna mego widzieć, i pociechy d o d a ć utrapionym. A że blisko tego drzewa b y ł o jego mieszkanie, słyszeli ten głos i i n n i , lecz g d y J a k ó b powiedział, co się t o dzieje, wybiegli wszyscy i obaczyli na gruszce obraz, to jest s t a t u ę z drzewa r z n i ę t ą najświętszej M a r y i piastującej Syna na lewej ręce a w prawej berło królewskie t r z y m a j ą c e j . " T a k więc p i ę k n a rzeźba gotyeka Madonny n i m umiesz­ czona została w s ł y n ą c y m j u ż wcześniej cudami kośoiele, pojawiła się na gruszce w sadzie przyklasztornym. Według autora Historyi zjawienia statuy ... na g r u s z k ę j ą „anielskie przyniosły r ę c e " . Zdaniem tego pisarza podobne legendy, w k t ó r y c h właśnie drzewo gruszy ma symboliczne znaczenie, o p r o m i e n i a j ą historię cudownych w i z e r u n k ó w M a t k i Boskiej w J a r o s ł a w i u , Żyrowicach, L e ś n e j , Gołowskiej Woli, Studziannej. A u t o r Historyi ... faktowi t e m u poświęca w swej pracy sporo miejsca. Dowiadujemy się dzięki niemu, dla­ czego właśnie grusza jest t y m w y b r a n y m drzowom: „ P r z y zjawieniu tego obrazu jawnie B ó g powtórzył n i e g d y ś D a w i d o w i w y ś w i a d c z o n ą łaskę, ten gdy prosi, czy ma na nieprzyjaciela u d e r z y ć , aby go zwyciężył, odbiera t a k ą r a d ę : gdy usłyszysz; wiatr, szum na wierzchołkach gruszkowych, t o zaczniesz wojnę, albowiem wtenczas wyj­ dzie Pan przed t o b ą b y ś zbił wojsko filistyjskie. (2. Reg 5.). Co ten szum z n a c z y ł ? t ł u m a c z y J a k ó b Legers: Szelest ten jest natchnienie Boga poruszającego, gdy usłuchasz, zwy­ ciężywszy F i l i s t y n a u ż y w a ć będziesz wielkiego pokoju, Do zwyciężenie nieprzyjaciela duszy i ciała, słuchać nam trzeba boskiego natchnienia. A l o dalej z w a ż y ć ! czemu ten głos i moc boska daje się słyszeć nie na woniejących cypry­ sach, nie na ś m i e r t e l n y c h cedrach, nie na zwycięzkich laurach i palmach, l u b innem drogiem drzewie, ale na prostej gruszce ? P o m i n ą w s z y o t e m różne uwagi tłumaczów pisma Bożego, s t a j ę na gruntownem zdaniu Korneliusza a Lapide, mówiącego w ł a c i ń s k i m j ę z y k u : gruszka (pirum) jakby od p ł o m i e n i a nazwana, p o d o b i e ń s t w o m a j ą c do dążącego w górę ognia, a zatem t o drzewo służyć m o ż e do oznaczenia p o ż y t k u z łask niebieskich, i jasnej czyli jawnej przytom­ ności Boga a p r z y t e m oczywistym jest dowodem świadczo­ nych d o b r o c z y n n o ś c i uszczęśliwionemu miastu Rzeszo­ wowi ..." T a k więo Jakub A d o usłyszał szum gruszy, tak jak usłyszał go D a w i d r u s z a j ą c do w a l k i z Filistynami. Jedyna I I . 3,4. K r z y ż y k srebrny — awers i rewers, 7,5 X 5,5 cm, 1877 r., inicjały złotnicze 226 A s z > w o t u m w Leżajsku. �wątpliwość, jaka może się z a k r a ś ć , to ta, że D a w i d słyszał szum nie na gruszy, lecz na morwie ... Ale i t a w ą t p l i w o ś ć znika, kiody przyjmiemy, że grusza i morwa to jedno i to samo drzowo owocowe, różnie t y l k o nazywane zależnie od tłumaczenia B i b l i i . Od 1513 roku, w Archivwm convenłus ressoviensis patrum bernardinorum na blisko t r z y s t u kartach tego bezcennego dokumontu, odnotowywana jest powolnie, lecz stale wzra­ stająca popularność cudownego wizerunku M a t k i Boskiej Rzeszowskiej. Jeśli p o c z ą t k o w o w y b r a ń c a m i cudownych objawień byli wyłącznie wierni podłego urodzonia, to już w 1516 r. zaznała łaski pierwsza mieszczka, a w 1520 — kupiec. Grono to poszerza, —• pierwsza szlachcianka w 1541 r., a pierwszy szlachcic dopiero po u p ł y w i e 56 lat od 1513 r. W 1509 r., bo wówczas właśnio t o się w y d a r z y ł o , o w y m szlachcicom nie b y ł jeszcze m ą ż w a ż n y i dostojny, lecz „młodzian dworu J . O . I m c i p. Krakowskiego s t r z a ł ą od Ta­ tarów szkodliwie w piersi r a n i o n y " . Dostojni i powszochnio szanowani, ważni mężowie szlacheckiego urodzenia, pierwsze zeznania o cudownych ł a s k a c h zeznają (odnotowywane w tymże Archiimm ...) dopiero około połowy X V I I wieku. Wcześniej jednak w y d a r z y ł o się przed cudownym wizerunkiom wiele n i e z w y k ł y c h z d a r z e ń , zdolnych przolamać naj bardziej zatwardziałe u m y s ł y i serca: „K.P.I531. Gdy się z g r o m a d z a ł o m n ó s t w o ludzi na nabożoństwo, i kościółok s z c z u p ł y objąć ich niemógł, w y ­ stawiono drewniany obszerniejszy, a gdy w t y m czasie Ta­ tarzy ziemię P r z e m y s k ą , i S a n d o m i e r s k ą pustoszyli ogniem imioczem kościół ten spalić chcieli, lecz cudownym sposobem ani kościołowi, ani obrazowi ogień nieszkodził, i j a k b y krzak Mojżeszów w ogniu cały z o s t a ł . Ogień zaś r z u c a ł się jako na owych palaczów B a b i l o ń s k i e g o pieca dla n i e w i n i ą t e k w k t ó ­ rym tyrańska zapaliła r ę k a . T y m cudem przestraszeni Ta­ tarzy uciekli." Oprócz T a t a r ó w g r o ż ą kościołowi pierwsi złodzieje ... Pokusą stają się wota. Musi ich b y ć sporo i dostatecznie cennych, skoro pojawia się śmiałek ś w i ę t o k r a d z t w a . „ R . P . 1 5 7 5 . Człowiek złodziejstwem się bawiący, po dra­ binie do kościoła wszedłszy ś w i ę t o k r a d z k ą r ę k ą zbierał wota z obrazu, c u d o w n ą m o c ą zrzucony na ziemię w p ó ł u m a r ł y leżał, aż do kościoła ludzie przyszli. Cud łaski pokazała Marya że m o g ą c , niemści się, życia nieodbiera, lecz napom­ niawszy p o p r a w i ć się k a ż e . " A w cztery lata p ó ź n i e j : „ R . P . 1 5 7 9 . I m ć ks. Marcin Olbrski pleban przy mszy rzecz osobliwszą widział, bo świeca nieostrożnie p o m k n i ę t a szatę obrazu zapaliła, ogień do g ó r y w y b u c h n ą ł i sukienkę zapalił, gdy zaś do ugaszenia skoczyli ludzie, bez skazy i naruszenia całą s z a t ę z n a l e ź l i . " Kasztelan sandomierski — Spytek funduje najcen­ niejsze w o t u m : „ R . 1 6 1 0 . J.W. Mikołaj Spytek z B o b r k u Ligęza Kasz­ telan Sandomierski i t . d . kościół ten zaczyna m u r o w a ć , na podziękowanio za wiele doznanych dobrodziejstw od M a t k i Boskioj, co sam w fundatorskich przywilejach i w ostatnim w y z n a ł tostamencio. R. 1618. Córka tegoż fundatora Zofia Pudencyanna z K r a s i ń s k i c h Ligęzianka, potem księżna na Ostrogu i Zasławiu, koniuszyna koronna i t . d . dla wielkiej słabości już u m i e r a j ą c a ofiarowana, odbiera zdrowie, na zawdzięczenie oddano znaczne w o t u m srebrne. " W słynącej cudami kaplicy M a t k i Boskioj kościoła b e r n a r d y ń s k i e g o w Rzeszowie s k ł a d a n o wota nie t y l k o srebrne. Ów pierwszy szlachcic-młodzieniec, raniony śmier­ telnie s t r z a ł ą t a t a r s k ą , t ę właśnie strzałę złożył jako wotum. Chromi na nogi, skoro ozdrowieli, pozostawiali kule. I n n i cierpiący na dolegliwości w chodzeniu składali wyobrażenie swych cierpień, nogi woskowe. „Tegoż r o k u (1679—JO.) Tomasz, syn p. Nawrockiego na nogę chory, nogę woskową za w o t u m o d d a ł ..."s. Podobne zwyczaje m u s i a ł y b y ć wówczas bardzo po­ pularne. W innych miejscach s ł y n ą c y c h cudami w Polsco 4 227 �składanie wot woskowych jost w X V I I w. regułą. Wspomi­ nana na p o c z ą t k u Matka Boska P ł o m i e n n a z kościoła w Brzozowie czczona b y ł a jeszcze do niedawna w o t a m i zwanymi babkami. B y ł y t o b r y ł y wosku w formie mis. W a ż y ł y około p ó ł t o r a do d w ó c h kilogramów. Część z t y c h ofiar przetapiano na świece, a resztę do dziś przechowujo się w kruchcio togo kościoła jako wota. W kościolo rzeszowskim żadne w o t u m woskowe do naszych czasów nie p r z o t r w a ł o . Ale też w ś w i ą t y n i toj s k ł a d a n e b y ł y najbardziej w y m y ś l n o wota srobrne. Poza opisom żadnego po nich śladu. „Tegoż roku (1739) ojciec wspomnianego książęcia Toodora, Jerzy hrabia na W i ś n i c z u i J a r o s ł a w i u Lubomirski podpisał t o n cud w ł a s n ą r ę k ą dnia 2-go W r z e ś n i a , jako b ę d ą c przypadkiem postrzelony ś r ó t o m w twarz i prawe oko, ofiarował się Toj Matce najcudowniejszej i w prędco uloczony został a nawet boz ruszonia źrenicy wszystkie s r ó t y wyjęte zostały, osobliwio dwa k t ó r e b y ł y w b i a ł k u oka, a w twarzy 27, na w i e c z n ą zawdzięczenia p a m i ą t k ę o d d a ł w o t u m złoto, i w n i m te ś r ó t y z a m k n i ę t e , przyłączył do tego z n a c z n ą ilość srebra, sześć l i c h t a r z ó w wiolkich, k r u c y f i x , między niemi obszerną l a m p ę uczyniwszy na nio wieczną fundacyję, oprócz tego ołtarz i inne wystawne ozdoby" . Tak więc 226 lat po cudownym objawieniu Jakuba Ado, w gronie wielkich dobrodziejów kościoła rzeszowskiego pojawił się pierwszy książę i hrabia. Ale n i m do togo do­ szło — w „ R . 1625. W . O . Floryan Piastkiewicz świętobliwy Bernardyn, egzorcysta, wielu przy t y m obrazio uwolnił ludzi od r ó ż n y c h c h o r ó b i o p ę t a n i a czartowskiego". A w sa­ mej stolicy świętej apostolskiej odprawiona została przez Benedykta X I V ceremonia koronacji obrazu. Ostatecznie, dzięki staraniom wspomnianych k s i ą ż ą t Lubomirskich (przede wszystkim wdowy po w i e l k i m księciu Teodorze, Joanny z B a r o n ó w Stein), dokonano w 1763 r. oficjalnej koronacji cudownoj figury. B y ł o to możliwe dzięki rozlicz­ nym i niewiarygodnym wprost dobrodziejstwom, jakich 6 przez 250 lat doświadczali wiorni przed oudownym wizerun­ kiem M a t k i Boskiej Rzeszowskiej. Z u r o c z y s t o ś c i ą koronacji w 1763 r. łączy się sporządzonie d w ó c h dokumentalnych malowideł wielkich roz­ m i a r ó w , któro zawieszono przód o ł t a r z o m M a t k i Boskiej Rzoszowskiej na bocznych ś c i a n a c h togo sanktuarium — kaplicy. Malowidła podziolono z o s t a ł y na sto pól jodnakow y c h r o z m i a r ó w . W k a ż d y m z t y c h pól ukazano zostało jodno z najważniojszych cudownych zdarzeń przypisywa nych Matco Boskiej Rzeszowskiej od 1513 do 1770 roku. Ta ostatnia data wskazujo, żo jeden z d w ó c h obrazów nie został w całości u k o ń c z o n y na czas wiolkiej uroczystości — koronacji w 250-lecie pierwszych cudownych wydarzeń. Joszczo przez t r z y n a ś c i e lat od tej ćwierćtysięcznoj rocznicy domalowywano pojedynczo w y o b r a ż e n i a , mające uwiocznić chwałę świętego miejsca w Rzeszowie. Przy wszystkich stu malunkach wymalowana została w y r a ź n i e data zdarzenia i zwięzło jogo objaśnienie. N p . pod d a t ą 1620 — „IMC. P. J A K U B P I R S K I M A I A C S Y N A C Z K A W P O W I C I U KTÓ­ R E G O M A M K A P R Z E Z N I E O S T R O Ż N O Ś Ć UDUSIŁA, G D Y T U W K A Y D A N A C H Y Z D Z I E C K I E M UMARŁYM P R Z Y S Z Ł A N A , K A Y D A N Y Z A R A Z Z M A M K I ZPADŁY, D Z I E C K O Z O S T A Ł O Ż Y W E " . Na malowidło ukazano zo­ stało ubogio mieszkanie, w k t ó r o g o górnej lowoj części uka­ zuj o się wizorunok M a t k i Boskioj z Dziooiątkiom, po prze­ k ą t n e j na dole klęczy kobieta zo złożonymi rękoma, prze­ pasana b i a ł y m fartuchom, a przed nią, u s t ó p loży dziecko w czerwonym powijaku. A l b o : „ I M C P. ALEKSANDER N O W O Y S K I S Ł U G Ę M A I A C S Z A L O N E G O G D Y T U BYŁ PRZYPROWADZONY DO R O Z U M U PIERWSZEGO P R Z Y S Z E D Ł " . Zdarzenie to opatrzono zostało d a t ą 1631 ro­ k u i odpowiednim malunkiom. Ukazano na n i m mężczyznę w zaroście, w długiej czerwonoj sukni, przy szabli, zgrabnie składającego dłonie k u wizerunkowi M a t k i Boskiej Rzeszo^ skiej. Cała scena zlokalizowana została w krajobrazie — I I . 7. K r z y ż y k srebrny, dwustronnie rytowany, z aplikacjami, 1 0 x 7 cm, w o t u m w Leżajsku. I I . 8. K r z y ż y k srobrny, dwu stronnie rytowany, z aplikacjami, 1 0 x 7 , 5 cm, w o t u m w Leżajsku. I I . 9. W y o b r a ż e n i e dłoni, srobro, w o t u m z X I X w. W kościele 00. B e r n a r d y n ó w w S k ę p e m . i— • �łąk, rzekł i drzew. A l b o : „ P A N J A N M A L I N K O W S K I KOŁODZIEY OKO NIEOSTROŻNOŚCIĄ UTRACIWSZY 01 SIE N I E M Ó G Ł Ż A D N Y M SPOSOBEM U L E C Z Y Ć , N A TO M I E J S C E O F I A R O W A N Y O K O W C A Ł O Ś C I O D E ­ B R A Ł " . Stało się to w 1674 roku. N a malowidle ukazana została p o s t a ć m ę ż c z y z n y w b r ą z o w y m płaszczu i czerwo­ nych długich butach, k t ó r y klęczy przed wizerunkiem Matki Boskiej Rzeszowskiej wznosząc k u niej złożone dłonio. Dookoła krajobraz wiejski. A l b o : „IMĆ P A N N A W O Y S K I T A K B O L G Ł O W Y C I E R P I A Ł I Ż MO D O S Z A L E Ń S T W A PRZYCHODZIŁO G D Y SIE T U O F I A R O W A Ł , W O T U M ODDAŁ, Z D R Ó W Z O S T A Ł " . Obok — p o s t a ć m ę ż c z y z n y Męczącego w przepysznym stroju — w kontuszu z obszlegami; p o s t a ć unosi złożone dłonie w k i e r u n k u w y o b r a ż e n i a Matki Boskiej Rzeszowskiej. I wreszcie malunek przedsta­ wiający m ę ż c z y z n ę w białej peruce, w mundurze wyszywa­ nym z ł o t y m i sznurami. P o s t a ć ukazana na klęczkach ze zło­ żonymi d ł o ń m i , a ponad n i ą wizerunek M a t k i Boskiej Rze­ szowskiej. Obok w y r a ź n i e wymalowana i obwiodziona elipsą data 1739. Pod n i ą : „IMC. P. J E R Z Y H R A B I A N A W I Ś N I ­ CZU L U B O M I R S K I P O D P I S A Ł T E N C U D W Ł A S N A R E K A I N A 2 GO W R Z E Ś N I A J A K O B E D A C P O S T R Z E ­ LONY SROTEM W T W A R Z I P R A W E OKO OFIARO­ WAŁ SIE MATCE N A J Ś W I Ę T S Z E J I W K R Ó T C E U L E ­ CZONY Z O S T A Ł " . P a m i ę t a m y to zdarzenie. A inne, wspomniane t u wcześniej, k t ó r e odnosiło się do 1625 r. mówiło o: „ W . O . P I A T K I E W I C Z B E R N A R D Y N I E ZAC­ NO Ś W I Ę T O B L I W Y M E G Z O R C Y Ś C I E K T Ó R Y W I E L U U W O L N I Ł P R Z Y T Y M O B R A Z I E L U D Z I OD R O Ż N Y C H C H O R Ó B Y O P Ę T A N I A C Z A R T O W S K I E G O " ... Egzor­ cysta przedstawiony został przed o ł t a r z e m . Ponad kapła­ nem — wizerunek M a t k i Boskiej Rzeszowskiej, a przed n i m — wijące się w szalonym o p ę t a n i u postaci w czerwonych kaftanach. K a p ł a n kieruje w ich s t r o n ę dwa wyprostowane palce prawej dłoni! Trzeba oczywiście „ b a d a w c z e g o " nasta­ wienia, aby wyróżnić t e n obraz spośród i n n y c h . Przede wszystkim odbiera się całość malarskiego przedsięwzięcia. Jest ono s u m i e n n ą rejestracją nieprawdopodobnych w y ­ darzeń, jakio rozegrały się w skromnej kaplicy. Sumienność granicząca z m o n o t o n i ą w ukazaniu rzeczy niezwykłych. Same m a l u n k i nie sugerują przez swój stereotyp powagi sprawy. Ale w c z y t u j ą c się w podpisy, j a k b y uczestniczymy w niebywałej serii c u d ó w . Ogarniając j e d n y m spojrzeniem obydwa p ł ó t n a , jeszcze bardziej aniżeli poznając dokumenty pisane o cudownych zdarzeniach, czujemy ich rozmiar i siłę o d d z i a ł y w a n i a . K i e d y t y c h malowideł jeszcze nie przybrudził kurz, kiedy napisy b y ł y wyraziste, i c h oddziaływanie było nieporównywalnie większe. K a ż d y t e ż , k t o je wówczas oglądał, m u s i a ł p r z e ż y w a ć nieznane dziś stany uniesień i wiary. P i s z ą c y w X I X w . Historyię ... nazywa M a t k ę Boską Rzeszowską „ C u d o t w ó r k ą " , „najpewniejszą i najmożniejszą l e k a r k ą n i e b i e s k ą " . Niezliczona ilość d o w o d ó w potwierdza c u d o t w ó r c z ą rolę sanktuarium — ozdrowienie k o n a j ą c y c h .229 �i cierpiących aa nieuleczalne choroby. Wiolo z nich przestało b y ć dziś g r o ź n y m i , a nawet nio z d a r z a j ą się. Ale jeszcze przed stu l a t y b y ł y nieraz klęską. Osławiony k o ł t u n , kaduk, łuszczka albo zaćmienie czy chociażby „ r o b a k " . Ten ostatni zalęgał się nawet w u c h u : „ K a z i m i e r z a Stachę ze Słociny ciorpiącego strzykanie W uchu, gdy matka do tej Najświętszej M a t k i przyprowa­ dziła, i ofiarowała mszy ś. słuchając, w y p a d ł m u robak z ucha, i ból na zawsze u s t ą p i ł " . P a r a l i ż zwano z a r a z ą . Cechy epidemii m i a ł y ciorpionia z powodu „ k a m i e n i " , wrzodów, febry, „ k r w a w e j afekcji", garbu, gangreny, towarzyszącej nieodłącznie bodaj wszelkim poranioniom. W X V I I I i X I X w. wywołuje zgrozę petocja i pleura. Osobny rozdział t w o r z ą nieszczęścia wynikło z porażenia piorunom, kąpieli i nieuważnego obchodzenia się z zaprzę­ gami. To ostatnio b y ł y niegdyś zagrożeniem, p r z y p o m i n a j ą ­ cym dzisiejszo, motoryzacyjne. Wpada.nie woźniców pod koła w ł a s n y c h wozów, to w y p a d k i nader często. Nie umiano ustrzec się przód n i m i zarówno w X V I , j a k i w X I X w . ; w warunkach stałego, od wieków, stykania się z z a p r z ę g a m i ! Ofiary t y c h w y p a d k ó w nie raz zawdzięczały ozdrowienie po „ o d d a n i u się w o p i e k ę " Cudownej Matce Boskiej: ,,R. 1630. P. Wojcioch Kostora mieszczanin rzeszowski pod sumieniem zeznał, że będąc wyrostkiom t a k i widział przypadek: chłopiec imieniem Szymon wożąc tarcice na- tutejszy kościół przez nieostrożność spadł z wozu pod koło, k t ó r y ciężar wnętrzności z niego wycisnął, ofiarowany do M a t k i Boskiej w t y m obrazie wstał, ozdrowiał i woły z wozem p o g n a ł " . 7 Zależnie od okoliczności w y p a d k u , statusu potrzebu­ jącego, różnie p r z e d s t a w i a ł się akt ofiarowania — p r o ś b y , błagania, dziękczynienia. Bodaj równio często ofiarowanie odbywało się za p o ś r e d n i c t w o m kogoś bliskiego, czy naj­ bliższego, j a k t e ż osobiście. M a t k i prosiły o zdrowie dla dzieci. Ż o n y s k ł a d a ł y podziękowania za zdrowie własne i mężów. Zdarzało się, że szlachcic w s t a w i a ł się w imieniu cierpiącego sługi, a rzemieślnik — czeladnika. Na^jezęścioj j e d n a k ż e przychodziły przed ołtarz m a t k i . Modlitwa b y ł a najprostszą t u formą. Alo nie zawsze. Z d a r z a ł o się, że nie­ szczęśliwi kładli t y l k o na o ł t a r z u powijak i oczekiwali cudu. Może te oczokiwania s t a ł y się powodem współdziałania służby kościelnej, braci, zakrystian. Stało się zwyczajem podawanie przez kogoś z nich wina ... Pewnie t e ż , kiedy i to nie przynosiło natychmiastowego ozdrowienia, podawano wino „ p r z e m y t o z w i z e r u n k u " : ,,P. S o c h y ń s k a , córkę w trzecim miesiącu m a j ą c niebezpiecznie chorą, gdy uprosiła wina z obtarcia obrazu tego, i togoż w usta dziecku wpuściła, ozdrowiało". W y d a r z y ł o się to w r o k u 1747. W t y m ż e joszcze r o k u : „ T e r e s a Kuczmerowa, mieszczka z Rzeszowa, wylicza nie jedno dobrodziejstwo, raz chorując na febrę niedziel dziewięć, u w o l n i o n ą od niej b y ł a , gdy na mszę ś. d a ł a i tejże wysłuchała, drugi raz w wiolkiej b ę d ą c słabości, prosi aby l i t a n i ę o Matce najświętszej przed obrazem zaśpiowali zakonnicy, po n a b o ż e ń s t w i e skończyła się i słabość i córkę M a r y a n n ę z bólu na oczy z a p u c h ł ą ofiarowuje, winem obrazu otartego przemywa i leczy, to wszystko Matce Boskiej Przypisuje". I t u również w t y m ż e t y l k o r o k u : ,,P. M a r y a n i a Augustowa z Rzeszowa, na synu swoim Janie doznała łask, najpierwiej przoz niedziel pięć nio mógł ssać piersi, i t y l k o go zakrapiano, lecz ofiarowany od b a b k i swojej przyjął p o k a r m od m a t k i . Potem na zapalenie oczu chorował, po mszy ś., na jego intencję odprawionej, oczy zbolałe przemyto winem z obrazu, i rzeczywiście zagasł ogień w oczach"*. W Archivum conventus ... z n a j d u j ą się również stwier­ dzone pod przysięgą relacje o otrzymanej pomocy bez ko­ rzystania z przedstawionych przed chwilą sposobów, wię­ cej •—• bez stawania przed cudownym wizerunkiem. Są to relacje o „ c u d o w n y m r a t u n k u na odległość", nieraz z n a c z n ą od samego Rzeszowa. W e d ł u g zeznających, w s p o m a g a ł y ich najprostsze słowa skierowano do M a t k i Boskiej Rzeszowskiej. 230 I I . 10. W y o b r a ż e n i e M a t k i Boskiej Rzeszowskiej i bliźniąt, srebro, 18 x 14 cm, w o t u m z X I X w. w kolekcji Franciszka K o t u l i . I I . 11. Seroe gorejące, r y t na p ł y t c e srebrnej o wym. 9 X 8,5 om, punca z d a t ą 1833, inicjały złotnika rzeszowskiego D Z , w o t u m w Rzeszowie. �I I . 12. Wyobrażenie twarzy w Oku Opatrzności, płytka srebrna o wyra. 8 , 5 x 8 om, wotum w Rzeszowie. �I I . 13—15. W y o b r a ż e n i e objawienia M a t k i Boskiej w, Leżajsku, obraz na p ł ó t n i e , 250x 170 cm, 2. poł. X V I I I w. Autor nieznany. ��Z d a r z e ń t a k i c h w Archwum... zanotowanych jost kilka­ naście. Jedno wszakże zasługuje t u na osobną u w a g ę . Wiążo się ono z m a ł ż o n k ą sławnego lekarza Strassera. Działał on w połowie X V I I I w. K i e d y lekarz walczył z plourą, potocją i i n n y m i g r o ź n y m i chorobami, żonę jogo s p o t k a ł o nieszczęście daleko od Rzeszowa: p. Eufrozyna Strassorowa, lekarza Rzeszowskiego żona, gdy j e c h a ł a do Warszawy na W iśle pod Kazimierzem j a d ą c y wózek z k o ń m i z a ł a m a ł się, i joden osobliwie k o ń k i l k a godzin pod lodem zostawał, a sama p. Strasserowa p i e c h o t ą i d ą c ze służącymi t a k ż e się zała­ mała, w tak wielkim niebezpieczeństwie wzywa r a t u n k u od M a t k i Rzeszowskiej i doznaje go w p r ę d c e bez szkody ze wszystkiem wyratowana, oddając w o t u m potwierdziła t ę p r a w d ę sumiennie". Przypadek ten zasługuje na wyróżnie­ nie, albowiem dotyczy osoby, k t ó r ą z posiadanego t y t u ł u „ l e k a r z o w e j " mogła mieć powody do jakiejś powściągli­ wości wobec p r a k t y k i p r z e k o n a ń nagminnych. Ale może właśnie dzięki temu t y t u ł o w i mogła t y m bardziej b y ć ufną. No a dzięki Archwum ... ufność t ę poznajemy w rozmiarach i przejawach b u d z ą c y c h na przemian zdumienie i podziw. Oto t y l k o pod d a t ą 1747 r. takie opisane z o s t a ł y zdarzenia: T „ W . I m ć . p. Stanisław P i n i ń s k i , starosta Pilźnioński, w y ­ z n a ł to przy wielu zakonnikach, jako nagle zachorował, a t a k niebezpiecznie, że wszyscy o życiu jego zwątpili, lecz gdy w swej mdłości wyrzekł te słowa: Matko Najświętsza Rze­ szowska B e r n a r d y ń s k a ratuj mnie! w tej c h w i l i , jakoby nigdy nie chorował, t a k z d r ó w s t a n ą ł . W . I m ć . p. Ołtarzewski, Miecznik Bełzki, wraz z żoną swoją przy wielu ludziach ogłosił łaskę o d e b r a n ą , że t a ż p. Miecznikowa w czasie porodzenia w wielkim życia nie­ bezpieczeństwie b y ł a , g d y ż i znające się na t a k i c h u s ł u g a c h białogłowy j ą odstąpiły, n i e m a j ą c sposobu r a t o w a ć , pani zaczem ostatnim tchem wołać poczęła: Najświętsza Matko cudowna w obrazie Rzeszowskim, ratuj mnie! w t y m mo­ mencie w y s ł u c h a n ą b y ł a , bo szczęśliwie porodziła. Służąca tegoż p a ń s t w a Miecznikostwa, panna Magda­ lena Górska, powiedziała pod sumieniem, że przed lat dwoma, chorując na bok prawy, i w znacznej zostając słabości, gdy uczyniła ślub nawiedzenia tego obrazu, zaraz ból u s t ą p i ł . " 9 Przedstawione z o s t a ł y zeznania lekarzowej, starosty, miecznika i służącej. A b y w y c z e r p a ć listę, s p ó j r z m y na jeszcze jeden wypadek. Uczestniczą w n i m książę i ko­ misarz t r y b u n a ł u : „ R . 1 7 6 3 . Dnia 7. Lipca do zapisania między cuda p o d a ł w liście swoim z Opola pisanym A n t o n i Lubomirski rzecz t a k ą : p. M a c h c z y ń s k i z D o b r z y ń s k i e j ziemi, komisarz na t r y b u n a ł skarbowy Radomski, delego­ wany z kolegą ze strony tegoż t r y b u n a ł u przyjochał do I m ć p. Krakowskiego H . W . X . , a przejechawszy do Opola śmiertelnie zachorował na g a n g r e n ę w e w n ę t r z n ą odstąpił go lekarz, zaczem d y s p o n o w a ł się zupełnie i Sakramentami ś. opatrzony, czekał skonania, w tem Wojewoda, jako po­ b o ż n y klient M a r y i przyniósłszy obraz najświętszej M a t k i Rzeszowskiej, rzocze aby się z całem sercem do tej cudownej Pani u d a ł , co gdy uczynił, choroba się przesilać zaczęła, co raz to lepsze znaki życia się p o k a z y w a ł y , aż nakoniec bez wszelkiego niebezpieczeństwa z o s t a ł " . 1 0 Można wreszcie p o s t a w i ć pytanie. Jak dawna społecz­ ność Polski w jednej ze swych w a ż n y c h dzielnic o d c z u w a ł a i formułowała pojęcia o istocie M a t k i Boskiej ? W świetle tego, co dotychczas zostało powiedziane, odpowiedź nio jest ł a t w a . Poza opisami cudownych z d a r z e ń nie m a m y innych relacji. D u ż ą p o m o c ą są t u wspominane na wstępie pieśni. Jak stwierdza w swym artykule Franciszek K o t u l a , wiele spośród pieśni śpiewanych w miejscach odpustowych Rzeszowszczyzny b y ł o drukowanych w Krakowie, Lwowie a nawet na Śląsku. A zatem b y ł y t o pieśni j a k b y ogólno­ polskie. I wreszcie, mimo że drukowano je w X I X i X X w., p o w s t a ł y w X V I I I w., a n i e k t ó r e jeszcze wcześniej. Jedna z t y c h najstarszych pieśni poświęcona jest Matce Boskiej 234 Lożajskiej. Przypomnijmy, sanktuarium leżajskie również n a l e ż y do b e r n a r d y n ó w i t a k j a k rzeszowskio zawdzięcza swój p o c z ą t e k objawieniu się M a t k i Boskiej osobie „nisko urodzonej". W Rzoszowie w y b r a ń c o m b y ł — j a k pamięta­ m y — w 1513 roku J a k u b Ado, natomiast w Leżajsku 239 lat później, Tomasz Michałek. Wymienia go też t y t u ł jednej z piośni: Pieśń nowa o Najśw. P. M. Leżajskiej obja­ wionej na piasku wiernemu słudze Tomaszowi Michałkowi w roku 1752. Ta i wydana w Tarnowie Pieśń o Najśw. Maryi Pannie Leżajskiej opiewają cudowne wydarzenia: W i t a j ż e śliczna Panienko, Marja! Pod Leżajskiem cna jutrzonko, Marja! Marja, Marja, o Marja L e ż a j s k a ! Wielkieś cuda uczyniła, Marja! K i e d y ś się t u objawiła, Marja! Marja — i t d . Rzeszotarski z miasta tego, Marja! Nie wierząc miejsca świętego, Marja! Marja — i t d . J a d ą c y do Sandomierza, Marja! Sześciu k o ń m i , gdy się zbliża, M a r i a ! Marja — i t d . Nie o d d a ł M a r j i c h w a ł y , Marja! Wszystkie konio p o k l ę k a ł y , Marja! Marja — i t d . W i e l k i to cud u c z y n i ł a , Marja! Szymonowi się zjawiła, Marja! Marja — i t d . K i e d y na n o ^ ę chorował, Marja ! N i k t go w biedzie nie r a t o w a ł , Marja! Marja — i t d . A gdy p r z y s z e d ł na t o miejsco, Marja! T y ś m u zdrowie d a ł a jeszcze, Marja! Marja — i t d . Budowa pieśni tej jest t a k a : c y t o w a n ą t u z w r o t k ę •— „ W i t a j żo śliczna Panienko" poprzedza inwokacja, w której ś p i e w a c y ogłaszają „ w i t a j w obrazie" (pierwsze słowa pieśni), „ K r ó l o w o nad K r ó l o w e m i " , „sławo nieba na tej ziemi", „ c n a ozdobo miejsca tego" oraz „ P a n i miasta Leżajskiego". N a s t ę p n i e pieśń głosi, że „ d a w n o ś m y o t e m mówili b y ś m y T w ó j kościół zwiedzili" i o wyruszaniu w d r o g ę z „żegna­ niem swych d o m o w n i k ó w , jako swoich s p o w i e d n i k ó w " ! ! ! I dopiero po t y m w s t ę p i e pojawia się „ w i t a j ż e śliczna Pa­ nienko". A dalej — opowieść o cudownych wydarzeniach. L a p i d a r n y s t y l relacji z poznawanych wcześniej zapisów — archiwalnego i broszurki dewocyjnej wydaje się b y ć w tej i innych pieśniach jeszcze bardziej zwięzły. To zrozumiałe. Zachwyca j e d n a k ż e sam w y b ó r z d a r z e ń : „ N i e o d d a ł Maryji c h w a ł y ... wszystkie konie p o k l ę k a ł y ' ' ... A l b o : A n n a Kowalska z P r z e m y ś l a , Marja! Pokurczona t u t a j p r z y s z ł a , Marja! Marja — i t d . Gdy się do Ciebie u d a ł a , Marja! Zaraz zdrowie o d e b r a ł a , Marja! Marja — itcl. (...) Z dworom j a d ą c Opaliński, Marja! W i e r n y sługa M a t k i Boskiej, Marja! Marja — i t d . Przez Trzebosę się przewozi, Marja! Pan B ó g Jemu śmiercią grozi! Marja, Marja — i t d . Z k a r e t ą wóz w y w a l i ł a , Marja! Woda wszystkich z a t o p i ł a , Marja! Marja — i t d . Do M a r j i zawołali, Marja Zaraz pomocy doznali, Marja Marja — i t d . (...) �Dziecię bez t w a r z y zrodzone, Marja! Na tem miejscu uzdrowione, Marja Marja — i t d . (...) K t ó ż wyliczyć wszystkie może, Marja J a k i e ś czynił cuda Boże, Marja Marja — i t d . Za p r z y c z y n ą tej Panienki, Marja Jasnej pod laskiem Jutrzenki, Marja Marja — i t d . (...) K o ń c z y t ę pieśń j a k b y uogólnienie dobrodziejstw otrzy­ mywanych od M a t k i Boskiej. „ M a t k o w Leżajskim obrazie, ratujżo nas w k a ż d y m razie". Ostatnia z w r o t k a : „ A gdy już konać będziemy, niechaj szczęśliwie pomrzemy!" Pieśń odpustowa u t r w a l a ł a i czyniła z w y k ł y m i zdarzenia najbardziej nieprawdopodobne. W t y m t e ż chyba w y r a ż a się doniosła funkcja toj i innych P i e ś n i . Wydaje się, że dawne społeczeństwo Rzeszowszczyzny podobnie j a k całej Polski i innych części ś w i a t a chrześcijańskiego było — mimo swej „nędzy materialnej" — bogate w n i e d o s t ę p n e nam dziś zupełnie odczucia, pojęcia i w y o b r a ż e n i a . Sprzyjało to harmonijności k u l t u r y , z r ó w n o w a ż e n i u p i e r w i a s t k ó w racjo­ nalnych i irracjonalnych. Mogło to mieć wzbogacające kon­ sekwencje o s o b o t w ó r c z e . Matka Boska w Pieśni o Najśw. Maryi Pannie Leżajskiej przedstawiona jost jako „ P a n i e n k a " , „ J u t r z e n k a " — istota pośrednicząca m i ę d z y Bogiem a człowiekiem. „ K t ó ż w y ­ liczyć wszystkie może, jakieś czynił cuda Bożo, za p r z y c z y n ą tej Panienki". W innej j e d n a k ż e pieśni istota M a r i i ukazywana jost jakby inaczej. Oto wydana przez „ F r a n c i s z k a Orła i Syna we F r y d k u na A u s t r y j a c k i m Ś l ą s k u " — Pieśń do Panny Maryi : D z i ę k u j e m y Tobie (c.d. pierwszej z w r o t k i ) , złota Matko D z i ę k u j e m y Tobie, złota M a t k o D z i ę k u j e m y Ci t y s i ą c k r o ć . 2. N i m t ę ziemię B ó g s t w o r z y ł , Ja j u ż b y ł a p o c z ę t a , Jeszcze nie b y ł o p r z e p a ś c i , A ja b y ł a zrodzona, T y ś o M a t k o nasza, Była już wybrana, Dziękujemy itd. 3. G d y ś u t w i e r d z i ł fundamenta, Na t y m o k r ę g u ziemi. K i e d y ś noc od ś w i a t ł a dzielił, Dał i m porządek piękny, Ja z n i m p r a c o w a ł a W ż d y we wszystkich rzeczach, Dziękujemy i t d . 4. K i e d y ś u t w i e r d z a ł niebiosa, Ja t a m o b e c n ą b y ł a , K i e d y ś u t w i e r d z a ł przepaści, Ja przy tem wszystkiem b y ł a , Zawsze w k a ż d e j dobie, Dziękujemy i t d . 5. Jeszcze wielkich gór ciężary, Nie b y ł y u ł o ż o n e , W p r z ó d ja b y ł a w y w y ż s z o n a , N i m pagórki i skały, Pan upodobanie, Miewał we mnie zawsze, (...) 6. K i e d y u t w i o r d z a ł powietrze, Słońce, księżyc i gwiazdy, K i e d y w y w y ż s z a ł planety, D a ł i m moc wielką w s z ę d y , Ja t a m w k a ż d e j dobie W ż d y b y ł a przy Panu. (...) I t d . do k o ń c a strony czwartej. Natomiast już na stronie sąsiedniej: 14. G d y b y nie b y ł o M a r y i , Nie b y ł o b y zbawienia, Całe ludzkie pokolenie, Czekałoby r a t u n k u , W i ę c t e ż Jej serdecznie, Ś p i e w a j m y ochotnie. „ G d y b y nio b y ł o M a r y i . . . " Można sądzić, że w y r a ż a się w tej strofie cała pełnia odczuć i w y o b r a ż e ń związanych z wypowiadanym t u t a k często imieniem. Po pierwsze —zgodnie z tokstem pieśni — istniała Matka Boska n i m ziemia została stworzona. Po drugio, w tworzoniu ziemi przez Boga nie t y l k o , żo uczestniczyła, lecz również Bogu p o m a g a ł a . Po trzecie, w budowaniu k s z t a ł t ó w ziemi, „ p a g ó r k ó w i s k a ł " w s p o m a g a ł a Boga. Po czwarte, b y ł a również obecną przy „ u t w i e r d z a n i u " ziomi wokół słońca, księżyca , gwiazd i planet! „ J a t a m w każdoj dobie w ż d y b y ł a przy Panu". I tak w odpustowej pieśni w y r a ż o n a została bardziej niż p o w a ż n a , a na pewno głęboka refleksja o istnieniu, powsta­ waniu, tworzeniu się ziemi, ś w i a t a . Matce Boskiej w dziele t y m obok Pana Boga przyznano pierwsze miejsce. Pieśni odpustowe u t r w a l a ł y obraz istoty M a t k i Boskiej. U z y s k a ł a ona w a r t o ś ć n a c z e l n ą . Miała w y m i a r y konkretu, jak toż ogólności. W k r ę g u t a k i c h odczuć i p r z e k o n a ń zro­ dziła się w Ziemi Rzeszowskiej — nieznana w innych czę­ ściach k r a j u — forma k u l t u maryjnego. Oto we wsi Borek Stary oraz w K a l w a r i i Pacławskiej obchodzi się uroczystość z w a n ą Pogrzebem M a t k i Boskiej (patrz ił. 3 s. 238). O uro­ czystości tej głosi Pieśń o zaśnięciu, pogrzebie i wniebo­ wzięciu Najświętszej Maryi Panny (Na melodyę: Z dalekiej my krainy): K i e d y Panna Marja Ten świat opuścić m i a ł a , Całą J e r o z o l i m ę Z w i e l k i m żalem żegnała. N a j p r z ó d górę Golgotę, Gdzie b y ł Jej Syn kochany, u m ę c z o n y u b i t y , Potem ukrzyżowany. W sam dzień zaśnięcia swego Wszystko powiedziała, Miejsca m ę k i Jezusa N a b o ż n i e całowała. (...) Ż e g n a ł a i Nazaret, w k t ó r y m się naro­ dziła, I miasteczko Betleem, Gdzie Jezusa powiła. Marja żegnała się z „ c a ł ą P a l e s t y n ą " i w „ k o m n a t c e swojej" zanosiła m o d ł y do Pana. W ó w c z a s pojawił się Anioł Gabryiel i „cieszył P a n n ę M a r y ą " , że w s t ą p i do nie­ bios. Dalej jest opis w n i e b o w s t ą p i e n i a i ż a l u : Do kogóż się sieroty Na t y m świecie udamy, kiedy M a t k i najmilszej J u ż na ziemi nie m a m y . Niewiasty zaś p o b o ż n e , W z i ą w s z y ciało Panienki, U b r a ł y w prześcieradło, Wło­ ż y ł y do t r u m i e n k i . I dalej opiewany jest sam pogrzeb i cudowny powrót duszy M a t k i Boskiej do ciała: Zaraz dusza najświętsza Weszła do swego ciała, Znikła z oczu p a t r z ą c y m , I Marya p o w s t a ł a (...) P o d n i o s ł a r ą c z k ę Swoją, Wszystkich błogosławiła, I o łaskę dla wszystkich Syna Twego prosiła. Po t y m p o ż e g n a n o ostatecznie Maryję. Ale „ w tem prześliczną lilią W trumience zobaczyli": W z i ą w s z y t e d y lilią, W grobie j ą po­ chowali, Gdzie M a r y a b y ć m i a ł a , I Bogu dziękowali. K o ń c z y pieśń p r o ś b a : Ż e b y n a m u Jezusa t ę łaskę uprosiła, A po s k o ń c z o n e m życiu W niebo nas wprowadziła AMEN 235 �P i e ś ń t a s t a ł a się scenariuszem uroczystości obchodzo­ nych w d n i u W n i e b o w s t ą p i e n i a w K a l w a r i i P a c ł a w s k i e j i B o r k u Starym. W ś r ó d najrozmaitszych koncepcji życia i śmierci m a ł o jest na pewno t a k w z r u s z a j ą c y c h w y z n a ń , jakie zawarte z o s t a ł y w tej pieśni i jakie k r y j ą się w owych uroczystościach. Podobnie w y r a ż a n ą t ę s k n o t ę za spełnianiem się ideal­ nych rozstrzygnięć odnajdujemy w n i e k t ó r y c h wotach. Sto­ sunkowo najwięcej zachowało się i c h w L e ż a j s k u i Rzeszo wio. Chociaż t y c h najstarszych i dla nas najciekawszych naj­ mniej. W kościele OO. B e r n a r d y n ó w w Rzoszowio ekspono­ wane s ą ono w d w ó c h gablotach, k t ó r o zawieszono na s k r z y d ł a c h ołtarza w kaplicy Cudownej M a t k i Boskiej. Znajduje się t u około 100 w o t ó w metalowych. P r z e w a ż a j ą c a większość t o współczesno sorca, nogi, ręce produkowane fabrycznie. Trzy zaledwie wota, sporych r o z m i a r ó w , srebrne p ł y t k i , najprawdopodobniej z X V I I I w., umieszczone zo­ s t a ł y u samego szczytu O ł t a r z a . Nie u d a ł o m i się do nich d o s t a ć . W kościele nie ma t a k wysokiej drabiny. Co się stało z setkami w o t ó w dawnych, zabytkowych nie wiadomo. Prawdopodobnie z o s t a ł y przetopione na przedmioty u ż y t ­ kowe, chociażby takie j a k świeczniki. W zbiorze w o t ó w leżajskich również odnajdujemy ś l a d y podobnego działania. Ale Leżajsk to miejsce nawiedzane głównie przez pielgrzymów wiejskich, przede wszystkim starsze kobiety. I t e ż wota leżajskie t o przeważnie naszyj­ n i k i z korali, najcenniejsza i zarazem najbardziej szykowna rzecz, j a k ą mogła mieć dziewczyna wiejska. W ś r ó d t y c h naszyjników znajduje się kilkanaście srebrnych k r z y ż y z X I X w. Noszono je na piersiach nioraz przez wielo l a t . Świadczą o t y m obłości, starcia na k r a w ę d z i a c h ... (ił. 1, 2, 7, 8). D l a p r z e t a p i a j ą c y c h wota na „ z ł o m srebrny" k r z y ż e te nie p r z e d s t a w i a ł y większej wartości. I t e m u zawdzięczać należy istnienie jedynej chyba w kraju tego rodzaju kolekcji. Jest ona cennym dokumentom obyczajów. W ś r ó d t y c h w o t ó w powtarza się charakterystyczna forma k r z y ż a r ó w n o ­ ramiennego. W z b o g a c a j ą je rytowane inicjały i symbole m ę k i p a ń s k i e j : drabina, korona cierniowa, cęgi i pejcz, ćwieki i m ł o t oraz kości ( i l . 3, 4, 7, 8). K t o b y ł t w ó r c ą t y c h w o t ó w ? N a j e d n y m z k r z y ż y znajduje się punca srebrnika z Rzeszowa, korzystającego z inicjałów M R B i w y b i t a data 1832. Najprawdopodobniej krzyże to i i m podobno kute b y ł y nie t y l k o w Rzeszowie, ale również w i n n y c h miastach galicyjskich. Sprzedawano jo na odpustach. Zwraca u w a g ę k i l k a jeszcze w o t ó w . Są to p r o s t o k ą t n e , srebrne p ł y t k i . Wszystko wskazuje na t o , że wykonano zostały t ą s a m ą r ę k ą . Nie znamy nazwiska a r t y s t y . B y ł on niewątpliwie mistrzem r y t u . W y o b r a ż e n i a serca gorejącego, oka opatrzności i dłoni rytowane b y ł y sposobem zwielokrot­ niania cięć ( i l . 5, 6, 12). P o w s t a ł ciekawy efekt formalny. To rytowanie ujawnia s p o r ą dozę zadowolenia z pracy, jaka musiała t o w a r z y s z y ć p o m y s ł o w e m u a r t y ś c i e . W o t a te są p r a w d z i w ą o z d o b ą pośród b e r n a r d y ń s k i c h zbiorów na Rzeszowszczyźnie: w Leżajsku, Przeworsku i samym Rzeszowie. Cudowno zdarzenia opromieniające kilkanaście cudow­ nych wizerunków M a t k i Boskiej, związane z t y m legendy i opowieści, rozwój l i t e r a t u r y i pieśni odpustowych, grafiki dewocyjnej, w s t r z ą s a j ą c y c h widowisk i uroczystości, nie­ z w y k ł y c h p r a k t y k i zabiegów, jedyne w swoim rodzaju galerie malowideł, wreszcie wytwórczość i ekspozycja wo­ t ó w ... Jest to zwarta kompozycja nieraz r ó ż n i ą c y c h się zasadniczo elementów. Scala je idea k u l t u maryjnogo, w y ­ obrażenia i przekonania o boskiej naturze M a r i i . Zaryso­ wane t u t a j t y l k o pobieżnie przojawy togo k u l t u k s z t a ł t o w a ł y przez wiele wieków życie duchowe ludzi zamieszkujących t ę ziemię. Można d o p a t r z y ć się w t y m k o n t y n u a c j i pewnych składników prastarych czy stale o d r a d z a j ą c y c h się. Dziś rozwijający się na Rzeszowszczyźnie k u l t m a r y j n y korespon­ duje z ideami współczesnymi, bo swoista forma gorliwości ideowej (dewocja?) w wymiarach masowych, nieelitarnych zdaje się b y ć t r w a ł ą p o t r z e b ą społeczeństw, niezależnie od miejsca i czasu. S p ó j r z m y jeszcze na pewien obraz, j a k i znajduje się w kościele leżajskim ( i l . 13,14). Obraz t e n ujawnia jedną z postaw, o jakiej dotychczas nie b y ł o m o w y . N a obrazie przedstawiona została M a t k a Boska w obło­ kach i aureoli ponad Leżajskiem. W koronie i z berłem spogląda na postaci zo złożonymi r ę k a m i uwidocznione na pierwszym planie obrazu. Spośród budowli miasta wyodręb­ niony został jasny fronton kościoła OO. Bernardynów. Kościół znajduje się p o ś r ó d o g r o d ó w i zagród wiejskich, na peryferiach miasta. P r z ó d kośoiołem ukazanych zostało pięć postaci r e p r e z e n t u j ą c y c h ówczosne warstwy i stany. S t o j ą — k a p ł a n , mieszczanin, szlachcianka i szlachcic. Na ś r o d k u z a ś klęczy p r z y łóżku obok porzuconej k u l i ozdrowieniec, osoba — j a k wskazuje strój — „ n i s k o urodzona". Obraz z Leżajska w y r ó ż n i a się spośród podobnych mu malowideł szczegółami — w y d a w a ł o b y się — mało istot­ n y m i . Nie ma w n i m , j a k b y nieudolnie m o ż n a powiedzieć, „ a k t y w n e j relacji wzrokowej i gestycznej" m i ę d z y ukaza­ n y m i postaciami ludzi a samym wizerunkiem M a t k i Boskiej. Postaci wiernych nie kierują swych spojrzeń w kierunku Madonny. Przeciwnie — p a t r z ą w nieokreśloną przestrzeń przed sobą i k a ż d a z postaci na swój sposób inaczej! Tylko klęczący — m o ż e dlatego, że ukazany został z profilu — jak­ b y kierował wzrok w s t r o n ę kościoła. Chociaż grymas za­ ciśniętych ust i fałda na skręconej szyi i t u zdradza jakąś osobliwość w zachowaniu. Ale że są t o zamierzono, świado­ mie przez malarza t a k właśnie potraktowane wyrazy twarzy i gesty, ś w i a d c z y technika malarska t a k samo dojrzała na całej powierzchni p ł ó t n a . Wskazuje ona w y r a ź n i e , że arty­ sta radził sobie z n i ą swobodnie. Oto jeszcze sposób ukazania dłoni t r z y m a n y c h w geścio modlitownym. K a ż d a z osób ma ręco złożone blisko przed sobą. Alo t y l k o k a p ł a n starannio złożono dłonie dociska prawio do piorsi, sztywno. I sam t e ż podobnie sztywno jest zespolony z t y m gestom. J u ż p o s t a ć s t o j ą c a obok inaczej w y r a ż a ton sam a k t wiary. Spojrzenie nie koresponduje ze złożonymi d ł o ń m i . M a t k a Boska spogląda z wysokości ku ziemi w s t r o n ę k a p ł a n a . B y ć m o ż e w t y m wyrazistym i jedno­ znacznie skierowanym spojrzeniu Madonny malarz wypo­ wiedział swoje rozumienie sensu zawartego w obrazie ... Malowany b y ł on niewątpliwie na oficjalne zamówienie i za­ pewne, ściśle i szczegółowo określone. Wszystko przemawia za t y m , że zamówienie pochodzi od zgromadzenia OO. Ber­ n a r d y n ó w w Leżajsku. A u t o r z zadania — gloryfikacji bernardynskiogo sanktuarium w Leżajsku — wywiązał się bezbłędnie. J e d n o c z e ś n i e potrafił p r z e k a z a ć sugestywny portret ludzi sobie współczesnych. A d o r u j ą oni oficjalno treści, lecz ani ż y w i e j , a n i głębiej ich nie p r z e ż y w a j ą c ! Jeszcze raz przyjrzyjmy się wyrazom twarzy. Twarz kobiety j a k b y m ó w i ł a — „ w i e m swoje", stojący obok mężczyźni, j a k b y pozostawali z a p r z ą t n i ę c i s o b ą : jeden za żywo, drugi apatycznie, natomiast k a p ł a n całą postacią wypowiada swoje „ t a k n a l e ż y " . I w jego s t r o n ę skiorowano jest spojrzenie M a t k i Boskiej. Lecz czy usta Madonny nie s k r y w a j ą grymasu ? PRZYPISY 1 Księga Tysiąclecia katolicyzmu w Polsce, L u b l i n 1969, s. 340. 2 Archiwum conventus ressoviensis patrum bernardinorum, s. 57. Historya zjawienia Statuy Najświętszej Maryi Panny która w kościele O.O. Bernardynów Rzeszowskich cudnemi słynie łaskami, d r u k z 1765 r., wznowiony i uzupełniony opisem łask do 1855 r., n a k ł a d księgarni J.A. Pelara w Rze­ szowie; por. O. Czesław Bogdalski, Pamiętnik kościoła i klasztoru OO. Bernardynów w Leżajsku, K r a k ó w 1929. Wszystkie c y t a t y p o c h o d z ą z Historyi .. sio J . w. 3 4 Fot.: Autor 236 ... � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c349c56d0d4edce3a5921af4771ca4ae.pdf bfebf1ab5ab52da4fc014771e4b1ea70 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4475 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource grafika ludowa stroje ludowe - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4162 Title A name given to the resource Grafika polska XIX wieku jako źródło do badań nad strojem ludowym / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.4, s.199-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jacher-Tyszkowa, Aleksandra Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Jacher-Tyszkowa GRAFIKA POLSKA X I X WIEKU JAKO Z R O D Ł O D O B A D A N N A D STROJEM L U D O W Y M * Według definicji podanej przez Jerzego Topolskiego, potencjalnym źródłem historycznym jest wszystko to, co zawiora informację o faktach historycznych potrzebnych dla sformułowania odpowiedzi na pewien p r o b l e m . A b y źródło ikonograficzno m o ż n a b y ł o t r a k t o w a ć jako dokument histo­ ryczny muszą być spełnione dwa w a r u n k i : źródło musi b y ć pierwotne i musi b y ć wiarygodne, czyli ma opisywać stan zgodny z rzeczywistością . 1 2 W odniesieniu do ikonografii za źródło pierwotne należy uważać takie, k t ó r e jest oparte na autopsji i nie jest ani przerysem, ani kopią. A b y u s t a l i ć w i a r y g o d n o ś ć źródła ikono­ graficznego, nałoży p r z e p r o w a d z i ć t ę s a m ą p r o c e d u r ę wery­ fikacyjną, co w odniesieniu do dokumentu pisanego, czyli przeprowadzić zarówno k r y t y k ę z e w n ę t r z n ą , j a k i w e w n ę ­ trzną . 3 K r y t y k a z e w n ę t r z n a u t o ż s a m i a n a jest z badaniem autentyczności źródła i odpowiada na pytanie, czy przekaz nie został sfałszowany. Sprawdzenie w i a r y g o d n o ś c i rysow­ nika czy malarza n a s t ę p u j e często po ustaleniu danych bio­ graficznych. Stwierdzamy wówczas, czy wykonawca b y ł w miejscowościach, z k t ó r y c h p o c h o d z ą rysunki, gdzie i w jakich warunkach je robił. K r y t y k a w e w n ę t r z n a roz­ patruje relację m i ę d z y informacją a rzeczywistością, czyli bada wiarygodność informacji zawartej w przekazie ikono­ graficznym. Woryfikacja m a t e r i a ł u źródłowego polega na ustaleniu, czy przodstawione r y s u n k i z n a j d u j ą potwierdzenie w innych matoriałach opisowych i ikonograficznych, w e d ł u g zasady przyjętoj przez h i s t o r y k ó w , zestawienia d w ó c h źródeł czy dwóch ś w i a d e c t w n i e z a l e ż n y c h . Zasady to są ogólnie znane, lecz ich stosowanie w sto­ sunku do m a t e r i a ł ó w ikonograficznych zwłaszcza na terenie etnografii nie zawsze było respektowane. W nowszych pod­ ręcznikach historycznych o ikonografii m ó w i się niewiele, pozostawiając t ę dziedzinę historykom sztuki , lecz ci ostatni interesują się t y l k o n i e k t ó r y m i w y b r a n y m i zagadnieniami. Zestawiając dwa t y p y źródeł historycznych d o t y c z ą c y c h ubiorów ludowych: źródła ikonograficzne i przekazy pisane, stwierdzamy przewagę m a t e r i a ł u rysunkowego nad opiso­ wym, zwłaszcza gdy m a t e r i a ł y rysunkowe są uzupełnione kolorem i zawierają k o n i e c z n ą d o k u m e n t a c j ę w postaci pod­ pisów. Skrótowość m a t e r i a ł u wizualnego, możliwość uchwy­ cenia niejako j e d n y m wejrzeniem zestawów kolorystycznych, częściowo nawet k r o j u ubioru, k s z t a ł t u sylwetki, w y g l ą d u poszczególnych e l e m e n t ó w stroju i ich zdobnictwa sprawia, że uzyskuje się m a t e r i a ł syntetyczny o d u ż y m znaczeniu. W jednym układzie przedstawieniowym zawarte są prawie wszystkie relacje p o m i ę d z y poszczególnymi elementami ubioru. Natomiast przy opisie s ł o w n y m , gdzie często spoty­ kamy niezdefiniowane pojęcia i wieloznaczne terminy, u czy­ tającego z reguły n a s t ę p u j e subiektywna interpretacja tek­ stu, a w y o b r a ź n i a p o d ś w i a d o m i e dokonuje rekonstrukcji ele­ mentów opisowych nie zawsze zgodnej z intencjami autora opisu. Równio subiektywna jest interpretacja kolorów, ponioważ piszący z reguły nie odwołują się do jakiejś skali barwnej, w k t ó r e j poszczególne barwy b y ł y b y znormalizo­ wane s. 4 Jeżeli w analizie ikonograficznej p o s ł u ż y m y się elemen­ t a m i teorii informacji według schematu opracowanego przez 6 Shannona , wówczas cały u k ł a d przekazu sprowadzimy do prostych e l e m e n t ó w : 1 — źródła informacji, 2 — nadajnika przekazującego, 3 — k a n a ł u przekazującego zakodowane sygnały, 4 — odbiornika, 5 — przeznaczenia. Jeśli w drodze analogii poszczególne etapy wymienione przez Shannona zastosujemy do przekazu ikonograficznego, otrzymamy w ó w c z a s : 1 — rzeczywistość b ę d ą c ą przedmiotem ujęcia ry­ sunkowego, 2 — nadajnikiem będzie osoba rysownika, prze­ kazującego zgodnie ze swoimi umiejętnościami i wymaga­ niami epoki w y r a ż o n e za p o ś r e d n i c t w e m pewnej techniki znaki o b i e k t ó w , s t a n o w i ą c y c h przedmiot jej zainteresowania, dalej 3 — k a n a ł e m będzie t u zobiektywizowany w postaci pewnego zestawu kresek czy plam barwnych rysunek, akwa­ rela, grafika czy obraz olejny oraz w y t w ó r plastyczny, k t ó r y dla 4 — odbiorców (historyków, muzeologów, publiczności) staje się ź r ó d ł e m do b a d a ń , przedmiotem interpretacji i este­ tycznej kontemplacji, j e d n y m słowem przedmiotem odbioru . 5 — Utrwalona w ten sposób i zobiektywizowana cząstka minionej rzeczywistości znajduje swoje miejsce przeznaczenia w tekach kolekcjonerów, w zbiorach bibliotecznych, archi­ walnych czy muzealnych, k t ó r e z kolei m o g ą b y ć przekaźni­ k a m i w dalszym ł a ń c u c h u przekazywania i przetwarzania informacji. Ten prosty schemat może b y ć p o m o c ą przy ba­ daniu stopnia zniekształcenia przekazu ikonograficznego oraz przy śledzeniu przyczyn, k t ó r e je wywołują. Szczególnie znamienne b ę d ą t u zniekształcenia w y w o ł a n e cechami stylu epoki, zwłaszcza dla 1. poł. X I X w., w k t ó r y m dominował romantyczny model sylwetki ludzkiej o specyficznych teatralnych gestach, lalkowatych twarzach, daleki od reali­ stycznego ujęcia. 7 Na podstawie XIX-wiocznego m a t e r i a ł u ikonograficz­ nego, głównie grafiki i'malarstwa, m o ż n a prześledzić w do­ kumentowaniu realiów c h a r a k t e r y s t y c z n ą ewolucję sposobów widzenia kostiumu chłopskiego. W 1. poł. X I X w. spoty­ k a m y się z p r ó b a m i uogólnienia i w y r a ż e n i a rozmaitości u b i o r ó w w postaciach typowych. Przyjmujemy, że przed­ stawienia graficzne czy malarskie są dokonywane na pod­ stawie świadomego wyboru, lecz jednocześnie stawiamy py­ tanie, czy cechy kostiumologiczne podane przez a r t y s t ę są reprezentatywne dla przedstawianej grupy wiejskiej czy miojskioj. Czy przedstawiany u b i ó r był noszony powszechnie i w j a k i m zasięgu ? Jednym słowem, czy b y ł to u b i ó r typowy ? Na te pytania nie daje już odpowiedzi m a t e r i a ł ikonogra­ ficzny. Musimy sięgnąć do ź r ó d ł o w y c h m a t e r i a ł ó w pisanych i zestawić je z ikonografią. W ó w c z a s m o ż n a ocenić, na ile rysunek b y ł zgodny z ubiorem t y p o w y m . W 2. poł. X I X w. w związku z filozofią p o z y t y w i s t y c z n ą i tendencjami realistycznymi w malarstwie, j a k również dzięki szeroko uprawianemu malarstwu rodzajowomu, za­ częto w sposób bardzioj ś w i a d o m y realizować zasadę repre­ zentatywnego wyboru malowanych modeli. Za istotne za­ częto u z n a w a ć nie t y l k o cechy „malowniczości", ale syntezę cech antropologicznych, psychofizycznych i kostiumologiczn y c h . W podpisach pod otaazami posługiwano się określe­ niem ,,typ l u d o w y " . Określenie to zasługuje na baczną u w a g ę i analizę, ponieważ miało z n a m i o n o w a ć nie tyle indy­ widualnego człowieka, narysowanego na podstawie ogląda­ nego modelu, ale cechy uogólniono, istotne, stanowiące 8 199 �syntezę indywidualnych cech danej grupy regionalnoj. Na to szczegóły zwraca u w a g ę Mieczysław Treter', k t ó r y , poza k r y ­ tycznie ustosunkowanym do m a t e r i a ł ó w ikonograficznych Bronisławem Malewskim , bodaj pierwszy zwrócił u w a g ę etnografów na cenne m a t e r i a ł y ikonograficzne i dokumen­ talne zawarte w malarstwie r o d z a j o w y m . Malarze patrzyli na wieś oczami a r t y s t ó w i dokumento­ wali w zakresie ubiorów te cechy, któro z malarskiego p u n k t u widzenia zasługiwały na u w a g ę . Jeżeli okazy wzorcowe w postaci „ t y p ó w ludowych" i m a t e r i a ł y kostiumologiczno b y ł y istotnie reprezentatywne dla grupy, wówczas wartość dokumentalna malarstwa rodzajowego może stać się cennym źródłem dla etnografa . Jeżeli natomiast w malarstwie ro­ dzajowym d o m i n o w a ł y oceny estetyczno, a realia b y ł y przetwarzane, aby wywołać estetyczne przeżycie, wówczas obraz funkcjonował t y l k o jako dzieło sztuki. Szczególnie interesujące dla otnografa są obrazy dato­ wane, k t ó r e m o ż n a powiązać z k o n k r e t n y m rogionom czy miojscowością. Oprócz szczegółów u b i o r ó w często dokumen­ tują one zajęcia, warunki pracy, s y t u a c j ę życiową. Istniejąco napisy czy t y t u ł y nie zawsze u ł a t w i a j ą zadanie; najczęściej są zbyt ogólnikowe — dopiero na podstawie posiadanego zasobu wiedzy należy je rozszyfrować i odpowiednio zinter­ pretować . W grafice, podobnie jak i w X I X - w i e c z n y m malarstwie rodzajowym, przynależność spoloczna jest określana nie tylko za p o m o c ą ubiorów wiejskich, ale i charakterystycz­ nych a t r y b u t ó w czy r e k w i z y t ó w o r ó ż n y m stopniu konwencjonalności w zależności od panującego stylu. A t r y b u t y określały w sposób jednoznaczny główne lub uboczno zajęcie zawodowe i przynależność s t a n o w ą w obrębie feudalnej hiorarchii. W r ę k a c h mężczyzn odzianych w odświętne sukmany, któro nigdy nie były u ż y w a n e jako ubiór roboczy, 10 11 12 13 1 200 pojawiały się drewniano ł o p a t y okute n,a k o ń c a c h żolazem, widły, kosy, czasem grabie, a bardzo często zwyczajna laska, bat pasterski, ciupaga czy fajka. K o b i e t y natomiast, gdy w ę d r o w a ł y na pole, niosły w r ę k a c h dwojaczki, sierpy lub grabie, a najczęściej koszyki o r ó ż n y m kształcie. W ujęciu romantycznym w r ę k a c h kobiet widzimy k w i a t y (moda na noszenie kwiatka i chusteczki w r ę k u , zwłaszcza gdy do kościoła w ę d r o w a ł y panny, u t r z \ a n a ł a się w n i o k t ó r y c h okolicach Polski do I I wojny światowej). Mężczyźni i kobiety przodstawiani są często z rekwizytami o b r z ę d o w y m i : rózga­ m i weselnymi, ręcznikami. Spotykamy t a k ż e dziewczęta ofiarowujące chłopcu pisanki, j a k na akwaroli Franciszka Ksawerego Prekn, przedstawiającej dwie dziowczyny i mło­ dzieńca z okolic miasteczka Dynowa ( i l . 44), czy na innoj akwareli togo malarza — dziewczynę ofiarowującą chłopcu wstążkę (il. 46) . 14 N i e k t ó r e a t r y b u t y czy r e k w i z y t y są szczególnie inte­ resujące, zwłaszcza jeżeli b ę d z i e m y jo i n t e r p r e t o w a ć w świetlo szerszych m a t e r i a ł ó w p o r ó w n a w c z y c h historycznych i geo­ graficznych. N a l e ż y do nich c ł i a r a k t e r y s t y c z n a , zwinięta w wałek p ł a c h t a , podobna do zwoju p ł ó t n a , pojawiająca się pod p a c h ą kobiet. Spotykamy j ą w reprodukowanej przez Bystronia akwareli Norblina, przedstawiającej Lublin i a n k ę , a t a k ż e u kobiet z grupy M a z u r ó w w litografiach Jana Lewickiego . W akwarelach Kajetana Wincentego Kiolisińskiego z t a k i m z w i n i ę t y m p ł a t o m p ł ó t n a pod p a c h ą w y s t ę p u j e mieszczka z Liska, z dawniejszego c y r k u ł u sanockiego. Ubrana jest ona we wzorzysty, długi kaftan, pod n i m ma granatowy gorset zapinany na guziczki, w z o r z y s t ą , długą spódnicę i na niej b i a ł ą z a p a s k ę . U b i o r u dopołniała %viązana w zawój wzorzysta t y b e t k a . Szczegóły w s k a z u j ą , iż jest to ubiór o d ś w i ę t n y . 1 5 16 ��Akwarole Bogumiła Gąsiorowskiogo. Zbiory Graf. B i b l . P A N w Krakowie. Teka: Zbiór ikonograficzny A m b r o ż e g o Grabowskiego. I I . 4. Zmówiny, 14,2x13 c m . I I . 5. Potwier­ dzenie zmówin, 13,2x25 cm. W y s t ę p o w a n i e p ł a c h t y zwiniętej w w a ł e k interpretuje Agnieszka Dobrowolska jako rekwizyt ubioru miejskiego genetycznie w y w o d z ą c y się z białej p ł a c h t y . Pozostaje on pod w p ł y w e m mody zachodniej, a w s p ó ł w y s t ę p u j e często z renesansowym c z ó ł k i e m i ' . Uzasadnia ona, iż jest t o dawna, spotykana u Słowian p ł a c h t a naramienna noszona w różnej formie: narzucana na ramiona i w i ą z a n a na piersiach, b ą d ź noszona na głowie, a nazywana r a ń t u c h , łoktusza, p ł a c h t a , n a d k r y w k a . Zasięg w y s t ę p o w a n i a tpgo w a ł k a pokrywa się d o k ł a d n i e z zasięgiem Słowian zachodnich. T a k więc zasięg togo archaicznego olemontu ubioru n a l e ż a ł o b y rozszerzyć o dalsze, wskazane wyżej tereny, zgodnie z wnioskami, jakie nasuwa o m ó w i o n y t u m a t e r i a ł ikonograficzny. Przekazy ikonograficzne d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h ubio­ rów ludowych w y s t ę p u j ą w malarstwie b ą d ź w grafice w po­ staci r y s u n k ó w , akwarel, w kolorowanych l u b nie kolorowa­ nych miedziorytach, w akwafortach, litografiach oraz drze­ worytach, f u n k c j o n u j ą c y c h jako ilustracja k s i ą ż k o w a , ilu­ stracja dla czasopism l u b jako grafika ulotna, a nadto w p o c z t ó w k a c h oraz fotografii. Grafika najczęściej ilustro­ w a ł a j a k i ś tekst, ale b y w a ł a t e ż z ż a d n y m tekstem nie zwią­ zana, j a k : r y c i n y czy litografie t w o r z ą c e cykle ilustracyjne, a wydawane najczęściej w albumach o z w a r t y c h poszytach lub w postaci l u ź n e j . L u ź n e tablice zwłaszcza w starszych albumach są często zdekompletowane, a d o k ł a d n a ich ilość jest obecnie t r u d n a do ustalenia, wobec k i l k u r ó ż n y c h w y d a ń i braku danych w bibliografiach. P o w s t a w a ł y one w związku z działalnością w y b i t n y c h malarzy, j a k N o r b l i n , Gerson czy Matejko, często jako m a t e r i a ł y studyjne na marginesie ich działalności. M a t e r i a ł y do kostiumologii historycznej zbierał również i grafik K a j e t a n W i n c e n t y Kielisiński, lecz zamie­ rzone przez niego wydawnictwo nie doszło do s k u t k u z braku niezbędnego na t e n cel funduszu. Dziewiętnastowieczne ilustracje u b i o r ó w ludowych b y ł y niekiedy wykonane na spocjalne z a m ó w i e n i e osoby piszącej tekst. N p . Łukasz Gołębiowski do tablicy z ubiorami l u d o w y m i dla swojej książki Lud polski, jego zwyczaje, zabobony (Warszawa 1830) w y k o r z y s t a ł m a t o r i a ł y j u ż istniejące, r y c i n y Stachowicza i Norblina, a d l a u z u p e ł n i e n i a b r a k u j ą c y c h p r z y k ł a d ó w pewnych regionów zwrócił się do swoich k r e w n y c h i znajo­ m y c h z p r o ś b ą o n a d e s ł a n i e szkiców z n a t u r y . W jego tablicy zawierającej 44 t y p y u b i o r ó w z n a l a z ł y się również rysunki Wójcickiego, p r z e d s t a w i a j ą c e H u c u ł a , Rusina, R u s i n k ę , Mazura w ś w i ą t e c z n y m stroju i dwa rysunki K u r p i ó w , ry­ sunki szwagra Gołębiowskiego — Rabcewicza, przedstawia­ j ą c e m ę ż a t k ę w P i ń s k i e m , P i ń c z u k a i dziewczynę wiejską z P i ń s k i e g o . Ponadto pięć r y s u n k ó w u b i o r ó w z P o d o ł a wy­ k o n a ł a siostra Gołębiowskiego, Dorota Potro. Gołębiowski jest t u chwalebnym w y j ą t k i e m , p r z e w a ż n i e bowiem piszący książki w o w y m czasie rzadko podawali źródła swoich rycin. 18 W rzadkich przypadkach autor tekstu b y ł ilustratorem zarazem, j a k t o w i d z i m y w książce Walerego Eliasza Radzi­ kowskiego poświęconej kostiumologii: Ubiory w Polsce i u sąsiadów^. Wiele d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h a l b u m ó w zawierają­ cych ciekawy m a t e r i a ł do historii u b i o r ó w ludowych nie zawiera a n i spisu tablic, a n i komentarza, a napisy są bardzo często ogólnikowe i niewiele m ó w i ą c e . Te s k ą d i n ą d powszech­ nie znane sprawy poruszam t u t a j dlatego, aby u w y d a t n i ć funkcję grafiki jako ź r ó d ł a niekiedy samoistnego w 1. poł. X I X w . , k t ó r e w y m a g a ł o b y obecnie u z u p e ł n i e n i a , a więc opisu i komentarza etnografa czy kostiumologa, drugi nato­ miast t y p , t j . ilustracja k s i ą ż k o w a wymaga krytycznego ustosunkowania się z a r ó w n o do ilustracji, j a k i tokstu pisanego w X I X w . Zwłaszcza w przypadku, gdy m a m y do czynionia z drukowaniem r y c i n przez różne wydawnictwa X I X w . , istnieją możliwości powstania b ł ę d ó w w sposobie interpretacji p r z y w y k o r z y s t a n i u ryciny, w b ł ę d n y c h lub 202 �U.6 -12. Akwarele Bogumiła Gąsiorowskiego kopiowane z malatur M . Stachowicza. Zb. Graf. B i b l . P A N w Krakowie. Teka: Zb. ikonogr. A . Grabowskiego. U . 6. Wiejskie wesele, 20,8x27,7 om. I I . 7. Przygotowanie do wieczerzy,112,9X23,2 cm. 4 ���zbyt ogólnikowych podpisach, k t ó r e później p o w o d o w a ł y błędne interpretacje, czy w zastosowaniu niewłaściwych kolorów przy r ę c z n y m kolorowaniu r y c i n lub l i t o g r a f i i . P r z y k ł a d ó w dostarczy nam późniejsza analiza r ó ż n y c h t y ­ pów grafiki. Istnieje jeszcze m n ó s t w o ciekawych m a t e r i a ł ó w ikono­ graficznych, d o t y c z ą c y c h nie t y l k o zresztą u b i o r ó w ludo­ wych, słabo spenetrowanych przez etnografów, m i m o syg­ nałów w literaturze etnograficznoj i w bibliografiach. Ma­ t e r i a ł y to przechowywane w bibliotekach, archiwach oraz w zbiorach muzealnych czokają jeszcze na swojego o d k r y w c ę , a w k a ż d y m razie na rejestrację w postaci indeksu rzeczo­ wego, umożliwiającego zorientowanio się w zasobach źródeł. Odnośnie zbiorów i zasobów ikonograficznych u t r u d n i a sytuację brak centralnej k a r t o t e k i z a r ó w n o zbiorów, jak i źródeł. Mimo żywiołowego rozwoju muzealnictwa w Polsco po ostatniej wojnie, sprawa ta pozostaje wciąż w sforze bar­ dzo mglistych p r o j e k t ó w . Pierwsze wzmianki o konieczności zbiorania m a t e r i a ł ó w ikonograficznych znajdujemy u ks. Hugo K o ł ł ą t a j a w jego Programie zbierania zabytków kultury ludowej z 1802 r., gdzie pisze on: (należy) ułożyć korespondoncję po wszj^stkich częściach Polski dla zasięgnięcia j a k najdokładniejszej wia­ domości o obyczajach aktualnych wsz\ stkich l u d ó w tego kraju, a gdyby m o ż n a , dostanie dobrych r y s u n k ó w t y c h wszystkich obiektów, k t ó r e nio dość jest opisać, ale jo trzeba widzieć i czytelnikom w kopersztychach p r z e d s t a w i ć " . Gromadzoniem m a t e r i a ł ó w ilustracyjnych m . i n . również i do ubiorów ludowych z a j m o w a ł się w 1. poł. X I X w . z a s ł u ż o n y księgarz krakowski i wydawca A m b r o ż y G r a b o w s k i . Przogląd matoriałów ilustracyjnych dla X I X w. daje na ł a m a c h , , W i s ł y " w 1904 r. Bronisław Malewski, k t ó r y w sposób arbitralny, a nie zawsze zgodny z rzeczywistością oceniał m a t e r i a ł y ikonograficzne . Mieczysław Treter niewiele póź­ niej, bo w 1910 r., w lwowskim „ L u d z i e " publikuje zwięzły przegląd m a t e r i a ł ó w ikonograficznych, p o c z ą w s z y od X V I I I w., poświęconych t y p o m l u d o w y m . P r z e g l ą d t a k i , alo w odniesieniu do m a t e r i a ł u etnograficznego staropol­ skiego oraz t y p ó w ludowych Norblina, wniosło opracowanio Jana Stanisława Bystronia w 1934 r . W a r t o t u w s p o m n i e ć r 20 21 22 23 2 4 0 zasługach Seweryna Udzieli dla zbiorania m a t o r i a ł ó w do ubiorów ludowych w postaci p r z e r y s ó w , plansz ubiorów, krojów, akwarel, fotografii, p o c z t ó w e k a przede wszystkim oryginalnych e k s p o n a t ó w muzealnych. Jogo t e k i d a ł y pod­ s t a w ę dla utworzenia i n s t y t u c j i powołanej do udzielania porad i krzewienia wiedzy z zakresu u b i o r ó w ludowych. I n s t y t u c j ą t ą b y ł a Poradnia w Sprawach Strojów Ludowych Związku Ziem Górskich, p o w s t a ł a w 1938 r. przy Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Niestety ż y w o t jej b y ł k r ó t ­ k i — istniała t y l k o do w y b u c h u I I wojny ś w i a t o w e j . N a uwagę zasługuje sposób wykorzystania m a t o r i a ł ó w ikono­ graficznych przez Tadeusza Seweryna. Sięgnął on do grafiki staropolskiej i przez e t n o g r a f i c z n ą i n t e r p r e t a c j ę drzewo­ r y t ó w znacznie wzbogacił n a s z ą wiedzę o roaliach wsi, w t y m t.",kże o ubiorach ludowych w okresie od X V I do X I X w . K r y t y c z n y i w y c z e r p u j ą c y p r z e g l ą d m a t o r i a ł ó w ikonogra­ ficznych dla regionu krakowskiego, niestety bez ilustracji daje Anna Kutrzebianka w 1952 r. w „ L u d z i e " . M a t e r i a ł y ikonograficzne w szerszym zakresie w y k o r z y s t y w a ł a również Agnieszka Dobrowolska w swoich pracach nad u b i o r a m i l u d o w y m i , a szczególnie Janina Rosen-Przeworska w re­ konstrukcjach ubiorów z okresu wczesnego średniowiecza 25 2 6 2 7 28 29 30 1 renesansu , Roman Reinfuss , a z nowszych o p r a c o w a ń — Aleksander Błachowski, r e k o n s t r u u j ą c y stroje płockie na 11. 13—30. R y s u n k i piórkiem, kolorowane a k w a r e l ą , 8,5 x X 5,7 cm. W y k . Kajetan Wincenty Kiolisiński. Zbiory Graf. B i b l . P A N w Krakowie: zo zbioru Moszyńskich. Teka nr. 244. 206 ����podstawie dziewiętnastowiecznych źródeł ikonograficz­ nych . Stopień wykorzystania ikonografii dziewiętnastowiecz­ nej odzieży w opracowaniach „ A t l a s u Polskich Strojów L u ­ dowych' ' jest bardzo różny, u z a l e ż n i o n y od terenu o bardziej reprezentacyjnych strojach, częściej malowanych i rysowa­ nych oraz od możliwości badawczych poszczególnych auto­ rów. Najogólniej m o ż n a stwierdzić, iż autorzy „ A t l a s ó w " w w i ę k s z y m stopniu wykorzystywali m a t e r i a ł fotograficzny zebrany w 2. poł. X I X w. i w okresie p ó ź n i e j s z y m , niż m a t e r i a ł ikonograficzny z 1. poł. K o r z y s t a l i również z ma­ teriałów fotograficznych tworzonych przez siebie, t z n . po­ sługiwali się eksponatami muzealnymi, u b i e r a j ą c w nie przygodne osoby dla prezentacji ubioru z określonego regionu. 31 * Zainteresowanie kostiumologią i moda na specyficzne tematy rodzajowe w malarstwie i grafice, j a k : postacie rzemieślników, d o m o k r ą ż c ó w , p r z e k u p n i ó w , chłopów •— da­ t o w a ł a się od X V I I w. jako ogólnoeuropejski p r ą d w sztuce, 0 r ó ż n y m nasielniu i przejawach, aż do p o ł o w y wieku X I X . W X I X w. było w Polsce wielu oryginalnych i utalentowa­ nych a r t y s t ó w , k t ó r z y zajmowali się rysowaniem u b i o r ó w ludowych, a t a k ż e wielu o d t w ó r c ó w , p o p u l a r y z u j ą c y c h czy powielających stworzone przez i n n y c h t y p y strojów. To szczególne zainteresowanie strojem d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y m 1 jego k r a j o w ą e g z o t y k ą , odkrywanie i tropienie w ą t k ó w rodzimych b y ł o w y n i k i e m specyficznej sytuacji Polski, roz­ dartej przez t r z y zabory oraz u ś w i a d o m i o n ą przez ludzi ś w i a t ł y c h koniecznością zbierania p a m i ą t e k krajowych, zwłaszcza t y c h , k t ó r e d o t y c z y ł y p r o b l e m a t y k i zaniedbywa­ nego od strony badawczej l u d u wiejskiego. 210 W y m i e n i ć t u n a l e ż y w pierwszym rzędzie: Michała Stachowicza (1768—1825), B o g u m i ł a Gąsiorowskiego (18191887), Jana Piotra Norblina (1745—1830), Kajetana Win­ centego Kielisińskiego (1808—1849), Jana Lewickiego (1795-1859), Franciszka Ksawerogo Preka (1801—1869), Wojcie­ cha Gersona (1831—1901), Aleksandra Kotsisa (1836—1877), Walorego Eliasza Radzikowskiego (1841 — 1905), Jana Ma­ t e j k ę (1838 — 1893). Sporo m a t o r i a ł ó w w zakresie kostiumo­ logii m o ż n a znaloźć u r y s o w n i k ó w i grafików działających w 2. poł. X I X w . : Franciszka Kostrzewskiogo, Wincentego Bonawontury Biesiokiorskiego, E l v i r o Andriollego, Apo­ loniusza Kędzierskiego, Juliusza Kossaka, Władysława Szornora, by w y m i e n i ć tu t y l k o n i o k t ó r y c h , związanych z wyko­ nywaniom ilustracji dla czasopism. Temat to zresztą obszer­ ny, w y m a g a j ą c y osobnego o m ó w i e n i a . Pod koniec X V I I I i na p o c z ą t k u X I X w. działał w Kra­ kowie malarz Michał Stachowicz, k t ó r y ma duże zasługi dla dokumentowania r ó ż n y c h t y p ó w zróżnicowanych i bo­ gatych u b i o r ó w krakowskich. A u t o r monografii o Stacho­ wiczu, Jerzy Dobrzycki pisze w s e t n ą rocznicę śmierci tego płodnogo malarza, wielce zasłużonego dla ikonografii dziejów ojczystych, zwłaszcza Powstania Kościuszkowskiego: „Do­ robek jego prac wykazuje w n i m zwłaszcza niezwykły talent do malarstwa rodzajowego, d o s k o n a ł ą obserwację typów z ludu i w i d o c z n ą radość t w ó r c z ą p r z y ich malowaniu. Stąd t e ż w y n i k a jego zainteresowanie ludem wiejskim, barwnym i dziarskim, do k t ó r e g o on pierwszy w malarstwie polskim potrafił się t a k b e z p o ś r e d n i o zbliżyć. I on sam nawzajom był przez szeroką m a s ę l u d u najlepiej zrozumianym, umiejąc doń przemówić n i e s k o m p l i k o w a n ą n a r r a t y w n o ś c i ą swych prac" . Stachowicz m a l o w a ł w r o d z i n n y m Krakowie, nie wciągnięty w w i r w p ł y w ó w malarstwa europejskiego ani w krąg arty­ stycznego środowiska warszawskiego. B y ł malarzem dobrze 32 �rozumiejącym potrzeby epoki, s t ą d wypowiedzi alegoryczno i pewien pierwiastek sentymentalizmu, i siolankowości w jego przedstawieniach wiejskiego ludu. P o p u l a r n o ś ć Stachowicza płynęła z jogo p a t r i o t y z m u wyrażającego się w jego obrazach, w gloryfikacji czynnogo oporu, jak również idei międzystanowego solidaryzmu w przeciwstawieniu się przemocy wroga. Etnografów i n t o r e s o w a ł y b y obrazy o tematyce ob­ rzędowej i historycznej, w k t ó r y c h maluje wieśniaków jako dzielnych kosynierów, w czasio zabaw i t a ń c ó w , przedsta­ wienia mieszczan krakowskich oraz podmiejskie t y p y rzemieślników i handlarzy. N a l e ż y t u krakowski lajkonik, wykonany w 1820 r., k t ó r y s t a n o w i ł o z d o b ę kominka w pa­ łacu biskupów krakowskich, Wesele krakowskie w karczmie, Przysięga Kościuszki na rynku krakoiuskim, Powrót wojska i kosynierów spod Racławic w 1794 r. na tle rynku krakowskie­ go, Powitanie wojska polskiego przez włościan z okolic Krakowa". Spośród prac d o t y c z ą c y c h u b i o r ó w największą popu­ larność osiągnęła soria 12 kolorowanych m i e d z i o r y t ó w (wym. 108x63 mm) w y k o n a n y c h na podstawie rysunku Stacho­ wicza, a sztychowanych przez Sebastiana Langora w Wiodniu. Soria t a z odpowiednimi podpisami p r z e d s t a w i a ł a Krakowiaka w bogato zdobionej, granatowej sukmanio, Krakowiankę (ił. 1), K i j a k a i K i j a c z k ę z P o d g ó r z a , p a r ę Skawiniaków, Proszowiaka w białej sukmanio i Proszowiankę, „ S z k a l m i e r z a k a " w b r ą z o w e j sukmanie przowiązanoj pasem z b r z ę k a d e ł k a m i i kobiotę w r a ń t u c h u „ o d Skalmiorza" ( i l . 2), Górala w brązowoj guni oraz Góralkę w białoj spódnicy i zapasce, zielonym gorsecie, na głowie i na ramionach narzuconej ł o k t u s z y ( i l . 3). Czas powstania tej sorii dotychczas b y ł nie ustalony, lecz po prześledzeniu literatury m o ż n a j ą d a t o w a ć na ok. 1810 r. * I l u s t r o w a ł a ona 3 anonimowy a r t y k u ł o Krakowiakach zamioszczony w Ka­ lendarzyka Krakoiuskim w 1811 r. N a s t ę p n y rok przyniósł pięć „ k o p e r s z t y c h ó w " kolorowanych, wykonanych przez t y c h samych a u t o r ó w , p r z e d s t a w i a j ą c y c h mundury wojska polskiego K s i ę s t w a Warszawskiogo. To same ilustracje Kra­ k o w i a k ó w zdobiły dwa pierwszo wydania Historycznego opisu miasta Krakowa i jego okolic (pierwsze wydanie w 1822 r.) napisanego przez Ambrożego Grabowskiego. Impulsom do napisania tego bardzo poczytnego dzieła, k t ó r e miało aż siedem stale u z u p e ł n i a n y c h i udoskonalanych w y d a ń , było ponowne zamówionie u Sebastiana Langera rycin wspom­ nianych K r a k o w i a k ó w przez księgarza Małeckiego w 1820 r. po przojęciu przez niego księgarni G r ó b l o w s k i e j O z d o b i ł y one również m a ł ą książeczkę Józefa Mąezyńskiego Włościanie okolic Krakoica iv zarysie w y d a n ą w 1858 r. oraz Opowiadanie o ubiorach, zwyczajach i obyczajach Ludu Polskiego, w y d a n ą w 1863 r.5<* Ten sam c y k l kolorowanych miedziorytów, przy pewnych drobnych różnicach, jak widać p o w t ó r n i e rytowanych przoz Langera, z podpisami w j ę z y k u włoskim, został u ż y t y do zilustrowania bliżej m i nieznanego dzieła o Polsco wydanego za g r a n i c ą . T o c h n i k ą litografii wydane zostały również ręcznie kolorowano a l b u m i k i . Stachowiczowskie Krakowiaki spotykamy również w postaci bardzo drobnych miniaturek — naklojek . Cztery t y p y strojów, mianowicie S k a l m i e r z a k ó w i Proszowiaków umieścił Józef Chociszewski w popularnym p o d r ę c z n i k u goograficzno-etnograficznym: Malowniczy opis Polski czyli geografia ojczystego kraju ( I wy­ danie w 1890 r., I I I wydanie 1907 r . ) . K s i ą ż k a ta zawiera d u ż y w y b ó r ilustracji do dziewiętnastowiecznych ubiorów ludowych, a przede wszystkim dziesięć kolorowych tablic wykonanych na podstawio akwarel Eliasza Radzikowskiogo. Niedobitki tej sorii b y ł y prezentowane jeszcze po I I wojnie 37 38 39 211 �I I . 31—34. Akwaforty K . W . Kiolisińskiogo. Zbiory Graf. B i b l . P A N w Krakowie. Tek.". A . Grabowskiego — zbiór prac K.W. Kielisińskiogo, nr 1004. I i . 31. Wędrowni górale, druciarze, 8,1 X 6,2 cm. I I . 32. „Od Krakowa" — sąsiedzkie pogwarki, 4 , 6 x 4 , 1 cm. 40 ś w i a t o w e j . W miedziorytach t y c h ręcznie kolorowanych w y s t ę p u j ą pewne różnice kolorystyczne, b ę d ą c e wynikiem zastosowania niewłaściwych kolorów. Zmieniają one cza­ sami ubiór i m o g ą wprowadzić w błąd, j a k np. kolorowane na brązowo p o r t k i góralskie zamieszczono w I I wydaniu Ambrożego Grabowskiego: Kraków i jego okolice (1830) lub korale na szyi K r a k o w i a n k i , s t a n o w i ą c e rodzaj czerwonej obroży. Wydaje się, iż r y t o w n i k p r z e t w o r z y ł nioco wzory Stachowicza, zwłaszcza gdy przedstawia t y p y ludowo w pełnej afektacji pozie i w t e a t r a l n y m geście. Na ogół w y ­ stępowała paralelność opisu i przedstawianej ilustracji we wspomianych wydaniach książkowych. Tak np. autor anoni­ mowego opisu w Kalendarzyku Krakowskim na rok 1811 piszo o Krakowiakach: „ U b i ó r ich zwyczayny, k t ó r y się t y l k o kolorem co do powiorzniey sukni różni, iest: koszula pod szyią w ą s k ą t a s i e m k ą z w i ą z a n a , spodnie skórzano sze­ rokie na boty obwisło, zomsy zwane, b o t y iuchtowe z d u ż e m i żelaznymi podkowami n a k a z t a ł t obcasów k t ó r e m i zręcznio w t a ń c u krzesać z w y k l i , pas s k ó r z a n y ćwieczkami nabijany i mosiężnemi kółkami nawłóczony, a u n i e k t ó r y c h świecącemi guzikami w y k ł a d a n y , sukmana poniżej kolan z kołnie­ rzem obdłużnim n a k s z t a ł t worka od sora ściętym, koloru naywięcey b e r n a r d y ń s k i e g o , sznurkiem kolorowym po bo­ kach szeroko wyszywana, czapki ponsowe niskie z w ą s k i m barankiem t y m się różniące, i ' , jedni okrągło, a drudzy czworogranne rogate noszą. K r a k o w i a c y różnią się czasem s u k m a n ą granatowego sukna, suto w y s z y w a n ą , k t ó r ą k a r a z y ą zowią, a w k t ó r ą u b i e r a j ą się najwięcey panowie, biorąc ich za fornali d w o r s k i c h " . 41 Opisy Mączyńskiego rozszerzają te dane, w p r o w a d z a j ą c rozróżnienie na ubiór podmiejski O g r o d n i k ó w i K i j a k ó w . Tam też znajdujemy wzmianki o noszeniu mieszczańskich kapot i k a f t a n ó w przoz K r a k o w i a k ó w . Zmiany w ubiorach krakowskich, dynamiczna ekspansja mody krakowskiej n a s t ę p o w a ł a równolegle z przekształca­ niem się samego ubioru pod w p ł y w e m rosnącej zamożności wsi po uwłaszczeniu i chęci zaznaczenia poprzez u b i ó r swojej 4 2 222 pozycji społecznej. G i n ą kobiece r a ń t u c h y wypierane przez c ł m s t k i pochodzenia fabrycznego, t a k daloce, że nawet w zbiorach muzealnych brak ich z okolic Krakowa. Zmienia się i wzbogaca zdobnictwo g o r s e t ó w , a hafciarki wysilają się, by je urozmaicić cokinami, guziczkami, sutaszom, kropinkami i p a s m a n t e r i ą . B i a ł y haft na chustkach wiązanych na głowie już w połowie X I X w. w y p e ł n i a coraz większą płasz­ c z y z n ę . P o j a w i a j ą się nowo m a t e r i a ł y , j a k kwieciste tybety. Te n a r a s t a j ą c e zmiany spowodowały, że w Kolborgowskim Ludzie strój krakowski w y k o n a n y w e d ł u g akwarel Tadeusza K o n o p k i jest zupełnie i n n y m ubiorem niż ten, k t ó r y doku­ m e n t o w a ł Stachowicz. M a t e r i a ł y te b y ł y b y niepołne, g d y b y ś m y nie uwzględnili również działalności Stachowicza jako malarza zdobiącego w i e l k i m i kompozycjami ściany d o m ó w . W y k o n a ł on wiele t a k i c h malowideł, najbardzioj znane —• to dekoracja malar­ ska p a ł a c u biskupiego, z a m ó w i o n a przez biskupa Pawła Woronicza a zniszczona w czasie p o ż a r u Krakowa w 1850 r. Malowidła ścienne odnotowane skrupulatnie przoz Jerzego Dobrzyckiego z n a j d o w a ł y się w R z ą s c e pod Krakowem, Kościelnikach, Gnojniku, Lusławicach w Brzeskiem, Nawojowoj i T ę g o b o r z u w S ą d o c k i e m . Obok kompozycji alogorycznych wiole z nich p r z e d s t a w i a ł o sceny z życia wiejskiego. Niestety większość t y c h malowideł uległa zniszczeniu. 43 Dzięki przerysom B o g u m i ł a Gąsiorowskiego, malarza krakowskiego, d o c h o w a ł y się cenne dla dokumentacji kra­ kowskich u b i o r ó w ludowych Kopie z Malowania Michała Stachowicza Będącego w Domu Probostwa Św. Szczepana na Piasku w Krakowie. Te kopie zupełnie nieznane etnografom, dotychczas nie publikowane, ocalały dzięki mrówczej pracy zbierackiej A m b r o ż e g o Grabowskiego, wklejone do jego Teki**. Kopio tworząco c y k l o b r z ę d o w y z o s t a ł y uzupełnione kilkoma akwarelami w y k o n a n y m i przez B o g u m i ł a Gąsiorow­ skiego. Poza legendarnym Założeniem Gniezna, wszystkie malowidła posiadają wartości etnograficzne. Cykl obrzędowy �zawiera dwio akwarelki Gąsiorowskiogo: Zmówiny czyli oświadczyny i Potwierdzenie zmówin, a n a s t ę p n e s ą kopiami z malatur Stachowicza, wykonanych f a r b ą klejową, j a k głoszą podpisy, w domu wspomnianogo wyżoj probostwa oraz jodna z malowidła ścionnogo z dworu w R z ą s c o . C y k l Stachowicza składa się z o b r a z k ó w z a t y t u ł o w a n y c h : Pochód na ślub, Powrót od ślubu, Wiejskie wesele, Poranek na wsi, Śniadanie, Odpoczynek południowy i Przygotoicanie do loieczerzy (ił. 0—12). Dwio pierwsze akwarelki Gąsiorowskiogo zawierają cie­ kawo szczogóły stroju krakowskiego, k t ó r y c h nie odnajdujomy już w pomniejszonych kopiach ze Stachowicza. K r a ­ kowiak w Zmówinach ( i l . 4) przedstawiony jest w białej sukmanio o czerwonych l a m ó w k a c h , ozdobionej amarantowymi chwastami, przepasanej w ą s k i m paskiem, s p i ę t y m klamrą, o jodnym z w i s a j ą c y m d ł u g i m k o ń c u . D o pasa — przyczopiony nóż zwany „ c y g a n k i o m " . Koszula, j a k t o było modno w owycłi czasach, spięta s p i n k ą z czerwonym kora­ lom. Na głowie czerwona, niska rogatywka z pawim piórom. Ubiór dziewczyny ma zaznaczono również charakterystyczno szczegóły, jak czorwony haft na przyramkach koszuli, r ę k a ­ wy zakończono p r z y m a r s z c z o n ą f a l b a n k ą . Szyjka przymarszczona, wszyta w w ą s k i w y ł o ż o n y kołnierzyk. Gorset granatowy z a m a r a n t o w ą l a m ó w k ą i z k a l e t k a m i u dołu, sznurowany. Spódnica różowa, b i a ł y fartuch. N a ramionach rańtuch zakończony czerwonym haftom. N a głowie — wiąza­ na chusta czopcowa, a na nioj u p i ę t o k w i a t y . Jest to więc ubiór z około połowj' X I X w . dobrze znany Gąsiorowskiemu z autopsji. Na akwareli Potwierdzenie zmówin (il. 5) chłopiec występuje w granatowoj sukmanie, podbitej czerwonym suknom, ozdobionej czerwonymi chwastami na przodzie i po bokach. Paradna biała koszula s p i ę t a jest s p i n k ą , wypusz­ czona na spodnio, przepasana pasem z b r z ę k a d ł a m i i zdobio­ na u dołu pasom h a f t u . Spodnie koloru jasnożółtego s ą 45 prawdopodobnie wykonano zo skóry. Na nogach b u t y z cho­ lewami, a na głowio — czorwona rogatywka z fantazyjnym pawim piórem. Odpowiednikiem weselnego ubioru męskiego jost ubiór dziowczyny w granatowym gorseciku, sznurowanym na pier­ siach i ozdobionym po obu stronach naszyciem z amarantowych c h w a s t ó w . S p ó d n i c a żółta, na niej zapaska w drobne lcwiatki. N a szyi dwa sznury k o r a l i i n i e z b ę d n y w t y m o b r z ę d o w y m stroju r a ń t u c h , ozdobiony na k o ń c a c h drob­ n y m hafcikiom w kolorze czorwonym. Spuszczony warkocz z a w i ą z a n y jest na k o ń c u w s t ą ż k ą . N a głowie chustka w i ą z a n a w czepiec, ustrojona p r z y p i ę t y m i k w i a t k a m i . Opisany wyżej wosolny u b i ó r miał uzupełniać c y k l Stachowicza, a b y ł wy­ konany zapewne na z a m ó w i e n i e Grabowskiego, k t ó r y do­ pisał o d r ę c z n y m pismom okolicznościowe w i e r s z y k i . 46 Przorysy akwarelowe z malatur ściennych Stachowicza zacz5 nają się od Pochodu na ślub ( i l . 8). Prawdopodobnie jest t o wesele niezamożnego chłopa, k t ó r y nio może sobio pozwolić na konie; w ę d r u j ą więc na p i e c h o t ę p a ń s t w o młodzi, orszak zaproszonych gości i kapela. W pochodzie t y m widać dwie dziewczyny w d o ż y n k o w y c h wiońcach na głowie — być może druhnami są przodownico, a wesele odbywa się po żni­ wach, j a k to w y n i k a z wiorszyków zanotowanych przez A . Grabowskiego. K o b i o t y są ubrane na biało, za w y j ą t k i e m przodownic w granatowych, sznurowanych gorsetach i jednej kobiety na k o ń c u orszaku. Mężczyźni w granatowych suk­ manach — t o zamożniojsi kmiotkowie, „ m u z y k a " i dwaj chłopi odziani s ą — w kapolusze i w p ł ó t n i a n k i . Powrót od ślubu ( i l . 9), t o j u ż inno wosolo, z wesolnikami na dwóch furach, z k a p e l ą na pierwszej furze, zaprzężonej w dwie pary koni. Obok na konikach h a s a j ą drużbowie w granatowych sukmanach i czerwonych rogatywkach. U kobiet spotykamy czerwone i niebieskie gorsoty, białe, w i ą z a n e na głowach chustki oraz r a ń t u c h y . r 213 �I I . 35—42. Litografie ręcznie kolorowane, rys. Jan L e w i c k i , l i t . E . Simon w Strasbourgu [ w : ] Leon Zionkowicz. Les costumes du peuple polonais Zb. B i b l . Jagiellońskiej w K r a k o w i e . I I . 35. Krakowiacy — ubiór codzienny. I I . 36. Szkalmierzacy. I I . 37. Proszowiacy. I I . 38. Wielkopolanie. I I . 39. Górale Karpaccy na pasterstwie w Przedgórzach. Szczególnie interesujące jest Wiejskie wesele ( i l . 6), przerys z malatury w dworze w R z ą s c e . Niestety malatura nie zachowała się, prawdopodobnie została zniszczona w cza­ sie przeróbki dworu w 2. poł. X I X w . Wesele odbywa się na wolnym powietrzu przed k a r c z m ą . Część gości siedzi przy wyniesionych długich s t o ł a c h , część t a ń c z y krakowiaka, a reszta w malowniczych grupach siedzi na ziemi i stoi. Mimo naiwnej i p r y m i t y w n e j formy tego obrazka uderza nas niewymuszona swoboda i w d z i ę k t a ń c z ą c y c h par i reali­ styczne przedstawienie akcesoriów stroju weselnego. W kwia­ towych wieńcach na głowie w y s t ę p u j ą t r z y dziewczyny; jest wśród nich zapewne i panna m ł o d a . K o b i e t y są od iane w kolorowe spódnice, białe zapaski i wielobarwne gorsety, czerwone, granatowe, a nawet zielone, ugrowe i liliowe. N a głowach — w i ą z a n e chustki. Mężczyźni odziani najczęściej w odświętne białe sukmany z czerwonymi chwastami, u większości koszule są przepasane pasem z b r z ę k a d ł a m i . Widoczne są również i c i e m n o b ł ę k i t n e sukmany z czerwonym podbiciem, ozdobione karmazynowymi chwastami. Koszule prawie wszyscy mężczyźni noszą wypuszczone na spodnie, zgodnie z p a n u j ą c y m ówcześnie zwyczajem. Na głowach — kapelusze o s t o ż k o w a t y c h i o k r ą g ł y c h g ł ó w k a c h . Nie widzi­ m y t u u mężczyzn ani k a f t a n ó w , ani mieszczańskich kapot. 4 7 N a s t ę p n e akwarele z a t y t u ł o w a n e Poranek na wsi (il. 11), Śniadanie ( i l . 10), Odpoczynek południowy ( i l . 12) oraz Przy­ gotowanie do wieczerzy ( i l . 7) p o c h o d z ą z m a l a t u r y domu probostwa św. Szczopana na Piasku w Krakowie. Dwie z nich p r z e d s t a w i a j ą w n ę t r z e dworskiej izby czeladnej, k r z ą t a j ą ­ cych się p a r o b k ó w i dziewki w \ibiorach codziennych; k a ż d a z nich ma białą, w i ą z a n ą c h u s t k ę na głowie, niebieski gorsecik, a n i e k t ó r e z nich przepasane są p ł a c h t a m i złożonymi na dwa rogi: jeden r ó g k r y ł p r z ó d s p ó d n i c y , drugi •— t y l . Odpoczynek południowy to typowa scena sielankowa na tle nadrzecznego krajobrazu: obok grającego na skrzypeczkach chłopca dwie p r z y g l ą d a j ą c e się dziewczyny i t a ń c z ą c a na bosaka para. Chłopiec wzniósł p r a w ą r ę k ę w górę, a dziew­ 214 czyna w tanecznym r u c h u u c h w y c i ł a r ó g fartuszka, gestem p e ł n y m gracji i w d z i ę k u . Z a r ó w n o m a l a t u r y samego Stachowicza, pochodzące z 1. ćwierci X I X w . oraz późniejsze akwarele Gąsiorowskiego rozszerzają n a s z ą wiedzę o ludzie z okolic podkrakowskich. Przerysy Gąsiorowskiego z a s ł u g u j ą na pełne zaufanie, po­ nieważ z a r ó w n o w y g l ą d z a b y t k ó w kopiowanych, jak i wy­ g l ą d malatur b y ł przedmiotem o p r a c o w a ń i weryfikacji '. 4 * Twórczość Norblina jest już dostatecznie znana, spopu­ laryzowana w licznych reprodukcjach książkowych w ciągu dwustu lat, k t ó r e u p ł y w a j ą od d a t y jego przyjazdu do Polaki w 1774 r. » O znaczeniu Norblina dla etnografii napisał ob­ szerną monografię Jan S t a n i s ł a w B y s t r o ń . Szerog analiz Bystronia opiera się na Zygmuncie Batowskims". Norblin w swojej twórczości dokumentuje t y p y ludowe wiojskie, miejskie i podmiejskie, postacie r ó ż n y c h ulicznych sprze­ d a w c ó w , rzemieślników, ż e b r a k ó w , sceny w karczmach, gdzie mioszali się ze sobą przedstawiciele r ó ż n y c h warstw społoczn y c h oraz charakterystyczne sceny uliczne w trzech ostat­ nich dekadach X V I I I w . W pracy Bystronia znajdujemy nie t y l k o m a t e r i a ł opisowy, ale również k r y t y c z n ą ocenę r y s u n k ó w , a zwłaszcza zestawienie zachowanej w zbiorze Gabinetu G r a f i k i Muzeum Czartoryskich t e k i , zawierającej oryginalne r y s u n k i i akwarelo Norblina, ze sztychowanym w y d a n i e m Polskich Ubiorów Ludowych wykonanych przez Debucourta w P a r y ż u . B y s t r o ń w sposób krytyczny ocenia twórczość Norblina, w y ł ą c z a z opisu rzeczy o niepewnej proweniencji z m a t e r i a ł u , k t ó r y p r z y g o t o w a ł Norblin dla Debucourta w postaci 81 r y s u n k ó w i opatruje je stosownym komentarzem. N a l e ż y t y l k o żałować, iż 24 tablice, które B y s t r o ń o p u b l i k o w a ł w swojej pracy w 1934 r., nie są wydane w kołorzo. W y d a n i e Debucourta, wykonane tech­ n i k ą kolorowego sztychu i t e c h n i k ą a k w a t i u t y posiada tak 4 ��I I . 40. Lublinianie iv dzień weselny. I I . 4 1 . Sitarze wielką subtelność i precyzję, że ... „ p a t r z ą c na gotowe od­ bicia, nie myśli się, by to m i a ł y b y ć rzeczy drukowano. R o b o t y jego m a j ą ł u d z ą c y w y g l ą d g w a s z ó w lub akwarol; w mikroskopijnej ziarnistości a k w a t i n t y niknie suchość sztychu, wszystko wychodzi j a k b y spod r z u t u wilgotnego p ę d z l a " ' J . Niezależnie od wysokich walorów technicznych wydawnictwa B y s t r o ń zarzuca Dobucourtowi skonwencjo­ nalizowanie tła i p o s t a c i . „ O s o b y w y g l ą d a j ą t u subtolnioj niż we wzorze, o rysach bardziej poprawnych, alo toż i bardziej banalnych; tło k t ó r e już u Norblina b y ł o dość szablonowo zaznaczone, jost t u szczególniej opracowano, alo już zupełnie schematycznio, po miejsku (i po francusku)". Nadto B y s t r o ń stwierdził b ł ę d y w podpisach: chłopka lubelska oznaczona jest w t ł u m a c z e n i u francuskim jako ,.Paysanne do L i t h u a nie", Podlasianka figuruje jako „ P a y s a n n o de Polosio" i t p . Norblinowskie t y p y ludowo weszły do r ó ż n y c h książek polskich o treści etnograficznej jako ilustracjo już w 1. poł. X I X w. Wykorzystuje je Ł u k a s z Gołębiowski w swojej tablicy ilustrującej Lud Polski, n a s t ę p n i e posługuje się n i m i Jan Lewicki, w y k o n u j ą c rysunki do wydawanogo od 1841 r. dzieła Leona Zienkowicza : Les costumes du peuple polonais. Inspirowanie się t e m a t y k ą rodzajową, malowanie cha­ rakterystycznych t y p ó w ż e b r a k ó w , kalek, n ę d z a r z y , sprze­ dawców oraz t e m a t ó w z a c z e r p n i ę t y c h z życia wsi zaznacza się szczególnie u uczniów Norblina: Michała Płońskiego i Aleksandra Orłowskiego. * Realizm w sposobach ujęcia tematu i styl r y s u n k ó w z natury zw.,,pittoresque" spotykamy w i a t a c h trzydziestych X I X w . u Kajetana Wincentogo Kielisińskiogo, grafika o mniejszej skali talentu, lecz r ó w n i e p ł o d n i e j a k N o r b l i n d o k u m e n t u j ą c e g o l u d o w ą kostiumologię. Twórczość K i e l i ­ sińskiogo jost mnioj spopularyzowana, a w-iele jego prac nio doczekało się wydania ani komentarza. Kiolisiński w y k o n a ł m n ó s t w o r y s u n k ó w z n a t u r y w cza­ sie swoich w ę d r ó w e k po kraju w latach 1832—1840, zrobił t a k ż e o g r o m n ą ilość k o p i i zo znanych dzieł m . i n . z Kodeksu Baltazara Bohema, rysował ubiory historyczne, kopiował stare pieczęoie, miał szkicownik w y p e ł n i o n y przorysami z Norblina i innych malarzy, a to wszystko w celu wydania 216 od Zamościa. 2 albumu u b i o r ó w ' . Niestety, j a k molancholijnio piszo A m b r o ż y Grabowski w Tece poświęconoj twórczości Kieli­ sińskiogo: „ A r s longa, v i t a brevis" — nie danym mu było w y d a ć dzieła, do k t ó r e g o p r z y g o t o w a ł wiele rytowanych b l a c h . Dopiero po jego śmierci w 1849 r. u d a ł o się przed­ siębiorczemu księgarzowi p o z n a ń s k i o m u Janowi Konstan­ temu Ż u p a ń s k i e m u w y d a ć Album K. W. Kielisińskiego w 1853 r. z rozproszonej już s p u ś c i z n y po artyście'" . 53 4 W y d a n y Album s p o t k a ł się z s u r o w ą oceną Kraszew­ skiego. Stwierdza on, że brak s t u d i ó w u Kielisińskiogo (chociaż biografowie Kielisińskiego p o d a j ą , że uczył się r y s u n k u u Piwarskiego), z a s t ą p i o n y d u ż y m talentem i praco­ witością daje w y n i k i miorno, zwłaszcza w pejzażach. Nato­ miast podnosi słusznio cochy tak cenne dla miniaturzysty, jak d o k ł a d n o ś ć , d e l i k a t n o ś ć , sumionność i wielkie zamiło­ wanie w dokumentowaniu szczogółów, w kopiowaniu płaskorzoźb, pioczęci i starych o r n a m e n t ó w . „ P e ł n o matoryałów ciekawych do historyi, stroju, do życia ludu, do obrazów mioyscowości... Kiolisiński niemal codzionnio coś schwycił, n a r y s o w a ł i w y r y ł — r o z m a i t o ś ć ogromna., a wśród toy ilości połno rzoczy ciekawych. A l b u m to pozostanio jako za­ bytek szacowny po artyścio, k t ó r y j a k u nas ludzi wielu, nio dorósł togo czem b y ć m ó g ł i z m a r ł z obiotnicą niedotrzy­ m a n ą na u s t a c h " " . Poza m i n i a t u r o w y m i , ale zawsze precyzyjnie wykona­ n y m i akwafortami, Kiolisiński pozostawił t e k ę akwarel — szkiców z natury, rejestrujących wiernie rozmaitość ubiorów ludowych. M a t e r i a ł ten zasługuje w pełni na osobne opraco­ wanie monograficzne, a szczególnie na staranne wydanio ilu­ stracji barwnych, s t a n o w i ą c y c h bogaty m a t e r i a ł dla badaczy u b i o r ó w ludowych. Toka t a z n a j d o w a ł a się w zbiorze bibliotocznym Jerzogo Moszyńskiogo, a pozyskana zost&łi w 1929 r. dla Gabinetu R y c i n Polskiej Akademii Umiejęt­ ności w KraJcowio . Piorwszą w z m i a n k ę w litoraturzo o ak warelaoh Kielisińskiogo znajdujomy w artykule Zofii Amoiso nowoj, dopioro w 1938 r . " 56 Teka liczy obecnie 93 kolorowe rysunki piórkiem (il. 1329), wiernie o d d a j ą c e k o l o r y t u b i o r ó w ludowych i ich cech; charakterystyczno, j a k zdobnictwo i sposób noszenia róż n y c h części odzioży. Oprócz w i e ś n i a k ó w w ubiorach od �I I . 42. Podlasianie świetnych rysuje Kiolisiński s p r z e d a w c ó w k r ą ż ą c y c h ze swoim towarem w koszykach na plecach, stolarskiego chłopca z Warszawy obwioszonogo drewnianymi wyrobami, w ś r ó d których m o ż e m y dostrzec nie t y l k o stołki, ławeczki dla clzioci, zabawki, ale i n a ł o ż o n ą na głowę i ramiona szafkę na nocno naczynio, dalej koszykarza, sprzedawcę cebuli, furmana z kołomaźnicą, tragarza, w ę d r o w n e g o sprzedawcę soku, Bojkę h a n d l u j ą c o g o orzechami we Lwowie, pasterza w malowniczej o p o ń c z y oraz interesujący c y k l u b i o r ó w obrzędowych z M e d y k i , koło P r z e m y ś l a (ił. 30). Kielisiński różnicuje w swoich akwarelach ubiory na: dziewczęce, pa­ robków, kobiet z a m ę ż n y c h , z a m o ż n y c h gospodarzy oraz na ubiory noszono z i m ą i latem. Z samej M e d y k i , gdzie prze­ bywał dłuższy czas, daje Kiolisiński 17 plansz r ó ż n y c h ubio­ rów. Nioktóro z nich s ą później przorysowywane i wykonano techniką k w a s o r y t u . 58 Na u w a g ę zasługują bardzo staranno, j a k na owe czasy, odręczne podpisy ich autora, s t w i e r d z a j ą c e proweniencję, datę wykonania, a w w y p a d k u przerysu również autora pierwotnego rysunku. T a k i c h p r z e r y s ó w spotykamy w tzw. Toco Moszyńskiego zaledwie p a r ę . I t a k Kielisiński przery­ sował na podstawio r y s u n k u Jerzego Głogowskiego k o b i e t ę ze Szkła spod Lwowa (akw. nr 70) oraz Górala i Góralkę ze Stryjskiego (akw. b. nr). B y ć może w ubiorze kobiety ze Szkła udorzyło go bardzo interesujące nakrycie głowy, stastanewiące rodzaj kapy i średniowiecznego p o d g ę b n i k a , lamowanego u d o ł u czerwonym haftom, z chwastami w na­ rożach . 55 Zasięg penetracji terenowych Kiolisińskiego odzwiercie­ dlony w jogo akwarolaeh i akwafortach obojmuje okolice Krakowa, gdzie p r z e b y w a ł on przed 1834 r., i robił s t ą d wyprawy na całą okolicę. Odwiedził malowniczy Mników, cel wyoioczok mieszczan krakowskich, wo wsiach podkra­ kowskich z a o b s e r w o w a ł wiole scen, k t ó r o n a s t ę p n i e r y s o w a ł z zacięciem k a r y k a t u r z y s t y ( i l . 32). Z K r a k o w a p o c h o d z ą kapitalne postacie sprzodawców chlebów ,,promnickich" (prądnickich), kramarzy h a n d l u j ą c y c h k s i ą ż k a m i , mieszczki w dostatniej jupco, sprzedającej wota pod kościołem Panny Marii, w ę d r u j ą c y c h górali ( i l . 33), druciarzy ( i l . 31), bandosów, dudziarzy, lirników, d z i a d ó w . Na K a l w a r i i Zebrzy­ dowskiej rysuje Kielisiński chłopa sprzedającego dewocjo­ — Mazury. nalia ( i l . 34). K r a m zaimprowizował kramarz z dwóch pio­ nowych tyczek, połączył je sznurkami i zawiesił na nich płócienne i papiorowe obrazy, różańce, szkaplerze, kropielniczki i kropidołka, a na drewnianej ławio ustawił książki, lustorka, krucyfiksy i ulotne d r u k i . Z Krakowa pochodzą również r y s u n k i architektury, a na ich tle drobne postacie mieszczan, ulicznych śmieciarzy i w ę d r o w n y c h górali z du­ dami i n a r z ę d z i a m i pracy. Dalszo w ę d r ó w k i po kraju w okolicy Krosna, Sanoka, Liska, Boska w 1834 r. przyniosły rysunki z natury tamtej­ szego l u d u w ubiorach o d ś w i ę t n y c h i codziennych. Bogaty i barwny jest roportaż rysunkowy Kiełisińskiego ze Lwowa i okolicy. W jogo p i ó r k o w y c h rysunkach spotykamy nie t y l k o pojedyncze postacie, ale i mało scenki. Fascynowało Kiełisińskiego zmieszanie się r ó ż n y c h grup kostiumologicznych, s t ą d rozmaitość rysowanych t y p ó w , j a k na przykład proszalnego dziadka w malowniczej, ł a t a n e j opończy, lwow­ skiego tragarza, wędrownego sprzedawcę plecionych ko­ białek, bednarza z K u l i k o w a , wieśniaka z Żółkiewskiego sprzedającego poziomki, lwowskiego lampiarza czy prze­ kupkę. Ponetracje terenowe Kiełisińskiego obejmują w okoli­ cach Lwowa takio miejscowości, j a k Kurowice, Gródek, Złoczów, Podhorce, dalej — okolice Sambora, Stryja, Buko­ w i n ę , a na Podolu w dawniojszym cyrkule stanisławow­ s k i m — wsie: Niżniów nad Dniostrom, Znibród, miasteczko Jazłowiec i miasto Buczacz nad St-rypą. Szczególnie barwnie w y g l ą d a ok. 1836 r. korowód postaci z małego Jazłowca, gdzie m i e s z k a ń c y nosili zarówno paradny ubiór mieszczań­ ski, j a k i u b i ó r wieśniaczy. W 1840 r. na zaproszenie Tytusa Działyńskiogo K i e l i ­ siński przeniósł się do K ó r n i k a w P o z n a ń s k i e m , tak więc Wielkopolska b y ł a n a s t ę p n y m rojonom penetracji tereno­ wych. Z terenu Wielkopolski zachowało się k i l k a jego akwa­ fort, p r z e d s t a w i a j ą c y c h l u d z okolic K ó r n i k a , Kościana i Poznania. Trz3 r y s u n k i z o s t a ł y zamieszczone w książoczce Jana Józefa L i p i ń s k i e g o : Piosnki Ludu Wielkopolskiego, P o z n a ń 1842, lecz nie podano autora r y s u n k ó w . Słusznie więc włączyły to rysunki autorki Cichowicz i O r a ń s k a do spuścizny po Kiolisińskim (być może zresztą, żo w zbiorach kórnickich zachowały się o r y g i n a ł y z jego s y g n a t u r ą ) . r 60 217 �z weselem z okolic P r z e m y ś l a . Ciekawe t e ż są jego scenki obyczajowe z Krakowskiego, p r z e d s t a w i a j ą c e sąsiedzkie pogwarki, b a b ę z m i o t ł ą b i j ą c ą chłopa wracającego z flachą w ó d k i , zupełnie niewstydliwe iskanie się m a ł ż e ń s k i c h par i t p. W zostawionju ikonografii dla 1. poł. X I X w. nie można p o m i n ą ć dzieła Leona Zienkowicza; Les costumes du peuple polonais . Bogato ilustrowane r y s u n k a m i Jana Lewickiego dzioło Zienkowicza b y ł o j o d n ą z pierwszych etnograficznych książek o polskim ludzie, d r u k o w a n ą za g r a n i c ą , napisaną przez polskiego autora i i l u s t r o w a n ą przoz polskiego artystę, Jak głosi t y t u ł przedmiotom opisu b y ł y nio t y l k o stroje lu­ dowo, locz t a k ż o zwyczaje, obyczajo, p r z o s ą d y ludu polskiego, litewskiogo i ruskiego. Ponadto k s i ą ż k a zawiora szereg wia­ domości historycznych. N a 39 litografowanych rysunków, 17 jest p o ś w i ę c o n y c h polskim grupom etnograficznym, 13 — grupom litewsko-ruskim, jedna — mieszczanom lwowskim, jedna — szlachcie, a 6 — ubiorom wojska polskiogo z czasów K s i ę s t w a Warszawskiego. Napisy na poszczególnych plan­ szach są s p o r z ą d z o n e w czterech j ę z y k a c h : polskim, fran­ cuskim, niemieckim i angielskim. Litografie są ręcznio kolo­ rowano a k w a r e l ą i gwaszem, ponadto niezależnie od rysunku n i e k t ó r e szczegóły stroju są u z u p e ł n i a n e kolorom. D l a orien­ tacji czytelnika podam bibliograficzny wykaz litografii w brzmieniu o r y g i n a ł u : K r a k o w i a c y — u b i ó r świąteczny, K r a k o w i a c y — u b i ó r codzienny ( i l . 35), Szkalmierzacy (il. 36), Proszowiacy ( i l . 37), Skawiniacy, K i j a c y z P o d g ó r z a , Górale T a t r a ń s c y (sic!), Górale Karpaccy na Pasterstwie w Przed­ g ó r z a c h ( i l . 39), Mazury, Kujawiacy, K u r p i e , Wielkopolanie (ił. 38), O k r ę ż n e w Sandomierskiem, Lublinianie w dzień weselny (ił. 40), Sitarze od Zamościa (ił 41), Podlasianie — Mazury ( i l . 42), Podlasianie — Rusini, P i ń c z u k i , Mioszkańcy Puszczy Białowieskiej, L i t w i n i (Les Habitans dos onwirons de W i l n o , Mińsk, Grodno, et ceux la Samogitie), Wioczór dziewic w okolicach Mińska, W i e ś n i a c y z okolic Grodna, Ż m u d z i n i , W o ł y n i a n k i , P o d o ł a n i e , U k r a i ń c y , Czumak w dro­ dze, Mieszczanie od Lwowa, Wieśniaczki od Jarosławia, B o j k i , H u c u ł y , Szlachta polska w dawnych ubiorach; 5 lito­ grafii wojska polskiego, jedna: P o w s t a ń c y polscy z 1831 r. 61 I I . 43—47. Akwarele Ksawerego Preka. Zb. Gab. Graf. B i b l . Jagiellońskiej w Krakowie, I 180, 183—186. I I . 43. Parobcy krakowiacy i parobek z okolici miasteczka Pilzna. R e a s u m u j ą c : ubiory ludowe u Kielisińskiego o b e j m u j ą t e r y t o r i u m Wielkopolski, częściowo Mazowsze, a przede wszystkim Małopolskę: Iłżeckie, Sandomierskie, K r a k o w ­ skie, Rzeszowskie, Pogórze i d a w n ą Galicję wschodnią. W akwarelach m o ż n a odnaleźć różne szczegóły ubioru, k t ó r e w 2. poł. X I X w . s t a n o w i ł y coraz t o rzadsze r e l i k t y , wypierane przez f a b r y c z n ą p r o d u k c j ę . Tak więc Kielisiński notuje archaiczne zawicia, zawijki, łoktusze czy r a ń t u c h y noszone na ramionach przez kobiety w lecie, a w zimie"służące do okręcania głowy i zastępujące późniejsze chustki. Kielisiński zaznacza na r a ń t u c h a c h mniej lub bardziej roz­ winięte hafty, wykonane najczęściej c z e r w o n ą n i t k ą . B y ł o to tzw. „szycie czerwcem". Na głowach kobiet widzimy w i ą z a n e krótsze r a ń t u s z k i lub również haftowane bawełnice, służące do przewiązywania czepców po ślubie przez m ę ż a t k i . U dziew­ cząt spotykamy na g ł o w a c h „ ł u b k i " lub „ c z ó ł k a " ozdabiane wieńcami ż y w y c h k w i a t ó w i p ę k a m i w s t ą ż e k . Często w y s t ę ­ powały w kobiecych ubiorach spódnice drukowane, zwane „ w y b i j a n k a m i " . Rysowany na nich ornament jest na tyle wyrazisty, że m o ż n a o d c z y t a ć spionowane m o t y w y roślinne o geometrycznej stylizacji, czasem t y l k o skromny ornament składający się z p a s k ó w i kropek. Wiernie są również oddane kolory spódnic drukowanych: t ł o jest najczęściej białe, a ornament — ciemnoniebieski lub czarny, niekiedy z do­ datkiem koloru karminowego . W y s t ę p u j ą t e ż spódnice w miarowe p r ą ż k i ciemnoniebieskie l u b czerwone, wykonano z podobnego płócienka, z k t ó r e g o szyto m ę s k i e spodnie. Pozostawił Kielisiński bogaty m a t e r i a ł rysunkowy z l a t 1835 i 1836, d o k u m e n t u j ą c y noszone w okolicy Sieniawy, Przeworska i Radymna b ł ę k i t n e ż u p a n y kobiece o czerwo­ n y m p o d b i c i u . R ó w n i e ż i n t e r e s u j ą c y jest p r z e g l ą d m ę s k i c h sukman i charakterystycznego ich zdobnictwa, daleko od­ biegający od stereotypowego w y o b r a ż e n i a , że ubiór chłopa p a ń s z c z y ź n i a n e g o b y ł jednostajny i smutny. 61 62 Kielisiński p o z o s t a w i ł ogromne bogactwo m a t e r i a ł u nie t y l k o do kostiumologii, ale również do ludowych o b r z ę d ó w : rysował o n scenki obrzędowe, j a k chodzenie z turoniem, z gwiazdą, przedstawienie szopkowe oraz zwyczaje z w i ą z a n e 218 N a j b o g a t s z ą d o k u m e n t a c j ę ikonograficzną posiada t u grupa K r a k o w i a k ó w , ilustrowana a ż sześcioma planszami. T u Lewicki powtarza pięć r y s u n k ó w p o d w ó j n y c h par ze Stachowicza, a jeden rysunek K r a k o w i a k a i Krakowianki w codziennym ubiorze — z Norblina. W innych rysunkach w i d a ć sylwetki przetworzone z Norblina, lecz nie we wszyst­ kich. Potrzebne b y ł y b y t u jeszcze inne m a t e r i a ł y porównaw­ cze, zwłaszcza żo nie jest wykluczone, iż część rysunków w y k o n a ł L e w i c k i na podstawie autopsji, oraz b y ć może, k o r z y s t a ł z m a t e r i a ł ó w Zienkowicza oraz d o s t ę p n e j w owym czasie literatury. Lewickiego nazywano sztycharzem — rewo­ lucjonistą. B y ł on człowiekiem bardzo zdolnym i utalento­ w a n y m , lecz p o z o s t a j ą c y m pod s i l n y m w p ł y w e m francuskiej sztuki ilustracyjnej. Jego sylwetki chłopów polskich, jak to już p o d k r e ś l a n o w literaturze, są dalekie od polskiej rzeczy­ wistości. Są one wyrazem romantycznego widzenia ludu wiejskiego zgodnie z upodobaniami odbiorców swojej opoki. J e ż e l i współcześni zarzucali Kielisińskiemu, że „ b y ł wiernym n a ś l a d o w c ą n a t u r y i że za m a ł o s t a r a ł się o uidealizowanio przedstawianego przedmiotu, w t y m przynajmniej stopniu, w j a k i m pojęcie sztuki niezbędnie w y m a g a " , to Lewicki po­ szedł w kierunku przeciwnym, t z n . takiej idealizacji, która b u d z i ł a sprzeciwy nawet u P o l a k ó w w X I X w . 6 4 Mimo, żo szereg litograficznych r y s u n k ó w Lewickiego w książce Zienkowicza nie jest dla nas ź r ó d ł e m pierwotnym, k s i ą ż k a jako całość spełniła bardzo w a ż n ą funkcję populary­ z a t o r s k ą , a poprzez ilustracje polskich u b i o r ó w i zwyczajów rozpowszechniła w Europie znajomość naszej k u l t u r y . L e w i c k i jeszcze raz r y s o w a ł ubiory ludowe, w innym nieco u j ę c i u ; w czasie codziennych wiejskich zajęć i prac, �I I . 44. Dziewczyny i młodzieniec z okolicy miasteczka Dynowa. I I . 45. Dziewczyna i młodzieniec z okolicy miasteczka I I . 46. Dziewczyna i młodzieniec z miasteczka Korczyny. I I . 47. Dziewczyna i młodzieniec z okolicy Krosna. w Kalendarzu Ściennym na Bok 1844, w y d a n y m n a k ł a d e m Józefa Cypoena w Krakowie. Kalendarz t e n wkleił do swojej Teki A m b r o ż y Grabowski. Przedstawia on Podlasian, Rusi­ nów, rodzinę M a z u r ó w przed c h a t ą wraz z dziećmi, g r u p ę Górali, krakowskich c h ł o p ó w w r a c a j ą c y c h z pracy, chłopów wielkopolskich w r a c a j ą c y c h z j a r m a r k u , a wszystko — na tle krajobrazu. * Niewielka ilościowo, lecz ogromnie cenna, jeżeli chodzi o d o k u m e n t a c j ę szczegółów ubioru, jest spuścizna malarska Ksawerego Preka. Akwarele jego p o w s t a ł y ok. 1832—1837 r. Jasła. B y ł on autorem a l b u m u : Wizerunki Znakomitych Ludzi w Polszczę. A l b u m ten, w y d a n y staraniem autora, składał się z k o p i i zachowanych w 1. poł. X I X w . obrazów, n a g r o b k ó w , rzeźb. M a t e r i a ł y etnograficzne tego głuchoniemego człowieka p o w s t a ł y w dążeniu, aby d a ć świadectwo możliwie wierne c a ł e m u środowisku. W spuściźnie, k t ó r e j część zapisał testa­ mentem w 1863 r. Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie — odnajdujemy w n ę t r z e w rodzinnym Nozdrzcu, sceny z polo­ wania, p o r t r e t y najbliższych krewnych, służby, ubiory wiej­ skie, a przede wszystkim wizerunki znakomitych ludzi. R y s u n k i swoje w y k o n y w a ł z podziwu g o d n ą p e d a n t e r i ą , zwłaszcza szczegóły ornamentyki strojów i detali ubioru. 219 �karbownik w ubiorze l u d o w y m w stroje nieludowo. i dwaj służący, odziani I n t e r e s u j ą c y m u z u p e ł n i e n i o m r y s u n k ó w Preka są nie­ k t ó r o u s t ę p y z p a m i ę t n i k ó w , d o t y c z ą c o u b i o r ó w ludowych. Uwagi te świadczą, że Prok nie b y ł bezkrytycznym obserwa­ torem, ale s t a r a ł się w y t r o p i ć charakterystyczno różnice i wy­ t ł u m a c z y ć ich p r z y c z y n ę . „ W K r o ś c i e n k u i okolicy włościanie u b i e r a j ą się na święto w płaszcze biało z k o ł n i e r z a m i wy­ cinanymi, sznurkami kolorowymi obszywane i pod szyją spięto, k t ó r o n a z y w a j ą m a n t ą (manta), koszulę wykładają na spodnie, obciskając j ą szerokim s k ó r z a n y m pasem. Ka­ pelusz czarny z rondem to w i ę k s z y m to mniejszym, opasany t a ś m ą m a n s z e s t r o w ą , z przodu s p r z ą c z k a błyszcząca. Na zimę zaś m a j ą biało, tkano, wysokie czapki, k t ó r e nazywają szlafmycą. Nazwiska n i e k t ó r y c h włościan tej wioski, którą zamieszkujemy w s k a z u j ą t a k ż o , żo ich ojcowie b y l i przy­ chodniami z Niemiec. N i e k t ó r z y nawet nie m a j ą fizjognomii p o l s k i e j " . W malowanych przez siebie planszach Prek zestawia zróżnicowano ubiory, lecz stara się przodstawić u b i ó r t y p o w y dla zwiedzanej okolicy. Jako b y s t r y obser­ wator, d u ż o p o d r ó ż u j ą c y , podziwia bogato zdobnictwo stro­ j ó w sądeckich, ocenia je okiem malarza już w 1841 r . W zapisach p a m i ę t n i k a r s k i c h przodstawia ubiory Mazurów z okolic J a s ł a , dajo opis ubioru wiejskiego z D u k l i na Rusi, komontujo ubiory ze Szczawnicy w 1832 r . 66 67 68 I I . 48—50. Chromolitografie wg rys. Wojciecha Gersona, l i t . E . Desmaisons z albumu Oostumes Polonais... Zb. B i b l . Jagiellońskiej w Krakowie. I I . 48. Z okolic Krakowa. Współcześni cenili wierność p r z e d s t a w i e ń , a późniejsi k r y ­ tycy, j a k Zofia Ameisenowa podnosili wartości dokumentalne jego akwarel. Prek b y ł również autorom p a m i ę t n i k ó w , w y ­ danych z rękopiśmiennej spuścizny przoz H e n r y k a B a r y c z ą w 1959 r.«s Nie b ę d z i e m y w n i k a ć t u t a j czy ocena artystycz­ nej wartości sformułowana przez B a r y c z ą jest s ł u s z n a : „ P o z b a w i o n y należytego w y k s z t a ł c e n i a nie rozwinął w ma­ larstwie ani większego rozmachu twórczego, ani nie w y k a z a ł inwencji. Obrazy jego cechuje sztywność, konwencjonalizm formy i p r y m i t y w n a naiwność, w kompozycji znać b ł ę d y i operowanie szablonem ... W swych obrazach etnograficz­ nych stosował m a n i e r ę r o k o k o w ą , wymuskanie i c u k i e r k o w ą gładkość d a l e k ą od realistycznego ujęcia . . . " B y ć m o ż e właśnie dzięki tej spocyficznej dla epoki romantycznej idealizacji akwarele Preka m a j ą dla etnografa t a k duże znaczenie. Wykonane są z t a k ą dokładnością, że na ich podstawie m o ż n a bezbłędnie z r e k o n s t r u o w a ć bogato zdobnictwo ubioru, a na­ wet o d t w o r z y ć częściowo krój pewnych jego detali. Chociaż malowano sylwetki Preka m a j ą coś z elegancji u b i o r ó w z żurnala, przedstawia on je na tle d o m k ó w , szachownicy pól, krajobrazu zróżnicowanego na dalekim planie, lecz bez troski o p e r s p e k t y w ę , co nadaje jego obrazkom charakter malarstwa prymitywnego. W swoich akwarelach, malowanych t e c h n i k ą nieskazitel­ nej miniatury, Prek zestawia łącznie 27 postaci na 11 plan­ szach o w y m . 28 X 24 cm. Z okolic Krosna z a c h o w a ł y się dwie planszo, pokazujące 5 postaci w ubiorach (ił. 47), z Sędzi­ szowa Małopolskiego — dwie plansze z pięcioma ubiorami, z Korczyny — jedna plansza z dwiema postaciami, chłopca i dziewczyny, z okolic J a s ł a — dziewczyna i młodzieniec (ił. 45), z Dynowa, k. Brzozowa — dwie dziewczyny i mło­ dzieniec, z Pilzna i Krakowskiego — trzech p a r o b k ó w : d w ó c h K r a k o w i a k ó w , f u r m a n ó w , i jeden furman z Pilzna ( i l . 43), z okolic Szczawnicy — ubiory góralskie dziewczyny i mło­ dzieńca, z Lubienia w okolicach Lwowa — nie kolorowano popiersie m ł y n a r z a i m ł y n a r k i oraz z rodzinnego Nozdrzca — 220 O ubiorach z miasteczka Korczyna piszo: „Korczyna styka się z Odrzykoniom. Rzecz dziwna, żo tamtejsi miesz­ k a ń c y r ó ż n i ą się widocznie od innych z n i m i graniczących. Musiała t a m niogdyś osiąść j a k a ś cudzoziemska kolonia. U b i ó r kobiot podobny jost czeskiemu lub szląskiemu. Noszą spódnice niobieskio i takie same fartuszki. Dziowczęta wszystkie włosy zaczesują na t y ł ; czoło p r z y k r y t o jost dwoma lub trzema kolorami w s t ą ż e k i p r z y p i ę t y do nich wienioc z r u t y osobliwoj formy, bo właśnie j a k kubek zielony. Dziwić się trzeba, j a k on się t a m t r z y m a . Mężczyźni noszą popielato, j a k oni n a z y w a j ą b r u ś l i k i . Jost to gatunek kapoty, a pod spodom kamizelka niebieska i spodnio tego samogo koloru. Na głowie kapelusz m a ł y , czarny. Jest wielu spo­ m i ę d z y nich p i j ą c y c h k a w ę . Mało k t o posiada grunt, naj­ więcej t k a c z ó w " . 6 9 • Wojciooh Gorson rozpoczyna swoją działalność arty­ s t y c z n ą od w ę d r ó w e k plonerowych, s t u d i ó w krajobrazo­ w y c h , szkiców i akwarelek t y p ó w ludowych, s t u d i ó w archit o k t u r y i o b r a z ó w religijnych . Plonom licznych wędrówek pioszych po k r a j u z okresu młodzieńczego jost zebrany m a t e r i a ł etnograficzny, d o k u m e n t u j ą c y różno t y p y ubiorów ludowych z lat 1849—1853, nie na podstawie kompilacji i p r z e r y s ó w z innych a u t o r ó w , lecz na podstawie własnej obsorwacji. Gorson b y ł przede wszystkim malarzem, dlatego też walory estetyczne w wyborze malowanych modoli miały dla niego znaczenie d o m i n u j ą c e . Nie b y ł natomiast ani kostiumologiom,ani etnografem, o czym zapomina Malewski, k o m e n t u j ą c jego m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . Matoriały ikono­ graficzne pozostawione przez Gersona wzbogacają naszą wiedzę o ubiorach ludowych, lecz w y m a g a j ą zarówno uzupeł­ nienia, j a k i komentarza etnografa. W roku 1855 wy dał Gerson album z litografowanymi ubiorami l u d o w y m i p t . Costumes Polonais, dessines d'après nature par Gerson, Lithographies par E. Desmaisons, Publie par Daziaro a Varsovie, Paris, Moscou et St. Petersbourg, I m p . Lemorcier, Paris. A l b u m zawiera 14 plansz barwnych, wykonanych t e c h n i k ą chromolitografii z n a s t ę p u j ą c y c h tere­ n ó w (wykaz w brzmieniu o r y g i n a ł u ) : Z okolic Suwałk. Z okolic Tykocina, Z okolic P ł o c k a , Podlasianie, Mazury. Z okolic Sandomierza, z okolic Augustowa, Galicyanio, Z okolic K u j a w , Z okolic K r a k o w a (il. 48), Lublinianie (il. 49), Lublinianie (napis b ł ę d n y , są to Krakowiacy), Krakowiacy (il. 50) (napis b ł ę d n y , są to Lublinianie). 70 71 r �Gerson najczęścioj zostawiał grupowo osoby na plan­ szach, przedstawiał je w swobodnych gestach, z a t r y b u t a m i w formio narzędzi pracy, j a k sochy, drowniane ł o p a t y , sier­ py, zabawki w r ę k a c h dzioci, i umieszczał je na tle krajobrazu wiejskiego lub miejskiego oraz na tle w n ę t r z a domu. Rysował to, co widział w czasio swoich w ę d r ó w e k letnich, brak tu więc ubiorów zimowych. Oprócz plansz p o c h o d z ą c y c h z wymienionego wyżej albumu, istniała znacznie większa ilość wykonanych przoz Gersona plansz, k t ó r o b y ć m o ż e weszły do innego wydania albumowego niż o g l ą d a n y przeze mnie egzemplarz z Biblio­ teki Jagiellońskiej, względnie nie z o s t a ł y zlitografowane. Wskazywałoby na to stare tableau fotograficzne, wykonane przez J. Lissnora w Poznaniu z tytułom w j ę z y k u polskim i francuskim, wykonane w 2. poł. X I X w . Chociaż przy tytulo brak nazwiska Gersona, zestaw m o ż n a zidentyfikować na podstawie fotografii plansz z wymionionogo albumu i na podstawie coch stylistycznych. W owalne obramowanio wkomponowano 24 plansze, z k t ó r y c h 10 nie b y ł o publiko­ wanych w Coatumes, nie są m i znane one z innych wydaw­ nictw. Napisy pod fotografiami są podane s k r ó t o w o , bez tych błędów, k t ó r o w k r a d ł y się do p o d p i s ó w w albumie. Część jest sygnowana nazwami miast, w okolicach k t ó r y c h rysunki zostały wykonane, np. K r a k ó w , Warszawa, „ A u g u stowo", ,,Sandomirz", W i l r o , Grodno, Tykocin, Płock, Pleszew, K u r n i k . . I n n o napisy — to nazwy grup regional­ nych: Krakowiacy, Mazury (dwio plansze), Podlasianie, Lublinianie (dwie plansze), „Galnyyanio", „Galicyjskie Ma­ zury", a jodon napis dotyczy o b r z ę d u „Wesele krakowskie". Gerson był ilustratorem części kolborgowskiego „ L u d u " . Jego grupowo litografie w „ L u d z i e " nie p o k r y w a j ą się na opól z tym, co daje on w swoim albumie. W jakiej mierze planszo w „ L u d z i e " b y ł y w y n i k i o m jego w s p ó ł p r a c y z K o l borgiem i jaka b y ł a ingoroncja Kolberga, jego dezyderaty odnośnie t y p ó w u b i o r ó w dla r ó ż n y c h grup regionalnych — to wymagałoby joszczo wyjaśnienia i opracowania. Działalność Walerego Eliasza Radzikowskiego, malarza, ilustratora i popularyzatora polskich u b i o r ó w ludowych rozwijała się w k i l k u kierunkach. W zakresie kostiumologii I I . 49. Lublinianie. historycznej p o s z u k i w a ł i p r z e r y s o w y w a ł ze źródeł ikono­ graficznych i z r ó ż n y c h książek o kostiumach m a t e r i a ł y dla u b i o r ó w od I X — X V w., w t y m t a k ż e i dla ubiorów ludowych. I n n y kierunek jego działalności — to rysowanie współ­ czesnych ubiorów ludowych i ilustrowanie wielu swoich w ł a s n y c h prac oraz innych książek. AValory Eliasz jest autorem obszernej kostiumologii opartej na szerokim ma­ teriale ź r ó d ł o w y m . Ubiory w Polsce i u sąsiadów, k t ó r ą wyda­ w a ł w ciągu 26 lat (por. przypis 19). Oprócz r y s u n k ó w u j ę t y c h w tablice, dzieło to jest zaopatrzone w komentarz historyczny i objaśnienia do tabel z powołaniem się na źródła. Po raz pierwszy odnalozione przez niego źródła do ubioru chłopskiego z o s t a ł y później rozszorzone, szczegółowo opisane i zanalizowane przez Tadeusza Soworyna . W dziole t y m Walory Eliasz zestawia dwio planszo ubiorów ludowych oraz j e d n ą planszę u b i o r ó w wschodnich, daje również planszę z rogatymi nakryciami głowy i wyciąga wnioski natury ogólniejszej, odnajdując, związki p o m i ę d z y X I X - w i e c z n y m ubiorem ludowym a ubiorami z wieku X V I . Uprawomocnia je stwierdzeniem: „ U e ż t o bowiem z zamierzchłych wieków guseł i obyczajów pogańskich u ludu naszogo dotrwało do dzisiejszych d n i ? To posłuży za dowód, że da się stosować obecnie ubiory wiejskie nawet do dość odległych s t u l e c i " . 72 73 Z ilustracji p o p u l a r y z u j ą c y c h ubiory ludowo Walory Eliasz Radzikowski zamieszcza 12 litografii w książeczce dla dzioci: Opowiadanie o ubiorach, zwyczajach i obyczajach ludu polskiego, wydanej w Krakowie n a k ł a d e m i drukiem Józefa Bensdorffa w 1863 r. Znajduje się t a m reprezentacyjny ubiór szlachecki, Krakowiacy, Szkalmiorzaki i Proszowianie, Góra­ le, Sandomiorzanio, Podlasianie, Mazury, Wielkopolanie, L i t w i n i , Rusini, U k r a i ń c y , Mieszczanie. N i e k t ó r e sylwetki zamieszczone w Opowiadaniach, jak np. u b i ó r męski i dziew­ częcy zamioszczony na planszy Wielkopolanie przypomina żywo sylwetki, k t ó r e rysował Matejko w swoich Ubiorach. Prawdopodobnie obydwaj malarze wykorzystali t u nie­ znane m i bliżej źródło. Rysunki Eliasza Radzikowskiogo zamieszczone w wymienionej książce nie m a j ą waloru kon­ kretnie historycznego, lecz są uogólnieniem graficznym dla celów popularyzatorskich. Przez niew-łaściwe pokolorowanie litografii, co nie jest b y ć m o ż e winą autora rysunków-, wielo Ił. 50. Krakowiacy. �one straciły. W zasadniczych zestawach kostiumy z o s t a ł y wykonane poprawnie, lecz brak i m wierności w szczegółach. Ciekawsze są natomiast kolorowo tablice u b i o r ó w ludowych zamieszczone u Józefa Chociszewskiego w Malowniczym Opisie Polski. Radzikowski zestawił t u wiele sylwetek tzw. t y p ó w i zgrupował je w e d ł u g regionów geograficznych i kostiumologicznych. Na u w a g ę zasługiwałyby również jego bogate m a t e r i a ł y do ikonografii Górali t a t r z a ń s k i c h . * Omawiając źródła do kostiumologii ludowej nie sposób p o m i n ą ć t u Jana M a t e j k ę , autora a l b u m u : Ubiory w Polsce 1200—1795. W pierwszym w y d a n i u w 1860 r. o p u b l i k o w a ł on jedynie 11 tablic do ubiorów historycznych, a w kolejnym wydaniu było już tablic 92. Matojko w swoich rekonstruk­ cjach uwzględnia ubiory chłopskie od ok. X I V w., poczy­ nając od źródeł znalezionych w Legendzie o św. Jadwidze. U b i o r y chłopskie, zamieszczone najczęściej razem z żydow­ skimi z n a j d u j ą się na dziesięciu tablicach. N i e k t ó r e sylwetki chłopskie posiadają d o k u m e n t a c j ę źródłową, część jednak jest narysowana bez podania źródeł, co znacznie zmniejsza ich w a r t o ś ć . Na nie podpisanej tablicy 91 znajduje się siedem sylwetek. Na trzech z nich m o ż n a rozpoznać przerysy z Jerzego Głogowskiego: k o b i e t ę ze Szkła pod Lwowem oraz Górala i Góralkę ze Stryjskiego, znanych nam już z akwarel przerysowanych przez Kielisińskiogo. • Źródła ikonograficzne s t a n o w i ł y zawsze n i e z a s t ą p i o n ą b a z ę do b a d a ń nad strojem. Nie ma potrzeby u d o w a d n i a ć tezy, że ograniczanie m a t e r i a ł ó w ikonograficznych w jakiej­ kolwiek kostiumologii s t a n o w i ł o b y znaczne zubożenie, jeśli nie wręcz obniżenie w a r t o ś c i pracy. Przesadnie pesymi­ styczne oceny w n i e k t ó r y c h opracowaniach syntetyzujących dotychczasowy nasz dorobek w zakresie kostiumologii lu­ dowej odbiły się niekorzystnie na kierunku poszukiwań i z m n i e j s z y ł y zainteresowanie d o s t ę p n y m m a t e r i a ł e m ilu­ stracyjnym. Wydaje się, że w a r t o nie t y l k o zrewidować n i e k t ó r o oceny, lecz znacznie poszorzyć i uzupełnić bazę ź r ó d ł o w ą w postaci m a t e r i a ł u ikonograficznego zwłaszcza w badaniach nad strojem oraz p o d d a ć ponownej krytycznej ocenie nasz dorobek w t y m zakresie. 74 Od czasów, gdy z a s ł u ż o n y badacz polskiej kultury, Z y g m u n t Gloger, apelował o wydanie w osobnym albumie wszystkich r y s u n k ó w Gersona, p r z e d s t a w i a j ą c y c h ubiory i t y p y ludowe, rozrzucono w dziełach Kolberga lub w tekach nigdy nie w y d a n y c h — niowiele zrobiono dla udostępnił nia t y c h cennych m a t e r i a ł ó w , nie t y l k o Gersona, alo i innych grafików i m a l a r z y . 75 Szczególne znaczenie dla o p r a c o w a ń w zakresie ludowoj kostiumologii posiada m a t e r i a ł graficzny z 1. poł. X I X w., gdy f o r m o w a ł y się o d r ę b n e t y p y u b i o r ó w ludowych i wy­ k s z t a ł c a ł y się odrębności regionalno, szczególnie bogato tam, gdzie b y ł y rozwinięte tradycje zdobienia u b i o r ó w . Dla tego okresu przekazy pisane są rozproszono i nieliczne, a nadto zbyt lapidarnie rejostrujące wiejskie ubiory, s t ą d materiał ikonograficzny w s k a z u j ą c y na szczegóły dotychczas nie znane w sposób k o n k r e t n y i jednoznaczny — ma niezastą­ pione znaczenie Wykorzystanie wszystkich dostępnych źródoł w postaci oryginalnych z a b y t k ó w zachowanych w zbiorach muzealnych, źródeł archiwalnych oraz źródeł ikonograficznych pozwoli na pełniejszą r e k o n s t r u k c j ę form u b i o r ó w ludowych, na udokumentowanie ich powstawania, p r z e k s z t a ł c a n i a się i zaniku. PRZYPISY * Tekstem t y m rozpoczynamy p u b l i k a c j ę opracowa­ nych do d r u k u ważniejszych referatów z Ogólnopolskiego Seminarium Poświęconego Zagadnieniu Stroju Ludowego, zorganizowanego 9 i 10 listopada 1974 r. przez Polskie To­ warzystwo Ludoznawcze i Muzoum Etnograficzne w K r a ­ kowie. i J . Topolski, Metodologia historii, Warszawa 1968, s. 274. * J . Topolski, op. cit., s. 270—271. 3 J . Topolski, op. cit., s. 295—296. A . Geysztor, St. Herbst, Zarys nauk pomocniczych historii, Warszawa 1948, w y d . I I I , t . I I , s. 299—308. A . Geysztor, St. Herbst, op. cit. Ch. T . Meadow, Analiza systemów informacyjnych, Warszawa 1972, s. 17 i nast. J. Topolski, op. cit., o odczytywaniu informacji źródłowych, czyli dekodowaniu pisze: „ D l a togo by infor­ macja, o k t ó r ą na podstawie kodu p y t a ń p y t a m y , mogła zostać odczytana, m u s z ą b y ć spełnione n a s t ę p u j ą c e zało­ żenia, tzn. musi istnieć informacja, odbiorca g o t ó w o d e b r a ć te informacje, k a n a ł , za p o ś r e d n i c t w e m k t ó r e g o informacja m o ż e zostać odebrana oraz kod, określający sposób przejścia informacji przez k a n a ł , k t ó r y musi b y ć znany odbiorcy informacji. Dopiero w warunkach, gdy k o d nadawcy oraz kod odbiorcy się p o k r y j ą , m o ż e n a s t ą p i ć odczytanie infor­ macji, czyli zdekodowanie", s. 271 i 272. T. Seweryn, Metoda ikonograficzna w etnografii pol­ skiej, „ Ł ó d z k i e Studia Etnograficzne", 1967, t . I X , s. 53 oraz M . Treter, Typy ludowe Franciszka Tepy, „ L u d " , 1910, t . X V I , s. 273—274. » M . Treter, op. cit., powołuje się na p o g l ą d y Wincen­ tego Pola, nawołującego do odrodzenia sztuki i ugrunto­ wania jej na narodowych i ludowych pierwiastkach, a te z kolei odzwierciedlają się w zwyczajach, obyczajach i zaję­ ciach ludu wiejskiego. Ludowe pierwiastki zróżnicowanych szczepów (grup etnograficznych) ma sztuka o d k r y w a ć i ujawniać, i t w o r z y ć w ten sposób więź o g ó l n o n a r o d o w ą . P o g l ą d y swoje formułuje Treter n a s t ę p u j ą c o : „Malarzo zajmują się w ogólności t y p a m i l u d o w y m i t y l k o w t y c h czasach, kiedy element narodowy, poczucie narodowe, w a ż n ą odgrywa rolę w całokształcie życia politycznego i u m y s ł o ­ wego. Dlatego malarstwo t y p ó w ludowych, w Polsce zwłasz­ cza, u w a ż a ć m o ż n a za w s k a ź n i k życia narodowego", s. 266. 4 5 8 7 8 222 1 0 Por. B . Malewski, Próba charakterystyki ubiorów lu­ dowych, „ W i s ł a " , 1904, t . X V I I I , s. 285—322 oraz 439—469. I k o n o g r a f i ę u b i o r ó w X I X w., poza fotogrufk m i , ocenia nisko, p i s z ą c : „ . . . o ilo atlasy u b i o r ó w ludowych współ­ czesnych niewiele są warte, o t y l e dzieła o ubiorach polskich dawnych, z w y j ą t k i e m lichych z b i o r k ó w Lewickiego i Bonsd o r f f a , s ą bardzo dobre, sumiennie na podstawio wiarogodnych d o k u m e n t ó w opracowane" ( t a m ż e ) . Z przychylną oceną Malewskiego s p o t k a ł się jedynie m a t o r i a ł ikonograficz­ n y d o t y c z ą c y u b i o r ó w historycznych, a więc albumy Ma­ t e j k i , Kossaka i Eliasza Radzikowskiego. Malewski byl zwolennikiem teorii, że ubiory ludowe niewiele się zmieniły w ciągu wieków, pisze w i ę c : „ U d o r z a w nich ogromna roz­ m a i t o ś ć i zmienność u b i o r ó w p a n ó w , szlachty, rycerstwa, mieszczaństwa, przy niezmienności ubiorów duchowioństwa i l u d u . Chłopa z X I I I wieku p o z n a ć m o ż n a doskonale, a z nieco późniejszych czasów, nawet określić, z jakioj miej­ scowości p o c h o d z i ł " , s. 454. P o g l ą d y Malewskiego nie po­ parte rzeczową a n a l i z ą długo ciążyły w badaniach nad ikonografią u b i o r ó w ludowych. 11 M . Treter w wymienionym wyżej artykule dajo słowniczek nazwisk malarzy i r y s o w n i k ó w z końca X V I I I i z X I X w., u k t ó r y c h m o ż n a znaleźć m a t e r i a ł y ikonogra­ ficzne do życia wsi, opracowany na podstawie dostępnej mu literatury, s. 266—279. 12 J . S. B y s t r o ń , Socjologia, Warszawa 1947, wyd. 3, s. 96—103; S. Nowak, Metodologia badań socjologicznych, Warszawa 1970, i. 92; S. Piekarczyk, Historia, kultura, po­ znanie, Warszawa 1972, s. 57. 13 J . Topolski, op. cit., s. 272 i 273. • N a l e ż a ł o b y p r z e b a d a ć , czy ofiarowanie chłopcu w s t ą ż k i przez dziewczynę nie wiązało się z formą wyznania miłości lub czy nie b y ł o zwyczajowym reliktem mającym swój odpowiednik w zwyczajach l u d ó w sąsiednich. Np. u Szeklerów b u k o w i ń s k i c h ofiarowanie w s t ą ż k i oznaczało ofiarowanie dziewictwa. Por. E . Gyorgyi-Fóldes, Porwanie dziewcząt u Szeklerów bukowińskich, „ Ł ó d z k i e Studia Etno­ graficzne", 1967, t . I X , s. 254. is J . Ś . B y s t r o ń , Typy ludowe J. P. Norblina, Kraków 1934, W y d . Muz. Etnogr. w K r a k o w i e N r 6, tabl. IV, Chłopka lubelska. L . Zienkowicz, Les costumes du peuple polonais suivis d'une description exacte de ses moeurs, de ees usages et 4 1 8 �' i A . Błaohowski, Stroje płockie w świetle źródeł z XIX w. „ R o c z n i k Muzeum Mazowieckiego w P ł o c k u " , 1972, z. 3, s. 5—95. 3 2 J. Dobrzycki, Michał Stachowicz w setną rocznicę śmierci, K r a k ó w 1925, s. 21. Por. też A . Banach, Polska książka ilustrowana 1800—1900, K r a k ó w 1959, s. 51—57. J . Dobrzycki, op. cit. D r u g ą część wymienionej ksią­ żeczki stanowi Katalog wystawy prac Michała Stachowicza urządzonej w Pałacu Sztuk Pięknych Staraniem Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa ku uczczeniu setnej rocznicy śmierci artysty w marcu R.P. MOMXXV, skąd p o c h o d z ą interesujące etnografów pozycje: 13, 15, 23, 24, 53. » W pierwszym w y d a n i u Kalendarzyka Krakowskiego w 1810 r. u k a z a ł a się zapowiedź tej t r e ś c i : „ K a l e n d a r z y k pod t y t u ł o m K r a k o w s k i wychodzić będzie corocznie z dru­ k a r n i G r ó b l o w s k i e j : do k t ó r e g o prócz potrzebnych i cieka­ w y c h w i a d o m o ś c i , t u d z i e ż b a w i ą c y c h wierszem i prozą zebranych m y ś l i przydane b ę d ą r ó ż n e y rzadkości kopersztychy. Czego w niniejszym Kalendarzyku z okazyi -wielo­ rakich przeszkód popełnić nie było m o ż n a " . W y n i k a z tego, że miedzioryty z a m ó w i o n o spocjalnie dla zilustrowania a r t y k u ł ó w i dla u ś w i e t n i e n i a Kalendarzyka ok. 1810 r., a W d r u k u u k a z a ł y się w 1811 r. " Por. A . Banach, op. cit., s. 393. Opowiadanie o ubiorach, zwyczajach i obyczajach ludu polskiego, z 12 obrazkami kolorowanymi i z 26 drzewory­ t a m i , w Krakowie n a k ł a d e m i drukiem Józefa Bensdorffa, 1863 r. 12 o b r a z k ó w to ręcznie kolorowano litografio wg ry­ s u n k ó w Walerego Eliasza Radzikowskiego, z nadrukiem j ę z y k u polskim i francuskim, sprzedawane również osobno jako obrazki na ścianę, natomiast Krakoimacy Stachowicza i inne ilustracje wykonane b y ł y t e c h n i k ą drzeworytu. R y c i n y znajdują się w zbiorach Muzeum Historycz­ nego w Krakowie. Za- ł a s k a w e informacje i udostępnienie danych s k ł a d a m podziękowanie mgr J. Klepackiej. Litografowane ilustracje wydane przez księgarza Friedleina z n a j d u j ą się w zbiorach Muzeum Historycznego w Krakowie. 3» M i n i a t u r k i p o c h o d z ą z ok. poł. X I X w. i przedsta­ wiają K r a k o w i a k ó w , Górali i P r o s z o w i a k ó w (zbiory Muzeum Historycznego w Krakowie). _«° Znajdujemy je w popularnej książeczce J . Przeworskiej, Ubiory ludowe, Warszawa 1954, ryc. na s. 51 (Skalmierzanka) oraz u T . Seweryna w „Atlasie Polskich Strojów L u d o w y c h " , Strój Krakowiaków Wschodnich, Wrocław 1960, ryc. 22, 23, 35 (para Skalmierzaków i Proszowianka). Kalendarzyk Krakowski na rok 1811, s. 51 i 52. J. Mączyński, Włościanie z okolic Krakowa, Kraków, N a k ł a d i d r u k Józefa Czecha, 1858, s. 21 i 22. O Ogrodnikach pisze M ą c z y ń s k i : „ O g r o d n i c y odróżniają się od innych K r a ­ 25 Teki Seweryna Udzieli przekazane Muzeum Etno­ k o w i a k ó w ubiorom, k t ó r e n , m o ż n a nawet powiedzieć, nie graficznemu w Krakowie z o s t a ł y częściowo opisane przez jest ubiorem włościan, ale prawie ubiorem u ż y w a n y m przez B. Malewskiego w cytowanej rozprawie na s. 308 oraz mieszczan m a ł y c h naszyci miasteczek. Składa się on ze w artykule B . Ł o p u s z a ń s k i e g o Zbiory archiwalne Muzeum sukni zwierzchniej: granatowej tak zwanej kapoty, różniącej Etnograficznego w Krakowie, „ R o c z n i k M E K " , R . 3. 1968, się n a z w ą i krojem od tak zwanych sukman i karazyj kra­ s. 298 i 299, lecz nie b y ł y nigdy przedmiotem szerszego kowskich, bo kapoto ta, jest dłuższa, z w y ż s z y m kołnierzem, opisu ani analizy. Przechowywane są w A r c h i w u m Muzeum z przodu nie pojedynczo, ale podwójnie się zapinająca i to Etnograficznego w Krakowie jako cenny m a t e r i a ł dla etno­ na guziki lub pętlice, a od stanu nie g ł a d k a , ale w fałdy grafów i dla p o s z u k u j ą c y c h wzorów w y t w ó r c ó w adaptu­ ułożona. Pod k a p o t ą noszą tejże barwy t a k zwany kaftan jących m o t y w y ludowe ze s t r o j ó w do współczesnego zdob­ n i e d o c h o d z ą c y do kolan a p r z y p o m i n a j ą c y swoim krojem nictwa. dawne ż u p a n y polskie . . . " (podkreślenia A . J - T ) . Na u w a g ę zasługuje podana przez Mączyńskiego geneza krakowskiego 2« Bibliografia prac o stroju T. Seweryna, długoletniego kaftana, k t ó r y na starszych źródłach ikonograficznych niż dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie, jest bar­ 2. ówieró X I X w. nie jest notowany. dzo bogata: Ikonografia etnograficzna zamieszczana b y ł a w kolejnych rocznikach „ L u d u " — 1946, t . 37, s. 277—308; « J . Dobrzycki, op. cit., s. 8. 1947, t. 38, s. 229—276; 1948—51, t . 39, s. 291—354; Dane o malarzu Bogumile Gąsiorowskim podaje M . 1954, t. 41, cz. I , s. 647—666; Staropolska grafika ludowa, J a r o s ł a w i e c k a - G ą s i o r o w s k a w Słowniku Biograficznym, Kra­ Warszawa 1956; Ubiór chłopski w Polsce (1450—1650), k ó w 1936, t . 7, s. 346—347. Ponadto w z m i a n k ę o Gąsiorow­ „Rocznik Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e " , 1966, t . 1, skim znajdujemy u Eleonory Fejkiel, Nieznane obrazy cecho­ s. 9—74; Metoda ikonograficzna w etnografii polskiej, op. cit. we 2 kościoła św. Idziego w Krakowie w akwarelach Bogumiła w przyp. 24 oraz Historyczne rodowody niektóW^ polskich Gąsiorowskiego ze zbioru Ambrożego Grabowskiego, „Rocznik strojów ludowych, „ R o c z n i k Muzeum Etnograficznego Kra­ B i b l i o t e k i Polskiej Akademii N a u k w K r a k o w i e " . R . V T I / kowie", 1974, t . 5, s. 17—30. Ponadto Seweryn wykorzy­ / V I H , 1961/62, s. 109. stywał m a t e r i a ł ikonograficzny w swoich r ó ż n y c h pracach, W artykule t y m E . Fejkiel datuje Tekę A . Grabowskiego jak Parzenice góralskie, K r a k ó w 1930, oraz w „ A t l a s i e i kopie o b r a z ó w cechowych na rok 1868. Wydaje m i się, że Polskich Strojów L u d o w y c h " , zeszyty: Strój dóln°-eW' ' > część Teki, gdzie wklejał A . Grabowski akwarele Krako­ Strój Krakowiaków Wschodnich i Strój kaszubski. w i a k ó w pochodzi z 1864 r., ponieważ szereg wyklejek z gazet nosi właśnie t ę d a t ę . Ponadto jedna z akwarel jest dato­ 2? A . Kutrzobianka, Rozwój badań etnograficznych wana na rok 1852 (lub 1857, bo k o ń c o w a cyfra jest napisana Ziemi Krakowskiej, „ L u d " , 1952 r., t . X X X I X , s. 569—604. bardzo niewyraźnie). Teka jest z a t y t u ł o w a n a : Dawne obrazy A. Dobrowolska, op. cit., przypis 20. w kościołach krakowskich kopiował Bogumił Oąsiorowski. J. Rosen-Przeworska, Ubiór na ziemiach polskich Druga część Teki nosi t y t u ł : Kopie z malowania Michała okresie wczesnego Średniowiecza, „ P o l . Szt. L u d . " , 1954, Stachowicza, będącego w domu probostwa ś-go Szczepana na nr i , s. 14—35 oraz Z zagadnień renesansowego ubioru ludo­ Piaski w Krakowie. K a r t a t y t u ł o w a zawiera dwustrefowe, wego, „Pol. Szt. L u d . " , 1953, nr 4—5, s. 257—280. romantyczne i alegoryczne przedstawienie związane o R. Reinfuss, Przyczynek do ikonografii Janosikowyćh z historią. W ubiorach ludowych spotykamy t a m Krakoobrazków na szkle, „ P o l . Szt. l u d . " , 1949, nr 5, s. 150—155. de ses habitudes — Ouvrage pittoresque, rédigé et p u b l i é par... À Paris, à Strassbourg, à Leipzig 1841. K s i ą ż k a t a jest ilustrowana litografiami J . Lewickiego, litograf o w a n y m i u E. Simona w Strassbourgu. » A. Dobrowolska, Ikonografia ludowej odzieży zachodnio-slowiańskiej, „ P a m i ę t n i k S ł o w i a ń s k i " , K r a k ó w 1951, t. I I , s. 33—60. i« Jednak jak pisze W . B i e ń k o w s k i — Gołębiowski po­ sługiwał się tekstom Wójcickiego p r z e s ł a n y m na konkurs Towarzystwa Warszawskiego bez p o w o ł a n i a się na nazwisko autora. Poprzednicy Oskara Kolberga na polu badań ludo^ znawczych w Polsce. Podłoże społeczne początków etnografii polskiej, „Archiwum Etnograficzne", W r o c ł a w 1956, nr 12. i« W. E . Radzikowski, Ubiory w Polsce i u sąsiadów, Kraków 1879, cz. I , od I X — X I w. ; K r a k ó w 1889, cz. I I , wiek X I I i X I I I ; K r a k ó w 1899, cz. I I I , wiek X I V ; K r a k ó w 1905, ez. I V , wiek X V . 20 Cyt. za W . B i e ń k o w s k i m , Poprzednicy Oskara Kol­ berga s. 15. 21 A. Grabowski b y ł autorem rozprawki Początek ikono­ grafii naszej, „ B i b l i o t e k a Warszawska", 1857, t . I , s. 231—• 249, t. I I , s. 609—621. W zakres jego z a i n t e r e s o w a ń wchodzd również strój ludowy jako jeden ze strojów narodowych. Materiały to wklejał do tek. Z n a j d u j ą się one w zbiorach Państwowego A r c h i w u m w Krakowie, w Bibliotece Zakł. Nar. im. Ossolińskich we W r o c ł a w i u oraz nieliczne w zbio­ rach Graficznych B i b l i o t e k i Polskiej Akademii N a u k w K r a ­ kowie. 22 Por. B . Malewski, op. cit., s. 295—299. 23 M. Treter, op. cit. 24 J. S. B y s t r o ń doceniał w a g ę m a t e r i a ł u ikonograficz­ nego dla etnografii historycznej. P i s a ł bowiem, że „ . . . obok opisów ważne znaczenie ma dla nas plastyczne odtworze­ nie", Wstęp do ludoznawstwa polskiego (1939 r . ) . Ponadto w pracy Typy ludowe J.P. Norblina, K r a k ó w 1934, „ N i k t jeszcze nie p r ó b o w a ł w s k a z a ć na t e m e t y etnograficzne w dawnym zasobie ilustracyjnym ... B y ł o b y rzeczą pożą­ daną, gdyby k t o ś bardziej od autora niniejszej rozprawy kompetentny, zechciał poświęcić nieco czasu na systema­ tyczne zestawienie dawnej ikonografii etnograficznej". Podobne poglądy w y r a ż a Tadeusz Seweryn w swej roz­ prawce Metoda ikonograficzna w etnografii polskiej, „Łódz­ kie Studia Etnograficzne", Ł ó d ź 1967, t . I X , s. 53: „ N a ogół stwierdzić należy, że polskie źródła ikonograficzne przy­ datne do poszerzenia naszych d o w o d ó w etnograficznych nie były dotychczas przedmiotem zbieractwa i systematycz­ nego badania, a co więcej same możliwości naukowego zużytkowania dawnego m a t e r i a ł u ikonograficznego o trości etnograficznej oceniano u nas pesymistycznie". 7 3 3 4 36 w 3 7 3 8 4 1 4 2 4 4 w c l 28 2 5 w 3 223 �wiaka w granatowej sukmanie, Górala grającego na dudach, K r a k o w i a n k ę w k a b ł ą c z k o w y m wieńcu ż n i w n y m , z sierpem w r ę k u oraz pastuszka grającego na fujarce. T y p y ludowo są przedstawiono na tlo pieczar, a t y p y narodowe, ja.k rycorz, husarz, m y ś l i w y — na tlo r u i n . Ponadto widzimy t a m r o m a n t y c z n ą p a r ę na tlo cmentarza. Podobny u b i ó r weselny, s u k m a n ę i koszulę ozdobioną pasom haftu na dole, ale zaznaczonym bardzo schrmatycznio, widzimy w rysunku p i ó r k i e m (później litografowanym oraz kolorowanym) p r z e d s t a w i a j ą c y m K r a k o ­ wiaka w wesolnym stroju i K r a k o w i a n k ę . Rysunek sygno­ wany jest monogramom T W . Dokumentacja z t y c h d w ó c h niozalożnych źródeł jest o tyło ciekawa, że u b i ó r t a k i nio był opisany w litoraturze etnograficznej. Wymienione wyżej litografio zachowane są w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej i zbiorach Muzeum Historycznego w Krakowie. Wierszyk u g ó r y : Że cię Kasiu kocham p r z y z n a ć się nie w s t y d z ę Bo w pożyciu z t o b ą szczęście swoje widzę Wierszyk u d o ł u : Że t y będziesz moją, to się już nio zmioni, Ale się zf t r z y m a m z ś l u b e m do josioni, Bo gdy nie mam teraz srebra ani miodzi, To nio mogę księdzu d a ć na zapowiedzi, Bo gdy się omloci jarzyny półkopok To się już ma o czom uweselić chłopok. D w ó r w Rząsce p ó ź n o k l a s y c y s t y c z n y z 1. ćwierci X I X w. został przerobiony w 2. poł. X I X w. Dano z: „ K a t a l o g Z a b y t k ó w Sztuki w Polsce", t . I , Woj. krakowskie, Warszawa 1933, s. 172. Malowidło ścienne Stachowicza nie jost odnotowane w Katalogu- W spisie zawartości t o k i Zbiór ikonograficzny A. Grabowskiego (Zbiory Graf. B i b l . P A N w Krakowie) znajduje się adnotacja, że malatura t a została „zabielona przez nowogo n a b y w c ę p. Gladysza". Działalność artystyczna Gąsiorowskiogo przypada na lata 1850-te. Z lat 1960-tych i późniejszych zaohowało się mniej jego prac, są też one słabsze. Gąsiorowski w y s t a w i a ł w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h w Krakowio w 1854—56. „Gąsiorowski nałoży do malarzy z zamiło­ waniem i piotyzmom o d d a j ą c y c h w y g l ą d przedstawianych z a b y t k ó w , t a k że rysunki jego m a j ą znaczenie dokumentarne" pisze o n i m M . J a r o s ł a w i e c k a w Słowniku Biograficznym. J. St. B y s t r o ń , Typy ludowe J. P. Norblina, K r a k ó w 1934. 5» Z. Batowski, Norblin, L w ó w — Warszawa 1911. 51 J. S. B y s t r o ń , op. cit., s. 20 i 21. 52 W Tece A . Grabowskiego, poświęconej K . W . K i e l i sińskiemu (Zbiory Graf. B i b l . P A N w Krakowie nr 1002) znajdujemy ciokawy d r u k ulotny, w y d r u k o w a n y w Po­ znaniu 10 czorwca 1842 r. Autorem jego jost W i k t o r A d a m Kurnatowski, p o z n a ń s k i litograf, działacz niepodległościowy. Przedstawia on t r u d n o ś c i , z j a k i m i walczyli w o w y m czasie wydawcy m a t e r i a ł ó w o charakterze dokumontalnym, a więc rycin historycznych, map, p l a n ó w miast. Autorzy ich b y l i skazani często na wydawanie w ł a s n y m sumptem dzioł posia­ d a j ą c y c h ogromne znaczenio dla narodu. Nio wydawa.no również celniejszych dzioł sztuki, bo b r a k ł o n a k ł a d c ó w . Kurnatowski pisze: ,,W atelioch malarzy nie w i d a ć j a k t y l k o portrety, a czy może a.rtyjta rozwijać pomy.-ły, waż­ niejszych imać się u t w o r ó w , kiody ciągle p a m i ę t a ć musi 0 zaspokojeniu koniocznych potrzeb do życia ? D l a sztycharstwa j e d y n y m żywiołem podobno są u nas pieczęcie i medale, lecz to z przypadku i t y l k o na chwilę. N a większe rzeczy r i e starczy nam bynajmniej. Pan Kielisiński n a p r z y k ł a d po uzbioraniu na swoje a l b u m taniej 5 T a l . za 100 r y c i n wynoszącoj prenumeraty, dołożył 20 T a l . na zapłacenie za blachy 1 koszta druku. Nie będzie to zapewne z a c h ę t ą do wydania album wiolkopolskiogo, do czego ma. już znaczny zapas matoryałów". A . Grabowski p o z o s t a w a ł w ścisłych stosunkach z K . W . Kielisińskim, cenił jego s z t u k ę r y t o w n i c z ą , a zwłasz­ cza cenił Kielisińskiogo jako człowieka i pozostawił w swojej Tece sordeczno i ciepłe wspomnienia o n i m . Służył też artyście p o m o c ą finansową poprzez za.kup jego dzieł i pomagał m u w z a ł a t w i a n i u spraw, gdy Kiolisiński b y ł chory. (Materiały w Tece A. Grabowskiego pośw. K . W . K i e l i s i ń skiomu). Album K.W.Kielisińskiego nakładem J.K. Żupań­ skiego w Poznaniu. L i t . i druk. M . J a r o c z y ń s k i e g o w Poznaniu 1853 oraz: Poszył dodatkowy do Album Kielisińskiego, Poznań 1855. N a k ł a d e m księgarni J . K . Żupańskiego. •- „ G a z e t a Warszawska", 1855, nr 114 (wycinek w Tece A . Grabowskiego, op. cit.). 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 3 54 5 6 Za zwrócenie uwagi na t ę Tekę oraz inne materiały d o t y c z ą c e twórczości Kielisińskiego oraz Stachowicza, jak również za cenne w s k a z ó w k i dziękuję serdecznie p. dr A. Troidorowej, kierowniczce Zbiorów Graficznych B i b l . PAN w Krakowie. s Z. Amoisenowa, Stroje ludoice z przed 100 lat w nie­ znanych rysunkach Preka i Kielisińskiego, „ K a l e n d a r z Ilu­ strowany Kurvora Codziennego na rok 1938", Rocznik X I , s. 225—228. Szereg odcisków k w a s o r y t n i c ż y c h Kielisińskiego wy­ konanych na podstawie akwarel nio jest podpisanych w Al­ bumie wydai-ym przez Ż u p a ń s k i e g o . N i e k t ó r e podpisy na nich wykonane r ę k ą Kielisińskiego zawierają najczęściej miojsco wykonania kwasorytu czyli akwaforty, d a t ę i sygna­ t u r ę autora. S t ą d p o m y ł k i przy korzysta.niu przez etno­ grafów z m a t e r i a ł ó w Kielisińskiego. I t a k A . Glapa w „Atla­ sie Polskich Strojów L u d o w y c h " , Strój szamotulski, Lublin 1951, na ryc. 5 i 7 przedstawia chłopów z Medyki, a nio u b i ó r chłopów z okolic Poznania, j a k to sugeruje autor A t ł a s u . W t y m ż e Atlasie autor k o r z y s t a ł z rycin K.W. Kielisińskiego nie p o d a j ą c ich autora, por. ryc. 37 na s. 34: Ubiory chłopów z okolic Kórnika w e d ł u g J.J. Lipińskiego, Piosnki ludu wielkopolskiego, 1. cz. P o z n a ń 1842. 5» Źródło pierwotne, t j . rysunek J. Głogowskiego, na k t ó r y m opierał się równioż J . Matejko, rysując ten ubiór w swoim Albumie, nie jest m i znane. Nio wiadomo czy jest zachowany w zbiorach polskich. <• ° Por. W . Cichowicz i J . O r a ń s k a , Wielkopolska w gra­ fice K.W. Kielisińskiego, stroje ludowe, krajobrazy, Kórnik 1955. ( W książeczce tej z n a l a z ł a m błędnie zamieszczoną r y c i n ę nr 10 Z gaikiem — jest to chłop z rózgą weselną od M e d y k i , k t ó r e g o równioż A . Glapa umieścił w swoim Atlasie). "i Por. R. Reinfuss, Polskie druki na płótnie, Warszawa 1953, zwłaszcza m o t y w y drukowano z desek. Por. F . K o t u l a , Poszukiioanie metryk dla stroju ludo­ wego, R z e s z ó w 1954. L . Zienkowicz, Les costumes ... (przyp. 16). Por. opinię J. Łopkowskiego w artykule Babia Góra i jej okolice [ w : ] „ K a l e n d a r z u Powszochnym J. Widta na rok 1858", K r a k ó w 1857, s. 15, cyt. za T. Sewerynem: Parzenice góralskie, K r a k ó w 1930, s. 14, przypis 1. Franciszek Ksawery Prek, Czasy i ludzie, przygoto­ w a ł do druku, p r z e d m o w ą , w s t ę p e m i przypisami opatraył H e n r y k Barycz, W r o c ł a w 1959. " F . K . Prok, op. cit.. s. 196. F . K . Prek, op. cit., s. 243. * F . K . Prek, op. cit., s. 163. "> F . K . Prek, op. cit., s. 195. » A . Vetulani, Wojciech Gerson, Warszawa 1972, s. 12 i 13. Atitor podajo szla.k w ę d r ó w e k młodzieńczych Gersona, co ma, szczególno znaczenie dla interpretacji jego materiału rysunkowego, zawartego w w y d a n y m dziole: Costumes Polonais. Gerson, poczynając od 1849 r. b y ł na Kielocczyźnio, gdzie gościł u ówczesnego mecenasa sztuki, naczelnika po­ wiatu, Tomasza Zielińskiego. Po u k o ń c z e n i u studiów wyb r a ł się w 1850 r. z towarzyszami w clwumiesięczną podróż do Ojcowa i okolicy. W 1851 r. w ę d r o w a ł pieszo przez joziora augustowskio do K o w n a i W i l n a . W 1852 r. odbył podróż statkiem w górę W i s ł y do Zawichostu, a daloj zwiedził pioszo Lubelszczyznę, Sandomiorskio, ponownie Kiolecczyznę oraz d o ' i n ę rzeki Szreniawy i P r ą d n i k a . W 1853 r. udał się Wisłą w dół rzeki, przebywaj na. Kuja.wach i Mazowszu. W tymże roku joszczo raz zwiedził Lubelszczyznę. Dane o Gersonie znajdujemy rów-nież u Kazimierza Molondzińskiogo, Wojciech Gerson 1831—1901, Warszawa 1939. B . Mvlewski (op. cit. przypis 10) krytykuje zestawy malowane przez Gersona jako nietypowe, bo zapożyczone, np. u chłopa z Sandomierskiego — furażerkę przywiezioną z wojska. Wydaje się, żo Malewski usiłował rzeczywistą do­ k u m e n t a c j ę p o d c i ą g n ą ć pod wyidealizowany stereotyp stroju ludowego, nie zmieniający się w ciągu wieków. Błędy takie w odniesieniu do ubiorów ludowych popolniali również inni badaczo, t r a k t u j ą c ubiory ludowo w sposób ahistoryczny. T. Seweryn, Ubiór chłopski w Polsce (1450—1650), „ R o c z n i k Muzeum Etnograficznego w Krakowie", 1966, s. 9—74. " W . E . Radzikowski, op. cit., cz. I I , s. 7. Por. B . Malewski, op. cit. (przypis 10), oraz Anna Kutrzeba.-Pojnarowa, Stan badań nad strojem i tkaniną, „ P o ! . Szt. l u d . " , 1964, nr 4, s. 217. Z. Gloger. Ubiory ludu [ w : ] Królestiuo Polskie, War­ szawa, 1904, t . I I , s. 253. 7 5 8 6 2 6 3 6 4 6 5 6 7 8 7 7 1 7 2 7 4 7 5 Fot.: Jacek Kubiena � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c71f0239838b3bbefb9f67dce466788.pdf f6b39e0927f548690ba053ef79408842 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4474 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4161 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.4, s.196-198 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa ROK • XXIX • 1975 • NR. 4 �TREŚĆ \ Aleksandra Jacher-Tyszkowa Grafika polska X I X w i e k u jako ź r ó d ł o do d a ń nad strojem l u d o w y m Jacek Olędzki Pieśni wotywne Franciszek K o t u l a Ryciny odpustowych ba­ 199 225 pieśni 287 kronika 250 summary o f a r t i c l e s PE3IOME Na okładce: 254 . . . Główka kobiety, srebro, wys. 8,5 cm. W o t u m z 1851 r. kaplica M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j . Fot.: J. O l ę d z k i . 255 Leżajsk, N a s t r o n i e t y t u ł o w e j : Głową woja, kokos, wys. 30 cm. W y k . M i e c z y s ł a w P a w l u s i ń s k i , Szczecin. Wystawa „ T w ó r c z o ś ć ludowa i plastyka amatorska Pomorza Zachodniego". Fot.: J. Ś w i d e r s k i �POLSKA AKADEMIA N A U K . INSlYTUT SZTUKI • ROK X X I X . 1 9 7 5 • NR 4 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W W A R S Z A W A K R A K Ó W G D A Ń S K ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH, WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK �REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Ewa K o styrka (sekr. red.), Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jerzy Ł o ­ ziński, Jacek Olędzki, Roman Reinfuss (z-ca red. nacz). Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d gra­ ficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i e •— Izabella Rodzik (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, War­ szawa, u l . Długa 28, teł. 31-32-71,. w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8167cc65baea5be7af3f60961ca2c04e.pdf 8979336ea03d04eb508173fa4a2dc578 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4472 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4160 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.3 ; s.192-195 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text s t a w y p o k a z a n a została współczesna s z t u k a l u d o w a , w cz. I I — i n s p i r a c j e . Szczegółowe omówienie w y s t a w y za­ m i e s z c z a m y w n u m e r z e . Scenariusz opracował r e d . A l e k s a n d e r J a c k o w s k i , ekspozycję — K r z y s z t o f B u r n a t o w i c z . 2 0 . I I I — w Państw. M u z e u m E t ­ nograficznym w Warszawie o t w a r t y został p o k a z p r a c p r z e z n a c z o n y c h n a w y s t a w y , które z o r g a n i z o w a n e zostaną w Belgii z okazji festiwalu p n . „Fol­ klor europejski — 7 5 " . N a w y s t a w i e warszawskiej zgro­ m a d z o n o o k . 360 eksponatów, p o c h o ­ d z ą c y c h z 16 m u z e ó w e t n o g r a f i c z n y c h z całego k r a j u . 2 6 — 2 8 . I I I — trwały I K r a p k o ­ w i c k i e T a r g i K r o s z o n k a r s k i e , w któ­ r y c h u c z e s t n i c z y l i artyści l u d o w i z t e ­ renu p o w i a t u . T a r g i poprzedzone były k o n k u r s e m , w k t ó r y m udział w z i ę ł o p o n a d 50 artystów l u d o w y c h . N a g r o d y I o t r z y m a l i : A n n a K o s t k a ze Ścigowa, Elfryda Siemert z Choruli, Jerzy L i p k a z G o g o l i n a ; n a g r o d y I I — Elżbieta P o k u t a i M a r i a Labisz z M a l n i , Gerda K l i m e k z K a m i e n i a Śl. o r a z E l ż b i e t a Pazar z Obrowca. N a g r o d y w wysokości 1.000, 7 0 0 , 500 zł zostały u f u n d o w a n e p r z e z o p o l ­ ską Cepelię, U r z ą d W o j . i P o w . w Krapkowicach. I I I — w P D K w Kościerzynie o t w a r t a została w y s t a w a r z e ź b y l u d o ­ wej i plastyków amatorów. P o k a z a n o p r a c e 17 a u t o r ó w , m . i n . A d a m a Z w o lakiewicza i Apolinarego Pastwy. I I I — w Galerii Sztuki Ludowej „ F o l k l o r " w Białymstoku c z y n n a była wystawa wycinanki kurpiowskiej arty­ s t ó w z k o l n e ń s k i e g o : Stanisławy N i e dźwiedzkiej z B a b y , M a r i a n n y T r z c i n k a z Serafina i M a r i a n n y K z e b k a z W y żegi. I I I — w B y d g o s z c z y o d b y ł się I I Wojewódzki Przegląd amatorskiej S U M M twórczości plastycznej. Nadesłano 207 p r a c z d z i e d z i n y m a l a r s t w a , r z e ź b y i grafiki. I I I — w Muzeum Ceramiki w Bo­ lesławcu c z y n n a b y ł a w y s t a w a p n . „Malowane Powiśle". Pokazano t u malowanki i wycinanki, malowane skrzynie i hafty. a t a k ż e m a l a r s t w o i grafikę plastyków-amatorów. I — w T r o y e s ( F r a n c j a ) o d b y ł y się D n i Francusko-Polskie, zorganizowane przez T o w a r z y s t w o France-Pologne. W sali reprezentacyjnej merostwa o t w a r t o z t e j okazji wystawę p n . „ O t o P o l s k a " , n a której p o k a z a n o m . i n . sztukę ludową. I I I — w Słupsku, w M ł y n i e Z a m ­ k o w y m c z y n n a była w y s t a w a p n . „Złotogłowie i w i e l o b a r w n y h a f t k a ­ szubski". I I I — w P D K w Międzychodzie c z y n n a była w y s t a w a m a l a r s t w a p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w , n a której z a p r e z e n ­ t o w a n o d o r o b e k k o n k u r s u wojewódz­ k i e g o . Spośród 2 4 4 p r a c nadesłanych n a k o n k u r s p r z e z 65 a u t o r ó w j u r y z a ­ k w a l i f i k o w a ł o n a w y s t a w ę 110 o b r a ­ zów. I I I — w Muzeum Mazowieckim w P ł o c k u c z y n n a była p o k o n k u r s o w a wystawa ceramiki artystycznej, na której p o k a z a n o w y r o b y 15 a r t y s t ó w z w o j . warszawskiego. I I I — w T o r u n i u , w r a m a c h zor­ ganizowanych przez M u z e u m E t n o ­ graficzne „Spotkań z f i o l k l o r e m " o d ­ b y ł a się w y s t a w a - k i e r m a s z a r t y s t ó w podhalańskich: H e l e n y Roj-Gąsienica i Zdzisława W a l c z a k a . W y s t ą p i l i t e ż podhalańscy instrumentaliści i g a w ę ­ dziarze l u d o w i . I I I — I V — w Muzeum Ziemi K ł o d z k i e j c z y n n a była w y s t a w a s z t u k i ludowej tego regionu. Polska sztuka ludowa za granicq 17—24.111 w O s t r a w i e (CSRS), w r a m a c h T y g o d n i a P r z y j a ź n i Czecho­ słowacko-Polskiej c z y n n a b y ł a w y s t a ­ w a p n . „Sztuka l u d o w a n a Śląsku". P o k a z a n o t u ceramikę, rzeźbę w w ę g l u , wyroby ze s r e b r a , s t r o j e ludowe, A R I E S • Inn* I — z okazji inauguracji nowego r o k u kulturalno-oświatowego w L u b l i ­ nie wręczono Medale Х Х Х - l e c i a P R L t r z e m twórcom l u d o w y m : poecie — Stanisławowi Buczyńskiemu z R o t o ­ r o w a , p o w . Hrubieszów, garncarzo­ w i — Jerzemu W i t k o w i z Urzędowa, p o w . Kraśnik oraz k o w a l o w i — E d ­ wardowi Bychawskiemu z Borowa, pow. Krasnystaw. Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki przyznało odznaczenia państwowe czterem twórcom l u d o w y m : Złoty K r z y ż Zasługi o t r z y m a ł g a r n c a r z — Eugeniusz P i o t r o w s k i z Pułtuska, S r e b r n e K r z y ż e Zasługi — Stanisław K o r p a z R u d y , p o w . Sieradz — za rzeźbę i m a l a r s t w o , Z o f i a Wiechno z Wierznowic, pow. Łowicz — za w y ­ c i n a n k i oraz M a r i a W o j t y ł a z Z a l i p i a , p o w . T a r n o w s k i e Góry — za malar­ stwo. 15.11 — o d b y ł o się wręczenie d o ­ rocznych nagród i m . J a n a Pocka, u f u n d o w a n y c h d l a twórców l u d o w y c h . W t y m roku nagrody otrzymali: Stanisław B u c z y ń s k i — p o e t a , R o t o ­ rów, p o w . Hrubieszów; E d w a r d B y c h a w s k i — a r t . k o w a l , Borów, p o w . R r a s n y s t a w ; Władysław Kamiński — rzeźbiarz z B r z o z ó w k i , p o w . R o p ­ czyce; Jerzy W i t e k — a r t . garncarz, Urzędów, p o w . K r a s n y s t a w . Nagrodę zespołową o t r z y m a ł w i e j s k i k a b a r e t „ R z e p " z Krzczonowa, pow. bychawski. Р Е З Ю М Е SUMMARY O F A R T I C L E S K s a w e r y P i w o c k i — THE REMARKS ON T H E QUESTION OF T H E SO-CALLED CONTEMPORARY FOLK ART P i w o c k i is r e m i n d i n g h i s e s s e n t i a l t h e o r e t i c a l p r i n c i p l e s w h i c h are i n c l u d e d i n t h e p u b l i c a t i o n s : he is i d e n t i f y i n g tho folk a r t i n Poland w i t h t h e arts a n d crafts, performed b y t h e p e a s a n t s . H e feels t h i s i s a h i s t o r i c a l p h e n o m e n o n a n d t h e genesis o f t h a t p h e n o m e n o n — i s r e a c h i n g — i n h i s o p i n i o n — as f a r b a c k as t h e X V I t h c e n t u r y ; t h e m o s t i m p o r t a n t c h a r a c t e r i s t i c s i n as f a r as t h e c o n t e n t s a n d t h e style are concerned, have themselves developped i n t h e X l X t h c e n t u r y . I t i s o n l y t h e n t h a t t h e class s e l f k n o w l e d g e o n one h a n d , a n d t h e i m p r o v e m e n t o f t h e m a t e r i a l situa­ t i o n — o n t h e other h a n d — allowed for t h e peasantry t o develop artistic a c t i v i t y o f t h e i r o w n . I n t h e folk a r t o f the X l X t h c e n t u r y m a n y r e m n a n t s o f t h e e a r l i e r epochs h a v e been p r e s e r v e d , w h i c h a l l o w e d f o r t h e r o m a n t i c s t o seek f o r 192 the preslavic t r a d i t i o n s i n t h a t folk a r t , a n d t o believe i n the unchangeable a n d a historical character o f t h a t a r t . Contemporary folk artists are w o r k i n g for t h e urban recipient w h i l e those o f earlier times have been satisfying t h e r e q u i r e m e n t s o f t h e i r o w n m i l i e u a n d these r e q u i r e m e n t s w e r e l a i d u p o n t h e genesis o f t h e f o l k a r t a c t i v i t y . T h e c h a n g e o f t h e r e c i p i e n t h a s h a d a n i m p a c t n o t as m u c h o n t h e f o r m o f t h e f o l k a r t , as o n t h e c o n t e n t s a n d t h e ideas o f t h e c h a ­ racter o f f o l k a r t ; t h a t already has h a d been visible i n t h e period between t h e w o r l d wars. A m o n g t h e artistic a c t i v i t y o f f o l k a r t i s t s , close s t i l l i n t h e e x p r e s s i o n a n d because o f m e n t a l i t y represented, t o t h e a r t o f the X l X t h century, t h e f i r s t s i g n o f t h e changes c o m i n g , w a s s t r o n g i n d i v i d u a l i z a ­ t i o n o f t h e f o r m a n d i t s expressive characteristics — i t s o w n e n v i r o n m e n t h a s been a l r e a d y n o t p r e s s i n g f o r a n y c o r r e c ­ t i o n s . A t t h e same t i m e , t h e a r t p e r f o r m e d , b y t h e p e a s a n t r y for t h e i r o w n purposes begins t o become m o r e a n d m o r e ,,c h e a p " as f a r as a r t i s t i c g o o d t a s t e i s c o n c e r n e d , t e n d s �I t o b e c o m e „ c o u n t r y - f a i r - l i k e " — is o b v i o u s l y l o w e r i n g i t s a r t i s t i c v a l u e s , a n d becomes s t e a d i l y v e r y d i s t a n t f r o m t h e influences of t h e t r a d i t i o n a l ..classic" folk a r t . I n t h e t w e n t v years between t h e w o r l d wars, ..Bazaars", a n d after World" W a r I I , „ C E P E L I A " Cooperatives, b e c a m e t h o p r a c t i c a l r e p r e s e n t a t i v e s o f t h e idea t o p r e s e r v e f o r f u t u r e t h e f o r m s o f t r u e f o l k a r t . T h i s a i m h o w e v e r has n o t been f u l f i l l e d b y e i t h e r ' o f these i n s t i t u t i o n s . W h a t h a p p e n e d w a s u n f o r t u n a t e l y v e r y f a r f r o m t h e o r i g i n a l i d e a - - i.e. a u t o m a t i c m u l t i p l y i n g of the patterns, even i f the perform o r s h a p p e n t o be m u c h t a l e n t e d a r t i s t s . S u c h mass p r o d u c ­ t i o n of t h e objects of folk character - - i n m a n y E u r o p o a n c o u n t r i e s , is a c c o r d i n g t o t h e o p i n i o n o f t h e a u t h o r , a p h e n o m ­ e n o n t h a t c a n n o t be p o s s i b l y a v o i d o d . T h i s p h e n o m e n o n also — feels t h e a u t h o r —- c a n n o t be c o n d e m n e d , or t h o p r o d u c t i o n o f s u c h k i n d c a n n o t p o s s i b l y be r e p l a c o d b y a n y ­ t h i n g else — as i t h a s a l r e a d y f o u n d n u m e r a b l e c u s t o m e r s a n d r e c i p i e n t s . I t is o n l y necessary, as t h e a u t h o r t h i n k s , t o u n d e r s t a n d c l e a r l y a n d w e l l , t h e essence o f t h e p h e ­ n o m e n o n discussed. S i m u l t a n e o u s l y w i t h the disappearance of the former f o l k a r t --- t h e i n d u s t r i a l s o c i e t y t u r n s m o r e a n d inoro obviously to the different forms of artistic a c t i v i t y h a v i n g p r i m i t i v e , o r a m a t e u r l i k e c h a r a c t e r . T h e a u t h o r is h e r e r e m i n d i n g after J u n g - t h e idea o f t h e , , p u r i f y i n g " p r o p ­ erties of t h e m a n u a l w o r k for the m a n . M o r e a n d m o r e p e o p l e refuse t o t h e i d e a o f ,,passive o n l y " c o n s u m p t i o n of t h e p l a s t i c p r o d u c t i v i t y . T h e r e are a m o n g t h e m p e o p l e w h o — f o r d i f f e r e n t reasons, h a v e h a d been a l i e n a t e d f r o m t h e s o c i e t y , as w e l l as t h e p e o p l e w h o m y o u c a n — i n t h e c o l l o q u i a l sense o f t h e w o r d c a l l q u i t e „ n o r m a l " . T h e n a i v e a r t is p r e s e n t l y v e r y f a s h i o n a b l e becouse of tho contemporary art being not understandable and s o c i a l l y useless. T h i s f a s h i o n is s e r i o u s l y e n d a n g e r i n g t h e a u t h e n t i c i t y o f t h e naive a r t and i t w i l l obviously disappear as d i d a l l t h e p r e v i o u s f a s h i o n s , i t is h o w e v e r w o r t w h i l e t o o c c u p y ourselves w i t h t a s k o f t h e d o c u m e n t i n g the n a i v e a r t — i r r e s p e c t i v e l y o f i t . I t is also necessary as l o n g as i t is f i n d i n g the customers, to continue the " C E P E L I A " ' s " p r o ­ duction". A l e k s a n d e r A RELICT OR J a c k o w s k i — THE LIVING VALUE FOLK ART — T h e a u t h o r ' s c o n s i d e r a t i o n s are based u p o n t h o b r o a d e r c u l t u r a l b a c k g r o u n d a n d w h i l e he is t a k i n g i n t o a c c o u n t t h e social a n d e c o n o m i c a l b a c k g r o u n d o f peasant- a r t a n d i t s c o n n e c t i o n s w i t h t h e t r a d i t i o n he c o n c e n t r a t e s u p o n t h e problems of the plastic a r t of the contemporary inhabitants o f v i l l a g e a n d s m a l l t o w n . J a c k o w s k i JS t r y i n g t o e m b r a c e the entire complexity and diversity of the phenomena a s s o c i a t e d w i t h t h a t a r t . i n o r d e r t o suggest t h e i r p r e l i m i n a r y classification. T h o o u t c o m i n g p o i n t f o r t h e a u t h o r ' s c o n s i d e r a t i o n s is t h e d e f i n i t i o n o f t h e reasons f o r t h e f o l k c u l t u r e b e i n g d i f f e r e n t . H e r e t h e fact was m e n t i o n o d t h a t t h e p e a s a n t r y h a s h a d been e c o n o m i c a l l y a n d p o l i t i c a l l y — h a n d i c a p p e d as w e l l as t h e f a c t t h a t t h e y l a c k e d t h e access t o t h e sources o f k n o w l e d g e , t h a t is — e l e m e n t s o f a n e g a t i v e c h a r a c t e r . T h e t r a d i t i o n a l p e a s a n t r y has b e e n f o r m i n g t h e i s o l a t e d a n d c o m p a c t e n v i r o n m e n t a n d i t s c u l t u r e h a s been s h a p e d as a consolidated s u m m a r y of the norms, habits and the artistic f o r m s , s t r o n g l y based u p o n t h e t r a d i t i o n w h i c h have been created a n d — accepted b y the whole g r o u p . The funda­ m e n t a l p r i n c i p l e s o f t h e p l a s t i c t h i n k i n g h e v e been d i r e c ­ t i n g i n t h o c o l l o c t i v e conscience w h i c h h a s been s t e e r i n g the development of the creative individuals : — their inven­ t i o n has n o t been — t r u e e n o u g h — l i m i t e d b u t i t has been subject t o the certain principles a n d the porcoptive possibili­ ties o f t h e g r o u p . T h e development o f t h o a r t i s t i c forms has been progressing t h r o u g h the e v o l u t i o n of v a r i a n t s , follo­ w i n g each o t h e r . A style characteristic for t h e i n d i v i d u a l d o m a i n s o f a r t a n d d i f f e r e n t r e g i o n a l g r o u p s h a d been c r e a t e d . C o n s o l i d a t i o n o f t h e essential p r i n c i p l e s o f t h o p l a s t i c t h i n k i n g i n t h e c o l l e c t i v e conscience h a s been g i v i n g t o t h e f o l k a r t t h e p o s s i b i l i t y t o a s s i m i l a t e a n d reshape t h e p a t t e r n s t a k e n from the outside. Besides t h e c r e a t i v i t y a c c e p t e d b y t h e v i l l a g e s o c i e t y a n d representing the mainstream of tho folk a r t there have a l w a y s been e x i s t i n g i n p a r a l l e l t o t h i s m a i n s t r e a m t h e c r e a t i v i t y o f t h o people f r o m t h e village-margins-freaks, handicapped and the like. The other k i n d of folk art's margin has been represented b y t h e c r e a t i v i t y o f t h e s u b u r b s or outlets, b y t h e a r t f r o m t h e village-fairs, etc. B o t h k i n d s o f c r e a t i v i t y h a v e b e e n u n n o t i c e d b y m a n y research w o r k e r s i n t h e f i e l d . T h e c o n c e p t o f t h o f o l k a r t has b o o n s h a p i n g itself in the period of the t u r n i n g of the X l X t h — X X t h conturios, at t h e t i m e w h e n , m a i n l y t h e values of t h e style, a n d o r n a m e n t — wore accented. I n t h a t w a y t h e s t o r o o t y p e o f t h e f o l k a r t h a d been effected, a n d i t was d i f f i c u l t t o break u p t h i s stereotype, w h i c h h o w e v e r p r o v e d t o be necessary — u n d e r t h e p r e s s u r e of t h e new phenomena, a n d i n t h e l i g h t of t h e deepened t h e o r e t i c a l v i e w s , a n d -— a d o p t i n g t h e M a r x i s t m e t h o d o l o g y . T h e base o n w h i c h o l d f o l k c u l t u r e has b e e n f o r m i n g w a s changed a n d t h o negative influence w h i c h separated u n t i l t h e n t h e f o l k classes f r o m c u l t u r e o f t h e m o r e o d u c a t e d ( " t h e enlightenod") classes w a s s t o p p e d , t h e y are s i m u l t a n e o u s l y i n f l u e n c i n g tho people, t h e p a t t e r n s of t h e other, a n d v e r y d i f f e r e n t e n v i r o n m e n t s . T h e v i l l a g e is n o l o n g e r iso­ l a t e d , a n d i t is n o t a n y l o n g e r r e p r e s e n t i n g t h e c o m p a c t m i l i e u . T h o l i n k s w i t h t h e o l d t r a d i t i o n i n c u l t u r a l sphere h a v e p r e s e n t l y a c h a r a c t e r o f a r e l i c t , or i t is a s s o c i a t e d w i t h t h e d e l i b e r a t e c h o i n c e . T h e p r e s e n t s t a t e is r a t h e r a passing s t a d i u m of t h e decomposition o f o l d c u l t u r e w h i c h does n o t e x i s t a n y m o r e i n i t s c r y s t a l i z e d f o r m . F o r t h a t r e a s o n , t h e f o l k a r t h a s l o s t p r e s e n t l y t h e a b i l i t y t o acco­ m o d a t e t h e n e w p a t t e r n s t o i t s o w n needs. T h e f o l k a r t i n d o e d ceased t o be t h e o n l y f o r m o f t h e c r e a t i v e e x p r e s s i o n o f t h e v i l l a g e i t becomes s t e a d i l y m o r o a n d m o r e a u t o n o m o u s the value i n t h e n a t i o n a l c u l t u r e . T h e s i t u a t i o n of t h e con­ t e m p o r a r y f o l k a r t is c h a r a c t e r i z e d , a c c o r d i n g l y t o t h e a u t h o r b y t h e n u m b e r o f p h e n o m e n a w h i c h c a n be c h a r a c t e r i z ­ e d , or c l a s s i f i e d g e n e r a l y i n f i v e g r o u p s — 1. T h e f e o l i n g o f t h e l i n k s w i t h t h o o l d f o l k c u l t u r e a n d the c o n t i n u a t i o n of its different forms, t h a t concerns f i r s t o f a l l — t h e o l d e r p e o p l e , i n h a b i t i n g less — d e v e l o p e d econo­ m i c a l l y , regions o f t h e c o u n t r y . i. T h e l i v i n g , s t i l l v i v i d m e m o r y o f t h e f o r m e r a b i l i t i e s e s p e c i a l l y as f a r as t h e h a n d i c r a f t is concornes, a m o n g t h o broader g r o u p o f people, o r i g i n a t i n g f r o m t h e village. A m o n g t h e m are r e c r u i t e d m u n e r a b l o p r o d u c e r s w h o s u p p l y „ C E P E L I A " — C o o p e r a t i v e s shops w i t h v a r i o u s a r t i c l e s , and those employed i n „ C E P E L I A " — - workshops. T h e i r c r e a t i v i t y , b a s e d o n o l d p a t t e r n s is s o m e t i m e s o n l y c o p y i n g , i n f a c t . T h e c r e a t i v i t y ' s p o p u l a r i t y a n d i t s ' s e l l i n g ' changes are b e i n g d e t e r m i n e d by the urban society interest i n i t , a n d requirement of t h a t society for such p r o d u c t s ; w h i l e t h e f o r m a l c h a r a c t e r is b e i n p r i n c i p a l l y i n f l u e n c e d n o t so m u c h b y i t s o w n e n v i r o n m e n t , a l r e a d y , as t h e c u s t o ­ mers u s u a l l y t h r o u g h t h e , , C E P E L I A " ' s e t n o g r a p h i c a l a n d plastic supervision. The m a j o r i t y of the creators of t h a t g r o u p s is c o m p o s e d o f t h o p e o p l e w h o are c h o o s i n g „ t h e f o l k s t y l e " , s o m e t i m e s o n l y because o f t h e f a c t t h a t t o m a k e f o r instance, some s c u l p t u r e s or h a n d i c r a f t s , i n a c c o r d w i t h t h e principles of such „folk s t y l e " — a u t o m a t i c a l l y " guarantees t h e sale o f s u c h i t e m s . A t t h e same t i m e t h e v i l l a g e a r t i s t s a r e c r e a t i n g , b y w h o m t h e f o l k s t y l e is i n d e e d a c c e p t e d q u i t e c o n s c i o u s l y , a n d w h o c o n s i d e r s u c h s t y l e t o be f o r t h e m t h e most proper w a y of a r t i s t i c expression. U n d e r ­ s t a t i n g o f t h e choice a n d t h e d e f i n i t i o n o f t h e style o f t h i e r c r e a t i v i t y , d i f f e r s v e r y e s s e n t i a l l y t h e c o n t e m p o r a r y crea­ t o r s , f r o m t h o o l d - t i m e ones, w h o d i d n o t r e a l i z e i n d e e d , t h a t they were ,,the folk creators". 3. A p p e a r a n c e o f t h e t r a d i t i o n a l schemes o f t h e f o l k a r t o u t s i d e o f t h e f o l k c u l t u r e ' s base. S u c h p h e n o m e n o n , d e f i n e d b y Professor B u r s z t a as „ F o l k l o r i s m " , e m b r a c e s b r o a d scopo o f c r e a t i v i t y , a m o n g t h e m a m a t e u r a r t i s t i c c r e a t i v i t y , as w e l l as f a r r e a c h i n g r e c r e a t i o n s o f t h e f o l k inspirations, created b y the o u t s t a n d i n g plastic artists. The f o l k a r t a n d c r e a t i v i t y is b e i n g , , r e f e r r e d t o " b y v a r i o u s people, b y t h e people f r o m m u c h v a r i e d m i l i e u , a n d repre­ senting v e r y d i f f e r e n t levels o f e d u c a t i o n , a n d knowledge. A n example for the autonomization a n d depersonification of the folk articles, a n d for the separation of the object f r o m i t s c r e a t o r , — is also t h e e n t i r e , , p r o d u c t i o n " o f t h e s o u ­ venirs, h a v i n g either regional or n a t i o n a l character, or b o t h . 4. T h e e x i s t e n c e o f c e r t a i n e s t h e t i c h a b i t s i n t h e c o n ­ science o f t h e i n h a b i t a n t s o f v i l l a g e s a n d o f t h e u r b a n p o ­ p u l a t i o n o f t h e p e a s a n t o r i g i n . T h e a u t h o r is here c o n s i d e r i n g the p r o b l e m of t h e village-fair articles, ,,the bazaar creati­ v i t y " , w h i c h b y m a n y research w o r k e r s h a v e b e o n i d e n t i f i e d w i t h t h e „ f o l k a r t " . J a c k o w s k i recognizes t h e f a c t t h a t c e r t a i n f o r m a l p r o p e r t i e s associate , , t h e b a z a a r — a r t i c l e s " w i t h t h o s e o f g e n u i n e f o l k o r i g i n a n d v a l u e - a n d conse­ q u e n t l y , h e is n o t r e f u s i n g t o a c c e p t t h e p r i m i t i v e , b o u r g o i s e s t h e t i c , , t a s t e s " b y t h e v i l l a g e e n v i r o n m e n t , b u t h e is d e m o n s t r a t i n g t o t h e effect t h a t a b o v e s i t u a t i o n is r a t h e r a p r o o f for t h e decomposition of the former esthetic norms, t h a n for c r e a t i n g a g e n u i n e l y new s t y l e . I n t h e above descri­ bed s i t u a t i o n , wo can classify the c o n t e m p o r a r y e n v i r o n - 193 �I m e n t a l or local fashions, f o r instance, — d e c o r a t i n g t h e houses, o r m a k i n g s o m e a r t i s t i c o b j e c t s o f t h e r e l i g i o u s character, p e r t a i n i n g t o b u r i a l s , cemeteries, etc, etc. S u c h p h e n o m e n a , i n d e e d d e s e r v e o u r a t t e n t i o n as a s i g n o f t h e g o i n g o n c h a n g e s i n as f a r as t h e h u m a n t a s t e s , l i k i n g s a n d t h e social esthetic i n i t i a t i v e s — are concerned. H o w e v e r , t h e m e c h a n i s m o f s u c h p h e n o m e n a b e i n g a c c o m p l i s h e d , i t is t r u l y analogical t o t h e accomplishment of t h e ,,fashions", i n t h e f o l k a r t , w h i c h is n o t t h e s u f f i c i e n t r e a s o n t o c o n s i d e r t h e p h e n o m e n a o f t h a t n a t u r e as — a u t h e n t i c a l l y — f o l k . 5. T h e s p o n t a n e o u s c r e a t i v i t y s h a p i n g i t s e l f b e h i n d t h e reach o f t h e p a t t e r n s o f t h e esthetic c u l t u r e , or i t s influences. T h e contemporary folk c r e a t i v i t y a n d t h e border­ i n g phenomena, are a n example for t h e zonal character o f t h e b o r d e r l i n e s i n c u l t u r e . I t is n o t p o s s i b l e t o m a k e a n y d i s t i n c t b o r d e r l i n e between t h e objects o f o l d a n d n e w f o l k a r t , a c o n t e m p o r a r y o n e , s u c h i n t u r n c a n n o t p o s s i b l y be d i v i d e d f r o m t h e naive c r e a t i v i t y a n d t h e " p e r s o n a l ex­ p r e s s i o n " a r t , u n d e r s t o o d i n t h e sense — " l ' a r t b r u t " . T h i s is e s p e c i a l l y v e r y c l e a r l y v i s i b l e i n t h e s c u l p t u r e . A n a l i z i n g t h e role o f t h e folk a r t i n t h e c o n t e m p o r a r y Polish culture, t h e a u t h o r is f o c u s i n g h i s a t t e n t i o n a t t h e p h e n o m e n o n o f t h e m u t u a l associations, a n d interdependencios w i t h t h e national h i s t o r i c a l past w h i c h results i n such a folk a r t being considered t o be t h e m o s t " P o l i s h " one. I n t h e era o f t h e i n t e r n a t i o n a l t o u r i s m , t h e r e f o r e , t h e r e is g r o w i n g r e q u i r e ­ ment for the folk a r t , a n d the folklore, w h i c h — unfortu­ n a t e l y - i s connected w i t h t h e phenomenon of t h e commercia­ l i z a t i o n o f s u c h a r t , a n d also i n i t s f u n c t i o n i n g , p r i m a r i l y , or f i r s t o f a l l , i n t h e mass c u l t u r e . T h e i n c o r p o r a t i o n o f t h e folic a r t i n t o t h e mass c u l t u r e h a d a v e r y p o s i t i v e effect o n the a t t i t u d e of t h e villagers towards their o w n tradition. I t s t o p p e d t o b e , i n t h e v i l l a g e r ' s eyes — t h e s y n o n y m o f t h e i r f o r m e r backwardness, i t becomes t o be a reason f o r b e i n g p r o u d , i n d e e d . I n o r d e r t h e f o l k a r t , t h e b e s t one, w h i c h brought i n t o t h e artistic achievement of t h e Polish c u l t u r e , v e r y serious share, c o u l d regain i t s h i g h r a n k i n t h e c o n t e m p o r a r y l i f e , t h e a u t h o r is s u g g e s t i n g t o e x h i b i t i t s b e s t m a s t e r p i e c e s i n t h e N a t i o n a l m u s e u m s , as w e l l as t o introduce t h e lectures i n t h e f o l k a r t a t t h e i n s t i t u t i o n s o f t h e h i g h e r e d u c a t i o n , a t t h e colleges, a n d t h e u n i v e r s i t i e s , f i n a l l y — h e is s u g g e s t i n g a wise p o l i c y o f t h e e x p o s i t i o n s a n d publications. Considering a n d analizing the forms of t h e p r o t e c t i o n o f t h e f o l k a r t , J a c k o w s k i is m e n t i o n i n g s p e c i f i ­ c a l l y i t s e m e r g e n c y f o r m s , s u c h as f o r i n s t a n c e , s u p p o r t i n g those creators s t i l l active i n t h e t r a d i t i o n a l branches of t h e c r e a t i v i t y , a n d a c t i n g i n t h e f u t u r e , i n t h e developed society, w h e n t h e t i m e for w o r k i n g , a n d t h e t i m e for relaxing — w i l l n o t b e a n y m o r e s t r i c t l y d i v i d e d ( s i m i l a r l y , as i t h a p ­ pened t o be i n t h e f o l k c u l t u r e ) . I t w i l l be i m p o r t a n t for t h o h u m a n a c t i v i t y n o t t o be l i m i t e d t o t h e f i e l d o f t h e i r a c t i v i t y i n p r o f e s s i o n a l l i f e , b u t also t o b e e n g a g e d i n t h e active p a r t i c i p a t i o n i n t h e culture. T h e creative a c t i v i t y , also t h e p l a s t i c a c t i v i t y m a y t h e n b e c o m e o n e o f t h e m o r e i m p o r t a n t tios b e t w e e n t h e broader circles o f t h e h u m a n society. B a r b a r a B a z i e l i c h — CONTEMPORARY TRENDS OF T H E DEVELOPMENT OF FOLK ART I N UPPER SILESIA T h e a u t h o r is p e r f o r m i n g analysis o f t h e m a i n domains of plastic a r t a n d craft prosently performed b y t h e popula­ t i o n o f t h e v i l l a g e s a n d s m a l l t o w n s i n U p p e r Silesia, p r e s e n t s d e s c r i p t i o n o f t h e i r f o r m a l characteristics a n d considers t h e i r associations w i t h t h e t r a d i t i o n a l f o l k a r t . T h e U p p e r Silesian region o f P o l a n d , t h e m o s t u r b a n i z e d one o f a l l t h e P o l i s h provinces, represents t r u l y a r e g i o n where y o u c a n speak of a direct c o n t i n u a t i o n of t h e t r a d i ­ t i o n a l f o l k a r t o n l y as a n e x c e p t i o n . S o m e e a r l y f o r m s o f t h e o r n a m e n t a t i o n are o f t e n m a n u f a c t u r e d o n t h e basis o f r e c o n s t r u c t i o n i n t h e " C E P E L I A " ' s cooperatives. T h e y are really manufactured b y t h e a r t craftsmen, w h o still remem­ ber t h e t r a d i t i o n a l crafts, or those specially t r a i n e d for t h e purpose — i n the different arts a n d crafts. A t t h e same t i m e , t h e r e is i n e x i s t e n c e a n a r t p e r f o r m e d for one's o w n e n v i r o n m e n t , c h a r a c t e r i z i n g i t s e l f b y t h e f o r m s associated w i t h t h e t r a d i t i o n . The t h i r d branch of the v i v i d plastic a r t i n Upper Silesia is t h e s c u l p t u r e a n d t h e a m a t e u r p a i n t i n g , i n p a r t i c ­ u l a r — t h e y are b r o a d l y developed i n t h e m i l i e u o f t h e miners, w h o are t h u s c r e a t i n g a n a r t , characteristic o f t h e i r own group. R o m u a l d a H a n k o w s k a — THE ROOM INTERIORS I N KUJAWY PAINTED T h i s a r t i c l e is s a c r i f i c e d t o t h e p a i n t i n g s o n t h e r o o m s ' w a l l s ( a n d s o m e t i m e s also o n t h e o u t e r w a l l s o f t h e houses) m a d e c o n t e m p o r a r i l y b y t h e w o m e n i n several villages i n K u j a w y r e g i o n . T h e p a i n t i n g o f t h i s k i n d has b e e n d e v e l ­ o p i n g since t h e 6 0 - t i e s , t h a n k s t o t h e c o m p e t i t i o n s , o r g a n i z e d b y t h e K u j a w y Regional M u s e u m i n Włocławek, t h e region's principal t o w n . I n the following competitions more a n d more painters are p a r t i c i p a t i n g , a n d t h e patterns composed b y the participants of t h e different competitions, enrich themselves gradually. The author is presenting a h y p o t h e s i s t h a t t h e p a i n t i n g o f t h e r o o m s has been one o f the t r a d i t i o n a l branches o f t h e interior decorating i n K u j a w y region. T r u l y enough, we are l a c k i n g a n y preserved e x a m ­ ples, o r d o c u m e n t s ( w i t h t h e e x c e p t i o n o f t h e v e r y simple p a t t e r n s , w h e r e t h e b l u e p a i n t has b e e n u s e d o n t h e w h i t e b a c k g r o u n d ) c o n f i r m i n g t h e existence o f such o r n a m e n t a ­ t i o n i n t h e X l X t h c e n t u r y , o r e a r l i e r , w e c a n h o w e v e r as­ s u m e t h a t s u c h a d e c o r a t i n g e x i s t e d i n d e e d , o n t h e basis o f t h e analogy w i t h t h e n e i g h b o u r i n g regions, a n d some f o r m s o f t h e p r e s e r v e d i n t h e K u j a w y r e g i o n o r n a m e n t a t i o n ele­ m e n t s ( f o r i n s t a n c e , i n t h e case o f t h e o r n a m e n t s b e i n g t r e a t e d w i t h t h e sand). The most interesting p a i n t i n g achievements belong p r e s e n t l y t o t h e w o m e n f r o m t h e v i l l a g e Świątkowice. H e r e s u c h p a i n t e r s as M r s W ł a d y s ł a w a W ł o d a r z e w s k a , M r s E l e o ­ n o r a A d a m s k a a n d M r s M a r i a Zołnowska, a r e p a i n t i n g . H e r e also is p a i n t i n g a k n o w n h a n d i c r a f t - a r t i s t M r s Z o f i a Szmajda, l i v i n g near Świątkowice i n t h e v i l l a g e Gajówka. I n Żarnów near Przedcze, where t h e t r a d i t i o n o f t h e sand o r n a m e n t i n g is s t i l l v i v i d , i n t h e l a s t y e a r s t h e w o m e n k n o w ­ ing t h e sand ornamentation, began t o p a i n t t h e rooms. N e a r C h o d c z a , t h e i n t e r i o r o f t h e h o u s e , is p a i n t i n g M r s W i k ­ t o r i a B a n a s i a k , w h o h a s b e e n c r e a t i n g f o r y e a r s f o r herself, a n d q u i t e r e c e n t l y , ahe w a s , , d i s c o v e r e d " t h a n k s t o t h e M u s e u m ' s t e r r a i n research e x p e d i t i o n . I n 1 9 7 4 , t h e desire t o p a r t i c i p a t e i n t h e c o m p e t i t i o n o f i n t e r i o r p a i n t i n g s h a d for t h e f i r s t t i m e , expressed b y several w o m e n — p a i n t e r s f r o m t h e W r o c l a w F a c t o r y o f F a i e n c e . A p p r o v e d o n t h e basis o f a n e x p e r i m e n t , t h e y c r e a t e d q u i t e i n t e r e s t i n g c o m p o s i i t o n s o n t h e l a r g e sheets o f p a p e r . O n e o f t h e m M r s H a l i n a Olesińska h a s i n a d d i t i o n decorated t h e walls o f her house. РЕЗЮМЕ К с а в е р и П и в о ц к и — К ВОПРОСУ Т А К СОВРЕМЕННОГО НАРОДНОГО ИСКУССТВА НАЗ. П и в о ц к и возвращается к своим основным т е о р е ­ тическим п р е д п о с ы л к а м , з а к л ю ч е н н ы м в о п у б л и к о ­ в а н н ы х т р у д а х . Он о т о ж д е с т в л я е т в них народное искусство П о л ь ш и с творчеством к р е с т ь я н . П о его м н е н и ю это и с т о р и ч е с к о е я в л е н и е , генезис которого датируется X V I в. Р а с ц в е т этого искусства н а с т у п и л в X I X в., когда о п р е д е л и л и с ь в а ж н е й ш и е ч е р т ы этого вида творчества — его с о д е р ж а н и е и с т и л е в ы е о с о б е н ­ ности. И м е н н о тогда, с одной с т о р о н ы к л а с с о в о е с о з ­ нание, а с д р у г о й у л у ч ш е н и е м а т е р и а л ь н о г о п о л о ­ жения дали крестьянам возможность развернуть соб­ ственное творчество. В народном искусстве X I X века с о х р а н и л о с ь много п е р е ж и т к о в б о л е е р а н н и х эпох, 194 в связи с чем р о м а н т и к и с т а л и искать в нем с л е д ы древних с л а в я н с к и х традиций, уверовав в н е и з м е н ­ ность этого искусства, независимо от исторических условий. С о в р е м е н н ы е н а р о д н ы е х у д о ж н и к и работают д л я городского п о т р е б и т е л я , в то время как п р е ж д е они удовлетворяли запросы собственной среды, нужды которой л е г л и в основу народного творчества. П е р е ­ мена п о т р е б и т е л я о т р а з и л а с ь не с т о л ь к о на ф о р м е , с к о л ь к о на с о д е р ж а н и и и идейном х а р а к т е р е народ­ ного искусства, ч т о с т а л о о ч е в и д н ы м у ж е в м е ж в о е н ­ н ы й период. В творчестве н а р о д н ы х у м е л ь ц е в , к о т о ­ р ы е по своему о б р а з у м ы ш л е н и я б ы л и е щ е б л и з к и х у д о ж н и к а м X I X в., п е р в ы м п р и з н а к о м п р о и с х о д я щ и х перемен я в и л а с ь с и л ь н а я и н д и в и д у а л и з а ц и я формы и ее о т л и ч и т е л ь н ы е черты — собственная среда �не н а в я з ы в а л а у ж е к о р р е к т и в . В то ж е в р е м я т в о р ­ чество крестьян, предназначенное для удовлетво­ р е н и я с о б с т в е н н ы х потреОноетей (настенные коврики.) п р и о б р е т а л о все о о л е е я р м а р о ч н ы й х а р а к т е р , п о с т е ­ пенно нарушал традиции к л а с с и ч е с к о г о народного искусства. а межвоенное двадцатилетие „ Б а з а р ы " , а после в о й н ы „ Ц е п е л и я " с т а л и п о с л е д о в а т е л я м и и практи­ ч е с к и и с п о л н и т е л я м и идеи с о х р а н е н и я ф о р м чистого народного искусства. Н о ни „ Б а з а р ы ' ни „ Ц е п е л и я ' не с у м е л и д о л ж н ы м образом о с у щ е с т в и т ь это задание. Б р е з у л ь т а т е с т а л и п о я в л я т ь с я л и ш ь бесконечно п о ­ в т о р я е м ы е , Ь е з д у ш н о в о с п р о и з в о д и м ы е о б р а з ц ы народ­ ного искусства д а ж е и в т е х с л у ч а я х , когда и с п о л н и ­ телями были талантливые художники. По мнению автора такого рода массовое призводство пред­ метов народного х а р а к т е р а распространенное во м н о ­ г и х е в р о п е й с к и х странах, н е и з б е ж н о е я в л е н и е . Бго н е л ь з я порицать, к а к и н е л ь з я н и ч е м и н ы м заменить этот вид производства, п о л ь з у ю щ и й с я сбытом. Н е о б х о ­ димо л и ш ь отдавать себе отчет в з н а ч е н и и этого явления. Однако, наряду с отмиранием старого народного искусства м о ж н о отметить, что современная инду­ с т р и а л и з и р о в а н н а я о б щ е с т в е н н о с т ь стала проявлять все б о л ь ш и й интерес к р а з л и ч н ы м ф о р м а м творчества любительского дилетантского характера и к прими­ тивам. З д е с ь автор в с л е д за Ю н г о м отмечает б л а г о ­ творное в л и я н и е р у ч н о г о труда на ч е л о в е к а . Л ю д и все ч а щ е перестают м и р и т ь с я л и ш ь с пассивным п о ­ т р е б л е н и е м и з д е л и й п л а с т и ч е с к о г о искусства. С р е д и н и х и м е ю т с я равно л и ц а , к о т о р ы е в с и л у т е х и л и и н ы х о б с т о я т е л ь с т в о ч у т и л и с ь вне общества, к а к и люди, которые в обычном з н а ч е н и и этого слева, вполне „нормальны". В н а с т о я щ е е в р е м я „ н а и в н о е " искусство стало ч р е з ­ в ы ч а й н о м о д н ы м , так к а к современное искусство к а ­ жется непонятным и общественно непригодным. Надо п о л а г а т ь , что эта мода, у г р о ж а ю щ а я п о д л и н н о м у х а ­ р а к т е р у наивного искусства, пройдет, как всякая иная мода. В с е ж е независимо от этого, стоит з а н я т ь с я д о ­ к у м е н т а ц и е й наивного искусства. И до т е х пер, пока оно п о л ь з у е т с я спросом, надо п о д д е р ж и в а т ь „про­ дукцию" Цепелии. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — НАРОДНОЕ ИСКУС­ СТВО — РЕЛИКТ И Л И ЖИВОЕ ТВОРЧЕСТВО С в о и р а с с у ж д е н и я автор опирает на широкую к у л ь т у р н у ю основу, у ч и т ы в а я о б с т о я т е л ь с т в а и связь с традициями к р е с т ь я н с к о г о искусства, сосредоточив внимание на п р о б л е м а х п л а с т и ч е с к о г о творчества с о ­ временных ж и т е л е й деревни и маленьких городов Я ц к о в с к и п ы т а е т с я о х в а т и т ь с в я з а н н ы е с этим видом творчества я в л е н и я во всей и х с л о ж н о с т и и р а з н о ­ образии, ч т о б ы у с т а н о в и т ь и п р е д л о ж и т ь и х п р е д в а р и ­ тельную классификацию. И с х о д н о й т о ч к о й выводов автора я в л я е т с я д е ф и ­ ниция причин с в о е о б р а з и я народной к у л ь т у р ы . И м и б ы л о э к о н о м и ч е с к о е и п о л и т и ч е с к о е неравенство, з а ­ к р ы т ы й п у т ь к знаниям, т.е. ф а к т о р ы негативного характера. Т р а д и ц и о н н а я д е р е в н я я в л я л а собой и з о л и ­ р о в а н н у ю с п л о ч е н н у ю среду, а ее к у л ь т у р а создавалась и ф о р м и р о в а л а с ь к а к тесно связанная сумма норм и о б ы ч а е в , в искусстве ж е — х у д о ж е с т в е н н ы х ф о р м , п р о ч н о о п и р а ю щ и х с я на традиции, с о з д а н н ы х и п р и ­ н я т ы х всей г р у п п о й . О с н о в н ы е п р и н ц и п ы х у д о ж е с т ­ венного м ы ш л е н и я п р о ч н о в о ш л и в о б щ е с т в е н н о е с о ­ знание, которое р у к о в о д и л о р а з в и т и е м т в о р ч е с к и х л и ч ­ ностей. И х п о м ы с л ы не б ы л и строго о г р а н и ч е н ы но не все п о д ч и н я л и с ь о п р е д е л е н н ы м п р а в и л а м и способ­ ности г р у п п ы к в о с п р и я т и ю . Р а з в и т и е х у д о ж е с т в е н н ы х форм происходило путем эволюции очередных вариан­ тов. С о з д а в а л с я с т и л ь , х а р а к т е р н ы х д л я о т д е л ь н ы х видов творчества и р е г и о н а л ь н ы х г р у п п У п р о ч е н и е о с н о в н ы х принципов х у д о ж е с т в е н н о г о м ы ш л е н и я в о б щ е с т в е н н о м сознании д а в а л о народному творчеству в о з м о ж н о с т ь ассимилировать и видоиз­ м е н я т ь о б р а з ц ы , з а и м с т в о в а н н ы е извне. Рядом с творчеством, одобренным деревенской о б щ е с т в е н н о с т ь ю и с о с т а в л я ю щ и м г л а в н о е течение н а ­ родного искусства, всетда п а р а л л е л ь н о с у щ е с т в о в а л о творчество л ю д е й , в ы б р о ш е н н ы х деревенской о б щ е ­ с т в е н н о с т ь ю за борт: 'чудаки, к а л е к и . Д р у г о й род з а ­ дворок народного искусства составляло творчество предместий, я р м а р о ч н о е искусство. М н о г и е и с с л е д о в а т е л и н е у д е л я л и внимания этим видам творчества. П о н я т и е народного искусства ф о р ­ м и р о в а л о с ь на п е р е л о м е X I X и X X вв., т.е. в период, когда г л а в н ы м о б р а з о м п о д ч е р к и в а л и с ь с т и л е в ы е и д е к о р а т и в н ы е достоинства этого искусства. Т а к и м образом возник стереотип народного и с к у с ­ ства, к о т о р ы й т р у д н о б ы л о н а р у ш и т ь ; однако это с т а л о н е о б х о д и м ы м под воздействием н о в ы х я в л е н и й , а т а к ­ ж е в связи с у г л у б л е н и е м т е о р е т и ч е с к и х основ и п р и ­ н я т и я марксистской методики. В в и д у того, что и з м е н и л с я базис, на к о т о р о м р а з ­ в и в а л а с ь старая народная к у л ь т у р а , а т а к ж е п е р е ­ с т а л и действовать о т р и ц а т е л ь н ы е ф а к т о р ы , к о т о р ы е не д о п у с к а л и н а р о д н ы е массы к к у л ь т у р е п р о с в е щ е н ­ н ы х с л о е в общества, на народ с т а л и одновременно действовать о б р а з ц ы р а з л и ч н ы х о б щ е с т в е н н ы х г р у п п . Т е п е р ь д е р е в н я у ж е не и з о л и р о в а н а и не представ­ л я е т собой о д н о р о д н у ю среду. С в я з ь со старой к у л ь ­ т у р н о й традицией имеет т е п е р ь л и б о р е л и к т о и ы й х а ­ рактер, л и б о я в л я е т с я р е з у л ь т а т о м с о з н а т е л ь н о г о в ы ­ бора. Н а с т о я щ е е п о л о ж е н и е в е щ е й — это п е р е х о д н а я стадия декомпозиции п р е ж н е й к у л ь т у р ы . Н о н е п о ­ этому народное творчество у т р а т и л о способность п р и ­ н о р а в л и в а т ь н о в ы е о б р а з ц ы к своим потребностям, которые у ж е приобрели вполне определенную форму. Н а р о д н о е искусство у ж е не я в л я е т с я единственной ф о р м о й творческого в ы р а ж е н и я народной к у л ь т у р ы , по оно становится ее все б о л е е автономной ценностью. П о мнению автора о состоянии современного н а ­ родного искусства с в и д е т е л ь с т в у е т ряд я в л е н и й , к о т о ­ р ы е могут б ы т ь в о б щ е м р а з д е л е н ы на 5 групп. 1. Ч у в с т в о связи со старой народной к у л ь т у р о й и преемственность ее ф о р м , что в п е р в у ю о ч е р е д ь касается л ю д е й старшего п о к о л е н и я , п р о ж и в а ю щ и х в б о л е е о т с т а л ы х э к о н о м и ч е с к и регионах П о л ь ш и . 2. П а м я т ь о п р е ж н е м мастерстве, особенно в о б л а ­ сти р у к о д е л и й , с о х р а н и в ш а я с я среди ш и р о к о й г р у п п ы л ю д е й деревенского п р о и с х о ж д е н и я . В этой г р у п п е н а х о д я т с я м н о г о ч и с л е н н ы е у м е л ь ц ы , снабжаюгцие м а ­ г а з и н ы Ц е п е л и и и р а б о т а ю щ и е в ее мастерских. И х творчество опирается на старые о б р а з ц ы и порой сводится т о л ь к о к копированию. О к о н ъ ю н к т у р е их и з д е л и й р е ш а е т спрос города, на ф о р м а л ь н ы й х а р а к т е р этих и з д е л и й в л и я е т у ж е не среда и с п о л н и т е л е й , но п о т р е б и т е л ь — о б ы ч н о посредством э т н о г р а ф и ч е с к о г о и художественного надзора Ц е п е л и и . Большинство творцов у п о м я н у т о й г р у п п ы это л ю д и , к о т о р ы е иной р а з в ы б и р а ю т „ н а р о д н ы й с т и л ь " т о л ь к о потому, что, например, в ы п о л н е н и е с к у л ь п т у р ы и л и тканей с о ­ г л а с н о принципам этого с т и л я гарантирует и х сбыт. Одновременно работают с е л ь с к и е х у д о ж н и к и , к о т о р ы е с о з н а т е л ь н о творят в народном д у х е , так как этот род художественного высказывания им наиболее близок. С о з н а т е л ь н ы й в ы б о р и о п р е д е л е н и е с т и л я своего творчества о с н о в н ы м образом о т л и ч а е т с о в р е м е н н ы х творцов от п р е ж н и х , не о т д а в а в ш и х себе отчета в том, что о н и „ н а р о д н ы е т в о р ц ы " . 3. Т р а д и ц и о н н ы е с х е м ы народного искусства вне базиса народной к у л ь т у р ы . Это я в л е н и е , о п р е д е л я е м о е как „ ф о л ь к л о р и з м " о х в а т ы в а е т равно пастиччо, т в о р ­ чество л ю б и т е л е й д и л е т а н т о в , к а к и г л у б о к о п р о д у ­ м а н н ы е произведения и з в е с т н ы х х у д о ж н и к о в , в д о х ­ н о в л я е м ы х народными. К народному искусству обра­ щ а ю т с я л ю д и р а з л и ч н ы х с л о е в общества, с р а з л и ч н ы м у р о в н е м знаний. П р и м е р о м автономизации и д е п е р с о н и ф и к а ц и и н а ­ р о д н ы х и з д е л и й , отрыва предмета от его с о з д а т е л я я в л я е т с я весь с у в е н и р н ы й п р о м ы с е л р е г и о н а л ь н о - н а ­ ц и о н а л ь н о г о характера. 4. Н е к о т о р ы е эстетические понятия в сознании ж и т е л е й деревни и г о р о ж а н с е л ь с к о г о п р о и с х о ж д е н и я . Б данном с л у ч а е автор рассматривает вопрос я р м а ­ рочных изделий — базарного творчества, которое многие и с с л е д о в а т е л и о т о ж д е с т в л я ю т с „народным искусством". Замечая некоторые общие ф о р м а л ь н ы е ч е р т ы как в я р м а р о ч н ы х и з д е л и я х , так и в народном творчестве, автор не отрицает что в деревенской среде иной раз воспринимают примитивную мещанскую эстетику как свою н а р о д н у ю . П о м н е н и ю Я ц к о в с к с г о этот ф а к т я в л я е т с я скорее д о к а з а т е л ь с т в о м д е к о м п о ­ зиции с т а р ы х э с т е т и ч е с к и х ф о р м , ч е м созданием н о ­ вого с т и л я . 195 �И з ряда э т и х я в л е н и й м о ж н о в ы д е л и т ь современ­ н у ю моду о п р е д е л е н н о й о б щ е с т в е н н о й г р у п п ы и л и ж е моду данной местности, например, декорация домов, и з г о т о в л е н и е м о г и л ь н ы х венков. Я в л е н и я эти з а с л у ­ ж и в а ю т внимания к а к признак перемен во в к у с а х и в о б щ е с т в е н н о й инициативе в о б л а с т и эстетики. Х о т я м е х а н и з м возникновения подобного я в л е н и я а н а ­ л о г и ч е н в о з н и к н о в е н и ю и совершенствованию р а з л и ч ­ н ы х видов м о д ы в народном искусстве, то все ж е это м а л о у б е д и т е л ь н о е д о к а з а т е л ь с т в о его п о д л и н н о й народности. 5. Спонтанное творчество, формирующееся вне в л и я н и я образцов к у л ь т у р ы и з б р а н н ы х групп. там предметы. Рассматривает и х а р а к т е р и з у е т ф о р ­ м а л ь н ы е с т о р о н ы этого вида творчества, а т а к ж е его связь с традиционным народным искусством. С и л е з с к и й о к р у г я в л я е т с я самой у р б а н и з и р о в а н н о й ч а с т ь ю П о л ь ш и и поэтому л и ш ь в и с к л ю ч и т е л ь н ы х с л у ч а я х м о ж н о г о в о р и т ь о том, ч т о в этом р е г и о н е п р о д о л ж а е т р а з в и в а т ь с я традиционное народное т в о р ­ чество. Н е к о т о р ы е старые ф о р м ы декоративного и с к у с ­ ства (резьба, ц е ш и н с к а я ф и л и г р а н ь и к р у ж е в а ) ч а с т о выполняются в кооперативах Цепелии на основе реконструкции старых образцоа Исполнителями я в л я ­ ются у м е л ь ц ы , к о т о р ы е е щ е помнят п р и н ц и п ы т р а д и ­ ционного р е м е с л а , л и б о и х в ы у ч е н и к и . С о в р е м е н н о е народное творчество и с м е ж н о е я в ­ ление свидетельствуют о незначительных отличиях в о б л а с т и к у л ь т у р ы зависимо от места ее в о з н и к н о ­ вения. Н е в о з м о ж н о провести ч е т к у ю границу м е ж д у произведениями старого и современного искусства, которое в свою о ч е р е д ь н е л ь з я о т д е л и т ь от наивного творчества и с о з д а в а е м ы х под в л и я н и е м л и ч н ы х п е ­ р е ж и в а н и й произведений, рассматриваемых к а к ,,1'art b r u ( t " . Это я в л е н и е особенно о т ч е т л и в о выступает в скульптуре. Н а р я д у с этим с у щ е с т в у е т творчество, которое с л у ж и т у д о в л е т в о р е н и ю н у ж д данной с р е д ы и о т ­ л и ч а е т с я х а р а к т е р н ы м и традиционными ч е р т а м и (наприм. занавеси и с а л ф е т к и в местностях, где п р е ж д е п л е л и кружева, либо маски колядников). А н а л и з и р у я р о л ь народного искусства в с о в р е ­ м е н н о й п о л ь с к о й к у л ь т у р е , автор статьи обращает в н и ­ мание на связь народного творчества с историческим п р о ш л ы м народа, в с и л у ч е г о оно воспринимается к а к искуссво п о д л и н н о „ п о л ь с к о е " . И т а к , в н а ш е время распространенного международного туризма растет спрос на и з д е л и я народного искусства, фольклор. К с о ж а л е н и ю , это способствует развитию т о р г о в л и у п о м я н у т ы м и и з д е л и я м и и и х распространению п р е ж ­ де всего в массовой к у л ь т у р е . В н е д р е н и е народного искусства в м а с с о в у ю к у л ь т у р у самым п о л о ж и т е л ь н ы м образом п о в л и я л о на о т н о ш е н и е деревни к собствен­ ной традиции. В г л а з а х к р е с т ь я н искусство это не я в л я е т с я у ж е синонимом и х п р е ж н е й о т с т а л о с т и и становится предметом и х гордости. Д л я того, ч т о б ы народное искусство — то л у ч ­ ш е е — которое в н е с л о в х у д о ж е с т в е н н о е достояние п о л ь с к о й к у л ь т у р ы з н а ч и т е л ь н ы й вклад, м о г л о т е ­ п е р ь в н о в ь занять з а с л у ж е н н о е достойное место, автор предлагает экспонировать в национальных музеях л у ч ш и е произведения, ввести к у р с л е к ц и й на эту т е м у в в ы с ш и х у ч е б н ы х з а в е д е н и я х и, наконец, п р о ­ водить р а з у м н у ю в ы с т а в о ч н у ю и и з д а т е л ь с к у ю п о л и ­ тику. Рассматривая вопрос о п е к а н и я народного и с к у с ­ ства, автор говорит о н е о б х о д и м о с т и о к р у ж и т ь заботой т е х мастеров, к о т о р ы е е щ е занимаются т р а д и ц и о н н ы ­ м и о т р а с л я м и народного искусства, а т а к ж е продумать план будущей д е я т е л ь н о с т и в развитом обществе, когда время р а б о т ы и время о т д ы х а не б у д у т четко р а з г р а н и ч е н ы (подобно тому, к а к это б ы л о в народной к у л ь т у р е ) . В а ж н о , ч т о б ы л ю д и не о г р а н и ч и в а л и и не с в о д и л и свою активность л и ш ь к п р о ф е с с и о н а л ь н о й работе, но т а к ж е п р и н и м а л и активное участие в к у л ь ­ т у р н о й д е я т е л ь н о с т и . Т о г д а творческая работа, в част­ ности в о б л а с т и п л а с т и ч е с к о г о искусства, м о ж е т стать одним из в а ж н е й ш и х з в е н ь е в , о б ъ е д и н я ю щ и х ш и р о к и е к р у г и общественности. Б а р б а р а Б а з е л и х — СОВРЕМЕННЫЕ НАПРАВ­ ЛЕНИЯ РАЗВИТИЯ НАРОДНОГО ИСКУССТВА В ВЕРХНЕЙ СИЛЕЗИИ Автор анализирует главные отрасли изобразитель­ ного искусства, к о т о р ы м и занимается н а с е л е н и е с и л е з с к и х д е р е в е н ь и местечек, о б с у ж д а я изготовляемые Т р е т ь я о т р а с л ь ж и в о г о п л а с т и ч е с к о г о творчества С и л е з и и это л ю б и т е л ь с к а я с к у л ь п т у р а и ж и в о п и с ь , п о л у ч и в ш и е особое развитие среди г о р н я к о в , созда­ ю щ и х искусство, х а р а к т е р н о е д л я и х собственной группы. Ромуальда Ханковска Е К У Я В С К О М РЕГИОНЕ — РАСПИСНЫЕ ИЗБЫ С т а т ь я п о с в я щ е н а раеписям на в н у т р е н н и х , и иног­ да т а к ж е н а р у ж н ы х стенах изб. В н а с т о я щ е е время этим занимаются к р е с т ь я н к и л и ш ь н е с к о л ь к и х к у я в с к и х деревень. Э т о т род ж и в о п и с и с т а л р а з в и в а т ь с я в 50-х г о д а х б л а г о д а р я к о н к у р с а м , к о т о р ы е о р г а н и ­ з у е т К у я в с к и й м у з е й во В л о ц л а в к е . В о ч е р е д н ы х к о н ­ к у р с а х принимает у ч а с т и е все б о л ь ш е ж е н щ и н и пред­ с т а в л я е м ы е ими к о м п о з и ц и и становятся все р а з н о ­ образнее и богаче. А в т о р статьи предполагает, что роспись в и з б а х б ы л а в с в о е время о д н и м и з т р а д и ц и о н н ы х видон декоративного искусства в К у я в с к о м регионе. Правда, не с о х р а н и л и с ь о б р а з ц ы л и б о д о к у м е н т ы (за и с к л ю ­ чением о ч е н ь н е з а т е й л и в ы х у з о р о в „ м а з к о в " , н а н о с и ­ м ы х г о л у б о й к р а с к о й на б е л о м ф о н е ) , к о т о р ы е м о г л и б ы с л у ж и т ь п о д т в е р ж д е н и е м с у щ е с т в о в а н и я такого рода декоративного искусства в X I X в. и л и е щ е р а ­ нее; все ж е на основании а н а л о г и ч н ы х росписей в с о ­ седних р е г и о н а х и н е к о т о р ы х с о х р а н и в ш и х с я ф о р м к у я в с к о г о декора м о ж н о п р е д п о л а г а т ь что оно с у щ е ­ с т в о в а л о (например п е с о ч н ы е о р н а м е н т ы ) . В н а с т о я щ е е время к самым и н т е р е с н ы м принад­ л е ж а т р а б о т ы к р е с т ь я н о к из деревни С в ё н т к о в и ц е : Владиславы Влодажевской, Элеоноры Адамсксй и М а р и и Ж о л н о в с к о й . Р а с п и с ь ю занимается т а к ж е и з ­ вестная в ы ш и в а л ь щ и ц а З о ф и я Ш м а й д а , ж и т е л ь н и ц а деревни Гаювка, р а с п о л о ж е н н о й п о б л и з о с т и С в ё н т к о виц. В Ж а р н о в е б л и з П ш е д ч а , где все е щ е ж и в а традиция п е с о ч н ы х орнаментов, ж е н щ и н ы , к о т о р ы м знакомо этого рода искусство, с т а л и в п о с л е д н е е в р е ­ м я расписывать и з б ы . П о д Х о д ч е й давно у ж е у к р а ­ ш а е т росписями свое ж и л ь е В и к т о р и я Б а н а с я к , п и к о м у п р е ж д е неизвестная. В настоящее время ее м а ­ стерство „ о т к р ы т о " б л а г о д а р я и с с л е д о в а н и я м местного музея. В 1974 г. о своем ж е л а н и и участвовать в к о н к у р с е расписывания и н т е р ь е р о в в п е р в ы е з а я в и л о н е с к о л ь к о х у д о ж н и ц в л о ц л а в с к о й ф а б р и к и фаянса. О р г а н и з а ­ т о р ы к о н к у р с а р е ш и л и с ь провести этот эксперимент и х у д о ж н и ц ы в ы п о л н и л и интересные к о м п о з и ц и и па б о л ь ш и х л и с т а х бумаги, причем одна из них, Г а л и н а О л е с и н ь с к а , расписала т а к ж е стены своей к в а р т и р ы . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff2ecd47052cc01bcb5ac9fee7bddbbe.pdf 219b2021826b763f1701af459a21741e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4483 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource wota Kurpie - religijność Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4169 Title A name given to the resource Symboliczne ofiary woskowe we wsi Kadzidło/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.2 / s. 92-96 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11. 1. Akt modlitwy w czasie rytuału licznej ofiary proszalnej w kościele w Jacek Olędzki SYMBOLICZNE OFIARY WO SKOWE 6 s i e r p n i a 1957 r o k u , w d n i u o d p u s t u Św. R o c h a , ks. kanonik Kadzidło Mieczysław w uroczystości jący rytuał Mieszko, p o w . ostrołęckim, odpustowych wprowadzając nigdy w proboszcz parafii rozszerzył program miejscowym kościele, dotychczas t a m n i e występu­ symbolicznej • ofiary proszalnej o da­ r z e n i e się h o d o w l i ż y w e g o i n w e n t a r z a . W r o k u obserwując dzidle, przebieg archaicznej n i e sądziłem, ceremonii ż e m a o n paroletnią I960, w Ka­ zaledwie tradycję. 0 potrzebie zjawisk my, n a w e t noznaczna. Sztuce sywanej przedstawienia między niemożności rodzaju innymi oznaczenia czasu na podstawie gdy wydaje 2 92 woskowych, artystycznej ceremonii pochodzenia znajomości notatki podyktowane —• j a k o jest tej w użyciem symbolicznych tego i c h for­ jed­ „Polskiej w ofiar opi­ — WSI które KADZIDŁO są przecież twórczości jedną z dzie­ ludowej . l * Obchód się w symbolicznej Kadzidle między poranną i świętą mszą szego w intencjach, i Okadzanie niem w — ofiary podczas wotywą proszalnej odbywa półtoragodzinnej przerwy i sumą. wspomniana związku. święceniem relacji za­ się refleksje się o n a j a k n a j b a r d z i e j Umieszczenie Ludowej" niniejszej nasuwające P o r . J . Olędzki, Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka, „Polska S z t u k a L u d o w a " r . X I V , I960, n r 1, s, 3—2.2. Dotyczy w s i Czarnia i L i p n i k i w p o w . ostro­ łęckim, L e m a n , Łyse i K s e b k i w p o w . kolnieńskim. 1 rzeźb dzin ZE Łączy jak i w postaci krów uroczystości krów Z i koni i koni, połączone w Kadzidle — Stanowi przetworzenie zwyczaju ogniska. jakiej przepędzania Zwyczaj — — talk ze zabiegami odpustowe. tej formie, mienie n i e m a bliż­ ściśle obrzędowej w dowego nabożeństwem ceremonia się n a t o m i a s t okadzaniem rozpoczynającymi decydowały o symbo­ Kadzidle. z i c h święce­ występuje bydła dzisiaj dawnego l u ­ przez t e n występował pło­ w Ka­ d z i d l e , a także w i n n y c h p a r a f i a c h Kurpiowszczyzny — jako jeden w właściwości z przejawów ognia wierzeń — jeszcze apotropeiczne n a początku X Xw. . 2 P o r . A . Chętnik, Kalendarzyk zwyczajów, dorocznych obrzędów i niektórych wierzeń ludu kurpiowskiego, N o w o g r ó d 1934, s. 22, M . B i e r n a c k a , Kurpiowska gospodarka hodowlana, s. 153 (rękopis p r z y g o t o w a n y d o d r u k u w „ B i b l i o t e c e E t n o g r a f i i P o l s k i e j " t . 5). �Z n a n y był również poza czesnym dzidle obrzędzie przetrwało Wczesnym podpala tym regionem . wiele ze rankiem i koni i starego w stos jałowca dniu skórą, proboszcz dy. staje z odpustu świerczyny Donośne 0 i na księdza do gospodarstw ta, koń. Przypędzają rych się spoczywa kiedy p o j a w i a — je zakrystian przed obciągnię­ się do stadka dwie, wieś ceremonii. zwierząt trzy przeważnie z dzieci, cielę­ na wypasu. się jeździec na koniu, to znów aby podprowadzone dymu pomógł przygnać wodą, a unoszącego cały czas d u d n i przed się Z placu, zagania pastwisko. szych stad zwierząt Święcenie nie raz się jej przed się ze już ligurki zwierząt. ry pieniężne i a gotowań. po proszalna. rozkładają na zakrystii świece Ustawiona Brastewni na zajmują nim stole krucyfiks zwracając się t w a r z a m i d o Prze­ przez oni przed i głów­ przynie­ i woskowe taca na bierają do figurki, miejsce za przy­ stołem, ołtarza. prezbiterium i brastewni tacę składane dziej ofiary z jaj. Nie ze świecami i figurkami. uzyskaniem figurek. 1 ówdzie są drobne t y l k o świecy Sunie za gorejącymi ołtarz ofia­ dopełniają Wierni, pragnący uczestniczyć w o b c h o d z i e , dzą z n a w y roz­ n i m za­ wspomagani w metalowy niż zwie- opustoszeje, ofiara brastewni, stół schowka wcześniej wotywne, symboliczna ołtarzem sione zaś dal­ 4 kościołem kierują krowy okadzanie zakrystiana i kościelnego. U s t a w i a j ą nym Przez wielki . nabożeństwo następuje biegiem smugę choć s t a n p o g ł o w i a we wsi nie j e s t z b y t plac kropi w stosem. i kończy po upływie t r z e c h g o d z i n , Gdy Zwierzęta się k o n i e d o s t a j n i , na poczyna uja­ z łań­ który wpędzone n a d płonącym któ­ Nie­ bęben. pędzi rząt jałówki. księdza, następnie naj­ krowy, obowiązek cucha, wo­ powiadamia dając w p a d a n a p l a c pies, k t ó r e g o s p u s z c z o n o j e święconą nich zazwyczaj zostają Ka­ święconej rozpoczęcia placu pojawiają bliższych Dołącza bębna w placu kotłem kociołkiem dudnienie gotowości Na ministrant. kropidłem współ­ krów zwyczaju. kościołem. W pobliżu o g n i a , p r z e d tym We : i okadzania oblegają rozdają ofiary każdy im albo odchodzi Za i od czy też Na rza­ ¿stolu zadowalają jednej korowód świecami. Wy­ świece. pieniężne Niektórzj' wcho­ stół. się paru rozjaśniony " t u ołtarzem wierni Dotyczy wsi Borowe, Dębnowola, Dziarnów w pow. grójeckim oraz Promna w p o w . białobrzeskim. Por. M . Sanigórski, W Borowem krbwy chrzczą, „Trybuna M a z o w i e c k a " , I 9 6 0 , n r 2 4 1 , s. 1,3. Niewątpliwie o d g r y w a t u rolę mała aktywność w i e r n y c h . Wśród z e b r a n y c h w y p o w i e d z i n a t e m a t skuteczności z a b i e g ó w o k a d z a n i a i święcenia t y l k o w jednej, p r z y t y m pochodzącej o d brastewnego (Walentego W i k t o r k a , u r . w r . 1898), a w i ę c o s o b y związanej bezpośrednio z programem działalności p a r a f i i , u j a w n i a się W i a r a w i c h n a d z w y c z a j n e m o c e . ..,U j e d n e j m e l i k r o w ę , co się n i j a k doić n i e chciała. Po p s e g n a n i u k o l e o g n i a n a ś w i ę t e g o R o c h a , zrobziła się s p o k o j n a j e k b a r a n e k . P s e d t e m t o j e j c h y b a psez r o k nogę podziązywali, c ó b y stała n a t s e c h i l i g a ć nie mogła." 3 4 �całują j e g o ścianę, a jeśli dzie, po złożeniu westchnąć d o św. trzykrotnie. mając tych tłok Rocha. sobą zatrzymują Wszyscy N a zakończenie przed nie s t o i n a p r z e s z k o ­ pocałunku ołtarz klękają. Trzy­ obchodu figurki (niekiedy d o p r z o d u rękach), kierują się, a b y obchodzą w wysunię­ m o d l i t w y d o świę­ tego. Treścią i c h są prośby o o p i e k ę n a d ż y w y m i n ­ wentarzem. Następnie świece stole i sumy. wracają do Odchodząc krucyfiks. częcia dza wierni figurki. Obnoszenie G d y zbliża się s t o p n i o w o tłum stołu, *ałują figur się trwa pora przed a b y oddać ustawiony do mszy, ołtarzem. na rozpo­ przerze­ Po opusto­ s z e n i u p r e z b i t e r i u m b r a s t e w n i w y n o s z ą stół, a z e b r a ­ ne do koszyka krystii. w dzień je pojawienia ba ustalić, du, jakie bez precedensu mowy ży się w w za­ j u ż i n f o r m a c j i o cza­ Kadzidle cele przyświecały w księdza tych tego z w y c z a j u , uzyskanych z w wynikało, a więc Z 5 trudno — wyjaśniającą że uważa nasz", dziele . czasie k i l k u n i m rozmów przejrzystą trze­ wywo­ k s . M . Mieszce w stronach w czasie k o n f e r e n c j i polski, szafce na drugi rok, n i e bez znaczenia' d l a dalszego wadzonych tecznie w dopiero do wspomnianej sie wiedzi chowają stamtąd o d p u s t u Św. R o c h a . Wracając 4 figurki Wyjmą przepro­ wybrać dosta­ problem. Z folklorystycznej o n t e n zwyczaj zasługujący jego wypo­ w za roz­ Łom­ „staro­ n a ochronę przed zapomnieniem . 6 Bardziej wę jego może Ks. Mieszko po w o j n i e czości niż s ł o w a działalność wyjaśnia spra­ probostwie. b r a ł udział w o r g a n i z o w a n i u pierwszych n a t y m terenie konkursów l u d o w e j artystycznej, karstwa, księdza n a kadzidlańskim zabiegał opiekował o się r o z w o j e m zachowanie twór­ wycin- tradycyjnego stroju kurpiowskiego. Wysiłki proboszcza nie z pełnym z r o z u m i e n i e m wadzenie przezeń zawsze u wiernych. obrzędu w treści k i e g o , odnoszącego się d o s p r a w zaprzątających mu W dzie 8 7 "Wota woskowe: 11. 4. „Koń", wys. 8,5 cm. 11. 5. „Koń", wys. 8 cm. 94 ceremonii starsi, przy się Tak np. wpro­ bardzo świec­ wybitnie ziemskich, n a codzień. n i e przyniosło efektów. biorą udział prawie t y m przeważnie wyłącznie l u ­ kobiety, i t o nie Proboszcz w K r z y n o w ł o d z e W i e l k i e j u s i l n i e za­ biegał n p . o z l i k w i d o w a n i e w j e g o kościele p r z e z k u r i ę biskupią c e r e m o n i i s y m b o l i c z n e j o f i a r y p r o szalnej. Wychodził bowiem z założenia, że j e s t o n a „ p o g a ń s k a " . P r o b o s z c z z C z a r n i n i e k r y j e się z w i e l k i m krytycyzmem wobec wszelkich ludowych f o r m k u l t u , u w a ż a j ą c j e r ó w n i e ż za pozostałości pogaństwa. Podobnie u s t o s u n k o w a l i się d o t y c h s p r a w proboszczowie z Turośli, L e m a n a i Łysych. W y p o w i e d ź t ę u z y s k a ł e m o d księdza w cza­ sie j e g o bytności n a konferencji folklorystycznej organizowanej w l u t y m u b . r. w Łomży przez W y ­ dział K u l t u r y W R N w Białymstoku. Wzniesiony w Kadzidle z i n i c j a t y w y ks. M . Mieszki p o m n i k d l a uczczenia zwycięstwa Kur­ piów n a d Szwedami, z napisem „Ku chwale bo­ h a t e r o m p o l e g ł y m z a wolność, w i a r ę i ojczyznę..." — mieszkańcy w s i n a z y w a j ą „pamiętnikiem Swędów" l u b n a w e t „ d l a Swędów". 5 5 wiernych spodziewanych spotykały 7 �t y l k o z Kadzidła, ale też z i n n y c h w s i p a r a f i i , m n i e j poddanych współczesnym przeobrażeniom . Nie 3 spo­ sób powiedzieć, w j a k i m s t o p n i u p r z e m a w i a d o n i c h treść ceremonii i w sądzać j e j przyszłe Nasuwa w się inicjatywie rafią jeszcze jednego dzał Brodowe w miejsca, Pańskie . Łąki się w on ze odegrał Łąk, czasie na się Wedle re­ zatem często odwie­ odbywających odpustów na możność zwyczajem. dokładnego się za­ już brastewnym po do swe­ t a k wielką Bezpośrednim stępstwem było w y d a n e się Przemienienie Prawdopodobnie go kościoła obrzęd, cieszący popularnością. pa­ zachował proszalnej. ksiądz rolę z jedynego jednej z t y c h w i z y t postanowił w p r o w a d z i ć siedztwie prze­ sąsiadowania którym ofiary kościele Miał 10 poznania w z brastewnych, tamtejszym można jaką fakt Brodowych symbolicznej lacji pytanie, proboszcza Kurpiowszczyźnie mierze 9 kadzidlańską rytuał jakiej losy . w są­ Í!. 6. W o t a woskowe: 7,5 cm, „Kura", wys. tego n a ­ polecenie spo­ 6 „Kogut", cm. wys. rządzenia f i g u r w o s k o w y c h " . Pracę tę Romanowski, potrzeby lenty podjęli kościoła, Kłos . i umiejętności znajdujące się łem d w o j g a w około ciół w ile byłem Kadzidle, ta płodności. w czenia. to ich do — dysponuje Brak wyobraże­ krów (ił. 3), i k u r ( i l . 6). Z n a j ­ zaś świń jest b y odnosić i rów­ jakichkolwiek do człowieka, figur Zwraca w pominięte. wiąże też Przy figur — jego się za­ uwagę, miejscowych proporcjonalna wśród koś­ że 9 nigdy że w twórcy Mają smużek one stworzenia te przedstawienia kolekcji uchodzą ich nie za wy­ wotów. świadczy i o musieli gładką, formie ciemnożółtą kształtowaniu jednorodność. Z wielką strzec wynikające zdra­ tworzy­ barwę bez powierzchnię, przygotowaniu poszczególnych różnice rozmiary oszczędzać lśniącą starannym pieczołowitym W nie wyrównaną brudu, co tworzywa figur. figur uderza trudnością z faktu wprost udaje się do­ modelowania ich p r z e z różnych t w ó r c ó w . W s z y s t k i e f i g u r y zostały w y k o ­ nane w tradycyjnej konwencji wyraz ki Ludowej" oraz wotach modelowania ny kształt detale, której zna­ Łąk wotów ka- terenie która noworocznych z Kurpiowszczyzny znalazła powszechny Łąk . 1 5 f i g u r zwrócona bryły, na była charakter Sztu­ obrzędowych Uwaga w głównie na ogól­ sylwetki, czasie natomiast itd. potraktowano bardzo N i e m a zaś Wśród t y c h f i g u r a n i j e d n e j , forma czy wypiekach Brodowych p a r t i e głowy, ogona też występowały mniej na plastycznej, w o m a w i a n y c h j u ż n a łamach „ P o l s k i e j umownie. Do j a k i e g o s t o p n i a n i e p o p u l a r n a j e s t w K a ­ dzidle opisana c e r e m o n i a , n i e c h ś w i a d c z y f a k t , ż e kilkunastu zapytanych przeze m n i e k a d z i d l a n , wśród nich o r g a n i s t a , n i e w i e d z i a ł o n a w e t o j e j i s t n i e n i u . N i e udało m i się zebrać o d uczestników o b r z ę ­ du jakiegoś szerszego z e s t a w u wypowiedzi, które mogłyby posłużyć z a p r z e d m i o t a n a l i z y i c h o c e n i opinii o n o w y m w p a r a f i i z w y c z a j u . N i e chciałbym j e d n a k pominąć w y p o w i e d z i s t a r u s z k a ( u r . w r . 1896) ze w s i D u r l a s y , g d y ż u j a w n i a o n a b o l e s n y z a w ó d z p o w o d u n i e u d z i e l e n i a m u łaski p r z e z św. R o c h a : „Niekonieczny, p a n i e , t e n ś w i ę t y R o c h , u k r a d l i m i 8 dzają, gos­ zupeł- że lego w o s k u . I c h s t o s u n k o w o znaczne ilość dzidlańslkiego kościoła — w y o b r a ż e ń psów j e s t jako dlatego W s z y s t k i e f i g u r y zostały u l e p i o n e ręcznie z pszcze­ ich czym do i 1 4 stępowały wy­ niewątpliwie przeważnie Tematyka Występowanie indziej już r z a d z i e j hodowlą. była figur. porównaniu 3 wyobrażenia podarstwach n i e zostało przedstawień do widziałem gdzie żadne ze zwierząt h o d o w a n y c h ich ulepionych jakimi występują ( i l . 7). z dzie­ zwyczaju. figur, symboli, które można wyłącznie są wyjątkowe, nieczyste figurki przystąpienia skąpaŚwiadczy dują się t a m p o n a d t o tem kościele Kadzidle, następnie o w i e c ( i l . 2), k o g u t ó w zdrowia, on bo­ więc nie wa. Liczba woskowych 3 psów powierzo­ n i e miał zostało w nia k o n i (il. 4, 5), z n a c z n i e nież w Tak chwili wyobrażeń popularności Wśród na Wa­ sile w i e k u . pięćdziesięciu. o malej żona, w Piotr świec brastewny Romanowskiego powiedzieć, się n a d e r już kadzidlańskim ilości tego r o d z a j u daje nieżyjący osób, które czasie, k i e d y wyrobem plastycznych. pracy były już w Trudno brastewnych się m u zadaniu wyręczyła wiem W zajmuje Piotra n nym przełożony który przypominałaby noworoczne bardziej umownej. te wota wypieki rozbudowane Nie ulega z Brodowych obrzędowe, detale, wątpliwości, o gdzie formie że n a c h a - r o w e r s p o d kościoła, j a k ż e m osiarę (ofiarę) poszedł m u złożyć." Według relacji brastewnego Piotra Romanow­ s k i e g o , u r . w .1900 г., z a m . w e w s i Piasecznia, p o ­ łożonej n i e o p o d a l K a d z i d ł a . J.w. W . K ł o s , u r . o k . 1880 — zim. w 1959 r. P o r . J . Q l e d Z k i , o p . c i t . s. 1 1 . J . w . s. 14. P o r . J . Olędzki, Doroczne pieczywo obrzędo­ we północno-wschodniej Polski, „Polska Sztuka L u ­ d o w a " , г. X V , 1961, n r 1, s. 20. 1 0 1 1 1 2 13 14 15 95 �rakterze formy ważyły wiek Przy wnikliwym drobne do plastycznej twórców różnice w właściwości nych kadzidlańskich i silny wpływ oglądaniu figur i c h formie, warsztatu dostrzega które można rzeźbiarskiego twórców. W j e d n y c h figurach Istnieją f i g u r za­ tradycji. się odnosić poszczegól­ tułów m a ; prze­ jednak zują one, gają nawet miana te ofiar Nie świadczy zaangażowania wypukłych stawy przednie są mają w w (u innych wałkowate niektórych i zarys jakim stopniu ich z pod­ Kontury zdecydowane, detali. są u zaznaczone rozstawione. na wymienieniu związania pionowo, koni przedstawieniach f i g u r są b a r d z i e j wyznaczają przestać ustawione zwężone kopyta); bardziej niej nogi starannie mniej Należy tych cech. gdyż W świetle wadzając z przedstawionych wątpliwości, d o kościoła ofiary kościoła w dźidlańskim, wiązana miana na i ofiar właściwych, symboliczne rytuał W jak w najważniejsza określające nie ule­ — symbolicz­ Łąkach dookoła Dalsze — ołtarza rębne a k t y figury wymiana stanowią rytuału 17 analogie scowościach odpowiednich Zwraca między rząt w y s u w a j ą prośbach r pewnym treści świec i sensie od­ w obu miej­ próśb kierowa­ niejszej Najbardziej w zestawie ciołach. W płodności zostało drastyczne kierowano zwyczaju, zwie­ nich wiernych, brodow- przy na wy­ zaś żar­ teczność istotne ofiar — W ofiary, z góry do war­ Kadzidle wiel­ Niełatwo w kościele się w obok symbole Kadzidle, ustępstwo licz­ zwyczaju. dostrzega obydwu figur brakiem zwierząt zdrowia oraz wprowadzając pominięto t e n i e r a z uznania ich rytualnego bar­ N i e sposób ustalić, c z y t y m tylko krytycyzmem c z y też z się koś­ że symbole wobec — np. panieńskiej l u b r o z m a i t y c h c h o r ó b — z jest wypad­ przyciągnięcia różnice Łąkach po­ Brodowych to wyraźne chęcią wyobrażenia. się p r z y się zarówno w czy też przekonaniem, czystości — ale systemie W podyktowane kościoła Może 1 S kają jak i gęstym pryskają odpowiednio znajdujących rytuał s y m b o l i c z n e j w od wiernych Natomiast człowieka . i do miejsce . wyobrażenia Spra­ kadzidlańskich, różnica s a m ofiarodawca. Brodowych występują Łąkach). się n a p i e r w s z e 1 8 jednak figur Kadzidle) hodowlą powagi. w ołtarzem i c h rzeszy do nowego w w z co sprzy­ i poświęcają kościołach. żądają figur Brodowych ( w kościele gospodarstwem, parafian tości wizual­ ofiar ze. świec, skalkulowanych kadźidlańskiego i c h obnoszenie obrzędami się w ( w kościele w z w i brastewni ustalonych, dzo zawierają związane ofiar Łąkach rzecz w i e r n y c h . Brodo­ — stearyną tych na jak i w Łąkach' Prze­ niewielkiej skupienia czasu Łąkach. prawdziwego popychają, uwagę w ku jednym Kadzidle ceremonii. figur, przed również ofiar roz­ W w l i w i e i d ł u g o się modlą. rytuału: w y ­ woskowe, Wy­ się wiele czym . d o św. R o c h a Chrystusa wy branie nastroju roztopioną brastewnych powiedzieć, ofiarodawców. Zarówno w Kadzidle, 16 nych siebie kościele k a - wiernych, ule­ wiara. uczestnictwa nierzadko określa d r u g i m kościele o b o w i ą z u j e z a s a d a składania wych ludzie wobec Brodowych kość o f i a r y przez Wska­ czasu rytuale kadżidlańskim, się postaci brodowskim, strona składanych intencje wpro­ się n a j e g o Łąkach. analogicznie pieniężnych . w Kadzidle wzorował Brodowych została ofiary nie w proszalnej, t u danych że k s . M . Mieszko, chroni o stopniu (faktu w gdy w bierania żadnej nej na stole re­ zultatu. ga wiernych tłumie próba z wytworzeniu brył po­ n i e dała ja Podczas, n i e wnikając, twórcą liczby wiernych wynika nogi precyzyj­ jednak o n e zamierzone, konkretnym są które to bynajmniej ciwnie, o płaszczyznach zjawiska, różnice. działaniu i obnoszenie i c h przebiega dziej ( i l . 3, 7). F i g u r y pewne w p o d n i o ś l e j s z y m n a s t r o j u niż w B r o d o w y c h k r ó j Zbliżony d o prostokąta ( i l . 4 ) ; w i n n y c h — b a r ­ obły również j a k przemożnemu n i e przywykłych brakiem działania ?0 wiary w spot­ do sku­ . skich. Jeśli w Kadzidle czyni się c z ę ś c i o w o o d ­ stępstwo o d t e j zasady, p o z w a l a j ą c w i e r n y m n a skła­ d a n i e o f i a r z j a j , jest t o t y l k o w y n i k i e m silnego jeszcze p r z y w i ą z a n i a w p a r a f i i d o t e g o r o d z a j u o f i a ­ r y . O f i a r y z j a j składane są p r z e z w i e r n y c h w k a ­ d ż i d l a ń s k i m kościele w c z a s i e B o ż e g o Narodzenia, Wielkanocy, a także p r z e d n a s t a n i e m o d p u s t u n a św. R o C h a ; zbierają j e p o d o m a c h ksiądz i b r a ­ stewni. W K a d z i d l e w y m i a n y o f i a r d o k o n u j e się p r z y ołtarzu, a n i e n a dziedzińcu kościelnym, j a k w B r o ­ d o w y c h Łąkach. P o r . J . O l ę d z k i , op. cit. s. 8. J.W. s. №—'16. Brak w Kadzidle tych symbolicznych ofiar t y m b a r d z i e j z w r a c a u w a g ę , że św. R o c h u c h o d z i w t e j p a r a f i , j a k zresztą i w i n n y c h n a t e r e n i e Kurpiowszczyzny, za opiekuna zdrowia nie t y l k o z w i e r z ą t , l e c z r ó w n i e ż l u d z i . Świadczą o t y m obra­ z y w kościołach { n p . f e r e t r o n z w i z e r u n k i e m św. Rocha w kościele w K a d z i d l e ) , r z e ź b y w drze­ w i e p r z e d s t a w i a j ą c e t e g o .świętego ( n p . p r z y d r o ­ dze z W o r k o w y c h d o M y s z y ń c a ) , j a k i s z e r e g zwy­ c z a j ó w ( n p . składanie o f i a r z j a j w c e l u spędzenia wrzodów — w kościele w L e m a n i e ) . 18 11. 7. Wotum 4,5 cm. woskowe: „Piesek", wys. 1 7 18 1 9 2 0 �Z drugiej znów strony w zestawie figur kadzid­ aby f a k t znalezienia lańskich znalazły się w y o b r a ż e n i a świń, k t ó r e w B r o ­ wyobrażeń dowych zalecenia Łąkach występują tylko n a wyraźne czenie ofiarodawców, c z y w r e s z c i e w y o b r a ż e n i a o które n a w e t sami w i e r n i n i e śmieliby minać, uznając nieczysty charakter Fot.: Krystyna się dopo­ tych niegodnych m i e j s c a ś w i ę t e g o . N i e w y d a j e ży­ psów, stworzeń, psów s i ę w ś r ó d kadzidlańskich mógł proboszcza. być rezultatem Należy t u raczej dopuszczać możliwość p o d d a n i a się twórców własnym w czasie k i m jest przeobrażania wdzięcznego figur konkretnego pomysłom tworzywa, j a ­ wosk. się j e d n a k , H. Olędzka — il. 1; J . Olędzki — il. 2—7. Kaczko W I N C E N T Y S Z Y M A RZEŹBIARZ LUDOWY Z RACHOWIC W czasie badań kowice, w kakrotnie monograficznych powiecie z gliwickim, nazwiskiem biarza l u d o w e g o w e w s i Siera­ spotkałam Wincentego z sąsiedniej się Szymy, w s i , zmarłego kil­ rzeź­ w 1946 roku. Opowiadano, ż e l u d z i e z o k o l i c z n y c h między i n n y m i z S i e r a k o w i c , ne rzeźby, a zwłaszcza pajace, miejscowości, zamawiali u niego licz­ „bawidła", t o znaczy lalki, koniki. Wincenty Szyma urodził się w Rachowicach w i l . 1. Wincenty Szyma, rzeźbiarz z Rachowic, pow. Gliwice. 1866 r. Był d w u n a s t y m , p r z e d o s t a t n i m d z i e c k i e m S z y mów. Już j a k o m a ł y chłopiec rzeźbił w czasie p a ­ sienia bydła, a n a w e t p o d c z a s l e k c j i w s z k o l e nał w drzewie małe f i g u r k i . wyci­ Z tego okresu n i e do­ chowała się żadna j e g o p r a c a . Od wczesnego dzieciństwa Po ukończeniu szkoły l u d o w e j w R a c h o w i c a c h , słu­ wolnej c h w i l i d l a Własnej prośby znajomych. mając kilkanaście l a t , zaczął p r a c o w a ć w Starej Kuźni roku 1886 został d o Włoch. Zamiaru n i e żądał W ten ty powołany podarował do wojska w roku rzeźbiarz tego — emigro­ n i e zrealizo­ bliższym znajomym dużo, z a r ó w n o w j ę z y k u krewnym. Czytał „mięk­ k i c h " , j a k l i p a , a r z a d z i e j o s i k a l u b sosna. P i e ń drze­ wa przecinał piłą, o b c i o s y w a ł t o p o r k i e m , rysował n a n i m k o n t u r y rzeźby, a następnie w y c i n a ł m a ł y m n o ­ żykiem. Wyrzeźbioną pierem i <zaczął pracować n a pięciohektaro- i kwo­ zabawek polskim, j a k i niemieckim. M a t e r i a ł e m j e g o rzeźb b y ł y g a t u n k i d r z e w zniszczo­ 1945. P o o d ­ zamierzał jednak „ n a tabakę". W i e l e k r z y ż y , ś w i e c z n i k ó w , część o j c o w i z n y gospodarstwie. naj­ czasami n a nigdy pod Trachami. wał — około r o k u Ш880 ożenił się, o d k u p i ł o d b r a t a wym prace pieniędzy, a l e l u d z i e chętnie d a w a l i m u d r o b n e n y w czasie działań w o j e n n y c h byciu służby w o j s k o w e j przyjemności, Z a swoje pomoc­ z tego o k r e s u pochodził a u t o p o r t r e t S z y m y , wać życia jako sposób zarobkował p r z e z k i l k a l a t . Około d o końca w i ę k s z ą j e g o pasją b y ł o rzeźbienie. R z e ź b i ł w każdej żył n a p l e b a n i i w t e j w s i j a k o posłaniec, a następnie, nik kowala ludowy i malował g o pracą, któia figurę farbami wygładzał szklistym pa­ olejnymi. Najstarszą j e ­ dochowała się d o d n i a dzisiejszego, 97 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/10120814d761547a29f64bd266969ab9.pdf bacd8f21ec62fd986cba76d738bbae60 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4799 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource szopka krakowska - konkursy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4455 Title A name given to the resource XXI i XXII konkurs szopek w Krakowie/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1; s.60-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa XXI Fryś-Pietraszkowa I XXII K O N K U R S S Z O P E K Jakby na p r z e k ó r wypowiedziom s c e p t y k ó w popular­ ność k o n k u r s ó w na n a j p i ę k n i e j s z ą szopkę k r a k o w s k ą wzrasta z r o k u na rok. Podczas gdy w pierwszych 15 konkursach b r a ł o udział do 40 s z o p k a r z y w X X k o n ­ kursie — 64, w X X I — 75, to w ostatnim X X I I , k t ó r y o d b y ł s i ę 12 grudnia 1964 r. — 100 t w ó r c ó w p o k a z a ł o łącznie 113 szopek. P r z e s z ł o p o ł o w ę stanowili w ś r ó d nich debiutanci. I n t e r e s u j ą c o przedstawia się s t r u k t u r a w i e k u i płci szopkarzy: W i e k do 14 1. 15—241. 25—341. 35—441. 45—541. 1963 22 (4) 18 (4) 1964 20 (5) 29 (9) 91(2)" 12 1(2) 9 19 '(3) ponad 55 1. 7 10 7 (1) 13 (2) Z w r ó c i ć n a l e ż y u w a g ę na fakt, że wzrasta ostatnio liczba kobiet w y k o n u j ą c y c h konkursowe szopki. W r o k u 1963 było ich 10, a w 1964 r. już 22, a w ś r ó d nich n a j ­ w i ę c e j dziewcząt, uczennic i studentek, ale b y ł y t a k ż e reprezentowane, choć mniej licznie, starsze osoby. R a z e m 75 (10) 100 (22) K R A K O W I E 3 drugie, 4 trzecie i 4 czwarte o t r z y m a ł a niezbyt liczna grupa szopkarzy w w i e k u 35 do 44 lat, podczas gdy na szopkarzy m ł o d s z y c h , 25 do 34 lat, p r z y p a d ł y kolejno pierwsza, druga, trzecia i czwarta nagrody, a wszyscy starsi — w w i e k u ponad 45 lat, nie zdobyli ani jednej pierwszej, t y l k o 2 drugie, 8 trzecich i 6 czwartych, a w i ę c stosunkowo d u ż o , ale raczej niższych n a g r ó d . Niewiele n a g r ó d , bo t y l k o 2 drugie, 1 trzecia i 5 czwartych przy­ znano m ł o d z i e ż y ; ona natomiast otrzymuje z n a c z n ą w i ę k ­ szość przyznawanych k a ż d o r a z o w o w y r ó ż n i e ń . w y k o n a w c ó w R o k W Jeśli chodzi o skład zawodowy u c z e s t n i k ó w ostatnich k o n k u r s ó w , to najliczniej reprezentowana b y ł a młodzież szkolna i studencka ( X X I konkurs — 45%, X X I I — 37%). D r u g ą co do wielkości g r u p ę ( X X I — 26%, X X I I — 30%) stanowili rzemieślnicy, technicy i pracownicy f i z y c z n i . Około 15% szopkarzy w tych konkursach to pracownicy umysłowi, w tym kilku z wyższym wykształceniem, a o k o ł o 10% renciści. N a j w i ę k s z y m powodzeniem cieszą się konkursy w ś r ó d dzieci i młodzieży do lat 24. Ta kategoria d o s t a r c z y ł a około p o ł o w y u c z e s t n i k ó w ostatnich d w ó c h k o n k u r s ó w . O p i e r a j ą c się na biografiach d o j r z a ł y c h szopkarzy, w i e ­ lokrotnie notowanych w konkursach, m o ż e m y przypusz­ czać, że z grupy m ł o d y c h za lat k i l k a w y r o s n ą zdobywcy n a j w y ż s z y c h n a g r ó d . Nagrody te najczęściej d o s t a j ą się w r ę c e ś r e d n i e g o pokolenia. N a j w i ę c e j wysokich n a g r ó d łącznie w ostatnich d w ó c h konkursach, bo 3 pierwsze, 2 W 1963 r. przyznano 2, a w 1964 r. 3 pierwsze nagro­ dy. W ś r ó d l a u r e a t ó w d w u k r o t n i e p o w t a r z a j ą się nazwi2 Grupa ta została o k r e ś l o n a w oparciu o_ niezbyt precyzyjne dane dotyczące zawodu z p r o t o k o ł ó w k o n ­ kursowych prowadzonych przez Muzeum Historyczne m. K r a k o w a . 1 Por. R. Reinfuss, X V powojenny konkurs szopek, „Pol. Szt. L u d . " , X V , 1960, n r 2, s. 114 i recenzje z na­ s t ę p n y c h k o n k u r s ó w szopek. «•»-<, f , t .n.i h -fi. \ i k%r JM .1 j$> f 60 : .. i. . ? • ..» 1 ' 'l' ~ V •• . c i Szopki. II. 1. Wys. 170 cm. Wyk. Zbigniew Grzech. Kraków. I nagr. na konkursie 1963 r. II. 2. Wys. 155 cm. Wyk- Z. Grzech. I nagr. na konkursie 1964 r. II. 3. Wys. 49 cm. Wyk. w 1963 r. Feliks Czaj­ kowski. Zelczyna, pow. Kraków. II. 4. Wys. 160 cm. Wyk. Wacław Morys. Kraków. I nagr. na konkursie 1963 r. II. 5. Wys. 130 cm. Wyk. W. Morys. I nagr. na konkursie 1964 r. �szopki, nieco zanadto w y d ł u ż o n a , ustawiona na licznych kolumienkach, zbyt subtelnych w stosunku do opartych na nich ł u k ó w i do całego masywu. Z w ł a s z c z a szopka u b i e g ł o r o c z n a s p r a w i a ł a w r a ż e n i e , że lada chwila k o l u m ­ nada m o ż e się z a ł a m a ć pod jej ciężarem. W a c ł a w Morys już od dawna należy do czołówki k r a ­ kowskich szopkarzy i wielokrotnie z d o b y w a ł wysokie na­ grody, a ostatnie sukcesy p o t w i e r d z a j ą jego d u ż e m o ż ­ liwości. Szopki pokazane przez niego w ostatnich d w u konkursach c e c h u j ą dobrze w y w a ż o n e proporcje oraz u m i e j ę t n e przetwarzanie e l e m e n t ó w zabytkowej archi­ t e k t u r y K r a k o w a t w o r z ą c y c h p r z e w a ż n i e h a r m o n i j n ą ca­ łość. S m u k ł ą f o r m ę swych szopek p o d k r e ś l a Morys do­ datkowo szeregiem pionowych r y t m ó w na fasadach, d r o ­ biazgowo rozpracowanych pod w z g l ę d e m architektonicz­ n y m i kolorystycznym. Do dekoracji, poza b a r w n y m i foliami, u ż y w a t a k ż e drobnych szklanych p a c i o r k ó w . Ostatnie szopki Morysa zdobiły liczne l a l k i , umieszczane na ruchomych k r ę g a c h , na p r z y k ł a d k o r o w ó d L a j k o n i k a czy krakowskie wesele z „ c h o c h o ł e m " . ska Zbigniewa Grzecha (27 1.) i W a c ł a w a Morysa (40 1.). Obaj ci szopkarze wiele już razy startowali w k o n k u r ­ sach, przy czym Grzech, w y s t ę p u j ą c y kolejno jako uczeń liceum, student i wreszcie magister i n ż y n i e r , stopniowo z d o b y w a ł coraz wyższe nagrody, aż wreszcie ostatnio z a k w a l i f i k o w a ł się do n a j w y ż s z e g o grona l a u r e a t ó w . Inż. Grzech w y k o n u j e swe szopki z j u b i l e r s k ą p a s j ą i precy­ zją. W y p r a c o w a ł on styl dekoracji w y r ó ż n i a j ą c y się nie­ zliczoną w p r o s t m a s ą w o l u t , ł a ń c u s z k ó w i innych d r o b ­ nych z d o b i e ń ze staniolu o stonowanych kolorach. Po­ k r y t e n i m i frontony szopekj s p r a w i a j ą w r a ż e n i e prze­ ł a d o w a n y c h , dopiero po w ł ą c z e n i u w e w n ę t r z n e g o o ś w i e t ­ lenia budzi zachwyt ich bajeczne bogactwo. Pewne za­ strzeżenia wywołuje natomiast sama b r y ł a b u d y n k u Trzecia szopka odznaczona w 1964 r. I n a g r o d ą na­ leżała do Witolda G ł u c h a , 35-letniego mechanika. M i a ł a ona z g r a b n ą s y l w e t k ę i kunsztowne zdobiny t e c h n i k ą p r z y p o m i n a j ą c ą f i l i g r a n w kolorze z ł o t y m i srebrnym, k t ó r e j a k p a j ę c z y n k a p o k r y w a ł y wielobarwne tło. Charakterystyczne jest, że za n a j p i ę k n i e j s z e w X X I I konkursie uznano szopki, w k t ó r y c h zdobnictwo d o m i n o ­ w a ł o w zasadzie nad k s z t a ł t e m , podczas gdy n i e k t ó r e szopki, w y r ó ż n i a j ą c e się w ł a ś n i e f o r m ą , z n a l a z ł y m n i e j ­ sze uznanie w oczach j u r y . Do takich n a l e ż a ł a np. szopka Jana N u ć k o w s k i e g o , studenta architektury ( I I nagroda), bardzo krakowska, a j e d n o c z e ś n i e ś w i e ż a i i n t e r e s u j ą c a d z i ę k i u w z g l ę d n i e n i u k i l k u nie w y k o r z y s t y w a n y c h do­ tychczas przez szOpkarzy f r a g m e n t ó w architektonicznych i nowatorskiemu zestawieniu (boczne w i e ż e w l e k k i m skosie, zamiast frontalnie). W ś r ó d czterech I I n a g r ó d znalazła się r ó w n i e ż szopka Franciszka Tarnowskiego, 61 �k t ó r y powoli zaczyna p r z e ł a m y w a ć długi okres złej passy, Macieja Moszewa oraz I r e n y B a r a ń s k i e j . Moszew, student architektury, od k i l k u lat zafascynowany szop­ k ą k r a k o w s k ą , interesuje się zwłaszcza jej w y p o s a ż e ­ niem technicznym. D a ł s z o p k ę w d z i ę c z n ą , p r o s t ą w for­ mie. Po licznych jej balkonikach, korytarzach i pode­ stach s n u ł y się korowody m a l e ń k i c h figurynek w t a k t prostej melodii w y g r y w a n e j przez mechaniczne cym­ b a ł y . Ten sam t w ó r c a w y k o n a ł ponadto n a j m n i e j s z ą „ s z o p k ę " k o n k u r s u o wysokości... 0,5 cm. Szopka Ba­ r a ń s k i e j , barwna, duża, poprawna, nie w y r ó ż n i a ł a się specjalnie na tle innych. R ó w n i e ż w poprzednim, X X I konkursie cztery szop­ k i o t r z y m a ł y d r u g ą l o k a t ę . M i m o iż wszystkie zbudo­ wane b y ł y w g tego samego schematu ( t r z y w i e ż o w a szopka o dość znacznych rozmiarach), b y ł y znacznie z r ó ż n i c o w a n e . W y k o n a w c a m i ich b y l i : Z y g m u n t Grabar­ ski, Z d z i s ł a w Dudzik ( w X X I I konkursie I I I nagroda), S t a n i s ł a w P a c z y ń s k i oraz Jan J ę d r s z c z y k . Nie sposób na t y m miejscu w y m i e n i ć nawet wszystkich t w ó r c ó w nagrodzonych szopek, nie m ó w i ą c o n a j k r ó t s z e j choćby charakterystyce ich. W a r t o jeszcze w s p o m n i e ć o znanym r z e ź b i a r z u l u d o w y m , Feliksie Czajkowskim, k t ó r y p a r ą lat temu zaczął uczestniczyć w konkursach, p o c z ą t k o w o z d r e w n i a n y m i budyneczkami, k t ó r e m a ł o p r z y p o m i n a ł y t r a d y c y j n ą s z o p k ę k r a k o w s k ą . Stopniowo jego prace stają się coraz bardziej i n t e r e s u j ą c e d z i ę k i temu, ż e nie stosuje on mechanicznie ustalonych k a n o n ó w szopki krakowskiej, a przetwarza je po swojemu, u z u p e ł n i a j ą c charakterystycznymi r z e ź b a m i . F i g u r k i Czajkowskiego, zakupione w Cepelii, zostały k u jego rozpaczy w y k o ­ rzystane przez innego szopkarza, Ryszarda K i j a k a , jako k u k i e ł k i . Była to jedna z niewielu szopek ze s c e n k ą i ruchomymi lalkami. Te szopki-teatrzyki, niegdyś lansowane j a k o p r z y ­ szłość szopki krakowskiej i forytowane przez sądy II. 6. Szopka, wys. 115 cm. Wyk. I nagr. na konkursie 1964 r. Witold Głuch. Kraków. 6 konkursowe, w y r a ź n i e się p r z e ż y w a j ą . Nie znalazły n a b y w c ó w , bowiem b y ł y zbyt kruche i delikatne, a r ó w n o c z e ś n i e za kosztowne, b y m o ż n a je o d d a ć np. w r ę c e dzieci w ś w i e t l i c y szkolnej. Z w y k ł e , zwłaszcza mniejsze szopki nadal cieszą się powodzeniem, w y k o ­ rzystywane j a k o podarunki, p a m i ą t k i i t p . Prawdopo­ dobnie dlatego od k i l k u lat wzrasta w ś r ó d u c z e s t n i k ó w k o n k u r s ó w tendencja do miniaturyzacji szopek. W ś r ó d szopek zgromadzonych ostatnio blisko p o ł o w ę s t a n o w i ł y szopki m a ł e , p o n i ż e j 40 cm w y s o k o ś c i , a w ś r ó d nich sporo m i n i a t u r e k od 10 do 0,5 om. M o ż n a b y ł o w ś r ó d nich z a u w a ż y ć niejednokrotnie p r a w d z i w e a r c y d z i e ł k a , j a k szopeczki wykonane przez B a r b a r ę W o ź n i c z k o , Leo­ na K r u k a czy 12-letniego M a ć k a K ł y s i k a . Szopkarze, w ustawicznym poszukiwaniu nowych, atrakcyjnych p o m y s ł ó w i r o z w i ą z a ń f o r m a l n y c h , z w r a ­ cają b a c z n ą u w a g ę na wszystkie aktualne zdarzenia i obchody. W ostatnich konkursach w y r a ź n i e z a z n a c z y ł się w p ł y w Jubileuszu U n i w e r s y t e t u J a g i e l l o ń s k i e g o , w postaci e l e m e n t ó w a r c h i t e k t u r y Collegium Maius a na­ wet neogotyckiego Collegium N o v u m , w k o m p o n o w a ­ nych w fasady szopek. W w i e l u szopkach w y s t ę p o w a ł y f i g u r k i postaci historycznych z w i ą z a n y c h z U n i w e r s y ­ tetem, m . i n . Kazimierz W i e l k i , Jadwiga i J a g i e ł ł o w oto­ czeniu t r a d y c y j n y c h k r a k o w s k i c h L a j k o n i k ó w , T w a r ­ dowskich, t a ń c z ą c y c h k r a k o w i a k ó w , kwiaciarek z r y n ­ k u . Jako dekoracja szopkowych w n ę t r z w y s t ę p u j ą t a k ­ że m i n i a t u r y n i e k t ó r y c h k r a k o w s k i c h p o m n i k ó w . Trzeba p o d k r e ś l i ć , że coraz rzadziej z d a r z a j ą się w pokazach „ o m y ł k i " , p o l e g a j ą c e na z u p e ł n y m niezrozumieniu za­ sad konkursu. W ostatnim, poza s z o p k ą - a b s t r a k c j ą po­ k a z a n ą przez d w ó c h s t u d e n t ó w A S P oraz modelem „ p r a s ł o w i a ń s k i e g o g r o d u K r a k a " , więcej ich nie zano­ towano. Z w i ą z a n a z d u ż y m i t r u d n o ś c i a m i jest o g ó l n a ocena w a r t o ś c i artystycznych, jakie p r z y n i o s ł y ostatnie dwa konkursy. K o n k u r s ó w b y ł o już wiele, konkurencja z w i ę k s z a się stale, coraz t r u d n i e j s t w o r z y ć coś nowego, rewelacyjnego, co r ó w n o c z e ś n i e nie o d b i e g a ł o b y w spo­ sób zasadniczy od t r a d y c j i krakowskiej szopki. W y d a ­ w a ć b y się m o g ł o , że n a s t ą p i ł okres pewnej stagnacji w jej rozwoju. Jednak p o r ó w n u j ą c szopki w s p ó ł c z e s n e z u s t a w i o n y m i na w y s t a w i e pokonkursowej p a r u n a j ­ lepszymi szopkami sprzed k i l k u czy k i l k u n a s t u lat, w i d a ć w y r a ź n i e o g r o m n ą r ó ż n i c ę . Te starsze, bardzo poprawne, ale j a k b y akademickie w swej s z t y w n o ś c i , nie w y t r z y m u j ą k o n k u r e n c j i z wieloma szopkami no­ w y m i , nawet t y m i , k t ó r e u z y s k a ł y ś r e d n i ą o c e n ę . W i d a ć tedy w y r a ź n i e , że szopka k r a k o w s k a stale zmienia się i rozwija, choć zbyt wolno, by m o ż n a to z a o b s e r w o w a ć z k o n k u r s u na konkurs. O potrzebie k o n k u r s ó w , poza i c h o s i ą g n i ę c i a m i a r t y ­ stycznymi oraz ilością u c z e s t n i k ó w , ś w i a d c z y t a k ż e ich ogromna p o p u l a r n o ś ć w K r a k o w i e . Ostatnie d w a k o n ­ kursy o d b y w a ł y się wprawdzie tradycyjnie na R y n k u G ł ó w n y m , ale nie na stopniach p o m n i k a Mickiewicza, j a k dotychczas b y w a ł o , lecz pod arkadami Sukiennic,, w miejscu tak ciasnym, że dla regulacji r u c h u t ł u m u ciekawych i u m o ż l i w i e n i a pracy j u r y o k a z a ł a się k o ­ nieczna pomoc m i l i c j i . Z r o z u m i a ł e , że i pokonkursowe w y s t a w y cieszą się o g r o m n y m zainteresowaniem t y s i ę c y w i d z ó w . Wszystkie nagrodzone w i ę k s z e szopki zostały oczywiście zakupione przez r ó ż n e instytucje, mniejsze można było nabyć zarówno w Krakowie, jak i War­ szawie w sklepach Cepelii. Fot.: Jan Swiderski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1645ebd7367119edd50782292bb6d2b5.pdf d848fe8b2fa6013f27fa84765ca1ebd4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:618 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:567 Title A name given to the resource Materiały do historii organizacji przemysłu domowego i rzemiosła wiejskiego w Wielkiej Brytanii w końcu XIX i w XX w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.433-446 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WANDA PAPROCKA MATERIAŁY DO HISTORII ORGANIZACJI PRZEMYSŁU DOMOWEGO I RZEMIOSŁA WIEJSKIEGO W W I E L K I E J B R Y T A N I I W KOÑCU X I X I W X X W. Znaczenie, j a k i e posiada przemysł d o m o w y i rzemiosło w gospodarce w i e j s k i e j , związane jest ściśle z r o z w o j e m życia gospodarczego w s i i j e j układem stosunków społecznych. Zapotrzebowanie na poszczególne f o r m y wyrobów i usług rzemieślniczych na w s i jest zależne w znacznym stopniu od ogólnego poziomu gospodarki r o l n e j , s t r u k t u r y obszarowej gospo­ d a r s t w i i c h p r o f i l u produkcyjnego, właściwej d y s t r y b u c j i artykułów przemysłowych na r y n e k w i e j s k i , j a k również miejscowej t r a d y c j i n i e ­ których gałęzi wytwórczości w i e j s k i e j . W każdym j e d n a k układzie w a r u n ­ ków zapotrzebowanie t a k i e istnieje i dlatego prawidłowy rozwój usług rzemieślniczych poprzez przystosowanie t r a d y c y j n e g o rzemiosła do p o ­ t r z e b nowoczesnego r o l n i c t w a jest konieczne d l a właściwego zorganizo­ w a n i a gospodarki w i e j s k i e j . Przykładem t a k r o z u m i a n e j r o l i rzemiosła w ogólnej s t r u k t u r z e gospodarczej w s i jest rzemiosło w i e j s k i e w W i e l k i e j B r y t a n i i . W y s o k i stopień uprzemysłowienia k r a j u i duża podaż artykułów przemysłowych na r y n e k w i e j s k i nie l i k w i d u j e zapotrzebowania na p r a ­ cę rzemieślnika, wpływając j e d ynie na zmianę c h a r a k t e r u w y k o n y w a ­ n y c h przez niego usług. Proces przystosowania się p r o d u k c j i rzemieślni­ czej d o n o w y c h wymagań r y n k u , zarówno przez modernizację w a r s z t a ­ tów, j a k i podniesienie k w a l i f i k a c j i zawodowych, jest w w i e l u w y p a d k a c h k i e r o w a n y i wspomagany przez i n s t y t u c j e państwowe i organizacje spo­ łeczne. Daje t o możliwości bardziej prawidłowego r o z w o j u poszczególnych działów wytwórczości w zależności od a k t u a l n y c h (potrzeb w t y m zakresie. Porównanie t e j s y t u a c j i z procesem p r z e m i a n , j a k i m podlega wytwór­ czość w i e j s k a na terenie Polski, p o z w o l i być może na w y s n u c i e wniosków dotyczących różnic i podobieństw w przeobrażeniach współczesnej k u l t u ­ r y w s i w k r a j a c h o różnej s t r u k t u r z e gospodarczej i systemach p o l i t y c z ­ n y c h . Porównanie t a k i e w y d a j e się t y m bardziej uzasadnione, że zagad­ nienie u t r z y m y w a n i a się n a w s i zajęć związanych z rzemiosłem i p r z e ­ mysłami w i e j s k i m i , wiąże się z n a d a l bardzo a k t u a l n y m w w i e l u k r a j a c h 2« — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I �434 WANDA PAPROCKA p r o b l e m e m z a t r u d n i e n i a dodatkowego ludności w i e j s k i e j posiadającej gospodarstwa nie dające podstaw do u t r z y m a n i a i wymagające od i c h właścicieli uzupełniania budżetów dochodami z zajęć pozarolniczych. Przemysł d o m o w y i rzemiosło j a k o źródła dodatkowego dochodu z n a j ­ dują się również w kręgu zainteresowań ekonomistów radzieckich. J e d ­ n y m ze sposobów podniesienia dochodowości państwowych i k o l e k t y w ­ n y c h gospodarstw r o l n y c h jest l i k w i d a c j a sezonowości z a t r u d n i e n i a w r o l n i c t w i e . Przemysły lokalne i rzemiosła mogą dostarczyć p r a c y w okresach w o l n y c h od robót r o l n y c h , zwiększając ilość d n i roboczych w r o k u , a t y m s a m y m podnosząc i n d y w i d u a l n e z a r o b k i każdego pracow­ n i k a . Rodzaj przedsiębiorstw, j a k pisze C. Kolesniew w a r t y k u l e d o t y ­ czącym podstawowych zagadnień e k o n o m i k i kołchozu, p o w i n i e n odpo­ wiadać p r z y r o d z o n y m w a r u n k o m gospodarstwa i p r z y z w y c z a j e n i o m l u d ­ ności . Zorganizowane na t y c h zasadach w niektórych kołchozach i sowchozach przemysły przyniosły spodziewane efekty, należy więc p r z y ­ puszczać, że w t y m k i e r u n k u pójdzie dalszy i c h r o z w ó j . Jak w y n i k a z t y c h przykładów, zainteresowania przemysłem w i e j s k i m i rzemiosłem mogą mieć różne źródła w zależności od s y t u a c j i p o l i t y c z n e j i gospodarczej k r a j u i w różny sposób może kształtować się k i e r u n e k ich r o z w o j u . Organizacja przemysłu i rzemiosła w W i e l k i e j B r y t a n i i jest szczegól­ nie wyraźnym dowodem, że t e działy p r o d u k c j i i usług nie pozostają na marginesie życia gospodarczego k r a j u i w dalszym ciągu koncentrują zainteresowania specjalistów różnych dziedzin . W W i e l k i e j B r y t a n i i w r o l n i c t w i e z a t r u d n i o n y c h jest ok. 900 t y s . osób. R o l n i c t w o zajmuje obszar 49 milionów akrów ziemi, w t y m w A n g l i i 1 2 3 1 C. K o l e s n i e w , Koriennoj wapros kołchoznoj ekonomiki, „Ekonomiczeskaja G a z i e t a " , n r 4 8 : 1965, s. 38. W kołchozie „Krasnyj M a j a k " 2 płótna lnianego, wykonywanego w o b w o d z i e g o r k o w s k i m w p ł y w y ze sprzedaży z surowca uprawianego i przerabianego w koł­ chozie, osiągnęły w 1964 p o n a d 60°/o w s z y s t k i c h pieniężnych w p ł y w ó w kołchozu. D o uruchomienia zakładu przerobu l n u dniówka jednego robotnika wynosiła 1 rb. 35 k o p . P o u r u c h o m i e n i u podniosła się do 3 r b . 45 kop. W kołchozie i m . Z a c h a r o w a o b w o d u p s k o w s k i e g o w y r a b i a n e z odpadów różne przedmioty, j a k rączki do śrubokrętów i pilników, drewniane drewna k o r k i itp., stanowiły w 1964 r. trzecią część ogólnych dochodów kołchozu. W ł a d z e kołchozowe corocznie zawierają umowy z l e n i n g r a d z k i m i przedsiębiorstwami na dostarczanie t y c h w y r o b ó w . S z y b k a r e a l i z a c j a p r z e z kołchozy zamówień wzbudziła duże z a i n ­ t e r e s o w a n i e l e n i n g r a d z k i c h kooperantów, którzy zaczęli zawierać u m o w y kołchozami pskowskiego, nowogrodzkiego i leningradzkiego d r e w n i a n y c h łopat, opakowań, mioteł itp. K o l e s n i e w , 3 B a d a n i a n a d przemysłem d o m o w y m przeze mnie w Koriennoj z wieloma na dostawę wapros... i rzemiosłem w i e j s k i m p r o w a d z o n e c z a s i e 2 miesięcznego p o b y t u I n s t y t u t e w O x f o r d z i e w 1966 r. obwodu w były Agricultural Economics Research �PRZEMYSŁ D O M O W Y I RZEMIOSŁO W WIELKIEJ 435 BRYTANII i W a l i i 29,3 m l . akrów, p r z y czym połowa tego obszaru zarejestrowana jest jako tereny wypasowe. W całym k r a j u ziemie orne zajmują 30,7 m i l . akrów. N a ogólną liczbę 450 t y s . f a r m (1966) połowa jest własnością f a r ­ merów, pozostała znajduje się w posiadaniu osób p r y w a t n y c h , trustów, znaczna część jest własnością R o y a l F a m i l y , N a t i o n a l Coal Board, C h u r c h С ommissioner s. Prowadzone współcześnie przez J . Ashtona i R. E. Cracnella badania nad strukturą gospodarczą f a r m w A n g l i i i W a l i i przynoszą szereg n i e ­ zmiernie ważnych d l a omawianego t e m a t u spostrzeżeń dotyczących za­ gadnienia dodatkowego z a t r u d n i e n i a w gospodarstwach r o l n y c h . K o n c e n ­ trując swoją uwagę głównie na badaniu f a r m , których wielkość nie daje podstaw do pełnego u t r z y m a n i a i c h właścicielom, s t w i e r d z i l i oni, że prze­ ciętna wielkość f a r m y dającej pełny dochód w y n o s i 115 akrów, średnia natomiast wielkość f a r m obliczona na podstawie spisów ludności, w y n o s i 70 akrów. Za podstawę k l a s y f i k a c j i dla określenia wielkości f a r m y , d a ­ jącej pełny dochód, przyjęto wielkość zatrudnienia potrzebnego do j e j u p r a w y , którą obliczono na 275 d n i roboczych w r o k u . Dalsza k l a s y f i ­ kacja pozwoliła na określenie małych f a r m j a k o wymagających d l a u p r a ­ w y 275—600 d n i roboczych w r o k u , średnich 600—1200 d n i roboczych i w i e l k i c h ponad 1200 d n i roboczych. T a k przeprowadzona k l a s y f i k a c j a w zestawieniu z materiałami s t a ­ t y s t y c z n y m i pozwoliła obliczyć, i l u właścicieli f a r m posiada dodatkowe z a t r u d n i e n i e poza r o l n i c t w e m . Spis ludności z 1955 r. wykazał, że w A n g l i i i W a l i i było 180 t y s . posiadaczy f a r m o z a t r u d n i e n i u m n i e j s z y m niż 275 d n i roboczych na ogólną liczbę 370 t y s . Dane z 1966 r. podają d l a całej W i e l k i e j B r y t a n i i liczbę 450 t y s . f a r m , z której 220 t y s . stanowią f a r m y o pełnym z a t r u d n i e n i u , natomiast 112 t y s . w y m a g a do i c h u p r a w y m n i e j niż 60 d n i roboczych w r o k u , 66 t y s . 600—1200, 42 t y s . ponad 1200 . 4 W uzupełnieniu materiałów statystycznych dotyczących A n g l i i i W a l i i w s p o m n i e n i a u t o r z y p r z e p r o w a d z i l i badania terenowe. D o badań t y c h w y b r a n o grupę 116 tys. f a r m , w których z a t r u d n i e n i e wynosiło m n i e j niż 275 d n i roboczych. Badania pozwoliły określić, j a k i e są podstawowe rodzaje z a t r u d n i e n i a dodatkowego p r z y f a r m a c h oraz które z n i c h sta­ nowią podstawę u t r z y m a n i a . Jeśli p r z y j m i e m y ogólną liczbę f a r m za 100%, z a t r u d n i e n i e będzie przedstawiało się następująco : 5 Ilość robotnicy „ sprzedawcy 4 Anual rolni „ (zatrudnieni w pełnym wymiarze godzin) ( z a t r u d n i e n i częściowo) m l e k a detaliści ( z a t r u d n i e n i częściowo) review and determination of guarantiras, 5540 w 7„ 10,6 5000 9,6 450 0,9 1966. J . A s h t о n, В. E . C r a c n e l l , Agricultural holdings and farm business structure in England and Wales, „Jurnal of A g r i c u l t u r a l E c o n o m i c " , t. 14: 1961, s. 29, t a b l . b. 5 �436 WANDA PAPROCKA p r o d u c e n c i detaliści o g r o d n i c y ( z a t r u d n i e n i częściowo) 780 1,5 r o b o t n i c y leśni ( z a t r u d n i e n i w pełnym w y m i a r z e godzin) d o s t a w c y produktów r o l n y c h ( z a t r u d n i e n i w pełnym w y ­ 850 1,6 700 1,3 1260 2,4 1150 2,2 2660 5,1 m i a r z e godzin) robotnicy pracujący w transporcie wodnym (zatrudnieni w pełnym w y m i a r z e godzin i częściowo) h o t e l a r z e l u b posiadający wymiarze rzeźnicy, piekarze, i kamieniarze pełnym godzin) listonosze miarze górnicy w y s z y n k (zatrudnieni w (zatrudnieni w pełnym wy­ godzin) (zatrudnieni w pełnym wymiarze godzin) inne zatrudnienia w „ „ niepełnym w y m i a r z e godzin w pełnym w y m i a r z e godzin 1900 3,6 24770 47,7 7030 13,5 J a k k o l w i e k n i e zostały w g r u p i e t e j w y m i e n i o n e zajęcia dodatkowe, związane z rzemiosłem, należy spodziewać się, że znaczny procent, a m i a ­ nowicie 47,7 i 13,5, podany j a k o „inne z a t r u d n i e n i a " m u s i obejmować również te rodzaje zajęć. Jak pisze J . A. V e n n w swojej pracy Foundations of Agricultural Economics, w g m i n i e N o r f o l k już o d d a w n a p r a k t y c z n i e każdy f a r m e r , posiadający poniżej 20 akrów, miał dodatkowe zajęcie j a k o szynkarz, kołodziej, szewc, tragarz i t p . Dochód z dodatkowego z a t r u d n i e n i a nie jest d l a małych f a r m j e d ­ nak j e d y n y m źródłem pozwalającym na i c h u t r z y m a n i e . Od 1892 r. R a d y Wiejskie ( C o u n t r y Councils) miały obowiązek pomocy właścicie­ l o m małych f a r m . Obecnie w A n g l i i i W a l i i ok. 16 tys. f a r m jest w s p i e ­ r a n y c h przez miejscowe organa, a o k . 1300 przez M i n i s t e r s t w o R o l n i ­ c t w a . Z l i c z b y tej 1000 jest k i e r o w a n y c h przez L a n d Settlement Asso­ ciation L i m i t e d , które powstało w 1934 r . i miało na celu u t r z y m a n i e i rozwój małych f a r m oraz dostarczenie p r a c y dla ludności b e z r o l n e j . Konieczność u t r z y m a n i a i organizowanie pomocy nawet d l a n a j m n i e j ­ szych gospodarstw r o l n y c h m a niewątpliwie swoje źródło w znaczeniu p r o d u k c j i r o l n e j d l a gospodarki W i e l k i e j B r y t a n i i . J a k k o l w i e k połowa artykułów żywnościowych jest i m p o r t o w a n a do A n g l i i , r o l n i c t w o s t a n o w i jeden z najważniejszych działów gospodarki narodowej. Szczególnie w okresie I i I I w o j n y światowej znaczenie r o l n i c t w a i dążenie d o maksymalnego zwiększenia areału z i e m i pod uprawę i j e j i n t e n s y f i k a c j i zaznaczyło się bardzo wyraźnie. W okresie ostatniej w o j n y 7 m i l . akrów łąk i pastwisk zostało oddane pod uprawę, t a k że zasiew owsa i ziemniaków zwiększył się podwójnie, pszenicy ok. 3 0 % . Obecnie p r o ­ d u k c j a r o l n a w W i e l k i e j B r y t a n i i w stosunku do okresu przedwojennego przedstawia się następująco ( w t y s . t o n ) : 6 7 6 7 Britain Ibidem, an official s. 325. handbook, L o n d o n 1965, s. 322—327. �PRZEMYSŁ D O M O W Y I RZEMIOSŁO W W I E L K I E J P r z e d wojną średnio Produkcja zbóż pszenica buraki cukrowe 1962 1963 437 1963-1964 1651 2845 3911 2999 10 25 765 2800 7533 17 5773 22 6617 6668 6577 722 755 żyto jęczmień ziemniaki 1956-1957 BRYTANII 4873 415 734 Zwiększenie się p r o d u k c j i r o l n e j , które z p e w n y m i w a h a n i a m i moż­ na zaobserwować w okresie p o w o j e n n y m , w s y t u a c j i znacznego odpły­ w u rąk roboczych ze w s i do miasta i ogólnej tendencji kurczenia się areału terenów u p r a w n y c h świadczy o i n t e n s y f i k a c j i u p r a w y . D o k o n u j e się ono zarówno przez mechanizację r o l n i c t w a (liczba traktorów wzrosła z 117 t y s . w 1942 r . do 480 tys. w 1962 i obecnie 1 t r a k t o r p r z y p a d a na 36 akrów ornej ziemi), szkolenie k a d r y n a u k o w e j , j a k i działalność organizacji f a r m e r s k i c h , n p . N a t i o n a l F a r m e r s Unions. N i e bez wpływu jest również specjalny system pożyczek i działalność organizacji d o r a d ­ czych w zakresie prowadzenia f a r m , j a k u t w o r z o n y w 1963 r . C o m i t t e e of I n q u i r e . Ta ostatnia i n s t y t u c j a została powołana do życia w związku z ustawą rolniczą ogłoszoną przez. P a r l a m e n t w 1947 r . ( A g r i c u l t u r a l A c t ) . Ustawa t a otwierała możliwości pracy osobom z doświadczeniem r o l n i c z y m . Umożliwiała ona również r o b o t n i k o m r o l n y m prowadzenie f a r m n a własny rachunek. Troska o organizowanie właściwej pomocy i zaopatrzenie ludności rolniczej wiąże się z dążeniem do właściwego zorganizowania systemu usług i odpowiedniego rozplanowania rynków zaopatrzenia i z b y t u d l a terenów w i e j s k i c h . T e n ostatni p r o b l e m nabiera szczególnej w a g i w świe­ tle materiałów statystycznych, dotyczących rozmieszczenia ludności w A n g l i i i W a l i i . Według n i c h : 8 Ilość mieszkańców L i c z b a miast lub okręgów p o n a d 1 000 000 500 000—1000000 Ludność w tysiącach 0.' .0 5 16078 36,7 3,1 4,3 2 1348 100 000—250 000 6 24 1866 3417 7,8 50 000—100 000 47 10 0 0 0 — 50 000 340 3261 7587 7,5 17,3 poniżej 10 000 okręgi w i e j s k i e 348 476 1790 8397 4,1 19,2 250 000—500 000 Jak w y n i k a z t y c h danych, 5 0 % ludności A n g l i i i W a l i i żyje t y l k o w 37 miastach z ludnością ponad 100 t y s . D l a Szkocji procent t e n w y ­ nosić będzie 37,6, d l a p n . I r l a n d i i — 32,4%. W s k u t e k znacznej i szybkiej p o p r a w y warunków k o m u n i k a c y j n y c h Census 1951 England and Wales, Preliminary Raport, tabl. III, IV. �438 W A N D A P A P R O C K A nastąpiła m i g r a c j a usług ze w s i do miasta. Stąd zwiększająca się liczba w s i i mniejszych miast, których r y n k i h a n d l o w e uległy większej l u b mniejszej r e d u k c j i i chylą się k u u p a d k o w i tracąc swoje dotychcza­ sowe znaczenie. Większość i c h pochodziła z okresu przed industrialnego i odpowiadała potrzebom r o l n i c z y c h okręgów tworząc i c h podstawową integralną część. Zmniejszenie się i c h l i c z b y powiększa określone przez G. P. H i r s c h a , „koszty społeczne", c z y l i koszty powstające w s k u t e k dystansu między k o n s u m e n t e m a r y n k i e m , na które składają się koszty t r a n s p o r t u , k o m u n i k a c j i , zużytego czasu i t p . Właściwe więc zorganizowanie i u a k t y w n i e n i e rynków l o k a l n y c h , których f u n k c j e dostosowane byłyby do miejscowych potrzeb, podobnie zresztą j a k w Polsce, i w A n g l i i jest sprawą o dużym znaczeniu ekono­ m i c z n y m i społecznym. Szczególną uwagę zwrócił na to p r o f . Sargant Florence, który przedstawił propozycje zasiedlenia r e g i o n u d o l i n y r z e k i T a y . Według proponowanego przez niego w z o r u na przestrzeni ok. 4 t y s . m i l . k w a d r a t o w y c h p o w i n n y istnieć 1) d w a centra regionalne (posiadające o d 150 do 200 t y s . mieszkańców), które skupiałyby ważniej­ sze ośrodki s z k o l n i c t w a specjalistycznego, służbę z d r o w i a i większy ośrodek przemysłowy, 2) 10 centrów okręgowych od 5 d o 20 t y s . miesz­ kańców, posiadających r y n e k d l a z b y t u artykułów r o l n y c h i ośrodek przemysłowy, 3) 43 zurbanizowane wsie od 1000 d o 5000 mieszkańców posiadające lokalne usługi, w a r s z t a t y rzemiosła wiejskiego, usługi w za­ kresie r o l n i c t w a i 4) ok. 200 małych w s i od 100 do 500 mieszkańców, które koncentrowałyby grupę l u d z i z p o d s t a w o w y m wykształceniem. Według w z o r u Sargant Florence na terenie A n g l i i i W a l i i , których powierzchnia w y n o s i 58 017 m i l , p o w i n n o znajdować się 38 centrów regionalnych. Materiał statystyczny natomiast podaje, że miast o w i e l ­ kości odpowiadającej określonym przez Sargant Florenca c e n t r o m jest t y l k o 24. 9 1 0 2 P r z y t a k i m układzie tworzenia się większych ośrodków m i e j s k i c h oraz związana z t y m m i g r a c j a usług ze w s i do miasta jest, szczególnie w w y p a d k u konieczności obsługi r o l n i c t w a , objawem n i e k o r z y s t n y m , m i m o że w związku z procesem mechanizacji r o l n i c t w a znaczenie n i e ­ których gałęzi rzemiosł d l a w s i ulega dużej zmianie. Spada zapotrzebo­ wanie na w i e l e zawodów, m . i n . n p . na r y m a r s t w o czy kołodziejstwo. Równocześnie wzrasta zapotrzebowanie na usługi n p . t y p u ślusarsko-mechanicznego, wymagające jednak w w i e l u w y p a d k a c h zwiększenia G . P. H i r s h, Country towns: their function in the rural pattern, reprinted Town and Country Planning, L o n d o n 1951, s. 1. Some social aspects of industry in country town, [w:] Country Towns Con­ ference, February 1956 (powielone). 9 from 10 �PRZEMYSŁ DOMOWY I RZEMIOSŁO W W I E L K I E J 439 BRYTANII zakresu wiadomości zawodowych rzemieślnika oraz ulepszenia i zmecha­ nizowania warsztatów. Na podstawie materiałów statystycznych, pochodzących ze spisu l u d ­ ności z 1911 r . , 1931 i 1951 r . , można dokonać analizy z m i a n w i e l ­ kości z a t r u d n i e n i a w poszczególnych gałęziach rzemiosła w A n g l i i i W a ­ l i i . W ogólnym zestawieniu liczby t e będą w poszczególnych latach przedstawiały się następująco: n 1 2 R o d z a j e rzemiosł rymarze koszykarze s t o l a r z e i cieśle wytwórcy brak cegieł 2 501 6 889 23 785 9 903 3 361 125 536 102 228 45 575 4 763 kołodzieje kowale 1951 1931 1911 24 388 10 862 7 856 209 051 danych 248 623 26 822 244 929 30 247 Dla S z k o c j i spis ludności z 1951 r . podaje na ogólną liczbę l u d ­ ności 5 096 415: k o w a l i 7388, kołodziejów 34, r y m a r z y 391, koszykarzy 447, stolarzy i cieśli 26 435. Na podstawie t y c h materiałów można stwierdzić, że największą grupę zawodową stanowią cieśle i stolarze i w tej pozycji obserwujemy nawet wzrost z a t r u d n i e n i a . Również większą grupą zawodową są kowale, choć wielkość z a t r u d n i e n i a w t y m rzemiośle poważnie maleje na prze­ strzeni omawianego okresu. Należy jednak podkreślić, że dokonywane obecnie spisy ludności dają obraz z a t r u d n i e n i a w oparciu o c h a r a k ­ terystykę głównego źródła zarobku. M a to szczególne znaczenie w p r z y ­ p a d k u rzemiosła i przemysłu domowego, w w i e l u w y p a d k a c h b o w i e m zajęcia rzemieślnicze są w y k o n y w a n e j a k o praca uboczna. Bardzo cie­ k a w e są w y n i k i badań przeprowadzone przez studentów C a m b r i d g e n a d strukturą społeczno-gospodarczą i zawodową w s i B i n h a m (liczącej 378 mieszkańców), leżącej w p n . N o r f o l k , w odległości 10 i 5 m i l . od 2,5 tysięcznych miast. B a d a n i a m i Objęto okres s t u l a t poczynając od spisu 1831 d o 1943 r . J a k stwierdzono, w 1831 r . było 83 r o d z i n y r o l ­ nicze i 35 utrzymujących się z h a n d l u i rzemiosła. W 1943 r . było już t y l k o 2 k o w a l i , p r z y c z y m t y l k o jeden pracował n a potrzeby w s i , będąc równocześnie kierowcą taksówki, d r u g i z a t r u d n i o n y był poza wsią. Dwóch cieśli, z których jeden był również b u d o w n i c z y m , jeden szewc, z a j m u ­ jący się wyłącznie reperacją, jeden rzeźnik, dwóch piekarzy, jeden k r a 1 3 1 4 Census of England L o n d o n 1914, s. 3—6. 11 and Wales 12 Census 1951 England 13 Census 1951 Scotland, 1911, Occupations and Wales, Occupation Occupation, and and I n d u s t r i e s , t. 10, cz. I , London Industry, 1956, s. 37, t a b l . 3. t. 4, E d e n b u r g 1956, tabl. 1, 2. Binham, a social survey by 1942—1943, C a m b r i d g e 1944, s. 7—8. 14 the Binham, W. E. A. Student group sesión �440 WANDA PAPROCKA wiec. W zakresie więc usług wieś n i e była dostatecznie obsłużona, a k o ­ rzystanie z warsztatów sąsiednich miast zwiększało określone przez H i r sza „koszty społeczne". U t r z y m a n i e , a n a w e t w niektórych miejscowościach r e a k t y w o w a n i e niezbędnych d l a r o l n i c t w a działów usług rzemieślniczych wiązało się z możliwością z a t r u d n i e n i a w t e j dziedzinie gospodarki odpowiedniej g r u p y l u d z i . Miało to szczególne znaczenie zarówno w okresie k r y z y s u gospodarczego, j a k po I i I I w o j n i e światowej, k i e d y w i e l k i przemysł nie mógł wchłonąć w s z y s t k i c h osób z w o l n i o n y c h ze służby w o j s k o w e j . N i e jest więc p r z y p a d k i e m , że podstawowa organizacja powołana z r a ­ m i e n i a M i n i s t e r s t w a R o l n i c t w a do o p i e k i n a d r o z w o j e m rzemiosła na w s i , t z w . R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u , powstała w 1921 г., w okresie jednej z największych depresji gospodarczej w r o l n i c t w i e . Z r o z u m i e n i e znaczenia rzemiosła d l a gospodarki w i e j s k i e j , a nawet oficjalne stwierdzenie potrzeby jego r o z w o j u , nastąpiło dużo wcześniej. W 1909 r . uchwalone zostały przez P a r l a m e n t u s t a w y o dużym znacze­ n i u , t z w . The Development and Road Improvment Funds Act. J a k k o l ­ w i e k u s t a w y z 1909 r . n i e podają ściśle d e f i n i c j i rzemiosła i n i e w y ­ szczególniają jego rodzajów, które miały być objęte pomocą, pewną wskazówką może być określenie, które stwierdza, że chodzi głównie 0 przemysły bezpośrednio związane i służące r o l n i c t w u i h o d o w l i oraz te, które używają n a t u r a l n y c h surowców znajdujących się na d a n y m terenie, n p . garncarstwo, wyrób cegieł i t d . W o m a w i a n y c h ustawach w części I , mówiącej o i c h r o z w o j u (De­ velopment), określone zostały p o d s t a w y organizacyjne, w oparciu o które można było powołać d o życia i n s t y t u c j e zajmujące się rzemiosłem w i e j ­ s k i m i przemysłem d o m o w y m . Chodziło głównie o możliwość zorganizo­ w a n i a bazy m a t e r i a l n e j d l a r o z w o j u t y c h rzemiosł przez uzyskanie p o ­ życzek i d a r o w i z n , zarówno o d i n s t y t u c j i państwowych i t o w a r z y s t w , j a k 1 osób p r y w a t n y c h . C e l t e j a k c j i w p u n k c i e a części I u s t a w y został określony j a k o niesienie pomocy r o l n i c t w u i w i e j s k i e m u rzemiosłu przez popieranie badań n a u k o w y c h w zakresie r o l n i c t w a , organizacji badają­ c y c h zagadnienie p r o d u k c j i r y n k o w e j , przez rozszerzenie zaopatrzenia małych f a r m i t p . 1 5 Nie terenie mysłu ronek, 1 5 bez znaczenia d l a r o z w o j u przemysłu domowego i rzemiosła na W i e l k i e j B r y t a n i i była wielkość kosztów i m p o r t u wyrobów p r z e ­ domowego sprowadzanych głównie z Niemiec i A u s t r i i , j a k k o ­ wyrobów z drzewa, koszyków, zabawek. K o s z t y te wynosiły The rural industries organization in England and Wales, A joint issued by the national council of social service and Rural Industries L o n d o n 1951, s. 5. statement Bureau, �PRZEMYSŁ D O M O W Y I RZEMIOSŁO W WIELKIEJ BRYTANII 441 z 1913 r . 10 m i l . funtów, w t y m samych wyrobów k o s z y k a r s k i c h s p r o ­ wadzano za sumę 228 891 funtów . Przed powołaniem do życia R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u działały na p o l u organizacji przemysłu domowego i rzemiosła wiejskiego i n s t y t u c j e m n i e j ­ sze, powoływane przez i n s t y t u c j e państwowe l u b stowarzyszenia. Do t y c h ostatnich należała t z w . L i g a w i e j s k a (The R u r a l Leaque) związana z Królewskim T o w a r z y s t w e m E k o n o m i c z n y m (Royal Economic Society). N i e stanowiąc placówki o charakterze k o m e r c y j n y m , miała ona j e d y n i e pośredniczyć m i e d z y produkcją wiejską z jednej s t r o n y a m i e j s k i m odbiorcą z d r u g i e j . Powołanie do życia t e j i n s t y t u c j i poprzedziły w i e l o ­ l e t n i e badania n a d możliwością zorganizowania przemysłu domowego w W i e l k i e j B r y t a n i i prowadzone przez J . L . Green późniejszego sekre­ tarza t e j placówki w A n g l i i , j a k i w Niemczech i A u s t r i i , gdzie p r o ­ d u k c j a przemysłu domowego i chałupnictwa dużo wcześniej posiadała wyższą formę organizacyjną. D l a uzasadnienia potrzeby zorganizowania przemysłu domowego, który stwarzałby d o d a t k o w e źródło dochodu dla ludności w i e j s k i e j , J . L . Green przeprowadzał w i e l e wywiadów z l u d ­ nością wiejską koncentrując głównie swoje badania na bezrolnych i wła­ ścicielach n a j m n i e j s z y c h f a r m . W e w s z y s t k i c h n o t o w a n y c h przez niego w y p o w i e d z i a c h stwierdzono, że praca t a k a dawałaby szanse podniesienia poziomu życia, wykorzystując czas często t r a c o n y b e z p r o d u k t y w n i e , szczególnie w porze z i m o w e j . 16 Wśród organizacji t e r e n o w y c h o charakterze a d m i n i s t r a c y j n y m , które zostały powołane w t y m s a m y m okresie, na szczególną uwagę zasługują zorganizowane w 1920 r . w i e j s k i e r a d y g m i n n e ( R u r a l C o m m u n i t y C o u n ­ cils). Mając za zadanie podniesienie warunków życia na w s i , musiały one w swoich p r o g r a m a c h umieścić p u n k t dotyczący rzemiosła i prze­ mysłu domowego, których właściwy rozwój mógł służyć w y t y c z o n y m przez radę celom. W r o k później M i n i s t e r s t w o R o l n i c t w a przystąpiło do organizacji d z i a ­ łającego do c h w i l i obecnej b i u r a przemysłu wiejskiego ( R u r a l Industries Bureau). Jego zadania i m e t o d y i c h realizacji ulegały z m i a n o m w za­ leżności od warunków społeczno-ekonomicznych danego okresu. Zasad­ niczy cel t e j organizacji pozostawał zawsze t e n sam, było n i m popieranie i r o z w i j a n i e warsztatów w i e j s k i c h przez udzielanie pomocy finansowej, technicznej i szkoleniowej. W Okresie k r y z y s u gospodarczego, który miał miejsce w momencie powstania t e j i n s t y t u c j i , działalność j e j z m i e ­ rzała przede w s z y s t k i m do u t r z y m a n i a warsztatów istniejących. W latach p o w o j e n n y c h natomiast dążono d o zorganizowania w rzemiośle w i e j s k i m stanowisk p r a c y d l a ludności z w o l n i o n e j ze służby w o j s k o w e j i p r z e ­ mysłu wojennego. O d czasu powstania tego b i u r a zaczynają ukazywać 16 J . L. G r e e n , Industries a national obligation, London 1915, s. 20. �442 WANDA PAPROCKA się prace będące w y n i k i e m badań p r o w a d z o n y c h na jego zlecenie, nad stanem rzemiosła w poszczególnych okręgach i możliwościami jego r o z ­ w o j u . Między i n n y m i ukazują się prace: A . E. H . E l k i n g t o n , Develop­ ment of Industries in Oxfordshire (1922); H . Е. F r i t z Randolf i D. M . Hay, Rural Industries in England and Vales (1926); К. S. Woods, The Rural Industries round Oxford (1921); W. P. Crartkshaw, Report on a survey of the Wels textile industry (1927); J . C. Peate, Some Welsh wood turners and their trade ( d r u k o w a n e w zbiorze Studies in regional consciousness and enviroment, 1930), i t p . W w i e l u t y c h pracach postulowano w oparciu o konkretną analizę warsztatów rzemieślniczych konieczność pożyczek dla zainstalowania urządzeń technicznych oraz na akcję oświatową w za­ kresie obsługi nowoczesnego sprzętu i właściwego systemu i c h spłat, który dawałby rzemieślnikom możliwość stabilizacji. Zgodnie z ustawą 1909 r . szczególne zainteresowanie budziły r z e m i o ­ sła świadczące usługi na rzecz r o l n i c t w a . D o tej k a t e g o r i i należą przede w s z y s t k i m k o w a l e , kołodzieje, r y m a r z e . I c h znaczny stopień zależności od r o l n i c t w a był powodem, że z m i a n y w gospodarce r o l n e j bezpośrednio odbijały się na wielkości z a t r u d n i e n i a w t y c h gałęziach wytwórczości w i e j s k i e j . T a k n p . obserwowane przed I wojną światową tendencje zmniejszenia areału obszaru uprawnego na rzecz pastwisk zmniejszyły zapotrzebowanie na narzędzia rolnicze i spowodowały spadek liczby k o n i p o t r z e b n y c h w gospodarstwie. W czasie I w o j n y natomiast zapo­ trzebowanie na produkcję rolną zaktywizowało szereg warsztatów rze­ mieślniczych związanych z obsługą r o l n i c t w a . To samo wystąpiło w cza­ sie I I w o j n y światowej. W okresie międzywojennym szybka mechaniza­ cja r o l n i c t w a zaczęła wymagać od rzemieślników z m i a n y tradycyjnego systemu pracy, unowocześnienia warsztatów i zdobycia k w a l i f i k a c j i technicznych. W t e j s y t u a c j i dużą rolę odegrało R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u , którego personel i n s t r u k t o r s k i udzielał pomocy technicznej w i e j s k i m w a r s z t a t o m w zakresie obsługi maszyn p r z y równoczesnym u d z i e l a n i u pożyczek na wyposażenie warsztatów. Szczególnie aktywną działalność r o z w i j a to b i u r o w czasie I I w o j n y światowej i bezpośrednio po n i e j . W 1940 r . zostaje u t w o r z o n y do dyspozycji b i u r a specjalny fundusz p o ­ życzkowy ( R u r a l Industries L o a n F u n d ) , zaczyna ukazywać się w y d a w ­ n i c t w o publikujące szereg broszur na temat organizacji p r o d u k c j i w a r ­ sztatów w i e j s k i c h różnych specjalności oraz d z i e n n i k k w a r t a l n y , w y d a ­ w a n y w L o n d y n i e p t . ,,Rural I n d u s t r i e s " . Z a w i e r a on artykuły dotyczące p o z y c j i i p e r s p e k t y w y r o z w o j u różnych gałęzi rzemiosła, praktyczne porady i wskazówki techniczne oraz handlowe, a k t u a l n e ceny i t p . B i u r o r o z w i j a też bezpośrednio po w o j n i e ożywioną działalność w zakresie za­ t r u d n i e n i a l u d z i osiedlających się na w s i . W w y d a n e j przez b i u r o ksią­ żeczce Earning Your Living in The Country przedstawiony został p r o - �PRZEMYSŁ D O M O W Y I RZEMIOSŁO W W I E L K I E J BRYTANII 443 g r a m szkolenia zawodowego d l a k o w a l i , r y m a r z y , cieśli b u d o w l a n y c h , garncarzy, d e k a r z y ( k r y c i e dachów słomą jest szczególnie rozpowszech­ nione w N o r f o l k Reed), koszykarzy, w zakresie p r o d u k c j i t k a c k i e j (Welsh T e x t i l e s i Seotish T e x t i l e ) . K u r s y prowadzone w myśl tego p r o g r a m u organizowane były p r z y udziale M i n i s t e r s t w a P r a c y i związków zawo­ d o w y c h , a i n f o r m a c j e dotyczące możliwości szkolenia i z a t r u d n i e n i a można było otrzymać w 29 placówkach t e r e n o w y c h na obszarze całego kraju. Zainteresowanie rzemiosłem o d s t r o n y jego wartości a r t y s t y c z n y c h i h a n d l o w y c h znajduje w y r a z w adresowanym do w y d a w c y „Timesa" liście o p u b l i k o w a n y m w d n i u 14 sierpnia 1948 г., podkreślającym w a r ­ tość artystyczną rzemiosła angielskiego i konieczność jego u t r z y m a n i a . A u t o r z y l i s t u postulując u t w o r z e n i e c e n t r u m rzemieślniczego w L o n d y ­ nie, w którym znalazłyby miejsce b i u r a , czytelnie, sale w y s t a w o w e i sale konferencyjne, zwracają się do społeczeństwa o przesyłanie pożyczek i darów na t e n cel. W referacie wygłoszonym 12 maja 1948 r. na posiedzeniu K r ó l e w ­ skiego T o w a r z y s t w a S z t u k i (Royal Society of A r t ) d y r e k t o r R u r a l I n ­ dustries B u r e a u M . C. Cosmo C l a r k wskazał na d w a aspekty działal­ ności tej placówki. Jeden związany z a k t y w i z o w a n i e m wytwórczości l o k a l n e j , która uzupełniałaby produkcję przemysłową nieopłacalną w t a k małych rozmiarach, j a k n p . wyrób cegieł, garncarstwo, p r z e d m i o t y z drewna, oraz organizowałaby niezbędne dla prawidłowej obsługi r o l ­ n i c t w a usługi podnosząc równocześnie i c h poziom techniczny. D r u g i dotyczył stwarzania możliwości z a t r u d n i e n i a d l a ludności miejscowej l u b osób osiedlających się na w s i . B i u r o swoją działalnością obejmuje Anglię i Walię. D l a Szkocji istnieje osobna organizacja o p o d o b n y m charakterze, która powstała w 1935 r. t z w . Scottish C o u n t r y Industries Development Trust. 17 Wszystkie organizacje zajmujące się wytwórczością wiejską po I I w o j ­ nie światowej można podzielić na d w i e kategorie: 1) o charakterze ogólnopaństwowym, 2) o l o k a l n y m zakresie działania. Do pierwszej g r u p y należą a) Development Commissioners j a k o organ w y k o n a w c z y uchwał P a r l a m e n t u , działający w p o r o z u m i e n i u z i n n y m i urzędami państwowy­ m i głównie z M i n i s t e r s t w e m R o l n i c t w a , b) R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u oraz c) R u r a l Industries L o a n F u n d L i m i t e d . Do d r u g i e j g r u p y można z a l i ­ czyć R u r a l C o m m u n i t y C o u n c i l . R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u k i e r o w a n e jest przez radę opiekuńczą (Trustees), w skład której wchodzą przedstawiciele i n s t y t u c j i państwo­ w y c h , organizacji zawodowych, organizacji społecznych, przedstawiciele 17 M. С. С o s m o C l a r k , Craftsmenship in the c o u n t r y s i d e , L o n d o n 1948. �WANDA 444 PAPROCKA R u r a l C o m m u n i t y C o u n c i l oraz pewna liczba osób p r y w a t n y c h . Rada opiekuńcza opracowuje p r o g r a m w y k o r z y s t a n i a p r z y z n a n y c h funduszów i w y t y c z a k i e r u n k i działalności w stosunku do rzemiosła i przemysłu domowego. B i u r o z a t r u d n i a techników, instruktorów i konsultantów głównie w zakresie k o w a l s t w a , r y m a r s t w a , p r o d u k c j i wyrobów z d r e w ­ na, którzy k i e r o w a n i do odpowiednich w s i wskazanych przez R u r a l C o m m u n i t y C o u n c i l służą d o r a d c t w e m t e c h n i c z n y m rzemieślnikom. B i u r o posiada również sekcję zajmującą się w y s t a w a m i i p u b l i k a c j a m i . Roczne sprawozdania z działalności ukazują się w , , A n n u a l Reports". Wśród organizacji l o k a l n y c h główną rolę odgrywają R u r a l C o m m u n i t y Councils, w r a m a c h których działają R u r a l I n d u s t r i e s C o m m i t t e e o r g a n i ­ zujące i opiekujące się rzemiosłem w i e j s k i m . Te ostatnie mogą obejmo­ wać s w o i m zasięgiem jeden okręg a d m i n i s t r a c y j n y l u b k i l k a , jeżeli w s k u t e k warunków n a t u r a l n y c h (np. tereny lesiste, glina) występowanie surowca przekracza granice jednej j e d n o s t k i a d m i n i s t r a c y j n e j . Do rzemiosł, które objęte są opieką w y m i e n i o n y c h wyżej organizacji, należy głównie k o w a l s t w o , kołodziejstwo, stolarstwo i ciesielstwo, t o k a r s t w o , szkunerstwo, dekarstwo, koszykarstwo, garncarstwo, k a f l a r s t w o , r y m a r s t w o , w i e j s k i e b u d o w n i c t w o , p r o d u k c j a przedmiotów z d r e w n a . Działalność b i u r a daje p o d s t a w y d l a właściwego w y k o r z y s t a n i a t r a ­ dycyjnego rzemiosła wiejskiego w w a r u n k a c h nowoczesnego r o l n i c t w a . Pomaga ono z jednej s t r o n y przestawieniu się części warsztatów dotąd p r o d u k c y j n y c h na działalność usługową, z d r u g i e j u t r z y m u j e c h a r a k t e r p r o d u k c y j n y niektórych z nich, co pozwala n a zaspokojenie zapotrzebo­ w a n i a lokalnego często zgodnie z tradycją miejscową, n p . w zakresie b u d o w n i c t w a czy wyposażenia wnętrza. O i l e działalność R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u związana jest zwłaszcza z rzemiosłem w i e j s k i m , o t y l e działalność dużo wcześniej powstałej społecznej organizacji kobiecej Women's I n s t i t u t e wiąże się z r o z w o j e m przemysłu domowego w W. B r y t a n i i . J a k k o l w i e k I n s t y t u t , Obejmujący s w o i m zasięgiem Anglię i Walię, powstał dopiero w 1915 г., początki jego działalności sięgają 1897 r . W a r u n k i do powstania tego t y p u orga­ nizacji były w t y m okresie szczególnie sprzyjające. Trwający o d ostat­ niego 25-lecia X I X w . k r y z y s r o l n y , pogłębiony szczególnie n i e s p r z y ­ jającymi w a r u n k a m i atmosferycznymi, zmuszał do i m p o r t u w i e l u a r t y ­ kułów r o l n y c h i hodowlanych. Równocześnie zmniejszył się areał gruntów u p r a w n y c h . W latach 1871—1900 d w a m i l i o n y ornej z i e m i zo­ stało zabrane n a p o t r z e b y rozbudowującego się przemysłu. W t y c h w a ­ r u n k a c h konieczność podniesienia wydajności poszczególnych f a r m stała 18 1 9 18 P o r . The rural 1 9 J . J e n k i n s , The organization history in England... of the Women's Institute movement of England �PRZEMYSŁ D O M O W Y I RZEMIOSŁO W W I E L K I E J BRYTANII 445 się sprawą palącą. Powstaje szereg i n s t y t u c j i i organizacji zajmujących się r o l n i c t w e m . W 1889 r . powstało M i n i s t e r s t w o R o l n i c t w a , w 1901 r . B r i t i s h A g r i c u l t u r a l O r g a n i z a t i o n Society. W t y m też r o k u rozpoczyna również działalność Women's I n s t i t u t e wzorowane n a organizacji tego t y p u istniejącej już w t y m czasie na terenie K a n a d y , którego głównym celem było kształcenie k o b i e t w zakresie h o d o w l i , u p r a w y i przemysłu domowego. P i o n i e r e m tego r u c h u był N u g e n t P r a t t , który w w y d a n e j w 1904 r . swojej pracy Agriculture in England and Other Lands p r z e d ­ stawił w oparciu o w z o r y i doświadczenia instytutów k a n a d y j s k i c h z na ­ czenie tego t y p u organizacji w zakresie kształcenia kobiet w i e j s k i c h i podniesienia poziomu życia na w s i . 2 0 W 1917 r . zorganizowano pierwszą wystawę wytwórczości w i e j s k i e j w H y d e P a r k . W swojej działalności starano się rozwijać t e przemysły domowe, które posiadały d a w n e tradycje, n p . w y r o b y zabawkarskie w Sussex, koszykarskie w Davon, W a r w i c k h i r e , rzeźbione p r z e d m i o t y i z a b a w k i w N o r t h Wales, pończochy, rękawiczki w O x f o r d s h i r e . W 1918 r. w r a m a c h I n s t y t u t u powstał Industries Sub-Committee, której pierwszą przewodniczącą była H e r o n M a x w e l l . W 1919 r. powstała G u i l d of Learners of Homecrafts. Celem t e j organizacji była poprawa warunków życia wiejskiego przez r o z w i j a n i e d o m o w y c h i l o k a l n y c h przemysłów. O d 1921 r. zaczęto otrzymywać pierwsze pożyczki państwowe. Liczba człon­ ków stale wzrastała. W 1943 r . było 228 t y s . członków, w 1951 r . około pół m i l i o n a . O d początku swej działalności I n s t y t u t organizował w y s t a w y świadczące o pożyteczności p r o w a d z o n y c h a k c j i . W 1922 r . odbyła się w M u z e u m A l b e r t a i W i k t o r i i pierwsza w y s t a w a „National H a n d i c r a f t s E x h i b i t i o n " , w 1932, 1935 i 1938 r. w y s t a w y odbywały się w N e w H o r t i ­ c u l t u r a l H a l l w Westminster. Szczególnie w okresie w o j n y , k i e d y hasłem d n i a było reperowanie i p r o d u k o w a n i e w e własnym zakresie, działal­ ność I n s t y t u t u i j e j akcje szkoleniowe odegrały znaczną rolę w życiu gospodarczym w s i . Po w o j n i e pierwsza w y s t a w a odbyła się w 1946 r . w L a m i n g t o n pod nazwą ,,Craftsmen at W o r k " . 21 T e n krótki przegląd działalności i n s t y t u c j i organizujących i w s p i e r a ­ jących rzemiosło w i e j s k i e i przemysł d o m o w y w A n g l i i i W a l i i w s k a ­ zuje, że n a w e t w k r a j u t a k wysoko uprzemysłowionym ciągle jeszcze jest miejsce d l a działalności wiejskiego rzemieślnika. Spadek z a t r u d n i e ­ nia w rzemiośle, j a k wykazują materiały statystyczne, nie jest z j a w i s 211 Ibidem, s. 2. 2 1 Ibidem, s. 91. �446 WANDA PAPROCKA k i e m w t y c h w a r u n k a c h niepokojącym. System b o w i e m k o n t r o l i ze s t r o ­ n y R u r a l Industries B u r e a u i C o u n t r y Councils daje p o d s t a w y do są­ dzenia, że t y l k o p o p y t na produkcję i usługi rzemieślnicze regulował sprawę ilości warsztatów. W t a k i e j s y t u a c j i pozostałe w a r s z t a t y mogą mieć w a r u n k i d l a trwalszej egzystencji. G d y r o z p a t r u j e m y organizację i działalność i n s t y t u c j i popierających przemysł d o m o w y w A n g l i i n i e możemy n i e zauważyć szeregu analogii w działalności placówek o t y m charakterze n a terenie Polski. Zwrócenie u w a g i na znaczenie przemysłów domowych jako źródła zatrudnienia dodatkowego d l a ludności w i e j s k i e j w obu w y p a d k a c h było w y n i k i e m t r u d n e j s y t u a c j i , w j a k i e j w końcu X I X w . znajdowało się r o l n i c t w o , a szczególnie d r o b n y posiadacz ziemi, j a k k o l w i e k p r z y c z y n y tego stanu rzeczy t a k w A n g l i i , j a k i w Polsce były zupełnie różne. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/35dbf9c9ae2ed0ab3b578d905ad62740.pdf ef6fa78f1f98b9db1d5ee4430dcc0e77 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:619 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:568 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.447-507 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I AMERYKAN ISTYKA K A RADZIECKA W OSTATNIM Amerykanistyka zdobyła wiązać sobie w jako odrębna naszym z wzrastającym rzeczowe i naukowe kraju DZIESIĘCIOLECIU dziedzina prawo etnografii powszechnej obywatelstwa. J e j rozwój zainteresowaniem opracowania nych i d z i s i e j s z y c h ludów poza działalnością i zapotrzebowaniem od obu A m e r y k . ściśle naukową Realizacją tego p r o g r a m u , na obejmującego także informacyjno-popularyzatorską, a m e r y k a n i s t y c z n y m j e s t śledzenie n a u k o w e j zajął się p r z e z doc. d r M a r i ę Frankowską . 1 J e d n y m z ważkich zadań stojących p r z e d n o w o powstałym p o l s k i m myśli w tejże ośrodkiem d y s c y p l i n i e poza gra­ k r a j u , i to zarówno w państwach k o n t y n e n t u amerykańskiego, j a k i u n a s z y c h sąsiadów. B a d a n i a pozwolą chyba społeczeństwa w i e l u problemów k u l t u r o w y c h , dotyczących d a w ­ poznański ośrodek a m e r y k a n i s t y c z n y k i e r o w a n y n i c a m i naszego niedawna należy zorientować się w t a k i e mogą mieć duże z n a c z e n i e p r a k t y c z n e , panujących aktualnie tendencjach gdyż rozwojowych ame- r y k a n i s t y k i światowej, a t y m s a m y m być może umożliwią określenie zadań i p l a ­ n ó w n a przyszłość a m e r y k a n i s t y k i n a g r u n c i e p o l s k i m . Na terenie krajów Europy Wschodniej a w tym i amerykanistyka, rozwija i Niemieckiej badania w Republice się w Demokratycznej. i Środkowej zasadzie Powinniśmy tychże k r a j a c h , gdyż i c h s p e c y f i k a , wości badań t e r e n o w y c h , etnografia tylko w Związku zatem a mianowicie zbliżona jest do s y t u a c j i e t n o g r a f i i powszechna, Radzieckim zwrócić uwagę ograniczone na możli­ powszechnej w Pol­ sce. W n i n i e j s z y m przeglądzie d o r o b k u a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j skupiliśmy gę n a o k r e s i e o s t a t n i c h dziesięciu lat. T a k i e c h r o n o l o g i c z n e wane zostało przede wszystkim zmianami, jakie zaszły w ograniczenie naukach uwa­ podykto­ społecznych i h i s t o r y c z n y c h po X X Zjeździe K P Z R . W tychże o s t a t n i c h dziesięciu l a t a c h doszło także do radzieckiej, pewnego wykrystalizowania co p o z w o l i problematyki badawczej amerykanistyki n a m n a prześledzenie z a s a d n i c z y c h kierunków zaintereso­ w a ń n a s z y c h w s c h o d n i c h sąsiadów. Umożliwi n a m to także ocenę d o r o b k u kanistyki radzieckiej i jej wkładu w dalsze poznanie przeszłości i teraźniejszości łalności będzie p o s t a w i l i sobie także kontynentu pomocna przy skomplikowanych amerykańskiego. A n a l i z a odpowiedzi na naukowej dzia­ czy zadania, które i j a k i e mogą być dalsze pytania: amerykaniści r a d z i e c c y , zostały w y k o n a n e amery­ zagadnień t e n d e n c j e r o z w o j o w e tej d z i e d z i n y badań. Podstawowym są p u b l i k a c j e źródłem do zamieszczane w poznania kluczowych centralnym periodyku problemów amerykanistyki etnografów r a d z i e c k i c h (,,So- Zakład E t n o g r a f i i P o w s z e c h n e j p r z y K a t e d r z e E t n o g r a f i i U A M , S e k c j a A m e rykanistyczna przy P T L , Pracownia Etnograficzna I H K M P A N . 1 �448 KRONIKA wietskaja Etnografija"), ník Muzeja stanowiących gólnych z wydawnictwach Antropologii i Etnografii), monografie całej zjazdów c z y też w r e s z c i e Ameryki, wybranych zagadnień. Uzupełniających różnorodnych ciągłych ( T r u d y Instituía E t n o g r a f i i , S b o r ­ danych i konferencji w oddzielnych państw, dostarczają ludów pracach, lub poszcze­ sprawozdawcze etnograficznych w ZSRR materiały l u b ze zjazdów 0 c h a r a k t e r z e międzynarodowym, w których b r a l i udział i amerykaniści r a d z i e c c y . Problematyką amerykanistyczną zajmują się w Z w i ą z k u R a d z i e c k i m n a u k o w c y , głównie etnografowie, skupieni N. N. M i k ł u c h o - M a k ł a j a w AN w Sektorze Ameryki Z S R R , z siedzibą w Instytutu Moskwie. Etnografii z a s a d z i e p u n k t k o o r d y n a c j i w s z e l k i c h badań a m e r y k a n i s t y c z n y c h dziś w ZSRR. specjalnego Tutaj prowadzi się ożywioną naukową, zajmującą prowadzonych wydawniczą, p e r i o d y k u poświęconego wyłącznie p r o b l e m o m tychczas nie m a . Sektor A m e r y k i znajduje instytucją działalność im. Ośrodek t e n s t a n o w i mimo że a m e r y k a n i s t y c z n y m do­ się w dość ścisłym k o n t a k c i e z drugą się również z a g a d n i e n i a m i amerykanistycznymi — z I n s t y t u t e m A m e r y k i Łacińskiej. O b i e te placówki wspólnie wydają s z e r e g a k t u a l ­ nych monografii, Obok tych poświęconych dwóch r y k a n i s t y c z n y m i zajmują Instytutu Etnografii zbiorach znajdują oddzielnym moskiewskich państwom instytutów Ameryki naukowych się także niektórzy p r a c o w n i c y i tamtejszego się k o l e k c j e Muzeum pochodzące Południowej. zagadnieniami leningradzkiego Antropologii i Etnografii, z obu A m e r y k , w a zebrane ame­ oddziału którego przeważnie p r z e z r o s y j s k i c h b a d a c z y , podróżników i żeglarzy. Takie skupienie amerykanistyki w gradzkim — to r z e c z b a r d z o zagadnieniami ręką" z dziedziny podstawowe dwóch ośrodkach — m o s k i e w s k i m i l e n i n - charakterystyczna. Naukowcy etnografii materiały powszechnej źródłowe — zajmujący muszą zbiory mieć muzealne, Podział t e r y t o r i a l n y a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j znalazł s w o j e matyce badawczej. W Moskwie amerykaniści skupiają się archiwa, odbicie się bowiem dosłownie nad „pod biblioteki. i w proble­ zagadnieniami związanymi ze współczesnymi przeobrażeniami zachodzącymi w k r a j a c h amerykań­ skich. W minowała Leningradzie kierunek natomiast najprawdopodobniej badań t a m t e j s z y c h etnografów, muzealna którzy atmosfera poświęcili się zdeter­ głównie s t u d i o m n a d starożytnymi k u l t u r a m i Środkowej A m e r y k i . W e współczesnej a m e r y k a n i s t y c e , t a k j a k i w całej e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j , w o s t a t n i c h dziesięciu l a t a c h zaszedł z d e c y d o w a n y zwrot. O d badań n a d a r c h a i c z ­ n y m i f o r m a m i k u l t u r y i przeżytkami wspólnoty p i e r w o t n e j przeszła e t n o g r a f i a do badań n a d współczesnością, i to n a d współczesnością narodów Z w i ą z k u R a d z i e c ­ kiego, a także narodów i n n y c h kontynentów — A z j i , A u s t r a l i i , O c e a n i i i A m e r y k i . W t y c h b a d a n i a c h stosują e t n o g r a f o w i e r a d z i e c c y p o d s t a w o w e z a s a d y s w e j s z k o ­ ły — k o n s e k w e n t n y h i s t o r y z m i metodę d i a l e k t y c z n e g o oraz h i s t o r y c z n e g o m a t e r i a ­ l i z m u . P o d s t a w o w e etapy r o z w o j u e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j określone zostały p r z e z k o l e j n e Z j a z d y K P Z R ( X X , X X I , X X I I ) , które kreśląc p l a n b u d o w y k o m u n i z m u sprecyzowały także z a d a n i a stojące p r z e d n a u k a m i społecznymi i h i s t o r y c z n y m i . G ł ó w n e z n i c h , a dotyczące etnografii, to „wnikliwe b a d a n i e p r a w wyznaczają­ c y c h przejście od s o c j a l i z m u do k o m u n i z m u " , „rozpracowywanie n o w y c h p r o b l e ­ m ó w mających z n a c z e n i e praktyczne", „analizowanie procesów zachodzących w świecie k a p i t a l i s t y c z n y m " i „demaskowanie ideologii b u r ż u a z y j n e j " . 2 Kierując się też głównie tymi 1 przyjął w r o k u 1959 s i e d m i o l e t n i także d a l s z y rozwój a m e r y k a n i s t y k i . postulatami plan prac Etnografii opracował naukowo-badawczych, Instytut określając C y t . za O. G a n e k a j " a, Z działalności Instytutu Etnografii im. N.N. kłucho-Makłaja AN ZSRR w r. 1959, „Etnografia P o l s k a " , t. 4: 1961, s. 404. 2 Mi­ �449 KRONIKA Problematyka procesów nowo badawcza formowania powstających radzieckich etnosów posiadają narodów i dróg aktualne a s p e k c i e z wyjaśnieniem żoności ruchów a m e r y k a n i s t y k i skupiła się n a śledzeniu współczesnych się różnych znaczenie, podstawowych społecznych i walki posiadają społeczeństwa. Studia rozkład rodowego, przejście dostarczają grafami argumentów radzieckimi a gdyż związane także b a d a n i a bowiem w jak poświęcone ideologicznej najszerszym i całej toczonej przede zło­ ame­ problematyce problemami, do p a t r i a r c h a t u dyskusji zachodnioeuropejskimi tych etnografów na kontynencie nad takimi od m a t r i a r c h a t u do kultury te w g są narodowowyzwoleńczej przedklasowego nych, badaniu Zagadnienia reguł h i s t o r i i oraz z u k a z a n i e m rykańskim. P o d o b n e z n a c z e n i e ustroju obu A m e r y k , i c h rozwoju. j a k np. i wiele i n ­ między wszystkim etno­ amerykań­ skimi. To przeniesienie współczesny nym — do centrum nie zmniejsza odnoszących okresu również amerykanistyki radzieckiej znaczenia się do s t a r y c h k u l t u r konkwisty zasadniczy zainteresowań bynajmniej i późniejszej postulat nauk prac o charakterze przedkolumbijskiej kolonizacji. Takie Ameryki, bowiem historycznych, a mianowicie Za najważniejszy obejmujących dorobek a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j szeregu publikacji częściowo n a w e t w całości z a r y s e t n o g r a f i i autorom Umożliwiło z punktu na określenie to zwrócenie widzenia stopnia uwagi etnografów w są w zasadzie uznać należy zaawansowania dalszych na zagadnienia ujmowane, poglądów są n a te, Te publika­ uczonych radzieckich amerykanistyczne. Pierwszą z n i c h stanowiła w y d a n a w r o k u 1955 p r a c a Indiejcy Arnieriki . plemion, typowych t y c h , które uważa n y c h rodzajów g o s p o d a r k i publikacji lub znalazły swój wyraz radzieckie koncepcje gospo- które z a s a d n i c z o przejęte zostały z z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e j i ame­ i przystosowane O b o k z a s a d n i c z y c h rysów g o s p o d a r k i obszaru określo­ o charakterze i strefy antropogeografii historyczno-etnograficznego indiańskich przedstawicieli i k u l t u r y . W t e n sposób w tej p i e r w s z e j amerykanistycznej historyczno-kulturowego darczo-kulturowej, się z a n a j b a r d z i e j Pu­ 3 niektórych w y b r a n y c h rykańskiej które oraz całkowicie z b a d a n e . wykładnikiem Prace pozwo­ amerykanistycznych. n a te p r o b l e m y , b l i k a c j a t a poświęcona była h i s t o r i i i etnografii ogólnym opracowa­ podręcznikowym, powszechnej, badań studiach r a d z i e c k i c h niewłaściwie najważniejszym pra­ społeczeństwa. ludów k o n t y n e n t u amerykańskiego. które d o t y c h c z a s n i e były dostatecznie l u b n a w e t cje spełniają wykrywanie o charakterze te, poza t y m że zapełniły dużą lukę w r a d z i e c k i e j etnografii liły grunt c z y też badania widłowości procesów h i s t o r y c z n y c h n a w s z y s t k i c h s t a d i a c h r o z w o j u nie i w y d a n i e na historycz­ do potrzeb nauki i kultury wybranych marksistowskiej . 4 plemion, takich j a k I r o k e z i , I n d i a n i e P r e r i i c z y I n d i a n i e K e c z u a , b a r d z o dużo m i e j s c a poświęcili auto­ rzy które w n a omówienie sposób Walka okresu dominujący kolonizacyjnego, spowodowały narodowowyzwoleńcza uwypuklając upadek te jego p r z e j a w y , starożytnych indiańskich p l e m i o n przeciwko kultur obu Ameryk.- europejskiemu kolo­ n i z a t o r o w i o r a z s y t u a c j a społeczno-ekonomiczna d z i s i e j s z e j ludności a u t o c h t o n i c z n e j znalazły swój wyraz w szeregu wionego przez amerykanistów metodologiczna etnografii w rozdziałów. W Indiejcach r a d z i e c k i e j , ujmującej w postaci h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n e j ujęciu Arnieriki całego materiału zaznacza przedsta­ się wyraźna linia historię k u l t u r y określonego ludu monografii. Indiejcy Arnieriki. Etnograficzeskij sbornik, t. 25: 1955. J . L u t y ń s k i , Ewolucjonizm. w etnologii ka, bódź 1956, s. 271. s „Trudy Instituía E t n o g r a f i i ' , N. S., 4 anglosaskiej 29 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I a etnografia radziec­ �450 KRONIKA T a p i e r w s z a poświęcona I n d i a n o m p r a c a , m i m o s w y c h l i c z n y c h b r a k ó w i u s t e ­ rek, stanowiła początkowy etap amerykanistycznych badań prowadzonych S e k t o r A m e r y k i I n s t y t u t u E t n o g r a f i i , zmierzający do w s z e c h s t r o n n e g o przez opracowania h i s t o r i i i etnografii d a w n e j i współczesnej ludności N o w e g o Świata. Następnym k r o k i e m w k i e r u n k u r e a l i z a c j i t y c h planów było w y d a n i e 1957 p r a c y pt. Oczerki obszczej w roku, e t n o g r a f i i , w której j e d e n z rozdziałów poświęcony 5 został l u d o m Północnej i Południowej A m e r y k i . W t y m stosunkowo krótkim opra­ c o w a n i u znaleźć można już p e w n e n o w e s p o j r z e n i a , s p o t y k a n e c o r a z częściej w d a l ­ szych pracach Instytutu Etnografii. t y c h k u l t u r Środkowej tubylczej ludności w Obok i Południowej światową omówienia Ameryki starych i wysoko rozwinię­ dużo u w a g i poświęcono wkładowi kulturę, podkreślając ctwa, architektury i sztuki. W t y m przeznaczonym ręczniku etnografii po r a z p i e r w s z y j e j dorobek n a polu zwrócono uwagę n a kształtowanie się g r u p e t n i c z n y c h n a t e r e n i e o b u A m e r y k . N i e d a n o t u co p r a w d a pełnego ficznego obrazu takich lecz p r z e d s t a w i o n o narodowości Te w w jak Amerykanie, 1959 w omówione serii Kanadyjczycy prace d z i s i e j s z y c h państw pozwoliły wydawniczej Narody się radzieckim dwutomowe dzieło ludności Północnej i Południowej A m e r y k i . P r a c a t a stanowiła w y n i k szeregu obejmujące ryki opracowane Instytutu Etnografii. widzenia meto­ wstęp­ a n a l i z a językowa i h i s t o ­ składały się poszczególne m o n o g r a f i e l u d ó w w r a ­ historyczno-etnograficznych rejonów monografii wydzielonych dotyczących S. A. oparta j e s t n a i d e n t y c z n y m s c h e m a c i e wewnętrznym, obejmującym następnie kultury przez z tych wstęp, tomy Ame­ marksistowsko-leninowskiej Każda graficzno-historyczny Dwa ludów została n a d w i e części, z których p i e r w s z a ogólne, t a k i e j a k etnogeneza, r y c z n a . N a drugą część p r a c y małych Ameryki zagadnień h i s t o r i i i etnografii pod kątem Całość p r a c y podzielona n a obejmowała z a g a d n i e n i a mach Sektora całokształt p o d s t a w o w y c h zostały dologii. pracowników wydać poświęcone wieloletnich 6 studiów nowych amerykańskich. amerykanistom Mira nowych etnogra­ czy B r a z y l i j c z y c y , charakterystykę procesów f o r m o w a n i a politycznych granicach d w i e wyżej roku grup, historyczną rolni­ w z a s a d z i e d l a studentów p o d ­ szeroko ludności omówioną Tokariewa. autochtonicznej najpierw kulturę geo- materialną i w r e s z c i e w o w i e l e m n i e j s z y m s t o p n i u społeczną i duchową. W i e l e u w a g i poświę­ cili a u t o r z y u k a z a n i u k u l t u r y t u b y l c z e j żu ludności r e j o n u A m e r y k i Środkowej i W y ­ Andyjskiego. W przeciwieństwie grafia etnograficzna do w i e l u poświęcona ludności a u t o c h t o n i c z n e j prac o podobnym Ameryce zawiera także o p r a c o w a n i e charakterze obok radziecka charakterystyki historii formowania się n o w y c h dowości, które wytworzyły się n a terenie N o w e g o Świata w w y n i k u i afrykańskiej kolonizacji. charakterystyki" Autorzy współczesnych stawiając wielkich sobie narodów tle społeczno-ekonomicznych kolonialnym, głównie w wieku za c e l d a n i e „etnograficznej kontynentu amerykańskiego narodów i p o l i t y c z n y c h z m i a n , j a k i e zachodziły w X I X i początkach naro­ europejskiej s k i e r o w a l i głównie u w a g ę n a analizę procesów kształtowania się n o w y c h na mono­ kultury XX. W badaniach okresie tych, jak przyznają s a m i autorzy, e t n o g r a f o w i e w y p r z e d z i l i historyków i ekonomistów, którzy dotychczas mach. nie poruszali historii kontynentu T e n brak micznych wianej oparcia spowodował p r a c y zawierają n a ogólniejszych amerykańskiego w t a k s z e r o k i c h r a ­ opracowaniach najprawdopodobniej, historycznych i że n o w a t o r s k i e zbyt dużo uogólnień i d a l e k o rozdziały ekono­ wyżej idących uproszczeń. W oma­ roz­ działach poświęconych współczesnej c h a r a k t e r y s t y c e w i e l k i c h narodów o b u A m e r y k 5 rika, 6 Oczerki obszczej etnografii. Obszcze Afrika, M o s k w a 1957. Narody Amieriki. Etnograficzeskije swiedienija. oczerki, [w:] Awstralia Narody i Okieania, mira, Amie- M o s k w a 1959. �461 KRONIKA a u t o r z y s t a r a l i się przedstawić „etnograficzną charakterystykę" t a k i c h g r u p e t n i c z ­ nych, j a k Kanadyjczycy czy Amerykanie. tłoczona zbyt dużym materiałem w rezultacie tylko jednym W niektórych rozdziałach C h a r a k t e r y s t y k a t a j e d n a k została poświęconym ekonomice i polityce, z elementów społeczno-gospodarczej proporcje między przy­ stając monografii tłem społeczno-gospodarczym t y c z n y m a charakterystyką etnograficzną zostały n a w e t do tego s t o p n i a się kraju. i poli­ zachwiane, że ta o s t a t n i a n i e m a l w ogóle n i e występuje. Mimo jednak wielu zastrzeżeń, o współczesnych n a r o d a c h , które są w y s u w a n e pod a d r e s e m rozdziałów p r a c a t a umożliwiła e t n o g r a f o m r a d z i e c k i m w n o w a t o r s k i sposób n a różnorodne p r o b l e m y patrywać n i e t y l k o k u l t u r y przedkolumbijskie c z y współczesne c j i indiańskich plemion, l e c z także i w i e l k i e n i e d a w n o bez których znajomości n i e może być m o w y amerykanistyki. W została procesy akultura- powstałe l u b dopiero jące się n a r o d y , t y m też k i e r u n k u spojrzenie a m e r y k a n i s t y c z n e . Pozwoliło to r o z ­ skierowana formu­ o uwspółcześnieniu dalsza działalność I n ­ s t y t u t u E t n o g r a f i i , który kontynuując b a d a n i a n a d f o r m o w a n i e m się współczesnych narodów w poświęconych dzielnym przez Ameryce narodom etnografów, przystąpił Ameryki do p u b l i k a c j i Łacińskiej. ale i specjalistów czysto historycznego innych i etnograficznego szczególnym z a g a d n i e n i o m serii monografii Publikacje te o p r a c o w a n e dziedzin, także s z e r e g zawierają artykułów od­ już nie tylko obok materiału poświęconych po­ e k o n o m i k i , p o l i t y k i i k u l t u r y t y c h młodych południowo­ amerykańskich państw. Z p r a c d o t y c h c z a s w y d a n y c h najwięcej materiału etnograficznego na w pozycjach straciły pendium poświęconych całkowicie wiedzy charakter Kubie i Ekwadorowi . 7 etnograficzno-historyczny, o sytuacji ekonomicznej i politycznej Inne znaleźć moż-' natomiast zamieniając z tej s e r i i się w kom­ t a k i c h państw, j a k C h i l e , Brazylii czy Wenezueli . 8 Szczególne Amieriki . 9 miejsce Radzieccy geografowie w tej serii wydawniczej badacze i ekonomiści — — w szeregu swą u w a g ę n a p r o c e s i e f o r m o w a n i a Nacii Latinskoj socjologowie, lingwiści, zajmuje historycy, etnografowie, praca zamieszczonych w się i r o z w o j u niej artykułów narodów, kontynuując m y m s t u d i a rozpoczęte z o k a z j i p r a c n a d Narodami Amieriki. skupili tym sa­ M i m o że książka ta n o s i c h a r a k t e r luźno ze sobą powiązanych rozdziałów, to j e d n a k łatwo można z a ­ uważyć, iż n a c i s k p o s t a w i o n y został n a z a g a d n i e n i a związane z konsolidacją róż­ n y c h elementów e t n i c z n y c h w j e d e n naród. O b o k tej wyżej p r z e d s t a w i o n e j Etnografii w zasadniczej działalności w y d a w n i c z e j Instytutu o s t a t n i c h dziesięciu l a t a c h ukazało się także s p o r o o d d z i e l n y c h n a ogół n i e związanych t e m a t y c z n i e z sobą, l e c z będących także p l o n e m działalności r a d z i e c k i c h amerykanistów. D w i e z t y c h p r a c nograficzny wa zagadnienia ujmują w sposób m o ­ związane z rozkładem wspólnoty r o d o w e j . J . P. A w i e r k i e - n a przykładzie I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża i L . F a i n b e r g ciu o plemiona nego rodu Eskimosów i A l e u t ó w wykazują ku nowym prac, naukowej formom stosunków proces przejścia społeczno-ekonomicznych, wspólnota sąsiedzka c z y społeczeństwo k l a s o w e 10 w opar­ od m a t r i a r c h a l takich jak . K u b a . Istoriko-etnograficzeskie oczerki, M o s k w a 1961; Ekwador. Istoriko-etno­ graficzeskie oczerki, M o s k w a 1963. Brazilia. Ekonomika. Politika. Kultura, M o s k w a 1963; Czili. Politika. Ekono­ mika. Kultura, M o s k w a 1965; W i e n i e s u e l a segodnja. Ekonomika. Politika. Kultura, M o s k w a 1966. Nacii latinskoj Amieriki, M o s k w a 1964. L . A. F a i n b e r g , Obszczestwiennyj stroj eskimosow i aleutow. Ot matierinskogo roda к sosiedskoj obszczine, M o s k w a 1964; J . P . A w i e г к i e w a, R a z i o 7 8 9 10 �452 KRONIKA Z i n n y c h p r a c , które w o s t a t n i m dziesięcioleciu zostały w y d a n e w Z S R R , n a ­ leży p r z e d e w s z y s t k i m omówić s t u d i u m J . W. K n o r o z o w a i R. W. Kinżalowa o sztuce p r z e d k o l u r n b i j s k i e j n uwagę n a t r z y „sborniki" a m e r y k a n i s t y c z n e . P i e r w s z y prac Instytutu Etnografii, zawiera poświęcone p i s m u Ameryki . omówienie z nich, wydany h i s t o r i i społecznego d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża i b a s e n u A m a z o n k i dzisiejszej s y t u a c j i ludności indiańskiej w M e k s y k u Indiejcew, i przedstawia eskimoskiej etnografii runków, w ludności sposób w s z e c h s t r o n n y do k u l t u r y amerykańskiej światowej podejmuje ,,szkół" i t e n d e n c j i 13 krytyczną panujących Należy także I2 w ramach ustroju oraz artykuł u In­ poświęcony Kultura . D r u g i , zatytułowany problematykę w k ł a d u . Majów zwrócić Ostatni poświęcony analizę s z e r e g u dziś głównie wśród indiańskiej współczesnej teoretycznych kie­ naukowców Stanów Zjednoczonych i Meksyku 4 Szereg artykułów o r g a n u etnografii kułów n i e odbiega moskiewskim. „Sowietskaja zasadniczo Dlatego zmian kulturowych sytuacją amerykanistycznych radzieckiej też od k i e r u n k u dotyczą można Ameryce czy wreszcie na łamach głównego Problematyka tych nadanego amerykanistyce one najczęściej zachodzących w tego k o n t y n e n t u , znaleźć Etnografija". współczesnej Łacińskiej w w sytuacji związku arty­ ośrodku Indian, z polityczną k r y t y k i metodologii e t n o g r a f i i amerykań­ skiej. O b o k dosyć n i e r e g u l a r n i e conych się różnorakim artykuły publikowanych, zagadnieniom informacyjne, przeważnie s t o s u n k o w o posiadające podsumowujące charakter w artykułów poświę­ periodyku tym ukazują polityczno-reportażowy. Są to krótkie r e l a c j e , czy n a w e t wręcz n o t a t k i p u b l i k o w a n e n p . z o k a z j i u z y s k a n i a niepodległości p r z e z lub ściśle n a u k o w y c h amerykanistycznym, pewien byłe kolonie (Jamajka, T r y n i d a d , Tobago) etap ruchów społecznych, mających wpływ n a układ wydarzeń p o l i t y c z n y c h n a k o n t y n e n c i e amerykańskim ( K u b a ) . I 5 Ważnym naukowa przejawem działalności amerykanistyki w c z a n e n a łamach „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " . radzieckie prace Radzieckim Recenzowane f i c z n a , d o t y c z y problemów i s t o t n y c h dla b a d a c z a recenzje są oczywiście a m e r y k a n i s t y c z n e oraz t a k i e , których t e m a t y k a , choć tego też obok r e c e n z j i poświęconych p r a c o m także Związku k r y t y k a i p o l e m i k a , której r e z u l t a t e m są b a r d z o l i c z n e r e c e n z j e prac socjologicznych, jest zamiesz­ wszystkie nieetnogra- ludów i k u l t u r obu A m e r y k . Dla­ t y p o w o h i s t o r y c z n y m znaleźć można politycznych, ekonomicznych czy wreszcie religioznawczych. Najwięcej glosaskich jednak prac, m i e j s c a w t y m dziale zajmują których tematyka dotyczy słusznie r e c e n z j e s z e r e g u a n ­ h i s t o r i i etnicznego kształtowania się żenię rodowoj obszcziny i formirowanie rannieklassowych otnoszenij w obszczestwie m d i e j e i e u ; siewiero-zapadnogo pobierieżja Siewiernoj Arnieriki, „Trudy Instituía E t n o g r a f i i " , N. S., t. 70: 1961. J . W. К n o r o z o w, Pismiennost indiejciew Maija, Leningrad—Moskwa 1963; R . W. К i n ż a 1 o w, Iskusstwo driewniej Arnieriki, M o s k w a 1962. Amierikanskij etnograficzeskij sborník I, „Trudy I n s t i i u t a E t n o g r a f i i " , N. S., t. 58: 1960. Kultura indiejciew. W k ł a d koriennogo nasielienija Arnieriki w mirowuju kulturu, M o s k w a 1963. Souiriemiennaja amierikanskaja etnografija. Tieorieticzeskie naprawlenija i tendiencii, M o s k w a 1963. n r 3, L . A . F a i n b e r g , ÍVouJaja stoíiea Brazílii, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1960 s. 188; A . D. D r i d z o, N a s i e l e n i e K u b y , „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1960 n r 2, s. 122—135; t e n ż e , Nasielenie J a m a j k i , „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1962 n r 5, s. 100—110; L . A . F a i n b e r g , Nasielenie Trinidada i Tobago, „Sowietskaja E t n o ­ g r a f i j a " , 1962 n r 6, s. 119—123. 11 12 13 14 �453 KRONIKA d z i s i e j s z y c h w i e l k i c h krajów nady. szej I n n a dosyć z w a r t a Ameryki Północnej — g r u p a r e c e n z j i dotyczy s y t u a c j i ludności a u t o c h t o n i c z n e j Stanów Z j e d n o c z o n y c h publikacji poświęconych a r k t y c z n y c h rejonów Kanady i Ka­ dzisiej­ i Alaski. T e ­ r e n y te znajdują się do dziś w kręgu zainteresowań etnografów r a d z i e c k i c h , g ł ó w ­ n i e ze względu n a dużą ilość źródeł pochodzących z o k r e s u t z w . r o s y j s k i e j ryki. Drugim najprawdopodobniej j a k i e zaszły w powodem jest możliwość Ame­ konfrontacji c z a s a c h współczesnych wśród ludności t u b y l c z e j Alaski zmian, i ludności o zbliżonym t y p i e k u l t u r o w y m zamieszkującej o b s z a r y S y b e r i i . Wśród szeregu recenzji o charakterze częściej i t a k i e , które podejmują nia metodologicznego, amerykańskich jak świadczą, znajomości aktualnych Można zaryzykować by dwóch p r z e j a w a c h i iż sprawozdawczym faktograficznego. amerykaniści prądów spotyka się i tendencji twierdzenie, że Recenzje radzieccy panujących skupiają działalności etnografii najnowszych przywiązują w zagranicznej oni swoje zainteresowanie amerykańskiej. Siedzą rozwój amerykańskich k u p o z y c j o m na wszelkie przejawy h i s t o r y z m u l u b przejścia wagę do etnografii. na teoretycz­ szkół, które znajdują się n a całkowicie p r z e c i w s t a w n y c h p o z y c j a c h m e t o d o l o g i c z n y c h . zaś s t r o n y szczególną u w a g ę zwracają widze­ publikacji dużą n y c h poglądów i p i s a n y c h w o p a r c i u o n i e p r a c t y c h e t n o g r a f i c z n y c h dologii coraz rzeczową krytykę, i to zarówno z p u n k t u nawrotu Z drugiej etnografów i c h n i e m a l n a grunt meto­ marksistowskiej . I 6 Zastanawia jedynie szczupła r y k i Łacińskiej, która z n a j d u j e ilość r e c e n z j i p r a c przedstawicieli się przecież głównie w sferze państw Ame­ zainteresowań a m e - rykanistów r a d z i e c k i c h . Jednym z przejawów jest u c z e s t n i c z e n i e w naukowopopularyzatorskiej pracach prowadzonych działalności amerykanistów przez radzieckie w y d a w n i c t w a ency­ k l o p e d y c z n e . W w i e l u t o m a c h różnorakich e n c y k l o p e d i i i słowników spotkać można hasła dotyczące s t a r y c h i n o w y c h k u l t u r k o n t y n e n t u amerykańskiego, opracowane przez w y b i t n y c h r a d z i e c k i c h specjalistów . 17 Szersza roku działalność 1957, k i e d y Związku nych Antropologów wyjeżdżało badań amerykanistów to r a d z i e c c y i Etnografów. do A m e r y k i amerykanistycznych, w na polu etnografowie międzynarodowym weszli w skład się od O d tego też c z a s u k i l k u r a d z i e c k i c h c e l u bliższego z a p o z n a n i a zebrania datuje Międzynarodowego interesującego się z ogólnym i c h materiału i uczo­ stanem nawiązania bliższych kontaktów n a u k o w y c h . W r o k u 1957 z n a n y r a d z i e c k i antropolog przeprowadził b a d a n i a osady Ipiutak I. Zolotariewskaja, A. (Alaska). nad osteologicznym W G. F . Debec materiałem przebywał w U S A , gdzie ze z n a n e j staroeskimoskiej następnym r o k u w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h która zbierała łożenia I n d i a n s t a n u O k l a h o m a t a m materiał i udziału I n d i a n w dotyczący wojnie przebywała współczesnego Północy po­ z Południem. S z e r e g r a d z i e c k i c h naukowców wyjeżdżało w o s t a t n i c h l a t a c h n a Kubę. Wzięli oni udział w nym międzynarodowej n a terenie pologiczne prowincji ekspedycji Oriente. ostatnich przedstawicieli o charakterze Przeprowadzono szkoleniowo-penetracyj- t a m wstępne b a d a n i a kubańskich I n d i a n . Z b a d a n o także Jukateków — I n d i a n pochodzących z M e k s y k u , a p r z e w i e z i o n y c h n a K u b ę w głym s t u l e c i u . Z a p o z n a n i e antro­ potomków się z pracą i działalnością ośrodków n a u k o w y c h ubie­ Kuby, I. A. Z o l o t a r i e w s k a j a , Nowyj amierikanskij etnograficzęskij żurnal, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1961 n r 5, s. 162—167; J . P. A w i e г к i e w a, Marksistskij trud po istorii Kanady, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1961 n r 6, s. 149—152. Zob. Sowietskaja Istoriczeskaja Enciklopiedija, t. 1—8, M o s k w a 1961—1965; Iskusstwo stran i narodów mira. Kratkaja chudożestwiennaja enciklopiedija, t. 1—2, M o s k w a 1962—1965. 16 17 �454 KRONIKA osobiste uczestnictwo w terenowych n i s t o m n a sformułowanie i etnograficznych nej, kulturowej szeregu na Kubie. i rasowej Najważniejsze niwelacji resztkami tamtejszych Indian Na szeregu referatami, 18 obok kolegów amerykanistyki pozwoliło r a d z i e c k i m przyszłych badań z n i c h to śledzenie współczesnej procesów ludności K u b y zjazdów i kongresów z i n n y c h d z i e d z i n etnografii, to z a p o z n a n i e radzieckiej ameryka- antropologicznych oraz etnicz­ studia n a d . międzynarodowych kaniści. Umożliwiło ekspedycjach postulatów oraz się specjalistów pozwoliło ze swoimi także i r a d z i e c c y występowali amery­ z całego świata n a wymianę z doświadczeń dorobkiem i rzeczową, naukową polemikę. I t a k np. w roku Międzynarodowego specjalista od 1956 w Kongresu czasie trwającego Amer^kanistów starożytnych kultur wówczas wygłosili w Kopenhadze referaty: mezoamerykańskich J . W. przedstawił n o w e dane dotyczące p r o b l e m u o d c z y t a n i a p i s m a lotariewskaja, która omówiła naukową wartość znany XXXII radziecki Knorozow, Majów, etnograficznych który i I. A . Z o - zbiorów amery- k a n i s t y c z n y c h znajdujących się w m u z e a c h Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o . 1 9 Za największe wystąpienie r a d z i e c k i c h amerykanistów należy uznać i c h udział w V I I Międzynarodowym w Moskwie w Ameryk lecie Kongresie aż 11 referatów, genetycznych związków I n d i a n Północnej Antropologów 1964 r. P r z e d s t a w i l i poruszając Czukczów Ameryki i i Etnografów, który odbył się oni ogółem n a p o s i e d z e n i a c h najróżnorodniejsze Eskimosów do zagadnienia historii s e k c j i obu — od społecznego i do badań n a d współczesnym składem etno­ ustroju narodowościo­ w y m U S A . R e f e r a t y r a d z i e c k i c h u c z o n y c h wygłoszone w c z a s i e o b r a d s e k c j i P o ł u d ­ niowej jak i Centralnej i najnowszych Ameryki dotyczyły także h i s t o r i i o k r e s u tendencji rozwojowych przedkolumbijskiego, dzisiejszych kultur indiańskich. W miarę dalszej a k t y w i z a c j i a m e r y k a n i s t y c z n y c h badań n a p e w n o c o r a z częś­ ciej spotkać wych polu będzie można radzieckie uczynił J . W. K n o r o z o w , Przejawem dzieckiej wzrastającego są c o r a z dzielą się 20 w zagranicznych, stosunkowo ściśle najwięcej facho­ na tym s z e r s z y ogół ze s w o i m do­ . zainteresowania częstsze o d w i e d z i n y oni s w y m i Dotychczas zapoznając t y m s a m y m robkiem nad odczytaniem pisma Majów wizyt publikacje amerykanistycznych periodykach. osiągnięciami naukowców naukowymi amerykanistyki zagranicznych. W doświadczeniami oraz mają ra­ czasie t y c h możliwość zaznajomić się ze s t a n e m i organizacją badań w Z w i ą z k u R a d z i e c k i m . W i e l u w y b i t n y c h archeologów, etnografów i antropologów ze Stanów Z j e d n o ­ c z o n y c h , M e k s y k u , K u b y i A u s t r i i było w ubiegłych l a t a c h gośćmi I n s t y t u t u E t n o ­ g r a f i i i m . N. N. Mikłucho-Makłaja. Wystąpili oni z s z e r e g i e m w y k ł a d ó w n a p o ­ s i e d z e n i a c h N a u k o w e j R a d y I n s t y t u t u , zapoznając r a d z i e c k i c h etnografów z w y ­ n i k a m i p r o w a d z o n y c h p r z e z siebie e k s p e d y c j i , z n a j n o w s z y m i b a d a n i a m i n a d z a ­ l u d n i a n i e m N o w e g o Świata, ze współczesnymi p r o b l e m a m i amerykańskiej a r c h e o ­ logii 21. W. W. G i n z b u r g , Pojezdka na Kubu, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1965 n r 6, s. 132—137. I. A. Z o l o t a r i e w s k a j a , A . P. O k l a d n i k o w , XXXII Mieżdunarodnyj K o n g r i e s s Amierikanistow, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1957 n r 1, s. 157—159. Zob. J . W. K n o r o z o w , New Data on the Study of Written Maya language. Proceedings of the International Congress of Americanists, Kopenhaga; tenże, The Problem of the Study of the Maya Hierogliphic Writing, „American A n t i q u i t y " , t. 23: 0000 n r 3. I. A. Z o l o t a r i e w s k a j a , Rabota Instituta Etnografii AN SSSR w 1957 д., „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1958 n r 2, s. 129—133; J . I . Ż u r a w l i e w , Naucznyje swjazi Instituta Etnografii AN SSSR s zarubieżnymi stranami, „Sowietskaja E t n o ­ g r a f i j a " , 1961 n r 4, s. 187—189. 18 1 9 20 2 1 �455 KRONIKA Przejawem nymi współpracy innych przeszłości krajów międzynarodowej jest wydany i teraźniejszości Kuby w 2 2 . amerykanistów roku 1 9 6 1 zbiór Książka ta jest w y n i k i e m u c z o n y c h kubańskich i r a d z i e c k i c h . R e d a k c j a o r g a n u Etnografija" z całego świata. W uczonych amerykańskich, europejskich 23 czasopiśmie boliwijskich, pracy szereg brazylijskich, chilijskich i problematyki z a r y s a c h cele i z a d a n i a a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j , o s t a t n i c h dziesięciu analizie podstawowej badawczej. latach t r z e c h działach. N a b a d a n i a c h nej amery­ artykułów amerykanistów działalność i dorobek, można dopiero dokonać przeglądu i o c e n y W kolektywu „Sowietskaja wielu wybitnych t y m znaleźć możemy uczo­ . Znając w najogólniejszych jej z poświęconych etnograficznego chętnie udostępnia s w o j e łamy p u b l i k a c j o m kanistów radzieckich artykułów współczesnej amerykaniści s k u p i l i się p r z e d e starych i nowych amerykańskiej wszystkim na kultur obu Ameryk, etnografii i wreszcie na na krytycz­ historiografii amerykanistyki. W problematyce nich latach zwrot p i e r w s z e g o działu, j a k już mówiliśmy, zaznaczył się w k u współczesności, k u b a d a n i o m najnowszych, niemal gających n a n a s z y c h o c z a c h procesów e t n i c z n y c h . N i e wpłynęło to j e d n a k sób zasadniczy lumbijskim kierunki n a zahamowanie studiów etnograficznych nad okresem w etnogeneza autochtonicznej ludności Ameryki spo­ przedko- i k o l o n i a l n y m . Jeśli chodzi o t e n p i e r w s z y , to wyróżnić można zainteresowań: ostat­ przebie­ — cztery Indian i Eskimosów, s z t u k a i a r c h i t e k t u r a starożytnych c y w i l i z a c j i Środkowej i Południo­ wej Ameryki, językoznawcze problemy związane z pismem Majów i historia p i e r w o t n e g o społeczeństwa. Radzieckie badania archeologiczne i antropologiczne n a terenie wschodniej S y b e r i i , choć nie dotyczą bezpośrednio k o n t y n e n t u amerykańskiego, to j e d n a k ( i c h wyniki) wiem tych są k o n k r e t n y m wkładem analizować p r o c e s y terenów, do s w e j z których archeologiczne Beringa uzupełniają i amerykańskich badań p r o w a d z o n y c h na dalekim uzyskane W Świata północnym w mogą ziemi stanowiska Instytutu Etnografii nieodzownej M. G. L e w i n a 2 2 s. 24 Morza poszukiwań n a t u współpracy materiały. są p i e r w s z e archeologicznych przeprowadziła b a d a n i a l a n d i i rzucić mogą n o w e światło n a z a g a d n i e n i e cej r e j o n y M o r z a B e r i n g a n a wybrzeżu k u l t u r y tzw. staroberingowej. mosów; w y n i k i z e s t a w i o n e z r e z u l t a t a m i p o d o b n y c h wyruszyli się n a k o n t y n e n c i e a z j a t y c k i m . archeologicznych C z u k o c k i m poszukiwań znajomości i Eskimosów one dać r e w e l a c y j n e pod p r z e w o d n i c t w e m n a Półwyspie bez gruntownej Indian wschodzie, wyniku przyszłości p r z y naukowców na azjatyckiej wadzonych pedycja dzisiejszych dane terenie A l a s k i i K a n a d y . odkryte Nowego przodkowie n o w e j o j c z y z n y , a te przecież znajdowały Badania kich do studiów a m e r y k a n i s t y c z n y c h . N i e sposób b o ­ zasiedlania radziec­ Plonem dotychczas Obok pro­ radziecka eks­ g r u p k r w i Czukczów i E s k i ­ badań z terenów A l a s k i i G r e n ­ etnogenezy ludności zamieszkują­ . M . R i v e r o de l a K a l l e , Koriennoje nasielenie Kuby, [w:] K u b a , op. cit., 159—191. Z o b . M . V i n a s de Q u e i r o s , К woprosu o proroczeskich widienijach ( m i e s s i a n s t w i e ) s r i e d i TUJCUTIOID, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1 9 6 5 n r 1 , s. 7 2 — 8 0 ; A . A . L i p s h u t z, C h r a m z nastiennoj żiwopisju w driewnuczem lesu. Iz istorii driewnich Maija, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1 9 5 6 n r 1, s. 5 7 — 7 1 ; D . E . I b a r r a - G r a s s o, Niżnyj paleolit w Amierikie, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1 9 5 8 n r 1, 23 s. 58—74. M . G . L e w i n , Driewnieeskimoskij mogilnik w Helenie, „Sowietskaja E t n o ­ g r a f i j a " , 1 9 6 0 n r 1, s. 1 3 9 — 1 4 8 ; t e n ż e , Gruppy krowi u Czukczej i Eskimosów, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1 9 5 8 n r 5 , s. 1 1 3 — 1 1 6 . 24 �456 KRONIKA Wspominaliśmy "już, że L e n i n g r a d j e s t ośrodkiem a m e r y k a n i s t y k i „tradycyjnej", której low — przedmiotem studiów leningradzki etnograf kulturami, głównie monografie są terenów poświęcone dawne przedkolumbijskie i historyk sztuki — Ameryki sztuce Środkowej. najważniejszych i bada Kinżalow w chronologicznych Wynikiem ramach R. V . studia nad jego najbardziej cywilizacyjnych M e k s y k u — obszaru plemion grupy Maja te k u l t u r y kultury. prowadzi Kinża- dawnymi prac są znanych dwie ośrodków i plemion Nahua . Obie 25 najbardziej typowych dla o k r e s u i c h r o z k w i t u : M a j ó w w t z w . k l a s y c z n y m okresie, tj. między I I I a I X w . n.e., Nahua, a więc i w t y m także Azteków, między w i e k i e m X I V a o k r e s e m która spowodowała jącej silne jego bardzo gwałtowny tendencje szczególnych liczne upadek rozwojowe. artykuły zabytków miejscowej Trzecią zasadniczą poświęcone znajdujących analizie się w We w s z y s t k i c h jego p r a c a c h zaznacza pracą formalnej zbiorach h i s t o r i i s z t u k i c y w i l i z a c y j n y c h ośrodków Środkowej konkwisty, sztuki i architektury, pomijając i funkcjonalnej radzieckich, jest i Południowej się t e n d e n c j a wykazu­ Kinżalowa, jego Ameryki ukazania sztuki po­ zarys 2 6 . i archi­ t e k t u r y N o w e g o Świata w a s p e k c i e w i e l o s t r o n n y c h powiązań z życiem społecznym, z rozwojem i kształtowaniem się n o w y c h żytnych k u l t u r . Stąd też w y p r o w a d z a przedkolumbijskiej, stosunków społecznych n a t e r e n i e Kinżalow specyfikę s z t u k i j e j związek z symboliką religijną, ludów staro­ Ameryki j e j charakterystyczną cen­ tralną tematykę, którą w g niego stanowił obraz człowieka, ale człowieka p o z b a w i o ­ nego c e c h i n d y w i d u a l n y c h . W L e n i n g r a d z i e p r o w a d z i także działalność naukową J . W. K n o r o z o w , z n a n y p o w s z e c h n i e b a d a c z n i e o d c z y t a n e g o do dziś p i s m a Majów. Posunął on te s t u d i a daleko naprzód, gdyż d o t y c h c z a s nie udawało się z a s a d n i c z o ustalić fonetycznego z n a c z e n i a poszczególnych znaków. U p o d s t a w p r a c K n o r o z o w a n a d o d c z y t a n i e m p i s m a M a j ó w znajdowały się z a c h o w a n e do dziś materiały językowe. N a tej p o d ­ s t a w i e ustalił on, iż p i s m o to było z a s a d n i c z o s y s t e m e m s y l a b o w y m l u b ściślej morfemo-sylabowym. W t e n sposób zaprzeczył on t r a d y c y j n e m u u z n a n i u p i s m a M a j ó w z a ideograficzne. Zapoczątkował więc n o w y etap w p r a c a c h n a d o d c z y t a n i e m p i s m a twórców słynnej k u l t u r y J u k a t a n u . W o p a r c i u o jego założenia m e t o d o l o ­ giczne w l a t a c h 1960—1961 o d c z y t a n i e m p i s m a M a j ó w zajął się I n s t y t u t M a t e m a t y ­ k i S y b e r y j s k i e g o Oddziału A N Z S R R . D o badań t y c h z a s t o s o w a n o elektroniczne m a s z y n y s z y b k o liczące, p r z y p o m o c y których w i e d z a o t y m n i e z n a n y m w całości do dziś piśmie o g r o m n i e wzrosła . 2 1 28 W ogólności stwierdzić można, że b a d a n i a podjęte w tej d z i e d z i n i e p r z e z uczo­ n y c h r a d z i e c k i c h wykazały, iż odczytując p i s m a będące spuścizną t a k i c h c y w i l i z a c j i , które pozostawiły źródła etnograficzne Słuszny szych j e s t więc sobie niewiele R. W. śladów, należy maksymalnie wykorzystać oraz stosować m e t o d y zaczerpnięte z tej d y s c y p l i n y postulat amerykanistów specjalnych, kompleksowych Jednym 25 po z najważniejszych Kinżalow, badań problemów Iskusstwo r a d z i e c k i c h dotyczących o charakterze badawczych Maija naukowej. podjęcia dal­ etnofilologicznym. wydają klassiczeskogo się być perioda. wyjaśnie- III—IX w. n.e., [w:] K u l t u r a i n d i e j c i e w , s. 33—158; t e n ż e , Iskusstwo plemien nachua na mieksikanskom ploskogorie w XIV—XVI ww., „Sbornik M u z i e j a A n t r o p o l o g i i i E t ­ n o g r a f i i " , t. 21: 1963, s. 185—251. R. W. K i n ż a l o w , Iskusstwo driewniej Arnieriki, M o s k w a 1962. J . W . K n o r o z o w , Sisíietíw pisma Maija, M o s k w a 1955; t e n ż e , Pismien26 27 nost indiejciew Maija, M o s k w a — L e n i n g r a d 1963. E . W. E w r i e i n o w, J . G . К o s a r i e w, W. A . U s t i n o w, Primienienie elektronnych wyczislitielnyćh maszin w issledowanii pismiennosti driewnich Maija, 28 N o w o s i b i r s k 1961. �457 KRONIKA nia w jak najszerszym aspekcie podstawowych regularności p i e r w o t n e g o społeczeństwa. B a d a n i a b o w i e m n a d r o z p a d e m historii ustroju na wego, n a d p r o c e s e m kształtowania się stosunków k l a s o w y c h ważne są d l a rozwoju marksistowskiej wśród za od t y c h zagadnień, J . P. A w i e r k i e w a dróg r o z p a d u t a k i c h ludów, dowód dalszego teorii społeczeństwa. R a d z i e c c y specjaliści zajęli się b a d a n i e m etapie pierwotno-rodo- które w i przejścia teoriach od u s t r o j u amerykańskich i L . A. r o d o w e g o do pluralistów i s t n i e n i a różnych dróg h i s t o r y c z n e g o r o z w o j u . Fainberg, klasowego uważane Awierkiewa były n a przykła­ dzie I n d i a n Północno-Zachodniego W y b r z e ż a , analizując i c h specyfikę warunków ekonomicznych w X V I I I — X I X społeczeń­ 25 w., dochodzi do w n i o s k u , że p o w s t a n i e s t w a k l a s o w e g o u w y s o k o w y s p e c j a l i z o w a n y c h r y b a k ó w n i e znających ani hodowli jest przejawem jednego z możliwych s a l n e j d r o g i przejścia od s t a d i u m m a t r i a r c h a l n o - r o d o w e g o snoklasowego. na cztery Specyficzne etapy własności p r y w a t n e j , ewolucyjnym. która mogła pojawić jających i n d y w i d u a l n e m u Drugi d l a t y c h terenów z j a w i s k o pod względem bogaceniu potlacz za formę dzieli rozwoju specyficznych warunkach sprzy­ się. a m e r y k a n i s t a r a d z i e c k i , F a i n b e r g , s p e c j a l i s t a od k u l t u r y ludów a r k t y c z - nych, na podstawie bogatego materiału f a k t o g r a f i c z n e g o cierzystego rodu u Eskimosów i A l e u t ó w . niektórych eskimoskich k u nowej wotnej uniwer­ u s t r o j u do u s t r o j u w c z e - potlaczu A w i e r k i e w a Uważa się w kopieniactwa l o k a l n y c h wariantów 3 0 grup wspólnocie sąsiedzkiej" m a c z y on w a r u n k a m i wariantów formie z pominięciem udowadnia od u s t r o j u społecznej fazy istnienie m a ­ matriarchalnego organizacji, ustroju ku t y m więc w y p a d k u uniwersalnej uformowaniu należy proces drogi r o z w o j u odrębnych ojcow­ z możliwych ludzkiego. a c z a s a m i współczesnymi w h i s t o r i i A m e ­ r y k i wyróżniamy okres k o n k w i s t y i dalszej nastąpiło zetknięcie dwóch tłu­ rozkład się w t y m czasie r o d u t e n uważać za j e d e n społeczeństwa Między o k r e s e m p r z e d k o l u m b i j s k i m „pier­ patriarchalnego, środowiskowymi i e k o n o m i c z n y m i , które umożliwiły r o d u m a c i e r z y s t e g o , l e c z n i e sprzyjały skiego. I w Przejście k o l o n i z a c j i — okres, w całkowicie sobie c z a s i e którego n i e z n a n y c h światów. Z e ­ tknięcie to n i e t y l k o spowodowało zagładę wspaniałych k u l t u r W y ż u Andyjskiego, równin i płaskowzgórzy M e k s y k u , lecz także przyczyniło się do z a s a d n i c z y c h z m i a n w życiu indiańskiego społeczeństwa i j e d n o s t k i . Badania tego okresu polityczne. Wykazują mają się do z n i s z c z e n i a r o d z i m e j mogą także w n a u k o w e j uważając wg etnografów r a d z i e c k i c h także k u l t u r y . S t u d i a n a d tą stroną e p o k i k o l o n i a l n e j służyć d y s k u s j i z t y m i , którzy z b y t idealizują w p ł y w k o l o n i a l i z m u z problemów będących n a w a r s z t a c i e n a u k o w y m radzieckich kanistów jest z a g a d n i e n i e w k ł a d u k u l t u r y indiańskiej d c n a r o d o w y c h państw A m e r y k i Łacińskiej i k u l t u r y Stanów Amieriki, jest obalenie się n a r o d o w y c h Ameryki Celem tych lub Naro­ tezy o pasywności k u l t u r y indiańskiej w długim k o ­ lonialnym okresie. Ważnym zadaniem formowania amery­ współczesnych Zjednoczonych. badań, których t e n d e n c j e zauważyć można było już w Indiejach dach znaczenie go za e l e m e n t postępu i c y w i l i z a c j i . Jednym kultur duże one b o w i e m te c e c h y o k r e s u k o l o n i a l i z m u , które przyczyniły w tych dociekaniach jest ustalenie procesu k u l t u r państw A m e r y k i Łacińskiej, w których istotną Awierkiewa, Razlożenie...; t e n ż e , К istorii obszczestwiennogo stroją u indiejciew siewiero-zapadnogo pobierieżja Siewiernoj Amieriki (Rod i potlacz u tlinkitow, chaida i cimszijan), [w:] Amierikanskij etnograjiczeskij sbornik I, s. 5—126. F a i n b e r g, Obszczestwiennyj stroj...; tenże, К woprosu o rodowom stroie u eskimosow, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1955 n r 2, s. 82—99. 29 30 �458 KRONIKA rolę grają odrodzone po w i e k a c h e l e m e n t y plastyki, muzyki i architektury autoch­ tonicznej ludności indiańskiej. S t u d i a amerykanistów r a d z i e c k i c h poświęcone scu tych indiańskich elementów w dzisiejszej współczesnych narodów znajdują się w zbiorze Indiejcew 3ł gospodarce i życiu Kultura artykułów zatytułowanych . T a m właśnie, n a przykładzie r o l n i c t w a , a r c h i t e k t u r y , s z t u k i , m e d y c y n y i w i e l u i n n y c h dziedzin, a u t o r z y pokazują, co dała a u t o c h t o n i c z n a ludność współczesnemu światu, jaka jest j a k i e są możliwości i c h dalszej dzących miej­ kulturalnym z odległych interesujące epok wartość adaptacji. ukazane światło n a dalsze i znaczenie Ameryki elementów Są to więc b a d a n i a n a tle d n i a tendencje tych kultury, elementów dzisiejszego, które pocho­ mogą r o z w o j o w e rodzących się k u l t u r rzucić narodo­ wych. W planach problematyka prac naukowo-badawczych walki narodów Jeśli c h o d z i o k o n t y n e n t szane n a marginesach nikowym 32 Instytutu Etnografii kolonialnych przeciwko amerykański, z a g a d n i e n i e znajduje wszelkim ucisku. to, chociaż b a r d z o często i n n y c h p r a c czy też w p u b l i k a c j a c h o charakterze indiańsko-hiszpańskim w o k r e s i e zbrojnym P r e r i i i argentyńskiej powstaniom uwagi, Indian jeśli chodzi o problematykę byłyby konkwisty, c z y też pampy. europejskiej kolonizacji Ameryki, poświęcają e t n o g r a f o w i e r a d z i e c c y t z w . r o s y j s k i e j A m e r y c e , c z y l i t e r e n o m jącym do o k r e s u i c h przejścia w p o s i a d a n i e i kolonię R o s s w K a l i f o r n i i . S t u d i a i n a d miejscową źródłowej Stanów Z j e d n o c z o n y c h , nad osadnictwem ludnością autochtoniczną znajdującej się w a r c h i w a c h rosyjskim śledzenie odgrywają procesów badania etnogenezy formowania Brazylijeżyków i w i e l u Związku się i k o n s o l i d a c j i n a związek i tworzeniem walk Aleuty na tych terenach bazie Radzieckiego . 3 3 studiach n a d współ­ narodów Amerykanów, obu Ameryk, Kanadyjczyków, te, oparte głównie n a m a t e ­ p r z e b i e g t y c h procesów n a s z e r o k i m tle w a r u n k ó w p o l i t y c z n y c h , społeczno-gospodarczych gę dzisiejszych i n n y c h narodowości. B a d a n i a r i a l e h i s t o r y c z n y m , rozpatrują obejmu­ Alaskę, oparte są oczywiście n a bogatej i muzeach J a k już mówiliśmy wyżej, dominującą rolę w n a u k o w y c h czesnością poru­ podręcz­ , n i e zostało j e s z c z e szczegółowo o p r a c o w a n e . W y j ą t k o w o c i e k a w e t u s t u d i a poświęcone w a l k o m Dużo się także formom i kulturowych. o niepodległość i ruchów świadomości n a r o d o w e j , n a p r o c e s y r o w e g o indiańskich autochtonów, e u r o p e j s k i c h Zwraca społecznych się szczególną z formowaniem uwa­ się m i e s z a n i a się r a s o w e g o i k u l t u ­ kolonistów, potomków murzyńskich niewolników i przybyszów z krajów a z j a t y c k i c h . B a d a n i a te, choć w dużej m i e r z e 34 historyczne, krajach posiadają kontynentu kończone. również aspekt amerykańskiego Świadectwem tego stanu socjologiczny. procesy rzeczy etniczne są liczne Nie we wszystkich formowania jeszcze diańskiej, które p o m i m o s i l n y c h procesów a k u l t u r a c y j n y c h bowiem się zostały z a ­ grupy zachowują ludności i n ­ w dalszym Kultura indiejciew (zob. r e c . W. D y n o w s k i , Kultura indiejciew, „Etno­ g r a f i a P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 363—369). Z o b . Indiejcy Arnieriki, s. 27—66, 149—166; Narody Arnieriki, t. I , s. 81—104. R . G . L j a p u n o w a, Muziejnyje matierialy po aleutam. Orudija ochoty aleutow po matierialam MAE, „ S b o m i k M u z i e j a A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i " , t. 2 1 : 1960, s. 149—171; Atlas gieograjiczeskich otkrytij w Sibírii i w Siewiero-Zapadnoj Amierikie. XVII—XVIII ww., M o s k w a 1964; B . A . L i p s z i с, O kollekcjiach Muzieja Antropologii i Etnografii, sobranych russkimi putieszestwiennikami i isstedowatieljami na Aljaskie i w Kalifornii, „Sbornik M u z i e j a A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i " , t. 16: 1955, s. 358—369. I. F . С h o r o s z a j e w a, N a s i e l e n i e Centralnej Arnieriki w kolonialnej pieriod, [w:] Nacii..., s. 282—305; I . A . Z o l o t a r i e w s k a j a , Mieksikancy SSzA, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1958 n r 6, s. 26—37; M . I . M o c h n a c z e w , К woprosu ob obrazowanii kubinskoj nacii, [w:] Ktíba..., s. 203—233. 31 3 2 33 3 4 �459 KRONIKA ciągu swoją odrębność rasową, językową i etniczną. D l a t e g o też ważną rzeczą j e s t badanie współczesnej częściowo s y t u a c j i , i to n i e t y l k o izolowanych kulturowej, mniejszościowych. Problem tych zwartych, ten w jedynie głównej mierze o p r a c o w y w a n y j e s t p r z e z I . A . Zolotariewską i I. F . Choroszajewą, które zajmują się w a r u n k a m i grup życia indiańskiej ludności Stanów Z j e d n o c z o n y c h i Meksyku . 3 5 Uzupełnieniem t y c h długofalowych badań są p r a c e p r o w a d z o n e p r z e z d e m o g r a ­ fów i kartografów Instytutu Etnografii. Opracowując rakterystykę e t n i c z n y c h składów w r a m a c h gęstość zaludnienia i rozmieszczenie współczesnych święcili oni oczywiście i ludności o b u A m e r y k Równolegle do badań n a d d a w n y m i lumbijskiego skim i współczesnymi rozpoczęli r a d z i e c c y mapy e t n i c z n e , ogólną 36 narodów wiele etnicznymi etnografowie, miejsca po­ . k u l t u r a m i indiańskimi zmianami cha­ poszczególnych krajów i kontynentów, na razie w na z okresu przedko- kontynencie amerykań­ dość s k r o m n y c h rozmiarach, s t u d i a n a d historią a m e r y k a n i s t y k i . W y r a z e m t y c h zainteresowań j e s t k i l k a arty­ kułów poświęconych prze­ bywali w Ameryce dawnym naukowcom i pozostawili cenne i podróżnikom rosyjskim, którzy dziś źródła, c z y to i k o n o g r a f i c z n e , o c h a r a k t e r z e pamiętnikarskim. Z w r a c a j ą c uwagę n a historię, l u b n a w e t rię r a d z i e c k i e j a m e r y k a n i s t y k i , e t n o g r a f o w i e w szczególności ukazują dowe badaczy skiej związki 37 rosyjskich z szeregiem uczonych krajów międzynaro­ Ameryki Ważną rolę spełniają i na pewno spełniać będą w przyszłości s k i m i . I c h autorzy, oprócz tego, że przedstawiają d o t y c h c z a s o w y także dokonują pomocne jego oceny, d l a właściwego Bardzo dyskusyjne wysuwają u w a g i i postulaty, ukierunkowania jest oczywiście dalszych historycznie analizy kierunków turowej", istniejących współcześnie amerykań­ dorobek naukowy, które mogą być bardzo badań . 38 zaliczenie o charakterze teoretycznym i metodologicznym. do amerykanistyki studiów Jeśli j e d n a k dotyczą one k r y t y c z n e j w amerykańskiej „antropologii kul­ jeśli s t u d i a ' te oparte są n i e t y l k o n a p r a c a c h t e o r e t y c z n y c h , lecz także n a pisanych w oparciu o nie monografiach, Tak Łaciń­ . ujęte, k r y t y c z n e przeglądy s t a n u badań n a d poszczególnymi k u l t u r a m i się c z y też prahisto­ zakwalifikować również do badań to uznać c h y b a należy, iż dział t e n p o w i n n o etnograficznych się również składa, że amerykańscy autorzy typu szeregu amerykanistycznego. tych teoretycznych z a ­ łożeń i k o n c e p c j i , j a k i i c h r a d z i e c c y k r y t y c y są w z a s a d z i e a m e r y k a n i s t a m i . c z e n i e t y c h badań j e s t współcześnie b a r d z o duże. Spełniają rolę w d i a l o g u t o c z o n y m n a płaszczyźnie ideologicznej n y m i światopoglądami — one b o w i e m między d w o m a materialistycznym, marksistowskim Zna­ poważną przeciwstaw­ a idealistycznym. I. A. Z o l o t a r i e w s k a j a , Sowriemiennoje położenie indiejciew i eskimosow Siewiernoj Amieriki, [w:] Narody Amieriki, t. I , s. 306—350; t e n ż e , M i e s t o indiejciew w obszczestwiennoj i kulturnoj żizni SSzA, [w:] Kultura indiejciew, s. 288—327; I . F . C h o r o s z a j e w ą , Sowriemiennoje indiejskoje nasielenie Mieksiki, [w:] Amierikanskij etrnograficzeskij sbornik I, s. 156—202. Z o b . rozdział o A m e r y c e Czislennost i rassielenie narodów mira, [w:] Narody mira, M o s k w a 1962; zob. m a p y e t n i c z n e obu A m e r y k w : Atlas narodów mira, M o ­ s k w a 1964. B . W. L u k i n , Chuan Ambrosetti i ego swjazi s russkimi etnografami. К stoletiju so dnja rożdienija, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1965 n r 4, s. 129—138; t e n ż e , Etnograficzeskije swiedienija o Peru sieriediny XIX wieka w dniewnikie L. I. Szrienka, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1965 n r 1, s. 124—134. Z o b . S . S o z i n a, Izuczenie ciwilizacii czibcza-muiskow w zarubieżnoj Utieraturie, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1965 n r 1, s. 159—165; R . W. Kinżalow, Sowriemiennoje sostojanie olmiekskoj problemy, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1962 n r 2, s. 72—81. 35 36 37 3 8 �460 KRONIKA Na gruncie już ściśle e t n o g r a f i c z n y m nych tendencji kanistom panujących dziś w krytyczne ustosunkowanie aktualnie w najnowszej one n a w y k r y w a n i e etnografii. się do s z e r e g u ujęć aktual­ Umożliwiają i koncepcji amery- spotykanych l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , a także prowadzą często do s f o r m u ­ łowania, jeśli chodzi o z a g a d n i e n i a udokumentowaniem pozwalają amerykańskiej w szczegółowe, p r z e c i w s t a w n y c h oparciu o odmienny hipotez, których od amerykańskiego w a r s z t a t naukowy zajmują się amerykaniści r a d z i e c c y . Problemy te znalazły swój w y r a z w l i c z n y c h artykułach i r e c e n z j a c h szczonych w radzieckich periodykach historycznych o charakterze „sborników". łącznie etnografii amerykańskiej behawioryzm, uwagę na „antropologii", genezę i jak podstawowe oni p r z e d e charakter często np. kulturowy czy ewolucjonizm tezy 1963, poświęcony relatywizm, jest podkreślają zwracają przedstawicieli głównie poszczególnych ich idealistyczny i pozbawiony związek tych kierunków z histo­ aktualną Dużą w a g ę przywiązują r a d z i e c c y e t n o g r a f o w i e do wewnętrznych sprzeczności w r a m a c h poszczególnych teorii, p r z y dla wy­ etnopsychologizm, multilinearny, czołowych wszystkim oraz polityką Stanów Z j e d n o c z o n y c h . wykazania roku zamie­ publikacjach 40 funkcjonalizm ujęcia w oraz w o s o b n y c h a m e r y k a ń s k i e j . R a d z i e c c y k r y t y c y śledząc t e o r e t y c z n e k i e r u n k i kierunków. Ukazują rycznego Ostatni, wydany 38 i c h lepszego zobrazowania przedstawiają także i krytyczne czym poglądy u c z o n y c h amerykańskich. T r z e b a też podkreślić, że e t n o g r a f o w i e w Z w i ą z k u R a d z i e c k i m z b a r d z o dużym zainteresowaniem na pozycje śledzą w s z e l k i e p r z e j a w y przechodzenia u c z o n y c h amerykańskich h i s t o r y z m u , poświęcając a n a l i z i e tego z j a w i s k a s z e r e g artykułów . 41 Prześledziliśmy w z a s a d z i e w w i e l k i m skrócie w s z y s t k i e główne k i e r u n k i z a i n ­ teresowań współczesnej a m e r y k a n i s t y k i r a d z i e c k i e j . J e j dorobek w o s t a t n i c h d z i e ­ sięciu latach wzrósł ogromnie. Można w Z S R R poświęconych p r o b l e m a t y c e stosunkowo w jednej okresie. W y s p e c j a l i z o w a n a instytucji naukowej, najprawdopodobniej powiedzieć, iż większość już f a c h o w a k a d r a amerykanistów, s k u p i o n a do j e s z c z e większego r o z w o j u badań, p o z w o l i DZIAŁALNOŚĆ swego czasu NAUKOWA górskie tereny W Posern-Zieliński TADŻYKISTANIE współczesnej d o p i e r o w 2 połowie X I X w . stały się c e l e m w y p r a w b a d a w c z y c h , k i m geograficznych, o kulturze w w y n i k u których z e b r a n o zamieszkałych zasłużyli się zbierając kon­ o nowe, do­ dziedziny. ETNOGRAFICZNA dostępne nie tylko problematyki Aleksander Trudno wydanych j e s t dziś tą siłą, która w przyszłości p r z y c z y n i się tynuować zaczęte już s t u d i a , lecz umożliwi p o s z e r z e n i e tychczas nie poruszane prac a m e r y k a n i s t y c z n e j ukazała się w t y m krótkim t a m ludów. materiały Wśród etnograficzne, Tadżyckiej przede SRR wszyst­ również pewną sumę wiadomości podróżników takich jak tego A. okresu, A. którzy Sjemionow, Zob. J . P. A w i e r k i e w a , Problem sobstwiennosti w sowriemiennoj amierikanskoj etnografii, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1961 n r 4, s. 200-213; t e j ż e , Etnofrejdizm w SSzA, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1962 n r 4, s. 3—15. Sowriemiennaja amierikanskaja...; p i e r w s z y tego t y p u zbiór artykułów w y ­ d a n y został w r o k u 1951; Anglo-amierikanskaja etnografija na służbie impierializma, „Trudy Instituía E t n o g r a f i i ' , N. S., t. 12: 1951. Zob. S. N. A r t a n o w s k i j , Marksistskoje uczenie ob obszczestwięnnom progriessie i „ewoljucija kultury" L. Uajta, [w:] SowriemÁennaja amierikanskaja..., s. 50—63. 39 40 41 �461 KRONIKA A. A. Bobrinski i i n . , godne m i e j s c e zajmuje Bronisław Grąbczewski . Wartość 1 p r z e k a z a n y c h p r z e z niego i n f o r m a c j i polega n a t y m , że B . Grąbczewski należał do t y c h n i e l i c z n y c h wówczas b a d a c z y , którzy p r z e b y w a l i nie miejscowe Azji Środkowej i opanowali rozszerzyło jego możliwości W p r z e z dłuższy c z a s n a t e r e ­ języki, co oczywiście niesłychanie obserwacji. p i e r w s z y c h dziesięcioleciach X X w. zwiększa się ilość b a d a c z y , którzy t a r l i n a t e r e n współczesnego Tadżykistanu i i n t e r e s o w a l i się kulturą ludów. w Przede kraje programem Azji wszystkim w Oddziału Bogate Przedniej Muzułmańskich) w kolekcje Muzeum ośrodka etnograficznego, Bezpośrednio po 1921 większa znajduje dwu się we „basmaczy". kolejnych etnograficzne Azji Antropologii i nazwa Etnografii badawczą Środkowej I. I. Zarubina (dawna w — w roku kiej rewolucji władzy następuje emira kraj, Już jednakże w stanu Pamirze AN współpracuje sarczyk przerwa bucharskiego. okres po r o k u w walki badaniach ZSRR. szereg i O. A . również P o ' wypędzeniu doliny Z kilkakrotne badania innymi Leningrad gradzkim szych miejscowego emira Do Buchara", rozpoczyna bandami etnograficzne tzw. zostają w d a l s z y m ciągu u c z e s t ­ Chuf. M. S. A n d r i e j e w e m etnografów Suchariewa. w zaprzestają W swych latach kultury Instytutu Etnografi etnografii i N. A . K i s l j a k o w ) , i n . do do s k u t k u nad posiada badań Tadżyc­ Tadżykami n a terenie Z S R R , kierowana przede Tadżyki­ tutaj w s z y s t k i m n a d strukturą podejmuje N. A. wszystkim bogate z b i o r y w lenin- najznakomit­ E . M. etnograficzne, rodzi­ Kisljakow. t y m ośrodkiem, który g r u p u j e (przede badania p r z e z I . I. Z a ­ i m . N. N. Mikłucho-Makłaja Tadżykistanu a ponadto badaniach 1926—1927 p r o w a d z i społecznej, do d z i s i a j j e s t obok D u s z a n b e oddziale dochodzi już dzięki środkom jego owym m. t a s z k i e n c k i c h , m. i n . E . M . P i e s z c z e r i e w a , A . P i ­ Nie Ekspedycja Etnologiczna A N zagadnieniami związany w badawcze, Ostatnia z tych w y p r a w uczeni leningradzcy. znawców ekspedycje t r u d n y m okresie wojny, rubina, a w latach trzydziestych badania, i po­ terenowych. z kontrrewolucyjnymi 1924 t e r e n o w e organizuje nadzwyczaj Srodkowoazjatycka ny Na i od tej c h w i l i r e j e s t r u j e m y i c h n i e p r z e r w a n y rozwój. 1943, w Filii pod­ Ludów Tadżyki­ część współczesnego Tadżykistanu, t z w . „Wschodnia Taszkientem, zagubionej Oddział dzisiejszego niczą j e d y n i e u c z e n i spoza Tadżykistanu. P r o f . M . S . A n d r i e j e w , z Wschodniej dla r o z w o j u W b a d a n i a c h t e r e n o w y c h w o k r e s i e międzywojennym czasie i stały się Leningradzie. n a terenie niesłychanie zasłużony wyprawach etnograficznym a także N. G . M a l i c k i . k i l k u l e t n i , rujnujący wznowione o d e l e g o w a n e g o już z ściśle działalność s t a n u również M . S . A n d r i e j e w , się wspomnieć i Środkowej czątku X X w. r o z p o c z y n a roku tu badań p r z e z R o s y j s k i K o m i t e t d l a Z b a d a n i a Petersburgu. stawą należy przypamirskie I. I. Zarubina, do­ miejscowych Pieszczeriewa zebrane głów­ nie p r z e z e k s p e d y c j e , działające pod k i e r o w n i c t w e m I. I. Z a r u b i n a . Przełomowym rok d l a działalności 1945, k i e d y to w ZSRR zatrudniono uzyskała badacza gabinet grafa pierwszego etnografia Duszanbe etnografa. w Tadżykistanie prof. M . S . A n d r i e j e w a , k u l t u r y i języków etnografii etnograficznej w Tadżykistanie można I n s t y t u c i e H i s t o r i i , Języka i L i t e r a t u r y Tadżyckiej dopiero Rzeczywiste w roku Środkowej. Z AN AN rozwojowe przejścia ZSRR, jego i n i c j a t y w y i archeologii, w którym obok p i e r w s z e g o B. C h . K a r m y s z e w e j szanse 1947, z chwilą członka-korespondenta ludów A z j i duże nazwać Filii do zasłużonego utworzono tadżykistańskiego r o z p o c z y n a w r o k u 1948 pracę A . P i s a r c z y k . W etno­ owym Spośród l i c z n y c h p r a c B . Grąbczewslciego d l a etnografa interesującego się Tadżykistanem n a j b a r d z i e j c e n n y j e s t t. 3 Podróży generala В. Grąbczewslciego — W pustyniach Raskemu i Tybetu, W a r s z a w a b.d., w z n o w i o n y w o k r e s i e p o w o j e n ­ n y m w książce Podróże po Azji Środkowej, W a r s z a w a 1958. 1 �462 KRONIKA też c z a s i e podjęto p i e r w s z e k r o k i n a drodze przyjmując w kształcenia etnografów — c h a r a k t e r z e „aspirantów" N. C h . N u r d ż a n o w a Działalność naukowego ośrodka w Duszanbe nabiera Tadżyków, i M. R. Rachimowa. szczególnie szerokiego r o z m a c h u po u t w o r z e n i u w r o k u 1951 A k a d e m i i N a u k Tadżyckiej S R R , w której w Instytucie Historii, Archeologii jący do d z i s i a j Dział ( S e k t o r ) ramach i E t n o g r a f i i rozpoczął swą pracę i s t n i e ­ Etnografii, zorganizowany i kierowany przez A. P i ­ s a r c z y k , autorkę s z e r e g u c e n n y c h p r a c n a u k o w y c h , od w i e l u l a t związaną z bada­ n i a m i e t n o g r a f i c z n y m i n a t e r e n i e Tadżykistanu i U z b e k i s t a n u . Po k i l k u n a s t u latach swojej pracy Dział E t n o g r a f i i placówka n a u k o w a , mogąca poszczycić się w i e l o m a znalazły wyraz w Dorobek naukowy kogokolwiek, dziesiątkach publikacji w Duszanbe to poważna w y b i t n y m i osiągnięciami, które i pracach przygotowanych do druku. ośrodka w D u s z a n b e n i e może zostać d z i s i a j już pominięty p r z e z kto zajmuje się l u d a m i A z j i Środkowej, posługującymi się językami irańskimi. Dział E t n o g r a f i i w Duszanbe pod k o n i e c 1963 r. zatrudniał 14 pracowników, spośród których 2 to t z w . „starsi" p r a c o w n i c y n a u k i ze s t o p n i e m k a n d y d a t a 6 „młodszych" pracowników n a u k i oraz 1 „aspirant" i p r a c o w n i c y niczni. Podobnie przeobrażeń j a k na terenie Rewolucji innych miejscowych nowią najliczniejszą koro Rosjan, P o l k a — organizatorka także z Działu władają uzbeckim słychanie i językami ułatwia wykształcenia kistańskich zasłużonego dla rozwoju azjatyckich. uczelni w filologowie etnografii z terenu badań. Młodzi Państwowego Duszanbe: n a obszarze Działu Uniwersytetu — kil­ naukowi co oczywiście pracujący do starszego A . P i s a r c z y k i N. N. J e r s z o w pracownicy sta­ Pers I r a n u , a ponadto Tadżyków", Etnografowie i h i s t o r y c y . Należący etnograficznych Tadżycy t a m Uzbek, językami, i to n i e t y l k o tadżyckim, a l e w są a b s o l w e n t a m i w n i m M. S. Wydziału Andriejewa) wychowankowie i I n s t y t u t u Pedagogicznego. to tadży- Taszkiencie, radzieckich republik to przeważnie nie­ Duszanbe pokolenia Uniwersytetu (przede w s z y s t k i m dzięki działalności w badań ficzną z d o b y w a l i dziale w i k i e r o w n i c z k a Działu i i n . W s z y s c y t z w . „Przypamirskich Środkowoazjatyckiego tak W wychodźców miejscowymi prowadzenie etnografów Wschodniego ludów. zaistniały grupę z a t r u d n i o n y c h , obok n i c h p r a c u j e do t z w . „Irani", - d a w n y c h pracownicy które świadectwem Tadżyków należący społecznych, dobitnym Październikowej, j e s t wykształcenie k a d r y młodych etnografów spośród przedstawicieli i Uzbekistanu, tak i tutaj wyniku i kulturowych nauk, naukowo-tech­ środkowowyższych Wiedzę etnogra­ oni w c z a s i e „aspirantury" w D z i a l e E t n o g r a f i i w D u s z a n b e lub w Leningradzie. G ł ó w n y m z a m i e r z e n i e m b a d a w c z y m Działu E t n o g r a f i i w D u s z a n b e , określa­ jącym jego p r o f i l n a u k o w y , j e s t s y s t e m a t y c z n e e t n o g r a f i c z n e z b a d a n i e Tadży­ k i s t a n u . C e l e m owego zakreślonego n a szeroką skalę przedsięwzięcia j e s t u z y s k a ­ n i e materiałów d l a e t n o g r a f i c z n e j c h a r a k t e r y s t y k i Tadżyków i n a r o d o w y c h m n i e j ­ szości R e p u b l i k i i wykreślenie g r a n i c regionów e t n o g r a f i c z n y c h , a także z d o b y c i e d a n y c h pozwalających formułować w n i o s k i e t n o g e n e t y c z n e . U w a g a b a d a c z y z w r ó ­ cona j e s t przede w s z y s t k i m n a dokumentację zanikającej gwałtownie k u l t u r y t r a d y c y j n e j , p r z y c z y m jednakże s z e r o k o uwzględnia się również n o w e z j a w i s k a w k u l t u r z e i życiu społecznym. Program s y s t e m a t y c z n e g o etnograficznego został jeszcze Chuft to n a j w s z e c h s t r o n n i e j s z a , 2 czyk. przez T . 1, D u s z a n b e M. S. Andriejewa. j a k dotąd, 1953, t. 2, D u s z a n b e z b a d a n i a Tadżykistanu Jego dwutomowe monografia dzieło zainicjowany Tadżiki niewielkiej grupy doliny etno- 1958, w y d a n y z rękopisów p r z e z A . P i s a r ­ �463 KRONIKA graficznej dla n a terenie radzieckich republik etnografów kultury tadżykistańskich tradycyjnej etnografii. związane środkowoazjatyckich. przywiązywanie jest dużej z niesłychaną Charakterystyczne wagi do atrakcyjnością W i e l e elementów k u l t u r y U z b e k ó w c z y równinnych n y c h , bo przetrwałych t y l k o w jaśnionych p r z y pomocy R y c . 1. F r a g m e n t postaci z d e k o m p l e t o w a n y c h materiałów zebranych e k s p o z y c j i wnętrza w domostwa w y p i e k u chleba. M u z e u m dokumentacji tej kultury Tadżyków, reliktów, zostało w y ­ górach Tadżykistanu. Tadżyków. Republikańskie. dla niejas­ Docenie- „Tanur" — piec do Duszanbe Pot. Z. Jasiewicz nie ważności dycyjnej i dokumentacji było Etnografii bodźcem gwałtownie do i m . M. S. A n d r i e j e w a przy g r a f i i A N Tadżyckiej S R R . M u z e u m ponatów e t n o g r a f i c z n y c h dycji badawczych obecnie zorganizowania przeobrażającej w roku się k u l t u r y 1949 M u z e u m tra­ Archeologii Instytucie Historii, Archeologii i Etno­ to zgromadziło już k i l k a tysięcy c e n n y c h e k s ­ i stale zwiększa swój stan posiadania pracowników Działu E t n o g r a f i i . M u z e u m j e s t jedną z lepiej z o r g a n i z o w a n y c h i przystosowanych w wyniku im. M. S. ekspe­ Andriejewa do potrzeb p r a c y naukowej placówek m u z e a l n y c h r a d z i e c k i e j A z j i Środkowej. Program systematycznego dzisiaj w szereg ekspedycji, w latach znacznej mierze z etnograficznego wykonany. których pierwsza, 1948—1949 n a t e r e n i e kierowana obwodu kulabskiego, d a n i a w r o k u 1952 w o b w o d z i e g a r m s k i m , kogórskie r e g i o n y teriałów w dolinie zbadania tzw. Karategina przez W a obecnie A. nader jest w Pisarczyk, a następna obejmującym i Darwaza. rzeki Zerawszan, Tadżykistanu D l a jego r e a l i z a c j i z o r g a n i z o w a n o działała prowadziła interesujące już Dziale ba­ wyso­ r o k u 1961 zakończono zbiór m a ­ etnografowie tadżykistańscy k o n - �464 KRONIKA centrują s w e wysiłki n a b a d a n i a c h wych prac terenowych tym bardziej, danych uzyskanych ried jejna Chingan ży Tadżyków do oblasti w Tadżyków pod red. N. pieriod publikację N. Tadżikskoj (isforiko N. J e r SSR narodnyj Ziemliedielie Kara- pie- tieatr. Po tadżikow bass- etnograficzeskij — do d r u k u d a l s z y c h p r a c , m . i n . Tradycyjnej Jerszowa i Z. A . Szirokowej odzie­ Sztuki oraz ludowej A. Pisarczyk. oraz 7 rozdziału i Kazachstana wanie druku wymienić rajona i M . R. R a c h i m o w a 5 doriewoljucjonnyj N. trzeba Tadżikskij Nurdżanowa ocenić i c h udział w n a p i s a n i u p r a c y Kultura Azji podstawie umożliwiły również których J a k o poważne osiągnięcie pracowników Działu E t n o g r a f i i janstwa cennych badawczego. Na Leninabadskogo N. a także p r z y g o t o w a n i e ludowej dotychczaso­ materiałów, przygotowano terenowe spośród tadżikow 4 kuljabskoj rieki garmskim badania riewoljucijej , matieriałam 6 zgromadzonych jednego programu tematycznych, chozjajstwo Oktjabrskoj oczierk) , obwodzie Wymienione 3 monografii s z o w a Sielskoje według ilości i A . P i s a r c z y k obszerną monografię regionalną: Tadżycy i Darwaza . szeregu w w Kotlinie Hisarskiej. Wynikiem ogromne że z e b r a n y c h N. A . K i s l j a k o w a tegina są Tadżyki, zamieszczonego w s e r i i Narody Działu E t n o g r a f i i obrażeń k u l t u r o w y c h w również zagadnieniami i społecznych n a t e r e n i e R e p u b l i k i . kriestSriedniej Narodowi akcentują 8 należy kolchoznogo 1 tomie m i r a . Obie prace w Duszanbe w Duszanbe i byt tadżikskogo duże zaintereso­ współczesnych Nader prze­ interesującą po­ zycją dotyczącą przeobrażeń współczesnych będzie p r a c a M . Chamidżanowej Prze­ miany pro­ w materialnej kulturze górali c e s e m przeobrażeń k u l t u r o w y c h z okolic Matczy. Badaczka u grup przesiedlonych zajęła się z wysokogórskich n i e mogących wyżywić zamieszkałej t a m ludności n a n o w o n a w o d n i o n e terenów i zagospo­ d a r o w a n e z i e m i e tadżyckiej części t z w . Głodnego S t e p u . W W Dziale materiałów i podejmowane Leninabadzie dla początków X X (dawny są także p r a c e Chodżent) opracowania w., a w dotyczące k u l t u r y ludności przeprowadza się b a d a n i a historyczno-etnograficznej Duszanbe zbiera się d a n e monografii przede i XIX życie dziedzinie językoznawstwa. pokolenia tadżyki- znawcą języków, Uznanym w s z y s t k i m Tadżyków t z w . P r z y p a m i r s k i c h , j e s t A . P i s a r c z y k , która m . i n . współdziałała i w miasta Kultura do t e m a t u W a r t o j e s z c z e wspomnieć o poważnych zasługach starszego etnografów dostarczyć jedwabniczego. robotników — Tadżyków k o m b i n a t u stańskich miejskiej. mające w przygotowaniu J . M. Pieszczeriewej Jagnobskie do druku tieksty . 9 olbrzymiej pracy Wybitnym znawcą M. S. Andriejewa języków występu­ jących n a t e r e n i e Tadżykistanu jest również N. N. J e r s z o w . Miejscowym czasopismem publikującym m. in. artykuły etnograficzne są „Izwiestia O t d i e l e n i j a O b s z c z e s t w i e n n y c h N a u k " A N Tadżyckiej S R R . Problematyka j e s z c z e placówki nowicie w Dziale etnograficzna zajmuje poważne Instytutu Historii, Archeologii (Sektorze) Historii Sztuki. W miejsce i Etnografii Dziale w w badaniach Duszanbe, t y m , w ścisłej innej a mia­ współpracy Tytuły p r a c o d d a n y c h lub p r z y g o t o w y w a n y c h do d r u k u podaję w tłuma­ czeniu. „Trudy A N Tadżikskoj S S R " , t. 28, 1960. M o s k w a 1956. „Trudy Instituía i s t o r i i , a r c h e o l o g i i i e t n o g r a f i i A N Tadżikskoj S R R , t. 4 3 : 1957. A u t o r z y : N. N. J e r s z o w , N. A . K i s l j a k o w , J . M . P i e s z c z e r i e w a i S . P. R u s j a j k i n a , „Trudy I n s t i i u f a e i n o g r a f i i A N S S S R " , t. 24: 1954. M o s k w a 1962. Moskwa—Leningrad 1957. 3 4 5 6 7 8 9 �465 KRONIKA z etnografami, prowadzi się m . i n . p r a c e n a d ludową sztuką plastyczną i muzyką Tadżykistanu. Pracownicy śród godna których roda 10 mogą jest poszczycić zbiorowa się s z e r e g i e m publikacji, Iskusstwo tadżikskogo praca . O s t a t n i o oddano do d r u k u interesującą monografię Rzeźbione charze nad Działu wzmianki z XIX ludowym i początków teatrem XX wieku. tadżyckim rozpoczął w c z a s i e s w e j Nader intensywnie N. Nurdżanow, który drzwi prowadzi w swe pracę n a d t y m spo­ na-' Bli­ badania tematem pracy w Dziale Etnografii. R y c . 2. M u z e u m H i s t o r y c z n o - K r a j o z n a w c z e w Pendżykiencie F o t . Z. J a s i e w i c z Niektóre p r o b l e m y Uniwersytetu w uniwersytetach w D. E . Chajtun etnograficzne Duszanbe, w podejmowane którym zresztą radzieckich republikach znany jest dzięki swym są również p r z e z n i e m a , podobnie środkowoazjatyckich, l i c z n y m artykułom pracowników jak i w katedr n a temat innych etnografii. totemizmu, a J . A . S z i b a j e w a z a j m u j e się m. i n . K i r g i z a m i z t e r e n u P a m i r u . Godne wane zainteresowania Ministerstwu Republikańskie M u z e u m wolucyjnego, etnografa Kultury w są Republiki. Duszanbe, kierowanym przez Т. ( r y c . 1) w z b o g a c i stawowe tradycyjne muzea 10 regionalne. D u s z a n b e 1960. 30 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I zbiory, muzealne rozbudowane dziale cenne przede etnograficzne nich, przedre­ kolekcje Etnograficzną obecnie stała w y s t a w a Kolekcje podporządko­ spośród historii okresu nader M. S. A n d r i e j e w a . Tadżyków. Interesujące w I. F u r m o w i c z , przygotowywana zajęcia placówki gromadzi g r a f i c z n e , m . i n . z badań t e r e n o w y c h Muzeum także Najbardziej etno­ ekspozycję obrazująca posiadają pod­ również wszystkim z zakresu tkactwa oraz �466 KRONIKA artystycznej obróbki madziło M u z e u m gu p r z e c h o w u j e miedzi z terenu Wytrwałość planu leży Muzeum doliny etnografów systematycznego dziś do n a j l e p i e j dzieckiej części A z j i publikacje z terenu północnego w Leninabadzie. Muzeum Tadżykistanu, Krajoznawcze w zgro­ Choro- bogate k o l e k c j e związane z t z w . Tadżykami P r z y p a m i r s k i m i , a H i s - toryczno-Krajoznawcze graficzne i drewna Krajoznawcze ocaliły w Pendżykiencie ( r y c . 2) z b i e r a eksponaty etno­ Zerawszanu tadżykistańskich w przebadania zbadanych Środkowej. r e a l i z a c j i zakreślonego p r z e d Tadżykistanu pod względem Wieloletnie sprawiła, że R e p u b l i k a etnograficznym badania od niepamięci o b r a z t r a d y c y j n e j terenowe laty ta n a ­ na terenie i oparte ra­ na k u l t u r y tego n a d e r nich interesu­ jącego d l a etnografów r e g i o n u i umożliwiają włączanie wartościowych j e j e l e m e n ­ tów do kultury narodowej. Zbigniew ETNOGRAFICZNE O rozwoju OŚRODKI nauki w Uzbeckiej W UZBEKISTANIE Jasiewicz 1 S R R , która w r o k u 1964 obchodziła swój leusz z okazji 40-lecia proklamowania, mówi m . i n . ożywiona działalność jubi­ republi­ kańskich placówek e t n o g r a f i c z n y c h . T r a d y c y j n y m c e n t r u m życia n a u k o w e g o w U z ­ bekistanie j e s t T a s z k i e n t . T a m też działa najpoważniejsza instytucja naukowa w kraju etnograficzna — Dział E t n o g r a f i i I n s t y t u t u H i s t o r i i i A r c h e o l o g i i Akademii N a u k U z b e c k i e j S R R i s z e r e g i n n y c h placówek podejmujących problematykę e t n o ­ graficzną. Dział E t n o g r a f i i (Sektor Etnografii) rozpoczął swoją działalność w r o k u 1943 w r a m a c h u t w o r z o n e g o wówczas w s p o m n i a n e g o już I n s t y t u t u H i s t o r i i i A r c h e o l o ­ gii. Pracami żyjący Działu prof. w pierwszym M. S . A n d r i e j e w , okresie uczony jego i s t n i e n i a kierował i organizator o wybitnych dziś już nie­ zasługach dla r o z w o j u e t n o g r a f i i obszarów r a d z i e c k i c h r e p u b l i k środkowoazjatyckich. J e g o w s p ó ł ­ pracownikami kowie M. byli inni znakomici znawcy S. A n d r i e j e w a Srodkowoazjatyckiego z Wschodniego etnografii Wydziału Azji Środkowej, Państwowego wychowan­ Uniwersytetu w T a s z k i e n c i e ( S A G U ) , N. G . M a l i c k i , A . P i s a r c z y k i O. A . Suchariewa. R o z r o s t Działu nastąpił grafii przede w s z y s t k i m po r o k u to r o z b u d o w a n y ośrodek dysponujący 1958. D z i s i a j 12 p r a c o w n i k a m i 5 t z w . „starszych" pracowników n a u k i ze s t o p n i a m i d o k t o r a Dział naukowymi Etno­ (w t y m i kandydatów nauk), 2 p r a c o w n i k a m i n a u k o w o - t e c h n i c z n y m i oraz 6 a s p i r a n t a m i (spośród n i c h 1 z a o c z n y ) . Placówką znawczyni kieruje kultury O. A . S u c h a r i e w a , Uzbeków i wieloletnia badaczka terenowa i doskonała Tadżyków. B e z p r z e s a d y można stwierdzić, że Dział E t n o g r a f i i , prowadzący b a d a n i a m . i n . n a d przeobrażeniami w k u l t u r z e współczesnej, s a m byłby interesującym obiektem A u t o r powyższej i n f o r m a c j i zaznajomił się w c z a s i e s w e g o p o b y t u w T a d ż y ­ k i s t a n i e w 1963 r. z p r a c a m i n a u k o w y m i i z b i o r a m i m u z e a l n y m i w D u s z a n b e i P e n ­ dżykiencie. A u t o r i n f o r m a c j i o działalności e t n o g r a f i c z n e j n a t e r e n i e U z b e k i s t a n u p r z e ­ b y w a ł w r o k u 1963 n a s t y p e n d i u m n a u k o w y m w Z S R R , m . i n . w U z b e k i s t a n i e . W U z b e c k i e j S R R materiały u z y s k a n o n a drodze bezpośredniego z a p o z n a n i a się z p r a c a m i ośrodków n a u k o w y c h i m u z e a m i w T a s z k i e n c i e , S a m a r k a n d z i e , B u c h a r z e , F e r g a n i e i K o k a n d z i e . Wiadomości o pozostałych m u z e a c h zaczerpnięto z p r a c y J . I . G 1 a s s a, L . M . L a n d y , Muzjej Uzbekistana, T a s z k i e n t 1961. 11 1 �467 KRONIKA dla b a d a c z a , teligencji. i płeć zajmującego Pochodzenie się z a g a d n i e n i e m społeczne są w y r a z i s t y m tworzenia się i r o z w o j u jego pracowników, zwierciadłem owych uzbeckiej i n ­ i c h przynależność przemian społecznych narodowa i kulturalnych, j a k i e dokonały się w k r a j u po R e w o l u c j i . Z a t r u d n i e n i w D z i a l e to w większości młodzi robotniczego. Uzbecy, wszystkim pochodzenia olbrzymiej chłopskiego, a także O j c i e c j e d n e g o z n i c h był n i e w o l n i k i e m w Choreżmie i wolność u z y ­ skał dopiero w r o k u wych przede jest k i l k a 1920, po o b a l e n i u Uzbeczek. t a m c h a n a t u . W ś r ó d pracowników I c h społeczny i kulturalny awans można nauko­ przyrównać w jego r a d y k a l i z m i e do p r z e m i a n w życiu s y n a n i e w o l n i k a . Narodziny rozwoju kadry uzbeckich pracy naukowej k a m i i doskonale stwarzają niewątpliwie znający miejscową specyfikę kulturową, mają nia w prowadzeniu grafów etnografów duże szanse ośrodka. Młodzi n a u k o w c y , władający m i e j s c o w y m i języ­ ogromne ułatwie­ badań t e r e n o w y c h . Wykształcenie owej k a d r y u z b e c k i c h e t n o ­ j e s t w dużej m i e r z e zasługą Działu i jego k i e r o w n i c z k i . N a b ó r k ó w o d b y w a ł się p r z e d e w s z y s t k i m spośród historyków, absolwentów pracowni­ miejscowego u n i w e r s y t e t u i I n s t y t u t u P e d a g o g i c z n e g o . Część z n i c h dokształcała się poza ośrod­ k i e m , n a a s p i r a n t u r a c h w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i i m . N. N. Mikłucho-Makłaja w M o ­ skwie i Leningradzie. wersyteckie Łomonosowa w W ciekania w pracowników Działu uzyskał Katedrze Etnografii Działu wyróżnić można ludności m i a s t ; 2) b a d a n i a kultury kierunków 3 jej zasadnicze k i e r u n k i : k u l t u r y ludności w i e j s k i e j ; 3) d o ­ miejskiej uzyskały zainteresowań. obecnie Przyczyn w Uzbekistanie takiego stanu priorytet rzeczy należy wśród szukać, dużej r o l i m i a s t n a t y m t e r e n i e zarówno d z i s i a j ( w r o k u 1959 l u d ­ zamieszkała w miastach stanowiła 33,6°/o ogółu ludności i w przeszłości, k i e d y to m i e j s k i e ośrodki: S a m a r k a n d a , z n a n e były d a l e k o za g r a n i c a m i Środkowej miejską uni­ Uniwersytetu im. etnogenetycznc. j a k sądzę, w ność działalności kultury Badania innych z obecnych etnograficzne Moskwie. naukowej 1) b a d a n i a T y l k o jeden wykształcenie Azji. W Uzbekistanu), z a k r e s i e studiów n a d kulturą uwzględnione są w p r a c a c h Działu d w a a s p e k t y tej p r o b l e m a t y k i : nia etnograficzne współczesnymi jak Buchara, Taszkient i in. bada­ n a d historią m i a s t w X I X i n a początku X X w. oraz b a d a n i a n a d przeobrażeniami w życiu ludności m i e j s k i e j . P i e r w s z y s i a d a doniosłe z n a c z e n i e w w a r u n k a c h z nich ubóstwa źródeł p i s a n y c h n a t e r e n i e po­ Uzbe­ k i s t a n u . W i e l e z a s a d n i c z y c h zagadnień z h i s t o r i i m i a s t X I X i początków X X w., takich j a k ilość ludności i gęstość zaludnienia, granice, . administracja i sądo­ w n i c t w o , przemysł i h a n d e l , n i e mówiąc już o t a k interesujących p r o b l e m a c h , j a k życie „machalla" — dzielnic miejskich lub s y t u a c j i mogą być rozwiązane p r z e d e terenowych. W rozwijaniu przedstawionej cia m a O. A . S u c h a r i e w a . P o s i a d a cenne historyczno-etnograficzne i Pozdniefieodalnyj gorod promyszliennost . w również: końcu XIX przygotowująca Taszkientu 2 3 kultu problematyki dorobku istorii końca XIX religijnego, wielkie naukowym gorodow XX w. I. Dżabbarow, którego praca kandydacka i na początku X X w i e k u z n a j d u j e monografię w końcu XIX T a s z k i e n t 1958. T a s z k i e n t 1962. jednej z dzielnic się w osiągnię­ ćhanstwa 2 Riemiesliennaja Rzemiosła podej­ Chorezmu d r u k u , oraz M . R u z i j e w a T a s z k i e n t u Sziejchantaurska i na początku X X wieku. tej badań, m. in. nader Bucharskogo — naczała w etnograficznych B a d a n i a h i s t o r i i poszczególnych d z i e d z i n życia m i e j s k i e g o 3 mują powyżej ona w s w y m studia: К Buchara organizacji w s z y s t k i m n a drodze Niemniej część ważna i interesująca �468 KRONIKA jest problematyka ukończył klasy cie robotniczej i współczesnych pracę, m . i n . opartą Uzbekistanu, kultura przeobrażeń w o materiały R. K u r b a n g a l i j e w a robotników-Uzbeków a A . Hodżajew pisze o Kulturze Drugi kultura kompleks wsi. I terenowych, przemysłu interesujących obserwujemy podział Tworzenie się Ży­ z b i e r a materiały do t e m a t u włókienniczego i życiu robotników-Uzbeków zagadnień tutaj życiu ludności m i a s t . F . A r i p o w z badań w zespół etnografów na Margelanie, Taszkientu. problematykę t a s z k i e n c k i c h to historyczną, doty­ czącą X I X i początków X X w., i współczesną. W z a k r e s i e tej p i e r w s z e j I. D ż a b b a Rolnictwo row opracowuje południowego Chorezmu. B a d a n i a n a d wsią współczesną znalazły w y r a z w p u b l i k a c j a c h : A . O. S u c h a r i e w e j i nastojaszczije sielenija Uzbekistana . i 4 Współczesną 5 mowa Ajkyran problematyką przygotowująca pracę Nowe wełnianych brygadach Problematyka resujący z różnorodnych kołchozów etnogenezy kierunek prac stanowi zajmuje pracy Proszłoje i M . A . Bikżanowej Bikżanowej wiejską i stosunki Siemja w kołchozach się również M. Kasi- międzyludzkie w ba­ taszkienckiego. wydzielony Etnografowie dotyczących nakże n a o k r e s a c h najbliższych, A. warunki obwodu Działu. materiałów M. i trzeba przyznać nader t a s z k i e n c c y korzystając odległej przeszłości, koncentrują dostępnych b a d a n i o m metodami inte­ oczywiście się jed­ etnograficznymi. P r z e d m i o t e m i c h z a i n t e r e s o w a n i a j e s t p r z e d e w s z y s t k i m proces i d e n t y f i k a c j i z n a ­ rodem u z b e c k i m grup, które dotąd n i e utraciły świadomości s w e j rębności. Monografię Uzbecy-Karlucy cował dzie K. Szanijazow, uzbeckiego się on p r o c e s a m i z ogromnym a narodu. południowego T. Fajzijew ukończył i zachodniego pracę plemiennej Chorezmu od­ opra­ Uzbecy-Karamińcy w skła­ N i e c o inną problematykę podjął B . A m i n ó w . Zainteresował etnicznymi mającymi miejsce na zagospodarowanym obecnie r o z m a c h e m i z a l u d n i a n y m t z w . Głodnym S t e p i e n a p o g r a n i c z u kistanu, Kazachstanu i Uzbe­ Tadżykistanu. Dzięki interesującym w y n i k o m długoletnich badań Dział zdobył poważny a u t o ­ r y t e t n a u k o w y . Dużym osiągnięciem Działu j e s t a u t o r s t w o rozdziału Uzbeki m i e Narodów badawcze monografia Sriedniej Działu Azji i Kazachstana zaprezentuje Uzbecy. oddana 6 . W bardziej do d r u k u obszerna, dwutomowa, szczególnych gałęzi g o s p o d a r k i : r o l n i c t w a , h o d o w l i , przemysłu, a ponadto rozdziałów dających charakterystykę n a terenie U z b e k i s t a n u i analizujących ności, p r z e d s t a w i t o m y Uzbeków wybrane zagadnienia transpor­ miasta i materialne warunki osiedla życia k u l t u r y społecznej. Z a s y g n a l i z o w a n e lud­ dwa będą n a d e r r e p r e z e n t a t y w n e dla p r o f i l u n a u k o w e g o ośrodka. P r o f i l t e n określa p r z e d e w s z y s t k i m n a d e r s z e r o k i e p o j m o w a n i e nadto dążność do p o d e j m o w a n i a jednoczesnych zbiorowa T o m 1 zawierać będzie omówienie zagadnień etnogenezy i p o ­ tu, n a t o m i a s t 2 t o m , obok wiejskiego w 1 to­ pełnej p o s t a c i osiągnięcia dużych z a k r e s u etnografii, a p o ­ n a szeroką skalę p r o b l e m a t y k i współczesnej osiągnięciach w zakresie studiów przy historyczno-etnograficz- n y c h , z ukłonem w k i e r u n k u b a d a n i a h i s t o r i i k u l t u r y m i a s t . Rozprawy naukowe przygotowane w Dziale m i e j s c o w e c z a s o p i s m o „Izwiestia A N U z b e k s k o j publikuje w pierwszym S S R " , seria nauk rzędzie społecznych. P r o b l e m a t y k a e t n o g r a f i c z n a znalazła s w e m i e j s c e również w b a d a n i a c h i n n y c h i n s t y t u c j i n a u k o w y c h n a t e r e n i e T a s z k i e n t u . S t u d i a n a d literaturą ludową dzone są p r z e d e w s z y s t k i m w I n s t y t u c i e Języka i L i t e r a t u r y A N p r a c e n a d ludową sztuką plastyczną w N a u k o w o - b a d a w c z y m 4 5 6 T a s z k i e n t 1955. T a s z k i e n t 1959. W p r a c y Narody mira, M o s k w a 1962. prowa­ Uzbeckiej S R R , Instytucie Sztuki M i - �469 KRONIKA Ryc. 1. O z d o b n a alabastrowa nisza, typowa z X I X i pocz. X X w i e k u , wypełniona Muzeum dla bogatych ceramiką Sztuki Stosowanej wnętrz u z b e c k i c h współcześnie produkowaną. Uzbekistanu. Taszkient F o t . Z. J a s i e w i c z �470 KRONIKA nisterstwa K u l t u r y Uzbeckiej Konserwatorium S R R , a m u z y k a ludowa badana jest w 1 Wydzieloną grupę i n s t y t u c j i spełniających poważne z a d a n i a jak i popularyzacyjne etnograficzne w zakresie etnografii Historii Ludów zarówno naukowe stanowią m u z e a . W T a s z k i e n c i e z b i o r y przechowują i eksponują c z t e r y placówki Muzeum Państwowym w Taszkiencie. Uzbekistanu muzealne: (ul. K u j b y s z e w a 6) to n a j s t a r s z a pla­ cówka m u z e a l n a n a t e r e n i e r a d z i e c k i e j A z j i Środkowej. Zalążkiem j e j było Muzeum T a s z k i e n c k i e założone w Muzeum niejednokrotnie ulegało roku 1876. W reorganizacji ciągu s w o j e j i zmieniało wieloletniej swoją Muzeum związane było z A k a d e m i ą N a u k R e p u b l i k i , obecnie sterstwo Kultury. Muzeum r u j e M . Sułtanów. Z b i o r y posiada przeszło 90 k o l e k c j i obejmujących m. i n . materiały związane wydzielony działu są n a d e r zebrane w z rzemiosłem, p r z e d e wnętrz i stale okazale „Trudy Muzeum Muzjeja Muzeum publikowane AN były Uzbekskoj S z t u k i Stosowanej tkactwem we cowa, znanego których miejscowi miłośnika obecnie dywa­ swój własnym stan mistrzowie rzeźby w gipsie wszystkim z pierwowzorów cji. K o l e k c j e m u z e a l n e wyrobów Muzeum opracowaniu Katedry Etnografii Państwowe w i oddziale drewnie, zbiorów i malarze. Uniwersytetu Muzeum sztuki Sztuk ludowej tomy . 8 7) powstało w W wyposażeniu Muzeum jest wnętrz, ściśle powiązane w wyproduko­ przeobrażeń w etnografka — zakresu 16) posiada w gipsie oraz hafciarstwa, m. in. eksponuje również a r t y s t y c z n e w y r o b y chińskie, japońskie oraz i n d y j s k i e . Duże zasługi d l a w z b o g a c e n i a Muzeum, W a także jego a r c h i w u m l a t a c h 1936—1937 kierował chary, C h i w y i Margelanu. rękopisów i fotografii, ludową utrzymały się w M u z e u m opublikowano ostatnio położył M . S . on wielomiesięcznymi e k s p e d y c j a m i Tradycje pracy naukowej interesujący do d z i s i a j . W album nauko­ absolwentka c e r a m i k i , rzeźby i tkactwa Muzeum do arty­ Moskwie. S R R (ul. P r o l i e t a r s k a j a z przede produk­ k i e r u j e A . I. S i d o r i e n k o , a w a r t y s t y c z n y c h rzemiosł m e t a l o w y c h b u c h a r s k i e t k a n i n y s z y t e złotem i d y w a n y . do j e d y n i e nawiązujących procesu Sokołowa, i m . Łomonosowa zbiory roku ( r y c . 1), u c z e s t n i c z y l i n a j l e p s i s t r o n y z przedmiotów d l a śledzenia Uzbeckiej bogate trzy artystycznych wprowadzanych uczestniczy A. pra­ wydawnictwie R e p u b l i k i , a jego z b i o r y składają się s t y c z n e j wytwórczości U z b e k i s t a n u . M u z e u m wym m. in. pod k o n i e c X I X w. p r z e z A . A . P o ł o w - składające się z j e d n e j źródłem posiadania się dotąd w a n y c h ściśle w e d ł u g w z o r ó w t r a d y c y j n y c h , a z drugiej t y c h wzorów, są k a p i t a l n y m odzieżą, w y ­ przygotowane przez periodycznym środkowoazjatyckiej. się e k s p o z y c j a są (przebogate k o l e k c j e U z b e k i s t a n u (ul. S z p i l k o w s k a j a z Zarządem Przemysłu A r t y s t y c z n e g o kie­ zbiory S S R " , którego ukazały sztuki mieści prezentują a także r o l n i c t w e m , uzupełnia 1937 i mieści się w pałacyku w y s t a w i o n y m w którym się drogą c o r o c z n y c h e k s p e d y c j i t e r e n o w y c h . P r a c e n a u k o w e cowników 1963 mu Mini­ 10 tys. przedmiotów, wśród których wszystkim in. Muzeum roku patronuje Dział E t n o g r a f i c z n y , Szczególnie n ó w ) i a r t y s t y c z n y m i rzemiosłami m e t a l o w y m i , posażeniem Do bogate i interesujące. Składa się n a n i e ponad X I X w. historii nazwę. kolekcji Andriejew m . i n . do B u - w z a k r e s i e badań n a d sztuką ramach wydawnictw B. Sjergiejewa Cziekanka muzealnych po miedi . 9 M . i n . o p u b l i k o w a n e p r z y g o t o w a n e wspólnie z Działem E t n o g r a f i i obszerne Narodnoje dekoratiwnoje iskusstwo sowietskogo Uzbekistana. Tiekstil, Taszkient 1954, oraz a l b u m y : P. Z a c h i d o w a , Fierganskaja rospis, T a s z k i e n t 1960; A . M o różowej, Maszinnaja diekoratiwnaja wysziwka Uzbekistana, T a s z k i e n t 1960; I. M . P r i с y, Taszkientskaja riezba po ganczu, T a s z k i e n t 1960, oraz G . L . С z i e p i e l i e w i e c k i e j , Suzani Uzbekistana, T a s z k i e n t 1961. T a s z k i e n t 1951—1956. T a s z k i e n t 1960. 7 8 9 �471 KRONIKA Interesujące d l a e t n o g r a f a Szerzenia Wiedzy materiały e k s p o n u j e Naukowej religii i ateizmu. W także Republikańskie (ul. B i e s z a g a c z s k a j a Muzeum zgromadzono 5), posiadające m. Muzeum i n . oddział n i e c o zabytków i materiałów fotogra­ f i c z n y c h dotyczących m i e j s c o w y c h wierzeń i r e l i g i i . Jedynym naukowym jest N u k u s , kałpacka Filia etnografów, ośrodkiem e t n o g r a f i c z n y m stolica Autonomicznej Akademii przede Nauk Uzbeckiej wszystkim w Moskwie. Badaniami w granicach Karakałpakii, interesujące i c h g r u p y w R e p u b l i c e poza T a s z k i e n t e m R e p u b l i k i Karakałpackiej, gdzie S R R . Działa absolwentów placówki w Karagrupa Katedry Nukusie ale również pracuje tam kilkuosobowa objęci Etnografii są nie tylko na innych terenach w K o t l i n i e Fergańskiej Uniwersytetu Karakałpacy Uzbekistanu, m. i n . i w obwodach chorezmijskim i b u - charskim. Niesłychanie gęsta j e s t n a t o m i a s t sieć r e g i o n a l n y c h muzeów, w których z r e ­ guły p r z e c h o w y w a n e są c e n n e materiały etnograficzne, odzwierciedlające specyfikę r e g i o n u . N i e s t e t y w żadnym z t y c h muzeów n i e m a j e s z c z e etnografów. Najbardziej publikańskie M u z e u m Nader bogate rozbudowane muzeów pozastołecznych Historii K u l t u r y i Sztuki Uzbeckiej etnograficzne zbiory mieślnicze, odzież, a p r z e d e Obwodowe Muzeum spośród Muzeum obejmują SRR w przyrodniczy regionalne i Rewolucji i porewolucyjny. przy czym ten ostatni Materiały e t n o g r a f i c z n e i e k s p o z y c j i działu s p r z e d R e w o l u c j i . W czości rzemieślniczej, miedzianych, szczególnie jubilerstwo, odlewnictwo obronnym dwa zasadnicze podzielono na oddziały: okres znaleźć można w reprezentowana z brązu i jest żeliwa, rze­ Podobnie j a k i po­ a sprzed magazynach B u c h a r z e , z n a k o m i t y m ośrodku bogato i Bucharze mieści się w „ A r k u " — placówka w B u c h a r z e p o s i a d a historyczny, rolnicze artystyczne. W z a m k u , stanowiącym do 1920 r. siedzibę e m i r a b u c h a r s k i e g o . zostałe m u z e a jest R e ­ Samarkandzie. narzędzia wszystkim ludowe wyroby Historyczno-Krajoznawcze kulturową zawodowych wytwór­ produkcja przede naczyń wszystkim t k a c t w o i haft złotą nicią. E t n o g r a f n i e może jednakże, zarówno w B u c h a r z e j a k i gdzie i n d z i e j , pominąć działów h i s t o r i i o k r e s u po R e w o l u c j i , zawierających kiedy nader interesujące materiały mówiące o drogach i społecznych w U z b e k i s t a n i e ; p r z e p r o w a d z a n i u wizacji wsi, walce filię — Dział Twórczości emira. W o nadanie bogatych Ludowej, kobiecie reformy mieszczący się w się w swoim na Uzbekistanu C h i w i e n o s i nazwę C h o r e z m i j s k i e g o nego. Dział przedrewolucyjny mieści się w do Muzeum byłym poszerza pałacu pałacu rzemiosła a r t y s t y c z ­ e m i r a i jego docieramy muzealna w kolekty­ Bucharze byłym p o d m i e j s k i m wytwory czasie n a potrzeby północ w nie­ kulturowych rolnej i wodnej, itp. M u z e u m s a l a c h pałacowych z g r o m a d z o n o nego, w y p r o d u k o w a n e Przesuwając praw przeobrażeń dworu. Chorezmu. Placówka Historyczno-Rewolucyjchiwijskich władców. U w a g ę zwracają: k o l e k c j a narzędzi r o l n i c z y c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla c h o r e z m i j skich Uzbeków kałpakii oraz Nukusie odtworzone działa przedrewolucyjnej Muzeum graficznych. Eksponuje rzemieślnicze, wyroby W odzież miejscowe Karakałpackie oparty jest wnętrza m i e s z k a l n e . W Muzeum przede Krajoznawcze. wszystkim stolicy K a r a - Oddział się karakałpackie narzędzia r o l n i c z e i r y b a c k i e , oraz wytwory sztuki ludowej: historii n a materiałach rzeźby w etno­ narzędzia drewnie, hafty, j u b i l e r s k i e , d y w a n y , zdobioną uprzęż końską i t d . najbardziej zgromadzono w na południe Obwodowym wysuniętym Muzeum krańcu Uzbekistanu, Historyczno-Krajoznawczym natów dotyczących rzemiosł z końca X I X i X X w., a także kolekcję narzędzi rolniczych. W podwórzu muzeum u z b e c k i e g o z końca X I X — początkó\v X X w . pokazano wnętrze w Termezie, szereg ekspo­ miejscowych domostwa chłopa �472 KRONIKA R y c . 2. „ U r d a " — były pałac chanów w K o k a n d z i e , obecnie M i e j s k i e Muzeum K r a j o z n a w c z e . F r o n t o n z 2 poł. X I X w. Fot. Z. Jasiewicz �473 KRONIKA S z e r e g muzeów z o r g a n i z o w a n o n a t e r e n i e K o t l i n y Fergańskiej, w regionie gęsto zaludnionym Margelan), pracuje rają i o poważnym gdzie Obwodowe Muzeum materiały kiem znaczeniu gospodarczym. pod k o n i e c X I X w. przede mieszkał Krajoznawcze. W przez Zbiory Ferganie kilka (dawny lat B. etnograficzne Nowy Grąbczewski, Muzeum zawie­ w s z y s t k i m z z a k r e s u t k a c t w a , którego z n a k o m i t y m był p o b l i s k i M a r g e l a n . W ośrod­ K o k a n d z i e , do r o k u 1876 s t o l i c y C h a n a t u K o k a n - dzkiego, M i e j s k i e M u z e u m K r a j o z n a w c z e mieści się w byłym pałacu c h a n a C h u d o jara, t z w . „ U r d z i e " ( r y c . 2). B o g a t e materiały e t n o g r a f i c z n e równo w dziale historii okresu naukową p r z e d s t a w i a z których terenie słynął Kokand. Kotliny wodowe przede Pozostałe w muzea granicach Krajoznawcze w posiadające i Miejskie tam za­ Dużą wartość naczyń m i e d z i a n y c h , zbiory przynależnych Andiżanie znajdujemy j a k i sztuki. w s z y s t k i m kolekcja zdobionych Fergańskiej, Muzeum przedrewolucyjnego etnograficzne Uzbekistanowi, Muzeum na to Ob­ Krajoznawcze w Namanganie. Prężne ośrodki n a u k o w e szego r o z w o j u pracowany etnografii i gęsta sieć placówek m u z e a l n y c h są gwarancją w U z b e k i s t a n i e . Rękojmię r o z w o j u i r e a l i z o w a n y w ośrodku t a s z k i e n c k i m n a d e r interesujący p r o g r a m b a ­ dań e t n o g r a f i c z n y c h , zwróconych z j e d n e j s t r o n y k u przeszłości, p r z y c z y m e t n o ­ g r a f o w i e rozwiązują n i e k i e d y w ę z ł o w e p r o b l e m y a dal­ s t a n o w i również w y ­ z drugiej nastawionych na szerokie h i s t o r i i X I X i początków X X w., analizowanie współczesnych przeobrażeń kulturowych. Zbigniew Jasiewicz DZIAŁALNOŚĆ B A D A W C Z A N I E M I E C K I E G O I N S T Y T U T U E T N O G R A F I C Z N E G O P R Z Y N I E M I E C K I E J A K A D E M I I N A U K W B E R L I N I E W L A T A C H 1955—1965 W grafii Niemieckiej Republice p r o w a d z o n e są p r z e d e Demokratycznej i w Instytucie Ludoznawstwa badawczy powstał z w badawcze Dreźnie Etnograficznego i Oddziału (im. Wossidly). Wyższej na nowo jako Instytut S z t u k i L u d o w e j nalną. W Rudolf go w ośrodek b a d a w c z y 1962 r. po przejściu Weinhold. regionalnej Również Szkoły wiejskiego etnograf, Richard sposobu Wossidlo, czasie swoich z zamieszek badawczemu — drezdeński Adolf Spamer założonego utworzył go się głównie problematyką n a emeryturę k i e r o w n i c t w o regio­ ośrodka objął r o s t o c k i z a główny c e l s t a w i a sobie o p r a c o w a n i e Podwaliną tego ośrodka j e s t A r c h i w u m i m . W o s s i d l y , życia z wojennych, i rodzajów własnych podróży B e c k m a n n , były współpracownik zbiór Ośrodek Technicznej, około 2 000 000 ss. materiałów rękopiśmiennych i rysunków tyczących 1885—1939 w etno­ i E t n o g r a f i i , a następnie F r i e d r i c h S i e b e r zajmujący Siebera ośrodek k u l t u r y ludowej. zbiór zawierający zakresie w B e r l i n i e do I n s t y t u t u należy od 1954 r. Rostocku w 1919 r. p r z e z K a r o l a R e u s c h e l a . P o o s t a t n i e j w o j n i e rozbudował w Łużyckiego N i e m i e c k i e j A k a d e m i i N a u k >. Oprócz głównej placówki b a d a w c z e j ośrodek prace wszystkim w Niemieckim Instytucie Etnograficznym pracy materiałów badawczych Wossidly, przechował już pod k i e r o w n i c t w e m (zajęć). Archiwum gromadzonych po m e k l e m b u r s k i m w go, a następnie K a r l a Baumgartena przekazał — latach kraju. uratował ten j e d y n y w s w o i m do­ założył Paul rodzaju ośrodkowi do celów nauko­ wych. O p o w s t a n i u I n s t y t u t u i p i e r w s z y c h l a t a c h jego działalności pisała D. m a n n, Z działalności Instytutu Niemieckiej Etnografii przy Niemieckiej Nauk w Berlinie, „Etnografia P o l s k a " , t. 4 : 1961, s. 385—391. 1 Stock­ Akademii �474 KRONIKA I n s t y t u t posiada działów kultury bogate a r c h i w u m materiałów i i l u s t r a c j i dotyczących ludowej, centralną bieżąco s z e r e g o b s z e r n y c h bibliotekę etnograficzną, różnych opracowuje też na bibliografii. P r a c e b a d a w c z e I n s t y t u t u koncentrują się wokół następujących zagadnień: p o ­ ezja i muzyka ludowa; praca i narzędzia r u n k i życia (szczególnie p r o b l e m a t y k a należałoby wymienić prace redakcyjne czasopismami i wydawnictwami 1 tak w do n i e d a w n a tradycji zakresie dom i z a g r o d a związane z wydawanymi poezji o wielu pracowników opracowuje tematykę ludowych demokratyczno-wolnośeiowych 1954 r. W o l f g a n g S t e i n i t z charakterze i rewolucyjnymi Instytut odbicie w pieśni i o p o w i a d a n i a c h 3 i rewolucyjnych. w k i l k u podstawowych Kierunek w 1962 г., w któ­ dokumentację i analizę pieśni l u d o w y c h (116 t y p ó w ) . Są to 4 demokratycznym wydarzeniami pieśni l u d o w e n i e m i e c k i e g o i opozycyjnym, związane z politycznymi z o k r e s u 1815—1933. G ł ó w n ą część z b i o r u rewolucyjnego r u c h u robotniczego stanowią z 1933 r. T o m t e n poprzedziło k i l k a artykułów , w j e d n y m zaś z n i c h S t e i n i t z wyciąga w n i o s k i 5 retyczne z przeprowadzonych Strobach s t o s u n k i społeczne ( l a m e n t y ) . W gruntownie teo­ badań n a d współczesną pieśnią robotniczą i ludową (chłopską). P o n a d t o H e r m a n n klagen, ten dziełach. P r a c e te k o n t y n u u j e w d a l s z y m ciągu, czego r e z u l t a t e m j e s t t o m w y d a n y pieśni przez wa­ Ponadto 2 ludowej r y m autor przedstawia (osiedle); ciągłymi . nietkniętą, a m i a n o w i c i e ruchów wytyczył w pracy, X I X i X X stulecia), dokumentacja. opracowywał pieśni chłopskie krytykujące 1964 r. ukazała się j e g o m o n o g r a f i a p o d b u d o w a n a źródłową dokumentacją . A u t o r 6 Bauern- pt. t e n opublikował także s z e r e g artykułów analizujących poszczególne pieśni. Po zakończeniu tradycje ujęcia pieśni stanowiło Strobach badań demokratyczne ludowej opracowanie n a d n i e m i e c k i m i pieśniami i opozycyjne, w aspekcie ludowymi, przekazującymi przystąpiono do o p r a c o w a n i a h i s t o r y c z n y m . Podstawę a r c h i w a l n y c h źródeł, którego i B r i g i t t e E m m r i c h . Ogólną syntezę mają syntetycznego d l a tego dokonali zamierzenia wspólnie l o n y c h okresów h i s t o r y c z n y c h o r a z poszczególnych g r u p pieśni. D o tego badania Hermann poprzedzić m o n o g r a f i e B . E m m r i c h n a d niemiecką pieśnią rzemieślniczą. J a k o dalsze okreś­ zmierzają przewidzia­ n e są m o n o g r a f i e n i e m i e c k i c h pieśni żołnierskich i l u d o w y c h z X V I I w. C e n t r a l n y m zagadnieniem t e o r i i pieśni l u d o w e j i jej w a r i a c j i zajmuje się H . S t r o b a c h , który opublikował już k i l k a artykułów n a t e n t e m a t . 7 I n s t y t u t w y d a j e następujące p u b l i k a c j e n a u k o w e : „Veróffentlichungen des Instituís für d e u t s c h e V o l k s k u n d e " , B e r l i n , A k a d e m i e - V e r l a g ( w skrócie: „Veróff. d. I n s i . f. d i . V k . " ) ; (od 1950 r. ukazało się 40 m o n o g r a f i i ) . „Deufsches J a h r b u c h für V o l k s k u n d e " . H e r a u s g e g e b e n v o m Insíiíuí für deuísche V o l k s k u n d e , B e r l i n , A k a d e m i e - V e r l a g , 1955 i dalsze. ( W skrócie: D J b f V K ) ; „Demos". Eíhnographische u n d folklorisíische Informaíionen. H e r a u s g e g e b e n v o m I n s t i t u t für d e u t s c h e V o l k s ­ k u n d e , B e r l i n , A k a d e m i e - V e r l a g , 1960 i dalsze. Zob. S t о с к m a n n, op. cit., s. 388. Deutsche Volkslieder demokratischen Charakters aus sechs Jahrhunderten, t. 1, „Veroff. d. Insí. f. dí. V k . " , i . 4: 1954. Z o b . S í o c k m a n n , op. cit., s. 389; W. S í e i n i t z , Arbęiterlied und Volkslied, „Sitzungsberichíe d e r D e u t s c h e A k a d e m i e d e r W i s s e n s c h a f t e n z u B e r l i n , K l a s s e für S p r a c h e n , L i t e r a t u r u n d K u n s t " , z. 8: 1965, o r a z D J b f V k , t. 12: 1966, s. 1—14; t e n ż e , Das Lied von Robert Blum, D J b f V k , t. 7: 1961. H . S t r o b a c h , Bauernklagen. Vntersuchungen zum sozialkritischen deutschen Volkslied, „Veroff. d. Insí. 1 dí. V k . " , t. 3 3 : 1964. H . S t r o b a c h , Varíabilitdt und V a r i a t i o n a i s Kategorien der Volkslíedtradition, [w:] VII International KongrejS jur Anthropologie und Ethnologie. Wissen­ schaften, M o s k w a 1964; t e n ż e , Variierungstendenzen im deutschen Arbeitervolkslied, D J b f V k , t. 11: 1965, s. 183—191; i e n ż e, Volksliedvariabilitát, Gesetzmafrigkeiten und Bedingungen, „Jahrbuch für V o l k s l i e d f o r s c h u n g " , t. 11; 1966. 2 3 4 5 6 7 �475 KRONIKA Doris częte i Erich przed wyniki badań stuleciu, Stockmann, muzykolodzy laty badania nad D. naszego opracowywania ludowym opublikowała materiałów i śpiewem Stockmann w I n s t y t u t u , kontynuują pieśni i Altmark w 1962 r . (Stara W 9 muzyki około 1000 zapisów, w Marchia) rozpo­ Nowsze 8 wymienionej z e b r a n y c h w e wcześniejszym o k r e s i e znajdują w y c h z 1955 г., g r o m a d z o n y c h ludowej . w ostatnim pracy się z b i o r y z a pomocą nagrań m a g n e t o f o n o w y c h . oprócz pieśni Całość ludo­ zawiera c z y m 625 t r a n s k r y p c j i z taśmy, a d o d a t k o w o j e s z c z e 2000 incipiów (początków) pieśni sygnalizujących r e p e r t u a r z A l t m a r k . Specjalnym ludową, zadaniem naszego które od l a t p r o w a d z i Wilfriedem Fiedlerem . 1 0 Ukazał k i l k a wartościowych artykułów Głównym skich polem ludowych 12 są badania nad wspólnie paischen naukowej E . Stockmanna m u z y c z n y c h , które jest b a d a n i e prowadzi wspólnie dalsze prace poświęciła się b a d a n i u Autorka 1 4 nad wydaniem zbioru tej s a m e j widziane z regionów opracowania tomu przygotowywanie der opowiadań i podań und Herr podań zawierających nego . Poszczególne t o m y są europej­ Knecht wych ze s t a r s z y c h , t r u d n o poszukiwań powstało krytykę u s t r o j u środkowych i południowych opracowań, w podstawie których także wstępne w y n i k i badań n a d p o d a n i a m i zawierającymi wyjaśniła (powstawania), i kwestie lokalizacji dotyczące pochodzenia historycznych podań regionów N i e m i e c społecz­ s e r i i będą się ukazywać s u k c e s y w n i e . dostępnych zbiorów. N a szereg zawie­ podjęła 1 5 1 7 ukaże się większa Po zgromadzeniu praca autorka dotychczaso­ przedstawiła rozprzestrzeniania typologię We a także krytykę społeczną materiałów rozpatrująca Prze­ Niemiec. w s z y s t k i c h t o m a c h przeważać będzie materiał do tej p o r y n i e p u b l i k o w a n y , pochodzący euro- 4 demokratyczne . 16 ponadto z Ernstem o c h a r a k t e r z e międzynarodowym, pt. Handbuch Gisela Burde-Schneidewind tradycje a n Volksmusikinstrumente rających muzyką lingwistą się już t o m 1 z e b r a n e g o m a t e r i a ł u , E m s h e i m e r e m (Muzeum historii m u z y k i w Sztokholmie), a teraz większego w y d a w n i c t w a albańską z naszym . działalności instrumentów Instytutu D. i E . S t o c k m a n n oraz się ze w s z y s t k i c h podań. S t o c k m a n n , op. cit., s. 389. D. S t o c k m a n n , Volksgesang in der Altmark von der Mitte des 19. bis zur Mitte des 20. Jahrhunderts, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V i c " , t. 29: 1962. Zob. D. S t o c k m a n n , Z działalności..., s. 389. D . S t o c k m a n n , W. F i e d l e r , E . S t o c k m a n n , Albanisćhe Volksmusik. Band I, Gesange der Camen, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 36: 1965. M. i n . E . S t o c k m a n n , Volkskundliche Bibliographie Albaniens von 3945—1956, D J b f V k , t. 4: 1958, s. 203—216; t e n ż e , Forschungsbericht Uber die Sammlung und Untersuchung albanischer Volksmusik, „Acta M u s i c o l o g i c a " , t. 32: 1960. Zob. D . S t o c k m a n n , Z działalności..., 389 n. (W bieżącym r o k u ukaże się następująca p u b l i k a c j a tego w y d a w n i c t w a : B . S á г o s i , Die Volksmusikinstrumente Ungarns). P o z a t y m : E . S t o c k m a n , Die europaischen Volksmusikinstrumente, Moglichkeiten und Probléme ihrer Darstellung in einem Handbuch, D J b f V k , t. 10: 1964, s. 238—253; t e n ż e , Towards a History of E u r o p e a n F o l k M u s i c I n s t r u m e n t s „Journal of t h e I n t e r n a t i o n a l F o l k M u s i c C o u n c i l " , t. 17: 1965 cz. I I ; t e n ż e , Volksmusikinstrumente und Arbeit, D F b f V k , t. 11: 1965, s. 245—259. Zob. D. S t o c k m a n n , Z działalności..., s. 388. G . B u r d e — S c h n e i d e w i n d , H e r r u n d K n e c h t , „Veroff. d. I n s t , f. dt. V k . " , t. 2 2 : 1960 (Dt. S a g e n d e m o k r a t . C h a r a k t e r s , t. 1). G. B u r d e - S c h n e i d e w i n d , Zwischen Elbe und Niederrhein, (Deutsche S a g e n d e m o k r a t . C h a r a k t e r s , t. 2, w d r u k u ) . G. B u r d e - S c h w e i d e w i n d , D e r S a g e n k r e i s um den mecklenburg. Gutsherrn Georg Haberland, D J b f V k , t. 5: 1959, s. 8 — 4 3 ; t e n ż e , Z u einigen 8 9 10 11 12 13 1 4 15 16 1 7 �476 KRONIKA Z badań nad opracowania Katalog podaniami zawierającymi t e n m a być w y d a n y wspólnie krytykę społeczną zrodził się g r u p y „podań h i s t o r y c z n y c h " w r a m a c h n i e m i e c k i e g o k a t a l o g u z Instytutem przez Badania Niemiecki Kultury Instytut Etnograficzny Ludowej Europy w Środkowej z Rostocku żył ze z b i o r u do r e c e n z j i i dyskusji podania część opracowanych Z a r ó w n o układ s y s t e m a t y c z n y , j a k i w y k a z stał p r z e d o d d a n i e m do d r u k u p r z e d y s k u t o w a n y zbiór opracowywany. bem Wossidly Wspomnieć bajek . jest tradycji, mach w oraz j a k i jej Henssena, Siegfried Neumann opracował naszego wydawnictwa . obraz Aneks 1 9 w formie poświęcając swej do prócz tego przebadał współczesnych publikowane Wyniki pracy sukcesywnie zajął zbiór uwagę w artykułów, w p r z y g o t o w a n i u ukazał 10 000 haseł Dotychczasowe znajduje ustnej- kilku to­ a b y n a tej p o d s t a w i e wiejskich. zaso­ odbicie w n i c h zarówno opracowania Wossidly się rękopiśmienny, opublikował powyższego ze zbiorów opowiadań l u d o w y c h , gawędziarzy i który i c h podział r z e c z o w y , społeczną, przekazicielom. 800 zapisów d o l n o n i e m i e c k i c h sobie uwzględniając ich wymowę 1966 r. N e u m a n n Istoty wariantów z o ­ przeszukiwany Gotfrieda liczący 4000 f a c e c j i l u d o w y c h , rzeczywistości Wossidly, i uzupełniony. systematycznie tu trzeba Równocześnie 1 8 Uni­ przedło­ o śmierci, wchodzące w skład dużej g r u p y n a z w a n e j i siły nadprzyrodzone. Ogromny materiałów Berlinie przy w e r s y t e c i e w M a r b u r g u . W w y n i k u tej współpracy I. M u l l e r a mianowicie plan podań. się oraz wyrobić wyniki były się pełniejsze opra­ cowanie. Grupa zadanie, badań robocza obok i przygotowywania dostępnych G. zajmująca opracowywania ze Burde-Schneidewind prace utworzył rektora) z wydawnictwami pod redakcją bardziej serię ludową zbiorów, prac T a k więc autorów o tej obcych ukazały szwedzkich wydawniczą, związaną I n s t y t u t u , zawierającą G. Burde-Schneidewind. sobie i jako dalsze podstawowych folklorystów się już pod węgierskich . (przez trudno redakcją Wolfgang 20 pośrednio tomy osobę poświęcone różnym Wymieniona edycja należy do dy­ naro­ naj­ z n a n y c h p u b l i k a c j i I n s t y t u t u . D o g r o n a w y d a w c ó w tej s e r i i należy J u l i a n Krzyżanowski ( W a r s z a w a ) , G y u l a O r t u t a y ( B u d a p e s z t ) Do postawiła przeprowadzania wydawanie językowych. Steinitz dom, literaturą antologii, względów nową się własnych pory biednych ukazały i się bogaczach , 22 Ludowe Ludowe D o d r u k u p r z y g o t o w a n o Ludowe bajki bajki bajki węgierskie , 2I czeskie białoruskie 23 i Wolfgang Steinitz (Berlin). Ludowe bajki niemieckie i Ludowe bajki rosyjskie . £4 . 2S N a k o n i e c należałoby j e s z c z e wspomnieć o t r a d y c y j n y m przedsięwzięciu I n s t y ­ t u t u , rozpoczętym n a początku naszego s t u l e c i a i s t a l e k o n t y n u o w a n y m , a m i a ­ n o w i c i e w i e l k i m dziele n a z w a n y m Corpus der deutschen Segen und Beschworungsformeln . 2e antijeudalen Sagentypen, D J b f V k , t. 8: 1962, s. 159—165; t e n ż e , Der Bauer in der deutschen V o l s s a g e , D J b f V k , t. 11: 1965, s. 35—45. Zob. D . S t o c k m a n n, Z działalności..., ss. 389. S . N e u m a n n , Volksschwanke aus Mecklenburg, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 30: 1963 ( p r z e d r u k 1964); t e n ż e , Der mecklemburgische Volksschumnk, Sein sozialer Gehalt und seine soziale Funkiion, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , 35: 1964. W. L i u n g m a n s , Varifrán kommer vara sagor (Die schwedische Volksmárchen. Herkunft und Gesćhichte), „Veroff. d. I n s t . d. dt. V k . " , t. 20: 1961; L . D é g h , M a r c h e n , Erzáhler u n d Erzahlgemeinschaft, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 23: 1962. G . O r t u t a y , Ungarische Volksmarchen, B e r l i n 1957, 3 w y d . W. W o e 11 e r, Deutsche V o l k s m a r c h e n von arm und reich, B e r l i n 1959. J . J e c h , Tschechische Volksmarchen, B e r l i n 1961. E. P o m e r a n c e w a , Russische Volksmarchen, B e r l i n 1964 (2 w y d . 1965.) L . G . В a r a g, Belorusische Volksmarchen (w druku). Zob. D. S t o c k m a n n, Z działalności..., s. 390. 18 19 20 21 2 2 23 2 4 25 2 6 �477 KRONIKA W tych d z i a l e p r a c y i narzędzi p r a c y w 1962 r. I n s t y t u t zakończył ostatnich . Zebrany materiał 2 7 udostępniony został i l u s t r a c j i , uporządkowanym według o d p o w i e d n i e j f i c z n e j , obejmując p o n a d tacją historyczną i 15 000 fotografii. tematycznie w inwentaryzację naukowym i geogra­ Materiał t e n j e s t uzupełniany dokumen­ związanymi badaniami terenowymi, o o d p o w i e d n i k w e s t i o n a r i u s z i siatkę około 700 ekspertów. Z e b r a n y materiał bliższych buraków wykorzystano latach w formie przewidziana monografii jest archiwum systematyki rzeczowej zbiorowa i większych praca c u k r o w y c h n a kulturę ludową o b s z a r u z opartymi w t e n sposób publikacji . zakresu W 2 a wpływu Magdeburger Borde naj­ uprawy i jej współ­ c z e s n y c h przeobrażeń. W ośrodku b a d a w c z y m kanie swej zdobyczy periodyzuje wiejskiej im. Wossidly w Rostocku Ulrich Bentzien bada przeni­ t e c h n i k i do życia m e k l e m b u r s k i e j on historię r e g i o n a l n e j n a nowoczesne zdobycze ludności w i e j s k i e j t e c h n i k i , przedstawiając świata 29 . W reakcję pracy ludności t e c h n i k i . Szczególnie interesujące etno­ g r a f a okazało się językowe o p a n o w a n i e z j a w i s k t e c h n i c z n y c h i odbicie i c h w nych dziedzinach folkloru. Pracę tę poszerzą badania n a d historią uprawy róż­ roli w północnych N i e m c z e c h , p r z y c z y m szczególną u w a g ę poświęci się pługom i h a ­ k o m , i c h typologii, f u n k c j i i n o m e n k l a t u r z e W zakresie międzynarodowej badań nad 30 narzędziami . pracy Instytut współpracy, co do której zrobiono Współpracę w z a k r e s i e międzynarodowej bibliografii zmierza do poszerzenia już pewną ilość propozycji . 1 1 pługa podjął U . B e n t z i e n . T e m a t u h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n y c h badań n a d niemiecką u p r a w ą w i n n e j rośli d o t y c z y k i l k a r o z p r a w etnografii rozpoczęto w Rudolfa 1956 r. — Weinholda . 3 2 pod P o d kątem w i d z e n i a kierunkiem Reinharda lato­ regionalnej Peescha i przy współpracy W o l f g a n g a R u d o l p h a — inwentaryzację narzędzi r y b a c k i c h , łodzi i środ­ ków transportu Przeprowadzone n a wybrzeżu badania Bałtyku równo w artykułach, j a k i większej p r a c y B a d a n i a ergologiczne i przyległych, nie n a d m o r s k i c h terenach. przyniosły bogaty materiał, który został zużytkowany z a ­ 33 . s k i e r o w a n e są p r z e d e w s z y s t k i m n a p r o b l e m regionalnego P o r . D. S t o c k m a n n , Z działalności..., s. 386. W. J a c o b e i t — R . Q u i e t z s c h , F o r s c h u n g e n zur bauerlichen Arbeit und Wirtschaft im Institut für deutsche Volkskunde Berlin. Stand und Aufgaben, D J b f V k , t. 11: 1965 s. 59—91; W. J a c o b e i t , D a s bauerliche Arbeitsgerat in den Museen der DDR, „Neue M u s e u m s k u n d e " , t. 6: 1963; t e n ż e , Schafhaítung u n d Schafer in Zentraleuropa bis zum Beginn des 20. Jahrhunderts, „Veroff. d. I n s t , f. dt. V k . " , t. 25: 1961; t e n ż e , Bauerliche Arbeit und Wirtschaft. Ein Beitrag zur Wissenschaftsgeschichte der deutschen Volkskunde, „Veroff. d. I n s t , f dt V k . " , t. 39: 1965. U . B e n t z i e n , Das Eindringen der Technik in die Lebenswelt der mecklenburgischen Landbevólkerung, B e r l i n 1961. U . B e n t z i e n , Der Pflug auf der Insel Rugen, „Greifswald-Stralsunder J a h r b u c h " , R. 3: 1963; t e n ż e , Der Haker, D J b f V k , R . 11: 1965, s. 16—34. W. J a c o b e i t , Intensification of International Cooperation in the Field of European Ethnography, „Current A n t h r o p o l o g y " , R . 5: 1964. R. W e i n h о 1 d, Stand und Aufgaben der Erforschung des Weinbaus im Saale—Unstrut—Gebiet, „Forschungen u n d F o r t s c h r i t t e " , t. 37: 1963; t e n ż e , Die ethnographische Erforschung des Weinbaus zwischen Saale und Elbe, „Acta E t h n o g r a p h i c a " , t. 12: 1963; „Ethnographia", t. 74: 1963; t e n ż e , Gemeinsamkeiten und Wechselbeziehungen zwischen der ungarischen und deutschen Weinkultur, [w:l Europa et Hungaria, B u d a p e s t 1965. R. P e e s с h, D i e Fischerkommünen auf Rugen und Hiddensee, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 28: 1961; W. R u d o l p h , D i e U b e r g a n g s f o r m e n zwischen Einbaum und Plankenboot an der südlichen Ostseeküste, B e r l i n 1965; t e n ż e , Handbuch der volkstümlichen Boote im óstlichen Niederdeutschland „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 4 1 : 1966. 2 7 2 8 29 30 3 1 3 2 33 �478 KRONIKA zróżnicowania między niemiecką a starosłowiańską kulturą między wybrzeżem Bałtyku, Ł a b ą Teoretycznej gadnieniem przenikania zjawisk i Dolną O d r ą . 3 4 do k u l t u r y m a t e r i a l n e j P e e s c h , który dał n a d t o p o p u l a r n o n a u k o w e 35 blemów W w punkcie styku po­ dyskusji nad z a ­ poświęcił u w a g ę R e i n h a r d w p r o w a d z e n i e do p o d s t a w o w y c h pro­ ergologii . 3G drezdeńskim ośrodku b a d a w c z y m F r i e d r i c h Sieber górniczą, prowadząc szczegółowe b a d a n i a , pracę metodologiczną . T e j samej 37 na podstawie problematyce K u b e g o . Tematyką górniczą z a j m u j e zajmował poświęcone się również H e l m u t 3 8 się tematyką których stworzył są s t u d i a poważną Siegfrieda W i l s d o r f , ogłaszając od 1959 г., przeważnie w górniczych, s p e c j a l i s t y c z n y c h w y d a w n i c t w a c h , ponad 3 9 dwa­ dzieścia h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n y c h artykułów. W s z y s t k i e te s t u d i a z z a k r e s u c o r a z bardziej stały r o z b u d o w y w u j ącego zebrane przez czej . N a d t o H . W i l s d o r f w 40 nakreślił przedmiot się międzynarodowo H . Wilsdorfa i i U. Uhlricha dwóch podstawowych, tegoż działu zakres górnictwa interesował się również К. nie z M. B a c h m a n n e m i F . S i e b e r e m Tematem w zakresie szczególnych r e g i o n a c h terenowych etnografii bibliografii domu metodologicznych etnografii . 41 Problematyką przeprowadził nych i gospodarczych artykułach z zakresu 4 43 sztuki ludowej . prowadzone Meklemburgii inwentaryzację w ponad zo­ górni­ E . F r i t z s c h , ogłaszając także artykuły w s p ó l ­ chłopskiego kraju. W górniczej etnografii z z a k r e s u rzemiosła ze szczególnym uwzględnieniem zajmował się R . W e i n h o l d i F . S i e b e r Badania działu w są p r z e z K a r l Baumgarten architektoniczną Instytut w podczas budynków po­ badań mieszkal­ 500 w s i a c h . J a k o r e z u l t a t t y c h badań ogłosił k i l k a R . P e e s c h , Ein altslawisches Relikt der materiellen Kultur im Gebiet zwischen Elbe und Oder, D J b f V k , t. 11: 1965 cz. 1, s. 137—155; W. Rudolph, Altere Entwicklungsstufen der Arbeitsgesellung auf kleinen Fischerbooten, DJbfVk, t. 11: 1965, s. 229—244. R . P e e s c h , D a s Geriit in der Arbeitswelt des Fischers, D J b f V k , t. 12: 1966, s. 26—36. R . P e e s c h , Holzgerat in seinen Urformen., „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 42: 1966. F . S i e b e r , Die bergmannische Lebenswelt ais Forschungsgegenstand der Volkskunde, D J b f V k , t. 5: 1959, s. 237—242. S . K u b e , Bergmannisches Familienleben in Genrebildern des 19. Jahrhunderts, D J b f V k , t. 4: 1958, s. 327—365; t e n ż e , Hausen, Wohnen und Siedeln der Bergleute im sachsischen Erzgebirge und seinem Vorland, D J b f V k , t. 5: 1959, s. 307—332; t e n ż e , Bergmannssage und Bilderbogen, D J b f V k , t. 8: 1962, s. 122—134; t e n ż e , Bergmannskostiim und Bergmannschmuck des sachsischen Kurfilrsten von 1678 ais Reprasentationsmittel des Bergmannischen, [w:] H . Winkelmann, Der Bergmannsschmuck Johann Georg II. von Sachsen, B o c h u m 1961. „Anschnitt", „Bergakademie", „Freib. F o r s c h . H e f t e " , „Stahleisen", „Indus t r i e l l e O r g a n i s a t i o n " , „Jahrbuch des S t a a t l . M u s . f. M i n . u. G e o l . D r e s d e n " . Montanethnographische Bibliographie 1945—1964, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 40: 1966. H . W i l s d o r f , Alte bergmannische Gebrauchsgraphik in ihrer volkskundlichen Aussage, D J b f V k , t. 11: 1965, s. 206—218, o r a z artykuł d r u k o w a n y w „Fests c h r i f t des S t a a t l . M u s . f. V k . " . K. E. F r i t z s c h , M . B a c h m a n n , Deutsches Spielzeug, B e r l i n 1965; ponadto zob. p u b l i k a c j e c y t o w a n e p r z e z D. S t o c k m a n n a , Z działalności..., s. 387. R . W e i n h o l d , Die „Zittauer-Schilsseln" im Staatlichen Museum für Volkskunst, „Letopis", S e r i a С, n r 6/7: 1963/1964 [1964], s. 124—137; t e n ż e , Zweck und Form, „Jahrbuch des Instituís für a n g e w a n d t K u n s í " , 1962, a nadío cyí. D . S t o c k m a n n , Z działalności s. 387; F . S i e b e r , Begriff und W e s e n d e r V o l k s k u n s t in der Volkskunstforschung, „Wissenschaftliche A n n a l e n " , t. 4 : 1955. T u t a j należy wymienić także a l b u m y W. L u с к i n g a, zob. S t o c k m a n n, Z działalności s. 391. 34 35 3 6 3 7 38 39 40 41 4 2 4 3 �479 KRONIKA publikacji . 4 4 Wspólnie z U . B e n t z i e n e m przeprowadził retrospektywną 1620 r. wyposażenia m e k l e m b u r s k i e j spodarki . W przygotowaniu 45 analizę od zagrody z p u n k t u widzenia budownictwa i go­ z n a j d u j e się a l b u m dotyczący m e k l e m b u r s k i e g o domu halowego. W Brandenburgii inwentaryzację sporządzając rozpoczęto w 1959 r. — pod k i e r u n k i e m W e r n e r a tradycyjnego inwentaryzację budownictwa architektoniczną bytków dawnego budownictwa. wił Radig 1965 r . W. w 4 6 wiejskiego. W Wyniki Przebadano i fotograficzną powyższych badaniach prac prowadzonych w Radiga około wielu typowych badawczych ośrodku zwrócono również uwagę n a b u d o w n i c t w o m i e s z k a l n e i gospodarcze — 180 w s i za­ przedsta­ drezdeńskim S a k s o n i i , któ­ r e m u s z e r e g p u b l i k a c j i poświęcił A l f r e d F i e d l e r . 47 D o b r ą orientację w s t a n i e badań n a d d o m e m chłopskim, p r o w a d z o n y c h mieckiej i Republice Demokratycznej, 1966 r. w y d a w n i c t w a dzący b a d a n i a opublikowane „kieszonkowe" K . B a u m g a r t e n a stępne, A . F i e d l e r , Saksonia, czasie. W s z y s c y dały badacze terenowe się problematyką Instytucie w Nie­ w 1965 i W. R a d i g a , 4 8 a dwa n a ­ ukażą się w najbliższym O. S c h m o l i t z k y , Turyngia, zajmujący w domu chłopskiego i p r o w a ­ na terenie Niemieckiej R e p u b l i k i Demokratycznej zgrupo­ w a n i są w s p e c j a l n e j K o m i s j i , działającej w r a m a c h I n s t y t u t u . N a d o r o c z n y c h s e s j a c h informują się w z a j e m n i e Powyższe b a d a n i a o prowadzonych badaniach i wymieniają doświadczenia. poszerzone są o problematykę urządzenia wnętrza i k u l t u r y m i e s z k a n i o w e j , do której należą p u b l i k a c j e F . S i e b e r a i S . N e u m a n n a 4Э , а К. Baum- garten przygotowuje syntetyczne opracowanie z z a k r e s u dawnej kultury mieszkanio­ wej na wsi. F . Sieber poszerza problematykę badawczą o zagadnienie zwyczajów i w a r u n k ó w życia . W a r t o j e d n a k zaznaczyć, że p u n k t ciężkości a k t u a l n i e p r o w a ­ 50 dzonych w tej d z i e d z i n i e badań s p o c z y w a n a k w e s t i i współczesnych kulturowych, przy c z y m n a plan pierwszy w y s u w a się z a g a d n i e n i e przeobrażeń analizy warun­ ków m i e s z k a n i o w y c h n a w s i . Pracą tą k i e r u j e P a v o l Nedo. W zakresie bibliografia prac bibliograficznych rejestrująca, której celem od 1958 r. p r o w a d z o n a jest wszechstronna jest etnograficzna informacja wszystkich K. B a u m g a r t e n , Wesen und Aufgabe der Gefiigeforschung, „Letopis", S e r i a C , n r 6/7: 1963/1964 [1964], s. 256—260; t e n ż e , Zimmermannswerk in Mecklen­ burg: Die Scheune, „Veroff. d. I n s t . f. V k . " , t. 26: 1961. K. B a u m g a r t e n , U . B e n t z i e n , Hoj und Wirtschaft der Ribnitzer Bauern, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 31: 1936. W. R a d i g , Gefiigestudien in Brandenburg, D J b f V k , t. 11: 1965, s. 156—172; t e n ż e , Stand und Aufgaben der Bauernhausforschung in Thüringen, Sachsen und Brandenburg, D J b f V k , t. 10: 1964, s. 147—162. A . F i e d l e r , D i e Hocheinfahrt. Zum Formenwendel sachsischer Scheunen in neuerer Zeit, „Letopis", S e r i a С, n r 6/7: 1963/1964 [1964], s. 261—271; t e n ż e , Die Abschaffung der mit Holz gejertigten Schornsteine in Sachsen, „Letopis", S e r i a C , n r 8: 1965, s. 7 4 — 9 8 ; t e n ż e , Kur sachsische Landsverordnungen des 16. bis 18. Jahrhunderts und ihre Einwirkung auf die landliche Bauweise, D J b V k , t. 11: 1965, cz. 1, s. 4 6 — 5 8 ; t e n ż e , Privates und kommunales Backen in Dórfern, „Abh a n d l u n g e n u n d B e r i c h t e des Staałlichen M u s e u m s für V o l k e r k u n d e i n D r e s d e n " t. 22: 1963; t e n ż e , Vo?i D a c h u n d Fach, „Sachsische H e i m a t b l a t t e r " , t. 6: 1960; t e n ż e , H o c h e i n f a h r t b e i S t a l l e n , „Sachsische H e i m a t b l a t t e r " , t. 8: 1962. K . B a u m g a r t e n , D a s B a u e r n h a u s i n Mecklenburg, B e r l i n 1965; W. R a ­ d i g , Das Bauernhaus in Brandenburg und im Mittelelbegębiet, B e r l i n 1966. S . N e u m a n n , L a d e u n d Koffer im b a u e r l i c h e n Mobiliár Westmecklenburgs, D J b f V k , t. 11: 1965 cz. 1, s. 123—136; p r a c e F . S i e b e r a c y t u j e S t o c k m a n n , Z działalności s. 387. F. S i e b e r , Aspekte der Brauchforschung, „Wiss. A n n a l e n " , t. 5: 1956; t e n ż e , Voire u n d volkstiimliche Moťiuiřc i m Festwerk des B a r o c k s a n h a r d von Dresdener Bildąuellen, „Veroff. d. I n s t . f. dt. V k . " , t. 21: 1960. 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 �480 KRONIKA placówek Z badawczych materiału für Instytutu uporządkowanego Volkskunde" publikuje o zamierzeniach według podziału przegląd i wynikach prac badawczych. rzeczowego „Deutsches w poszczególnych literatury obrębie Jahrbuch łów, odnoszących się bądź do t e m a t y k i danego t o m u , bądź do a k t u a l n y c h badawczych. Ponadto w zakresie bibliografii prowadzona jest n a u k o w e g o o stanie badań e t n o g r a f i c z n y c h w N i e m i e c k i e j nej, którą to akcją kieruje informacja Republice H . U h l r i c h . D o tego c e l u służy — międzynarodową Wildhabera (Bazylea) oprócz (Budapeszt) Dla Bibliographia uzupełnienia kowane dokumentacją. archiwum Wynikiem jej jest w y d a w a n a I n t e r n a t i o n a l e V o l k s k u n d l i c h e Bibliographie Historiae Rerum Rusticarum, etnograficznej, będące i liczące obecnie p o n a d 3000 zdjęć f o t o g r a f i c z n y c h P r z y g o t o w a n o do d r u k u w Zakładzie E t n o g r a f i i I H K M P A N w Z niem. tlum. 51 przez Gunsta opieką C. Kreuzberga . Krakowie Reinhard INSTYTUTU Roberta i Petera 1958 r. zostało zapocząt­ pod I. Nizińska DZIAŁALNOŚĆ publikacji współpraca Jnternationalis. źródeł a r c h i w a l n y c h i l i t e r a t u r y w ikonografii świata Demokratycz­ w dziale przeglądu l i t e r a t u r y „Deutsches J a h r b u c h für V o l k s k u n d e " — nad dzia­ planów IM. J U L I U S Z A L I P S A W Z A K R E S I E Peesch ETNOGRAFII GOSPODARCZEJ Prace z zakresu anglosaskich, Świadczą publikacje etnografii gospodarczej darzone zarówno E u r o p y , j a k i A m e r y k i , o t y m kongresy z okresu międzynarodowe, lat o s t a t n i c h W są współcześnie coraz większym sympozja, październiku sesje roku naukowe ubiegłego J u l i u s z a L i p s a zorganizował sesję naukową poświęconą etnografii sesji tej p r a c o w n i c y problematykę naukowi Instytutu badawczą, założenia przedstawili teoretyczne d u k c j i różnych działów g o s p o d a r k i oraz osiągnięcia j e d n e g o z działów etnografii Instytutu w chlarz zagadnień, między etnologii i n n y m i : kulturotwórczą bie określonego t y p u g o s p o d a r c z o - k u l t u r o w e g o , ludzkich o uprawianych gospodarki roślinach, f u n k c j e strefy t r o p i k a l n e j , np. w c d y oraz obejmuje rolę roślin Na dyskusji procesu pro­ etnobotaniki . 2 szeroki i zwierząt w poglądy i wiedzę określonych określonego pożywienia w wa­ obrę­ grup całokształcie i o w a d ó w w A u s t r a l i i . Współczesne 3 liczne zasygnalizowali gospodarczej: gospodarczej oraz Instytut im. i w sposoby a n a l i z y Problematyka krajach gospodarczej. referatach społeczeństw p i e r w o t n y c h najważniejsze zakresie w w zainteresowaniem. prace Zob. S t o c k m a n n , Z działalności s. 388. Między i n n y m i V I I Międzynarodowy K o n g r e s Botaników w 1954 r. w Paryżu powołał do życia specjalną sekcję etnobotaniczną; X X X I V Międzynarodowy K o n ­ gres Amerykanistów obradujący w W i e d n i u w 1960 r. wyodrębnił w specjalną grupę r e f e r a t y z z a k r e s u p r o b l e m a t y k i roślin u p r a w n y c h i zwierząt domowych, S e s j a Berlińska N i e m i e c k i e j A k a d e m i i N a u k z 1955 r. poświęcona była wyłącznie e t n o g r a f i i a g r a r n e j . P o r . A . K o w a l s k a - L e w i c k a , E t n o b o t a n i k a , „Etnografia P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 207—214. Beitrage zur Wirtschailsethnographie zum 50 Jahrigen Jubilaum des Julius Lips Instituís für Ethnologie und vergleichende Rechtssoziologie, „Sonderdruck aus W i s s e n s c h a f t l i c h e Z e i t s c h r i f t d e r Кяг1 M a r k s U n i v . " , L e i p z i g , z. 2: 1964. E . L i p s , Formen der religiósen Verehrung des Maises bei indianischen Bodenbauern, „Wissenschaftliche Z e i t s c h r i f t der K a r l M a r k s U n i v . " , L e i p z i g . R . 9: 1959/1960 ( G e s e l l s c h a f t s u n d S p r a c h w i s s e n s c h a f t l i c h e R e i h e , z. 2); E . L i p s , Ethno51 1 2 3 �481 KRONIKA prowadzone w I n s t y t u c i e J . L i p s a eksponują w b a d a n i a c h g o s p o d a r k i różnych ludów o d m i e n n y c h s t r e f k l i m a t y c z n y c h n i e t y l k o p r z e b i e g p r o c e s u p r o d u k c j i i jego w s z e c h ­ stronne uwarunkowanie, lecz społeczności. E t n o l o g o w i e cesu produkcji, grupy j a k i końcowy e t n i c z n e j . Znajomość z r o z u m i e n i a w i e l u faktów gospodarcze także według efektywne l i p s c y wyrażają j e j efekt gospodarki wyniki gospodarki pogląd, że zarówno określają właściwy w badanej pro­ stan rozwoju danej danego l u d u c z y s z c z e p u jest k l u c z e m do z d z i e d z i n y k u l t u r y społecznej E . Lips dla s a m przebieg społecznościach i duchowej. przedklasowych są Kompleksy równocześnie kompleksami kulturowymi. Wytyczne w oparciu do zamieszkującej Dane 0 analizy o znajomość dorzecze gospodarki stosunków rzeki Columbii językowe, a r c h e o l o g i c z n e związkach która zdobywanie 1 konsumpcję o m a w i a m a r g i n e s o w o . odżywczej tych dłuższy Północnej. terenów okres Treide indiańskiej świadczą dzieliła D. Treide wybiera wspólne jeden z domi­ pożywienia. Rozdział żywności, wymianę w którego obrębie odbywa kolejno się żywności, narzędzia p r a c y , organizację p r a c y , a w części działalności gospodarczej. i możliwości ności n a b a d a n y m D. ludności A n a l i z a składa się z 2 części, o b e j m u j e W ocenie d l a p r o d u k c j i żywności T r e i d e u s t a l a r o d z a j e tości opracował części A m e r y k i dotyczące przez środowisko geograficzne, proces z d o b y w a n i a wyniki zachodniej analizy ekonomicznej nujących działów g o s p o d a r k i : części p i e r w s z e j w i etnograficzne g e n e t y c z n y c h tej g r u p y , losy h i s t o r y c z n e . D o s w e j w myśliwsko-rybackiej gospodarczo-społecznych obszarze, bądź w małych ilościach, b a d a narzędzi środowiska naturalnego żywności z uwzględnieniem i c h w a r ­ konserwowania, okresy, w Analiza zawiera przydatności przestrzenne których rozmieszczenie żywność występuje zmienność podaży żywności w ocenę i c h e k o n o m i c z n e j w Akcja kolektywy produkcyjne żyw­ nadmiarze różnych wydajności. sezonach. zdobywania pożywienia u I n d i a n z d o r z e c z a C o l u m b i i m a c h a r a k t e r z o r g a n i z o w a n y . l o n y c h s e z o n a c h tworzą się s p e c j a l n e cały drugiej W okreś­ i wyłania się t e c h ­ n i c z n e k i e r o w n i c t w o . E f e k t końcowy p r o d u k c j i żywności i l u s t r u j e T r e i d e n i e t y l k o d a n y m i l i c z b o w y m i , l e c z także f a k t a m i ilustrującymi t r y b życia I n d i a n , stopę ży­ ciową, sposoby w y r ó w n y w a n i a w s z e l k i c h kryzysów żywnościowych, z b y t nadwyżek produkcyjnych o r a z związany z t y m p r o b l e m Gospodarkę Liedtke. W rolniczą strefy swej analizie a organizacją materialnych dąży tropikalnej do w y k r y c i a społeczną. zróżnicowania opracował związku Rozważania społecznego. analitycznie pomiędzy metodyczne dwóch g r u p zagadnień: p r z e d m i o t u p r o d u k c j i oraz samego odnosi przebiegu tym bowiem związanych określenie p r z e d e wiąże z a g a d n i e n i a w s z y s t k i m wielkości pola natury uprawy. społecznej, i n t e r e s u j e z k a r c z u n k i e m , dzięki którym otrzymuje dóbr autor procesu d u k c j i łącznie z j e j e f e k t a m i e k o n o m i c z n y m i . W obrębie p i e r w s z e j g r u p y autor p o s t u l u j e Wolfgang produkcją Z zagadnień ustaleniem go n p . z a k r e s się pole u p r a w n e do pro­ w prac strefie t r o p i k a l n e j , gęstość z a l u d n i e n i a , t j . k o n c e n t r a c j a ludności n a określonych o b s z a r a c h . B a d a rozłożenie w k ł a d u p r a c y potrzebnego n a u p r a w ę d a n e j rośliny w ciągu całego r o k u . Zagęszczenie l u b równomierne rozłożenie w c z a s i e punktów k u l m i n a c y j n y c h w cyklu prac produkcyjnych wpływa n a wielkość i ilość a w dalszej k o n s e k w e n c j i n a t w o r z e n i e się g r u p z a w o d o w y c h ny cykl prac produkcyjnych może decydować grup produkcyjnych, i osadniczych. R o c z ­ o podejmowaniu sezonowych prac Zogrie und Kulturpflanzforschung, [w:] Berichte und Mitteilungen Aus dem Institut für Kulturpjlanzforschung, A k a d e m i e - V e r l a g , B e r l i n 1962; H . R e i m, Die Insektenndhrung der A t i s t r a l i s c h e n Ureinwohner, Eine Studie zur Frühgeschichte menschlicher Wirtschaft und Ernahrung, A k a d e m i e - V e r l a g , B e r l i n 1962. 31 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I �482 KRONIKA dodatkowych n a t e r e n a c h sąsiednich, o w y p r a w a c h wojennych i handlowych albo możliwości t a k i c h zupełnie n i e daje. A n a l i z o w a n a j e s t także p r z e z L i e d t k e g o długo­ trwałość okresu wegetacji uprawianych roślin, jakość gleby, trwałość produktu, która może decydować o r o b i e n i u zapasów i w p ł y w a ć n a stabilizację życiową d a n e j społeczności o r a z t w o r z e n i e się w i e l k i c h osiedli. Odstęp c z a s u pomiędzy k o l e j n y m i żniwami w r o c z n y m c y k l u u p r a w y d e c y d u j e o wartości danego p r o d u k t u , a w d a l ­ szej k o n s e k w e n c j i w p ł y w a na powstanie odrobków. w znikomy. w Udział Np. Ameryce sprzętu stosunkowo Środkowej rozwoju prymitywne umożliwiły j e d n o s t r o n n y c h zależności produkcji rolniczej narzędzia duże strefy stosowane zagęszczenie przy ludności, i n n y c h t e r e n a c h możliwe j e s t w e d ł u g L i e d t k e g o dopiero gospodarczych tropikalnej uprawie które jest roślin na wielu przy w y s o k i m stanie roz­ w o j u społecznego. Specyficzne cechy określonych roślin mogą wywierać wpływ na społeczną strukturę o r g a n i z a c j i określonych g r u p l u d z k i c h . Np. rośliny zbożowe można bez trudu przechowywać; w okres jako najbardziej stencji jest uprawa szą formą pracy przymusu pracy, rocznym cyklu uprawy pracochłonny. W zbóż, w jeden egzy­ obcej produkcyjnego poddana jest przez roślin pracochłonnych siły dalszych konsekwencjach w d a n y m społeczeństwie u s t r o j u feudalnego. ona b o w i e m tych okresach najbardziej jest w y k o r z y s t y w a n i e co w z a z n a c z a się społecznościach, w których podstawą roboczej, prowadzi a najrentowniej- nawet stosowanie do wykształcenia się P r a c a w y k o n y w a n a w okresie szczytu Liedtkego specjalnie wnikliwej analizie, m a b a r d z o wysoką wartość: umożliwia powiększenie t e r e n u u p r a w y bądź osiągnięcie nadwyżek p r o d u k c y j n y c h . W y t y c z n e do a n a l i z y g o s p o d a r k i nomadów n a o b s z a r z e s u c h y c h stepów i pół- pustyń w A f r y c e o p r a c o w a l i H . G . S c h i n k e l i W . L i e d t k e . W b a d a n i a c h gospodarki nomadów afrykańskich w i n n o się w e d ł u g autorów uwzględniać również historię go l u d u , s z c z e p u c z y grupy, dzi, np. N a n d i specyficznych w Kenii, Hasnar w Kordofanie, sytuacji, jak rabunku, noma­ stają się r o l n i k a m i pod w p ł y w e m karnych ekspedycji kolonizatorów, powstań itp. Gospodarkę nomadów afrykańskich hamują i ograniczają g e o g r a f i c z n i e : tse, b r a k ise fizjologiczne pastwisk, dane­ z n a n e są b o w i e m z t e r e n u A f r y k i f a k t y , że d a w n i brak soli, s p e c y f i c z n a roślinność u zwierząt, b u d o w a geologiczna wywołująca podłoża. W i e l k i e mucha zaburzenia straty w hodowli powodują e p i d e m i e i c h o r o b y bydła, s i l n e w i a t r y niszczące roślinność. S a m a g o s p o ­ darka nomadów denudację zawiera gleb, plagę w sobie much, a w szereg elementów dziedzinie destrukcyjnych, stosunków społecznych zakłócenia w y w o ł a n e l i c z n y m i kradzieżami i r a b u n k a m i bydła. P a s t e r z w dążeniu do z a b e z p i e c z e n i a się p r z e d wszystkimi wymienionymi powoduje wprowadza afrykański stratami stara się posiadać s t a l e j a k n a j l i c z n i e j s z e s t a d a , p o m i m o iż n i e w y k o r z y s t u j e i c h w s z e c h ­ s t r o n n i e . G o s p o d a r k a nomadów w y m a g a wania s t a d . Społeczną konsekwencją z n a c z n e j ilości rąk r o b o c z y c h do p i l n o w a - tego f a k t u jest pozostawanie d z i n a c h , występowanie w i e l k i c h r o d z i n , p r z y j m o w a n i e pasterskiej (np. rolnicy sajów), k u p o w a n i e Kikuju przyjmowani narzeczonej, wpływające do społeczności dodatnio synów w pasterskiej n a stabilizację Mas- małżeństwa. Odnośnie do p r a c e t n o b o t a n i c z n y c h etnologowie l i p s c y w y s u w a j ą własne d e r a t y . Uważają, że p r a c e te w i n n y ro­ o b c y c h g r u p do społeczności dawać odpowiedź n a p y t a n i e , w j a k i dezy­ sposób występowanie określonych gatunków roślin może kształtować życie d u c h o w e i m a ­ t e r i a l n e określonej społeczności. G r u p y d a r c z y c h rozwijają staw gospodarczych Wprowadzenie ludności o o d m i e n n y c h p o d s t a w a c h się w sposób o d m i e n n y może nowych być jako grupy uwarunkowana roślin do u p r a w y gospo­ e t n i c z n e . Odmienność rodzajem uprawianych p r z y c z y n i a się do z m i a n w pod­ roślin. gospodarce �483 KRONIKA i światopoglądzie danej grupy ludzkiej. Odmienność problemów wymagających rozwiązania w t r a k c i e p r o c e s u p r o d u k c j i s p r a w i a , że powoływane są do życia o d ­ m i e n n e reguły i n o r m y p r a w a zwyczajowego*. Jadwiga WĘGIERSKIE MUZEA Etnographisćhe Wydawnictwo Kucharska ETNOGRAFICZNE Sammlungen der Museen in Ungarn wydane w 1964 r. z a w i e r a materiały dotyczące węgierskich muzeów e t n o g r a f i c z n y c h i o m a ­ wia główne k i e r u n k i i c h działalności. O b o k liczebnego podana s p i s u zbiorów muzealnych j e s t s p e c y f i k a każdego z n i c h . C e l e m n i n i e j s z e g o artykułu j e s t czytelników z problematyką naukową zagadnieniem wystaw zapoznanie związaną ze z b i o r a m i e t n o g r a f i c z n y m i etnograficznych w oraz salach ekspozycyjnych i na wolnym po­ wietrzu. Poznanie łości organizacji zagadnienia. muzeów Wszystkie Oświaty i Szkolnictwa Muzeum Krajowe, zajmuje węgierskich muzea Wyższego. n a lepsze podlegają Budapeszteńskie zrozumienie c a ­ Ministerstwu Muzeum Kultury, Etnograficzne, się z b i e r a n i e m materiałów w całym k r a j u , a podlega M i n i s t e r s t w u . M u z e a prowincjonalne Wojewódzkie R a d y N a r o d o w e . Z b i o r y jowym pozwoli węgierskie i wojewódzkie są u t r z y m y w a n e etnograficzne znajdują przez się w M u z e u m Kra­ o r a z w 45 i n n y c h m u z e a c h — wojewódzkich i p r o w i n c j o n a l n y c h . W m u z e a c h Węgier p r a c u j e łącznie 65 etnografów, w t y m 30 w M u z e u m jowym wej. w B u d a p e s z c i e . Należało znaleźć sposób s k o o r d y n o w a n i a Ministerstwo Krajowemu kraju. w tzw. finansowo K u l t u r y , Oświaty i S z k o l n i c t w a Wyższego kierownictwo Muzeum to zakresie badań się wyłącznie ich pracy powierzyło Muzeurn, badań e t n o g r a f i c z n y c h z z a k r e s u m u z e a l n i c t w a w swoją działalność n a d kulturą zbieraniem koordynacyjną materialną, obiektów rozwija ponieważ przede większość całym wszystkim muzeów zajmuje z tej d z i e d z i n y . Działalność t a polega n a u s t a l e n i u z a k r e s u ważniejszych p r a c b a d a w c z y c h Kra­ nauko­ m. in. i kolekcjonerskich oraz uzga­ d n i a n i u planów badań n a zwoływanych w t y m c e l u k o n f e r e n c j a c h . Etnografowie postawili prace węgierscy w ostatnich latach jako zagadnienie badawcze zbieranie i narzędzi rolniczych. przyniosły w s i s z y b k i e przekształcanie się g o s p o d a r k i pierwszoplanowe Współczesne czasy r o l n e j , należy więc j a k n a j ­ prędzej zinwentaryzować i zebrać istniejące j e s z c z e t r a d y c y j n e narzędzia r o l n i c z e . Zbieranie t r a d y c y j n y c h narzędzi pozwoliło n a k i l k a k r o t n e zwiększenie dotyczących tego p r o b l e m u w Budapeszteńskim n y c h większych e t n o g r a f i c z n y c h S z y b k i e tempo r o z w o j u nych materiałów Etnograficznym i 40 i n ­ prowincjonalnych. r o l n i c t w a , m e c h a n i z a c j a i z a n i k a n i e narzędzi t r a d y c y j ­ przyczyniło się do tego, że p r z e d s t a w i c i e l e się b a d a n i e m temat zbiorach Muzeum różnych dziedzin zainteresowali narzędzi r o l n i c z y c h . E k s p o n a t y , zdjęcia, n o t a t k i i l i t e r a t u r a n a t e n znalazły się dzięki odnaleźć t y c h materiałów, temu w badacz różnych i n s t y t u c j a c h . Często n i e był w n i e można s t a n i e zebrać, opracować, było porównać w s z y s t k i c h istniejących d a n y c h dotyczących tego t e m a t u i mógł się opierać t y l k o na pewnej powstało i c h części. W Węgierskie c e l u umożliwienia Archiwum Narzędzi Zgromadzono t a m wszystkie zebrane rozwiązania Rolniczych tego p r o b l e m u przy Muzeum w 1962 r. Rolniczym. opisy i fotografie narzędzi r o l n i c z y c h . S u k c e - P o t w i e r d z e n i e m tego są w y n i k i p r a c p r o w a d z o n y c h w Zakładzie E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Łódzkiego n a d rybołówstwem zespołowym w e w s i a c h r y b a c k i c h Pół. H e l s k i e g o i w s i a c h r y b a c k o - r o l n i c z y c h z a p l e c z a Półwyspu. 4 �484 KRONIKA s e m tego a r c h i w u m j e s t k a r t o t e k a k i l k u tysięcy p o z y c j i , która j e s t do d y s p o z y c j i badaczy. Większość ta w y k o n a n a zebranych materiałów jest owocem pracy etnografów. po r a z p i e r w s z y w n a s z y m k r a j u w y w o ł a ł a poważne Praca zainteresowanie w całej E u r o p i e . W kwietniu dyskutowano 1964 r. odbyła się k o n f e r e n c j a na której w s z y s c y p r z e d s t a w i c i e l e krajów biorą­ p o s t a n o w i l i rozpocząć podobne p r a c e u siebie w kraju. nad t y m problemem, c y c h udział w k o n f e r e n c j i i prawie O d b y w a j ą c y się w s i e r p n i u 1964 r. w M o s k w i e pologiczny zajmował się również p r o b l e m e m etnografów 10 krajów, V I I Kongres Etnologiczny i A n t r o ­ założenia a r c h i w u m i zalecał częcie p r a c w t y c h k r a j a c h , gdzie są po t e m u możliwości f i n a n s o w e Węgierscy e t n o g r a f o w i e - m u z e o l o d z y rozpo­ i personalne. osiągnęli poważne s u k c e s y n i e t y l k o w p r a c a c h 0 wąskim z a k r e s i e , l e c z również w s k a l i k r a j o w e j . Jedną z f o r m szczególnych w s i l u b g r u p e t n i c z n y c h . N a j b a r d z i e j charakterystyczna z tych j e s t próba rialnej zebrania nizinnej przez wsi Krajowe Atány, Zebrano tam w Zebrany materiał p o z w o l i Muzeum położonej w s u m i e około 3000 p o z y c j i — na wydanie w tylko gdzie etnografowie opracowania mate­ województwie Heves. rolnictwa. czasie opracowania p r z e z m u z e a w sześciu podobne ale i zorganizowanie po­ prac całości k u l t u r y w większość z n i c h d o t y c z y przeprowadzili naukowe, gór najbliższym m i e książki. I n i c j a t y w a t a została podjęta Węgier, etnograficzne pobliżu jest badanie badania, wystaw w for­ miejscowościach umożliwiające z zebranych nie ekspona­ tów. 75—80°/o katedrach etnografów 1 w Grupie w węgierskich uniwersyteckich: w pracuje Budapeszcie m u z e a c h biorą także udział w pracach zaliczyć o p r a c o w a n i e podpunktów. badawczych Węgier Badanie i przy zostało pozostali Szeged (1), w Akademii etnograficznych w Węgierskiego A t l a s u A n k i e t a służąca z a materiał wyjściowy wiele muzeach, Badań E t n o g r a f i c z n y c h p r z y Węgierskiej t y c h p r a c należy i w (2), w w Nauk. i wydawania skali krajowej. zakresie. Atlasu. zakończone Oprócz p r a c Na przykład rozpoczęto N i z i n i e Węgierskiej, która o b e j m u j e w odbywało 1965 r. prowadzonych prowadzą pracę Do do A t l a s u z a w i e r a 200 głównych pytań użyciu a n k i e t etnografowie-muzealnicy (1), Zatrudnieni Etnograficznego. się w Przez 250 p u n k t a c h następne będzie się przeprowadzać p r a c e k o n t r o l n e , po których przystąpi się do graficznym czterech Debrecen przy prace Węgierskim Atlasie kartograficzne nad Atlasem dwa lata redagowania w województwa Etno­ mniejszym Szolnok na b a d a n i a w e w s z y s t k i c h 65 w s i a c h województwa. L i c z b a mieszkańców przeciętnej w s i n a N i z i n i e Węgierskiej w y n o s i od 5 do 10 t y s . T e m a t y k a ankiet A t l a s u Województwa Wielkiego Atlasu Etnograficznego. Szolnok pokrywa Rozpoczęto również się częściowo z tematyką prace nad Atlasem woje­ wództwa B a r a n y a n a płd.-wsch. Węgrzech. Największym z a d a n i e m , j a k i e stoi p r z e d etnografią węgierską, j e s t opracowanie n o w e g o podręcznika e t n o g r a f i i Węgier. Najważniejszą Wągier, wydana syntezą w kultury dzące doskonałe monografie nowej, w prawdopodobnie kilku ludowej Węgier 6—8-tomowej syntezy. Książka wycho­ i wydania zupełnie zapewne wydana będzie będzie n a 3 z a s a d n i c z e działy: kulturę kulturę społeczną i kulturę duchową. O b e c n i e i jeżeli n i e nastąpią od tego c z a s u oraz stworzyły konieczność o p r a c o w a n i a językach. P o d z i e l o n a Etnografia jest czterotomowa 1934 r. O l b r z y m i materiał z e b r a n y p r a c e są w s t a d i u m okoliczności opóźniające, to w s z y s t k i e t o m y materialną, organizacyjnym ukażą się w l a ­ t a c h 1970—1972. Rzecz jasna, w problemów, którymi ramach krótkiego zajmują się artykułu węgierscy n i e sposób wymienić wszystkich etnografowie-muzeolodzy. Należy �485 KRONIKA jednak wspomnieć monografia pługa, o w i e l k i c h monografiach uprawy przez nich t y t o n i u , k u k u r y d z y , strojów opracowanych, ludowych, j a k np. c e r a m i k i itd., które a l b o się już ukazały, albo ukażą się w najbliższym czasie. Istnieją wystarczające wydawnictw możliwości wydawania c e n t r a l n y c h , j a k „Etnographia" w prac etnograficznych. języku węgierskim Oprócz i „Acta g r a p h i c a " w językach o b c y c h , K r a j o w e M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w y d a j e Etno- dwie więk­ sze serie w y d a w n i c z e : „Biuletyn E t n o g r a f i c z n y " (Néprajzi Ěrtesító), zawierający głównie opracowania naukowe; „Wiadomości E t n o g r a f i c z n e " (Néprajzi Kozlemények), w których p u b l i k u j e się materiały źródłowe. 12 muzeów p r o w i n c j o n a l n y c h w y d a j e r o c z n i k i , w których również publikowane są p r a c e e t n o g r a f i c z n e . Prócz tego każde m u z e u m wojewódzkie w y d a j e zealne, w których poważne m i e j s c e zajmują Z akcją etnografami zbieracką współpracuje kieruje około Krajowe 1000 zbieraczy-amatorów. Muzeum serie m u ­ artykuły z d z i e d z i n y etnografii. Etnograficzne. Na Tą społeczną organizowane kon­ k u r s y nadesłano p r a c e liczące w s u m i e kilkanaście tysięcy s t r o n ; wypłacono n a ­ g r o d y o łącznej wysokości p o n a d 100 t y s . forintów. W rami jest redakcja Biuletynu Archiwalnego stałym k o n t a k c i e z a m a t o ­ Krajowego Muzeum Etnograficznego (Adattári Ěrtesító). Okresowe nim wystawy kierownictwem jeden etnograficzne Ministerstwa z departamentów wo-Muzealna których zajmuje zajmuje się s t e r s t w o . Działalność są c e n t r a l n i e . P o d bezpośred­ Centrala Oświatowo-Muzealna, się o r g a n i z o w a n i e m również scenariusze opracowane organizowane pracuje organizacją stałych są p r z e z M u z e u m C e n t r a l i sprawiła, wystaw. że p o z i o m Centrala wystaw etnograficznych, i zaakceptowane wystaw której Oświato­ przez Mini­ prowincjonalnych nie różni się od w y s t a w stołecznych. Inną ekspozycje korzyścią z i s t n i e n i a stałego personelu projektującego j e s t z m n i e j s z e n i e kosztów własnych. K o s z t y byłyby g d y b y z a t r u d n i a n o pracowników d o r y w c z o . W i wykonującego z n a c z n i e większe, t e n sposób zaoszczędzono pieniądze, które pozwalają n a urządzenie r o c z n i e d w u k r o t n i e większej ilości e k s p o z y c j i . W y ­ s t a w y etnograficzne organizowane są głównie w m u z e a c h p r o w i n c j o n a l n y c h . Wy­ n i k a to z trudności l o k a l o w y c h Budapeszteńskiego M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o , które n i e m a gdzie pomieścić b o g a t y c h zbiorów; s a l e w y s t a w o w e magazyny. S y t u a c j a polepszy się, gdy Muzeum znajdzie Z a m k u Królewskiego, którego o d b u d o w a zakończy się w zostały z a m i e n i o n e n a pomieszczenie w części 1970 r. P o p r z e n i e s i e n i u się do n o w e j s i e d z i b y M u z e u m o t r z y m a powierzchnię użytkową t r z y k r o t n i e większą od p o s i a d a n e j (14 000 m ) , co p o z w o l i n a z o r g a n i z o w a n i e stałej e k s p o z y c j i z m a t e ­ 2 riałów węgierskich i e g z o t y c z n y c h . Węgierskie w y s t a w y e t n o g r a f i c z n e dzielą się n a w y s t a w y o b j a z d o w e , okresowe i stałe. W y s t a w y o b j a z d o w e o r g a n i z u j e C e n t r a l a O ś w i a t o w o - M u z e a l n a z materiałów Budapeszteńskiego M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o i i n n y c h muzeów k r a j o w y c h . S c e n a ­ riusz w y s t a w opracowuje Muzeum Krajowe, wykonuje Departament Wykonywania W y s t a w , a trasę o b j a z d u u s t a l a D e p a r t a m e n t P r o p a g a n d y Oświatowo-Muzealnej. E k s p o n o w a n i e t y c h w y s t a w o d b y w a się przeważnie w m u z e a c h p r o w i n c j o n a l n y c h i d o m a c h k u l t u r y . R o z p a t r u j e się możliwość, a b y m u z e a wojewódzkie również o r ­ ganizowały w y s t a w y o b j a z d o w e obejmujące zasięgiem cały k r a j . M u z e a węgierskie organizują r o c z n i e 150—200 e t n o g r a f i c z n y c h w y s t a w o k r e ­ s o w y c h . Tematyką w y s t a w y o k r e s o w e j może być n a przykład s z t u k a l u d o w a j e d n e j w s i , w y r o b y z j e d n e g o ośrodka g a r n c a r s k i e g o , t k a n i n y j e d n e g o r e g i o n u , w y t w o r y �486 KRONIKA Jednego a r t y s t y ludowego. N a wystawach n i e k i e d y także rzemiosło, n p . b e d n a r s t w o , eksponuje Największą w y s t a w ą okresową była p r z e k r o j o w a s z t u k i węgierskiej, o t w a r t a w się głównie w y r ó b pierników, l e c i e 1962 r. w sztukę ludową, farbiarstwo. wystawa tradycyjnej ludowej B u d a p e s z c i e , urządzona ze zbiorów m u z e u m stołecznego. O dużym z a i n t e r e s o w a n i u w y s t a w ą świadczy fakt, że w ciągu dwóch miesięcy (sierpień—wrzesień) zwiedziło ją p o n a d 100 t y s . osób. Urządzenie w y s t a w stałych, n i e z m i e n i a n y c h w ciągu 6—10 l a t w y m a g a ranności i odpowiedzialności, taką w y s t a w ę oglądają Bardzo Mimo trudnym problemem że n a Węgrzech wystaw powszechnie materiałów e t n o g r a f i c z n y c h p r a w i e o w i e l e większej s e t k i tysięcy etnograficznych uważa jest się etnografię sta­ zwiedzających. i c h historyczność. z a naukę historyczną, n i e sposób eksponować w p r z e k r o j u h i s t o r y c z ­ n y m . Większość materiałów, j a k i e m a m y , p o c h o d z i z 2 połowy X I X i X X w. Z p o ­ p r z e d n i c h okresów p r a w i e n i c się n i e zachowało. E t n o g r a f o w i e - m u z e o l o d z y w ostatnim Bardzo dwudziestoleciu trudno jest zbierają organizować obiekty wystawę z punktu historyczną widzenia dopiero historycznego. z eksponatów, które były z b i e r a n e b e z u m i e j s c o w i e n i a i c h w czasie. P r o b l e m t e n s t a r a m y się rozwiązać w t e n sposób, że brakujące e k s p o n a t y są uzupełniane p l a n s z a m i . J e s t to k o m p r o m i s , n a który m u s i m y iść m i m o s z e r o k o rozwiniętej akcji zbierackiej. Z z a g a d n i e n i e m historyczności e t n o g r a f i i wiąże się p r o b l e m , c z y m a m y zować samodzielne w y s t a w y etnograficzne, kazywać w r a m a c h w y s t a w w Krajowym zbiory Muzeum etnograficzne, historycznych. Problem Etnograficznym w t e n n i e występuje Budapeszcie, które organi­ etnograficzny wystaw, pragnie aby w H i s t o r y c y argumentują, posiada wyłącznie pokazywać materiał e t n o g r a f i c z n y w t e n sposób podkreślić że ukazując pełen rozwój odrębny charakter Więk­ formie etnografii. historyczny regionu należy o b r a z kształtowania się życia chłopów, co p r z y o d e r w a n i u materiałów po­ oczywiście ale w m u z e a c h p r o w i n c j o n a l n y c h j e s t n a d a l o t w a r t y . szość etnografów-muzeologów oddzielnych c z y r a c z e j materiał dać etnograficz­ n y c h od całości z a g a d n i e n i a zubaża ekspozycję. T w i e r d z e n i e to j e s t n a p e w n o słusz­ ne t e o r e t y c z n i e ; w p r a k t y c e j e d n a k z a s t o s o w a n i e się do niego n i e j e s t t a k i e proste. W m u z e a c h prowincjonalnych sale w y s t a w o w e są z b y t małe. N a w y s t a w y stałe, obrazujące r e g i o n objęty z b i o r e m , składają się materiały a r c h e o l o g i c z n e , h i s t o r y c z ­ ne, etnograficzne, p r z y r o d n i c z e , dotyczące r u c h u robotniczego, z h i s t o r i i s z t u k i i l i t e r a t u r y . T a k więc z b i o r y e t n o g r a f i c z n e sposobami. czasów wtedy w W Muzeum, współczesnych, nie jest Szeged które n i e p o s i a d a w y s t a w y materiał to w y s t a w a wystawa pantofli łówstwo, w Debrecen zwiedzający poznają całościowa, i pokazany rolnictwo, występuje oddzielnie. t y l k o obrazująca hodowla materiały się dwoma h i s t o r y c z n e j od X V I I I specyfikę wyrób tych pantofli; materiał e t n o g r a f i c z n y na w y s t a w a c h sztuki ludowej. wystawy etnograficzny a także eksponuje i pasterstwo. Przy w regionu, Szekszárd t y m typie tylko fragmentarycznie, T a m gdzie materiał e t n o g r a f i c z n y np. rybo­ wystaw podobnie j a k j e s t włączony do h i s t o r y c z n e j , p o k a z u j e się przeważnie o b i e k t y dotyczące p r o d u k c j i t u a l n i e urządzenia wnętrz. I n n e d z i e d z i n y k u l t u r y l u d o w e j w. do Najczęściej ewen­ (wyżywienie, z w y c z a j e , s z t u k a l u d o w a ) n i e są p o k a z a n e . D o t y c h c z a s o w e e k s p e r y m e n t y urządzania w y s t a w teriałem właściwy ficzna etnograficznym uzupełnić bardzo (np. Miskolcu, ubogie materiały dużo t r a c i . T r z e b a jeszcze najodpowiedniejszego E t n o g r a f i a węgierska wania w kultury ludowej. czasów h i s t o r y c z n y c h łącznie z m a ­ Székesféhérvar) współczesnych, pozwoliły ale strona w sposób etnogra­ stwierdzić, że n a t y m o d c i n k u n i e znaleźliśmy rozwiązania. dużo u w a g i poświęciła problemowi klasowego zróżnico­ P o d t y m kątem odbywało się z b i e r a n i e obiektów, w t e n sposób powstały z b i o r y w s p o m n i a n e g o wyżej K r a j o w e g o Muzeum Etnograficznego. �487 KRONIKA Wtedy to w obrębie j e d n e j w s i ustalono s i e d e m różnych w a r s t w . Bardzo j e s t pokazać zróżnicowanie k l a s o w e k u l t u r y m a t e r i a l n e j n a w y s t a w a c h nych, t y m bardziej Nieliczne kliwej że może to prowadzić do s c h e m a t y z m u . wystawy, dzona w K r a j o w y m trudno etnograficz­ np. w y s t a w a Muzeum i starannej pracy naukowej w a n i e w s i . Najważniejszym kultury ludowej jednej w s i Tiszaigar, urzą­ E t n o g r a f i c z n y m w 1950 r o k u , świadczą, że p r z y można n a w y s t a w i e pokazać k l a s o w e wni­ zróżnico­ z a g a d n i e n i e m j e s t to, by zwiedzający w y s t a w ę n i e czuł sztuczności takiego rozwiązania. Poziom wystaw sobu eksponowania, dzeniu wystawy. e t n o g r a f i c z n y c h podniosły d y s k u s j e , dotyczące t e m a t y k i i s p o ­ prowadzone raźnego p o l e p s z e n i a Innym otwarto treści w y s t a w ważnym szwedzkiego, obecnie założonego Muzeum na seminariach organizowanych D y s k u s j e te są n i e k i e d y p u b l i k o w a n e . etnograficznych. problemem w p r z e d i po urzą­ Przyczyniło się to do w y ­ 1891 г., jest Węgry Etnograficzne n a wolnym węgierski były skansen. pierwszym a t r a k c y j n a była „wieś e t n o g r a f i c z n a " . łupy i b u d y n k i gospodarcze. wielkie wystawy, 24 c h a ­ Wieś t a przedstawiała n i e t y l k o b u d o w n i c t w o węgier­ itd.) żyjących zakończeniu w y s t a w y m u Muzeum którym Eksponowano s k i e , l e c z również b u d o w n i c t w o s k i e , słowackie skansenu w p o w i e t r z u . N a Węgrzech r o k 1896 był r o k i e m m i l e n i j n y m , w r a m a c h obchodów tysiąclecia o r g a n i z o w a n o z których n a j b a r d z i e j Obok krajem, i n n y c h narodowości ( n i e m i e c k i e , rumuńskie, n a t e r e n i e Węgier. Niestety chałupy te w zostały r o z e b r a n e , a urządzenie wnętrz p r z e k a z a n o serb­ r o k po Krajowe­ Etnograficznemu. W o k r e s i e międzywojennym p r o b l e m węgierskiego s k a n s e n u pozostał w s t a d i u m wstępnym. M i m o że w i e l u etnografów uważało z a słuszne p o w s t a n i e zeum, n i e założono Jedynie przy dwóch s a g y a r m a t , Veszprém) p o s t a w i o n o dwie chałupy. Po wyzwoleniu W go. muzeach takiego m u ­ prowincjonalnych zaczęto z n o w u zastanawiać się n a d z o r g a n i z o w a n i e m (Balas- skansenu. o s t a t n i c h l a t a c h zapadła już d e c y z j a n a najwyższym s z c z e b l u i rozpoczęto kusję. W o k r e s i e najbliższych pięciu l a t p o w s t a n i e dys­ s k a n s e n w z i e l o n e j strefie B u ­ dapesztu. Rozwiązanie p r o b l e m u założenia c e n t r a l n e g o przy muzeach prowincjonalnych tektonicznych zostaje przystosowanych wości, n p . b u d y n e k - o b i e k t pozostaje tem, czasie którego używano w skansenu posuwa się pomału, a l e a l b o pod i c h opieką c o r a z więcej obiektów do z w i e d z a n i a . Istnieje tam wiele archi­ możli­ n a m i e j s c u , j e g o wnętrze urządza się sprzę­ budowania obiektu. Nie są to tylko budynki m i e s z k a l n e ( j a k w Parád, T i s z a c s e g e , Sukoró), l e c z i w i e j s k i e b u d y n k i o p r z e z n a ­ czeniu produkcyjnym (Pápa — w a r s z t a t f a r b i a r s k i , Verpelét — w a r s z t a t Szegvár — w i a t r a k , S z a r v a s — młyn, Ráckeve — młyn w o d n y ) . obiektów j e s t dosyć s k o m p l i k o w a n e , j e d e n p r a c o w n i k . Dużo b a r d z i e j ponieważ w kowalski, Utrzymanie każdym b u d y n k u k o r z y s t n a j e s t s y t u a c j a , gdy cała wieś j e s t tem muzealnym, tak j a k T i h a n y nad Balatonem tych powinien być obiek­ — k i l k a domów r y b a c k i c h , H o l - lókó — k i l k a chałup i kościół. m e t o d a polega n a s k o n c e n t r o w a n i u obiektów a r c h i t e k t o n i c z n y c h w jed­ n y m m i e j s c u . O s t a t n i o n a podwórzu M u z e u m w Kiskunfélegyháza p o s t a w i o n o Druga wia­ trak, n a podwórzu Muzeum w Pécs postawiono n a największą skalę rozpoczęto w Zalaegers.zeg, urządzeniu m i e j s c o w e g o całość b u d o w n i c t w a Tłum, z skansenu, w którym kilka małych gdzie p r o w a d z i za kilka obiektów. Próbę się już p r a c e l a t będzie można przy oglądać c h a r a k t e r y s t y c z n e g o d l a tego r e g i o n u . węgierskiego Gyongyi Béni �488 KRONIKA MUZEA Do I I wojny niewielkie światowej zbiory, Towarzystwa było w przeważnie c h w i l i obecnej Bułgarii W BUŁGARII zaledwie archeologiczne, Archeologicznego ożywiła się działalność w zeów. W ETNOGRAFICZNE 13 muzeów gromadzone lub T o w a r z y s t w a posiadających staraniem miejscowego Nauczycieli. Dopiero po wojnie d z i e d z i n i e m u z e a l n i c t w a i powstało s z e r e g n o w y c h m u ­ j e s t w Bułgarii 135 muzeów o r o z m a i t y m p r o f i l u i cha­ rakterze. Najpoważniejszą grywają demią i 3 muzea Nauk. Muzeum Są oraz rolę ze względu n a z b i o r y i p r o w a d z o n e c e n t r a l n e , znajdujące to: Archeologiczny Zoologiczny Instytut i Muzeum, W z Bułgarską Etnograficzny c e n t r a c h okręgów od­ Aka­ Instytut i w kilku się m u z e a okręgowe (ofcrbżen naroden muzej). te, których l i c z b a w y n o s i obecnie 35, są wielodziałowe i posiadają z reguły 3 działy: 1. A r c h e o l o g i c z n y , 2. O d r o d z e n i a i w a l k chów prace naukowe S o f i i , związane Instytut i Muzeum. i n n y c h większych m i a s t a c h znajdują Muzea się w robotniczorewolucyjnych. Etnograficzny, Zoologiczny muzeów W wielu z narodowowyzwoleńczych, 3. R u ­ nich znajduje się poza tym dział l u b dział S z t u k i . W ś r ó d pozostałych muzeów j e s t k i l k a s p e c j a l n y c h , jednodziałowych (takie są w s z y s t k i e m u z e a w Płowdiwie), Muzea Narodowe (muzeum i klasztor Rilski, cerkiew Bojana i kilka innych) a prze­ de wszystkim muzea (muzej biograficzne fcbíta), poświęcone wybitnym poetom, p i s a r z o m l u b działaczom p o l i t y c z n y m . Osobną grupę stanowią z a b y t k i i k o m p l e k s y zabytków a r c h i t e k t o n i c z n y c h , pozostające pod ochroną ( j a k Kopriwštica, Tyrnowo, Nessebyr, posiadają Bożeńcy i in.). T y l k o 3 spośród w y m i e n i o n y c h wyżej muzeów g m a c h y s p e c j a l n i e n a t e n c e l w y b u d o w a n e , pozostałe zaś mieszczą się w h i s t o r y c z ­ n y c h b u d y n k a c h (pamiatniki d y n k i przedstawiają na kultura) l u b w zwykłych d o m a c h . H i s t o r y c z n e b u ­ s a m e w sobie interesujące obiekty, n i e stwarzają r z y s t n y c h w a r u n k ó w do celów w y s t a w o w y c h , posiadają bowiem jednak k o ­ małe p o m i e s z c z e ­ n i a o dużej ilości o k i e n i bogatej wewnętrznej a r c h i t e k t u r z e . Pod w względem Sofii związane administracyjnym są z Bułgarską trzy wspomniane Akademią Nauk, centralne muzea a Centralne Muzeum wyżej Armii 1 M u z e u m Przyjaźni ze Związkiem S o w i e c k i m z M i n i s t e r s t w e m O b r o n y . pozostałe m u z e a podlegają ekspozycyjne Muzea W Oddziałowi M u z e ó w K o m i t e t u K u l t u r y i S z t u k i , n a t o m i a s t uzgadniają o czystym profilu i w Rajkowie, a w z odpowiednimi etnograficznym znajdują są działy e t n o g r a f i c z n e plany muzeami centralnymi. się w Sofii s t a d i u m o r g a n i z a c j i są w Ełchowie, w W a r n i e m u z e a c h okręgowych Wszystkie w Płowdiwie i w bądź też e t n o g r a f i a Tyrnowie. jest w nich uwzględniana w dziale w a l k narodowowyzwoleńczych. Największą naukowe placówką i będącą etnograficzną, jednocześnie Etnograficzny Instytut i Muzeum w Sofii. Z b i o r y madzić już wkrótce po w y z w o l e n i u osiemdziesiątych pochodzące której do S o f i i , tworzyły one w dla związku szeroko zakrojone archeologiczne spod p a n o w a n i a etnograficzne Wystawy tureckiego w zapoczątkowały Narodowej gdzie ze stałym zagadnień stały istniejącym badania Bułgarii, urządzonej latach eksponaty w 1892 г., całokształtu gospodarczego i k u l t u r a l n e g o się podstawą już m u z e u m powiększaniem się do zbiorów zbiorów ale już w i rosnącym archeologicznych i etnograficznych rozdzielono życia i rzemiosł etnograficznych. dział e t n o g r a f i c z n y , jest zaczęto t a m g r o ­ następnym r o k u e k s p o n a t y z z a k r e s u s z t u k i l u d o w e j wieziono w bułgarskiej c e l e m było p r z e d s t a w i e n i e Bułgarii. W Bułgarii ubiegłego w i e k u , z b i o r y z pierwszej prowadzącą j e d n y m z n a j s t a r s z y c h muzeów w prze­ Zrazu 1906 r. zainteresowaniem oba działy i utwo­ r z o n o d w a odrębne m u z e a : N a r o d o w e M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e i N a r o d o w e M u z e u m �KRONIKA Etnograficzne. Muzeum 489 E t n o g r a f i c z n e od tej p o r y stale powiększało s w o j e zbiory, głównie j e d n a k t y l k o w z a k r e s i e s t r o j u i z d o b n i c t w a . O d 1921 r. działalność M u z e u m wydawnictwa, artykuły „Izvestia bardzo na Narodnija się ożywiła dzięki s t w o r z e n i u własnego Muzej". Publikowano z różnych d z i e d z i n k u l t u r y m a t e r i a l n e j , d u c h o w e j i społecznej, R y c . 1. M u z e u m Etnografski etnograficzne w w nim folkloru Rajkowie słownego i m u z y c z n e g o . D o 1943 r. ukazało się 14 tomów. Ożywiona działalność M u z e u m znalazła w t y m c z a s i e swój w y r a z również w s t w o r z e n i u w 1925 r. o d ­ dzielnego działu M u z y k i l u d o w e j . W czasie I I wojny 1941 r. w s k u t e k pracownia światowej bombardowania fotograficzna oraz zbiory archiwum muzyczne i magazyny września 1944 r. M u z e u m uzupełnianiu prace Muzeum muzealne spłonęła archiwalne ze z b i o r a m i wznowiło z n i s z c z o n y c h zbiorów swoją i zostały zakłócone. W część zbiorów, cała uległy strojów z n i s z c z e n i u . Ocalało tylko i ozdób m e t a l o w y c h . P o 9 działalność, powiększaniu marcu biblioteka, koncentrując i c h materiałami wysiłki z na dziedziny k u l t u r y m a t e r i a l n e j i społecznej oraz z d z i e d z i n y s z t u k i l u d o w e j . Przełomową datą w historii Muzeum był r o k 1949, k i e d y włączone ono zostało do n o w o i n s t y t u c j i , która otrzymała nazwę E t n o g r a f i c z n y I n s t y t u t i M u z e u m skiej Akademii Nauk. Głównym zadaniem jej stały się b a d a n i a powstałej przy Bułgar­ dotyczące cało­ kształtu k u l t u r y m a t e r i a l n e j — t r a d y c y j n e j i współczesnej — oraz z a g a d n i e n i a s p o łeczno-ekonomiczne w ich historycznym rozwoju. jednocześnie przekształcony w Dział muzyki ludowej samodzielną placówkę: I n s t y t u t M u z y k i przy został Buł­ garskiej A k a d e m i i Nauk. Etnograficzny i sztuki ludowej, Instytut i Muzeum posiada 3 sekcje: 2. K u l t u r y społecznej, d u c h o w e j , 1. K u l t u r y etnografii materialnej historycznej i etno- �490 KRONIKA genezy o r a z 3. F o l k l o r u . O s t a t n i o w y d z i e l o n o mentacji. Personel naukowy składa j a k o odrębną również sekcję się z 5 s t a r s z y c h pracowników Doku­ naukowych, 9 młodszych pracowników n a u k o w y c h oraz 7 „specjalistów" (praktykantów). D w ó c h młodszych pracowników naukowych oraz 5 „specjalistów", należących do sekcji K u l t u r y m a t e r i a l n e j , z a j m u j e się s p r a w a m i m u z e a l n y m i , biorąc jednocześnie udział w badaniach terenowych, prowadzonych rocznik pt. „Izvestia p r z e z I n s t y t u t . O d 1953 r. I n s t y t u t na Etnografskija Institut i Muzej"; wydaje do 1966 r. ukazało się 8 tomów. Zbiory muzealne gospodarki, liczą obrzędów stanowią s t r o j e około i sztuki. 25 000 eksponatów Najbogatszy z zakresu dział, liczący i t k a n i n y . Oprócz zabytków M u z e u m stroju, około posiada rzemiosł, 17 000 obiektów, około 10 000 p r z e d ­ miotów stanowiących materiały uzupełniające. Początkowo z p o w o d u b r a k u o d p o w i e d n i e g o p o m i e s z c z e n i a M u z e u m dało stałej w y s t a w y . Urządzono ją dopiero nie posia­ po 1954 r„ k i e d y I n s t y t u t otrzymał n a swą siedzibę część d a w n e g o pałacu królewskiego. O b e c n a wystawa zajmuje 11 s a l n a p a r t e r z e i 9 s a l n a I piętrze К Zwiedzanie wystawy stawa z a c z y n a się od I piętra, gdzie pierwsza s a l a j e s t poświęcona c z a s o w e , z m i e n i a n e co k i l k a miesięcy. O b e c n i e p r a c uczniów, o p a r t y c h n a w z o r a c h obrzędowe, t z w . kukery). u m i e s z c z o n o fotografie W ludowych znaje widza z budownictwem ludowym. się w (stroje, hafty, k o r y t a r z u oddzielającym archeologicznych znajduje na wy­ rzeźby, m a s k i w y s t a w ę czasową narzędzi r o l n i c z y c h . P i e r w s z a Znajduje niej od stałej sala się w niej kilkanaście zapo­ fotografii i k i l k a m a k i e t , przedstawiających różne jego t y p y , a więc n a j s t a r s z e c h a t y w i e j s k i e ( z i e m i a n k i , c h a t a o p l e c i o n y c h ścianach, c h a t a bez okien, b u d o w n i c t w o oraz budownictwo conej uprawie pługi, b r o n y współczesne z i e m i znajdują oparte już n a w z o r a c h miejskich. W mWcenia. Pokazano t a m używaną do tego c e l u dikanię a obok tego s z e r e g d r o b n y c h narzędzi (grabie, palamarką, k o s z e n i u itp.). Z n a j d u j e nawadniania, poświę­ się t r a d y c y j n e narzędzia r o l n i c z e : d r e w n i a n e i i n n e d r o b n e narzędzia p o m o c n i c z e . Następna s a l a z a p o z n a j e n y m i sposobami przy kamienne) sali m a k i e t a zagrody się t a m również m a k i e t a rolnika-gradiTuarat radła, z daw­ valiak, i służącą do o c h r o n y urządzenia oraz m a k i e t a do rąk sztucznego obrzędu zwanego b r a d a (broda), związanego ze ścinaniem o s t a t n i c h kłosów. S a l a poświęcona uprawie winorośli, róż, t y t o n i u , s a d o w n i c t w u i o g r o d o w n i c t w u z a p o z n a j e w skrócie z p r o c e s a ­ m i , j a k i m p o d d a w a n e są te płody po z e b r a n i u z pola. M a m y kadłub do w y c i s k a n i a s o k u z w i n o g r o n , t a m więc urządzenie do d e s t y l a c j i o l e j k u drewniany różanego, p r y m i t y w n e p r z y b o r y do s u s z e n i a liści t y t o n i u , i t p . W dwóch s a l a c h poświęconych p a s t e r s t w u do n a j c i e k a w s z y c h obiektów należą przenośne szałasy do s p a n i a o r a z większy szałas, z w a n y m d u d r a . P o k a z a n o pasterski, przybory, go. Interesującą używane p r z y przeróbce m l e k a , oraz ubiór p a s t e r z a część wyposażenia pasterskiego z t y c h s a l d z w o n k i p a s t e r s k i e z w a n e tjumbeleci, stanowią umieszczone zawieszane owcom sprzęt rodopskiew jednej n a s z y i ; które w l i c z b i e k i l k u n a s t u p o s i a d a l i właściciele dużych s t a d . Każdy z n i c h s a m sobie j e dobierał, tworząc zależnie od u p o d o b a n i a rozpoznawano zespół m u z y c z n y , po którym już z d a l e k a go, gdy się zbliżał ze s w o i m s t a d e m . ' P o s z c z e g ó l n e s a l e poświęcone są następującym z a g a d n i e n i o m : I piętro: w y s t a w y c z a s o w e ; a r c h e o l o g i c z n e narzędzia r o l n i c z e ; b u d o w n i c t w o l u d o w e ; u p r a ­ w a z i e m i ; sprzęt zboża; u p r a w a winorośli, róż, t y t o n i u , o g r o d o w n i c t w o , sadownictwo; p a s t e r s t w o ; t k a c t w o (narzędzia); t k a n i n y ; wnętrze i z b y teteweńskiej. Parter: k i l i m y ; strój; złotnictwo; w y r o b y m i e d z i a n e : k o w a l s t w o ; c e r a m i k a ; rzeźba w d r z e ­ w i e ; rzeźbione s u f i t y . �491 KRONIKA W następnych dwóch s a l a c h znajdują się e k s p o n a t y związane z t k a c t w e m l u ­ d o w y m : w p i e r w s z e j w a r s z t a t p i o n o w y , d w a w a r s z t a t y p o z i o m e o r a z s z e r e g narzę­ dzi służących do obróbki włókna, w d r u g i e j t k a n i n y l u d o w e . T e ostatnie wykazują wielką rozmaitość pod względem t e c h n i k i i pod względem k o m p o z y c j i , świadczące o w y s o k i m r o z w o j u tej d z i e d z i n y twórczości l u d o w e j . Ryc. 2. W y s t a w a Zakończenie etnograficzna pierwszej izby mieszkalnej w części środkowym w wystawy muzeum okręgowym stanowi staja w Plewen tetevenska — wnętrze Bałkanie. G ł ó w n y m e l e m e n t e m j e j urządzenia są duże podesty do s p a n i a , p r z y k r y t e l u d o w y m i t k a n i n a m i . Druga część w y s t a w y , rzemiosłom w i sztuce znajdująca ludowej. oszklonych gablotach. Zwraca Stroje i najczęściej geometrycznej, styczna kolorowe d l a niego zapaski pokazano poświęcona w dwóch niekiedy o bardzo strojom, i bogate salach zdobnic­ skomplikowanej kompozycji, l u b roślinnej. Charaktery­ antropomorficznej j e s t duża ilość m e t a l o w y c h s z n u r e m , t z w . gajtanem. jest dużych d e k o r a c y j n y e l e m e n t stanowią k o s z u l e bogato (prestüki) ozdób ( k o l c z y k i , b r a n s o l e t y , cienie, k l a m r y do pasa). Odzież męska z d o b i o n a wełnianym tam u w a g ę duża i c h różnorodność two. W s t r o j u k o b i e c y m n a j b a r d z i e j haftowane się n a p a r t e r z e , Barwny jest b a r w n y m i element czarnego pierś­ implikacjami lub stroju męskiego stanowią b a r d z o s z e r o k i e p a s y w żywych k o l o r a c h . S a l e poświęcone w y r o b o m z m e t a l i i d r z e w a pozwalają -zapoznać się z w i e l ­ kimi u z d o l n i e n i a m i bułgarskich rzemieślników. P o k a z a n o oraz różne żelazne W przedmioty świeczniki, s a l i poświęconej domowego kasety oraz użytku, wykonane zdobnictwo różnych tam naczynia miedziane z żelaza. Zwracają przedmiotów złotnictwu zobaczyć można p r a w d z i w e uwagę użytkowych. arcydzieła s z t u k i z d o - �492 KRONIKA b n i c z e j — piękne k l a m r y do pasów, naczółki, k o l c z y k i i i n n e p r z e d m i o t y ze s r e b r a , n i e k i e d y pozłacane. J e d n a z d a l s z y c h s a l poświęcona ludowej wę wykonane została ceramice z X I X w. i współczesnej, pochodzącej z k i l k u większych ośrodków. W y s t a ­ zamyka zdobnictwo w drzewie, na które przeznaczono dwie ostatnie sale. W p i e r w s z e j znajdują się różne d r o b n e p r z e d m i o t y zdobione rzeźbą (przęślice, l a s k i , łyżki, stołki, b l a t y do stołów itp.), w drugiej rzeźbione s u f i t y o pięknej, bardzo bogatej k o m p o z y c j i . Część w y s t a w y dzenia w w znajdująca się n a p a r t e r z e n i e była z m i e n i a n a od c z a s u urzą­ 1954 г., natomiast sale 1962 r. O b i e k t y muzealne uzupełniają znajdujące się na I piętrze m a k i e t y i fotografie, były przerobione krótkie t e k s t y i n ­ formują o e k s p o n o w a n y c h z a g a d n i e n i a c h . D r u g i e m i e j s c e po M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w S o f i i z a j m u j e M u z e u m ficzne w P ł o w d i w i e . Powstało ono w się w Muzeum Muzeum XIX jest w., w 1949 r. z n i e w i e l k i c h zbiorów, Archeologicznym. Obecnie zabytkowy którym gmach zachowano — l i c z y około 10 000 eksponatów. dom dawną Etnogra­ znajdujących d a w n e g o bogatego architekturę: kupca rzeźbione z sufity Siedzibą 1 połowy i odrzwia, ścienne szafy i f r y z y . Personel naukowy łów i jednego Muzeum pracownika składa się z 5 pracowników: 4 kierowników oświatowego. Wydzielono następujące działy: dzia­ 1. R o l ­ n i c t w o , 2. Odzież, t k a c t w o i wnętrze, 3. Rzemiosła, 4. I n s t r u m e n t y m u z y c z n e . P r a ­ c o w n i c y m u z e a l n i prowadzą p r a c e b a d a w c z e , które drukują w czasopiśmie n y m d l a w s z y s t k i c h płowdiwskich muzeów, wychodzącym pod nazwą: wspól­ „Godinisnik n a M u z e j t e w l o v d i v s k i O k r ą g " (t. 1 — 1954 г., t. 2 — 1956 г.). Wystawa M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w P ł o w d i w i e mieści się w 18 s a l a c h , z któ­ r y c h 9 znajduje się n a p a r t e r z e i 9 n a I piętrze. P i e r w s z a część w y s t a w y , znajdu­ jąca się n a p a r t e r z e , z a p o z n a j e z uprawą zboża i i n n y c h roślin, t y p o w y c h d l a tego regionu: winorośli, róż, ryżu pasterstwu ciami i rzemiosłom. oraz Oprócz z ogrodownictwem. narzędzi u m i e s z c z o n o t a m makietę kuźni, m o d e l c o w n i g a r n c a r s k i e j oraz mały młyn w o d n y . n a I piętrze, z n a j d u j e tura typowa Dalsze i wytworów W sale poświęcone są z tymi zaję­ pieca g a r n c a r s k i e g o , f r a g m e n t pra­ drugiej związanych części w y s t a w y , urządzonej się e k s p o z y c j a strojów w i e j s k i c h i m i e j s k i c h o r a z a r c h i t e k ­ d l a płowdiwskiego okręgu. U m i e s z c z o n o t a m również trzy wnętrza m i e s z k a l n e : izbę wieśniaka w R o d o p a c h , m i e s z k a n i e rzemieślnika i m i e s z k a n i e b o ­ gatego kupca. Sala zamykająca wystawę daje przegląd ludowych instrumentów muzycznych. Wystawa Muzeum Etnograficznego rannością. Z a s t o s o w a n o materiał uzupełniający trza mieszkalne i w w niej nowoczesny P ł o w d i w i e urządzona j e s t z wielką (fotografie, m a p y , m a k i e t y , k i l k a obrazów), p o k a z a n o szereg pracowni rzemieślniczych, t y l k o kulturę w s i , a l e również kulturę P ł o w d i w u Muzeum zbiory w regionalne Rajkowie z terenu to trzecie Rodopów. muzeum W sta­ sprzęt m u z e a l n y , w p r o w a d z o n o bogaty starając się wnę­ uwzględnić nie i okolicznych miasteczek. etnograficzne 1954 r. powstało w posiadające Rajkowie bogate muzeum ogólne z oddziałami a r c h e o l o g i c z n y m , e t n o g r a f i c z n y m , b u d o w y s o c j a l i z m u i galerią sztuki. W 1962 r. t r z y działy p r z e n i e s i o n o do i n n y c h pomieszczeń, a w pierwotnej s i e d z i b i e pozostał t y l k o dział e t n o g r a f i c z n y , który przekształcono w oddzielne m u ­ z e u m . B u d y n e k , w którym się ono mieści, j e s t to — podobnie j a k w P ł o w d i w i e dom bogatego k u p c a , zeum posiada zbiory zbudowany w l a t a c h t r z y d z i e s t y c h ubiegłego z z a k r e s u s t r o j u , t k a c t w a , rzemiosł, s z t u k i l u d o w e j d a r k i , liczące obecnie około 2000 obiektów. W y s t a w a niedużych wieku. pomieszczeniach. Pokazano tam kilka — Mu­ i gospo­ mieści się n a 3 piętrach w 16 pracowni rzemieślniczych, młyn �493 KRONIKA wodny, cinnej prasę do p r a s o w a n i a oraz wnętrze t k a n i n , wnętrze ' w i e j s k i e j i z b y c o d z i e n n e j i i z b y goś­ m i e s z k a n i a mieszczańskiego. W jednej z sal widz zapoznaje się z u b i o r e m i sprzętem p a s t e r s k i m w R o d o p a c h , w k i l k u i n n y c h ze s t r o j a m i B u ł garów-mahometan i Bułgarów-chrześcijan. Specjalną u w a g ę zwracają t k a n i n y r o d o pskie wełniane i koziaki z y c j i . S z e r e g fotografii w naturalnych kolorach i barwione o pięknej kompo­ i k i l k a obrazów oraz m a k i e t a d o m u d a w n e g o wielkorządcy tej części k r a j u zapoznają z b u d o w n i c t w e m typowym d l a tego r e g i o n u . Spośród muzeów okręgowych, posiadających działy etnograficzne, j e d n y m z n a j ­ starszych jest m u z e u m w osiemdziesiątych latach międzywojennym w Gabrowie. Pierwsze ubiegłego wieku zbiory zaczęto t a m gromadzić (rękopisy, broń, m o n e t y ) . przybyły z b i o r y a r c h e o l o g i c z n e . D o I I w o j n y W światowej już okresie muzeum j e d n a k n i e mogło się rozwinąć, gdyż n i e posiadało płatnego p r a c o w n i k a . Dopiero po I I w o j n i e światowej s y t u a c j a uległa z m i a n i e zwłaszcza od 1949 г., k i e d y M u z e u m uzyskało własny b u d y n e k . O d 1962 r. staje się ono m u z e u m okręgowym, jącym następujące działy: 1. H i s t o r i i i etnografii, 2. W a l k posiada­ narodowowyzwoleńczych, 3. Ruchów r o b o t n i c z o r e w o l u c y j n y c h . Wystawa cona została działu h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n e g o głównie rzemiosłom i dzięki w temu muzeum pozwala Gabrowie poświę­ o n a zapoznać w się z tą t a k b a r d z o rozwiniętą dziedziną k u l t u r y l u d o w e j w Bułgarii. G a b r o w o było z n a n e j a k o c e n t r u m rzemieślnicze już w X V I I I stało się wytwory to nieduże docierały Lipsk, Moskwa, wno, skóra miasteczko do różnych kwitnącym w. W X I X w. rzemieślniczym, którego miast europejskich, takich j a k Londyn, Wiedeń, Odessa. Podstawowy ośrodkiem s u r o w i e c d l a rzemiosł stanowiło żelazo, d r e ­ i wełna, a siłę napędową dawała woda przepływającej przez miasto J a n t r y . O r o l i rzemiosł może świadczyć ilość niektórych rzemieślników. T a k więc np. majstrów s z e w s k i c h było w G a b r o w i e w połowie X I X w. około 180, prócz n i c h �494 KRONIKA około i 1000 n i e w y k w a l i f i k o w a n y c h robotników, około 400 czeladników, około 100 k o w a l i majstrów garbarskich, i około 50 g a r n c a r z y . t y m t r z e b a , że wytworzyło się t a m , podobnie zresztą j a k w rzemieślników duże zróżnicowanie i w około 100 Zaznaczyć przy całej Bułgarii, wśród związku z t y m istniało p o n a d 40 s p e c j a l ­ ności. D l a przykładu można przytoczyć chociażby k o w a l i , wśród których b y l i cjaliści wyrabiający liści zajmujący że w spe­ gwoździe, m o t y k i , p o d k o w y , broń palną, noże, w a g i i s p e c j a ­ się n a p r a w ą zegarów. W ekspozycji muzealnej ryczno-etnograficzna świetle t y c h d a n y c h zrozumiałe się s t a j e , poświęcono zajmuje rzemiosłom całą parterową taką uwagę. W y s t a w a część p o w i e r z c h n i histo­ muzealnej, skła­ dającą się z j e d n e j dużej s a l i . Wstęp do w y s t a w y s t a n o w i k i l k a eksponatów a r c h e o ­ logicznych oraz k i l k a żym skrócie dokumentów, dotyczących h i s t o r i i m i a s t a . Następnie w zaznajamia części s a l i p o k a z a n o ona z rolnictwem, różne rzemiosła. Są t o : g a r b a r s t w o , wiectwo, sznurarstwo karstwo, łubiarstwo, ręczna obróbka (gajtandzijsťujo), złotnictwo. Narzędzia i w y t w o r y , niają diagramy dżija, f o l u s z a Ostatnio i teksty muzeum w w folusznictwo, drewna, Gabrowie kilka miejscowości Etera szewstwo, młynarstwo, szereg tkactwo, tooraz (makieta i obecnie posiada gajtan- tokarskiego. Parku odległości Etnograficz­ k i l k u n a s t u k m od już kilkanaście i j a k dotąd j e d y n e m u z e u m uzupeł­ warsztatu warsztatu do urządzenia się on w kra­ specjalności k o w a l s k i c h makiet przystąpiło du­ dalszej garbarstwo, kuźni i f r a g m e n t rzemiosłom. Z n a j d u j e mieślniczych. J e s t to p i e r w s z e i hodowlą. W związane z poszczególnymi rzemiosłami, objaśniające, i młyna) o r a z f r a g m e n t nego, poświęconego miasta sadownictwem warsztatów typu rze­ skansenowskiego w Bułgarii. W zakończeniu tego przeglądu poświęconego m u z e o m etnograficznym g a r i i należy zaznaczyć, że ostatnio daje się zauważyć duży w z r o s t problemami w Buł­ zainteresowania e t n o g r a f i c z n y m i , co p r z e j a w i a się w t e n d e n c j i do przekształcania d z i a ­ ł ó w e t n o g r a f i c z n y c h w m u z e a c h okręgowych w oddzielne m u z e a o r a z w dążeniu do wykształcenia w grudniu kadry specjalistów. 1965 r. 3 - t y g o d n i o w y W tym celu Oddział kurs prowadzony Etnograficznego Instytutu i Muzeum etnograficznych. Wzięło w w n i m udział Sofii, który objął zorganizował naukowych całokształt około 40 pracowników podjętą w t y m k i e r u n k u należy uznać z a b a r d z o się zważy, że w o b e c p r z e p r o w a d z o n e j Muzeów p r z e z pracowników zagadnień muzealnych. celową, a n a w e t Akcję konieczną, jeśli k o l e k t y w i z a c j i gospodarstw rolnych trady­ c y j n a k u l t u r a l u d o w a ulega w Bułgarii g w a ł t o w n y m przeobrażeniom. Maria PIERWSZY W dniach Pierwszy prezę ŚWIATOWY 1—24 k w i e t n i a Światowy nazwać FESTIWAL SZTUKI 1966 r. w MURZYŃSKIEJ Dakarze, stolicy W Misińska DAKARZE Senegalu, odbył F e s t i w a l S z t u k i Murzyńskiej. Może r a c z e j należałoby Festiwalem Kultury Czarnej Afryki — ze względu na szeroki w a c h l a r z t e m a t y c z n y o b r a d i poszczególnych i m p r e z . F e s t i w a l był p i e r w s z y m rodzaju afrykańskim afrykańskie, myślany wydarzeniem. chociaż niektóre, jako impreza Brały jak Gwinea, poświęcona przede w n i m udział p r a w i e nieoficjalnie. Choć w n i m też murzyńskości udział wszystkie niż k r a j e kraje środkowej amerykańskie, i południowej w dominująca l u b też pozostaje j a k o k u l t u r a mniejszości. których kraje był w s z y s t k i m k u l t u r z e murzyńskiej, lazły się t a m też k r a j e leżące n a północ od S a h a r y , t a k i e j a k T u n i s , mające w kulturze mniej tego wszystkie Festiwal się tę i m ­ Ameryki. murzyńskość po­ zna­ swej Brały jest �495 KRONIKA W imprezach festiwalowych skie, j a k i k r a j e posiadające rzyńskie). Przybyły delegacje, brało udział 38 krajów. na swym terenie spore (Były to k r a j e mniejszościowe zespoły a r t y s t y c z n e oraz g r u p y afrykań­ grupy mu­ artystów-rzemieślni- ków. Poszczególne te g r u p y r o z m a i c i e reprezentowały s w o j e k r a j e . D u k e E l l i n g t o n , twórca j a z z u , odnosił o w a c y j n e sukcesy w teatrze D a n i e l Sorrano, grupa R y c . 1. G m a c h p a r l a m e n t u , w którym o d b y w a ł y się o b r a d y zaś m a - festiwalowe Fot. K . rokańskich artystów-rzemieślników była p o d z i w i a n a wionych w chatce-pawiloniku na terenie ośrodka przy s w y c h w3 robach r współczesnej Wolski wysta­ produkcji rze­ mieślniczej ( a r t y s t y c z n e j ) „Artisanat v i v a n t e " . N i g e r y j s k i ( N i g e r i a ) rzeźbiarz w s p ó ł ­ c z e s n y , S i m o n O k e k e , był h o n o r o w a n y i n a w i e c z o r n y c h przyjęciach w n a t r y b u n a c h w Assemblěe N a t i o n a l e , Na obrady kolokwium i imprezy festiwalowe wysłały swoich delegatów jechali dyr. Zofia i obserwatorów. Z Szydłowska jak ambasadach. p r a w i e w s z y s t k i e państwa świata P o l s k i n a F e s t i w a l do D a k a r u po­ Przyjaźni Polsko-Afrykańskiej i dr z Towarzystwa Krzysztof Wolski z Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e . Bogate kraje kami finansowymi Ameryki (USA czy Brazylia) obdarzyły Senegal sporymi zasił­ n a urządzenie f e s t i w a l u . P o d o b n i e d a r y n a F e s t i w a l ofiarowały kraje E u r o p y Zachodniej i Związek R a d z i e c k i . Pierwszy wany Ś w i a t o w y F e s t i w a l S z t u k i Murzyńskiej pod egidą U N E S C O patronatem organizowano afrykańskich mowej, i Afrykańskiego został Kulturalnego. zorganizo­ Pod t y m t a k występy zespołów l u d o w y c h z poszczególnych państw i południowo-amerykańskich, afrykańskiej w Dakarze Towarzystwa j a k i pokazy twórczości d r a m a t y c z n e j , afrykańskiej afrykańskich nagrań, sztuki fil­ afrykańskich �496 KRONIKA u t w o r ó w p o e z j i i prozy, c z y w r e s z c i e n o w e j p l a s t y k i . P r z e d e w s z y s t k i m zaś patro­ n a t t e n odczuwało się n a k o l o k w i u m n a u k o w y m , odbywającym s w e o b r a d y w gma­ chu parlamentu Dwu­ dniowa senegalskiego przerwa w niedzielę 3 k w i e t n i a podległości S e n e g a l u ) walowymi galu, Sedara Kolokwium murzyńskiej defilady życiu znanego odbywało ludu i humanisty Prace (Święto Nie­ się z w y s t a w a m i festi­ przyjęcie u p r e z y d e n t a Sene­ i poety się p o d hasłem: dla ludu. 4 kwietnia n a zapoznanie oraz n a o f i c j a l n e Senghora, naukowe w i poniedziałek została w y k o r z y s t a n a i n a obejrzenie Leopolda p r z e z o s i e m d n i , od 31 m a r c a do 7 k w i e t n i a . murzyńskiego. Funkcja kolokwium i znaczenie prowadzono sztuki w trzech s e k c j a c h : 1) F u n k c j i i z n a c z e n i a s z t u k i murzyńskiej; 2) S t y l u , rzemiosła i ubiorów; 3) Tańców, m u z y k i i l i t e r a t u r y . T e m a t y k a była n i e z m i e r n i e s z e r o k a i nie niezbyt sprecyzowana. afrykańskich artystów Odczuwało się to zwłaszcza w i twórców. Rozważano na kolokwium z n a c z e n i e s z t u k i d l a A f r y k i , s z t u k a murzyńska w i d z i a n a Afryki, historii sztuki tradycyjnej życiu wspólnoty afrykańskiej, afrykańska lewskich, s z t u k a abisyńska, zyka, tradycyjny sztuka malgaska, taniec, ludowa literatura licznych takie kwestie, j a k : i przeżywana p r z e z murzyńsko-afrykańskiej, sztuki w niejednokrot­ wypowiedziach znaczenie i estetyka, sztuka dworów tradycyjna przekazywana afrykańska rzeźba w Wszystko to Brazylii, problemy przedstawiono w mu­ ustnie, rzemiosło, ubiór sztuki, jej stan i perspektywy zakresie m u z y k i , tańca, t e a t r u , poezji i k i n e m a t o g r a f i i . ważnymi d l a życia współczesnej Afryki malarstwa, Wreszcie problemami kró­ rzeźba, t r a d y c y j n a vaudou, i ozdoby, przeżywanie s z t u k i murzyńskiej p r z e z l u d z i Z a c h o d u , j a z z , tańce szłość. ludy funkcja rzeźby, zajmowano na przy­ architektury, się n i e z m i e r n i e wykształcenia i wychowania a r t y s t y c z n e g o w c z o r a j , dziś i j u t r o . Dyskutowano współczesnym w Afryce, nad tradycyjnym rozwojem kultury a także n a d ogólnym współczesnej Afryce, wkładem kultury murzyńskiej n a d zasięgiem murzyńskiej kultury kultury k u l t u r y ogólnoświatowej. Podkreślał to s p e c j a l n i e o murzynizacji kultury amerykańskiej rzyńskości k u l t u r l u d o w y c h wej). dorobkiem w w Z w r a c a ł też u w a g ę n a w p ł y w y s z t u k i C z a r n e g o nad murzyńskiej afrykańskiej E . Mveng Stanach Zjednoczonych, w k r a j a c h A m e r y k i Łacińskiej Afryki, do mówiąc a także o m u - (środkowej i południo­ Lądu na surrealizm, symbo­ l i z m c z y k u b i z m , j a k i n a w i e l e i n n y c h współczesnych kierunków w s z t u c e z a c h o d ­ niej. Znaczenie kolokwium polegało p r z e d e w s z y s t k i m n a t y m , że po r a z p i e r w s z y w d z i e j a c h A f r y k i afrykańska s z t u k a w j e j różnych a s p e k t a c h była u k a z a n a ludzkości n a t e r e n i e rozpatrywali samej Afryki. tę sztukę j a k a myślała i specjaliści jest, j a k a była i jaką się t w o r z y twórczym s z t u k i afrykańskiej Afryka Po raz pierwszy i w jej tradycjach. W obradowała nad ponownym s z t u k i . I t r z e b a przyznać, że n a o b r a d a c h kolokwium dziedzin samym ośrodku w końcu po r a z p i e r w s z y rozwojem i całej z wielu ożywieniem większość s t a n o w i l i sama własnej przedsta­ w i c i e l e A f r y k i . W p r a w d z i e widziało się t u t a j l i c z n y c h n a u k o w c ó w z całego świata, referujących, dyskutujących, p o l s k i c h , lecz młode k a d r y Na i l i c z n y c h obserwatorów, naukowców afrykańskich F e s t i w a l u p o d d a n o k r y t y c e różne d o t y c h c z a s o w e murzyńskiej. Między i n n y m i z d e c y d o w a n i e kańska n i e podlegała r o z w o j o w i , prymitywu. między innymi delegatów dominowały. poglądy n a t e m a t zbito t w i e r d z e n i a , jakoby l e c z utrzymywała się n a poziomie sztuka sztuki afry­ niezmiennego Można b o w i e m całkiem dokładnie obserwować różnice s t y l u w sztuce B e n i n u , gdzie każda d y n a s t i a w p r o w a d z a ł a r z e c z y n o w e i zupełnie różne od s t y l u dynastii poprzedniej. też każda dynastia Analogicznie wprowadzała w i d z i się to w A b o m e y , K e t u c z y U i d a m , gdzie nowe nowe rzeczy do k u l t u , n o w y styl tańca, �497 K R O N I K A sposoby b y c i a i s t y l życia. Łączyło się to n i e j e d n o k r o t n i e z przemianami społecz­ n y m i , r e l i g i j n y m i i e k o n o m i c z n y m i u poszczególnych ludów. Było to w s z y s t k o j e d ­ n a k z a w s z e i stale murzyńskie i afrykańskie, choć p r z e m i a n y zachodziły k r o t n i e pod w p ł y w e m Obecnie nikt czynników nadchodzących nie może identyfikować etnicznej afrykańskich. Nastąpiły b o w i e m t a k d a l e k i e niejedno­ z bardzo dalekich stron. mapy Afryki z mapą R y c . 2. P a w i l o n K a m e r u n u ( A r t i s a n a t v i v a n t ) w Dakarze Fot. k u l t u r , że d z i s i a j t r u d n o j e powiązać z poszczególnymi p o p u l a c j a m i Wolski к. współczesnej A f r y k i . J e d n a k pokrewieństwa są wyraźne. Np. s z t u k i D o g o n u , B a m b a r a w y w o d z ą się z tego s a m e g o ośrodka, p o m i m o kultur r o z p r z e s t r z e n i e n i a się poszczególnych p e w n y c h wyraźnych c e c h i Senufo indywidu­ a l n y c h i różnic. N a t e r y t o r i a c h D a n c z y Y o r u b a z l u d a m i B a u l e , G u r o , A s z a n t i a l b o A b r o n w i d z i się pewną ciągłość artystyczną, która w ciągu w i e k ó w była reprezen­ t o w a n a p r z e z różne l u d y , różne p l e m i o n a i różne religie. G d z i e w r e s z c i e należałoby szukać praźródła s z t u k i B e n i n u ? T e s a m e c e c h y spotkać można w D a h o m e j u , w p o ­ łudniowej Nigerii, jak i na płaskowyżu z n a n o technikę odlewniczą n a w o s k zachodniego Kamerunu. t r a c o n y , wszędzie p r a c o w a n o Wszędzie w tam złocie, s t o s o ­ w a n o podobny t y p rzeźby, aż do ostatecznego z a n i k u t r a d y c y j n e j rzeźby w drzewie czy w kamieniu. G d z i e i n d z i e j z n o w u w A f r y c e tkwią wspaniałe ośrodki p l e c i o n k a r s t w a . W A b i ­ s y n i i i w B u r u n d i , w K i w u i Z a n z i b a r z e s p o t y k a m y wspaniałe o k a z y bogato z d o ­ b i o n y c h koszyków. C z y należałoby t u szukać wspólnego źródła p o w s t a n i a . N i e . S z t u k a t a p r o m i e n i u j e z różnych ośrodków, niezależnych od siebie. W sudańskiej 22 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I �KRONIKA 498 a r c h i t e k t u r z e n a południowych krańcach p u s t y n i S a h a r y cechy stylistyczne j a k najbardziej do jeziora Czad, od j e z i o r a 0 posiadany surowiec nie, pojedyncze wsie i można wszędzie t y p o w e d l a k u l t u r y afrykańskiej. O d Czad aż po W a d a i wszędzie wznoszono spotkać Timbuktu w oparciu (glinę) wspaniałe pałace, z a m k i , m i a s t a , m i a s t e c z k a , w a r o w ­ domy. Z tego samego materiału, tymi samymi rękoma wznosił to i tworzył t e n s a m murzyński g e n i u s z a r t y s t y c z n y . S t a l e podkreślano n a o b r a d a c h mianach na terenie A f r y k i kolokwium, i poza afrykańska myśl twórcza. S t w i e r d z e n i e festiwalowych wielkich że w r o z w o j u sztuki i w jej prze­ j e j obrębem wszędzie zaznaczyła s w ą obecność twórców to dokumentowała murzyńskich, takich obecność n a i m p r e z a c h jak Duke Ellington, Ella F i t z g e r a l d c z y Józefina B a k e r . W samej A f r y c e wet t a m , gdzie Madagaskaru, się, że j e s t mało gdzie t y l e jest w p ł y w ó w spotkać żywe A innym czyż s z t u k a murzyńska p o n o w n i e stale odżywa i odmładza się. N a ­ zdaje i odżywające przykładem od b i z a n t y j s k i e j i a r a b s k i e j odradzających się jak w malgaskiej Oceanii, nawet sztuki Bantu elementy nie jest murzyńskości, Azji, a nawet ludów Abisynia, z dorzecza ten konglomerat sztuce t a m można Konga. ludów i kultur po głęboko afrykańską. Czyż t a A b i s y n i a n i e m a stale murzyńskich elementów w sztuce. Czyż jej 65 różnych grup e t n i c z n y c h n i e przeżywa stale t y p o w o afrykańskich e m o c j i w tańcu i rzeźbie? P o z a A f r y k ą w i d z i się w i e l k i w k ł a d C z a r n e g o L ą d u w sztukę i kulturę A m e r y k i Południowej i Środkowej, a n a w e t przesiedlonych dzime, do N o w e g o afrykańskie tradycje. rzekami Samaraka Północnej. Ileż j e s t całych g r u p Świata, które n a d a l Dosyć choćby i Cotica w Gujanie w X V I I i X V I I I w. c i p o t o m k o w i e całkowicie wspomnieć Holenderskiej. afrykańskich kontynuują l u d Ddżuka Sprowadzeni swoje żyjący do Paramaribo niewolników A s z a n t i u t w o r z y l i t a m społeczeń­ s t w o zupełnie podobne do takiego, j a k i m było w A s z a n t i c h w t y m czasie w Czasem z niektórymi stwierdzeniami na kolokwium N p . można było mieć wątpliwości, c z y chrześcijaństwo czynnikiem dającym rzeczywiście 1 trudność d o s t o s o w a n i a tak wiele. Mała trudno w okazał afrykańskich się zachodniej atrakcyjność Afryce było chrześcijaństwa się do w a r u n k ó w afrykańskich sprawiają, że n i e chrześci­ bardziej dostosowany niż t y p chrześcijańskiej do poligamicznej społeczno-gospodarczych małej r o d z i n y m o n o g a m i c z n e j . i n n y m i względami i s l a m okazał się też z n a c z n i e łatwiejszy i m n i e j od Afryce. było zgodzić się. jaństwo, lecz i s l a m r o b i s t a l e postępy w A f r y c e . T y p muzułmańskiej rodziny ro­ nad stosunków Pod wieloma skomplikowany chrześcijaństwa. Z a p e w n e szkoły m i s y j n e i chrześcijańskie średnie szkoły w y z n a n i o w e ciły k a d r y czy młodej i n t e l i g e n c j i afrykańskiej, l e c z i tutaj ta inteligencja do przejścia pozostaje na stanowisko nadal bardziej chrześcijańska, wykształ­ można mieć zastrzeżenia, c z y też p r z e j a w i a skłonności niezależne i niezaangażowane. Tradycję i współczesność afrykańską i amerykańską w d z i e d z i n i e tańca można było oglądać codziennie n a p o k a z a c h w t e a t r z e D a n i e l S o r a n o , n a stadionie, a n a ­ w e t n a p l a c a c h i u l i c a c h śródmieścia i M e d i n y . P o p i s y chórów o d b y w a ł y się w k a ­ tedrze. Niektóre czesne sztuki ludowych wały kraje i widowisk. swoje ludowe zakradła się wyraźnie wpływy występowały dawały p o k a z y teatralne i balet, Inne kraje zespoły współczesność. w z przetworzenia prezentował tradycyjnych dawały s z t u k i współczesne. I n n e z n o w u pokazy­ tańcami. L e c z i do t y c h Np. tancerzy w kostiumach ubiorów i nawet tradycyjnych. Podobnie w powały zespoły z N i g e r u . S p e c j a l n i e ciekawe z Zambii mundurów. strojach nowo­ tańców z ich tradycyjnymi europejskich strojach b a l e t o w e . Np. S e n e g a l powstałe rzeczy widziało Zespoły się malijskie tradycyjnych wystę­ były t a m tańce dziewcząt z T a h u a , �499 KRONIKA tańce Bororo taniec i t u a r e g s k i c h nomadów, myśliwski „Mahalba". tworzyło tło. P r z e d wolnym a także n i e z m i e r n i e wykwintny głębi t r z e c h muzykantów nimi jeden z tancerzy w masce mimiczny gurumi grających na (maska zwana ptaka 1 hurtu) k r o k i e m p r z e c h o d z i , co c h w i l a schylając się k u z i e m i . Z a n i m skradał się myśliwy kazie W z łukiem. T r o p i e n i e Nigeru widziało się ptaka dawną podczas N o c y P o e z j i Afrykańskiej, denta S e n e g a l u i wielkiego wystąpiła Na Sedara Senghora, też i n a w y s t a w a c h zazębiały się ze sobą A f r y k a afrykańskich, twórczości sztuk tea­ plastycznej. Stale współczesna. Z przy­ siebie Osobno, czas Chesneau sporo trwania muzeów swej kulturze. s p e c j a l n i e n a F e s t i w a l , o t w a r t o ekspozycję w n o w o w z n i e s i o n y m architektów siadała i Afryka prezy­ w dniu 7 kwietnia. jemnością widziało się, że A f r y k a współczesna z a c z y n a n a r e s z c i e odnajdywać w tradycji i dawnej dawna po­ najwyraźniej j a k o g a l o w y występ w obecności n a p o k a z a c h n o w y c h filmów nagrań. W y s t ę p o w a ł a na festiwalu danej dźwiękach gurumi. się p r z y współczesność poety, L e o p o l d a Współczesność występowała tralnych, odbywa Afrykę, i Věrola bezcennych Festiwalu. świata. Dzięki gmachu eksponatów Przedmioty temu Musée Dynamique. specjalnie sprowadzonych te powypożyczano znalazły się tutaj Nowa pokazano egipskich, w s z y s t k o , z czego przez arcydzieła dumna sztuki ze w s z y s t k i c h b e z najcenniejsze A s z a n t i do p r y m i t y w u środkowej skiego. Niestety układ ekspozycyjnej, doboru rodzajów ekspozycji pięknego oświetlenia, i Abisynii Afryki. Dano był zorientować się w myśli p r z e w o d n i e j niki być może A f r y k a . koptyjskiej tego okazy gustownego wysoce wysoko rozłożenia gustownych afry­ wysta­ O d n a j s t a r s z y c h rzeźb i rzeźby Beninu, że n i e z m i e r n i e Pomimo na mała sztuki przegląd całego d o r o b k u rodzaju, wystawy. po­ do S e n e g a l u kańskiej, których obecnie już próżno byłoby szukać n a t e r e n i e A f r y k i . N a wie przez wystawa trudno było postawionej eksponatów, gablot, sztukę afrykań­ tech­ doskonałego wychodziło się z tej w y s t a w y z nasuwającym się p y t a n i e m . C o t u c h c i a n o powiedzieć, j a k i k o m u ? Być może, że te w s z y s t k i e iż g m a c h wzniesiono z dużym r o z m a c h e m i t r u d n o było zagospodarować się w dużej h a l i z nadwieszo­ nym piętrem. Taką element gera. trudności przestrzeń dekoracyjny dano Oczywiście w wynikały często j e s t t r u d n o tam olbrzymi, prawie r z e c z y tej, aż nadto dopatrzyć w p ł y w u s z t u k i afrykańskiej Inne wystawy ,.Palais de festiwalowe Justitie". Tu z tego p o w o d u , zagospodarować. J a k o końcowy całościenny k i l i m F e r n a n d a współczesnej, można się było n a współczesną sztukę Zachodu. mieściły się w dużym w e s t i b u l u potężnego różnorodne techniki ekspozycyjne Lé- doskonale gmachu obrazowały dorobek współczesny poszczególnych k r a j ó w afrykańskich i amerykańskich. Niektóre s t o i s k a n i e były j e s z c z e zupełnie gotowe (np. H a i t i ) , i n n e w t r a k c i e urządzania, i n n e z a g o s p o d a r o w a n e j e d y n i e k w i a t a m i . Poszczególne k r a j e dawały nierówny Burundi dało prawie wyłącznie plecionkarstwo przegląd twórczości współczesnej. N i g e r i a Tradycyjną chronologicznym żącym ekspozycję do m i e j s c o w e g o gubernatorskim muzealną i typologicznym uniwersytetu. potraktowaną Muzeum zbyt Dahomej w układzie dał terytorialnym, to mieści się w dawnym ciasne pomieszczenia, aby w s k i e j A f r y k i Z a c h o d n i e j . Dzięki t e m u obecna zgromadzone tykw. oglądać było można w „Musée d u D a k a r " i niestety posiada Jednak zdobienie rzeźbę. było pokazać całe b o g a c t w o n a g r o m a d z o n y c h zatłoczona. i znowu materiał. i pokazane zbiorów z terenów nich dawnej nale­ pałacu można Francu­ e k s p o z y c j a tego m u z e u m j e s t z b y t n i o tam rzeczy warte były dokładnego obejrzenia. G u r u m i j e s t to trójstrunowa ciągniętej skórą j a s z c z u r a . 1 gitara z pudłem rezonansowym z tykwy po­ �500 'KRONIKA Innego t y p u była niach pierwszego wystawa Nigerii, mieszcząca się w piętra „Hotel de v i l l e " . Był to t y p o w y obszernych pomieszcze­ styl wystawy, urządzanej n a międzynarodowych t a r g a c h z u k a z a n i e m różnych gałęzi g o s p o d a r k i k r a j u , osiąg­ nięć i zamierzeń, s t a n u oświaty i k u l t u r y , a także z małym s t o i s k i e m pamiątkar­ skim, w którym można było n a b y w a ć artystycznej. parę słów Z drobnych wystaw stoisku Mali. d a n o bogaty zestaw Naprzeciw rzeźb, m a s e k P r z e d m i o t y te w y s t a w i o n e z drobiazgi, notabene ratusza w sporym drewnianych należałoby pomieszczeniu duże, f i g u r a l n e rzeźby jakości poświęcić sklepowym i słomianych, p l e c i o n e k były n a sprzedaż i znajdowały p i e r w s z y c h zostały s p r z e d a n e n i e najwyższej ekspozycyjno-handlowych i tkanin. sporo nabywców. J e d n e drewniane, dochodzące do 3 m wysokości. S t o i s k o M a l i n i e było placówką zorganizowaną p r z e z państwo. Była to wystawa przedsiębiorstwa handlującego starymi i nowymi dziełami sztuki afrykańskiej. W hallu gmachu Izby Handlowej stawę a filatelistyczną. także kolekcje p r z y P l a c u Niepodległości p o m i e s z c z o n o Reprezentowane i n n y c h państw tam świata w były wszystkie kraje z n a c z k a c h związanych wy­ afrykańskie, t e m a t y c z n i e ze strefą tropikalną. Z p o l s k i c h znaczków znalazła się t a m s e r i a w a l k i z głodem. S p o ­ ro państw afrykańskich na festiwal techniką) emitował też serię sprzedawano Na ze s p e c j a l n y m zakończenie czyków w musi dawanych zatoce i serie z podobiznami c z t e r e c h znaczków wraz obrazach — wydało piękne s e r i e e t n o g r a f i c z n e , bloki się koło Zielonego W ludowymi z wystawy wspomnieć S e n e g a l zaś s p e c j a l n i e i rzeźb. W y d a n o o Przylądka. przedstawieniach Wyspa historyczne i które filatelistycznej. Gorée, n a j s t a r s z e j XVII i XVIII (słabą z Senegalu, Gorée — osadzie m a starą żywych Europej­ kolonialną w. odbywały się n a w y s p i e targi do A m e r y k i k i l k a milionów Murzynów. Współcze­ Gorée j e s t w całości z a c h o w a n y m z a b y t k i e m d a w n e j muzeum festiwalu stemplem jeszcze niewolników i stąd w y w i e z i o n o śnie w y s p a strojami wieczorami na wyspie zabudowę t y p u p o r t u g a l s k i e g o . siada ze masek jest pomnikiem martyrologii n a Gorée d a w a n o w żywych o b r a z a c h architektury, po­ murzyńskiej. historię podboju Podczas A f r y k i i handlu niewolnikami. To chyba współczesne był jedyny akcent współdziałanie na niezgody polu nauki, ras. Poza kultury t y m wyczuwało i sztuki, czego się raczej zresztą sam tłumny F e s t i w a l był n a j l e p s z y m d o w o d e m . Krzysztof WYSTAWA TATRZAŃSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ W Wolski LINZU W r a m a c h T y g o d n i a K u l t u r y P o l s k i e j , który odbył się w d n i a c h od 5 do 13 l i ­ s t o p a d a 1965 r. w tejszym Muzeum Ministerstwa zajęło s t o l i c y Górnej Krajowym Kultury się B i u r o i Sztuki Wystaw A u s t r i i , w L i n z u , została z o r g a n i z o w a n a wystawa Tatrzańskiej organizacją Artystycznych w Sztuki wystawy pod Krakowie pod w tam­ Ludowej . N a zlecenie 1 względem t e c h n i c z n y m kierunkiem komisarza w y s t a w y , d y r e k t o r a dr. J a n a M y c i e l s k i e g o . S c e n a r i u s z w y s t a w y o r a z t e k s t k a t a l o g u napisał mgr J a n Bujak również dokonał w y b o r u skierowany przez Katedrę Etnografii Słowian eksponatów o r a z opracował z e s t a w p l a n s z i koncepcję m a p pogrądowych. Organizacją wystawy w A u s t r i i kierował dr F r a n z L i p p , znany muzeolog austriacki, dyrektor M u z e u m K r a j o w e g o w L i n z u . 1 Czas trwania wystawy U J , który fotograficznych został przedłużony do 3 X I I 1965 r. �501 KRONIKA W założeniach s w o i c h w y s t a w a ponatów składający się z n a c z n i e przekraczała t r a d y c y j n y z e s t a w zazwyczaj na w y s t a w y sztuki ludowej. Stało się eks­ to n a życzenie dr. L i p p a , który s p e c j a l n i e przybył n a d w a d n i do P o l s k i i po z a p o z n a n i u się z z a s o b a m i muzeów w Zakopanem i w Rabce z prośbą o uwzględnienie w r a m a c h w y s t a w y (reprezentowanych zwrócił się do organizatorów w s z y s t k i c h działów k u l t u r y w m u z e a c h ) , co w r a z z p l a n s z a m i f o t o g r a f i c z n y m i ludowej przedstawia­ jącymi l u d o w e b u d o w n i c t w o m i e s z k a l n e , gospodarcze i przemysłowe, a także s c e n y ilustrujące obyczaje podhalańskiej życie, zajęcia i ludności całokształt tej k u l t u r y . C e l e m w y s t a w y wsi było więc z r e a l i z o w a n i e w y c h założeń e t n o g r a f i c z n y c h , j a k i p o k a z a n i e p l a s t y k i l u d o w e j , winno ukazać zarówno nauko­ zdobnictwa oraz s z t u k i związanej z o b y c z a j a m i i obrzędami. Z w a r t y t e r y t o r i a l n i e i e t n i c z n i e obszar oraz stosunkowo pozwoliły bogate przejrzyście, zbiory muzealne posiadające choć ze zrozumiałych okazy względów z różnych okresów nie wyczerpująco, przed­ stawić poszczególne z a g a d n i e n i a w i c h r o z w o j u h i s t o r y c z n y m . P o k a z a n o więc n a j - charakterystyczniejsze zajęcia, rzemiosła drzewne, dla Podhala kowalstwo, tradycyjne garncarstwo jak i inne. P o n a d t o domowe, strój, obrzędy, rzeźbę i m a l a r s t w o . pasterstwo, niektóre eksponowano sprzęty E k s p o z y c j e uzupełniały p l a n s z e foto­ g r a f i c z n e pokazujące z a s t o s o w a n i e poszczególnych okazów w życiu c o d z i e n n y m , i c h wyrób im. itd. O s o b n y A. Kenara ludowej dział w był przeglądem Zakopanem, których dorobku uczniów twórczość Liceum nawiązuje do Plastycznego tradycji sztuki Podhala. Podstawę w y s t a w y stanowiły e k s p o n a t y w y b r a n e skiego w Zakopanem, Muzeum i m . W. Orkana ze zbiorów M u z e u m w Rabce, Tatrzań­ uzupełnione okazami M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e , M u z e u m w B o c h n i i wypożyczalni z C P L i A oraz pochodzącymi ze zbiorów prywatnych. Zgromadzone na wystawę zestawy przedmiotów oraz materiały i l u s t r a c y j n e zostały z a t w i e r d z o n e p r z e z komisję wery­ fikacyjną, w skład której w e s z l i : prof, d r K s a w e r y P i w o c k i , d y r e k t o r Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, dr K a z i m i e r z Pietkiewicz, z Ministerstwa K u l t u r y i S z t u k i , o r a z dr J a n M y c i e l s k i , k o m i s a r z w y s t a w y . W dniu 5 listopada dnocześnie inauguracją basador Polski w i oraz sztuki 1965 r. nastąpiło u r o c z y s t e o t w a r c i e w y s t a w y , Tygodnia Wiedniu, Polskiego członkowie prasa. W y s t a w a w Linzu. Na będące j e ­ uroczystość przybył a m ­ m i e j s c o w y c h władz, p r z e d s t a w i c i e l e została b a r d z o p r z y c h y l n i e przyjęta przez nauki publicz­ ność i uzyskała s z e r e g p o c h l e b n y c h r e c e n z j i . W związku z w y s t a w ą katalog, zawierający wystawowych . 2 regionu prócz Obszerne został w y d a n y części wprowadzenie i z a r y s e m k u l t u r y ludowej i spisowej Krajowego 12 r e p r o d u k c j i zaznajamiające Podhala dr F . L i p p , który podniósł cele w y s t a w y lepszego nakładem M u z e u m ogólnej z historią, w Linzu eksponatów osadnictwem napisał m g r J . B u j a k . Wstęp skreślił i z n a c z e n i e tego r o d z a j u współpracy d l a z r o z u m i e n i a się obu narodów. Przypomniał on, że z a i n t e r e s o w a n i a znawców Podhalem, i etnografów datuje a u s t r i a c k i c h karpacką się już od kilkudziesięciu l i c z n y m i artykułami i publikacjami kulturą lat, co wyrażało o tematyce etno- W y d a j e się, że byłoby może c e l o w e ne, zupełnie n i e m a l n i e z n a n e f a k t y ludową, i a w ludo­ szczególności się między innymi antropologicznej. przypomnieć p r z y tej o k a z j i również i i n ­ dotyczące współpracy między ludoznawcami p o l s k i m i a a u s t r i a c k i m i pod k o n i e c X I X w., właśnie w z a k r e s i e w y s t a w i e n n i c t w a etnograficznego. Ponieważ zagadnienie to z n a c z n i e w y b i e g a poza szczupłe ramy n i n i e j s z e g o artykułu, o g r a n i c z y m y się do omówienia k i l k u ważniejszych przykładów. 2 Volkskunst der Tatra in Polen, L i n z 1965, ss. 32. �602 KRONIKA Druga p o l o w a X I X w. n a z i e m i a c h p o l s k i c h , m i m o n i e sprzyjających warun­ ków p o l i t y c z n y c h i g o s p o d a r c z y c h , była o k r e s e m t w o r z e n i a p i e r w s z y c h p r y w a t n y c h kolekcji e t n o g r a f i c z n y c h , które później dały początek m u z e a l n i c t w u mu. W zakresie zbieractwa wytworów kultury ludowej jając się również p o d t y m względem spośród etnograficzne­ przodowała G a l i c j a , w y b i ­ i n n y c h krajów monarchii Austro- -Węgierskiej. Pierwsze bliższe kontakty między zbieraczami zostały nawiązane w c z a s i e o r g a n i z o w a n i a na wystawach przemysłowych, osiągnięciach p o l s k i c h kolekcjonerów działalność poszczególnych osób, zainteresowaniem n a tych wystawach j a k również ludoznawców się p o d p r o t e k t o r a t e m oraz omawiającymi orientującymi naświetlającymi wartość ekspozycji p r z e z P o l a k ó w cieszyły się a u s t r i a c k i c h . Było wartości n a u k o w y c h i e k s p o z y c y j n y c h w y s t a w bywały się n a t e r e n i e pokaźnymi materiałami pod względem e t n o g r a f i c z n y m . W y s t a w y o r g a n i z o w a n e dużym a austriackimi ludoznawczo-etnograficznych r o l n i c z y c h i i n n y c h odbywających m o n a r c h i i Austro-Węgierskiej. D y s p o n u j e m y w galicyjskimi ekspozycji to w y n i k i e m wysokich oraz f a k t u , że niektóre z n i c h o d ­ c e s a r z a F r a n c i s z k a Józefa osobiście j e otwierał. J a k w i a d o m o , l u d o z n a w s t w o I , który niejednokrotnie p o l s k i e wyrosło z p o b u d e k p a ­ t r i o t y c z n y c h i n a r o d o w y c h , toteż z w r a c a n i e się do c e s a r z a l u b któregoś z członków jego rodziny o protektorat często decydującą było w o możliwości czasach rozbiorowych zorganizowania samej smutną imprezy koniecznością, i jedynie z tego p u n k t u w i d z e n i a należy t e n f a k t rozpatrywać. Pierwszą dużą wystawą, Powszechna Wystawa rem polskiej Włodzimierz Lwowie. w której udział Światowa zorganizowana ekspozycji etnograficznej wzięli kolekcjonerzy w 1873 r. w W i e d n i u . był z n a n y uczony D z i e d u s z y c k i (1825—1899), założyciel M u z e u m N a wspomnianej wystawie okazy etnograficzne łach: „przemysłu d o m o w e g o n a r o d ó w " i d r u g i m z urządzeniem i s p r z ę t a m i " . W obu t y c h 3 polscy, i kolekcjoner lwowski, im. Dzieduszyckich we pokazano w dwóch d z i a ­ n a z w a n y m „domem działach e k s p o n o w a n o włościańskim zbiory polskich kolekcjonerów, a p r z e d e w s z y s t k i m W. D z i e d u s z y c k i e g o , którego specjalną było sprowadzenie chałupy chłopskiej z Galicji, była Organizato­ eksponowanej w zasługą dziale „dom włościański" . W d z i a l e t y m oprócz m o d e l i i rysunków domów chłopskich p o k a z a n o 4 również o r y g i n a l n e b u d y n k i p r z e w i e z i o n e z dziewięciu k r a j ó w E u r o p y , z n i c h t r z y z pełnym wydaje, genezy wyposażeniem, a jeden w tej właśnie p i e r w s z e j r u c h u skansenowskiego, etnografa szwedzkiego Artura zamieszkany przez rodzinę ekspozycji budownictwa rozwiniętego Haseliusa kilkanaście chłopską. J a k się l u d o w e g o należy szukać l a t później (1833—1904). W p r a w d z i e (1885) celem przez wystawy wiedeńskiej było j e d y n i e p o k a z a n i e „ w j a k i sposób różne n a r o d y pojmują zadania i zachować dla po­ ten s a m rewolucyjny w dzie­ c e l budynków m i e s z k a l n y c h " , a Haselius 5 chciał j e również tomności, to j e d n a k w o b u w y p a d k a c h z a s t o s o w a n o j a c h m u z e a l n i c t w a etnograficznego z jego naturalnym wystawie pokaz wyposażeniem. wiedeńskiej, budownictwa pomysł e k s p o z y c j i b u d o w n i c t w a C o ważniejsze, zrealizowano którą H a s e l i u s miał zwiedzić . Należy ludowego 6 na ziemiach polskich ludowego w r a z go n a j p i e r w na dodać, że p i e r w s z y zrealizowano — zapewne Przegląd Wystawy Powszechnej w Wiedniu w 1873 r. P r a c a z b i o r o w a p o d k i e r u n k i e m S . K o s s u t h a , W a r s z a w a 1 8 7 5 , s. 7 1 7 — 7 2 4 . O p . cit., s. 721. Przewodnik dla zwiedzających wystawą świata w Wiedniu, K r a k ó w 1873, s. 10. Por. A. Z a r e m b a , Uwagi o muzeach skansenowskich, „ L u d " , t. 4 1 : 1954, s. 1139. 3 4 5 6 �503 KRONIKA w o p a r c i u o doświadczenia wiedeńskie W. D z i e d u s z y c k i e g o — w 1894 r. n a l w o w ­ skiej Jubileuszowej Wystawie Przemysłowo-Rolniczej , gdzie 7 pokazano szereg m o d e l i oraz sześć o r y g i n a l n y c h domów chłopskich z różnych o k o l i c G a l i c j i . n i c h wyróżniała się chałupa podhalańska b r a t a towskiego, sprowadzona Polska oraz ekspozycja osiągnięcia i urządzona s t a r a n i e m W. na wystawie kolekcjonerów c e s a r z F r a n c i s z e k Józef legatem Monarchii I mianował w Austro-Węgierskiej Krzep­ Matlakowskiego . 8 wiedeńskiej galicyjskich w Wśród słynnego Sabały, Jędrzeja odniosła duży następnych ten l a t a c h spowodował, 1879 r. Włodzimierza n a Powszechną sukces. F a k t Dzieduszyckiego Wystawę Światową, że de­ która odbyła się w t y m s a m y m r o k u w Paryżu . 9 Szczególnym jednak rozgłosem mało u n a s z n a n a , a bardzo w a Etnograficzna" zorganizowana łomyi. N a u k o w y m 0 wystawy prowadzone c h a r a k t e r wyłącznie etnograficzny, ze s t a n e m przyświecającymi a u s t r i a c k i c h cieszyła badań kierował Oskar się Tatrzańskie w K o ­ Kolberg, na Pokuciu . Wystawa 1 0 w miała w a c e l e m j e j bylo p r z e d s t a w i e n i e w e j P o k u c i a n a tle h i s t o r i i i g o s p o d a r k i zapoznawała ludoznawców w 1880 r. p r z e z T o w a r z y s t w o przygotowaniem swe kilkuletnie badania wśród c i e k a w a , p i e r w s z a n a z i e m i a c h p o l s k i c h duża „ W y s t a ­ kultury regionu, p r z y c z y m z g r o m a d z o n a nad tymi zagadnieniami . Zgodnie u wszystkim organizowanym w owym oparciu zasadzie z ludo­ literatura założeniami czasie w y s t a w o m , również 1 t a miała „przyczynić się do p o d n i e s i e n i a przemysłu domowego, do w y d o s k o n a l e n i a wyrobów wystawy górskich w dniu i do dostarczenia zarobku biednej ludności" . Na 12 15 I X 1880 r. przybył c e s a r z F r a n c i s z e k Józef I i w z w i e d z a n i a zakupił s z e r e g okazów, które obecnie znajdują się z a p e w n e wiedeńskich. W y s t a w a nej, stając się odbiła się s z e r o k i m e c h e m w również tematem kilku w austriackich czasopismach o charakterze W nicami artykułów prasie fachowych 100 p o d o b n y c h w muzeach i zagranicz­ zamieszczonych ludoznawczym. o s t a t n i m 2 5 - l e c i u X I X w. odbyło się n a t e r e n i e ponad krajowej otwarcie czasie j e j G a l i c j i l u b poza i m p r e z , n i e licząc d r o b n y c h jej gra­ pokazów o c h a r a k t e r z e l o k a l n y m , w których k o l e k c j o n e r z y polscy b r a l i udział. Podkreślić t u należy, że i c h najważniejszymi partnerami byli ludoznawcy a u s t r i a c c y . Stąd też zainteresowanie kulturą ludową K a r p a t P o l s k i c h w A u s t r i i jest n i e j a k o t r a d y c y j n e , gdyż j e s t o n a — co podnosi obiektem dr F . L i p p w s w y m badań etnografów trzańskiej S z t u k i L u d o w e j wstępie — dobrze z n a n a , będąc p r z y t y m n a d a l austriackich. Dlatego można sądzić, że w y s t a w a Ta­ w L i n z u była wstępem do dalszej współpracy etnografów i muzeologów z obu krajów. Jan Bujak W y s t a w a została z o r g a n i z o w a n a pod p r o t e k t o r a t e m c e s a r z a F r a n c i s z k a Jó­ I. R . Z a w i l i ń s k i , Etnografia, [w:] P o w s z e c h n a W y s t a w a Krajowa we Lwo­ wie w 1894 г., K r a k ó w 1896, s. 4 — 7 . M . T y r o w i c z , Włodzimierz Dzieduszycki, [w:] P o l s k i słownik b i o g r a f i c z n y , t. 6, K r a k ó w 1948, s. 124. M. T u r k a w s k i , Wystawa etnograficzna Pokucia w Kołomyi, Kraków 1880, s. 6 — 7 ; O. K o l b e r g , Pokucie. Obraz etnograficzny, t. 1, K r a k ó w 1882, s. 11. Katalog przedmiotów wystawy etnograficznej Oddziału Czarnohorskiego To­ warzystwa Tatrzańskiego połączonej z wystawą płodów górskich, która zaszczycona obecnością Najjaśniejszego Cesarza i Króla Franciszka Józefa I otwarta została w dniu 15 września .1880 r. w Kołomyi, L w ó w 1880; por. też K o l b e r g , op. cit, s. 72, p r z y p . 1. T u r k a w s k i , op. c i t . : 7 zefa 8 9 1 0 11 1 2 �504 KRONIKA INFORMACJA ETNOGRAFICZNA KRAJÓW CZASOPISMA W DEMOKRACJI — NOWY d n i a c h 1—4 I I I 1966 r. odbyło się w Dreźnie w N i e m i e c k i e j mokratycznej czasopisma czwarte kolejne etnograficznego zwyczajne PROFIL „DEMOS" posiedzenie „Demos-Volkskundlicbe redakcji Republice D e ­ międzynarodowego Informationen", wydawanego p r z y współpracy r e d a k c j i k r a j o w y c h w s z y s t k i c h państw d e m o k r a c j i l u d o w y c h Instytut Etnografii Niemieckiej Akademii r y c h nadesłane zostały t y l k o t e l e g r a m y Nauk. Poza Albanią przez i Rumunią, z któ­ tłumaczące nieobecność delegatów i p r z e d ­ kładające w n i o s k i do d y s k u s j i , pozostałe państwa biorące udział w p r a c a c h r e d a k c j i międzynarodowej w skierowały n a konferencję skład r e d a k c j i k r a j o w y c h . W po 1—3 p r z e d s t a w i c i e l i , wchodzących p o s i e d z e n i u wzięli udział: z Z S R R L . T e r e n t i e v a i E . P u t i l o v , z C S S R L . K u n z , E . Pličkova i V . S c h e u f l e r , z Bułgarii C . z Węgierskiej R e p , D e m . I. Tálasi i E . Barabas-Kisbán, z P o l s k i A . narowa. Gospodarzy mieckiej Akademii A. Fiedler, W. reprezentowali Nauk pracownicy z Berlina i Drezna: Fiedler, G . Muller, naukowi reprezentujący w y d a w n i c t w a siedzeniu redakcji krajowej wzięli z przewodniczącym jej nowi w 1964 г., w czasie redakcji, posiedzenia a zarazem przedstawiciele z Zagrzebia dy­ redakcji i N. K u r e t z L u b i a n y . w międzynarodowej r e d a k c j i , j a k i e miało m i e j s c e V I I Międzynarodowego Nie­ H. Ulrich, Po raz pierwszy w po­ członkowie, Jugosławia weszła w skład państw r e p r e z e n t o w a n y c h S. Kube, n a czele, oraz E . K e r k o v , Akademii (Akademie-Verlag). udział jugosłowiańskiej, M . Boškovic-Stulli czasopisma nadzwyczajnego Instytutu Etnografii H . Wilsdorf, r e k t o r e m Oddziału I n s t y t u t u w Dreźnie, R. W e i n h o l d e m Gandev, Kutrzeba-Poj- Kongresu Nauk redakcji w Moskwie Antropologicznych i Etnologicznych. Zwiększona czasopisma nie liczba i n s t y t u c j i biorących może pozostać bez obecnie wpływu na zwiększa się z n a c z n i e ilość nadsyłanych r e c e n z j i . W jących do współpracy i n s t y t u c j i , reprezentujących graficznych w Jugosławii (Belgrad, j e s t to j e s z c z e d o d a t k o w o s p r a w a okres miniony udział jego w pracy profil; system, jaki 6 różnych ośrodków p r a c Zagrzeb, L u b i a n a , Skopje, C e t y n i a, wprowadziła już wykonania tych poprzednio omówienia redakcja recenzji, j a k polska, wszystkich prac z a g a d n i e n i a z a cały o k r e s ostatniego d w u d z i e s t o p a r o l e c i a . by z a p e w n e przypomnieć, że k o n t y n u o w a n i e t e n sposób s z e r e g nictwo. W działów, również zaproponował a mianowicie dotyczących dłuższe wybranego W t y m m i e j s c u należało­ tego t y p u r e c e n z j i p r z e z redakcję ską byłoby również b a r d z o w s k a z a n e . W l a t a c h p o p r z e d n i c h w etno­ Sarajewo), uzupełnienia r e c e n z j i ważniejszych p r a c z a cały od 1945 r. D l a ułatwienia zbiorcze, obejmujące wszystkim s t o s u n k u do n o w o przystępu­ umożliwienia i c h d r u k u , r e d a k t o r n a c z e l n y c z a s o p i s m a , d r W e i n h o l d , recenzje redakcyjnej przede j a k np. pasterstwo, t y m c z a s i e wyszły n o w e p r a c e . S z e r e g pol­ scharakteryzowaliśmy pożywienie, c e r a m i k a , b u d o w ­ działów wciąż j e s z c z e c z e k a n a omówienie, gdy i n n e charakteryzujące się dużą ilością r e c e n z j i ( j a k np. zagadnie­ n i a k u l t u r y robotniczej, r o l n i c t w o chłopskie c z y m u z y k a l u d o w a ) p o m i m o to mają w i e l e braków. A l e do tego j e s z c z e powrócę poniżej. D a l s z y p o s t u l a t dotyczący u s p r a w n i e n i a i n f o r m a c j i , a w y s u w a n y również p r z e z redakcję polską, odnosi się do r e c e n z o w a n i a całych roczników c z a s o p i s m l u b p r z y ­ najmniej odrębne przez informowania artykuły, różne komasowanie powtarzanie o i c h zawartości. a że ilość i c h j e s t redakcje narodowe jest coraz wiadomości. P o s t u l o w a n o co p e w i e n c z a s ogólnej Dotąd wielka, mniej, zresztą recenzowano a miejsca konieczne również w zasadzie na recenzje okazało się i i c h uzupełnianie c h a r a k t e r y s t y k i kierunków tylko przysyłane pewne przez pracy, instytucji �505 KRONIKA i w wydawnictw, wydaniu ukazujących specjalnym, się w i Etnologicznych w Moskwie go z e s t a w u w przyniesie informacje Sprawozdania biście udziału w lepszą z działalności formę Ze w w szereg którzy składane n i e wzięli zarówno pod kolegów węgierskich naukowych na oso­ adresem i słowackich, j e s t również przez roz­ i pracach doktorskich, z redakcją redakcję polską, związku z t y m również nadsyłane i n f o r m a c j e i wydawnictwa dotyczące sposobów do d r u k u w y d a w n i c t w a mających kolegów, postulatów sposób s y s t e m a t y c z n y całości d o r o b k u p r a c ) j a k również w p r o w a d z e n i a tucji redakcji krajowych, każdym k r a j u współpracujących wysuwany strony redakcji naczelnej gotowaniu takie­ r o k u 1966 kra­ która p r a c u j e w b a r d z o małym składzie i p r z y współpracy t y l k o k i l k u naukowych. W w a n o postulaty zeszyt 2 w p r a c y . Dotyczyły one s t y l u referatów, które n a j ­ o konferencjach l i c z b y ośrodków w c h w i l i obecnej miejsce Antropologicznych k o n g r e s u w T o k i o . Z o s t a n i e on u s t a l o n y telegramy opracowaniach T e n ostatni postulat placówek mują w Nauk 1968. N a t o m i a s t poszczególnych wysunęły zakresu informacji zwiększenia jową. konferencji, uzyskały k r a j a c h , j a k to miało Kongres w L o n d y n i e w k w i e t n i u 1966 r. wspomniane n a c z e l n e j j a k i własnej szerzenia roku dotyczące p r o g r a m u p o s i e d z e n i u , j a k również na w 1964 r. R e d . W e i n h o l d obiecał p r z y g o t o w a n i e zeszycie pierwszym w na posiedzeniu przygotowawczym redakcji poszczególnych przygotowanym naukowego w Niemieckiej Akademii prenumeraty prawo zamawiania wydawnictw oryginałów obej­ polskiej. Nauk u s u w a n i a trudności, powstających (m. i n . przysyłania nie etnografii wysu­ przy przy­ recenzowanych „Demosu" za pośrednictwem i n s t y ­ z a g r a n i c z n y c h za walutę krajową (u n a s P P „Ruch"). Największą dyskusję w y w o ł a ł y p r o j e k t y n o w e j okładki c z a s o p i s m a oraz n o w e g o układu s y s t e m a t y c z n e g o ( p r o p o n o w a n e g o p r z e z dr. L . Kuńza). T e n o s t a t n i p r o j e k t p o s t a n o w i o n o przedyskutować j e s z c z e l i s t o w n i e w związku z . p r o p o n o w a n y m p r z e z redakcję naczelną r o z p a t r z e n i e m k r y t y c z n y m p r z e z r e d a k c j e k r a j o w e układu a r t y ­ kułów w 2 z e s z y t a c h t o m u za r o k 1966. U w a g i n a t e n t e m a t obiecano nadesłać do końca 1966 r. Anna Z DZIAŁALNOŚCI POLSKIEGO TOWARZYSTWA I FILMU Kutrzeba-Pojnarowa ETNOGRAFICZNEGO SOCJOLOGICZNEGO S p r a w a s t o s o w a n i a f i l m u j a k o m e t o d y i t e c h n i k i n a wskroś nowoczesnej w pracy problemowo-badawczej i w rejestracji zjawisk tradycyjnej kultury ludo­ w e j (obrzędowości dorocznej i r o d z i n n e j , s z t u k i , p r a c y n a r o l i , rękodzieła, r z e m i o ­ sła, b u d o w n i c t w a oraz zagadnień współczesnej k u l t u r y l u d o w e j i a k t u a l n y c h p r z e ­ m i a n całokształtu życia w s i ) n i e od dziś a b s o r b u j e etnografów i etnologów w i e l u państw e u r o p e j s k i c h i p o z a e u r o p e j s k i c h i . Z o r g a n i z o w a n i poprzez poszczególne t o ­ w a r z y s t w a k r a j o w e w Międzynarodowym K o m i t e c i e F i l m u E t n o g r a f i c z n e g o i S o c j o ­ logicznego dążą oni m. i n . do n a d a n i a f i l m o w i e t n o g r a f i c z n e m u należnej m u rangi. K o l e j n y m e t a p e m działalności P o l s k i e g o T o w a r z y s t w a F i l m u E t n o g r a f i c z n e g o i Socjologicznego była z o r g a n i z o w a n a w d n i a c h 15—16 I V 1966 r. w s a l i p r o j e k 2 A . J a n k o w s k a , Z . S z y f e l b e j n , Informacja o powstaniu i działalności Polskiego Towarzystwa Filmu Etnograficznego, „Etnografia P o l s k a " , t. 2: 1961. s. 433—436. O d r o k u 1966. D o tego c z a s u T o w a r z y s t w o nosiło nazwę: P o l s k i e T o w a r z y ­ stwo F i l m u Etnograficznego. 1 2 �506 KRONIKA cyjnej Muzeum nieniu roli Techniki filmu w Warszawie etnograficznego konferencja w pracach naukowa muzeów poświęcona zagad­ etnograficznych. Wzięli w niej udział, poza członkami P T F E i S , s p e c j a l n i e z a p r o s z e n i d y r e k t o r z y i pracow­ n i c y muzeów z całej P o l s k i . Po otwarciu i zagajeniu „film obrad ze względu których przez n a jego dokumentacja walory walory ma propagandowe, planowym", I wiceprezesa Towarzystwa, mgr B. Kohutnickego, wygłoszonym p r z e z d y r . M. Ptaśnika, w którym powiedział m. i n . , że powinien przewodnictwo umożliwiające istotne znaczenie być dla chwytanie na dla nauki, j a k i muzealnictwa gorąco zjawisk, z uwagi zagadnieniem na jego pierwszo­ o b r a d objął d y r e k t o r M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w War­ s z a w i e , prof, d r K s a w e r y P i w o c k i . W pierwszym s i k a : R o l a filmu zycje dniu konferencji w pracy tematyczne głosił mgr u c z e s t n i c y wysłuchali r e f e r a t u oświatowej dokumentacji T. Konopka. muzeum. filmowej Na temat W drugim mgra го z a k r e s i e b u d o w n i c t w a problemów T. Bana­ Propo­ d n i u r e f e r a t pt. związanych ludowego, z realizacją wy­ filmów e t n o g r a f i c z n y c h mówił s e k r e t a r z g e n e r a l n y T o w a r z y s t w a , reż. J . J a r e m k o . W c z a s i e o b y d w u d n i u c z e s t n i c y o b e j r z e l i s z e r e g filmów p o l s k i c h i z a g r a n i c z n y c h r e p r e z e n t u ­ jących bardzo rozmaity ujęcia tematu poziom wymienionego pod względem w czołówce. techniki filmowej Zróżnicowany oraz repertuar świetnego styczny , 3 dokumentu niekiedy ściśle etnograficznego uwzględniający jedynie poprzez tematykę film oświatowy, etnograficzną, wi­ sensu dzom zorientować się, j a k rozległe są możliwości f i l m u etnograficznego od sposobów pozwolił aż largo; publicy­ do filmu osnutego n a m o t y w a c h e t n o g r a f i c z n y c h , składających się n a świetną skądinąd pod względem f i l m o w y m całość eseistyczną opartą n a i m p r e s j a c h J a k i c e l przyświecał o r g a n i z a t o r o m Głównie chodziło o ściślejsze związanie P T F E i S w j a k i m stopniu muzea trzebą s t o s o w a n i a twórcy. konferencji? zainteresowane z muzeami, zorientowanie są r o z w o j e m filmu etnograficznego go w p r a c a c h m u z e a l n y c h zarówno do celów naukowo-badaw­ c z y c h i oświatowych, j a k również p o p u l a r y z a c j i w i e d z y e t n o g r a f i c z n e j ekspozycji aktualnie muzealnej. najbardziej. Dalej, jaka Wreszcie, tematyka i jaki j a k i e istnieją rodzaj realne się, i po­ i propagandy filmów pożądany jest perspektywy produkcji fil­ mów etnograficznych. Dyskusja, w wielu która może kierunkach, w na skutek sumie bogatego dowiodła programu niezbicie, że konferencji sprawa zmierzała stosowania w p r a c y etnografów w ogóle, a w p r a c y muzeów e t n o g r a f i c z n y c h w filmu szczególności, j e s t sprawą oczywistą, konieczną i w związku z t y m w y m a g a j ą c ą : 1. S p r e c y z o w a n i a kryteriów ustalających zakres pojęcia filmu etnograficz­ nego. 2. U s t a l e n i a zespołu f i l m u etnograficznego. kryteriów teoretycznych określających funkcję naukową 3. Przejęcia p r z e z środowisko n a u k o w e n a d z o r u n a d produkcją filmów etno­ g r a f i c z n y c h (czy o t e m a t y c e wkraczającej w dziedzinę etnografii) realizowanych p r z e z różne ośrodki i i n s t y t u c j e . 4. S t w o r z e n i a wej w pracach własnej bazy umożliwiającej realizowanie dokumentacji filmo­ naukowo-badawczych. 5. S z k o l e n i a f i l m o w e g o etnografów. 6. Pełniejszej a także s p r a w a c h informacji wydawniczej warsztatowych, o S p r a w ą dyskusyjną j e s t , c z y d o k u m e n t cystycznego. 3 tytułach zrealizowanych metodycznych, filmach zagranicznych w kraju, ośrodków n i e p o w i n i e n mieć c h a r a k t e r u publi­ �507 KRONIKA z r z e s z o n y c h w M K F E i S i i n . Również o f i l m a c h r e a l i z o w a n y c h n i e z a w o d o w o p r z e z różne ośrodki n a u k o w e w k r a j u (muzea, k a t e d r y e t n o g r a f i i i in.). C o do pożądanej t e m a t y k i filmów e t n o g r a f i c z n y c h i s o c j o l o g i c z n y c h propozycji j e s t t a k w i e l e i t a k są różnorodne, że t r u d n o wymieniać t u w s z y s t k i e , j a k i e w p ł y ­ nęły. Jako najpilniejsze wysuwano tematy i tańca ludowego, s z t u k i l u d o w e j , dotyczące tradycyjnego budownictwa obrzędowości, rękodzieła, a d a p t a c j i i integracji elementów współczesnej k u l t u r y wyższej w środowisku w i e j s k i m . Zadania postawione na konferencji wobec PTFEiS wymagają od Towarzy­ stwa: 1. Z r z e s z e n i a w P T F E i S w s z y s t k i c h etnografów i socjologów zajmujących się n i e z a w o d o w o realizacją filmów e t n o g r a f i c z n y c h i s o c j o l o g i c z n y c h . 2. Wciągnięcia do p r a c t e o r e t y c z n y c h l u d z i n a u k i (etnografów, etnologów, s o c j o ­ logów) i teoretyków f i l m u . 3. Sporządzenia etnograficznego (wyprowadzenia 4. R o z e z n a n i a , co i gdzie bliższym tyki na bieżąco) filmografii i bibliografii filmu zapoczątkowanej p r z e z P T F E w r o k u 1958. czasie w kręci się a k t u a l n i e l u b p l a n u j e dziedzinie etnografii zorganizowania patronatu na terenie kraju. W etnografów-specjalistów do r e a l i z a c j i w naj­ zależności od różnych tema­ dziedzin, prze­ k o n a n i a realizatorów o konieczności k o n s u l t a c j i z e t n o g r a f a m i . 5. Podjęcia p o n o w n e j 6. Z o r g a n i z o w a n i a w dziedzinie próby nawiązania kontaktów z W F O i W F D . szkolenia filmowego techniki filmowania i zasad etnografów dokumentacji i socjologów filmowej (w głównie porozumie­ n i u z władzami P W S T i F w Łodzi). 7. S t o p n i o w e g o W dążenia do s t w o r z e n i a własnego ośrodka f i l m o w e g o d y s k u s j i , która wzięli (według pozwoliła kolejności wyciągnąć zabierania przedstawione głosu): d r L o n g i n (trzykrotnie), mgr B o h d a n K o h u t n i c k i (dwukrotnie), (dwukrotnie), PTFEiS. wnioski, udział M a l i c k i (dwukrotnie), J a n u s z J a r e m k o , m g r J a n u s z K a m o c k i , prof, d r M a r i a rowa wyżej reż. Znamierowska-Priifferowa doc. d r A n n a prof, d r K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Kutrzeba-Pojna­ dr I r e n a Neumanno- w a , m g r Grażyna D ą b r o w s k a . Obrady zamknął przewodniczący k o n f e r e n c j i prof, d r K s a w e r y Piwocki. W y k a z filmów wyświetlonych podczas k o n f e r e n c j i : „Mondo C a n e " ( P i e s k i świat) pełnom., wł.; długich „Jak domów", nocno-zachodniego powitanie zbudować ameryk.; wiosny", wybrzeża bułg.; igloo", „Życie w kanad.; Nowym Pacyfiku", „Wesele „Żywe kamienie", Meksyku", ameryk.; kurpiowskie", kanad.; ameryk.; „Mała łyżeczka", polsk.; „Wesele „Ludzie „Sztuka pół­ franc; „Na białoruskie", polsk.; „Stara h u t a " , polsk.; „Zanim opadną liście", polsk.; „ K u r b a n b a j r a m " , Grażyna polsk. Dąbrowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/047f902ccfcc2ce35549f4dc0e517127.pdf e70ad22c045ae8e2c7c55398bc03e02a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:620 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:569 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.508-566 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E PIESKI nio C ŚWIAT E (Mondo Climati i Benito N Z Cane), Scenariusz: Fratteri, J E G u a l t i e r o J a c o p e t t i , zdjęcia: muzyka: Nino Oliviero Anto­ i Riz O r t o l a n i , komentarz. G. J a c o p e t t i , p r o d u k c j a C i n c r i z ( W ł o c h y 1962) Film jest niewątpliwie tacji. Umożliwia nych własności r z e c z y , n i e w y ł ą c z a j ą c Niemniej dokumentacja filmowa rzeczywistości na najsugestywniejszą kulturowej w tle porównawczym. rozciągniętych Ograniczenia z możliwych o b i e k t y w n e , n i e budzące w ą t p l i w o ś c i , w Wynika dłuższych ich ruchu, miejsca ogranicza, pełniejszym to z zapisie ograniczenia zostaną niejszym przekazem dzinnego kazane seansu zostają pokonane, procesie swobody czasowych przekonujemy świat" jest filmem jednak przekazanie w treści i czasie. i przeobrażeń penetrowania wymiarach piśmiennym. j e s t stopień p o k o n a n i a t y c h ogra­ Jeśli o w e się jednocześnie, j a k z n a c z n i e pełnometrażowym, sposób piśmienny t a k obszernych czy sytuacji przestrzennych. j e s t f i ) m w p o r ó w n a n i u ze s ł o w e m p i s a n y m . W („Pieski określo­ przestrzeni się o t y m w zetknięciu z f i l m e m G. J a c o p e t t i e g o . treści, k t ó r y c h w y ł o ż e n i e książki. Z a r a z e m w f i l m o w y m aniżeli t r a d y c y j n y m W y d a j e się, iż m i a r ą w a r t o ś c i z a p i s u f i l m o w e g o niczeń. P r z e k o n u j e m y dokumen­ chociaż n i e w y k l u c z a , u k a z y w a n i e n p . kontekście, w ograniczeń interwałach t e są w i ę k s z e w dziś f o r m utrwalenie obrazu ciągu noś- dwugo­ barwnym) wyciągałoby skróconym prze­ sporej sposobem f i l m o w y m b u d z i u o d b i o r c y swoistą r e a k c j ę ogłuszenia, s z o k u . U ś w i a d a m i a m y sobie w ó w c z a s , j a k nikłe j e s t jeszcze d o ś w i a d c z e n i e n a s z e w k o m u n i k o w a n i u się w opar­ ciu o f i l m . ] „Pieski świat" kumentalnego jest t o f i l m , poznanie niektóre szym mało ma poświęconego ukazujący faktów dzieła związków kulturom wybraną rozwinięciem wzajemnym J . Flaherty'ego. orientacji kina p r o c e s ó w p r z e n i k a n i a się k u l t u r wcześniejszymi i kierunkami społeczeństw „Pieski powiązaniu. świat" flahertowskiego. filmu pierwotnych. społeczność i j e j k u l t u r ę — f i l m k u l t u r o w y c h we Roberta z ludowym Nie skierowany na Takimi filmami nie jest do­ również Nie poznajemy w były najbliż­ t y m filmie o o d m i e n n y c h systemach. „Pieski świat" nie jest w r e s z c i e p r z y k ł a d e m , , c i n é m a - v é r i t é " . A l e też n i e j e s t p r z y p a d k o w y m nagromadze- T y l k o t y m tłumaczyć można n i e z w y k l e k r y t y c z n e przyjęcie f i l m u przez o f i c j a l n y c h r e c e n z e n t ó w p r a s o w y c h . P o r . J . P ł a ż e w s k i , Stulecie czyraków czy czyraki stulecia?, „ F i l m " , R. 2 1 : " l 9 6 6 , n r 15 (905); S. M o r a w s k i , K . K ą k o l e w ­ s k i , Dialog o „Pieskim świecie", t a m ż e , n r 23 (913); Z . K a ł u ż y ń s k i , W gabine­ cie obrzydliwości, „ P o l i t y k a " , R. 10: 1966, n r 17 (477); R. M a r s z a ł e k , Łamanie kołem, „ W s p ó ł c z e s n o ś ć ' R. 1 1 : 1966, n r 9 (211): J . A . S z c z e p a ń s k i , Na psa urok, „ T r y b u n a L u d u " , R. 19: 1966, n r 141 (6250); J . F u k s i e w i c z, Naturalna dzikość i chora cywilizacja, „ K u l t u r a " , R. 4: 1966, n r 24 (157); A . J a c k i e w i c z , Pieski świat?, „ Ż y c i e L i t e r a c k i e " , R. 16: 1966, n r 27 (753). 1 �509 RECENZJE n i e m „zbijających" się i n f o r m a c j i o życiu l u d z i w r ó ż n y c h częściach świata . J e s t 2 dziełem odrębnym. Wszystkie nym mają n a ogół o człowieku, jego filmu kierunki filmu dokumentalnego kulturze. z ewolucjonizmem, Na pewno historyzmem etnologicz- można filmu dokumentalnego. etnograf-filmowiec Wydaje mówić o związkach znajduje Współtwórcą też, meto­ odbicie w najnowszych osiąg­ ,,cinéma-vérité" J e a n R o u c h , stały p r a c o w n i k p a r y s k i e g o się, iż „ P i e s k i strukturalistycznym w świat" w tego g a t u n k u czy f u n k c j o n a l i z m e m . P o d o b n i e d y k a badań n a u k o w y c h ( n p . a n k i e t o w y c h ) nięciach o charakterze jakieś p o w i ą z a n i e z ó w c z e s n y m i t e n d e n c j a m i t e o r e t y c z n y m i w n a u k a c h ostatecznej h u m a n i s t y c e . Można był, j a k Musé de wymowie bliski wiadomo, l'Homme. jest tendencjom przypuszczać, iż J a c o p e t t i n i e s t u d i u ­ jąc n a w e t C l a u d e L é v i - S t r a u s s a m i a ł o k a z j ę zetknięcia się z p o g l ą d a m i t e g o n e g o . Zresztą, w i a d o m o j e s t , iż p e w n e np. postępu, r o z u m i a n e g o w linii na kryzysie prostej, pojęcia wznoszącej) mają ogólne k i e r u n k i m y ś l o w e właściwości jako kształtowanie niezależnego teoretyków, n p . etnologii, j a k również na profesje uczo­ (ujawniające się się w a r t o ś c i po oddziaływania, reprezentowane zarówno przez twórcę filmu. F a k t , iż J a c o p e t t i w s w y m f i l m i e s p o r o m i e j s c a p o ś w i ę c i ł życiu s e k s u a l n e m u n a Triobriandach, skiego. Poza wydaje tym film się wskazywać ujawnia na znajomość korzystanie z prac Bronisława doświadczeń autorów Malinow­ osławionych filmów e t n o l o g i c z n y c h o s t a t n i c h l a t ( m a m n a myśli włoski f i l m „Imperium Słońca" oraz f i l m s z w e d z k i „Ostatni ludożercy"). Warto zatorów stów. na koniec (2 l a t a Przedstawienie jest ewenementem Na przeszło ludowych został z powiedzieć, pracy t a k obszernej 35 o d r ę b n y c h pochodzący Triobriandt, Nowej Portugalii. Do Jacopetti listy scen z Gwinei, kontrastujących Wybrzeże, Sydney, Obrazy neracja pojęcie filmu scalają organiczna, (używane kilkuosobowej ekipy z k o n s u l t a c j i przeszło wielu nazwisk filmu 2/3 o d n o s i plemiennych. Stosunkowo samych Atolu Włoch. W Bismarcka, zestawień, współczesną, posłużyły m . i n . t a k i e z n a n e zurowe oprócz korzystał reali­ 20 s p e c j a l i ­ współczesnych badaczy w historii f i l m u dokumentalnego. l u b społeczeństw materiał że nad filmem) się d o k u l t u r tradycyjnych najobszerniej potraktowany filmie zgromadzono Malajów, mających Nepalu, reprezentować reprodukcja często w takich gatunku, oraz cywilizację centra k u l t u r o w e , j a k Los Angeles, L a ­ Strasburg, Hamburg, Tokio i Nowy się w o k ó ł materiał Afryki problemów życia śmierć. W s z y s t k i e komentarzu filmu) sposobów p o s z u k i w a n i a t e j pełni. D o g ł ó w n e j „pełni życia", York. człowieka, j a k r e g e ­ one składają czy też się n a na postulat p r o b l e m a t y k i w ł ą c z o n e zostały rów­ nież o b r a z y o „ m ę s t w i e " i „ s i l e " człowieka. Teza filmu -Straussem, jest jako przekonująca, poszukiwanie w k l a r o w n a . Można kulturach ją ująć, o zasadniczo zgodnie odmiennych z C. Lévi- systemach P o r . M o r a w s k i , o p . cit., „...film J a c o p e t t i e g o d a w a ł szansę, b y u j a w n i ć k u l ­ turę uładzoną, z m e c h a n i z o w a n ą i infantylną, k u l t u r ę ultraracjonalną, w i e r z ą c ą , że w s z y s t k o można osiągnąć, w s z y s t k i e g o można się nauczyć, i jednocześnie m i ­ tyczną, z a f a s c y n o w a n ą f e t y s z a m i . J a c o p e t t i j e d n a k k o n t r a p u n k t u j e poszczególne sceny amerykańskie z i n n y m i . I z a b i j a jedne i d r u g i e [podkreślenie m o j e J . O . ] . K i r i w i a n k i p o r y w a j ą c e c h ł o p c ó w można z r o z u m i e ć n a t l e k u l t u r y t r i o b r i a n d z k i e j . N i e m a t o n i c w s p ó l n e g o z napaścią f a n a t y c z n y c h w i e l b i c i e l e k B r a z z i e go. T o s a m o z t u c z e n i e m żon k a c y k a m u r z y ń s k i e g o i o d c h u d z a n i e m się s t a r y c h A m e r y k a n e k . P i e r w s z e z j a w i s k o z w i ą z a n e j e s t z k u l t e m płodności i p r e s t i ż e m w ł a s n o ś c i o w y m , d r u g i e — z nieujarzmioną żądzą młodości i przerażającą w i a r ą , że młodość można u t r z y m a ć n a z a w s z e " . 2 �510 RECENZJE jakości stałych, l e c z n i e n i e z m i e n n y c h . A l b o , u ż y w a j ą c określenia K a r l a Jaspersa, czegoś n i e s a m o w i c i e stałego m i m o zmienności z j a w i s k . „Mondo Cane" przekonywającą wotnych s t a n o w i d l a realizatorów f i l m o w e j lekcję w i ą z a n i a treści t r a d y c y j n e j z właściwymi treściami n a s z e j k t ó r z y p o d j ę l i tę zasadę. N i e m n i e j ostatecznie ukształtowane formy dokumentacji kultury epoki. A u t o r z y umieli w etnograficznej ludowej filmu i ludów n i e są pier­ pierwszymi, sposób n o w a t o r s k i o d k r y ć i z e s t a w i ć d w u odrębnych krańców rozwoju kulturowego c z ł o w i e k a . D z i ę k i w ł a ś c i w e j s e l e k c j i m a t e r i a ł u — d o b o r u treści p o r ó w n y w a l n y c h — film ten pobudza d o szerszej r e f l e k s j i n a d istotą zachowań l u d z k i c h . 3 Jacek Olędzki S O W I E T S K A J A E T N O G R A F I J A , 1965 Podsumowanie naukowego Antropologicznych i o jego przebiegu dorobku Etnograficznych to praca VII oraz wymagająca poważnego d z i w n e g o z a t e m , że p r o b l e m a t y k a K o n g r e s u nego czasopisma dawnictw licznego w dużo m i e j s c a . pokongresowych i poważnego jest „SE" w Wśród o m a w i a n y m roczniku na pierwszym zawierający badaniom l miasta i wiedzy pozycji omówienie osady wysiłku. n a łamach przemysłowej . 2 ukazanie o obradach „kongresowych" uzupełnienie cześnie z przebiegu dyskusyjne obrad 17 s y m p o z j ó w , problemy etnografii i które jakże zawartych wstępny, zagad­ rozpatrzyły oraz opublikowanej w n r . 6 „ S E " z r o k u 1964 i n f o r m a c j i o p r a c a c h s e k c j i k o n g r e s o w y c h wozdanie się w y ­ tego, a mianowicie teorii rasy Ważne Nic recenzowa­ poświęcono w y b r a n y m w programie kongresowym, Nauk informacji m i e j s c u wymienić należy artykuł ocenę K o n g r e s u . O d d z i e l n e nieniom, eksponowanym i długotrwałego poprzedzającym źródłem Kongresu szczegółowych nadal zajmuje okresie głównym zgromadzenia. Międzynarodowego dostarczenie stanowi spra­ węzłowe, a antropologii, wymagające jedno­ koordynacji badań w m i ę d z y n a r o d o w y m z a k r e s i e . 3 Kontynuując koncentrowała kultury grafii riały l i n i ę ustaloną swoją w poprzednich l a t a c h „ S E " również uwagę p r z e d e w s z y s t k i m n a współczesnych i życia l u d ó w Z S R R . D o t e j d y n a m i c z n i e r o z w i j a j ą c e j radzieckiej i badania należy z etnografii (w ramach podstawowego i antropologii ZSRR) w wej . 4 r o k u 1965 się d z i e d z i n y czasopiśmie działu: etno­ Mate­ 9 a r t y k u ł ó w w ś r ó d 20 z a m i e s z ­ c z o n y c h , a t a k ż e a r t y k u ł y w i n n y c h działach d w u m i e s i ę c z n i k a . G o d n y zainteresowania w przeobrażeniach szczególnego jest artykuł L . A . A n o c h i n y , W . J . K r u p j a n s k i e j i M . N . S z m i e l e - J e s t t o r e t r o s p e k t y w n y p r z e g l ą d , a jednocześnie próba p o d s u m o w a n i a prze- B r a k m i e j s c a n i e p o z w o l i ł n a pełniejsze o m ó w i e n i e f i l m u . P o r . r ó w n i e ż m o j e 0 n i m u w a g i p t : Mondo Cane — film etnologiczny, „ W s p ó ł c z e s n o ś ć " , R. 1 1 : 1966, n r 13 (215). K itogam raboty VII Mieżdunarodnogo kongressa antropołogiczeskich i etnograficzeskich nauk, „ S E " , 1965 n r 3, s. 3 — 1 1 . W . P. A 1 e k s i e j e w , Teorija rasowiedienija na VII Mieżdunarodnom kongressie antropołogiczeskich i etnograficzeskich nauk, „ S E " , 1965 n r 2, s. 3 — 1 6 ; Sz. A . B o g i n a, J . W . K r u p j a n s k a j a , K woprosu ob etnograficzeskom iznczenii goroda i promyszlennogo posjelka. (Po matieriałam simpozjuma na VII Mieżdunarodnom kongriessie antropołogiczeskich i etnograficzeskich nauk), „SE", 1965 n r 3, s. 110—117. W. K. Sokołowa, Rabota simpozjumow na VII Mieżdunarodnom kongressie antropołogiczeskich i etnograficzeskich nauk, „ S E " , 1965 n r 1, s. 1 4 3 — 151. L . A. A n o c h i n a , W. J . K r u p j a n s k a j a , M . N . S z m i e l e w a , Byt 1 jego prieobrazowanije w pieriod postrojenija socjalizma, „ S E " , 1965 n r 4, s. 1 6 — 31. 3 1 2 3 4 �511 RECENZJE mian, które dokonały się w warunkach n i c t w a s o c j a l i z m u , umożliwiając w procesie b u d o w n i c t w a etnograficznej mantyczne ności w literatury radzieckiej, ustaleniu zakresu jako ludności ZSRR w okresie budow­ w życiu i k u l t u r z e l u d ó w k o m u n i z m u . Interesujące, m . i n . d l a p o l s k i e g o są z a j m u j ą c e rozważania n a d r o z u m i e n i e m zaproponowali lany życia dalsze p r z e m i a n y sporo miejsca w ZSRR czytelnika artykule pojęcia „ b y t " . A u t o r z y , podkreślając t e g o pojęcia, t a k s z e r o k o i różnoznacznie se­ trud­ stosowanego, następujące o k r e ś l e n i e : „ W s z e r o k i m z n a c z e n i u b y t m o ż e być o k r e ś ­ obraz c o d z i e n n e g o życia n y c h s t o s u n k a c h międzyludzkich ludzi, opartego na nawykach, i innych zjawiskach społecznej ( w t y m i p r o d u k c y j n e j ) tradycji, ustalo­ ukształtowanych w działalności l u d z i , w i c h r o d z i n n y c h i procesie domowych sprawach" . 5 W ś r ó d pozostałych a r t y k u ł ó w dujemy, nież obok prac opracowania przemiany niono z badań czasopisma są o p r a c o w a n i a wykształconą o potrzebie e t n i c z n y m i na naszych i rozwoju w poziomem budzą rów­ 6 zainteresowanie czytelnika k u l t u r o w e j i językowej etnograficznych badań ziemiach. Nieliczne polskiego baza źródłowa. oraz danych z m . i n . urzędów 3 nad badań będzie winna współczesnymi przemianami socjologiczne p r o b l e m a t y k i , ale p r z e c i w n i e , stwarzają spisów w obok w republikach interesujący roczniku. Nader materiałów ludności i o współczes­ nadbałtyckich. spośród i n n y c h różnorodna z wywiadów innych ( z a g s ) , także materiały J0 procesy w y n i k u t a k i c h właśnie b a ­ i L. N. Terentiewej etnicznych on najbardziej A u t o r k i wykorzystały, W dawna towarzyszyć w P o l s c e , j a k dotąd, p r a c e zespołowych zamieszczonych stanu cywilnego charaktery­ k u l t u r o w y c h j e j aspektów. Współczesne i przemianach państwowych etnicznych , i n t e g r a c j i oraz od Ich lekturze został a r t y k u ł O. A . G a n c k i e j etnicznej, procesów b a d a n i a c h r a d z i e c k i c h . G o d n e szczególnego za­ narodową. etnicznego wymagają tematyce współczesnych świadomością strukturze narodowej Dla odnaj­ kołchozowego z badań t e r e n ó w o g r u p a c h e t n i c z n y c h , na opracowanie dań p r z y g o t o w a n y nej z terenu ZSRR Nadal 7 demograficzne nie t y l k o nie wyczerpują zapotrzebowanie o robotniczą . problematykę zresztą p o d e j m o w a n ą zujących się w y s o k i m refleksja n a d klasą współczesnej k u l t u r z e chłopstwa 8 interesowania ogół w o b y c z a j o w e i ś w i a t o p o g l ą d o w e . W s z e r s z y m niż dotąd s t o p n i u u w z g l ę d ­ n a łamach od dawna na o tematyce o przeobrażeniach jest prac jego i literatury zespołów archiwalnych, uzyskane dzięki ankie- Ibidem, s. 16. E. E. S e l i t r i e n n i k , Niekotoryje woprosy kołchoznogo stroitielstwa w Czuk o t s k o m nacjonalnom okrugie, „ S E " , 1965 n r 1, s. 1 3 — 2 7 ; A . W . S m o 1 j a k , Jużnyje oroki, t a m ż e , s. 2 8 — 4 2 ; N . A . K i s l j a k o w , Sajrobskije tadżiki, „ S E " , 1965 n r 2, s. 1 7 — 2 7 ; W . A . T u g o ł u k o w , I zmienieni ja w chozjajstwie i bytije ewenkow w Irkutskoj obłasti za półtora wieka, „ S E " , 1965 n r 3, s. 12—26. I . P. T r u f a n o w , O jormirowanii i sowriemiennom sostawie raboczich kad­ rów leningradskogo zawoda „Elektrosiła" im. S. M. Kirowa, „ S E " , 1965 n r 1, s. 9 5 — 103; B o g i ń a, K r u p j a n s k a j a , op. cit. W . K a 1 i t s, Izuczenije nowych siemiejnych obriadow w Estońskoj SRR, „ S E " , 1965 n r 4, s. 3 2 — 4 2 ; I . W . G a g a r i n , Izżiwanije rieligioznych tradicij i formirowanije nowych prazdnicznych obyczajew w Korni ASSR, tamże, s. 148—159. N . G. W o ł k o w a, Izmienienija w nacjonalnom sostawie gorodskogo nasielenija siewiernego Kawkaza za gody Soioietskoj własti, „ S E " , 1965 n r 2, s. 4 0 — 5 6 ; O. A . G a n c k a j a , L. N. T e r e n t i e w a , Etnograjiczeskije issledowanija nacjonalnych processow w Pribałtikie, „ S E " , 1965 n r 5, s. 3 — 1 9 ; L . F . Monogarowa, Sowriemiennyje etniczeskije processy na Zapadnom Pamirie, „ S E " , 1965 n r 6, s. 2 3 — 33; M . M . I c h i ł o w , K woprosu o nacjonalnoj konsolidacji narodów Dagestana, t a m ż e , s. 9 2 — 1 0 1 . O włączeniu materiałów „zapisów aktów grażdanskogo s o s t o j a n i j a " do za­ s o b u ź r ó d ł o w e g o u ż y t k o w a n e g o p r z e z e t n o g r a f ó w i n f o r m u j e r ó w n i e ż A . G. T r o f i ­ rn o w a, Matieriały otdiełow zags o brakach kak etnograficzeskij istocznik, „SE", 1965, n r 5, s. 1 1 4 — 1 2 1 . 5 6 7 8 9 10 �512 RECENZJE co stanowi nowość również tom, ludność polską w radzieckich zamieszkałą pracach w z r o k u 1959 w y k a z a ł , że n a t e r e n i e L i t e w s k i e j których 29,8°/o żyje w miastach, w etnograficznych. Badania r e p u b l i k a c h nadbałtyckich. Spis objęły ludności S R R l i c z y o n a 230 107 osób, spośród Łotewskiej SRR 59 774 osób, w t y m 63,6°/o już w z w m i a s t a c h o r a z 2256 w E s t o n i i . Ożywienie badań f o l k l o r y s t y c z n y c h nich roczników „SE". żona działalność Rocznik naukowa o p a r t y m na szerokiej Wśród w s z y s t k i m obszerny etnograficzne w stanowisku, walor że folklorze Zagadnieniem Pozostałe dowej i w Atreusza zakresie porównawcze jest dopiero bajek folklorystyczne fantastycznych omawiają u poszczególnych l u d ó w Z S R R 1 4 Nie brak E. M . M e l e t i n s k i e g o zbliżonych 13 zajęła stoi na wówczas uzyskają konieczność odróż­ się między genetycznie, życia ich których twórców. E. A . Tudorowska . twórczości l u ­ wystąpienia o pochodzeniu wątki autor g a t u n k i ustnej , a także informują również przede i pokrewne w y n i k u kontaktów warunków niektóre badaczy. zasługuje metodologii p o d o b n y c h , nie powiązanych wytworem wzmo­ trwałym, szerszej k a d r z e b a d a n i a c h t y c h będzie u w z g l ę d n i o n a klasyfikacji folklorystycznych . książką W 11 poprzed­ że zjawiskiem 1965 n a w y r ó ż n i e n i e literaturze . badania recenzji dowodów, radzieckiej n a u k o w y c h i coraz rocznika o wątkach bliskość prace folklorystyce dostarcza o wątkach p o k r e w n y c h , powstałych w l u d a m i , od utworów typologiczna pozycji folklorystyczne utworów w obecnie a r t y k u ł W . M . Ż i r m u n s k i e g o , Uczta naukowy, kiedy niania jest sieci i n s t y t u c j i folklorystycznych sygnalizowano omawiany 1 2 o badaniach i zbiorach polemicznego i wczesnych formach wywołanego eposu bohater- ekiego . 15 Tematykę pozaradziecką reprezentują artykuły dotyczące Azji (4), Ameryki (2), A f r y k i (2) o r a z E u r o p y (2). J e d n y m z d w ó c h o s t a t n i c h j e s t a r t y k u ł O. A . Ganc- k i e j , p o ś w i ę c o n y b a d a n i o m n a d l u d o w ą t w ó r c z o ś c i ą artystyczną w P o l s c e . A u t o r ­ l s k a s k o n c e n t r o w a ł a się n a j e d n e j szernie informując o dyskusji t y l k o dziedzinie jaśnieniem j e j g e n e z y i h i s t o r y c z n e g o skiego, W. Dynowskiego, kiewicza, K. Piwockiego, zamieszczane pojęcia sztuki ludowej, ob­ wy­ r o z w o j u o r a z m i e j s c a w życiu w s p ó ł c z e s n y m . J a k o p o d s t a w ę ź r ó d ł o w ą O. A . G a n c k a kuły, p r z e d e w s z y s t k i m tego obszernego zagadnienia, nad zdefiniowaniem wykorzystała w „Polskiej J . Grabowskiego, S. P i o t r o w s k i e g o , p u b l i k a c j e książkowe i a r t y ­ Sztuce Ludowej", A. Jackowskiego, R. R e i n f u s s a , A. Błachow- J . Orynżyny, K. J . Seweryna i W. Piet­ Tela- W . M . Ż i r m u n s k i j , „ P i r Atreja" i rodstwiennyje etnograficzeskije sjużety w folklorie i literaturie, „ S E " , 1965 n r 6, s. 3—22. E. A . T u d o r o w s k a j a, O klassifikacji wolszebnych skazok, „ S E " , 1965 n r 2, s. 57—66. P. W . L i n t u r , Zakarpatskije narodnyje skazanija o Korolewicze Marko, „ S E " , 1965 n r 1, s. 4 3 — 5 0 ; A . J . A n n i s t , Estonskaja epiczeskaja tradicija i epos „Kalewipoeg", t a m ż e , s. 51—59. S. W . Z u c h b a, Doriewolucjonnyje zapisy abchaskich narodnych skazok w Leningradskom archiwie, t a m ż e , s. 104—106; S. A . G a l i n , O sowriemiennom sostojanii sobiranija i izuczenija ustno-poeticzeskogo tworczestwa baszkirskogo naroda, „ S E " , 1965 n r 4, s. 1 6 0 — 1 6 1 ; E. P i e t r o s j a n , Ż. C h a c z a t r j a n , Sobiranije proizwiedienij armianskogo tancewalnogo i tieatralnogo folklora, „ S E " , 1965 n r 1, s. 155—158. U. B. D a ł g a t , N. W. K i d a j s z - P o k r o w s k a j a , I . W. P u c h ó w , W plenu priedwziatoj schemy. (O' knigie E. M. „Mieletinskogo Proischożdienije gieroiczeskogo eposa. R a u u i j e formy i archaiczeskije pamiatniki Moskwa 1963), „ S E " , 1965 n r 5, s. 94—113. O. A . G a n c k a j a, Narodnoje chudożestwiennoje tworczestwo w socjalisticzeskoj Polsze. (Problemy razwitija), t a m ż e , s. 33—44. W a r t y k u l e a u t o r k a p o m y ł ­ k o w o uznała za a u t o r a t e k s t u a l b u m u Polska sztuka ludowa ( K r a k ó w 1960) o b o k R. R e i n f u s s a r ó w n i e ż J . S w i d e r s k i e g o . 1 1 1 2 1 3 14 1 5 1 6 �513 RECENZJE k o w s k i e j , d r u k o w a n e w l a t a c h 1947—1965, a t a k ż e a r t y k u ł y p o l s k i c h b a d a c z y w czasopiśmie „ D e k o r a t i w n o j e i s k u s s t w o S S S R " . P o l s k i e d y s k u s j e n a d sztuką l u ­ d o w ą uznała O. A . G a n c k a za p o w a ż n y w k ł a d w r o z w ó j t e o r i i i u s t a l e n i e s t a n o ­ w i s k p r a k t y c z n y c h w s t o s u n k u do l u d o w e j twórczości a r t y s t y c z n e j w e wszyst­ k i c h k r a j a c h socjalistycznych. P o z o s t a ł e „ p o l o n i c a " r o c z n i k a 1965 t o a r t y k u ł y z z a k r e s u h i s t o r i i e t n o g r a f i i , a mianowicie omówienie etnograficznej wartości pamiętnika A d a m a Dłużyka-Kamieńskiego z p o b y t u na S y b e r i i w X V I I w . oraz etnograficznych i a n t r o p o l o ­ g i c z n y c h badań F e l i k s a K o n a . Diariusz A. K a m i e ń s k i e g o , p i e r w s z y z n a n y p o l s k i o p i s S y b e r i i , w y d a n y z z a g i n i o n e g o dziś XVIII-wiecznego odpisu pod koniec X I X w . , u z n a n y został za j e d n o z n a j c e n n i e j s z y c h X V I I - w i e c z n y c h ź r ó d e ł w i e d z y 17 1 8 0 l u d a c h S y b e r i i i i c h k u l t u r z e . A u t o r d o n i e s i e n i a o n a s z y m p o d r ó ż n i k u B . P. P o ­ l e w o j s t w i e r d z a , że p a m i ę t n i k A . K a m i e ń s k i e g o z a w i e r a i n f o r m a c j e , k t ó r y c h n i e m a w żadnym i n n y m X V I I - w i e c z n y m źródle. W t y m świetle należy z r e w i d o w a ć spotykaną w n a s z e j l i t e r a t u r z e ocenę Diariusza, o k r e ś l a n e g o j a k o „ k r ó t k i , skąpy w dane f a k t y c z n e " i podjąć p o s z u k i w a n i a choćby k o p i i , z k t ó r e j został o p u b l i k o ­ w a n y . P r a c a o F e l i k s i e K o n i e t o n i e t y l k o i n f o r m a c j a s z c z e g ó ł o w o ukazująca j e g o s y b e r y j s k i e b a d a n i a . A u t o r artykułu, doskonały z n a w c a e t n o g r a f i i l u d ó w p o ł u d ­ n i o w e j S y b e r i i S. I . W a j n s z t e j n , p o d d a ł m a t e r i a ł y i w n i o s k i F . K o n a g r u n t o w n e j a n a l i z i e i w y k a z a ł , że d o d n i a d z i s i e j s z e g o j e g o d o r o b e k p o s i a d a p o w a ż n ą w a r t o ś ć d l a badań s y b e r y j s k i c h . N a l e ż y podkreślić, że w s w y c h p o s z u k i w a n i a c h dotarł S. I . W a j n s z t e j n d o n i e w y k o r z y s t a n y c h dotąd r ę k o p i s ó w F. K o n a w r o z m a i t y c h a r c h i w a c h , w t y m także do a r c h i w u m r o d z i n n e g o . S t u d i u m o F. K o n i e byłoby jeszcze cenniejsze, g d y b y zaopatrzone było w w y k a z jego p u b l i k a c j i zawierają­ c y c h m a t e r i a ł y e t n o g r a f i c z n e . „ P o l s k i e " p o z y c j e r o c z n i k a 1965 kończy r e c e n z j a p r a ­ c y M . M a ł o w i s t a Wielkie państwa Sudanu Zachodniego w późnym średniowieczu, która uzyskała w y s o k ą ocenę r a d z i e c k i e g o h i s t o r y k a . 19 20 W ś r ó d i n n y c h interesujących p o z y c j i , składających się n a zawartość o m a w i a ­ nego r o c z n i k a , godna o d n o t o w a n i a jest d y s k u s j a między amerykańskim e t n o g r a ­ f e m S. D a n n e m a u c z o n y m i r a d z i e c k i m i : J . P. A w i e r k i j e w ą . S. N . A r t a n o w s k i m o r a z E. L . N i t o b u r g i e m na m a r g i n e s i e r a d z i e c k i e j p u b l i k a c j i o współczesnej a m e ­ rykańskiej e t n o g r a f i i . W t r a k c i e p o l e m i k i poruszono istotne m e t o d o l o g i c z n e p r o ­ b l e m y e t n o g r a f i i , m . i n . „kulturowego r e l a t y w i z m u " i „względności k u l t u r o w e j " , a m e r y k a ń s k i c h badań e t n o p s y c h o l o g i c z n y c h oraz a k u l t u r a c y j n y c h . W roczniku r ó w n i e ż znalazła k o n t y n u a c j ę p o l e m i k a n a t e m a t r o d u m a c i e r z y s t e g o i j e g o m i e j ­ sca w h i s t o r i i społeczeństwa, w k t ó r e j s t r o n a m i b y l i N . A . B u t i n o w o r a z A . J . P e r szic, L . A . F a j n b e r g i N . N . C z e b o k s a r o w . 2 1 2 2 23 B . P. P o l e w o j , Zabytyj istocznik swiedienij po etnografii Sibirii XVII wieka. (O soczinienii Adama Kamienskogo-Dłużika) t a m ż e , s. 122—129; S. I . W a j n s z t e j n , Antropołogiczeskije i etnograficzeskije issledowanija Feliksa Jakowlewicza Kona, „ S E " , 1965 n r 4, s. 116—128. A. Kamieński-Dłużyk, Diariusz więzienia moskiewskiego, miast 1 miejsc, [ w : ] W a r t a , P o z n a ń 1874, s. 378—388. Z rękopisu w y d a ł k s . A . M a r i a ń s k i . A. Kamieński-Dłużyk, Polski słownik biograficzny, t. 5, K r a k ó w 1939—1946, s. 200. L . K u b b e 1, [ r e c ] Marian Małowist; Wielkie państwa Sudanu Zachodniego w późniejszym średniowieczu. Warszawa 1964, „ S E " , 1965 n r 3, 175—179. S. D a n n , Niekotoryje priedioaritielnyje l u o p r o s y w mieżdunarodnoj etno­ grafii, „ S E " , 1965 n r 6, s. 7 6 — 8 2 ; J . P. A w i e r k i j e w ą , S. N . A r t a n o w s k i j , E . L . N i t o b u r g, Otwiet St. Dannu, t a m ż e , s. 8 3 — 9 1 . Sowriemiennaja amierikanskaja etnografija, p r a c a zbiór, p o d r e d . A . W . J e f i m o w a i J . P. A w i e r k i j e w e j , M o s k w a 1963. N . A . B u t i n o w , Pismo w redakcju, „ S E " , 1965 n r 3, s. 180—185; A . I . Pierszic, L. A. Fajnberg, N. N. C z e b o k s a r o w , P o powodu pisiem N. A. Butinowa i W. R. K a b o , t a m ż e , s. 186—190. 1 7 t 1 8 19 2 0 2 1 22 2 3 33 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I �514 RECENZJE W g r u p i e artykułów o w y b i t n y c h r a d z i e c k i c h etnografach • o m ó w i e n i e n a u k o w e j działalności W . G. B o g o r a z a 2 4 na uwagę zasługuje o r a z zasłużonego w s p ó ł c z e s n e g o u c z o n e g o S. A . T o k a r i e w a , k i e r o w n i k a K a t e d r y E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u i m . Ł o m o ­ nosowa w Moskwie, również w Polsce 25 D z i a ł Krytyka graficznych autora w i e l u prac n a u k o w y c h , szeroko znanych zawiera, i bibliografia o b o k interesujących i historycznych, przede w s z y s t k i m pozaradzieckiej, r e c e n z j e książek s o c j o l o g i c z n y c h g r a f i i n a r o d ó w n a d b a ł t y c k i c h za o k r e s p o w o j e n n y Komitet liczył w Redakcyjny l a t a c h układ c z a s o p i s m a rokiego „SE", pracujący pod z badań cenionych 26 omówień prac na terenie 27 na swych etno­ i Azji . przewodnictwem S. P. w dalszym łamach w y n i k ó w Tołstowa, poprzednich u t r z y m a n o n a d a l . R ó w n i e ż nakład w y k a z y w a ł o d 1850 d o 1900 egz. „ S E " w prezentowania ZSRR , a także c e n n e b i b l i o g r a f i e e t n o ­ 1965 r . 9 osób i w j e g o składzie n i e b y ł o z m i a n . P r z y j ę t y lizację i w y n o s i ł i . dużą s t a b i ­ ciągu z m i e r z a j ą c badań w s z y s t k i c h d o sze­ specjalności w r a m a c h e t n o g r a f i i , a t a k ż e d y s c y p l i n p o k r e w n y c h , jednocześnie p r o t e g u j e ty i ujęcia n o w a t o r s k i e , mając t y m s a m y m poważny udział w rozwoju tema­ etnografii radzieckiej. Zbigniew STANISŁAW KAŁUŻYŃSKI, Mongolia, Państwowe Jasiewicz Wydawnictwo Naukowe, W a r s z a w a 1965, s. 158, r y c i n 49, m a p a 1 Mongolia, d r u g i po Związku Radzieckim k r a j socjalistyczny w historii, a trzeci p o Chińskiej R e p u b l i c e L u d o w e j p o d w z g l ę d e m w i e l k o ś c i , w y m a g a ł u n a s o d d a w n a pełniejszej i n f o r m a c j i , o b e j m u j ą c e j całość z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z ż y c i e m p a ń s t w o w y m i j e g o d z i e j a m i . L u k ę tę w y p e ł n i a książka Stanisława K a ł u ż y ń s k i e g o . M o n g o l i o . J e s t t o z w i ę z ł y zbiór p o d s t a w o w y c h w i a d o m o ś c i o w a r u n k a c h g e o g r a ­ f i c z n y c h i d e m o g r a f i c z n y c h k r a j u , j e g o składzie n a r o d o w o ś c i o w y m , h i s t o r i i , w t y m . również języka i k u l t u r y , n i e wyłączając najszerszych m a s a r a c k i c h . Książka z a ­ w i e r a p o n a d t o dane o współczesnej s y t u a c j i p o l i t y c z n e j , gospodarczej i k u l t u r a l ­ nej k r a j u . Autor na zgodnie przedstawienie mongolskiego dobniej przygotowaniem h i s t o r y c z n y c h etapów jego k u l t u r y posłużyły miotu, jakimi W z zawodowym filologa kształtowania i języka. D o p r z e d s t a w i e n i a stosunkowo położył tej wiedzy l i c z n e , a z a r a z e m najpełniejsze poszczycić się m o ż e n a u k a r o s y j s k a i główny się w s p ó ł c z e s n e g o nacisk narodu najprawdopo­ opracowania przed­ radziecka. książce K a ł u ż y ń s k i e g o d l a z a i n t e r e s o w a ń e t n o l o g i c z n y c h n a j w a ż n i e j s z e c z e n i e mają oprócz r o z d z i a ł u z a t y t u ł o w a n e g o Kultura, a w n i m podrozdział zna­ „Tra­ d y c j e k u l t u r a l n e d a w n e j M o n g o l i i " , r ó w n i e ż i n n e p a r t i e , w k t ó r y c h odnaleźć m o ż n a niezbędne wiadomości d l a ogólnej orientacji w złożonym przedmiocie. Taką np. I . S. W d o w i n , W . G. Bogoraz — Issledowatiel jazykow i kultury narodów siewiero-wostoka Sibirii ( K stoletiju so dnia rożdienija), tamże, s. 70—78. M. J. S a l m a n o w i c z , Sergiej Aleksandrowicz Tokariew ( K 65-letiju so dnia rożdienija), t a m ż e , s. 152—153. P o r . r e c : I S. K o n , Pozitiwizm w sociologii, Leningrad 1964, o r a z A. G. Charczew, Brak i siemja w SSSR, opyt sociołogiczeskogo issledowanija, „ S E " , 1965 n r 5, s. 144—149. W . M i 1 j u s, Bibliografija litowskoj etnografii za 1947—1964, „ S E " , 1965 n r 5, s. 166—174; A . G e r m a n i s , Z . S z a k a r e , Bibliografija łatwijskoj antropo­ logii i etnografii za 1960—1964, „ S E " , 1965 s. 157—165; L . F e o k t i s t o w a , Biblio­ grafija estonskoj etnografii za 1961—1965, t a m ż e , s. 165—168. 2 4 2 5 2 6 2 7 �515 RECENZJE r o l ę pełni obok części pierwszej zatytułowanej p t . Ludność, a także r o z d z i a ł y Dzieje dziale odnajdujemy Ludność dawnej Kraj drugi podrozdziały w i Zycie Mongolii kolejności rozdział W gospodarcze. zatytułowane, j a k w pracach roz­ etnogra­ f i c z n y c h : „ J u r t a " , „ P o ż y w i e n i e , strój, o b y c z a j e " . Wyjątkowo Mongolią Dane np. i t r u d n e zadanie jej dziejami etnograficzne w ogarnięcia Kałużyński całości rozwiązał w t e j książce p o d w z g l ę d e m historycznym, politycznym i gospodarczym. spraw związanych sposób budzący ilościowym Warto z dzisiejszą pełne bliżej zapoznać i naukowych zastanowień, określone m i e j s c e Autor wanych w wskazuje zwierząt pasterstwie a w przyszłości w teorii rozwoju kultury n p . na znane i stosunkowo mongolskim. skądinąd wysoko uzyskać zjawisko mówi, iż z w i e r z ą t , j a k i m i są o c h r o n a p r z e d wym. Jakie były przyczyny wieka na w organizowaniu to istotne stawy pytanie nie potrafiono opartego oczekiwać danych wewnętrznych, hodo­ eksploatacji w tym problemów kraju hodowli chłodem i b r a k a m i pożywienia w o k r e s i e pasterstwa o nieosiadły t r y b życia? ze strony porównawczych k u l t u r a c h pasterskich i zarazem ników ich zimo­ t e j niekompletności czy jednostronności w y s i ł k u należy wykorzystania interpretację rozmaitości sposobów p r z e d r e w o l u c j ą socjalistyczną r o z w i ą z a ć t a k i c h p o d s t a w o w y c h nie­ za p r z e d ­ ludowych. wielkiej rozwiniętych Jednocześnie właściwą szerokich w a r s t w innym, się z k t ó r y m i spośród t y c h d a n y c h . M o g ą o n e posłużyć w p r a c a c h b a d a w c z y c h miot uznanie. n i e ustępują o etnologii, innych, r ó w n i e pełne p o d s t a w y warunkujących taką właśnie czło­ Odpowiedzi mającej pełne zasadniczo pod­ odmiennych, wniknięcia w splot postać pasterstwa czyn­ dawnej Mongolii. Podobnie rzecz p r z e d s t a w i a bytowania w stepie, gospodarki domowej. Wyliczone urządzenia i sprzęty. A u t o r niane. Uzasadnia Istnieją rozmaitych, bogato przyczyny pasterskiej wskazaniach jurty zostają zwraca i Kałużyńskiego organizowania rozmaite jednak liczne rozwiniętych zdecydowały doby nowszej. w tym uwagę n a b r a k wyposażenia przykłady form o t e j swoistości u ludów ceramicznej. rowa z krajów na tereny Mongolii Chin, Indii, różnorodne j a k też wyroby metalowe, wędrownych się, iż gospodarki odpowied­ wymiana Bliskiego w gli­ sposobu Wydaje k u l t u r o w e j mongolskiej t y c h czasach docierały naczynia B y ć m o ż e , iż p e w n e z n a c z e n i e m i a ł o u b ó s t w o sąsiednimi. Z naszej gospodarstwie w n i e g o s u r o w c a , a jednocześnie s z e r o k o rozwinięta w z krajami swoistości do koczowniczego występowania wytwórczości na odpowiednika używane t o i c h kruchością, n i e p r z y s t o s o w a n i e m bytowania. inne się w e użytkowania towa­ Wschodu t y m również n a ­ c z y n i a . P o z a t y m istniały r ó w n i e ż n a m i e j s c u ośrodki r z e m i e ś l n i c z e o w y s o k o roz­ winiętej t e c h n i c e obróbki m e t a l i . M ó w i ą c o w ł a ś c i w o ś c i a c h życia r o d z i n n e g o żyński t r a d y c y j n e ją w znacznie Uzasadnia znaczenie wyróżniającej wyższą pozycję ski jako „głównego r o l ę miała kobieta kobiety jej kobiety. rolą w życiu tej gospodarce. Tylko jednak na pewno, szczegółowe Kału­ Uznaje Wschodu. gospodarczym. g o s p o d a r c e p a s t e r s k i e j l u d ó w m o n g o l s k i c h określa pracownika". Nie wiemy w społecznej aniżeli u i n n y c h l u d ó w p a s t e r s k i c h , n p . B l i s k i e g o mongolskiej kobiety w tradycyjnej l u d ó w m o n g o l s k i c h podkreśla się p o z y c j i Miejsce Kałużyń­ czy i s t o t n i e badania nad taką podziałem zajęć w r o d z i n i e , p r z e d e w s z y s t k i m h o d o w l a n y c h , a następnie w s z y s t k i c h pozosta­ łych, m o g ą dostarczyć m i a r o d a j n y c h w t y m w z g l ę d z i e d a n y c h . O i l e w i a d o m o , d a ­ n y c h t a k i c h n i k t dotąd n i e z g r o m a d z i ł . Odrębnym są c e c h y niejsze zupełnie narodowe wymienia tematem, któremu ludności m o n g o l s k i e j , w kolejności: w poświęca sporo t y m głównie dobroduszność, ciekawość miejsca pasterzy. oraz Kałużyński, Jako gościnność. najważ­ Warto �516 RECENZJE też p r z y t o c z y ć trafną u w a g ę a u t o r a charakteryzującą kraj i jego l u d z i : w ę d r o w i e c , czy t o k o b i e t a , czy t o m ę ż c z y z n a , j e s t n a s t e p a c h M o n g o l i i szy niż n a u l i c a c h w i e l k i c h m i a s t e u r o p e j s k i c h " . W jeden z ważniejszych uzasadnionej sprawom poświęcona Ze sławniejszych nazwisk dziejach t y m wyraża Kałużyńskiego. Jest się nim ton p o d z i w u d l a n a r o d u , który b u d z i u nas jest ostatnia stosunkami tymi Polaków, którzy M o n g o l i i . Oprócz część książki zapoznajemy zatytułowana się poprzez n a t r w a ł e z a p i s a l i się w osławionego p r z y p o m i n a Kałużyński n a z w i s k a badaczy łowy X X porównaniu Stanisława zainteresowanie. polsko-mongolskie. szych książki w pełni s y m p a t i i i w i e l k i e g o od d a w n a szerokie Tym walorów „Samotny bezpieczniej­ w świecie Stosunki przypomnienie dawnych i Benedykta z now­ Wrocławia p o l s k i c h z o k r e s u o d końca X V I I I d o p o ­ w . N a l e ż ą d o n i c h J a n P o t o c k i , Józef K o w a l e w s k i oraz Władysław Ko­ twicz i Marian Lewicki. Stanisława Mongolia dodatkowo pogłębienia i Kałużyńskiego jest jeszcze podkreślać. N i e u l e g a również i rozszerzenia wielorakich n a u k o w y c h , które piero w najnowszej książką, której wartości nie trzeba k w e s t i i , iż p r z y c z y n i się o n a z n a c z n i e stosunków ukształtowane gospodarczych, zostały w sposób do kulturalnych zorganizowany do­ rzeczywistości naszego k r a j u . Jacek Olędzki A N D R A S R Ó N A - T A S , Mongolia. Siadami nomadów; z węgierskiego przełożył Eugeniusz Mroszko, opracowanie graficzne i typograficzne Janina H a m m e r , Pań­ s t w o w e W y d a w n i c t w o W i e d z a P o w s z e c h n a , W a r s z a w a 1965, ss. 352, 1 m a p a . A n d r a s Róna-Tas węgierski m o n g o l i s t a i t y b e t y s t a jest młodym p r a c o w n i ­ k i e m n a u k i , w y c h o w a n k i e m znanego badacza dalekiego w s c h o d u , Lajosa Ligetiego. S w o j ą p i e r w s z ą 3-miesięczną p o d r ó ż d o M o n g o l i i o d b y ł w 1957 r . T o w a r z y s z y ł o m u wówczas d w o j e mongolistów: K a t a l i n U . K o h a l m i i G y o r g y K a r a . W następnym r o k u T a s p r z e b y w a ł w M o n g o l i i j e d e n miesiąc . 1 jest rodzajem Mongolia i C z o u k o u t i e n (miejsca pamiętnika z t y c h d w u podróży oraz o d w i e d z i n sławnych znalezisk szczątków k o s t n y c h człowieka n e g o ) . W i a d o m o ś c i z C h i n dzielą r e l a c j ę z p i e r w s z e j Właściwy tytuł k s i ą ż k i : Nomadok maczeniu otrzymał szemmel ze strony Mongólidban zarówno staw przeinaczenia że, iż w p o d o b n y daje miejsce został Nyomaban podtytułu. całkowicie Wydawnictwa, i d r u g i e j podróży do M o n g o l i i . {Siadami Natomiast tłumacza sposób w p r o w a d z o n e przekładu Brak p o l s k i m tłu­ oryginału jącą pod­ c h a r a k t e r książki. B y ć m o ­ do najlepszych. Jedno Natomiast strona wrażenie. P r z e d e w s z y s t k i m j e d n a k podnieść n a l e ż y w i e l k ą zasługę W y d a w n i c t w a w notatki zrozumieć zostały d o n i e j i n n e jeszcze z m i a n y . n i e należy graficzna i typograficzna pozostawia j a k najlepsze Powszechnej, Etnogrdfus jakiejkolwiek nie pozwala tytułu, k t ó r y w y r a ź n i e s y g n a l i z u j e się ustalić, iż j ę z y k w nomadów) podtytuł opuszczony. jak i Pekinu pierwot­ Wiedzy iż udostępniło p o l s k i e m u c z y t e l n i k o w i tę w a ż n ą p o z y c j ę p o p u l a r y z u ­ najnowsze badania o s t a t n i c h czasach kultury ludów ukazało się k i l k a Mongolii. książek Warto bowiem poświęconych wspomnieć, k u l t u r z e tego iż wiel- T r a s a p i e r w s z e j p o d r ó ż y p r o w a d z i ł a w k i e r u n k u z a c h o d n i m d o następujących a j m a k ó w : bułgańskiego, chubsugułskiego, północnochangajskiego, d z a w c h a ń s k i e g o , u b s u n u r s k i e g o , k o b d y j s k i e g o , gobi-ałtajskiego oraz południowochangajskiego. N a ­ t o m i a s t t r a s a d r u g i e j p o d r ó ż y s k i e r o w a n a była n a o b s z a r y p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e ajmaków: c h e n t i j s k i e g o , suchebatorskiego, w s c h o d n i o - i środkowogobijskiego. 1 �517 RECENZJE kiego k r a j u . Dotychczas j e d n a k t y l k o książka A n d r â s R ó n a - T a s została p r z e t ł u m a ­ 2 czona n a j ę z y k p o l s k i . M i m o s t o s u n k o w o p o k a ź n e g o d o r o b k u n a s z y c h dorobku związanego z historią p i e r w s z e j , najpełniejszej i kulturą i zarazem M o n g o l i i , książka Tasa wydawnictw, zajmuje miejsce najbardziej kompetentnej informacji o kulturze ludów m o n g o l s k i c h . 3 Wielka we pasja badawcza przenikają z językoznawczych jak też a u t o r potrafił podróży parcia czołowych Korzystał w autora i zarazem 350-stronicowej zainteresowań swych czen całej przygotowywał węgierskich również rozszerzyć podróżniczych z pomocy czasie przygotowań na sowanych obok właściwych program życia poszukiwań naukowych, Mongolii. z k o n s u l t a c j i i bezpośredniego Gyuli Ortutaya pierwszej i Istvâna Talasiego. przebywał języka dłuższy mongolskiego. i s k a n d y n a w s k i e j należy w Europie b a d a w c z e t y c h n a u k k s z t a ł t o w a ł y się n a j a s n o zainteresowań etnogenetycznych. Do po­ B. Rinczena. R i n - podróży p t . Gramatyka radzieckiej nauko­ zainteresowań współczesnej historyka mongolskiego, autora do swej węgierska podstawach swój etnografów: czas n a W ę g r z e c h , b r o n i ą c t a m r o z p r a w y Mongolistyka Mimo całość się korzystając znanego do najsławniejszych. T r a d y c j e jego staranne przygotowanie pracy. Przyświecało im zary­ poznanie h i s t o r i i i k u l t u r y l u d ó w z a l i c z a n y c h d o t z w . n o m a d ó w . M i a ł y o n e , j a k w i a d o m o , dać początek W i zdeterminować późniejszy rozwój takich n p . narodów, jak Węgrzy. n a u c e w ę g i e r s k i e j o k . p o ł o w y X I X w . p o j a w i ł się p r o b l e m „ p o s z u k i w a n i a p r a - ojczyzny". Kierował on do Azji Centralnej licznych węgierskich podróżników i n a u k o w c ó w . W ś r ó d n i c h n a c z o ł o w y s u w a się K o r ó s i C s o m a . R ó w n i e ż recenzowa­ n a książka powstała w dużej m i e r z e w s k u t e k t e n d e n c j i n a w i ą z a n i a d o p o s z u k i w a ń p r a o j c z y z n y . A u t o r o w i n i e były j e d n a k obojętne współczesne przeobrażenia we n a obszarze M o n g o l i i . P r z e c i w n i e , książce, l e c z r ó w n i e ż w programie starał się dać i m w y r a z prowadzonej ekspedycji . 4 kulturo­ nie t y l k o w Niemniej swej zaintereso­ w a n i a t r a d y c y j n y m i właściwościami k u l t u r y ludów m o n g o l s k i c h były a u t o r o w i bliż­ sze. I o n e też s t a n o w i ł y p o d s t a w ę s f o r m u ł o w a n i a zadań b a d a w c z y c h skiej. Przedstawione zostały o n e n a p o c z ą t k u książki. „ W n y c h równinach stepów A z j i ekipy sercu A z j i na C e n t r a l n e j m u s i być jakaś »praojczyzna« węgier­ bezkres­ l u d ó w . Coś t a m m u s i b y ć t a k i e g o , co m o ż e m y p r z y j ą ć za p u n k t z a p a l n y h i s t o r i i p e w n e j części ludzkości. S f o r m u ł u j ę z a g a d n i e n i e : i n t e r e s o w a ł y m n i e n a r o d y k o c z o w n i c z e g o f e u d a lizmu [...] interesowała mnie specyfika, charakterystyczne cechy kultury noma­ dów" . 5 W myśl przemierzyli podróży tych naczelnych ogromne obszary przeprowadzono postulatów badawczych Mongolii . W pracowite 6 autor i jego czasie t a k p i e r w s z e j , i skrupulatne badania towarzystwo jak i nad wielu k u l t u r y m o n o g o l s k i c h p a s t e r z y . O i l e można się d o b r z e z o r i e n t o w a ć , w a r u n k i podróży (ograniczony wadzenie drugiej dziedzinami samej czas p o b y t u , trudności k o m u n i k a c y j n e ) n i e p o z w a l a ł y n a p r o ­ w każdym z odwiedzanych miejsc jednakowo s k r u p u l a t n y c h badań t y c h samych dziedzin k u l t u r y . P o r . I . M o n t a g u , Land of Blue Sky, a Portrait oj Modern Mongolia, Lon­ d o n 1956; C. A r t h a u d , F . H é b e r t - S t e v e n s , M o n g o l i e , P a r i s 1958; L . J i s 1, M o n g o ï e i , K u n s t und Tradition, P r a h a 1960. P o r . r e c e n z j a z p o l s k i c h książek o M o n g o l i i z a m i e s z c z o n a o b o k . W czasie p o b y t u e k s p e d y c j i węgierskiej w M o n g o l i i j e j członkowie w y s t ę p o ­ w a l i w r o z m a i t y c h p r o g r a m a c h o r g a n i z o w a n y c h wówczas wyborów. Ponadto zorga­ n i z o w a l i o n i w U ł a n B a t o r specjalną w y s t a w ę p o ś w i ę c o n ą k u l t u r z e W ę g i e r i p r z y ­ jaźni w ę g i e r s k o - m o n g o l s k i e j . P o r . R ó n a - T a s , Mongolia..., s. 20. Prawdopodobnie spośród p o w o j e n n y c h e k s p e d y c j i n a u k o w y c h d o M o n g o l i i w ę g i e r s k a objęła n a j b a r d z i e j r o z l e g ł y o b s z a r t e g o k r a j u . 2 3 4 5 6 �518 RECENZJE Przedstawione węgierskich w pamiętnikarskiej naukowców postaci r e z u l t a t y poszukiwań n i e ułatwiają o n a w dużej m i e r z e w z o r o w a n a badaczowi korzystania i z tej spostrzeżeń książki. n a p r z e s t a r z a ł e j już f o r m i e l i t e r a t u r y czy p o p u l a r n o n a u k o w e j , która w dosłownej p r z y g o d z i e (nie n a u k o w e j czy i n t e l e k ­ t u a l n e j ) , j a k też z a g a d k o w o ś c i ujęć s t a r a się odnaleźć o d b i o r c ę w s z e r s z y c h czytelników. Nie znaczy to jednak, aby w tej pracy nie było Jest podróżniczej relacji kręgach najlepszej próby, z g o d n y c h z p o s t u l a t a m i b a d a w c z y m i , j a k i e przyświecały n a u k o w c o m w ę g i e r ­ skim. I t a k wciągnięci w problematykę d a w n y c h sławetnych dziejów M o n g o l i i przy­ p o m n i e n i e m w e w s t ę p n e j części p o s t a c i C z y n g i s - c h a n a p o z n a j e m y następnie z m n i e j ­ szą pasterzy. l u b większą dokładnością różne przejawy swoistej kultury Kolejne składniki układające się w z a m k n i ę t ą całość określonej s f e r y f a k t ó w i z j a w i s k t u r o w y c h są n i e r a z r o z p r o s z o n e d o w a ł się w pewne kowi niej indeks rzeczowy, wówczas t a k a właśnie uzasadnienie. Skoro samemu próbować zostało p o w i e d z i a n e — kul­ w n i e o c z e k i w a n y c h m i e j s c a c h książki. G d y b y postać r e l a c j i miałaby j e d n a k z a b r a k ł o t e j i s t o t n e j części, p o z o s t a j e scalenia materiału. Jest w i e l o s t r o n n y , iż z a d a n i e on na tyle czytelni­ obfity takie nie wydaje się znaj­ i — jak pozbawione celu. Podstawy gospodarcze ludów zaliczanych przez naświetlenie z j e d n e j s t r o n y w systematycznie ze stanem obecnym, odwiedzanych o ilości samonach i badawczych autora rodzaju prowadzenia nabiera uzyskują zgodnych hodowanych oraz 7 0 rozmaitych zagadnieniach w i ajmakach , a u t o r a do nomadów podawanych informacjach, pierwszorzędnego ile ustalenie, w n y c h o t y m systemie w w poszczególnych rozproszonych tej pasterskiej gospodarki. W znaczenia r o z m a i t e , rzucające się E u r o p e j c z y k o w i n a p i e r w s z e mongolskiego, zwierząt z drugiej sposób w y z w a l a j ą c y gospodarki. Wiadomo, wniknięcie wejrzenie nie cechy pewną refleksję j a k istotną r o l ę w uwagach świetle tez naukową, d a ­ dziejach podbojów p r o w a d z o n y c h przez l u d y m o n g o l s k i e odegrały posiadane przez n i e swoiste k o n i , znajomość sposobów p r z e m i e r z a n i a n i a postojów, w r e s z c i e prowadzenia ogromnych obszarów, zasad zaprzęgi organizowa­ g o s p o d a r k i , którą m o g l i b y ś m y n a z w a ć w w a r u n k a c h o g r a n i c z o n y c h możliwości b y t o w y c h . D o w i a d u j e m y tylko pasterstwa domową się o w i e l u i s t o t ­ n y c h s t r o n a c h tego złożonego p r o b l e m u . B r a k jest j e d n a k równocześnie niektórych n i e z w y k l e w a ż n y c h ustaleń. T a k j e s t n p . w w y p a d k u p o z n a w a n i a p r z e z a u t o r a m o ż ­ liwości jeździeckich pasterzy m o n g o l s k i c h . N i e wystarczają t u t a j oczywiście stwier­ dzenia o bardzo wcześnie p o b i e r a n y c h n a u k a c h j a z d y n a k o n i u przez dzieci. Ocze­ k i w a ł o b y się z a s t a n o w i e ń n a d w y t r z y m a ł o ś c i ą nia, jakiego najczęściej używają do dziś również z i s t o t n y m i m o m e n t a m i jazdy nia, trzymania Podobnie się jeźdźca nie odnajdujemy hodowanym tynentalnego zwierzętom klimatu 1 pielęgnowania czy ochrony Mongolii, stad. N i e k i e d y na koniu — manewrów właściwej i analizy przed nie i w i e l u jeszcze i n n y m i c e c h a m i k o ­ miejscowe jednak sposobów trafia zapoznajemy ujeżdżania, pokonywania udziału c z ł o w i e k a w różnymi mówiąc ludy. Nie sposobami o klęskami, samych przestrzeni. organizowaniu wynikającymi sposobach do czytelnika się siodła­ z kon­ rozmnażania informacja o wiedzy p a s t e r z y m o n g o l s k i c h , która w s k a z u j e , iż m i m o a r c h a i z m u s a m e g o s y s t e m u h o d o w l i wykształcona została w t e j części świata niebywała zupełnie dokładność i szero­ k i z a k r e s znajomości z w i e r z ę c i a . 3 Dociekliwsze panych 7 8 i pełniejsze z hodowli. Wiadomo są n a t o m i a s t p r z e m y ś l e n i a bowiem, iż w bezdrzewnej na t e m a t pożytków na ogromnych czer­ obszarach P o r . d a n e o a j m a k u G o b i - a ł t a j s k i m , s. 118—119, Chubsuguł, s. 198, i P o r . R ó n a - T a s , Monogolia..., s. 304. nast. �519 RECENZJE Mongolii — kraju nie miało z w i e l o k r o t n i o n e mającym o d sposobów znalezienia odzieży Przedstawia tradycji rolniczych rozmaitych sposobu sprzętów m a k u kobdyjskiego o t y m , j a k został w y k o r z y s t a n y wojłok przystosowanych d o nieosiadłego W i n n e j części M o n g o l i i o d k r y w a n a j p r o s t s z e Nie kultury mniejszą dycyjnych obrzędów ponadto bytowania. się n a r z ę d z i a m i konstrukcję weselnych i Na temat terenie tematach czy u życia s p o ł e c z n e g o n a czoło w y s u w a j ą Jeśli 1 2 się Można 14 było tra­ weźmie pod jednak ustnej. Niestety książce telnika od dów ne 16 w węgierskich wykorzystaniu 15 z tego pełniej jako reprezentantów materiału zakresu. Autor do przedstawienia zasad s y s t e m u są p o s z u k i w a n i a składania badaczy wiadomości wykorzystał n p . j a k t a n i e c cam pasterskich przede zainteresowań językoznawczych i f i l o l o g i c z n y c h , i swobody europejskiego wartościowe oraz niektórych w y b i t n i e poza s k r o m n y m i przykładami piosenek obfitszych przygotowanie towarzyskich . oczekiwać dociekliwości Tasa 13 wszystkim specjalistycznych szej oraz się o p i s y p r z e d m i o t u czegoś zupełnie n o w e g o . Interesujące są n a ­ t o m i a s t opowieści o obyczajach grach i zabawach . omłotowymi . rodziny, pogrzebowych . 10 ziar­ u w a g ę w c z e ś n i e j s z e p r a c e z t e g o z a k r e s u , t o n a l e ż y s t w i e r d z i ć , iż i n f o r m a c j e n i e wnoszą do p o z n a n i a aj- składające się z d w u k a ­ rolnictwa — zdobywania żniwiarskimi tych pierwszych roz­ budowania podczas z m i a n y miejsca w y p a s u formy uwagę poświęcił a u t o r s p r a w o m duchowej. W do 9 n a t r a f i ł a u t o r n a żarna bez o b u d o w y , bez p o s ł u g i w a n i a zakresu, sporządzania j e j u ż y t k o w a n i a . C e n n e są w i a d o m o ś c i T a s a n a m i e n i . Jest t o narzędzie w y g o d n e do przenoszenia na pasterstwo o s t a t n i e m u poświęca a u t o r obszerne i szczegółowe dane t y p o w e g o d l a tej g r u p y ludów pomieszczenia — j u r t y . O m a w i a o r a z właściwości — szerokiego zastępczych s u r o w c ó w o p a ł o w y c h p o z a s a d y i mieszkań. T e m u poznanie. utrwalonych f u n k c j e . Wchodziły t a m w grę potrzeby religijnego tłumaczenia w tradycyjnej i opowieści b r a k jest w t e j swoje właściwe interesujących lamaizmie. wierzeń zawodowe zawsze Szczególnie zamarłych obrzędów n a ogół w c z e ś n i e j s z y c h takich na temat aniżeli czy­ jednak religijnych, . W i e l e też spostrzeżeń z a w d z i ę c z a m y T a s o w i darów i ofiar, więk­ twórczości obrzę­ lamaistycz- . P o z a analizą w a r t o ś c i a r c h i t e k t o n i c z n y c h k o m p l e k s u k l a s z t o r n e g o oraz u w a g na temat zestawu teresowania barw w w Erdeni-dzu deliach b r a k jest dowodów większego zain­ a u t o r a a r t y s t y c z n ą t w ó r c z o ś c i ą plastyczną. Wszystko t o , co poznaliśmy, nie znajduje w książce k o n k l u z j i , w a ł y b y wysunięte n a wstępie tezy badawcze. Jest t o niewątpliwie n i e d o c i ą g n i ę c i e t e j interesującej i ważnej szernym wiadomości materiałem wrażeń i książki. C z y t e l n i k o charakterze jaką sugero­ najpoważniejsze pozostaje więc z ob­ opisowym. Musi sam próbować n i e t y l k o scalenia t e j w i e d z y , lecz również j e j n a z w a n i a . N a w e t d l a mało d o ś w i a d c z o n e g o b a d a c z a k u l t u r y l u d ó w m o n g o l s k i c h w i e d z a t a kształtuje się w c a ­ łość p r a w i e organiczną. k u l t u r y przeważającej krawszymi Pozwala to mówić o strukturze tej kultury, czy raczej większości l u d ó w m o n g o l s k i c h j a k o o w y r ó w n a n e j , z n a j j a s - znamionami braków i dobrodziejstw Ibidem, s. 104, 152—162, 175. Ibidem, s. 145. Ibidem, s. 221—222. Ibidem, s. 314—330. P o r . K . W . W i a t k i n a , Mongoły Mongolsko] Instituía E t n o g r a f i i " , t . 6 0 : 1960, s. 232—256. P o r . R ó n a - T a s , Mongolia..., s. 310. Ibidem, s. 245—247. Ibidem, s. 111, 142, 144, 167, 2 2 1 , 246. bytowania w stepie w oparciu 9 10 11 12 1 3 1 4 15 16 Narodnoj Respubliki, „Trudy �520 o RECENZJE wędrowne staci pasterstwo wielu rodzajów zwierząt, nie wspierane żadną u p r a w y z i e m i . D l a k o n c e p c j i s t r u k t u r a l i s t y c z n y c h w e współczesnej jest to sytuacja w y b i t n i e modelowa. zwierząt promieniują l u b odzywają Uzależnienia człowieka od stad z po­ etnologii hodowanych się e c h e m w każdej n i e m a l s f e r z e j e g o zacho­ wań, pragnień oraz a s p i r a c j i przyszłościowych. Jacek JERZY Iskry, nia, Z I E L E Ń S K I , Sześciu Warszawa Iskry, Warszawa 1963, ss. 219 ( r o z d z . : KOWSKI, W Warszawa 1964, ss. 162. lakierkach Znajomość mędrców przez M o n g o l i i jest postać w i a d o m o ś c i z „Bogatego 1961, ss. 166; J E R Z Y Świat P U T R A M E N T , Cztery Mongolskie zdjęcia Gobi, Szczęścia". prac n a u k o w y c h pozwala lacjami d z i e n n i k a r z y na t e m a t M o n g o l i i od s t r o n y rozszerzenia domości, j a k też s p r e c y z o w a n i a znaczenia NOWA­ i Wiedza, iż każda zainteresowanie obecny zmie­ świata, WIESŁAW pastorałki); budzi uzasadnione zajmować się strony J a n K o s i d o w s k i , Książka u n a s jeszcze n a t y l e o g r a n i c z o n a , o tym kraju Olędzki niemal badacza. niezbędnych znacznie ciwą reakcję ujmowania nad samą przy stopniu pozycje tego gatunku piśmienniczego p r z e d m i o t u . Stąd też w do celów t y m w s p o m n i e ć , że w tradycji omówieniu t y m o g r a n i c z ę się d o badań e t n o l o g i c z n y c h m i a r y , co L u d w i k K r z y w i c k i czy K a z i m i e r z nych poszukiwań terenowych mniej­ budzić n a u k o w y c h w y m i e n i o n y c h wyżej n a l e ż y k o r z y s t a n i e z t e g o r o d z a j u źródeł. N a n a s z y m tej mogą k r y t y c z n ą , s k i e r o w a n ą n p . n a ocenę zasadności spostrzeżeń, przydatnością wia­ p r o b l e m ó w b a d a w c z y c h , szczególnie jeśli chodzi o współczesne przeobrażenia k u l t u r o w e n a t y m odległym obszarze. W szym Stan się m a t e r i a ł a m i p u b l i c y s t y c z n y m i , r e ­ zastanowień prac. do częstych Warto wypadków gruncie n a u k o w y m Moszyński, niezależnie lub archiwalnych korzystali z właś­ sposobu badacze od włas­ niespecjalistycznych m a t e r i a ł ó w . K r z y w i c k i umiał w y k o r z y s t y w a ć n a w e t s k r o m n e k o m u n i k a t y p r a s o w e . M o s z y ń s k i n i e k t ó r e ze s w y c h dociekań n a t e m a t s p o ł e c z e ń s t w p l e m i e n n y c h oparł, j a k w i a d o m o , n a r e l a c j a c h o c h a r a k t e r z e podróżniczym l u b pamiętnikarskim K Pośród r e c e n z o w a n y c h p o z y c j i książka J e r z e g o Z i e l e ń s k i e g o Sześciu ukazała się n a j w c z e ś n i e j . W okresie p o w o j e n n y m 2 obszerniejszego przedstawienia d a n y c h o współczesnych g o l i i . Zieliński podróżował po t y m k r a j u około 7 t y s . k m , n i e wliczając Zieleński jakie obudował o państwie swoje przez przeobrażeniach 2 miesiące w reporterskie relacje nawiązaniami Mon­ trasę i powrotu. do wiadomości, Benedykt P o l a k . J e s t t o n i e t y l k o zręczna i p o m y s ł o w a , lecz t a k ż e n i e p o z b a w i o n a głębszych przez pryzmat dążność a u t o r a d o u k a z a n i a teraźniejszości m o n g o l s k i e j osławionych się p o n a d t o w ą t e k 1246 r . m n i c h próbą z Wrocławia, wartości p o z n a w c z y c h zebrał w w 1958 r . P r z e b y ł d r o g i d o Ułan B a t o r z W a r s z a w y Czyngis-chana mędrców... jest ona u nas pierwszą powiązań dziejów dawnego współczesności imperium. W książce z bliższą z n a c z n i e tej po­ znajduje^ przeszłością, którą na n a s z y m terenie spopularyzował F. A . O s s e n d o w s k i . 3 P o r . L . K r z y w i c k i , Rozwój kultury materialnej, więzi społecznej i po­ glądu na świat, [ w : ] Świat i człowiek, t . 3, W a r s z a w a 1912, s. 1—36 n . ; K . M o ­ s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Biblioteka Etno­ g r a f i i P o l s k i e j , n r 3, W r o c ł a w — K r a k ó w — W a r s z a w a 1958, s. 487, p r z y p . 53 n . P o r . p r a c e w c z e ś n i e j s z e Ł. H i r b a, Nowa Mongolia, W a r s z a w a 1953; J . J a ster, J . C h u d z i k o w s k a , Ludzie wielkiej przygodny, W a r s z a w a 1955. P o r . F . A . O s s e n d o w s k i , Przez kraj ludzi, zwierząt i bogów, Warszawa 1925. 1 2 3 �521 RECENZJE Dążność w i d z e n i a ś l a d ó w przeszłości w d n i u d z i s i e j s z y m , p o s z u k i w a n i e dawnej świetności, j a k i sukcesów w najnowszej, tajemnic b u r z l i w i e rozwijającej się rze­ czywistości t o w a r z y s z ą o d p i e r w s z y c h d o o s t a t n i c h k a r t t e j ż y w o p i s a n e j , o dużych w a l o r a c h l i t e r a c k i c h r e l a c j i podróżniczej. Z d ą ż e n i e m t y m zazębiają się z a s t a n o w i e n i a nad znaczeniem socjalistycznych p r z e m i a n w t y m niegdyś j e d n y m z n a j b a r d z i e j opóźnionych w g o s p o d a r c z y m i kul­ t u r a l n y m r o z w o j u rejonów o do­ brodziejstwach kraju Azji. na drodze rewolucji Nie świata. Z a s t a n o w i e n i a socjalistycznej uzyskujemy jednak we te prowadzą wszelkich świadectwa zujących, dokonywania wyłącznie mieć zastrzeżenia ilustrujących do niektórych ostateczne n a j m n i e j s z y m s t o p n i u ulega owej wspomnianymi już dążeniami Przyjrzyjmy tych historycznej, w jest odwieczny k u l t u r różnych i i przemian. najobfitszymi częściach Mongolii, obojętny państw, — pisze które Zieleński wybuchały — i wreszcie [podkreślenia moje iż t a „ n i e z m i e n i o n a dowody może zasadnicze J. O.]" . 4 przez I wszystkie przeobrażenia. swego przygotowania te bowiem wiadomoś­ Sześciu dopiero Zieleński — jest wielką mogiłą jak w reakcji rodzi i umiera najnowsze do wywoływania daje w głębszych ukazaniu znikały, t u się w s z y s t k o epoki" forma po w sprawy najistotniej­ j e d n o w s t e p i e pozostało n i e z m i e n i o n e p r z e z w s z y s t k i e e p o k i : przejść Uwagi stosunkowo rewolucją. łańcuchowej; jest światem s a m d l a siebie koczują trud­ schematy- Po u r o k l i w y m o p i s a n i u właściwości s t e p u i jego Szczęścia". krajobrazowych „Step mają, przemian się j e d n a k bliżej k r a i n i e s p r a w i r z e c z y p r e z e n t o w a n y c h w z „Bogatego dziesiątka Ale się t y c h p o z y c j i . Zieleński s p o t y k a n y c h dziś l i c z n i e s y m b o l i n o w e g o c z a s u w k r a c z a m y sze: wielkiego deklaratywności r e l a c j i . W z b o g a c a ją do r e f l e k s j i c i a m i o s t a n i e M o n g o l i i p r z e d socjalistyczną odmian życia ujęć w y r a ź n i e rezultaty odnieść m o ż n a zresztą d o w s z y s t k i c h r e c e n z o w a n y c h mędrcach sferach zawiłych n i e r a z konfliktów, p o k o n y w a n i a w i e l o r a k i c h uprzedzeń i ności. Stąd t e ż m o ż n a w do k o n k l u z j i czasy życia [...] M o n g o ł o w i e wskazywać ludności t y m miejscu refleksji arackiej najlepsze historycznych, kulturowych. P r o c e s o s i e d l a n i a się n a stałe w n o w o b u d o w a n y c h o s a d a c h ludności od w i e k ó w do wędrowania n i e przebiega Od Zieleńskiego przejawach dowiadujemy uprzedzeń się do n o w e j o pewnych formy przywykłej bez w i e l u r o z m a i t y c h o p o r ó w i trudności. tylko i życia. A u t o r skrótowo przytacza potraktowanych np. dwie na t e n t e m a t w y p o w i e d z i miejscowych pasterzy . 5 Kolejny r o z d z i a ł książki t o o p o w i e ś ć z d r o g i d o p a s t e r s k i e g o zjednoczenia Ba­ j a n D z a r g a ł a n t — „ B o g a t e g o S z c z ę ś c i a " w C h a n g a j u u podnóża O t c h o n T e n g r i n a d przełomem polu r z e k i Czułut. A u t o r p o w i ą z a ł i n f o r m a c j e wprowadzenia miejscowych nowoczesnej 6 Wiadomości o sukcesach paszowo-rolnej tradycji kulturowych. Dowiadujemy nia, p o w i t a n i a i pożegnania , pasterskiej. gospodarki się np. o p o t r a w a c h z produktów t e mają zabarwienie z zjednoczenia licznymi obyczajach pochodzących wybitnie etnograficzne, z na opisami goszcze­ gospodarki nie pozba­ w i o n e d o b r e j znajomości p r z e d m i o t u . 7 Sześciu mędrców było powiedziane, chów, a z a r a z e m Zieleńskiego, 4 5 6 7 to postaci Bogate mieszkańców Bajan Dzargałant, Szczęście. S y l w e t k i s t a r c ó w p a s t e r z y , co znaczy, u c z o n y c h i a r t y s t ó w . T a k i m i są o w i m ę d r c y , n a s z k i c o w a n i z oznaczeniem Z i e l e ń s k i , Sześciu Ibidem, s. 25. Ibidem, s. 27, 36. Ibidem, s. 34. najważniejszych mędrców..., s. 22. t y l k o i c h rysów, jak myśliwych, k o m u ­ rysów przez osobowości �522 RECENZJE mało l u b p r a w i e całkowicie n i e z n a n y c h w e u r o p e j s k i c h s t o s u n k a c h w i e j s k i c h „ p r o s t y c h l u d z i " . M ę d r c y z D z a r g a ł a n t p r z e d s t a w i a j ą się k o l e j n o j a k o pełni n i e ­ zwykłości i t a j e m n i c właściwych d l a k r a j u dalekiego W s c h o d u . A u t o r z wielką umiejętnością p o t r a f i ł w t y c h często s p o t y k a n y c h n i e z w y k ł y c h p o s t a c i a c h p a s t e r z y w y r a z i ć p o e t y k ę i istotę odrębności k u l t u r o w y c h w i e l k i c h społeczności p a s t e r s k i c h z t e j części świata. „ T a k t o w „ B o g a t y m S z c z ę ś c i u " z a j r z a ł e m z n i e n a c k a w t w a r z s t a r e j M o n g o l i i . T e j , która w s t e p i e , g d z i e d o c i e r a j u ż t r a k t o r i m o t o c y k l , ciągle jeszcze r e c y t u j e przy o g n i s k u s t a r e e p o s y i księgi f i l o z o f i c z n e , improwizuje pieśni, s n u j e baśni, b a w i się t w o r z e n i e m k s z t a ł t ó w z w i e r z ą t i b a r w n y c h h i e r o ­ g l i f ó w — o r n a m e n t ó w . Ż a d e n z sześciu m ę d r c ó w „ B o g a t e g o S z c z ę ś c i a " n i e j e s t p r o f e s j o n a l n y m artystą czy n a u k o w c e m . P o p r o s t u w s t e p i e o g n i s k a palą się powoli i j e s t c i ą g l e d o ś ć c z a s u n a r o z m y ś l a n i a , m a r z e n i a , stu­ d i o w a n i e mądrości d l a niej samej i u p r a w i a n i e s z t u k i d l a własnego z a d o w o l e n i a [podkreślenia m o j e J . O . ] " . Dopełnieniem t e j n a j ­ c e n n i e j s z e j w książce części r o z m y ś l a ń a u t o r a j e s t p r z e d s t a w i o n y o p i s t r a d y c y j n y c h umiejętności w dużej m i e r z e o p a r t y c h o d o ś w i a d c z e n i e l u d o w e l e c z e n i a wielu najcięższych chorób, m . i n . d ż u m y i g r u ź l i c y . Z i e l e ń s k i k o r z y s t a ł ze źródła t a k c e n n e g o , j a k i m j e s t sławna księga Z i u c z i . 8 P o z o s t a ł e p a r t i e książki w m n i e j s z y m s t o p n i u m o g ą i n t e r e s o w a ć b a d a c z a k u l ­ t u r y l u d o w e j . W opisie postaci twórcy r e w o l u c j i m o n g o l s k i e j — Suche Batora p r z e d s t a w i o n a została n a j n o w s z a h i s t o r i a p o l i t y c z n a k r a j u . A l e r ó w n i e ż i w t y m m i e j s c u a u t o r uzupełnia p o w s z e c h n i e dostępne i n f o r m a c j e w ł a s n y m i o b s e r w a c j a m i r o z m a i t y c h p r z e j a w ó w k s z t a ł t o w a n i a się n o w e g o o b l i c z a k u l t u r o w e g o społeczeń­ s t w a m o n g o l s k i e g o . Cenną p o z y c j ę w t y m o p i s i e z a j m u j e r e l a c j a z o d w i e d z i n d w ó c h ośrodków k u l t o w y c h . Należą do n i c h c z y n n y k l a s z t o r w Ułan B a t o r — G a n d a n , oraz ośrodek m u z e a l n y E r d e n i - d z u w K a r a k o r u m . K s i ą ż k ę z a m y k a r o z d z i a ł z a t y t u ł o w a n y S t o l i c a przestała koczować. Zieleński n i e d a j e się j e d n a k uwieść konieczności o f i c j a l n e g o t o n u w t y m e p i l o g u . W i a ­ domości o U ł a n B a t o r — mieście n o w o c z e s n y m , o w i e l u cechach europejskich s t o l i c — łączy z i n t e r e s u j ą c y m , b a r w n i e p r z e p r o w a d z o n y m opisem niedzieli, t r a ­ d y c y j n e g o d n i a zakupów, zarówno w m i e j s c o w y m Centralnym Domu Towaro­ w y m — g m a c h u w i e l o p i ę t r o w y m w y b u d o w a n y m p r z e z Czechosłowację, j a k też w s k r o m n y c h s k l e p i k a c h i s t r a g a n a c h osławionego b a z a r u . Cztery Finlandii, Mongolskie strony Indii świata oraz t o opowieść Mongolii. Część Jerzego P u t r a m e n t a poświęcona z podróży Mongolii do Algerii, zatytułowana została pastorałki. P u t r a m e n t p r z e b y w a ł w M o n g o l i i 3 t y g o d n i e i w czasie t y m z w i e d z i ł p o z a stolicą a j m a k centralny i dotarł d o ł o w i s k r y b n y c h p ó ł n o c n e g o a j - m a k u bułgańskiego . 9 W o p o w i a d a n i a c h m o n g o l s k i c h odnaleźć można k l i m a t z n a n y c h d o b r z e c z y ­ t e l n i k o w i zainteresowań a u t o r a u r o k a m i p r z y r o d y . I i m też poświęcił a u t o r znacz­ ną część s w o j e j r e l a c j i . C e c h u j e ją w i e l k a w p r a w a u k a z y w a n i a n i e p o w t a r z a l n o ś c i pejzażu o k r e ś l o n e j z i e m i . M i a ł zaś P u t r a m e n t o k a z j ę z w i e d z e n i a 50 i n n y c h jeszcze z a k ą t k ó w i k r a j ó w świata. Ibidem, s. 58. J . P u t r a m e n t p r z e b y w a ł w następujących m i e j s c a c h a j m a k , O r c h o n , Dzargałant, C h u t o g , C h u d z i r i t — somony, lendze, Orchonie, C h a n u j u , Eginie i T a r b a g a t a j u . 8 3 w M o n g o l i i : Bułgan — łowił r y b y w Tole, Se- �523 RECENZJE O d opisów pejzażowych z i e m i m o n g o l s k i e j 0 współczesnej g o l i i dwóch t y p ó w nowoczesnych darstw rolnej w państwowych. w Mówi zjednoczeniu zmianie dostrzega „Przeszkoda numer o osiągnięciach Orchon autor we jeden Wskazuje organizmów w struktury tradycyjnej wo-rolnej przechodzi gospodarce h o d o w l a n o - r o l n e j . w gospodarczych: zjednoczeń na polu upowszechnienia ajamaku bułgańskim . pasterskiej właściwościach Mon­ i gospo­ gospodarki Zasadnicze 10 gospodarki mongolskim Putrament do informacji p r z y t y m n a rolę w trudności w kierunku nowej środowiska naturalnego r o l n i c t w i e : krótki okres paszo- tego kraju. wegetacyjny" . 1 1 P u t r a m e n t n i e o m i j a p r a w i e żadnej s t r o n y życia w s p ó ł c z e s n e j M o n g o l i i . W o b e c w i e l u z n i c h można znaleźć w j e g o r e l a c j i ujęcia n a c e c h o w a n e znajomością miotu, znajomością aktywnie w powstałą wielu z podpatrywania zjawiskach rozmaitych współczesnych dążeń kultur i przed­ uczestniczenia cywilizacyjnych. Putrament p o l i t y k , d y p l o m a t a , l i t e r a t j e s t także z a w o ł a n y m automobilistą. Stąd n p . w y k a z u j e swoiste wyczulenie natomiast dzących n a c h a r a k t e r dróg w M o n g o l i i . G a n i n p . d r o g i g r u n t o w e , c h w a l i bezdroża szlaków s t e p u : „[...] t a k a d r o g a rzuconych w poprzek — to kilka rudziejącego, zbiegających jesiennego się i t ę d y z szybkością 50, 60 k i l o m e t r ó w n a godzinę. N a d r o d z e g r u n t o w e j kilometrów — t o sukces [...] te drogi rozdymają, rozcho­ stepu. Jedzie wyolbrzymiają się w y c i ą g n ą ć 35 przestrzeń tego k r a j u " i2. Tymi wstępnymi Dowiadujemy spostrzeżeniami otwiera się z n i e g o o n a j w a ż n i e j s z y c h Autor wnikliwy wydarzeniach opis Ułan w dziejach l i c y k r a j u , a b y następnie znaleźć się w gąszczu p r o b l e m ó w życia t e g o organizmu miejskiego Putrament nie zapomina lamaistycznego (budownictwo, na Gandanie. Ułan Bator. Obok Klasztor barwnego chów i p r o w a d z o n y c h są znajomości Putrament, że t e n przyciąga z n i m i rozmów buddyzm odnajdujemy przedmiotu, obszerniejszą z tej się w cenne u w a g i — pratreści, kulturalne). klasztoru w jakim przeciwieństwie żywiołowo do mni­ autora na temat stąd j e g o u w a g i n i e p o z b a ­ są r e l i g i e na przykład Dalekiego Wschodu. sobie, pisze do wczesnego juda­ n i e h o d o w c ó w bydła. T o n i e j a g n i ą t k a o f i e r z e , a l e z i a r n o . Stąd i z a k a z z a b i j a n i a rolniczej i z odwiedzin część t e k s t u . „ U ś w i a d a m i a m i z m u — jest typową religią l u d u rolniczego, składa socjalne uwagę każdego przybysza zna C h i n y , I n d i e i Tybet, złożonego P o z w a l a m sobie przytoczyć sprawy wrażeniami sto­ największego o p i s u samej świątyni, j e j zaplecza k l a s z t o r n e g o , istoty lamaizmu. Putrament wione przemysł, podzielić się r ó w n i e ż Bator. obecnej żyjących przeciwstawiającej się stworzeń, niższej stąd, kulturze no­ madów". „ P a r a d o k s e m b u d d y z m u j e s t — k o n t y n u u j e P u t r a m e n t — że w y s z e d ł s z y z r o l n i ­ czego k r a j u Gangesu, n a j s i l n i e j się w r a z i ł w dusze ultranomadów T y b e t u g o l i i . K o n i e c z n o ś c i ż y c i o w e odrzuciły t o , co w sze, s z a c u n e k dla wszystkich przerastające w z religiami, w 1 bierze odwet pożywienia, Mongołów żywych u zderzeniu w (szczególnie w paru n a d Tołą, wobec tych Orchonem, zewnętrzne, transcedent Chanujem ze — miejscach uprzedzeniem strony świata..., Mongolskich napotykanych g d z i e ze będzie spinningiem zastanowie­ Autor do r y b z treściami wierzeń s. 170—172. bywa na bok dla r y b jako strony pastorałek. Mon­ formalne, odpełza zainteresowania stworzeń i najwznioślej­ ryby. Jak zwykle część s w e j p o d r ó ż y ) , w y w o ł y w a ć jeszcze P u t r a m e n t , Cztery n Ibidem, s. 172. 12 Ibidem, s. 175. " Ibidem, s. 186. i ekonomiki, drobiazgów"Brak obrzydzenie będzie stosunek n a c e c h o w a n y 1 0 stworzeń, pozostawiły transcedentu zakazywaniu a nawet autora było może przesądy, z a k a z y n a p r z y k ł a d n i e j e d z e n i a P u t r a m e n t spędził n a j w i ę k s z ą nia buddyzmie wiązać lamaistycz- �524 RECENZJE nych. Nie bierze niewątpliwie j e d n a k p o d uwagę późnego r o d o w o d u t y c h wierzeń, i c h pochodzenia, aniżeli rozpatrywane zjawisko. się połączyć t e g o f a k t u o c h a r a k t e r z e j a k n a j b a r d z i e j g o s p o d a r c z y m i najbliższą oprawą w jów, wartościowszych wszędzie w wyjątkowej rodzajów zupełnie mięsa M o n g o l i i występuje aniżeli Putramenta nie najlepiej możliwości zafrapowania w rzyszy ogromnym łością i trafnością spokojnemu ment myśleniu w okazję rozważań pogłębić własnymi służy dochodzi liczne Putrament w rodza­ dodać, iż n i e w Wydaje Wydaje uogólnień łowieniu a miejscami na schwytanie spostrzeżenia. próbie j e g o dziełu. Z b y t n i a przygodami r e l a c j i podróżniczej. czasie o c z e k i w a n i a swoje innych zresztą do r y b . N a d w i e l k i m i j e z i o r a m i p a r t i o m t e j skądinąd z a j m u j ą c e j , spostrzeżeń z właściwą m u powszechnie. rybołówcza autora też n i e s t a r a t y m kraju ryby. Warto owo uprzedzenie z a c h o d n i e j części k r a j u r y b y ł o w i o n e są Pasja obfitości w późniejszego Stąd ufność ryb towa­ ujmującej się j e d n a k , się r y b y , m i a ł się, iż do różnic d z i e l ą c y c h śmia­ iż dzięki Putra­ celniejszych pasterski od r o l n i c z e g o sposobu b y t o w a n i a . T r u d n o i w t y m m i e j s c u odmówić sobie p o d a n i a szer­ szego t e k s t u z M o n g o l s k i c h pastorałek. „[...] t y l k o n a w s i p r a w d z i w e j , rolniczej w s i , zawód pastucha t r a k t o w a n y jest ironicznie jako coś na dla naszej starców, dzieci l u b n i e n o r m a l n y c h " . „Nietrudno zgadnąć — stwierdza Putrament — czemu w pamięci ludzkości p a s t e r s t w o k o j a r z y się ze szczęściem. W p o r ó w n a n i u d o t e g o , co b y ł o p r z e d t e m , d o myślistwa wieniu i zbieractwa, pasterstwo oznacza pewność j u t r a , stabilizację. W z t y m , co p r z y s z ł o p ó ź n i e j , z r o l n i c t w e m [ o c z y w i ś c i e nie w zesta­ każdej części świata — J . O . ] , p a s t e r s t w o z d a j e się r a j e m , bo... Po p r o s t u , b o dużo m n i e j z siewem, W uciążliwe. R o l n i k ż n i w a m i , a już zwłaszcza t y m l e ż y trudność przejścia od koczownictwa n i c t w o skazuje człowieka na n i e w y g o d y , ne, p o z b a w i a haruje z orką, p a s t e r s t w o j a k wół. W d o życia zabawką. osiadłego. K o c z o w - n a życie n i e z w y k l e s k r o m n e , n i e h i g i e n i c z ­ go w i e l u rzeczy, które n a m t u , w E u r o p i e , wydają i s t n i e n i a . A l e jednocześnie p o z o s t a w i a porównaniu jest prawdziwą się n i e z b ę d n e o n o t y l e w o l n e g o c z a s u ! Zresztą, cały do czas j e s t n a p ó ł w o l n y , p i e s p i l n u j e s t a d a , k o n i k t r u c h t a p o p a g ó r k a c h , można co d r u g i dzień skoczyć w g ó r y n a p o l o w a n k o , można i co dzień k r ę c i ć się m i ę d z y c h w a s t a m i , czyhając n a t a r b a g a n y , l i s y , a n t y l o p y " Nie ulega najmniejszej wyrazić dialektyczną w nomadycznym niektórych Putramenta . istotę p o w i ą z a ń n i e d o s t a t k ó w systemie sformułowań, docierają 14 w ą t p l i w o ś c i , iż P u t r a m e n t w gospodarki pasterskiej. Dlatego braku oparcia do p o d s t a w o w y c h o t y m rozważaniu i dobrodziejstw właściwą problemów, też m i m o dokumentację j a k i e oczekują potrafił występujących dyskusyjności spostrzeżenia badacza kul­ t u r y ludów m o n g o l s k i c h . Wiesław N o w a k o w s k i tografikiem Janem jest dziennikarzem, podróżował po M o n g o l i i razem z f o ­ Kosidowskim. I c h podróż prawdopodobnie aniżeli J . Z i e l e ń s k i e g o . A u t o r z y W lakierkach przez miejsc, do niemniej u s t o s u n k o w a l i się również Gobi wielu n i e trwała dłużej, d o t a r l i do i n n y c h jeszcze spraw znanych nam już z p o p r z e d n i c h opisów podróży . W s t o s u n k u do p r a c y J . Zieleńskiego jest t o n i e c o l s Ibidem, s. 192. W a r t o dodać, że w l a t a c h 1962—1964 ukazała się duża ilość i n t e r e s u j ą c y c h relacji dziennikarskich z Mongolii w rozmaitych dziennikach i tygodnikach społ e c z n o - k u l t u r a l n y c h . P o r . M . W a r n e ń s k a , P o l s k a ścieżka p r z e z M o n g o l i ę , „ T r y ­ b u n a L u d u " , R. 17: 1964 n r 293 (5581), s. 4, t e j ż e a r t y k u ł y w „ S z t a n d a r z e M ł o d y c h " ; 14 1 5 �525 RECENZJE różna w założeniach r e l a c j a ułatwione kraju. zadanie Były z pobytu w Mongolii. W. Nowakowski poruszania one bowiem się się a u t o r o m W poznawania przedmiotem cystów i reporterów wcześniej poruszanie i zastanowień przybyłych lakierkach współczesnych znacznie tego dziennikarzy, publi­ do odległego k r a j u . U ł a t w i ł o to bardzo przez wielu miał problemów p o niedostępnym Gobi i tajemniczym k r a j u . Stąd i t y t u ł t e j książki m ó g ł b y ć n a t y l e o p t y m i s t y c z n y . Z t a k i m też n a s t a ­ w i e n i e m a u t o r z y podchodzą d o r o z m a i t y c h d z i e d z i n m o n g o l s k i e j r z e c z y w i s t o ś c i . W y ­ c z u w a się też dużą s w o b o d ę , n i e k i e d y n a w e t o d w a g ę w w y z n a c z a n i u sobie n o w y c h źródeł i i sposobów poznania spraw, które zaprzątały aktywność d z i e n n i k a r z a i f o t o r e p o r t e r a — wyraziła szego, się w zgromadzeniu obfitującego w poprzedników . lakierkach materiału obserwacyjnego ciekawe spostrzeżenia Ruchliwość 1 6 autorów W tyczące przez Gobi niejednokrotnie najdrobniejszych spraw d z i e n n e g o życia n i e t y l k o w ośrodkach m i e j s k i c h , l e c z r ó w n i e ż w o d l e g ł y c h nach w stepie. odnaleźć w Jest t o największy niej liczne punkty walor do b a d a n i a różnych co­ samo- t e j książki. D z i ę k i n i e m u e t n o l o g zaczepienia — wnikliw­ dziedzin może kultury Mongolii. Nowakowski podróży. Po s w o i m spostrzeżeniom nadał p r z e b i e g wstępnym wprowadzeniu, n y c h n a gorąco z p i e r w s z e j w Ułan Bator), autor literaturze opisuje najpełniejsze w podróży przedstawienie tego wielkiego A z j i . Oczywiście tematy te wymagałyby rzystanie właściwego a p a r a t u dowodzenia rzeczy ludowych. Przedstawienie u k a z a n i a niektórych zarysowuje s w o i s t y c h cech się c i e k a w e z a g a d n i e n i e święta narodo­ przez z zakresu l u d ó w zamieszkujących stepy oparciu o z B. Rinczenem, w i a d o m o — m o n g o l s k i m znawcą starożytności s w e g o k r a j u , do rodzimej przeprowadzony realizacji w się to w wyko­ naukowego. Następny rozdział poświęcony j e s t r o z m o w o m ryzatorem prowadzo­ tematów badawczych t r w a n i a i p r z e o b r a ż e ń d a w n y c h treści w i e r z e n i o w y c h Centralnej Jest Naadam. o p i s Naadamu s t a n o w i okazję d o s f o r m u ł o w a n i a dziennikowi notatek do M o n g o l i i , zadomowienie rozdziale kultury ludowej odpowiadający rozwinięciem (dotarcie osobnym dotychczas wego M o n g o l i i . D l a badacza Nowakowskiego fazy będącym rozmów kultury z ludów wielkim — jak miłośnikiem i p o p u l a ­ B. Rinczenem Mongolii. W jest okazją t y m miejscu w i e l k i e j ż y w o t n o ś c i d o dziś w t w ó r c z o ś c i u s t n e j a r a t ó w p o s t a c i i c z y n ó w C z y n g i s - c h a n a . D l a z n a w c y stosunków p o l s k i c h , czy n a w e t słowiańskich, jest to fakt uderzający kulturach ludowych bowiem ogólną wymową. b r a k jest odpowiednich swoją dowodów sowań d l a postaci h i s t o r y c z n y c h , żyjących w odległych czasach tych ostatnich trwałości W zaintere­ średniowiecza. D a l s z y r o z d z i a ł z a m y k a j ą r a m y podróży d o d o l i n y O r c h o n u , d o m i e j s c a s t o l i c y państwa m o n g o l s k i e g o . N i e u n i k n i o n e powtórzenia w o p u b l i k o w a n y c h r e l a c j i J . Zieleńskiego widoczne. wienia Złożyło się n a t o r ó w n i e ż współczesnego obrazu Karakorum z wysłannicy z E u r o p y do państwa Przedostatni obserwacyjny, bliski 1 7 są t u t a j za Z i e l e ń s k i m tym, jaki najbardziej koncepcji zesta­ dostarczyli średniowieczni zatytułowany został t a k , j a k Czyngis-chana. r o z d z i a ł książki W . N o w a k o w s k i e g o całość. W t y m n a j o b s z e r n i e j s z y m teriał czy M . W a r n e ń s k i e j powtórzenie dawnej s t o s u n k u do wcześniej rozdziale bardzo a u t o r z g r o m a d z i ł szczególnie o b f i t y m a ­ zainteresowaniom właściwościami tradycyjnej Z b . K., Dawniej kraj jurt i koczowników dziś — b u d o w n i c z y c h socjalizmu, „Słowo P o w s z e c h n e " , R. 17: 1964 n r 256; S. Ż ó ł k i e w s k i , O Mongolii inaczej, „Tygodnik K u l t u r a l n y " , n r 32 (374), R. 8: 1964. w p r z y k ł a d e m m o ż e być o d w a ż n e p r z e d s i ę w z i ę c i e W . N o w a k o w s k i e g o i J . K o s i d o w s k i e g o d o t a r c i a w niedostępne r e j o n y A ł t a j u w p o s z u k i w a n i u ś l a d ó w ałmasa. P o r . Z i e 1 e ń s k i , op. cit., s. 125—135. P o r . N o w a k o w s k i , W lakierkach przez Gobi, s. 124, 129. 1 7 1 8 �526 RECENZJE kultury ranów aratów. N a pierwsze i 1 8 towarzyszące składania ofiar znaczenia duchom poprzez miejsce wysuwają t y m procederom domowego przeprowadzone się o p i s y z w y c z a j ó w ceremonie ogniska . o Relacja 1 9 zabijania ba­ charakterze ta kultowym nabiera — dodatkowego p o r ó w n a n i e z w y c z a j ó w m o n g o l s k i c h ze z n a n y m i z a u t o p s j i N o w a k o w s k i e m u i c h odpowiedników z K i r g i z j i . Ponadto w rozdziale t y m mamy przykłady jących dawniejszych podróżnych w i czasie nowszych zwyczajów pokonywania magicznych, trudniejszych miejsc zabezpiecza­ na stepowych s z l a k a c h 20. Wspomnieć również w y p a d a o trosce nikowi polskiemu nieznanych nazw właściwości w krajobrazie W. Nowakowskiego przybliżenia czytel­ często w y s t ę p u j ą c y c h n a o z n a c z e n i e p o d o b n y c h naturalnym ziemi mongolskiej . Te 2 1 toponomastyczne i n f o r m a c j e w i ą ż ą się z c e n n y m d o p e ł n i e n i e m n a końcu książki, j a k i m j e s t 8 s t r o ­ n i c o w y s ł o w n i k n a z w i określeń o c h a r a k t e r z e Na osobną uwagę w recenzowanej którego a u t o r e m jest J a n K o s i d o w s k i . W nych w M o n g o l s k i c h pastorałkach, większymi strony życia współczesnej ilustracji, Mongolii. przy oraz materiały wiele Nadaje to czas r e j o n e m M o n g o l i i pozostają Dotarcie do a niebezpieczne. nawet właściwych z recenzowanych połaci obszary pustyni Dlatego też książek p o z o s t a j e wschodnie, Gobi wielce jest drobnych bezpretensjo­ podróżniczej. północnych i z a c h o d n i c h r e j o n ó w Najmniej naj­ różne c z e r p a l i g ł ó w n i e , jeśli n i e M o n g o l i i . Jest t o niewątpliwie r e z u l t a t e m przede w s z y s t k i m sposobu organizowania r e n w s z e l k i c h e k i p przez władze miejscowe. zamieszczo­ J. Putramenta z t y m dostrzec pasterzy. się r e l a c j i w s z y s t k i c h t r z e c h książek s w o j e wyłącznie, z centralnego fotograficzny, j a k J . Zieleński, przedstawił kraju i s z c z e r y t o n całości t e j w y r ó ż n i a j ą c e j Autorzy materiał k t ó r e ukazują Potrafił t e g o n o w e g o życia zasługuje przeciwieństwie do i l u s t r a c j i r y b a m i życia K o s i d o w s k i , p o d o b n i e znaków i przejawów nalny encyklopedycznym. książce wyjazdów w te­ zatym rozpoznanym szczególnie nadal dotych­ zaś południowe. szczególnie utrudnione, optymistyczne ujęcie t y l k o częściowo uzasadnione. tytułu ostatniej N a ogół bowiem poznawania rzeczy­ e k i p y docierają t y l k o d o p r z e d m u r z a g r o ź n e g o t e r e n u p u s t y n i G o b i . P o d o b n e u w a g i o jednostronności, a t a k ż e p o w t a r z a l n o ś c i wistości m o n g o l s k i e j , n a l e ż y odnieść d o s f e r y podstawowych zainteresowań o c h a ­ r a k t e r z e d z i e n n i k a r s k i m czy p u b l i c y s t y c z n y m . P o z a J . Z i e l e ń s k i m w s z y s t k i m i n n y m a u t o r o m uchodzą pełniejszej się n a n i e , j a k w i a d o m o , u w a g i p o d s t a w y t r a d y c y j n e j k u l t u r y aratów. sposoby wypasania stad i techniczne zasady Składają czerpania z n i c h określonych pożytków. Z a r ó w n o uwagę J . Zieleńskiego, j a k i W . Nowakow­ skiego twórczości przyciągają ustnej, doroczne przede święta wszystkim narodowe. właściwości Pomaga to obyczaju, oczywiście przejawy upoetyzowaniu relacji p o d r ó ż n i c z y c h . Z r e s z t ą n i e można m i e ć p r e t e n s j i d o a u t o r ó w , iż s t a r a l i się p r z e d ­ stawić s w o j e materiały w d u c h u t r a d y c j i r e l a c j i podróżniczych i pamiętnikarskich. Niezaprzeczalnym strzeżeń j e s t w i d o c z n e kraju i w dziejach aktywność wym kraju wyraźnym lub w 20 21 rewolucji 3 opowiadaczy swoich wrażeń socjalistycznej. poszukiwaniu i realizacji Ibidem, Ibidem, Ibidem, stopniu Wskazania odpowiadających społeczno-gospodarczych n a m już akcentuje dobrze s. 1 3 1 . s. 107. s. 9 9 — 1 0 1 , 105 i d o p e n e t r a c j i odrębności r o z w o j o w e j i na wielką kulturalnych jest każdy z autorów poszukiwaczy recenzowanych właściwości życia spo­ innego inicjatywę swoistościom z n a m i e n i e m , którego właściwą podbudowę faktograficzną znanych 19 wszystkich przygotowanie rozwiązań większym tym, walorem kulturo­ niewątpliwie w mniejszym pozycji. nowej Poza Mongolii �527 RECENZJE cechuje nymi śmiałe, niekiedy im z kraju celuje odważne porównywanie tradycjami kulturowymi J . P u t r a m e n t , mający największą s t a w a t a służyć m o ż e za najlepszą pogłębione r e f l e k s j e Wydaje tradycji mongolskich obszaru europejskiego. W za sobą liczbę z w i e d z o n y c h zachętą do prac b a d a w c z y c h ze krajów. się s z c z e g ó ł o w e z każdą z o s o b n a książką o Mon­ g o l i i p o l s k i c h d z i e n n i k a r z y i publicystów może znacznie ułatwić o d p o w i e d n i e łożenie Dzięki badawczego naszych w i e l u p r o b l e m ó w życia w s p ó ł c z e s n e j stało się interesujące lekcji wszechstronne doświadczeń naukowych. badawczym specjalistów. żywotności, Zobowiązuje r e j o n y współczesnych nastawieniem. Tylko dalekiego kraju. Albowiem chodzi tutaj ono b o w i e m o mądrość odrębne światy k u l t u r y naszej i STANISŁAW Wiedza KAŁUŻYŃSKI, Turków Powszechna, rozumienia mongolskiej. S e r i a t a zyskała już s o b i e ców. P o d o b n i e robek jurty. i przełożył z zagadki oryginałów], Edwarda wschodniej s e r i i Myśli S r e b r n y c h i Złotych. dużą poczytność i u z n a n i e n a j w y b r e d n i e j s z y c h j a k wcześniejsze z t e j s e r i i pozycje. filologiczny opouńeści, Przysłowia, [wybrał 1960, ss. 202. są siódmą pozycją z jurty z i Tunguzów Olędzki Myśli S r e b r n e i Złote (seria w s c h o d n i a p o d redakcją Tryjarskiego), Warszawa Głosy Głosy syberyjskich po­ przyjęcie Jacek Mongołów, to przeobra­ naświetlenie może zagwarantować właściwe a k c e p t a c j i s t o s u n k u różnicującego roz­ spopularyzowaniu M o n g o l i i n a b r a ł o o n o pełniejszej powrotu w omawiane żeń k u l t u r o w y c h z w ł a ś c i w y m i ekip n i e t y l k o d l a wąskiego kręgu i c h oczywiście do k o l e j n e g o przez pewne, Po­ skierowanych na porównawcze. się, iż z a p o z n a n i e wysiłku zna­ dążeniu t y m udostępniony szerszemu Głosy ogółowi m a ł o z n a n y c h j ę z y k ó w w s c h o d n i c h . Głosy... poprzez wybitnego oprócz t e j r o l i odbior­ reprezentują z jurty spełniają do­ specjalistę również wa­ r u n e k starannego opracowania, w którym z n a j d u j e m y i n f o r m a c j e o w y k o r z y s t a n y c h źródłach oraz Katedry tytule określenie i w e wstępie granice wszystko, Nie bliższe co się wszystkie w niej bowiem pie terytorium, z jakiego z ludów, jest „głosem których pochodzi z jurty" twórczość w kierownik — określa w pod­ m a t e r i a ł książki. — można postaci przedstawienia dorobku zagadek, przysłów które się i s t o t n y w o b e c u j a w n i o n e j w e twórczości ustnej ludów Czy dyskutować. jest w z b i o r k u , zwykła bytować w pomieszczeniu, się jurtą. Spór j e d n a k n i e w y d a j e tendencji książki — Uniwersytetu Warszawskiego znajduje, i opowieści r e p r e z e n t o w a n a nazywa samego p r z e d m i o t u . A u t o r F i l o l o g i i A z j i Środkowej wstę­ „koczowniczych", pochodzących z p e w n y c h o d l e g ł y c h r e j o n ó w A z j i . Autorowi, dorobku j a k stwierdza myślowego we wstępie, właściwego chodziło doświadczeniom o zgromadzenie życiowym jednorodnego ludności nieosiadłej. Stanisław Kałużyński c h a r a k t e r y z u j e d o r o b e k myślowy t e j k a t e g o r i i ludów w sób n a s t ę p u j ą c y : daleko i w najazdy, głąb „Dzieje historii, ciągłe niezmiernie kulturalnych zmiany ważnych polityczne ale i kulturalne warunki miejsca czynników, •— n i e s p r z y j a ł y koczowników ich bytowania pobytu, brak nie t y l k o gromadzeniu ale 1 P o r . S. K a ł u ż y ń s k i , Głosy z jurty, s. 7. życia i spo­ wprawdzie się wojny osiadłego, tych kontynuacji tradycji d o r o b k u myśli świadczenia ż y c i o w e c z ł o w i e k a w f o r m i e dzieł p i s a n y c h . 1 n i e kończące ośrodków rozwoju, się — sięgają uogólniającej do­ �528 RECENZJE Blisko zajmują 4 / 5 t e k s t u z b i o r k u poświęcone j e s t twórczości M o n g o ł ó w . W t y m połowę teksty buriackie, z samej ordoskie powiedzenia, i M o n g o l i i . Drugą dagurskie. Teksty sentencje; połowę reprezentują z Mongolii 2) o p o w i a d a n i a , b a j k i dzielą i anegdoty się oraz teksty kałmuckie, n a : 1) przysłowia, 3) z a g a d k i . Pozo­ stała część t e k s t u p o c h o d z i o d T u r k ó w s y b e r y j s k i c h o r a z T u n g u z ó w . K a ż d a z o k r e ­ ślonych g r u p narodowościowych stronicowym prezentowanych tekstów poprzedzona jest paro- wprowadzeniem. W e w p r o w a d z e n i u d o t e k s t ó w m o n g o l s k i c h a u t o r s z k i c u j e historię t y c h ludów, a następnie i n f o r m u j e o swoistościach b u d o w y s a m y c h u t w o r ó w . W s k a z u j e na ich ścisłe powiązanie przyjmuje czytelnika lekkość, z nieraz życiem postać właściwym t a k ścisłą, kulturze iż o innej kulturze. Opatrzenie obrazowość aforyzmu. „koczowników". niemożliwe jest Powiązanie zrozumienie tekstu to przez k o m e n t a r z e m t y c h tekstów zatarło b y i c h Dlatego też autor zmuszony był zrezygnować z p r z e d s t a w i e n i a niektórych utworów. Wskazówka Stanisława K a ł u ż y ń s k i e g o , iż k r y t e r i u m w y b o r u tekstów była i c h przynależność d o l u d ó w n i e r e p r e z e n t u j ą c y c h w ł a s n e g o , u t r w a l o n e g o d o r o b k u myśli uogólniającej w p o s t a c i p i s a n e j , m o ż e s u g e r o w a ć , iż jakość m y ś l i pochodzącej z t r a ­ dycji ustnej jest jakiegoś innego rakteru z podobną stwierdzić, iż pochodzenia ogromna rzędu. N i e kusząc się o p o r ó w n y w a n i e europejskiego większość utworów ze środowisk ludów jej chłopskich nieośiadłych cha­ wypada wyraża swymi t r e ś c i a m i w y s o k ą r a n g ę społeczną i i d e o w ą , t o z n ó w w s k a z u j e n a szczególne z u p e ł ­ nie możliwości wszystkim i c h twórców rozbudowane d o ujęć powiedzenia, p o s t ę p o w a ń społecznych, w a b s t r a k c y j n y c h . T a k i sąd podnoszące z n a c z e n i e w nasuwają ideałach przede człowieka grupie — nigdy samotnie . 2 Jeśli zaś m ó w i ć o zdolnościach d o a b s t r a k c j i w t e j t w ó r c z o ś c i u s t n e j , o s w o i ­ stym ale b a w i e n i u się m y ś l e n i e m , t o z w r a c a r ó w n i e ż większość brany przez opowieści Stanisława uwagę nie t y l k o bogaty Kałużyńskiego dobitnie wskazuje chciał d o p o w i e d z i e ć , iż o b o k n i e s p r z y j a j ą c y c h niającej u ludów pomyślne nieośiadłych d l a kształcenia zasób i b a j e k . Stąd też, j a k się w y d a j e , istniały umiejętności n a t o , czego warunków d l a r o z w o j u myśli również pewne okoliczności s n u c i a opowieści do s y t u a c j i życia społecznego grup i tworzenia pasterskie w M o n g o l i i reprezentowały zdecydowanie z b i o r o w y c h . Istniały k u t e m u sprzyjające zie szczególnego związku niedostatków chłopskich w uogól­ zdecydowanie baśni, p o w i e d z e ń n a j d o j r z a l s z y m d o ś w i a d c z e n i e m życia s p o ł e c z n e g o w w i e l k i e j porównaniu wy­ autor nie dania zagadek — b u d o w a n i a zawiłych nieraz f i g u r myślowych, nasycenia W zagadek, materiał ukła­ przysłów, gromadzie. Europie, większe doświadczenie ludy działań o k a z j e , p o w s t a ł e — j a k sądzę — n a b a ­ i dobrodziejstw wypływających z mono­ k u l t u r y t r a d y c y j n e j g o s p o d a r k i ludów s t e p o w y c h i i n . zaliczanych do koczowników. D l a t e g o t e ż m o g ł y znaleźć o d b i c i e w t w ó r c z o ś c i u s t n e j t y c h l u d ó w s u r o w e , a z a r a ­ zem j a k n a j b a r d z i e j h u m a n i s t y c z n e n o r m y postępowania społecznego. P o d o b n i e p r z e d s t a w i a ł się p r o b l e m w o l n e g o c z a s u i o g ó l n e j elementów w organizujących ustalonych postaciach warunki przekazu d l a kształcenia ustnego. Dystans myśli swobody życia i spożytkowywania wobec rozmaitych — jej obciążeń, P o r . następujące p o w i e d z e n i a : „ Z g o d n e s r o k i pokonują t y g r y s a " (s. 18). „ P o ­ j e d y n c z a g ł o w n i a n i e s t a n o w i jeszcze o g n i a . P o j e d y n c z y c z ł o w i e k n i e j e s t jeszcze c z ł o w i e k i e m " (s. 18). T e n , k t o m a p r z y j a c i ó ł , j e s t j a k s t e p r o z l e g ł y , k t o i c h n i e m a , j e s t j a k dłoń m a ł y " (s. 18). „ K i e d y zbiorą się c h m u r y , b ę d z i e deszcz. K i e d y zbiorą się l u d z i e , b ę d z i e s i ł a " (s. 19). „ R y b a i s t n i e j e dzięki w o d z i e , c z ł o w i e k — dzięki c z ł o w i e k o w i " (s. 19). „ N a w e t m ą d r e m u p o t r z e b n y j e s t p r z y j a c i e l , a n a w e t s i l n e m u o p a r c i e " (s. 18). 2 �529 RECENZJE ograniczeń czasu wolnego, wynikających z gospodarki rolniczo-hodowlanej, w s z e l k i m i k o n s e k w e n c j a m i nieruchliwości g r u p chłopskich, polepszał istotne okoliczności u nomadów zdobywania i przetwarzania w ze zdecydowanie postać literacką doświadczeń życiowych . 3 Jacek THE MUSIC H e d i n . On the Specimens of on of Ancient Mongolian Mongolian golia, OF THE MONGOLS, Trail Music collected cz. I : E a s t e r n M o n g o l i a . Mongol Olędzki t r a n s l a t e d b y K . G r a n b e c h . Preliminary Poetry b y E r n s t E m s h e i m e r . Music and Instruments of Dr. Sven Omawiana publikacja pochodzi zaryzykować n a d a l najważniejszym teriał e t n o m u z y c z n y sposobu sprzed d w u d z i e s t u p a r u l a t , materiały żadnym razie twierdzenie, źródłem do poznania wzorowy gromadzenia i że The Music of w the m u z y k i mongolskiej Warunkowe sformułowanie częstym p a r a d o k s e m przedaw­ jest Mongols i że j e s t t o m a ­ ostatniego przy recenzowaniu c j a l i s t y c z n y c h , ale w t y m w y p a d k u szczególnie j a s k r a w y m — t e n t n y m recenzentem do n i e j n i e jest ona p o d w i e l o m a w z g l ę d a m i , w t y m także p o d w z g l ę d e m wydania. p o c h o d z i stąd — co j e s t n a d e r Emsheimer 1943, 4°, 1 z g r o m a d z o n e jeszcze d a w n i e j , a l e w niona. Można n a w e t Mon­ „Re­ of C h i n a u n ­ H e d i n " , t . 8, E t h n o g r a p h y , S t o c k h o l m ss. 100 + 97 n u t , m a p a , i l u s t r a c j e zostały Remarks noted d o w n b y Ernst Emsheimer. by H. Haslund-Christensen the Leadership Sven of Eastern ports f r o m the Scientific E x p e d i t i o n to the N o r t h - W e s t e r n Provinces der by Preface by Henning Haslund-Christensen. Tunes że w zdania prac pełni spe­ kompe­ tej p r a c y mógłby być t y l k o j e j główny autor, Szwed E r n s t ( u r . 1904), jako uznany autorytet w zakresie etnomuzykologu Azji, szczególności M o n g o l i i i także i n s t r u m e n t o l o g i i . Najdawniejsze, ułamkowe h i s t o r i a Mongołów informacje o muzyce (z 1240 r . ) . P i e r w s z e z a p i s y mongolskiej przynosi m e l o d i i m o n g o l s k i c h są o pięćset l a t późniejsze, a l e i t a k t r z e b a j e uznać za z a d z i w i a j ą c o porównać działalnością np. i c h czas p o w s t a n i a polskiej z muzyki ludowej, celową którą datuje się wczesne, źródłotwórczą n a początek XIX w w. ręki uczonego syberyjskiej Nauk. daty z Tübingen, ekspedycji Później ukazania zorganizowanej mongolską się Johanna prac) muzykę Georga przez nowo kolekcjonowali m . i n . C. Stumpf Gmelina, powstałą l u b ją (1887), A. r o k u 1740 uczestnika pierwszej Rosyjską Akademię opisywali D. jeśli zakresie Pierwszych pięć u t r w a l o n y c h w n u t a c h m e l o d i i m o n g o l s k i c h C b u r i a c k i c h ) w y s z ł o w spod Tajno wprawdzie (w Rudniew nawiasach (1906—1909), P. J . v a n O o s t (1908—1932), I . K r o h n (1920), W . J . A . W ł a d i m i r c o w (1923), P. B e r linskij (1931—1934), B. Baszkujew k e d a (1952), L . P i c k e n wano w ZSRR mieszkują golskiej szereg prac Związek Radziecki Republice s k i c h (znana (1935), M. Humbert-Sauvageot (1957), P r z e d i p o u k a z a n i u . s i ę o m a w i a n e g o Ludowej i artykułów o muzyce (1937), g r u p m o n g o l s k i c h , które ( B u r i a c i , K a ł m u c y ) . M o ż n a przypuszczać, że w i w C h i n a c h ukazała się p e w n a ilość m e l o d i i j e s t m i n p . a n t o l o g i a pieśni mniejszości n a r o d o w y c h w dana w Pekinie Łączną liczbę w 1965 r., która z a w i e r a wydanych Ch. Ta- tomu opubliko­ melodii za­ Mon­ mongol­ Chinach w y ­ osiem m e l o d i i z M o n g o l i i Wewnętrznej). mongolskich szacując na kilkaset. Obok nich P o r . następujące p o w i e d z e n i a : „ Z a m i a s t siedzieć milcząc, siedź r o z m a w i a j ą c " (s. 44). „ G ł u p i e c , k t ó r y b y ł m i ę d z y ludźmi, j e s t l e p s z y o d m ę d r c a , k t ó r y siedział w d o m u " (s. 25). „ P r a c ę w y k o n u j e się n a j l e p i e j dzięki umiejętności; trudności n a j l e p i e j p o k o n u j e się j e d n o ś c i ą " (s. 44). „ K o r z y ś ć o s o b i s t a j e s t j a k cień t r a w y ; korzyść ogółu j e s t j a k w y s o k i e n i e b o " (s. 44). 3 34 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I �530 RECENZJE istnieje szereg nagrań archiwalnych, by archiwów wiedeńskiego i wymienić tylko z dawniejszych zasoby leningradzkiego. D z i ę k i s t a r a n i o m H e n n i n g a H a s l u n d a - C h r i s t e n s e n a , duńskiego w s p ó ł p r a c o w n i k a Svena Hedina, powstały w latach 1928—1939 kolejno trzy serie nagrań muzyki z t e r e n u M o n g o l i i Zewnętrznej i Wewnętrznej. Najwcześniejszy zbiór b y ł u t r w a l o ­ ny Pierwsza na wałkach pochodzi od 1936—1937) fonograficznych, Torgutów została w r e s z c i e została i na terenie z nagrana zebrana środkowej aż d o w i e l k i e g o w w następne i z północnej środkowej części chińskiego w n u t o w e nagrań Ponieważ uzasadniony jest powstawania dane o Emsheimer Mongolii obszerny i Mongolii. kolekcja Druga Wewnętrznej. (m. i n . w okolicach (z lat Ostatnia okolicach Ułan Bator) Pekinu. d r u g i e j k o l e k c j i oraz n i e brał wstęp zbioru, infomacje ludach podkreślić płytach. Mongolii r z e składają się n a treść p i e r w s z e g o i d o t y c h c z a s Mongols. na Wewnętrznej części M o n g o l i i W e w n ę t r z n e j , zbiór t e n sięga n a południu muru Transkrypcje dwa zachodniej udziału lub w H a s l u n d a , który ogólnohistoryczne i n f o r m a t o r a c h , u których profesjonalny i towarzyszące i m komenta­ j e d y n e g o t o m u T h e M u s i e of n a g r y w a n i u in zawiera których półprofesjonalny wiadomości o Mongołach, a w muzykę charakter the kolekcji, situ o historii szczególności nagrywał. kultywowania Warto tradycji muzycznej w Mongolii. Artykuł Emsheimera w publikacji muzyczne. tykanych punkt podejmuje materiału Oceniając The modeli widzenia na zadania zasady sprawie Emsheimer o f the Musie wydawania przyjęte dyskusję etnomuzycznego zbiorów z podstawowymi oraz k w e s t i a m i podania mongolskie folkloru muzycznego technikę do celów że s t o s u j e klasyczny spo­ naukowych, t r a n s k r y p c j i muzycznej układu, c z y l i k l a s y f i k a c j i m a t e r i a ł u i i c h r e a l i z a c j a . wyjaśnia, instrumenty trzeba wyróżnić d w a aspekty Mongols i zastosowaną opisuje system W oraz pierwszej znaków t r a n s k r y p c y j - n y c h O. A b r a h a m a i E . M . v o n H o r n b o s t e l a , k t ó r e j e d n a k musiał uzupełnić pewną ilością n o w y c h z n a k ó w d i a k r y t y c z n y c h i d e k l a r u j e się j a k o z w o l e n n i k t r a n s k r y p c j i „ f o n e t y c z n i e " ścisłej, z p r o t o k o l a r n i e u j ę t y m i w s z y s t k i m i s z c z e g ó ł a m i i z w r o t k a m i w y k o n a n i a , co p o z w a l a g o zaliczyć — stosując r o z r ó ż n i e n i e E . W . G i p p i u s a — kierunku empirycznego jako ryczność" transkrypcji Emsheimera gdyż wydaje doszukać się, się w że przeciwstawnego w przekonującej niechęci do k i e r u n k o w i analitycznemu. żadnym razie motywacji uprzedzania, a pośrednio e t a p ó w badań p o p r z e z p r z e d w c z e s n e uogólnienie Zresztą párantele naukowe Emsheimera w nie jest takiego wadą stanowiska do „Empi- opracowania, można uniemożliwiania łatwo dalszych obrazu transkrybowanej melodii. t y m zakresie są znakomite, w ten s a m sposób postępuje się m . i n . w t z w . s z k o l e w ę g i e r s k i e j z B . B a r t o k i e m i Z . K o dályem n a czele. W a r t o celowy sposób w y d a w a n i a zwrócić uwagę melodii w na — układzie przejęty za v o n H o r n b o s t e l e m synoptycznym, p o r ó w n a w c z e i określenie r o d z a j u w a r i a b i l n o ś c i s p o t y k a n e j oraz na transpozycję do wspólnej zaznaczeniem a b s o l u t n e j wysokości pozycji wszystkich co ułatwia w muzyce melodii dźwięku początkowego z — badania mongolskiej jednoczesnym wykonania. J a k się w y d a j e , t a k ż e d r u g i a s p e k t s p o s o b u w y d a n i a ź r ó d ł o w e g o m e l o d i i został rozwiązany w sposób n i e nasuwający materiału jest w p r a w d z i e dostatecznie uzasadnia . Melodie 1 wątpliwości. Pierwsze kryterium n i e m u z y c z n e , a l e n i e w i e l k a ilość m e l o d i i (91) i t ę są p o d z i e l o n e podziału decyzję n a g r u p y w g ludów, u k t ó r y c h je N a w e t w w i ę k s z y c h z b i o r a c h e t n o m u z y c z n y c h b a r d z o często p i e r w s z y j e s t p o d z i a ł g e o g r a f i c z n y , p o r . n p . r e g i o n a l n e s e r i e O. K o l b e r g a . O s t a t n i o w 1964 r . g e o g r a f i c z n ą zasadę p o r z ą d k o w a n i a w y b r a l i D . i E . S t o c k m a n n o w i e w d o s k o n a l e p r z y g o t o w a n y m i w y d a n y m t o m i e m u z y k i albańskiej. 1 �531 RECENZJE nagrano, kolejno: Buriaci, Chipchin , Daghur, ölet, 2 Jalait, Khorchin, K h o r c h i n Jasaktu, Gorlos, T u m e t , B a r i n , K h a r c h i n , Chakhar. Ciekawa zasada podziału, która polega na przeciwstawieniu jest natomiast d r u g a stylów śpiewania, pierwszego przy użyciu głosu n a t u r a l n e g o , o w y r a ź n i e ustabilizowanej artykulacji metrorytmicznej i periodycznej drugiego, budowie melodii dwóch oraz który swobodnym, i r r a c j o n a l n y m pod względem m e t r o r y t m i c z n y m , bogatym tykę, z d u s z o n y m głosem j e d n a k łatwo zabiegom wprawdzie śpiewania. P r a k t y k a m u z y c z n a wydanego do daguulai, Emsheimer oprócz pieśni t a k ż e l i c z n e m i e s z a n e konania kolekcji stępstwa, jako t o regułą z określonymi nie poddaje derywaty z s t a n o w i ą pieśni l u d o w e , d u u u l u b dwoma zaledwie wyjątkami zalicza wokalno-instrumentalne i instrumentalne w y ­ melodii charakteryzującą wokalnych. melodie Jeśli mongolskie pominąć jest o k a z j a m i , o b r z ę d a m i , g r u p a m i w i e k u i płci. W rzadkie i obserwacja rozległych w wskazuje, że jest krokach melodycznych to typ pentatoniki o spotykany raczej w Azji, związku większości muzyka przede ambitus wszystkim chętnie posługuje m e t r y c z n y m przeważają melo­ d i e p a r z y s t o t a k t o w e (a w i ę c t a k j a k w chińskiej m u z y c e ) i w o l n o m e t r y c z n e , rzadko s p o t y k a się h e t e r o m e t r i ę . Pieśni m o n g o l s k i e m a j ą z r e g u ł y c z t e r o w i e r s z o w ą zwrotkową. J a k się w y d a j e , jedyną poważną czym szerokim C h i n a c h , podczas g d y p e n t a t o n i k a a n h e m i t o n i c z n a e u r o p e j s k a się m a ł y m i k r o k a m i m e l o d y c z n y m i . P o d w z g l ę d e m wadą The od­ ich brak m o n g o l s k a o p i e r a się n a b e z p ó ł t o n o w e j p e n t a t o n i c e l u b j e j p o c h o d n y c h , p r z y pobieżna się niewielką normatywnie. materiału m u z y c z n e g o których na melizma- k l a s y f i k a c y j n y m , w o b e c czego g r u p ę m e l o d i i — — t r z e b a było sklasyfikować Większość arat-un sposobie polega w Musie of budowę the Mongols j e s t o d d z i e l e n i e w p u b l i k a c j i t e k s t u s ł o w n e g o n a g r a n y c h pieśni o d o d p o w i a d a j ą c y c h i m melodii. M i m o wysokiego możliwe ze odsłuchanie względu na K. Gronbech p o z i o m u jakości t e c h n i c z n e j i szczegółowa liczne interjekcje deformujące reprodukowane) były Instrumentarium cztery poczynione muzyczne główne dwustrunny z -khuur, l u b khur, khil sokim z dyktatu alternatywnie typu l u b khor. lub za (rzadziej kryty pomocą informatorów jest plektronów skromne okrągłym) heksagonalnym się w uważa, iż o lub wy­ podtypy, jeden rezonansowym, khil- p r z e k r o j u , lecz w y ­ oktagonalnym korpusie khorae, khuur, d o śpiewu, r z a d z i e j gra solowa. Drugi typ (jatag, jataga, l u b jitag). itag — przypominający palcami typ nieco t r a p e z o i d a l n y m stanowią kształtem — o o w a l n y m pudle rezo­ poprzeczny flet. Rzadko spo­ f l e t ó w . W p r z e c i w i e ń s t w i e d o m e l o d i i , co d o k t ó r y c h E m s h e i ­ formułowanie jakichkolwiek instrumentach mongolskich na liczne Trzeci pozamongolskie do wniosków podaje nich szereg paralele, porównawczych interesujących u Kałmuków, N a z w y m o n g o l s k i c h ludów, instrumentów i i n . podaję przeważnie w z a s t o s o w a n e j w w y d a w n i c t w i e The Musie of the Mongols. 2 wielu Emsheimer dwa dörwen-chikhe-khuur, n a n s o w y m . O s t a t n i m t y p e m i n s t r u m e n t ó w j e s t limba, wskazuje różnią iiczebnie. pudłem d o m b r a — o t r ó j k ą t n y m i shandzc t y k a się i n n e r o d z a j e i i i n s t r u m e n t y mają skórą, jest towarzyszenie k o r p u s u khil-khuur, przedwczesne, m. in. sytuacji cytry, strojonej w pentatonice anhemitonicznej i zarywanej i n s t r u m e n t y s z a r p a n e , tobshuur mer tej n a a n g i e l s k i z a p i s ó w pieśni, k t ó r e i drugi czterostrunny o niewielkim w jest pieśni I n s t r u m e n t y t e są s t r o j o n e w k w i n t a c h . G ł ó w n ą rolą p i e r w s z e g o instrumentów jest rodzajem Mongolii walcowatym, który W dokładne. Smyczkowe trapezoidalnym rezonansowym, khuuchir typy. słownych zasadniczy. jeszcze w t r a k c i e badań t e r e n o w y c h . Z a p i s y t e ( n b . szczegółach o d n a g r a ń i n i e są z b y t różnia tekst o g r a n i c z y ł się d o p r z e t ł u m a c z e n i a poczynili przygodni pomocnicy n a g r a ń o k a z a ł o się n i e ­ t r a n s k r y p c j a tekstów jest uwag Buriatów pisowni �532 i RECENZJE przede wszystkim mentów m a swoje u Chińczyków, u których każdy z opisanych typów instru­ odpowiedniki. B a d a n i a n a d m o n o g o l s k ą m u z y k ą są z p e w n o ś c i ą d a l e k i e o d ukończenia, choć The o f the Musie nienia wymaga posunęły j e w y d a t n i e n a p r z ó d . W y d a j e Mongols n i u I I k o l e k c j i n a s t a w i a ł się n a u t r w a l e n i e r e l i k t ó w . N a s u w a należałoby do p r o g r a m u p o l s k i c h ekspedycji publice Ludowej muzykologa w włączyć badaniach? Wprawdzie słynne powstało w drodze gromadzenia prawy ogólnoetnograficzne, zoologiczne, a bardziej nowoczesny, na podobne nie podlegać zminiaturyzowany kolekcjonowanie w archiwum sprzęt i berlińskie i n . ze udziału f a c h o w c a , zakonserwowanego von magnetofonowy który głosu n a g r a ń P R O K O P C Z U K , Historia Już s a m tytuł o m a w i a n e j wy­ zakątków pozwoliłby współcześnie tym n i e może czy a n a l i z y Afryki pozycji się i uwarunkowań w y ­ się ograniczać papierowych d o odsłu­ zapisów. Staszewski W a r s z a w a 1964 w zarysie, zwraca się odbywających Jan JERZY Horn- m a t e r i a ł ó w e t n o m u z y c z n y c h , lecz w y d a j e d y s k u s j i , że w n i k l i w e o b s e r w o w a n i e bezpośredniego chiwania Re­ udziału przez liczne wszystkich przemian w zakresie p r a k t y k i muzycznej, badanie jej f u n k c j i maga Mongolskiej i przewidzieć nagrań f o n o g r a f i c z n y c h handlowe nagrywa­ się p y t a n i e , c z y n i e etnograficznych problematyki etnomuzykologicznej bostela świata, się, że u z u p e ł ­ jeszcze p o d s t a w a ź r ó d ł o w a , t y m b a r d z i e j że H a s l u n d p r z y szczególną u w a g ę k a ż d e g o a f r y k a n i - sty. N i e t r z e b a c h y b a udowadniać n a t y m m i e j s c u , j a k wielką w a g ę do p r o b l e m ó w historii Afryki przywiązują wszyscy etnografowie e t n i c z n y m i tego k o n t y n e n t u . N i c więc dziwnego, c o w e j książki j e s t z a j ę c i e m szczególnie świata. oczekiwano Jednakże brak zagadnieniami już o d d a w n a . J e g o już o d p i e r w s z y c h l a t z a i n t e r e s o w a n i a stycznych, j a k również się interesującym. P o l s k i e g o podręcznika h i s t o r i i A f r y k i była o c z y w i s t a zajmujący że l e k t u r a t e j p r a w i e 3 0 0 - s t r o n i - poważniejszych tradycji polskich w niezbyt rozwinięte jeszcze potrzeba się n a u k i p o l s k i e j tą częścią badaniach k o n t a k t y naszych afrykani- uczonych ze ś w i a t e m n a u k o w y m C z a r n e g o L ą d u czyniły z a d a n i e n a p i s a n i a t a k i e j h i s t o r i i szcze­ gólnie t r u d n y m . Toteż próby p r e z e n t o w a n e j z t y m większym szacunkiem należy podejść do pierwszej n a m przez Jerzego Prokopczuka. A u t o r z a r y s u , h i s t o r y k z w y k s z t a ł c e n i a , znający p r o b l e m y e k o n o m i c z n e tyczne A f r y k i p o północnej m i a ł o k a z j ę osobiście poznać część A f r y k i i zachodniej t y m , że o m a w i a n a dnie rozeznanie rycznego i czasie s w o i c h części t e g o k o n t y n e n t u . W s z y s t k o p r a c a n a p i s a n a została p r z e z dziedzinie odtwarzania poszczególnych społecznych Afryki. poznanej Dzięki literatury szerokiemu wachlarzowi naukowej otrzymaliśmy lecz i p r ó b i c h i n t e r p r e t a c j i , m a j ą c y c h ginalności, a w i ę c s t a n o w i ą c y c h w już p o l s k i w k ł a d R o z p a t r u j ą c poszczególne r o z d z i a ł y Historii t o p r z e m a w i a w i ę c za etapów i pełną wielu wypadkach analogii z opublikowaną przez 1 de t. I: tylko znamię ory­ Afryki. n i e t r u d n o ustalić, że h i s t o r i a Afryki R. C o r n e v i n a l'Afrique, bogatemu nie d o badań n a d historią Historią s z c z e g ó l n y m i s y n t e z a m i d o t y c z ą c y m i różnych r e g i o n ó w A f r y k i R. C o r n e v i n , Histoire P a r i s 1962. histo­ gospodarczych zainteresowań książkę odpowie­ rozwoju t e g o k o n t y n e n t u n i e została p o t r a k t o w a n a k o n w e n c j o n a l n i e . N i e m o ż n a szukać i poli­ podróży u c z o n e g o posiadającego A f r y k i , j a k również w dziedzinie współczesnych stosunków zasobowi faktów, w w Des Origines Afryki t a m więc i czy (jak np. w au XVle z po­ pracach Siècle, �533 RECENZJE Suret-Canala czy J u l i e n a ) . O m a w i a n y 2 w n i o s k u doprowadzić nika, jakimi państwa wieniu drogami afrykańskie zują. P r z y takich historii i osiągnęły Afryki poświęcono systemowi metropolie w lektura jakim swoją założeniach p r a c y do t y n e n c i e afrykańskim w Afryki musi dzięki niepodległość lepsze z r o z u m i e n i e omówieniu procesu rozdziałów i j a k tę niepodległość została form na części p r a c y podporządkowania sie w y z w a l a n i a w się p a ń s t w t e n etap jest Jednakże jakie jarzma podległości świadczy p r a s y . Całą książkę z a m y k a afrykańskiej. choćby przyszłości Że sądząc po autora cieszą proporcjach się Lądu związane z procesami k u l t u r y , wreszcie miały formowania — tę okre­ ucisku kolonialnego. Oczy­ wiadomości perspektywę tak bliskie etnografowi, będą w czasach, zaczerpniętych ogromne w widzi bardzo którym znaczenie tradycyjnych struktur nie­ realnie, m ó w i , że przemiany „Dla społeczne się g r u p i k l a s społecznych, r o z w o j e m z rozkładem pro­ w rozdział poświęcony p e r s p e k t y w o m Prokopczuk jego zdanie, Czarnego partii zastosowały c z y t e l n i k o w i , b o zaistniał k t ó r y c h m ó g ł go już śledzić osobiście n a p o d s t a w i e z codziennej i spod polskiemu kon­ najwięcej poszczególnych wyzysku, zainteresowaniem afrykańskich najbliższy omó­ potraktowana b l e m y z k r ę g u p r z e m i a n s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y c h zachodzących w A f r y c e wiście reali­ część k s i ą ż k i poświęcona pozostałej afrykańskich. czytel­ współczesne p r z e m i a n , j a k i e zachodziły analizie największym (bo do t a ­ zorientować historycznym europejskiej okresie k o l o n i a l n y m . W k o l o n i a l n e m u oraz m a za z a d a n i e Prokopczuka) wydarzeniom kolonizacji s t o s u n k u do k o l o n i i poszczególnych zarys pracy cała p i e r w s z a okresu j a k o wstęp umożliwiający miejsca bowiem 3 kiego oświaty rodowo-szczepowych" *. W ł a ś n i e t e n r o z k ł a d t r a d y c y j n y c h s y s t e m ó w społecznych, k t ó r y r o z p o c z ą ł się u p r o ­ g u k o l o n i z a c j i e u r o p e j s k i e j , a który bliższych dziesięcioleciach on zajmie w przyszłej historii procesu jest sejsmografem najdrobniejsze chociażby t r w a n i e u s t a n n i e d o dziś, z a d e c y d u j e o tempie rozwoju świata. E t n o g r a f historii w zmiany się podanej ostatnio przez termin: w i socjolog s t r u k t u r z e społecznej antropologia Prokopczuka naj­ badając przebieg tego t r a k c i e j e j s t a w a n i a się, i t o w y c z u l e n i e czyni jego i b a d a n i a d z i e ł e m o szczególnej w a r t o ś c i u ż y t k o w e j . N i e n a d a r m o w i ę c nia w całego k o n t y n e n t u i o m i e j s c u , j a k i e historii stosowana. Dlatego gospodarczej i sądzę, że politycznej na obserwacje upowszech­ uzupełnienie Afryki historią p r z e m i a n k u l t u r y tego k o n t y n e n t u byłoby dziełem naprawdę w a r t y m wysiłku, gdyż w t e n sposób m o g ł a b y p o w s t a ć j e d y n a w s w o i m r o d z a j u i n t e g r a l n a h i s t o r i a C z a r ­ nego Lądu. Elementy takiego p o t r a k t o w a n i a zagadnienia i A n g o l i znaleźć m o ż n a już w książce B . D a v i d s o n a Afryka w stosunku do Konga s i ę , którą a u t o r budzi 5 w s p o m i n a , a l e w zupełnie i n n y m kontekście. Biorąc jednak p o d u w a g ę , że a u t o r j e s t p r z e d e g a d n i e n i a czysto etnograficzne wszystkim historykiem i n i e leżą w k r ę g u j e g o b e z p o ś r e d n i c h m u s i m y zdać s o b i e s p r a w ę z t e g o , że n a s z p o s t u l a t j e s t s k i e r o w a n y r a c z e j nę przyszłych badaczy przeszłości k o n t y n e n t u afrykańskiego, którzy muszą w y w o d z i ć się ze ś r o d o w i s k a h i s t o r y k ó w . W i e l e d o p o w i e d z e n i a nawet przy obecnym stanie n a u k i , m i e l i b y również archeologowie, gnalizowanie 2 p a r a g r a f u poświęconego pewnych spraw, i t y m problemom, to — Por. np. J . S u r e t - C a n a l e , powiedzmy Afrique Noire, znajdujemy sobie szczerze Occidentale 1958. 3 4 5 C. A . J u 1 i e n , Histoire S t r o n a 280 o m a w i a n e j W a r s z a w a 1957. de l'Afrique książki. du Nord, P a r i s 1956. w nie stro­ zawsze na ten temat, a jest t o t y m w i ę k s z ą p o t r z e b ą c h w i l i , że w o m a w i a n y m z a r y s i e P r o k o p c z u k a , m i m o specjalnego za­ zainteresowań,, wydzielenia zaledwie — zasy­ bynajmniej et Centrale, Paris �534 RECENZJE n i e najważniejszych. N i e od rzeczy będzie więc z a s t a n o w i e n i e nasza wiedza o archeologii p r a c y B . D a v i d s o n a , Stara tłumaczenia w polskiej książki tego Afryka Henri k o n t y n e n t u jest na nowo Lhote'a o odkryta 6 W zasadzie, malowidłach skalnych Sahary nie sztuki najdawniejszych pierwotnych , społeczeństw a t o ze w z g l ę d u szawskiego czyn N a t u r a l n i e najbogatszą coraz wiadomo, na wieloletnie więcej że pisze się prace (W. C h m i e l e w s k i ) oraz w archeologiczną badawcze Misji Afryki starożytny Uniwersytetu War­ przy­ s prowadzone Afryce posiada Michałowskiego . Z t y c h s a m y c h u nas o w y k o p a l i s k a c h w od p e w n e g o czasu „Etnografii niektóre p r o b l e m y a r c h e o l o g i i literaturę pod k i e r o w n i c t w e m Kazimierza Anto­ poświęco­ 7 ne sztuce n a j d a w n i e j s z y c h mieszkańców A f r y k i . Poza t y m w V I I t o m i e P o l s k i e j " znaleźć m o ż n a a r t y k u ł o m a w i a j ą c y Egipt, mamy na ten temat. C h l u b ­ w t e j r e g u l e są j e d y n i e r o z d z i a ł y w s k r y p c i e W ł o d z i m i e r z a n i e w i c z a , p t . Historia Południowej. oprócz , oraz ostatnio o p u b l i k o w a n e g o literaturze popularnej a n i jednego opracowania n y m wyjątkiem się, d l a c z e g o d o dziś t a k słaba. są p r a c e Zachodniej Nubii. Z drugiej wykopaliskowe w (S. F i l i p o w i a k ) . B i o r ą c strony Sudanie jednocześnie p o d u w a g ę f a k t , że w p o s z c z e g ó l n y c h b i b l i o t e k a c h k a t e d r a r c h e o l o g i i znajdują najważniejsze obce publikacje z zakresu archeologii Afryki oraz zdając się sobie s p r a w ę z t e g o , że n a s z y c h a r c h e o l o g ó w w i ą ż ą l i c z n e k o n t a k t y n a u k o w e z a r c h e o l o ­ gami z a c h o d n i o e u r o p e j s k i m i interesującymi rzec, że w najbliższych syntezy prehistorii historia Prokopczuka, z a g a d n i e n i a m i , śmiało można c z a s a c h w a r t o b y pokusić się o n a p i s a n i e p i e r w s z e j próby Afryki, a mogłyby wówczas posiadać się t y m i podobne wstęp zarysy znacznie historii kontynentu, godniejszy i głębiej jak się­ g a j ą c y w istotę z a g a d n i e n i a . Znacznie w bardziej skomplikowanie przedstawia d z i e d z i n ę p o z n a n i a przeszłości A f r y k i . W się s p r a w a w k ł a d u zasadzie, pomijając n y c h p r a c , k t ó r e ze z r o z u m i a ł y c h w z g l ę d ó w n i e m o g ą woczesnych historii XIX-wiecz­ stanowić p o d s t a w y uogólnień w t y m z a k r e s i e , w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e n a u k o w e j etnicznej ponieważ etnografów kilka Czarnego pozostali Lądu afrykaniści liczą polscy się jedynie zajmują się prace Jana przede Czekanowskiego, wszystkim w s p ó ł c z e s n y c h p r z e m i a n społecznych n a t y m k o n t y n e n c i e . T a k w i ę c w w którym poproszono b y etnografów o naszkicowanie do n o ­ dotyczącej sprawami momencie, przeszłości e t n i c z n e j Afryki w c e l u w k o m p o n o w a n i a j e j w r a m y ogólnej h i s t o r i i t e g o k o n t y n e n t u , m u s i e l i b y ś m y poprosić o dłuższą z w ł o k ę w w y k o n a n i u t e g o z a d a n i a , o z w ł o k ę sięgającą co naj­ m n i e j k i l k u l a t . J e s t t o n a j l e p s z y d o w ó d t e g o , że p e w n e p r z e m i l c z e n i a P r o k o p c z u k a są j a k n a j b a r d z i e j u z a s a d n i o n e . M u s i m y b o w i e m zdać s o b i e s p r a w ę z o b i e k t y w n y c h trudności, j a k i e p i ę t r z y ł y Afryki. N i e oznacza niedomówień l u b zgoła 167—170 P r o k o p c z u k drogą w y l i c z e n i a się p r z e d autorem pierwszego w t o b y n a j m n i e j , byśmy m i e l i rzeczowych przedstawia historii autora z wszystkich błędów. P r z e d e w s z y s t k i m s k o r o n a s t r o n a c h czytelnikowi (i to niezbyt k o m p l e t n e g o ) wościowych A f r y k i Polsce z a r y s u rozgrzeszyć problem zróżnicowania opierając się n a s t a t y s t y c e i n a N a r o d a c h Afriki , 9 cza, b y w t e n sposób n a j w a ż n i e j s z y etnicznego większych g r u p e t n i c z n y c h i n a r o d o ­ to nie ozna­ e f e k t został już osiągnięty. O c z y w i s t y wydaje się f a k t , że p r o b l e m t e n został p o r u s z o n y w sposób b a r d z o p o w i e r z c h o w n y , a w i ę c w wysokim stopniu niezadowalająco. Zróżnicowanie etniczne Afryki to nie t y l k o różnice w n a z w a c h l u d ó w i p l e m i o n , t o p r z e d e w s z y s t k i m różnice w t r a d y c j i i k u l W a r s z a w a 1961. W a r s z a w a 1957. S z e r s z e o m ó w i e n i e osiągnięć a r c h e o l o g ó w p o l s k i c h w A f r y c e znaleźć można w a r t y k u l e W. A. D a s z e w s k i e g o , P o l s k i e badania archeologiczne na terenie północno-wschodniej Afryki, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 7: 1963, s. 464—473. Narody Afriki, p o d r e d . D . A . O l d e r o g g e i I . I . P o t e c h i n a , M o s k w a 1954. 6 7 8 9 �535 RECENZJE t u r z e , a zwłaszcza w s p o s o b i e kazanie życia. C z y n i e w a ż n i e j s z e j a k w i e l k i dystans w Południowej i Centralnej rozwoju (Buszmeni d l a c z y t e l n i k a byłoby w y ­ d z i e l i n p . l u d y zbieracko-łowieckie i Pigmeje) o d ludów pasterskich Afryki (reprezen­ tujących zresztą b a r d z o r ó ż n y stopień r o z w o j u k u l t u r o w e g o — w y s t a r c z y wymienić chociażby H o t e n t o t ó w , T u a r e g ó w , W a t u s s i , F u l b e j ó w ) czy k o p i e n i a c z y c h (cały k o m ­ p l e k s ludów A f r y k i Zachodniej, bardzo zaawansowanych zróżnicowania bokiej Wschodniej i Południowej). G d y d o d a m y k u l t u r o w e g o będzie znacznie prawdzie historycznej wątpliwości potrzeba do tego w r o z w o j u r o l n i c z y m mieszkańców A f r y k i Północnej niż s u c h e bardziej zestawienie uzupełnienia t y c h b r a k ó w w obraz s k o m p l i k o w a n y i bliższy liczb i nazw. N i e ulega przyszłych w y d a n i a c h głę­ więc omawia­ n e j książki. Z etnograficznego niczne. Przyczyn autor d o usunięcia w rozdziały, w we wczesnych widzenia nieścisłe są również s t a n u r z e c z y szukać n a l e ż y zaczerpnął w i a d o m o ś c i biazgi łatwe niają punktu takiego których w dotyczące poszczególnych przyszłości. W i e l e Prokopczuk niektóre doborze pewne która dotrze zdezorientować do szerokich najważniejsze kręgów czytelników. z nich. Wedłu społeczeństwa odbiorców, Pozwolę nieścisłości i b ł ę d y więc sobie autora podstawową masę tutaj Afryki Północnej z tego zakresu uwagę tubylczej oczywisty na Afryki jest fakt, z dziś j e s z c z e z a m i e s z k u j ą c y c h t e t e r e n y t u b y l c ó w , a l e przybyli ze wschodu, i to najprawdopodobniej z terenów A z j i . I n n a s p r a w a , że c h r o n o l o g i a t e g o z a s a d n i c z e g o p r z e m i e s z c z e n i a dziś n i e j e s t j e s z c z e zupełnie p e w n a . dzeniem, w dro­ przyczy­ afrykańskie zwrócić ludności Północnej s t a n o w i l i zawsze B e r b e r o w i e . D l a każdego e t n o g r a f a że są o n i n a j d a w n i e j s z y m i Przedniej kłopotów o k r e s a c h h i s t o r y c z n y c h . Z e w z g l ę d u n a zasięg i w a g ę t e j p u b l i k a c j i , mogą do et­ jakich l u d ó w . Są t o j e d n a k poważniejszych opisuje nazwy źródeł, z że w niektórych Poza t y m , któż m o ż e zgodzić się ze k r a j a c h a r a b s k i c h panował t e o k r a t y c z n y z t y c h państw władca nawet potomkiem Mahometa b y ł jednocześnie (szeryfem), n i e oznacza, system do stwier­ rządów. F a k t , i naczelnym że kapłanem l u b b y ustrój t e g o p a ń s t w a miał być t e o k r a t y c z n y . Z k o l e i n a s t r o n i e 43 z n a j d u j e m y chrześcijaństwa na Czarny z d a n i e , w k t ó r y m m ó w i się, że jając o d r o d z e n i u a n i m i s t y c z n y c h w i e r z e ń r e l i g i j n y c h w ś r ó d ludności Nie sądzę, b y w wpływ XVII chrześcijaństwa w., bo o t y m okresie i o Afryce i stanowił stwierdzenie, jaki z najsilniejszych że chrześcijaństwo nalne. T o raczej w jeden słabość chrześcijaństwa s k u t e c z n i e , t a k potężnej p o z y c j i sprawę odpowiedzi jest tę n a l e ż y odrodzeniu sprzyjała organizacyjnych. a n i m i z m u , jest przeciwstawiać i s l a m u na t y c h terenach? tak, by czytelnik n a t o p y t a n i e . Chrześcijaństwa Tak dość samo orygi­ t e m u o d r o d z e n i u , ale wówczas, k u l t u r o w y mógłby wyświetlić mowa, powstrzymać A f r y k i już o k i l k a w i e k ó w w c z e ­ czynników sprzyjało sposób t e n słaby e l e m e n t wości, że afrykańskiej". Zachodniej b y ł już n a t y c h t e r e n a c h t a k s i l n y , b y m ó c ekspansję i s l a m u , k t ó r y p o j a w i ł się n a z a c h o d z i e śniej „Przenikanie K o n t y n e n t z a h a m o w a ł o dalszą ekspansję i s l a m u s p r z y ­ Nie ulega się, i t o t a k więc n i e musiał i jego r o l i dotyczy wątpli­ s a m szukać r ó w n i e ż i następne zastrzeżenie. P r o k o p c z u k pisząc o o k r e s i e u p a d k u k r ó l e s t w a k o n g i j s k i e g o w X V I w . w s p o m i n a , że „ C z y n n i k w i ą ż ą c y — mowana przez różne szczepy — ideologia zbyt chrześcijańska, swoiście zresztą b y ł słaby, a b y u t r z y m a ć więzy poj­ międzyple- m i e n n e " . S k ł o n n y j e s t e m t w i e r d z i ć , że chrześcijanizm w K o n g u n i g d y c z y n n i k i e m I 0 w i ę z i p o n a d p l e m i e n n e j w sensie p a ń s t w o w o t w ó r c z y m n i e był. P o w t ó r e w momen­ cie p o j a w i e n i a się w K o n g u p i e r w s z y c h P o r t u g a l c z y k ó w k r ó l e s t w o t o z n a j d o w a ł o się 1 0 S t r o n a 45. �536 w RECENZJE rozkwicie stosunków i znane było z dobrze panujących w zorganizowanej administracji j e g o g r a n i c a c h . Już w t e d y musiała i z więc pokojowych istnieć pewna w i ę ź p o n a d p l e m i e n n a , która później m o g ł a być d o d a t k o w o w z m o c n i o n a p r z e z p r z y ­ jęcie chrztu przez d z a n i a . N i e można czy innym instytucja gatywną wszystkich notabli jednak w działaniem instytucji w historii i regionalnego upadku chrześcijaństwa. p o l i t y c z n a średniowiecznej rolę centralnego t e j s y t u a c j i wiązać Inna i nowożytnej n i e t y l k o królestwa sprawa, Europy Konga, aparatu tego królestwa że odegrał ale również zarzą­ z takim kościół jako wyraźnie ne­ i w wypadku w i e l u i n n y c h organizmów państwowych A f r y k i . T r u d n o na t y m m i e j s c u wymienić wszystkie tego rodzaju wątpliwe stwierdzenia autora. Niech wyżej wspomniane służą j e d y n i e za p r z y k ł a d , że n a w e t p r z y p i s a n i u h i s t o r i i A f r y k i n i e sposób o m i n ą ć k o n s u l t a c j i e t n o g r a f i c z n e j , k t ó r e j w Zarysie p i s a n y m przez P r o k o p c z u k a najwyraź­ n i e j zabrakło. P o d s u m o w u j ą c t e k r y t y c z n e u w a g i c h c i a ł b y m j e d n a k r a z j e s z c z e podkreślić, ż e omawiana książka jest pierwszą tego rodzaju próbą dokonaną w Polsce i jako t a k i e j należą się szczególne w z g l ę d y . Część słabych p u n k t ó w o d z w i e r c i e d l a jedynie obiektywne trudności, z jednak w y n i k i e m zbyt jest przed jakimi staje pośpiesznego p o z w a l a m i e ć nadzieję, że w n a j b l i ż s z y m zania nowej jednak redakcji tej pracy czasu możemy wierającym każdy syntezy część tej nich historii, co czasie można b ę d z i e s p o d z i e w a ć się u k a ­ odpowiednio posługiwać historyk Afryki, opracowywania poprawionej się książką i uzupełnionej. D o t e g o Prokopczuka j a k o k o m p e n d i u m za­ s z e r e g w a r t o ś c i o w y c h w i a d o m o ś c i i uogólnień, p o d w a r u n k i e m w s z a k ­ że z a c h o w a n i a terpretacje. krytycznego Dla spojrzenia etnografa-afrykanisty na podawane Historia przez a u t o r a f a k t y i i c h i n ­ Afryki j e s t książką, która w i n n a spełniać r o l ę r o z d z i a ł u w w Prokopczuka zarysie podręcznej e n c y k l o p e d i i a f r y - kanistycznej. Krzysztof Makulski N O M A D E S E T N O M A D I S M E A U S A H A R A , P a r i s 1963 Geografia dziej głodu p o k r y w a się w lub mniej przychylnych zasadzie z geografią człowiekowi. Niekiedy stref ekologicznych na przestrzeni bar­ kilkunastu w i e k ó w z m i a n y k l i m a t y c z n e p o t r a f i ą przekształcić życiodajną k i e d y ś k r a i n ę w w y ­ s u s z o n y s t e p l u b zgoła w pustynię, która n i e j e s t j u ż w s t a n i e w y ż y w i ć kującą j e j t e r e n y populację. P o z o s t a j e w ó w c z a s j e d n o t y l k o w y j ś c i e — Lecz przy obecnym tempie przyrostu naturalnego emigracja cza zawsze gorszenia zagęszczenie ludności się s y t u a c j i w w innej strefie r e j o n i e , który przyjął przestała b y ć r a c j o n a l n y m r o z w i ą z a n i e m w wieniowymi ludzkości. wykorzystania Ta właśnie dziedzinie refleksja legła niekorzystnych stref ekologicznych z jednej strefy doprowadzając emigrantów. u zamiesz­ emigracja. ozna­ do nagłego T a k więc gospodarki zasobami podstaw j a k o bazy po­ emigracja wyży­ poszukiwań dróg dla mniejszych grup ludnościowych, k t ó r e p o p r z e z m a k s y m a l n ą r a c j o n a l i z a c j ę g o s p o d a r k i m o g ł y b y u t r z y ­ mać s w ó j d o t y c h c z a s o w y Przykładem p o z i o m życia, a n a w e t w p o s z u k i w a n i a t a k i c h możliwości wijane, badania nad strefami suchymi. K i l k a agenda badawcza za sobą p o w a ż n y przy UNESCO dorobek zajmująca naukowy w p e w n y m s t o p n i u go są, o s t a t n i o b a r d z o l a t t e m u powstała się t y m i polepszyć. intensywnie nawet zagadnieniami. M a postaci dwudziestu p a r u publikacji l i s t y c z n y c h poświęconych w y b r a n y m z a g a d n i e n i o m roz­ specjalna ona już specja­ hydrografii, klimatologii i bio- �537 RECENZJE logii regionów punktu i półpustynnych widzenia koczownikom pozycją Sahary, faktograficznym, jaki i pustynnych . Ale w której wartość sobą przynosi, ze najciekawszą 1 jest w y d a n a 1963 r . p r a c a polega lecz z etnograficznego poświęcona koczownictwu nie tylko na bogatym również materiale i na pewnych założeniach metodologicznych bliskich naszemu p u n k t o w i widzenia. Nomades nych et nomadisme i zredagowanych specjalistów i jest w au Sahara wywodzących Maroka . Zasadniczym się z celem 2 różnych i możliwości Takie właśnie który podzielono cyjne oraz rozwoju założenie artykułów naukowych swoje Francji, m i a r ę pełna a n a l i z a układach znaleźć a świat jest w z uwzględnieniem nowych podstawowe Koczownictwo t a i l l o n a zawierający w musiało na dwie ośrodków tej pozycji n y c h warunków pasterstwa n a Saharze nych zasadzie z b i o r e m ułożo­ p r z e z C. B a t a i l l o n a , a n a p i s a n y c h p r z e z zespół w y b i t n y c h jego t r a d y c j i historycz­ politycznych odbicie Algierii współczes­ w i ekonomicznych. układzie całego tomu, części z a t y t u ł o w a n e : Koczownictwo Całość współczesny. poprzedza ogólną c h a r a k t e r y s t y k ę k o c z o w n i c t w a trady­ wstęp saharyjskiego C. B a ­ oraz opis t r a d y c y j n y świat pas­ środowiska p u s t y n n e g o S a h a r y . Zagłębiając terski Sahary się w lekturę p i e r w s z e j części o m a w i a j ą c e j ł a t w o zdać n a m s o b i e s p r a w ę ze s p e c y f i k i t e g o ś w i a t a ukształtowa­ n e g o n a p r z e s t r z e n i o s t a t n i c h k i l k u n a s t u w i e k ó w w w a r u n k a c h d a l e k o idącej izo­ l a c j i mającej c h a r a k t e r j a k n a j b a r d z i e j d o b r o w o l n y , a związany z z a w i s t n y m s t r z e ­ żeniem własnych przywilejów w dziedzinie handlu transsaharyjskiego oraz ho­ d o w l i w i e l b ł ą d ó w . O w a h e r m e t y c z n o ś ć społeczna m i e s z k a ń c ó w S a h a r y , która u c h r o ­ niła i c h p r z e d w i e l o m a nocnej czy k a t a k l i z m a m i , j a k i e n a w i e d z i ł y społeczeństwa A f r y k i Zachodniej, w s p ó ł c z e s n e j , którą stała można się jednocześnie przeżyć jedynie przyczyną i c h słabości Pół­ w p o d w a r u n k i e m umiejętnego epoce przysto­ s o w a n i a się d o n a g ł y c h z m i a n e k o n o m i c z n y c h i p o l i t y c z n y c h . T a k w i ę c t o , co s t a ­ n o w i ł o g ł ó w n ą siłę k i l k a w i e k ó w t e m u , w t e j c h w i l i działa n a n i e k o r z y ś ć pasterzy s a h a r y j s k i c h stawiając i c h z g ó r y w b a r d z o n i e p o m y ś l n y m położeniu. Jeśli s y t u a c j a ta nie ulegnie niku ł e g o obniżania Z żemy W z m i a n i e , szereg p l e m i o n s a h a r y j s k i c h ulec może zagładzie, w stale pogarszających się s t o p y rolą p o s z c z e g ó l n y c h życiowej z mieszkańców nich Sahary społeczno-politycznej teryzuje uwagę wartości i Tuaregów postawy na zagadnienia towania się w więzi znajomości czasie. W społecznych jako osobnym łączących rozwój charakterystyką podstawową (C. B a t a i l l o n ) . W świata na taki wy­ i sta­ naturalnego. sytuacji m o ­ p o s z c z e g ó l n y c h r o z d z i a ł ó w t e j części. krótką plemię a co za t y m i d z i e do z a n i k u przyrostu wpływających analizie poprzedzonym omówiono ekologicznych, prowadzącej czynników zapoznać się dzięki d o k ł a d n e j pierwszym cyfiki się w a r u n k ó w etnicznego organizacji drugim, ten sam autor, charak­ koczowniczego przestrzeni składu jednostkę Sahary geograficznej zwracając i p u n k c i e C. B a t a i l l o n r o z p a t r u j e nomadów Sahary, pisząc szczególną umiejętność orien­ problem między innymi, spe­ że O t o t y t u ł y n i e k t ó r y c h z n i c h : C o m p t e r e n d u des recherches relatives à l'hydrologie de la zone aride; Human and animal ecology. Reviews of research Ecologie humaine et animale. Compte rendu de recherches; Guide des travaux de recherches s u r l a mise en valeur des régions arides; Climatologie. Compte rendu de recherches; Hydrologie des régions arides. Progrès récents; Les plantes médicurales des régions arides; Histoire de l'utilisation des terres des régions arides; Les problèmes de la zone aride. Actes du colloque de Paris i i n . Wśród współautorów o m a w i a n e j p u b l i k a c j i widnieją n a z w i s k a : Claude B a ­ t a i l l o n (Casablanca), Jean Bisson (Alger), R o b e r t C a p o t - R e y (Alger), André C a u n e i l l e (Caudiès-de-Fenouillèdes, P i r e n e j e W s c h o d n i e ) , Renée H e y u m (Paryż), P i e r r e Rognon (Alger), Madeleine Rovillois-Brigol (Paryż—Alger), Benno Sarel-Sternberg (Tunis—Paryż), Charles Toupet (Dakar) i C h r i s t i a n Verlaque (Alger). 1 2 �538 RECENZJE „Rozrzucenie ludzi na w i e l k i c h przestrzeniach, niebezpieczeństwa ze s t r o n y g i e j p r z y r o d y , która g r o z i śmiercią z p o w o d u głodu l u b p r a g n i e n i a , w r e s z c i e z w i ą z a n e z n i e p e w n o ś c i ą i s t a n e m stałej w o j n y mi wymagały stemu zarazem ostrożności w poszanowania praw między poszczególnymi daleko idącej stosunku do obcego" . Trzeci plemiona­ gościnności, jak i rozdział poświęcono 3 wro­ ryzyko sy­ zagadnie­ n i o m kontaktów zewnętrznych, głównie w sferze h a n d l u , r e l i g i i i ruchów a n t y f r a n ­ cuskich. I c h znaczenie polegało przede wszystkim m e n t ó w k u l t u r y z z e w n ą t r z , co z n a l a z ł o p e w n e jowego oraz małymi monografiami pasterstwa hary. t a k J . Bisson pisze I rozwoju i s l a m u n a Saharze. o problemach a M a u r e t a n i i Sahelijskiej W Tuaregów części d r u g i e j koczowniczych artykule C. między oraz poświęconym z podniesienia (C. B a t a i l l o n ) i N e f z a o u a terze monograficznym pasterskich problemy (Benno książki i w y s z ł y zwracające pasterzy oaz szkic form pół- o półkoczowniSufu Następne nych społecznych, k t ó r e artykuły o studium t u więc poprzedniej o artykuł Nomadyzm ple­ omawiają już części Opór, czyli a ekonomia współ­ uwagę na to, j a k poważnym u t r u d n i e n i e m włą­ współczesnej się d o p r a c y w po wynikającemu O s t a t n i m rozdziałem o c h a r a k ­ artykułów z a w a r t y c h w j a k również między i n n y m i do u Tubów. t r a d y c y j n y m . T a k więc znajdujemy Ouargla. z analizy przystosowania prawideł higieny Rognon a następnie s t u d i a o p ó ł k o c z o w n i k a c h s p o d pióra C. B a t a i l l o n a . C h o d z i czesna P. są Sa­ koczownictwa, demograficznemu Sarel-Sternberg). grupy nomadyzmu, czenia ewolucji o koczownictwie pasterstwie części j e s t szkic M . R o v i l l o i s - B r i g o l dotyczący s e d e n t a r y z a c j i wokół ogólne w y n i k a j ą c e schylkowość w poziomu tej L'Gouacem, o ele­ zwycza­ mieszkańców wszystkim na zagadnieniach rozrostowi (A. Cauneille), rozdziały grup u Reguibat Ch. Toupet R. C a p o t - R e y kierunkach zmian kach L i b i i Zachodniej mion o koczownictwie Ahaggaryjskich i wreszcie ostatnie podstawowych s k u p i o n o się p r z e d e Bataillona innymi Cztery u kilku na przenikaniu pewnych odbicie w ewolucji p r a w a gospodarki algierskiej przemyśle. W y p ł y w a zabraniają jest ich to przede członkom nieumiejętność wszystkim z pew­ szlacheckiej zaj­ warstwy m o w a n i a się pracą, a z w ł a s z c z a f i z y c z n ą . W t e n sposób doszło d o c h a r a k t e r y s t y c z ­ n e g o p a r a d o k s u społecznego, p o n i e w a ż obecny układ s y t u a c j i p o z w a l a na szybkie w z b o g a c e n i e się w a s a l o m , k t ó r z y n i e m a j ą żadnych ograniczeń s o c j a l n y c h w mowaniu pracy w przedsiębiorstwach naftowych. Ze podej­ zrozumiałych w z g l ę d ó w n a ­ r u s z a t o w p o w a ż n y m s t o p n i u d o t y c h c z a s o w ą r ó w n o w a g ę sił p o l i t y c z n y c h w społeczeństw nie s a h a r y j s k i c h powodując pogłębianie się i c h s y t u a c j i m a t e r i a l n e j . Całość modernizacji koczownictwa legać, zdaniem wiednich możliwości pojenia zamykają pasterskiego technicznych zabezpieczenia i pogarsza­ u w a g i C. B a t a i l l o n a dotyczące Modernizacja pasterstwa poprzez ekonomicznych. funkcjonowania bydła, j a k r ó w n i e ż większej Tak ilości lepszego g o s p o d a r o w a n i a ta powinna po­ zastosowanie więc istnieją studni informować również łoby o rozwinięcie n a zwiększenie jeszcze traktowane pozbywają. To strefach przyszłych świadomości komercjalizacji jako z kolei źródło łączy opadów. ekonomicznej bydła, k t ó r e prestiżu, się Poważnym niezbędnych d l a przez z potrzebą dotąd w co Sahary, co byłoby wpłynę­ wielu wypadkach właściciele skolaryzacji, dobrego która b y m o ­ osiągnięciem mieszkańców odpo­ poważne pastwiskami. Wiele m o ż e t u zdziałać r o z w i n i ę c i e gęstszej s i e c i służby m e t e o r o l o g i c z n e j , gła niechętnie ponieważ go będzie k w e s t i a p e w n e j działu s o c j a l n e g o 3 Nomades n a feudałów et nomadisme „rewolucji" społecznej polegającej i w a s a l i . Współczesne b o w i e m au Sahara, P a r i s 1963, s. 40. jest się podniesienie o ś w i a t y p o z w o l i ł o b y n a szybszą e w o l u c j ę społeczną. N a d a l j e d n a k p o w a ż n y m blemem łonie i na Saharze. autora, na racjonalizacji rozwiązań się i z o l a c j i p a s t e r z y pro­ na r e w i z j i po­ warunki wymagają �539 RECENZJE demokratyzacji stosunków społecznych opartych na hodowli P o z a t y m i posunięciami s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y m i pewne i eksploatacji polepszenie bydła. s y t u a c j i może przynieść o s i e d l e n i e się p o w a ż n y c h o d ł a m ó w p l e m i o n i i c h przejście n a r o l n i c z y t y p g o s p o d a r k i . Z r e s z t ą p r o c e s t e n i s t n i e j e już o d d a w n a , a o s t a t n i o n a w e t z n a c z n i e w z m a g a . W s z y s t k o t o w s k a z y w a ł o b y n a poważne możliwości zapobieżenia gospodarczemu, jaki charakteryzuje Jednakże w p r o w a d z e n i e obecnie tych zamierzonych tradycyjną ekonomikę zmian, zdaniem saharyjską. C. B a t a i l l o n a , n i e b ę ­ d z i e rzeczą ł a t w ą i w y m a g a ć będzie w i e l u w y s i ł k ó w , i t o n i e t y l k o ze s t r o n y jów bezpośrednio mów zainteresowanych, lecz również ze się regresowi strony większych kra­ organiz­ międzynarodowych. Cennym uzupełnieniem Nomades p a s t e r s k i c h , o k t ó r y c h była m o w a statystycznych ostatnie grafię i z charakterystyką strony omawianej wybraną et pozycji najważniejszych nomadisme au typu gospodarki, zawierają opracowań jest Sahara w książce z p o d a n i e m jaką zestawioną spis plemion najważniejszych danych uprawiają. Wreszcie p r z e z R. H e y u m saharystycznych biblio­ z krótkim omówie­ n i e m treści p o s z c z e g ó l n y c h książek c z y a r t y k u ł ó w . Podstawowym madisme wnioskiem, jaki wyciągnąć można j e s t p r z e k o n a n i e , że p r o c e s au Sahara, z lektury Nomades skiego jest procesem n i e u c h r o n n y m , ponieważ pasterstwo to w swojej formie n i e m a szans na przetrwanie w regionu t a k specyficznego, wszystkie plemiona świecie współczesnym j a k Sahara. pasterskie Jednakże przeszły na et modernizacji pasterstwa mało osiadły tradycyjnej nawet w wypadku prawdopodobne tryb życia, no­ saharyj- jest, zresztą by zjawisko to miałoby poważne s k u t k i gospodarcze również i o n e g a t y w n y m charakterze. T a k więc najprawdopodobniej cyjnym sposobie życia, część plemion akceptując nie pozwolą i m trwać w już p a ń s t w układy dotychczasowej d ó w społecznych i g o s p o d a r c z y c h istniejących p a s t e r s k i c h zostanie nowe społeczne izolacji, włączając przy i swoim trady­ gospodarcze, o p a r t y c h n a dążności d o k o n s o l i d a c j i w niezależnych, w które je do szerszych g r a n i c a c h których znajdują się ukła­ ramach poszcze­ gólne t e r y t o r i a s a h a r y j s k i e . Trudno ulega stawienia kich w jednak tej chwili wątpliwości. procesów określić Jest analizy polityki ich w świata. badawczemu próba jakim życia t o życie Dzięki dla bogatej bazie et nomadisme tych, którzy materiałowej poszczególnych uległo w się przyszłością wy­ zbliża krajach doświadczeniu jest w c h w i l i obecnej au Sahara interesują wszyst­ przeprowadzenia i n d u s t r i a l i z a c j i , co i poważnemu nie przed­ saharyjskim we od autorów warunków wpływów, nowatorstwo s t o p n i u d o n a s z e g o m o d e l u badań z m i a n społecznych w Nomades przewodnikiem której obszerniejsza pasterstwie wymagał j a k i społecznej prześledzenia pozycji, pierwsza k o l o n i a l n e j , a ostatnio również i i m p a k t u znacznym trzeciego ten problem ekonomicznej, p l e m i o n s a h a r y j s k i c h oraz niku tej z m i a n w e współczesnym i c h aspektach. Złożony zarówno wartość to bowiem ludów najlepszym pasterskich ż y j ą c y c h w s t r e f a c h p u s t y n n y c h i półpustynnych. Krzysztof MakuJski E M I L I A H O R V A T H O V A , C i p a n i n a SEouensku, B r a t i s l a w a 1964 Pośród artykułów i p u b l i k a c j i dotyczących Cyganów, które p o w o j n i e się w C z e c h o s ł o w a c j i , n a c z o ł o w ą p o z y c j ę w y b i j a . s i ę p r a c a s ł o w a c k i e g o ukazały cyganologa E. H o r v a t h o v e j . Emilia Horvathova kiej Akademii Nauk w jest p r a c o w n i k i e m n a u k o w y m Zakładu E t n o g r a f i i Bratysławie, a z a g a d n i e n i a m i cygańskimi zajmuje Słowac­ się o d �540 RECENZJE d a w n a ; od szeregu kowała l a t p r o w a d z i własne b a d a n i a t e r e n o w e szereg artykułów, lecz w y m i e n i o n a pozycja nad Cyganami. Opubli­ książkowa jest najpoważniej­ s z y m j e j osiągnięciem. Myślą nów przewodnią na Słowacji. bardzo książki Wziąwszy jest pokazanie d a w n o , a g r u p y i c h przychodziły nienia tego omawiać w z i c h sposobem słowackich, życia ale i sposobu p o d u w a g ę , że C y g a n i e sięgnąć d o m a t e r i a ł ó w europejskich. Sytuacja się C y g a n i e w Cyganów Indii. Dlatego Słowacji, sposób jeszcze t r a d y c j i w y n i e s i o n e j pracy na jakiej korzeniami przez Cyganów z i c h p r a o j - jesteśmy zasadnicze świadkami trzy przeszłości n i s k i e g o p o z i o m u życia i k u l t u r y C y g a n ó w , działy: historyczna, I I . część znaj­ jakiego u części z n i c h " . Stąd t e ż w y p ł y w a I . część I I I . c y g a ń s k i p r o b l e m u n a s ( w S ł o w a c j i — L . M.) o b e c n i e . cowana i c h życia a u t o r k a postawiła s o b i e za c e l n a j p i e r w p r z e a n a l i z o w a ć m a ­ k l u c z do wyświetlenia jeszcze i dzisiaj zagad­ związanej lecz i s y t u a c j i , w t e r i a ł h i s t o r y c z n y i a r c h i w a l n y , g d y ż •— j a k p i s z e — „ j e d y n i e w dziemy Cyga­ Słowacji historycznych, i to nie t y l k o w różnych k r a j a c h n i m p r z y b y l i do Słowacji, zaś sięga p r a w d o p o d o b n i e czyzny życia całość p r o b l e m a t y k i są w y n i k i e m działania n i e t y l k o w a r u n k ó w m i e j s c o w y c h , znajdowali warunków t u jeszcze p o 1945 r . , n i e m o ż n a o d e r w a n i u ; a b y zrozumieć należy i p r z y b y l i na teren podział etnograficzna, Część p i e r w s z a opra­ j e s t w o p a r c i u o d a n e h i s t o r y c z n e i sporą ilość p r a c w c z e ś n i e j s z y c h doty­ czących Cyganów. Największą chyba jednak oparta głównie n a badaniach t e r e n o w y c h wartość przedstawia i wzbogacona część d l a porównania druga, informa­ c j a m i dotyczącymi Cyganów z i n n y c h krajów. Najdawniejsze średniowiecza, wiadomości początkowo o Cyganach rzadkie w Europie i niejasne, pochodzą stopniowo już z w c z e s n e g o stają się coraz dokład­ n i e j s z e . W k r o n i k a c h z a c z ę ł y się p o j a w i a ć o p i s y i c h s p o s o b u życia, k t ó r y o d d a w n a zwrócił n a siebie potezy uwagę, powstawały dotyczące i c h pochodzenia. k o z n a w s t w o , p r z y j e g o też p o m o c y wiodącą z Indii vathova swoją przez Persję Nie wiadomo podobne, że doszli dosyć w a ż n ą cyganologii i A r m e n i ę . O d t y c h zagadnień trwających następnie do omówienia aż d o zakończenia dokładnie, k i e d y w a c j i , ale na p e w n o niejednokrotnie fantastyczne h i ­ rozpoczyna zarządzeń I I wojny p o j a w i l i się C y g a n i e tutaj światowej. już w XIV otrzymali w w . Słowacja odegrała 1423 r . p i e r w s z y w Z upływem Cyganów; balizm, trwają krajami l a t pogarsza oskarżani coraz — są częściej o dogodne się poprawie. Potem i okupacji; ogromne jednak kradzieże, zdarzają warunki do egzystencji i c h położenie rozbój, się p r o c e s y przeciw światowej monet, nim i Cyganów cesarza również chronili Zachodniej. — w po­ i osiedlania i narasta fałszowanie Sło­ od s y t u a c j a ówczesnej Słowacji stworzyła C y g a n o m aż d o X I X w . P o I w o j n i e większej towej z innymi w prawdo­ dziejach list przewodni uciekając p r z e d r e p r e s j a m i i p r z e ś l a d o w a n i a m i w E u r o p i e Polityczno-ekonomiczna równaniu E. H o r - p r z e s z l i p r z e z p o ł u d n i o w ą j e j część w 1417 r., a j e s t rolę. T u t a j języ­ antycygań- po raz pierwszy Z y g m u n t a , który ułatwił i m p r z e n i k a n i e d o i n n y c h krajów, t u t a j się m a s o w o dało można było w y k r y ć drogę C y g a n ó w d o E u r o p y pracę, p r z e c h o d z ą c s k i c h i prześladowań przeróżne L e c z początek n a u k o w e j ilość a nawet z różnym się. skarg na kani­ nasileniem położenie i c h w Słowacji n i e uległo nadszedł t r a g i c z n y d l a C y g a n ó w ilości w y m o r d o w a l i Niemcy, okres I I wojny część —• zwłaszcza świa­ mło­ dzież — zbiegła w g ó r y d o p a r t y z a n t k i . D o p i e r o p o w s t a n i e s ł o w a c k i e i zakończenie wojny, a następnie systematycznego działalność powojenna władz państwowych rozpoczęły okres polepszania i c h d o l i w Słowacji. W s u m i e w sześciu r o z d z i a ł a c h p r z e d s t a w i ł a E . H o r v a t h o v a dosyć wyczerpująco historię C y g a n ó w w E u r o p i e , ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m S ł o w a c j i i tą częścią �541 RECENZJE książki jako mniej znaną i n i e występującą w innych opracowaniach zajęliśmy się t u t a j dłużej. Najciekawszą i najwięcej n o w e g o wnoszącą druga pracy — etnograficzna. kolejno omawia się i z a w o d ó w wacji i analizuje. Rozpoczyna cygańskich. W ś r ó d na głównym miejscu do poznania Cyganów jest część A u t o r k a wydzieliła t u k i l k a g r u p t e m a t y c z n y c h od przedstawienia zawodów sposobów u p r a w i a n y c h przez należy w y m i e n i ć muzykanctwo Cyganów i taniec, w dalej Pod wali Sło­ kowal­ s t w o i h a n d e l k o ń m i , z w ł a s z c z a z t y m o s t a t n i m z w i ą z a n y b y ł cały s z e r e g — oszukańczych — i te utrzymania często umiejętności. koniec XIX w . zaczęli o n i z Bałkanów pojawiać się w i Polski, z Bałkanów Słowacji niedźwiednicy, p r z y b y w a l i także C y g a n i e przyby­ z tresowa­ n y m i małpami. Dosyć szeroko — wśród pewne g r u p y Cyganów zawodów zajmowały — reprezentowana była n i a k i , i n n e p r o d u k o w a ł y p r z e d m i o t y ze słomy. W Z a c h o d n i e j wsiach Cyganki sprzedające które g r u p y zajmowały niewypalanych glinę, k t ó r e j i zajmują cegieł. Wśród obróbka się k o s z y k a r s t w e m , w y r a b i a j ą c używano się d o d z i s i a j zawodów uprawianych ziem­ S ł o w a c j i chodziły p o do leczenia produkcją drewna, kosze na reumatyzmu. Nie­ i sprzedażą surowych, Cyganów, zwłaszcza przez koczowników, ważną rolę odgrywała magia, lecznictwo, wróżba i żebractwo. W l a ­ tach powojennych tami, z szabru, wiele a g r u p Cyganów nawet spekulacji utrzymywało kartkami się z h a n d l u z ł o m e m , żywnościowymi. Możliwe, k t ó r e z w y m i e n i o n y c h zajęć zostały p r z e z C y g a n ó w p r z y n i e s i o n e jak taniec, m u z y k a , k o w a l s t w o — lecz wykształcenie szma­ że nie­ jeszcze z I n d i i wielu nowych dokonało — się na p e w n o p o d w p ł y w e m warunków europejskich. W b e z p o ś r e d n i e j zależności o d s p o s o b u g o s p o d a r k i i o d k r a j u , w k t ó r y m bywają, pozostaje domowych E. Ulubioną potrawą Cyganów jest mięso prze­ zwierząt l u b d z i k i c h — j a k susły, j e ż e — łapanych w e w n y k i l u b pułapki. Horvathova bóta", pożywienie. podaje „hurdipe" (z sposoby przyrządzania wnętrzności zabitych potraw z mięsa zwierząt), placków — „goja", — „bokoli", Dalej „gomklu­ sek — „ p h a r a d e " i t d . , następnie o m a w i a cygańską odzież. Jednym Wędrowny mostwa z zasadniczych charakter był łatwy wskaźników życia Cyganów do przenoszenia n i c h namiotów s p o t y k a m y poziomu kultury spowodował, że jest sposób powszechnym namiot. Pierwsze w z m i a n k i mieszkania. typem o używniu już w X V w . N a m i o t y r ó ż n e j w i e l k o ś c i i kształtu prze­ n o s z o n e b y ł y n a k o n i a c h , osłach, mułach, bądź n a w ł a s n y c h p l e c a c h . Już w i X I X w . zaczęli C y g a n i e r o l ę mieszkań. W kupować Słowacji o d r o l n i k ó w w o z y , spełniające Cyganie używali często do­ przez XVIII również lekkich drabiniastych wozów dosto­ s o w a n y c h d o t r u d n e g o t e r e n u . N a n i c h p r z e w o ż o n o cały d o b y t e k , n a m i o t y i s p r z ę t y gospodarskie. I n n y m t y p e m mieszkań z w i ą z a n y m z p r z e c h o d z e n i e m z o s i a d ł y m t r y b e m życia b y ł y k o l i b y b u d o w a n e t e n t y p u ż y w a n y b y ł jeszcze d o n i e d a w n a . Z i e m i a n e k koczownicze, Według w p r z e z cały danych spisu r o k mieszkała z ziemiankach. Zniknęły t y l k o z r z a d k a używają zarobku. Przejściowy półziemianki, których XIX w. Vs w nich Cyganów używały w zimie g r u p y znaczna część C y g a n ó w osiadłych one j a k o trwałe m i e s z k a n i a w Słowacji dach ziemiankami wsparty był a domem na podmurówce, mieszkała zaś stanowią wgłębione n a 40—60 c m w z i e m i ę . D a c h k r y t y b y ł często d e s k a m i , b o k i z k a m i e n i a , n y c h cegieł l u b d r e w n a , całość w y m a z a n a się d r z w i i o k i e n k o . jeszcze poszukiwaniu jednoizbowym wnętrze pół- osiadłych. po ostatniej w o j n i e , i c h r o d z i n y , k t ó r e w l e c i e idą d o m i a s t a w t y p między n a osiadły l u b z gałęzi n a w z ó r k o l i b p a s t e r s k i c h ; niepalo- gliną i p o b i e l o n a . W s z c z y c i e z n a j d o w a ł y �542 RECENZJE Dalszym typem rozwojowym, do k t ó r e g o p r z e s z l i C y g a n i e z i e m i a n e k , był d o m j e d n o i z b o w y nych z drzewa od ziemianek b u d o w a n y w zależności o d w a r u n k ó w l u b gliny w g w z o r u miejscowego. i pół- geograficz­ D o k r y c i a dachu używali desek l u b słomy. W y p o s a ż e n i e w n ę t r z a s t a n o w i ł żelazny p i e c y k , c z a s a m i d r e w n i a n e cze d o s p a n i a , r z a d z i e j s k r z y n i a n a odzież, s t o l i k i ł a w k i . T y p d o s k o n a l s z y wiły domy dwuizbowe. Powstawały mieszczenia przedsionka, potem puje obecnie Cyganów one p r z e z d o b u d o w a n i e do d o m u jednoizbowego, w przekształciło się w największej domy pomieszczenie izbowe drugiego węższego p o ­ to początkowo spełniało kuchnię. T y p d o m u d w u i z b o w e g o ilości w a r i a n t ó w . t r z y i więcej pry­ stano­ rolę wystę­ Coraz częściej zdarzają n i e odbiegające wzorem od domów się nie-Cy- wśród lecznictwo ludowe ganów. W dalszej części pracy E. H o r v a t h o v a omawia higienę w ś r ó d C y g a n ó w , p o d a j e też s z e r e g p r z y k ł a d ó w i sposobów Znacznie trudniejsza do badania od k u l t u r y m a t e r i a l n e j jest k u l t u r a Ż y c i e r o d z i n n e i społeczne, p r a w o uchwytne wpływ i leczenia. i bardziej otoczenia, intymne. I lecz p o z a zwyczajowe, w tej obrzędy — dziedzinie t y m pozostało w i e l e życia duchowa. to zagadnienia Cyganów trudno zaznaczył s w o i s t y c h c e c h , zwłaszcza się u ko­ czowników. Na czele grupy Cyganów stał wewnętrznych i reprezentujący była dożywotnia, stara matka — „vajda" decydujący grupę n a zewnątrz. W ale nie dziedziczna. jedna z najstarszych Drugą we wszystkich ważną osobą i najmądrzejszych była kobiet „phuri w dalszej zawierania grzebem części autorka mówi małżeństw, z w y c z a j e o m a g i i miłosnej, weselne, zwyczaje omawia zasady sposoby związane z n a r o d z i n a m i i p o ­ i związane z n i m i w i e r z e n i a . Następnie m ó w i o d e m o n a c h w diabła i d o b r e i leśnych w i ­ c z a r o d z i e j k i . P r z e j ś c i e n a osiadły t r y b życia wody, wywołało z m i a n y i w k u l t u r z e d u c h o w e j Cyganów. W p i e r w s z y m rzędzie zanikły f o r m y łecznej o r g a n i z a c j i , upadła r o l a „ v a j d y " , a d a l e j nastąpiły z m i a n y w n y m i w ogólnym poziomie W Słowacji którego w obecnie. W CSR znajdowało pracy przedstawia E. H o r v a t h o v a 1947 r . p r z e p r o w a d z o n o się 101 200 C y g a n ó w , w w sytuację stąpiło Cyganów, automatycznie, Akcję wśród uświadomienie osiedlania nich akcji potrzeba i t y m 5000 k o c z o w n i k ó w sobie praw i obowiązków było wiele wysiłku, p r o d u k t y w i z a c j i Cyganów uświadamiającej, zwrócono (przy­ aby tego od dokonać. przeprowadzenia na podniesienie stanu zdro­ w o t n o ś c i i h i g i e n y , u m o ż l i w i o n o i n a k a z a n o posyłanie d z i e c i d o szkół. O r g a n a nowe otrzymały wytyczne, n i u się. P r z e p r o w a d z o n y a b y pomagać C y g a n o m niczy żywot. Oprócz poziom republiki — rozrzuconych koczowników osadach najbardziej tysięcy Cyganów cygańskich osad wiedzie o p i e r a l i się w p ł y w o m i koczow­ najniższy z a m i e s z k a l i w l i c z n i e — zwłaszcza w cygańskich (w 1955 r . w Słowacji osad, a ż y ł o w n i c h 95 092 C y g a n ó w ) . W z w i ą z k u z t y m w o likwidacji tere­ osiedle­ życia C y g a n ó w w c i ą ż jeszcze n i s k i ; p o z a t y m jeszcze k i l k a stopień życia r e p r e z e n t o w a l i C y g a n i e cji znalezieniu pracy i n a p r z e ł o m i e 1952/1953 r . k o l e j n y s p i s pokazał, że s y t u a c j a n a d a l n i e j e s t zadowalająca, w y k a z a ł , że n a t e r e n i e w my­ obywatelskich nie na­ rozpoczęto uwagę Cy­ całej r e p u b l i c e s p i s , w g b y ł y c h p o części już p o zakończeniu I I w o j n y ś w i a t o w e j ) . Z m i a n y w s p o s o b i e ślenia spo­ życiu r o d z i n ­ kultury. o s t a t n i e j części o m a w i a n e j ganów w — która naradach. i łach, o w a m p i r a c h , s t r z y g a c h ssących ze śpiącego k r e w , o d u c h a c h z i e m i i o wierze ta daj" grupie, znała się n a l e c z e n i u i m a g i i , pomagała p r z y p o r o d a c h , uczestniczyła w W sprawach większości g r u p f u n k c j a i przydzieleniu Cyganom było 1956 r . zapadła działek Słowa­ 1305 t a k i c h uchwała budowlanych lub �543 RECENZJE mieszkań w m i a s t a c h i pomiędzy ludnością niecygańską. W n a k a z o s i e d l e n i a się d l a r e s z t y k o c z u j ą c y c h 1958 r . wprowadzono Cyganów. O d o s t a t n i e j w o j n y , a z w ł a s z c z a o d 1958 r., p o z i o m życia C y g a n ó w podniósł się bardzo wyraźnie, w o d z i , że w coraz aktywniej uczestniczą oni w C S R S d o k o n a ł się t r w a ł y postęp w życiu drodze całego kraju, do rozwiązania co d o ­ problemu cygańskiego. W Naukowe zainteresowania 1930 r . w Koszycach k u l t u r n e povznesenie Cyganami w powstała L i g a Ciganov), Słowacji datują się o d dosyć Kulturalnego Rozwoju Cyganów ukazało się s z e r e g p u b l i k a c j i d o t y c z ą c y c h Cyganów, jest o m a w i a n a mieścić analizującej wyżej również i c h sytuację. książka E . H o r v a t h o v e j . rozdział omawiający okazało się j e d n a k , że z a g a d n i e n i e nego opracowania. najcenniejsze ewolucji jest Pierwszą W w części Początkowo twórczość tego planowała poetycką i dokładniej rodzaju n i m wprowadzenie zwraca pewnej uwagę muzyczną Cyganów, rozdział systematyzacji, pracą a u t o r k a za­ t o , ze w z g l ę d u n a obszerność, w y m a g a etnograficznej cygańskich m i e s z k a ń chyba odręb­ Mieszkania; pokazanie od n a j p r o s t s z y c h , łatwo przenośnych pre Cyganów, i c h j ę z y k a i s p o s o b u życia, l e c z n i e b y ł o w ś r ó d n i c h o m a w i a j ą c e j s z e r z e j , życie dawna. (Liga form drogi do dzi­ ale już siejszego d o m u m i e j s k i e g o . Ciekawe, co prezentowana i przyniesie książka dalsza praca stanowi bardzo E. H o r v a t h o v e j cenną t o n i e t y l k o słowackiej, lecz i światowej. L i t e r a t u r a j e s t dosyć b o g a t a , co r o k u p r z y b y w a j ą nowe nad Cyganami, i potrzebną pozycję w cyganologii, cyganologiczna p u b l i k a c j e , najczęściej na świecie j e d n a k są t o k r ó t k i e o p r a c o w a n i a w ą s k i c h t e m a t y c z n i e zagadnień. P r a c t e g o t y p u j a k „ C i g a n i n a S l o v e n s k u " , t a k interesująco p r z e d s t a w i o n y c h i t a k b o g a t y c h m a t e r i a ł o w o , n i e j e s t w i e l e , i t y m cenniejsze j e s t dzieło E . H o r v a t h o v e j . Lech. MUVELTSEG ES HAGYOMANY (Kultura i Tradycja), Studia H u n g a r i a e e t C e n t r a l i s ac O r i e n t a l i s E u r o p a e . R o c z n i k i I n s t y t u t u Mróz Ethnologica Etnograficznego U n i w e r s y t e t u L . K o s s u t h a w D e b r e c z y n i e , t . 7: 1965. N a j n o w s z y t o m „ K u l t u r y i T r a d y c j i " z a w i e r a t y l k o jedną pozycję, a m i a n o w i c i e monografię pasterstwa u w s c h o d n i c h P a l o c ó w opracowaną przez Attilę P a l a d i - K o v a c s , w y w o d z ą c e g o się z k r ę g u m ł o d y c h w s p ó ł p r a c o w n i k ó w z n a k o m i t e g o p r o ­ fesora B. G u n d y . A u t o r przeprowadzał p o s z u k i w a n i a terenowe i kwerendę a r c h i ­ w a l n ą ( E g e r i M i s k o l c ) w ciągu 4 l a t , t j . o d 1961 d o 1964 r., p r z y w y d a t n e j p o m o c y W ę g i e r s k i e j A k a d e m i i N a u k . Z a g a d n i e n i e p a s t e r s t w a u P a l o c ó w s t a n o w i ł o część składową ogólnego p r o g r a m u b a d a w c z e g o I n s t y t u t u E t n o g r a f i c z n e g o U n i w e r s y t e t u Lajosa Kossutha w Debreczynie. 1 Pasterstwo węgierskie od d a w n a stanowiło fascynujący temat dla rodzimych i o b c y c h e t n o l o g ó w , toteż i s t n i e j e s z e r e g c e n n y c h p u b l i k a c j i z t e g o z a k r e s u , z a r ó w ­ no materiałowych i opisowych, j a k również studiów analityczno-porównawczych o r a z ujęć s y n t e t y c z n y c h . P r a c e t e dotyczą b ą d ź całego o b s z a r u e t n i c z n e g o bądź poszczególnych kała się z n a c z n e j pasterstwem regionów liczby Paloców, ficznej. Monografia i krain, opracowań. D o t e j p o r y niezwykle Paladi-Kovacsa ciekawej, mocno zwłaszcza W i e l k a jednakże nikt Palócok tradycjonalnej pdsztorkoddsa, Węgier, Nizina docze­ nie zajmował grupy n i e w ą t p l i w i e zapełni t ę d o t k l i w ą A. P a l a d i - K o v a c s , A keleti g l o m a n y " , t . 7: 1965, ss. 7—214, n l b . 6. 1 z których się etnogra­ lukę. „ M u v e l t s e g es H a - �544 RECENZJE Grupa Paloców zamieszkuje Cserhńt, M a t r a i B i i k k ) g ó r z y s t y o b s z a r północnych W ę g i e r ( g ó r y B ó r z s ó n y , zamknięty w granicach administracyjnych k i l k u komita­ t ó w . A u t o r z a w ę z i ł t e r e n s w y c h badań d o w s c h o d n i e j części k r a j u P a l o c ó w , k t ó r e j 2 zachodnią granicę stanowi rzeka Tarna, wschodnią rzeka Sajó, południową góry B i i k k , a północną p a ń s t w o w a g r a n i c a z Czechosłowacją. P a l ś . d i - K o v a c s w z i ą ł za c e l p r z e d s t a w i e n i e r ó ż n y c h t y p ó w h o d o w l i i p a s t e r s t w a o w i e c w h i s t o r y c z n y m r o z w o j u , określenie m i e j s c a i z n a c z e n i a łeczno-gospodarczym pomiędzy życiu ludności pastersko-hodowlaną palockiej, gospodarką a następnie omawianego owczarstwa wyważenie regionu w w spo­ proporcji stosunku do całokształtu w ę g i e r s k i e j h o d o w l i . R e c e n z o w a n a p r a c a składa się •— łącznie z w p r o w a d z e n i e m i podsumowaniem — z 8 rozdziałów, poświęconych poszczególnym t e m a t o m z z a k r e s u h o d o w l i i p a s t e r ­ s t w a . Każdy t e m a t autor rozważa p o d w i e l o m a a s p e k t a m i . N a t y l e , n a i l e materiał źródłowy, autor związków, przyczyn przeprowadza i uwarunkowań z w r o t n e w i c h procesie retrospektywną analizę pozwala zjawisk, szuka i c h przeobrażeń oraz w y p u n k t o w u j e m o m e n t y rozwojowym. Palśdi-Kovacs stale m a n a uwadze zróżnico­ w a n i e społeczne, m a j ą t k o w e i z a w o d o w e w y s t ę p u j ą c e w j e d n o l i t e j e t n i c z n i e grupie P a l o c ó w , śledzi r ó w n i e ż p r z e g r u p o w a n i a m i ę d z y w a r s t w o w e w y s t ę p u j ą c e w p o s z c z e ­ gólnych okresach politycznych, dziejowych prowadzące w wyniku również do zmian sytuacji ekonomicznych przeobrażeń w zakresie i układów narzędzi, środków i stosunków p r o d u k c j i . A u t o r s t a r a się p r z e p r o w a d z a ć a n a l o g i e p o m i ę d z y o w c z a r s t w e m terenu wschod­ n i c h Paloców a hodowlą i p a s t e r s t w e m o w i e c i n n y c h regionów W ę g i e r i obszarów sąsiednich. U d a j e dobrać tychczasowych i m u się t o w o g ó l n y c h z a r y s a c h , w szczegółach n i e z a w s z e odpowiednie jego komponenty. opracowań oraz poprzedników, Ze niewyczerpanie nie wszystkie elementy porównywalne. Starannie gromadzony niał braki w materiale autor Wprowadzeniu bowiem n a różnorodność może ujęć do­ t e m a t u , zarówno przez autora, j a k w zakresie pasterstwa mogą być m a t e r i a ł l e k s y k a l n y n i e j e d n o k r o t n i e uzupeł­ etnograficznym, i d o d a t k o w o naświetlać b a d a n e We względu pozwalał również pełniej interpretować zjawiska. kreśli dzieje historyczne i gospodarcze omawianego r e g i o n u . Z całą p e w n o ś c i ą m o ż n a s t w i e r d z i ć , że w ę g i e r s k i e o s a d n i c t w o n a t y m t e ­ renie wywodzi z XIII się z X i X I w . Szereg miejscowości stulecia. Począwszy o d średniowiecza, posiada ludność dyplomy poszczególnych n i e m a l w y ł ą c z n i e w ę g i e r s k a . D o 1848 r . część ludności w c h o d z i ł a w lokacyjne gmin skład była podda­ n y c h w i e l k i e j własności ś w i e c k i e j i d u c h o w n e j , część zaś, p r z e w a ż n i e d r o b n a chta zagrodowa, zajmowała ności się p r a c a m i r o l n y m i i h o d o w l ą . P o m i ę d z y o b y d w i e m a istniała osadnictwa b y ł a w o l n a — i n a ogół niezamożna, w i ę c bez p o m o c y duża dyferencjacja, i charakterze przejawiająca zabudowań się oraz systemie przede kategoriami wszystkim gospodarowania. j ę c i e m ludności b y ł o r o l n i c t w o i h o d o w l a b y d ł a . Jeszcze w X I X w . systemem dodatkowe niały roli była trójpolówka, przy czym każdorazowy głównie Ugory zlikwidowano z i e m n i a k i , kukurydzę dopiero z początkiem i rośliny pastewne. w. dokonano komasacji nadmiernie rozproszonych lud­ w typie Głównym za­ powszechnym ugór służył p a s t w i s k o d l a h o d o w a n y c h z w i e r z ą t , k t ó r e spasając r ó w n o c z e ś n i e go n a w o z e m . Uprawiano XIX uprawy szla­ najemnej za użyź­ obecnego stulecia. W drugiej połowie g r u n t ó w chłopskich. Mimo t o w r o l n i c t w i e n i e nastąpiła z b y t w i e l k a p o p r a w a ze w z g l ę d u n a złą jakość g l e b y . P r o d u k c j a r o l n a z a l e d w i e zaspokajała Jest t o obszar dość r o z l e g ł y . 2 m n i e j więcej k o n s u m p c j ę lokalną. W i ę k s z e k o r z y ś c i równy k i l k u naszym regionom przy- górskim, a więc �545 RECENZJE nosiła w natomiast hodowla w i e l k i c h majątkach, poczesne m i e j s c e zwierząt, t j . owiec, nierogacizny jak i w zajmowały gospodarstwach i bydła, i t o chłopskich. W zarówno hodowli zwierząt o w c e i dziś jeszcze p o d t y m w z g l ę d e m k r a j Paloców m a ogromne znaczenie w skali k r a j o w e j . Z kolei autor przechodzi do bardziej szczegółowych rozważań. W rozdziale rozróżnia 3 t y p y h o d o w l i o w i e c : h o d o w l ę chłopską, d w o r s k ą i pasterską, p r z y każdy z wymienionych typów ulega w s i a c h p a l o c k i c h najpoważniejszą wielka r o d z i n a , która dokonanych w kich w wewnętrznym stanie szczątkowym przetrwała Józefa ilości r o d z i n , w chałupniczej nianie się odsetek d o dziś. W e d ł u g I I stosunek i m a ł y c h r o d z i n układał się r ó ż n i e : w e w s i a c h dził d o 45°/o, n a j m n i e j s z y podziałom. i b a r d z o specyficzną jednostką produkcyjną l a t a c h 1784—1787 z p o l e c e n i a p r z e k r a c z a ł 40°/o ogólnej w dodatkowo pańszczyźnianych spisów był wśród docho­ bezrolnej, ludności. I m p a k t k a p i t a l i z m u n a w i e ś s p o w o d o w a ł s t o p n i o w e więzi społecznej i gospodarczej ciągu X I X w . d o p r o w a d z i ł o wielkiej do j e j a t r o f i i . rodziny, co w Charakterystyczny hodowanych i owiec zajmowali w gospodarstwach rozluź­ konsekwencji dla wielkiej d z i n y b y ł w y r a ź n y podział zajęć n a r o l n i c z e i h o d o w l a n e . W y p a s a n i e m k o n i , nierogacizny wiel­ niejednokrotnie zamożniejszych wielkich rodzin notowany We była procentowy szlacheckich II czym ro­ s t a d bydła, się nieżonaci c z ł o n k o w i e r o d z i n y . Ilość o w i e c w i e l k i c h r o d z i n zależnie o d w s i i o k r e s u wynosiła o d 50—250 s z t u k . We wsiach pańszczyźnianych początek indywidualnej gospodarce chłopskiej d a ł o uwłaszczenie w 1848 r . Z n i e s i e n i e poddaństwa n i e w y r ó w n a ł o j e d n a k c y c h już o d d a w n a istnieją­ różnic m a j ą t k o w y c h , k t ó r e z postępującą kapitalizacją w s i c o r a z b a r d z i e j się pogłębiały. Nieliczna w a r s t w a bogaczy w i e j s k i c h w i ę k s z ą część areału r o l n e g o , skupiała w s w y m ręku p o d c z a s g d y ubożejące c h ł o p s t w o g o s p o d a r o w a ł o z a ­ l e d w i e n a p a r u m o r g a c h z i e m i . Z a m o ż n i g o s p o d a r z e p o s i a d a l i s t a d a liczące 100—200 sztuk owiec wypasanych przez najemnych pasterzy. W biednych gospodarstwach hodowano od k i l k u do k i l k u n a s t u owiec. Zazwyczaj k i l k u gospodarzy owce wspólne we koszty budowy Rozmiar stado, letnich hodowli wspólnie schronów w n a w e t najzamożniejszych opłacało pasterza, dla wypasanego wielkiej własności nieporównanie przewyższał zajmowało wypasanych owiec oraz hodowlę gospodarzy. I t a k n p . d w o r s k i e stada o w i e c liczyły z i m ą 26—27 t y s . o w i e c . W y p a s e m procent łączyło s w o j e pastwiska inwentarza. 1000 s z t u k , a w m a j ą t k u h r . K a r o l y i G y o r g i w y p a s a n o Niewielki dzierżawę ponad w 1868 r . l a t e m 31—32 t y s . , się 10 b a c ó w i 80 juhasów. należał do pasterzy, P a s t e r z e r e k r u t u j ą c y się p r z e w a ż n i e z ludności b e z r o l n e j głównie n i e posiadającej baców. pastwisk w y p a s a l i s w o j e o w c e łącznie z p o w i e r z o n y m i i m s t a d a m i . Z a l e ż n i e o d o k r e s u i t e r e ­ nu przepisy wyraźnie regulowały proporcje pomiędzy ilością o w i e c o d d a n y c h pa­ s t e r z o w i w opiekę, a j e g o w ł a s n y m i . W I I I rozdziale zostały o m ó w i o n e r o d z a j e -własnościowego. P r z e d s t a w i o n y rozróżniono: 3) w s p ó l n e chłopów 1) pastwiska pastwiska wielkiej dawnej pańszczyźnianych; 5) pastwisk z punktu widzenia został s t a n s p r z e d własności; szlachty: 2) I wojny oddzielne 4) w s p ó l n e wspólne pastwiska 6) p a s t w i s k a chłopskie pochodzące z r e f o r m y pastwiska pastwiska dawnych prawno- światowej, w którym dworskie; urbarialne bogaczy byłych wiejskich; r o l n e j ; 7) p a s t w i s k a z a k u p i o n e przez pasterzy. Na wspólnych pastwiskach każdy z udziałowców p r o p o r c j o n a l n ą d o w i e l k o ś c i udziału ( p o s i a d a n e j mógł wypasać ilość owiec ziemi). P o d w z g l ę d e m jakości p a s t w i s k a k l a s y f i k o w a ł y się następująco: 1) l a s y : d ę b o w e , bukowe i akacjowe; 2) p o r ę b y 35 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I leśne, k a r c z o w i s k a i dawne pola orne ponownie �546 RECENZJE zalesiane; gotne 3) u g o r y ; 4) ścierniska; 5) łąki n a s t o k a c h i g r z b i e t a c h w z g ó r z ; 6) w i l ­ łąki w omawianego sowy. i d o l i n a c h r z e k i p o t o k ó w . L a s porastający obszaru O w c e znajdowały liście d r z e w w posiadał oczywiście największe w i ę k s z ą część p o w i e r z c h n i znaczenie jako teren wypa­ t a m u r o z m a i c o n e p o ż y w i e n i e : trawę, młode pędy, i krzewów, a jesienią grzyby, gałązki żołędzie, buczynę. W y p a s a n i e owiec l a s a c h p r a k t y c z n i e t r w a ł o cały r o k , b o o d l u t e g o d o g r u d n i a . N a łąkach owce p r z e b y w a ł y o d 24 I V d o 15 X I , o d s t y c z n i a d o m a r c a spasały o z i m i n y , o d 20 s i e r p n i a do grudnia — jarzyny, przez sierpień, w r z e s i e ń i październik ścierniska, a n a u g o r a c h p a s i o n o o d 24 I V d o 20 V I I I ( s y s t e m e m Przedmiotem rozważań z a w a r t y c h w I V rozdziale wyganiano je na koszarowania). są stałe i o k r e s o w e schrony d l a o w i e c i p a s t e r z y . W X I X w . z d a r z a ł y się w y p a d k i t r z y m a n i a z w i e r z ą t w jaski­ n i a c h . P r z e w a ż n i e j e d n a k w m i e j s c a c h stałego l u b dłuższego p o b y t u k o n s t r u o w a n o pomieszczenia dla owiec, zwane i s c h r o n d l a p a s t e r z y , t z w . kolyiba. szallas, Były t o b a r d z o p r y m i t y w n e b u d o w l e , p r z y c z y m o w c z a r n i e n i e posiadały d a c h u , a k o l i b y p a s t e r s k i e często b y ł y p ó ł z i e m i a n k a m i z n a d z i e m n y m d a c h e m , l u b też cały s c h r o n pasterza stanowił d w u s p a d o w y Na o m a w i a n y m terenie strukcja w d a c h n a s o c h a c h i półsoszkach, bez osłony ściennej. b u d o w n i c t w i e p a s t e r s k i m występowała wyłącznie kon­ słupowa ścian. Ściany b y ł y bądź z p r z e p l a t a n y c h gałęzi l u b żerdzi, bądź z faszyny. Dach o konstrukcji slegowej d w o r s k i e czy k a p i t u l n e o w c z a r n i e kryto słomą, trawą, gałęziami. i k o l i b y były solidniej budowane, Jedynie obszerniejsze, szczególnie t e , w k t ó r y c h i n w e n t a r z z i m o w a ł , a l e k o n s t r u k c j a w z a s a d z i e b y ł a t a k a sama, j a k w p r y m i t y w n y c h pomieszczeniach s t a w i a n y c h przez pasterzy chłopskiego dobytku. W obrębie w s i o w c z a r n i e znajdowały się j e d y n i e w b o g a t y c h gospodarstwach. B i e d n i e j s i w m i n i o n y c h o k r e s a c h t r z y m a l i o w c e w i z b i e , a l e już o d końca u b i e g ł e g o s t u l e c i a u m i e s z c z a n o j e w w y d z i e l o n y m kącie stodoły l u b s t a j n i . V rozdział t r a k t u j e o h o d o w a n y c h zwierzętach i związanym z n i m c y k l u r o c z n y c h . D o końca X V I I I w . w e w s i a c h w s c h o d n i c h P a l o c ó w h o d o w a n o prac wyłącznie o w c e r a s y w ę g i e r s k i e j . O w c e t e j r a s y b y ł y b a r d z o w y t r z y m a ł e , dzięki c z e m u m o g ł y przebywać na terenach w y p a s o w y c h n i e m a l przez pasterstwo miało XIX na omawianym terenie okrągły r o k , w związku z charakter ekstensywny. w . w w i e l k i c h m a j ą t k a c h zaczęto h o d o w a ć s p r o w a d z o n e m e r y n o s y , a z b i e g i e m c z a s u zaczęły się o n e p o j a w i a ć i w d o p i e r o w połowie naszego stulecia w y e l i m i n o w a ł y ską. N o w a , delikatniejsza rasa owiec Z czym początkiem z Europy zachodniej chłopskiej h o d o w l i , a l e c a ł k o w i c i e d a w n ą rasę w ę g i e r ­ spowodowała z m i a n y w gospodarce paszowej. Merynosy wymagały p r z e z i m o w a n i a w o w c z a r n i a c h i d o k a r m i a n i a . Niedobór włas­ nej paszy hodowcy uzupełniali n a d r o d z e z a k u p u , n i e r z a d k o zza g r a n i c y (z d o l i n y r z e k i R i m a i Sajó n a S ł o w a c j i ) . Cykl rocznych zajęć p a s t e r s k i c h zaczynał się 24 k w i e t n i a , n a W t y m d n i u s t a d a spędzano n a l e t n i e t e r e n y w y p a s o w e . w asyście psa. Jest gospodarzy rzeczą znamienną, że w stadach wielkiej czy wspólnych stadach b i e d o t y w i e j s k i e j św. Jerzego. Stado prowadził rodziny, pasterz bogatych łączono o s o b n i k i bez płci i w i e k u . J e d y n i e w d w o r s k i m p a s t e r s t w i e p r z e s t r z e g a n o różnicy izolacji i nie dopusz­ czano, a b y w j e d n y m s t a d z i e z n a j d o w a ł y się o w c e , jagnięta i t r y k i . Pasterze paloccy posiadali spory zasób racjonalnej wiedzy weterynaryjnej i umiejętność p r z e p r o w a d z a n i a n i e k t ó r y c h z a b i e g ó w c h i r u r g i c z n y c h o r a z w l e c z n i c t w i e ziół. Jeśli u ż y w a n o z a b i e g ó w m a g i c z n y c h , t o j e d y n i e w filaktycznych. W m o m e n t y i r r a c j o n a l n e o b f i t o w a ł zwłaszcza p i e r w s z y dzania stad (przechodzenie stosowania celach dzień p r z e z o s t r z e s i e k i e r y , żelazny łańcuch i t p . , k t ó r y c h strzeganie miało n a celu zarówno odstraszenie demonów, j a k i z a p e w n i e n i e pro­ wypę­ prze­ inwen- �547 RECENZJE t a r z o w i z d r o w i a , a t a k ż e płodności. P o w r ó t s t a d z l e t n i c h p a s t w i s k w d n i u Św. D e m e t r i u s z a l u b n a św. M i c h a ł a o b y w a ł się bez p r a k t y k m a g i c z n y c h . Autor przytacza bogaty materiał gwarowy dotyczący nazw zwierząt płci i w i e k u , i m i o n i p r z e z w i s k , z a w o ł a ń i odpędzań i t p . P o d a j e b a r d z o przebieg i wypasania pojenie pełny zestaw czynia stad n a różnych zwierząt, z n a k o w a n i e , terenach leczenie, p a s t e r s k i c h akcesoriów, wypasowych, opisuje dokarmianie k a s t r o w a n i e i reprodukcję. D a j e j a k dzwonki, laski, kije, i t p . , łącznie z n a z e w n i c t w e m według szczegółowo i spełnianą funkcją, również batogi, torby, n a ­ materiałem i sposobem wykonania. Produktom hodowli ranów wskazuje poświęcono rozdział n a t o , że g ł ó w n y m celem V I . Ogromna gospodarki ilość hodowanych ba­ pastersko-hodowlanej było mięso i w e ł n a . W l a t a c h p o p r z e d z a j ą c y c h I w o j n ę ś w i a t o w ą n a d r z e k a m i i p o t o k a m i k o n s t r u o w a n o specjalne kąpieliska, w k t ó r y c h odpłatnie, m y t o o w c e p r z e d strzyże­ n i e m , spędzane n i e r a z z d a l e k i c h o k o l i c . M n i e j s i h o d o w c y s a m i s t r z y g l i s w o j e w w i e l k i c h posiadłościach z a j m o w a l i się t y m n a j e m n i p r a c o w n i c y . I s t n i e l i dworscy specjaliści rozcinania od w y p r a w i a n i a skór, k t ó r e t r z e b a j e j n a b r z u c h u , za p o m o c ą p o w i e t r z a a mięso. B a r a n i n ę s p o ż y w a n o p r z y r z ą d z a n ą n a r ó ż n e Ludność Wielkiej i vice palocka wykazywała dużą w z owcy pomiędzy handlową. bez skórę Zakupywane przygranicznych wsiach zwierzęta k u p o w a n e na Słowacji o d p r z e d a w a n o versa, ściągać sposoby. aktywność N i z i n i e bydło i owce sprzedawano było wdmuchiwanego owce, również na słowackich w k r a j u l u b włączano do własnej h o d o w l i . W chłopskim mlecznej. wypasane W pasterstwie Owce dojono razem z nie przywiązywano matkami ssały je, dworskiej hodowli 6-tygodniowe dwa do trzech razy z pastwiska mleko zajmowała wielkiej nieregularnie, i to zwykle dziennie. W co wpływało na jagnięta o d s t a w i a n o wielkiej wagi do gospodarki r a z n a dzień. Z r e s z t ą rodzinie mierny jagnięta rezultat udoju. od matek, a owce dojono codziennie (w d r e w n i a n y m n a c z y n i u na plecach), kto inny którego się n a j s t a r s z a k o b i e t a . B i e d n i chłopi, m a j ą c y s w o j e przynosił przetwórstwem owce w e wspólnych s t a d a c h , o t r z y m y w a l i m l e k o w ilości p r o p o r c j o n a l n e j d o p o s i a d a n y c h o w i e c , według u s t a l o n e j kolejności. Z a r ó w n o p a s t e r z e d w o r s c y , p a s t e r z e n a j m o w a n i p r z e z b o g a t y c h chłopów, powierzali w jak niektórych Żętyca i swoim przez dworach bywała biedotę żonom, k t ó r e istniały do wspólnego zajmowały specjalne n i e k i e d y spożywana stada, przetwórstwo się n i m w e pomieszczenia przez pasterzy, własnej przeznaczone przeważnie mleczne kuchni. Jedynie na t e n cel. jednak pojono t r z o d ę chlewną. S e r o w c z y najchętniej j a d a n o ś w i e ż y l u b w p o s t a c i b r y n d z y . nią Rzadko k i e d y r o b i o n o sery t w a r d e , wędzone. Dodatkową korzyść gruntu. Zwykle z hodowanych na noc stawiano koszar owiec otrzymywano na ugorze przez koszarowanie l u b ściernisku i pozostawiano w n i m owce, których nawóz użyźniał ziemię. W V I I rozdziale autor zajmuje się pochodzeniem społecznym i narodowym p a s t e r z y , i c h m i e j s c e m w społeczności w i e j s k i e j , odrębnością f o l k l o r u , s t r o j u , czości a r t y s t y c z n e j i p o ż y w i e n i a Zarówno wskazują wacka, dane historyczne, j a k i samo na węgierskie która emigrowała pochodzenie z Gemeru, brzmienie znakomitej miejscową a urządzenia Karpat. pasterstwo o sposoby i nazwisk pasterzy i c h większości. n i e zasymilowała n a d a l s w o j e g o języka i wzbogacając lokalne twór­ pasterskiego. się całkowicie, terminologię o n a z w y właściwe palockich Mniejszość pasterstwu sło­ używając słowiańskie, północnych �548 RECENZJE U oraz wschodnich Paloców znajomość t e r m i n o l o g i a dotycząca o b u zajęć siadającym z i e m i ę i z a j m u j ą c y m wielkiej pasterstwa inna i korzyści jest w płynących społeczeństwie się g ł ó w n i e r o l n i c t w e m , i n n a u p a s t e r z y , własności c z y w s p ó l n o t o m r o d z i n n y m albo ficzny pasterzy sposób ze społeczności życia, ubiór, wiejskiej, zwyczaje, to małżeństwo wierzenia, a nadto już się autor zastrzegł n a początku pomiędzy p a s t e r s t w e m badanego — zasadnicze wyodrębnia­ endogamiczne, poczucie p r z e j a w i a n e w pieśniach i tańcach, w y r a ż a n e w b o g a t e j t w ó r c z o ś c i Jak hodowli służących wiejskim, tak, jak są różnice dzielące w y m i e n i o n e w a r s t w y społeczne. G ł ó w n y m i c e c h a m i jącymi z chłopskim, p o ­ specy­ niezależności, plastycznej. przeprowadzenie pełnej analogii o b s z a r u a sąsiednimi t e r e n a m i w ę g i e r s k i m i i o b ­ c y m i j e s t b a r d z o t r u d n e , jeśli brać p o d u w a g ę w s z y s t k i e a s p e k t y b a d a n i a t e j g a ł ę z i gospodarki. I t a k n p . jeśli i d z i e o s y s t e m p a s t e r s t w a r o d o w e g o w ł a ś c i w e g o w i e l k i e j n i e , s p o t y k a się j e t y l k o n a s ł o w a c k i e j D e t y e poza zaś w o r g a n i z a c j i w y p a s u z e s p o ł o w e g o w i d o c z n e k r a j e m Paloców. rodzi­ Podobieństwa są r ó w n i e ż w p a s t e r s t w i e słowac­ k i m , a n a d t o p o l s k i m i rumuńskim. N a o m a w i a n y m t e r e n i e g ł ó w n e k o r z y ś c i p ł y n ą c e z o w c z a r s t w a , t o mięso, w e ł n a i przychówek, gierskiej wieku, co o d p o w i a d a kierunkowi hodowli (puszta). Także n a z e w n i c t w o cech zewnętrznych jest owiec na Wielkiej Nizinie Wę­ dotyczące h o d o w a n y c h z w i e r z ą t w e d ł u g płci, identyczne, jak w pasterstwie nizinnym. Bliskie z w i ą z k i łączą g ó r s k i e — p a l o c k i e , z n i z i n n y m b u d o w n i c t w e m p a s t e r s k i m . T a k n p . w palockim owczarstwie i pomieszczenia wypasający w i sery t a k i e same, j a k n a puszcie. Pasterze dworscy, s t a d a z d a l e k a o d f o l w a r k u mieszkają, p o d o b n i e j a k p a s t e r z e z puszty, jednodworczych mieszkają d w o r s k i m s p o t y k a się s t a j n i e i s z o p y , s c h r o n y d l a p a s t e r z y na mleczywo razem osiedlach, zwanych z rodzinami, przy Bacowie, tanya. czym przeważnie żona z a j m u j e ludzie żonaci, się p r z e t w ó r s t w e m mlecz­ n y m , a s y n o w i e p o m a g a j ą w w y p a s i e . J e d y n i e j u h a s i , z w a n i b o j t a r o k , są bezżenni, w c z y m upodobniają się m . i n . d o j u h a s ó w p o l s k i c h . Słowaccy pasterze w n i e ś l i d o p a s t e r s t w a w i e l e n o w y c h e l e m e n t ó w , które przy­ j ę ł y się w r a z z n a z w ą i funkcją. W y m i e n i ć t u m o ż n a jedną z d o d a t k o w y c h k o r z y ś c i płynących z h o d o w l i owiec, a mianowicie koszarowanie stosowane w w zresztą głównie wielkiej rodzinie gospodarce dworskiej, i i n d y w i d u a l n e j gospodarce (także s t a w i a n i e a sporadycznie bogatych pod wpływem drewnianych o nazwach słowackich pasterzy. Wprowadzili słowiańskich i w o ł o s k i c h o r a z j u ż k o s a r , k o m o r n i k a k o i , kolyiba, szallds, geletd, dezsd, hodowli chłopów. R ó w n i e ż t w ó r s t w o m l e c z n e , t r a k t o w a n e u P a l o c ó w m a r g i n a l n i e , r o z w i n ę ł o się w dworskiej koszara), w oni prze­ gospodarce szereg naczyń urządzeń, j a k w y m i e n i o n y putyina, gomolya, zsengice i szereg i n n y c h . Zestawiwszy specyficzną wszystkie postaci, zachowała się w pasterstwa rodowego Paladi-Kovacs wielkiej przesłanek rysunków d o w n i o s k u , że rodzinie, a jest r e l i k t e m dawnego szczątkowej węgierskiego (plemiennego). materiał t e r e n o w y i pomiarów przeprowadzał i a r c h i w a l n y , przejrzał impo­ 200 p o z y c j i , l i t e r a t u r ę p r z e d m i o t u , sporządził s z e r e g z e ­ s t a t y s t y c z n y c h , dysponował fotografii, i różnice a u t o r d o c h o d z i u P a l o c ó w j e s t t a , która, co p r a w d a w zebrał b o g a t y nującą, b o przekraczającą stawień podobieństwa formą p a s t e r s t w a staranną dobrym materiałem ilustracyjnym w architektonicznych. Na i poprawną analizę g ó l n y c h z j a w i s k . N i e czuł się j e d n a k ż e d o s t a t e c z n i e podstawie i interpretację przygotowany postaci posiadanych poszcze­ do w y s n u w a n i a o s t a t e c z n y c h w n i o s k ó w — a taką r o z w a g ę się c h w a l i — bez p r z e p r o w a d z e n i a d z i e j w n i k l i w y c h i w s z e c h s t r o n n y c h studiów. * bar­ �549 RECENZJE Z e w z g l ę d u n a duże z a i n t e r e s o w a n i e p o l s k i c h etnografów problematyką ską, i t o szczególnie w K a r p a t a c h , s t u d i u m P a l a d i - K o v a c s a kraju Paloców, leżącego ukazało w którymś piękny, dla polskich w łuku z bardziej Karpat, znanych czytelników jest byłoby cennym języków. Język raczej f r a n c u s k i e n i e z a d o w o l i i c h w pełni. W y d a j e datność o m a w i a n e j spotkałoby paster­ poświęcone p a s t e r s t w u nabytkiem, gdyby węgierski, niedostępny. choć Obszerne się bardzo streszczenie się, że ze w z g l ę d u n a w a r t o ś ć i p r z y ­ p r a c y n a l e ż a ł o b y ją p r z e d r u k o w a ć w „ A c t a E t h n o g r a p h i c a " , co się z u z n a n i e m i w d z i ę c z n o ś c i ą zainteresowanych obcych czytelników. Zrena REVISTA DE ETNOGRAFIE Nizińska S I F O L C L O R , B u c u r e s t i , t . 9: 1964 n r 2, 3, t . 1 0 : 1965 n r 1—6 „ R e v i s t a de E t n o g r a f i e s i F o l c l o r " , o r g a n I n s t y t u t u E t n o g r a f i i i F o l k l o r u A k a ­ d e m i i R L R ( I n s t i t u t u l de E t n o g r a f i e s i F o l c l o r A c a d e m i e i R P R ) , w y c h o d z i o d 1964 r . j a k o d a l s z y ciąg c z a s o p i s m a „ R e v i s t a de F o l c l o r " . J e s t t o d w u m i e s i ę c z n i k posiadający następujący układ treści: „ S t u d i i " ( „ S t u d i a " ) , „ M a t e r i a l e " ( „ M a t e r i a ł y " ) , i „ N o t e si r e c e n z i i " („Komunikaty i recenzje"). A r t y k u ł y zamieszczane w „Studiach" posiadają s t r e s z c z e n i a w j ę z y k u a n g i e l s k i m . P r o b l e m a t y k a „ R e v i s t y de E t n o g r a f i i c i F o l c l o r " d o t y c z y nych, f o l k l o r u literackiego, muzycznego blematyce etnograficznej A . F o c h i , Dimitrie i folklorysta) . W ] styczne zawarte zamieszczonych Cantemir w etnograf w pracach C a n t e m i r a . Materiały następujące: I I (Dymitr materiały etnograficz­ D o opracowań o p r o ­ „ S t u d i a c h " należą ęi folclorist, artykule t y m autor omawia mołdawskich oraz zwyczajów zagadnień i choreograficznego. Cantemir etnograficzne etnograficzne etnograf i folklory­ dotyczą zwyczajów t u r e c k i c h , a r a b s k i c h , p e r s k i c h i t a t a r s k i c h . Materiały odnoszące się d o z w y c z a j ó w m o ł d a w s k i c h a u t o r d z i e l i n a c z t e r y g r u p y : 1. z w i ą z a n e z ż y c i e m c z ł o w i e k a , 2. Z w y c z a j e tyki magiczne i przesądy, 4. Z w y c z a j e Zwyczaje z w i ą z a n e z r o k i e m o b r z ę d o w y m , 3. P r a k ­ społeczne. Najbogatsze z nich, związane z ż y c i e m c z ł o w i e k a , zwłaszcza z w y c z a j e w e s e l n e i p o g r z e b o w e , zostały p r z e z a u t o r a artykułu dokładnie omówione. O d d z i e l n y rozdział poświęcony został m i t o l o g i i r u ­ m u ń s k i e j , z a w a r t e j w p r a c a c h C a n t e m i r a i próbach w i ą z a n i a j e j p r z e z n i e g o z m i ­ tologią grecko-rzymską. W przez oraz Cantemira dążenie latach swej zakończeniu a u t o r s t w i e r d z a , że m a t e r i a ł y cechuje wielka do stworzenia skrupulatność obserwacji s y s t e m u . Dzięki t y m z a l e t o m i zgromadzone precyzyjność opisu n i e straciły o n e p o 250 w a r t o ś c i a C a n t e m i r m o ż e być u w a ż a n y za o j c a e t n o g r a f i i i f o l k l o r y ­ s t y k i rumuńskiej, a n a w e t o r i e n t a l n e j . I. w Vladutiu, pasterstwie Nofiunea „mocan" de rumuńskim) . Autor 2 i językowe r o z p a t r u j e znaczenie pasterzy mocan. wędrownych jako na dwie swej ín i rozpowszechnienie romlnesc (Nazwa terenowe, „mocan" archiwalne t e r m i n ó w służących za najwięcej zarówno zalicza na terenach tych, stałych g r a n i c a m i stałych 1 2 osiedli, a na i c h terenie T . 9: 1964, s. 119—142. T . 9: 1964, s. 143—157. słowu pasterzy którzy używają terminu siedzib, j a k na terenach s w o i c h w ę d r ó w e k , d o d r u g i e j zaś t y c h , k t ó r z y określają się t e r m i n e m mocan poza nazwy u w a g i poświęcając w j a k i m jest ono używane, d z i e l i autor grupy. Do pierwszej nazwy, pástoritul o p a r c i u o materiały transhumanti), Ze względu n a znaczenie, wędrownych mocan (pastoril w używają nazwy tylko odpowiadającej �550 RECENZJE swej etnicznej przynależności. j a k i m s ł o w o mocan stępowania Z W dalszej części p o d l e g a ł o i s t w i e r d z a , że w miało ono znaczenie etniczne, artykułu etnograficzne, i n n y c h n a z w , służących n a określenie p a s t e r z y , cioban, i sibian, pacurar uwzględniając autor omawia zmiany, zależności o d o k r e s u i t e r e n u w y ­ z a w o d o w e l u b społeczne. autor omawia słowa: ungurean, i c h ewolucję i rozprzestrzenienie. Artykuł uzupełniają d w i e m a p k i p r z e d s t a w i a j ą c e w y s t ę p o w a n i e o m a w i a n y c h t e r m i n ó w m a p k a w ę d r ó w e k p a s t e r s k i c h z z a z n a c z e n i e m i c h s z l a k ó w w czasach oraz dawniejszych i w X X w. R. V u l c f i n e s c u , Figurarea nie ręki w rumuńskiej archeologicznych wśród Na się m o t y w ó w nich in ornamentica populara, Praca ludowej) . 3 romind opiera dominującą wstępie autor omawia przyczyny, antropomorficznych i stwierdza, rolę. T a k i e znaczenie w jakie ornamentyce ręka zajmuje ręka, w społeczeństwach pojawia pierwotnych z n e o l i t u , ręka się d w u k i e r u n k o w o ś ć rolnika w miał charakter (ręka okresie k l a s i e panującej sposób a b s t r a k c y j n y j a k o r ę k a „ b o g a " , w ręka łowcy, niewolnictwa p r z e d s t a w i a n i u tego m o t y w u , związana n i e m a n t a g o n i s t y c z n y c h k l a s społecznych. W wiąże ornament wystę­ magiczny z o k r e s u brązu). W zda­ narzędzie, będące c z u c i a , c h w y t a n i a , a t a k u i o b r o n y . Sposób u j m o w a n i a m o t y w u r ę k i hodowcy jest w ręki zdobyła a u t o r z panującym w d a n y m okresie światopoglądem. N a j s t a r s z y pujący materiałach spowodowały że m o t y w n i e m a u t o r a , dzięki t e m u , że w y k s z t a ł c i ł a się j a k o w s z e c h s t r o n n e organem (Występowa­ się n a i e t n o g r a f i c z n y c h , pochodzących z t e r e n u R u m u n i i oraz z o b s z a r u karpacko-bałkańskiego. pojawienie miinii ornamentyce z istnie­ przedstawiana klasie niewolników przedstawia się j ą w sposób k o n k r e t n y , r e a l i s t y c z n y . U j m o w a n i e m o t y w u r ę k i w sposób a b s t r a k ­ c y j n y i r e a l i s t y c z n y r o z w i j a się n a d a l w s z t u c e f e u d a l n e j i mieszczańskiej p o d r ó ż ­ nymi postaciami, dopiero w o j u i występuje w sztuce socjalistycznej zanika o n w niej wyłącznie j a k o m o t y w dwukierunkowość oparty na wzorach roz­ realistycz­ n y c h . Po t y c h t e o r e t y c z n y c h rozważaniach a u t o r przechodzi do omówienia m a t e r i a ­ łu archeologicznego pierwszej rolnictwo), trzeciej z terenu Rumunii. Dzieli go o n n a 3 części, zaliczając o r n a m e n t ręki występujący w powiązaniu z zajęciem ( p o l o w a n i e , do drugiej ornament ręki w getycko-dackim o r n a m e n t ręki j a k o g e t y c k o - r z y m s k i do hodowla, kulcie rolniczym, a symbol medycyny. do Załączając szereg i l u s t r a c j i p r z e d s t a w i a j ą c y c h o m a w i a n y o r n a m e n t a u t o r w y s u w a następujące wnios­ k i : 1) w o b e c w y s t ę p o w a n i a o r n a m e n t u r ę k i n a t e r e n i e R u m u n i i o d c z a s ó w n a l e ż y przyjąć, że j e s t t o m o t y w m i e j s c o w y , najdawniejszych a n i e i m p o r t o w a n y ; 2) o r n a ­ m e n t t e n p o s i a d a c e c h y w s p ó l n e d l a całego o b s z a r u k a r p a c k o - b a ł k a ń s k i e g o ; 3) p r z e ­ szedł e w o l u c j ę o d spełniania r o l i m a g i c z n e j do r o l i a r t y s t y c z n e j . Następny a u t o r poświęca omówieniu o r n a m e n t u ręki w rumuńskiej m a t e r i a ł f o l k l o r y s t y c z n y dotyczący ręki, u w z g l ę d n i a j ą c m e d y c y n ę l u d o w ą , prawne itp., a względem autor następnie dzieli z n a r z ę d z i e m , 2) r ę k a symbol narzędzia. W przechodzi ornament ręki przedstawiona ostatniej do analizy artystycznej na 3 grupy: jako części p r a c y 1) ręka n e g o ujęcia o r n a m e n t u r ę k i i t e c h n i k a w y k o n a n i a . W i s t n i e n i e k o r e l a c j i między materiałem a r c h e o l o g i c z n y m motywu. Pod t y m P. autochtonizmu H . S t a h l , Din (Historyczny przegląd narodu historicul badań T . 9: 1964, s. 213—256. • T . 9: 1964, s. 275—290. 3 rumuńskiego cercetdrilor rumuńskiego de na jako zostały s p o s o b y artystycz­ zakończeniu a u t o r stwierdza i etnograficznym, uważając zajmowanym architecturd budownictwa razem przedstawiona t o za d o w ó d ciągłości t e g o m o t y w u o d n e o l i t u , a t y m s a m y m za n a u k o w ą mentację on zwyczaje przedstawiona narzędzie, 3) ręka omówione rozdział etnografii. Analizuje obecnie populara ludowego)«. doku­ terenie. romaneascd Artykuł po- �551 RECENZJE święcony jest p r a c o m dotyczącym rumuńskiego b u d o w n i c t w a ludowego, p u b l i k o w a ­ n y m w d r u g i e j p o ł o w i e X I X w . i n a początku X X w . p r z e z l e k a r z y , g e o g r a f ó w , a r ­ chitektów, etnografów, w tych pracach i historyków stwierdza, że i socjologów. A u t o r o m a w i a posiadają one szereg w y k a z u j ą duże b r a k i p o d w z g l ę d e m ujęcia h i s t o r y c z n e g o H . H . Stahl, C o m e n t a r i i etnografice mentarz do zagadnienia polegający s. A u t o r Pluguęorului na r e c y t o w a n i u przez pe tema dzieci omawia zawarte i n f o r m a c j i , ale i naukowej dokumentacji. Plugusorului i młodzież materiały ciekawych (Etnograficzny zwyczaj zwany wigilię Nowego w Ko­ Plugoęorul, Roku po- winszowań, mających wpłynąć pomyślnie n a urodzaje. Analizując wygłaszane w i e r - ' sze w y k a z u j e , że z a w i e r a j ą o n e o p i s w s z y s t k i c h czynności z w i ą z a n y c h z r o l n i c t w e m , począwszy od orki, i stanowią cenne źródło informacji, dotyczących rolnictwa w ubiegłych w i e k a c h . R. Vulcànescu, Toponimie wia nazewnictwo profesionalâ pasterskie zachodniej z osiadłego życia p a s t e r s k i e g o zawodowe) . (Nazewnictwo Autor 6 Oltenii i wykazuje, że n a z w y z w i ą z a n e g o z r o l n i c t w e m są n a t y m t e r e n i e częstsze i s t a r s z e niż n a z w y n a w i ą z u j ą c e d o p a s t e r s t w a z w i ą z a n e g o z w ę d r ó w k a m i tul (pâstori- transhumant). I . R. M i r c e a , Zâvoare klasyfikuje w oma- pochodzące drewniane ęi broaste de lemn z a m k i , występujące zależności o d t e g o , c z y p r z e d s t a w i a j ą i zamki drewniane) . A u t o r (Zasuwy w 7 Rumunii, formę dzieląc je n a k i l k a prostszą czy b a r d z i e j grup złożoną (za­ s u w y ze sprężyną, z a s u w y p o r u s z a n e ręką i z a s u w y z k l u c z a m i , k t ó r e z k o l e i d z i e l i n a k i l k a g r u p w zależności o d s p o s o b u u m i e s z c z e n i a zamków i wiązała koniecznością się zdaniem zabezpieczenia autora G. Moraru-Popa, antice (Dane nych.) . A u t o r k a 8 w starożytności archeologicznych, Date etnografice bogactw. referitoare życiu Artykuł gospodarczym zawiera wydobywanie i la prelucrarea 10 r y c i n , metalelor o b r ó b k i m e t a l i w źródłach dotyczące n a t e r y t o r i u m dzisiejszej n a źródłach klucza). Ewolucja d r e w n i a n y c h zmianami w zamków. etnograficzne omawia ze gromadzonych przedstawiających różne rodzaje izvoare ściśle obróbkę złota, s r e b r a , Rumunii. p i s a n y c h oraz Opierając na materiale miedzi się n a în starożyt­ i żelaza materiałach etnograficznym wyka­ z u j e ciągłość t y c h p r o c e s ó w n a t e r e n i e R u m u n i i o d czasów starożytnych. P r a c a za­ w i e r a 8 i l u s t r a c j i i 4 p l a n s z e p r z e d s t a w i a j ą c e narzędzia p r a c y , p r z e k r o j e p i e c ó w d o w y t a p i a n i a żelaza o r a z p r a c ę w k o p a l n i a c h w r ó ż n y c h o k r e s a c h . P. H . S t a h l , A s e z a r e a c a s e l o r (Rozmieszczenie budynków w Mołdawii) . çi acareturilor mieszkalnych i pe valea gospodarczych Bistritei w moldovenesti dolinie Bystrzycy N a w s t ę p i e a u t o r o m a w i a l i t e r a t u r ę dotyczącą o s a d n i c t w a w 9 Rumunii i w y k a z u j e , że z a w i e r a o n a t y l k o t w i e r d z e n i a o c h a r a k t e r z e o g ó l n y m . W ł a s n ą p r a c ę o p i e r a a u t o r n a m a t e r i a l e s t a t y s t y c z n y m d o t y c z ą c y m 328 g o s p o d a r s t w . w nich budownictwo mieszkalne i stajnię (grajdul). (focaria) procentowych oraz zabudowania Opracowane d a n y c h : 1) w y s t ę p o w a n i e układ b u d y n k ó w gospodarczych w Uwzględnia g o s p o d a r c z e , t j . kuchnię letnią zostały następujące z a g a d n i e n i a z p o d a n i e m budynków gospodarczych s t o s u n k u do b u d y n k u w zagrodzie, mieszkalnego, 3) 2) usytu­ o w a n i e b u d y n k ó w w s t o s u n k u d o słońca, 4) u s y t u o w a n i e b u d y n k ó w w s t o s u n k u d o d r o g i , 5) u s y t u o w a n i e b u d y n k ó w m i e s z k a l n y c h w s t o s u n k u d o d r o g i z u w z g l ę d n i e ­ n i e m i c h u s y t u o w a n i a w s t o s u n k u d o słońca, 6) odległość b u d y n k ó w 5 6 7 8 9 T. T. T. T. T. 10: 10: 10: 10: 10: 1965, s. 151—159. 1965, s. 251—267. 1965, s. 3 4 7 — 3 6 1 . 1965, s. 453—475. 1965, s. 5 9 4 — 6 1 1 . mieszkalnych �552 RECENZJE od d r o g i . A u t o r r o z p a t r u j e powyższe zagadnienia z uwzględnieniem okresu wystę­ p o w a n i a ( d o 1890 r . i o d 1891 r.) i uzupełnia d a n e m o t y w a m i p o d a n y m i p r z e z u ż y t ­ kowników. W wyniku zgromadzonych materiałów zarysowują się zaszły w u s y t u o w a n i u b u d y n k ó w m i e s z k a l n y c h i g o s p o d a r c z y c h zmiany w dolinie jakie Bystrzy­ c y ; najważniejsze z n i c h t o z m i a n y w położeniu i c h w s t o s u n k u d o słońca i w sunku Przesunięcie w do drogi. punktu ciężkości na korzystne usytuowanie s t o s u n k u d o d r o g i w i ą ż e a u t o r ze z m i a n a m i , j a k i e zaszły n a w s i w gospodarczej, co p o t w i e r d z a j ą różnice w y s t ę p u j ą c e dziedzinie pod t y m względem obecnie w s i a c h położonych n a d g ł ó w n y m i s z l a k a m i k o m u n i k a c y j n y m i i n a d d r o g a m i nymi. Artykuł nych zawiera tabele przedstawiające zagadnień, s c h e m a t y c z n e kacyjnym i przy drodze rysunki bocznej oraz sto­ domu procentowe dane dla opracowywa­ zabudowań p r z y głównym fotografie zagród: d a w n e j dwóch we bocz­ szlaku k o m u n i ­ i współ­ czesnej. R. V u l c a n e s c u , we) 10 . Autor grzebowych „Gogiu", omawia oraz un spectacol pojawienie opisuje się i analizuje funerar („Gogiu", elementów materiały widowisko teatralnych w pogrzebo­ ceremoniach dotyczące c z u w a n i a przy znajdujące się w p u b l i k a c j a c h rumuńskich. P o d o k ł a d n y m o p i s i e w i d o w i s k a zamieszczona jest analiza z a w a r t e g o w n i m materiału p o d kątem f o l k l o r y s t y k i i teatralności. W nie t y l k o elementy zakończeniu a u t o r s t w i e r d z a , starych zwyczajów „Gogiu" językoznawstwa, że w i d o w i s k o rumuńskich, a l e w y k a z u j e po­ zmarłym, zawiera również związki z obrzędowością pogrzebową i n n y c h ludów e u r o p e j s k i c h . W d z i a l e „ M a t e r i a ł y " z a m i e s z c z o n e są następujące a r t y k u ł y : R. O. M a i e r , z&rile de cdlive la aromini din Albania (Osiedla „calive" A u t o r o p i s u j e szałas p a s t e r s k i A r u m u n ó w w A l b a n i i z w a n y cdlive, i urządzenie w n ę t r z a i s t w i e r d z a , (coliba) istnieje A r u m u n ó w i colibá cdlive A . V i c o l , Un Muscel) . pasterzy constructor Artykuł 12 że m i ę d z y artykule fotografie rumuńskich przedstawiają krótki de finiere życiorys (Konstruktor wiejskiego fujarek z aspekt pasterstwa tychczasowej stwo etnografice w pld. ale pastoritului in Moldava z terenami 13 górskimi, terenach nizinnych. Tematem de sud pomijając prawie uwagę głównie n a paster­ całkowicie a r t y k u ł u są w ł a ś n i e p a s t e r z e dami a n a l i z u j e j e j części s k ł a d o w e i w y k a z u j e pasterzy wędrownych przez te tereny. Artykuł (pastoritul 4 fotografie populare de obtinere na sta­ z a g r o d ę pasterską p o d o b i e ń s t w a m i ę d z y nią i z a g r o ­ których transhumanfi), zawiera pasterstwo z t a k i c h terenów, n o w i ą c y nieliczną g r u p ę w ś r ó d ludności r o l n i c z e j . A u t o r o m a w i a (tirla), (Etnogra­ A u t o r z a z n a c z a n a w s t ę p i e , że w d o ­ Mołdawii) . l i t e r a t u r z e dotyczącej p a s t e r s t w a z w r a c a n o związane oraz narzędzia pracy. I . V l a d u ^ i u , Aspecte ficzny regionu konstruktora fujarek opis s p o s o b u i c h w y r a b i a n i a , i l u s t r o w a n y f o t o g r a f i a m i , p r z e d s t a w i a j ą c y m i i poszczególne e t a p y . rumuńskich. muscelean zawiera n j e g o konstrukcję; n i m i szałasem p a s t e r z y ścisły z w i ą z e k . Z a m i e s z c z o n e w Aęe- w Albanii) u Arumunów szlaki przedstawiające przechodziły zagrody pasterskie z płd. M o ł d a w i i . R. O. M a i e r , Procedee wy sposób otrzymywania biania oraz wapna, drogi w a p n a w regionie jego w y d o b y w a n i e , transportu. Artykuł 14 wypalanie, zawiera 1 1 1 2 13 1 4 T. T. T. T. T. 10: 1965, s. 613—624. 9: 1964, s. 183—189. 9: 1964, s. 293—307. 10: 1965, s. 81—88. 10: 1965, s. 1 7 1 — 1 8 1 . in zona Bicazului Autor omawia narzędzia ryciny piece do w y p a l a n i a w a p n a i jego t r a n s p o r t . 1 0 a varului Bicaz) . pracy, przedstawiające sposób (Ludo­ wyra­ organizację pracy narzędzia pracy,, �553 RECENZJE E. w Pavel, Sumanele moldoveneeti mołdawskie) . (Sukmany Autorka 15 a r t y k u l e część l u d o w e g o s t r o j u m o ł d a w s k i e g o , z w a n ą suman omawia (sukmana), mającą szerokie zastosowanie zarówno w s t r o j u męskim, j a k k o b i e c y m . P o d o b n y jest spo­ sób p r z y g o t o w y w a n i a Opis przędzy i t k a n i n y , krój s u k m a n oraz i c h o r n a m e n t y k a . uzupełniają r y s u n k i k r o j u i z d o b i e n i a o r a z f o t o g r a f i e s u k m a n z różnych o k o l i c M o ł ­ dawii. I . Drâgoescu, Un graficzny z 1789 r.) znajdujący się w 16 „chestionar Autor Muzeum w wskazówki metodologiczne, w akumulacyjnym) 17 S i b i u , dotyczący łowie „fintlni eu bazin si frecvenfa (Rozpowszechnienie wieku) . XX go poszczególnych Trzeci opis tablica zawiera i wierzeń. Z a w i e r a (Typ studni s t u d n i , połączonej in cea de-a on ze zbiornikiem ze z b i o r n i k i e m , służą­ i dwie dotyczące g ł ó w n i e wiadomości mapki podają jumdtate tartaków dane dotyczące Midi ilości tartaków z nimi gremplarnie, olejarnie itp. z kongresów, vivant. po­ w Rumunii. zatytułowany „Note si r e c e n z i i " z dziedziny secolului oraz związanych folkloru, krótkie Peuple („Komu­ komunikaty oraz publikowanych w Rumunii. Maria BRANDON-ALB1NI, a w drugiej dotyczące t a r t a k ó w ich typów (młyny, folusze, sprawozdania prac doua występowanie dział o m a w i a n e g o c z a s o p i s m a , MARIA etno­ folklorystycznych. okręgach z uwzględnieniem i recenzje") zawiera recenzje i jogdritului i n n y c h urządzeń p r z e m y s ł o w y c h nikaty przesądów de acumulare" i ilościowe Artykuł 18 Uzupełniająca 1789 (Kwestionariusz ułożony p r z e z M . B r u k e n t h a l a , w o d y deszczowej z r e g i o n u Arges. I . Drâgoescu, Aria XX-lea anul k t ó r e rzucają ś w i a t ł o n a t o , w j a k i sposób p o d c h o d z o n o . Artykuł zawiera c y m do g r o m a d z e n i a w din kwestionariusz t y m czasie d o zagadnień e t n o g r a f i c z n y c h R. O. M a i e r , Tipul al etnografie" omawia et culture Misińska en Italie du Sud, P a r i s 1964, Presses U n i v e r s i t a i r e s de F r a n c e O I t a l i i Południowej od artykułów W a l e r i i Marrené w „Wiśle" 1 nie p u b l i k o ­ w a n o w P o l s c e p r a w i e n i c , a e d y c j e o b c e dotyczące t e g o t e m a t u najczęściej d o n a s n i e docierały. C h o c i a ż b y w i ę c z t e g o t y l k o w z g l ę d u p r a c a głaby wzbudzać z a i n t e r e s o w a n i e . Jednakże w a l o r y głęboko w podłoże p r o b l e m a t y k i znanej miczno-politycznych, stawiają A u t o r k a , z pochodzenia podjęła się t r u d n e g o ją w n a m jedynie rzędzie p o z y c j i Włoszka, przebywająca zadania ukazania M. Brandon-Albini mo­ t e j książki, p o z w a l a j ą c e literatury naukowej. od trzydziestu i wytłumaczenia lat we 2 Midi vivant Francji, charakteru zjawisk łecznych i k u l t u r o w y c h I t a l i i . Opublikowała więc szereg p r a c o S y c y l i i i Królestwie N e a p o l u . sięgnąć pobieżnie z p u b l i k a c j i e k o n o - spo­ dawnym j e s t kolejną, ostatnią z n i c h , lecz p i e r w s z ą do­ stępną p o l s k i e m u c z y t e l n i k o w i . T . 10: 1965, s. 415—422. T . 10: 1965, s. 537—540. T . 10: 1965, s. 641—644. T . 10: 1965, s. 645—649. W . M a r r e n é , Rzeczy ludowe włoskie. Z powodu dzieła Pitrè'go: Usi e costumi, credenze e pregiudizi di Sicilia, „ W i s ł a " , t . 3: 1889, s. 793—844; tenże, Wystawa etnograficzna sycylijska, „ W i s ł a " , t . 7: 1893, s. 4 2 8 — 4 3 9 ; J . P i t r e , P i e ś n i ludu sycylijskiego (streściła W . M a r r e n é ) , „ W i s ł a " , t . 6: 1892, s. 593—614. M . B r a n d o n - A l b i n i , Culture italienne, P a r i s 1950; t e n ż e , Calabre pour l'ethnologie avec traduction en France des poems traditionnels calabrais, P a r i s 1957; t e n ż e , Sicile secrète, P a r i s 1960; t e n ż e , Naples et son univers, P a r i s 1962. 15 1 6 1 7 1 8 1 2 �554 RECENZJE Po I I w o j n i e światowej, w r a z z u p a d k i e m f a s z y z m u i budową n o w e g o państwa w ł o s k i e g o , u j a w n i ł y się o g r o m n e d y s p r o p o r c j e , p r z e d e w s z y s t k i m w r o z w o j u e k o ­ n o m i c z n y m , p o m i ę d z y częścią północną i centralną I t a l i i a P o ł u d n i e m . Z m u s i ł o t o d o rozpoczęcia badań n a d p r z y c z y n a m i t e g o z j a w i s k a . O k a z a ł o się, że s t a n z a c o ­ f a n i a e k o n o m i c z n e g o , n i s k a s t o p a ż y c i o w a ludności, k o n s e r w a t y z m w d z i e d z i n i e k u l ­ t u r y , ż y w a t r a d y c j a m a f i i , n i e z m i e n i ł y się p r a w i e zupełnie o d c z a s ó w badań S o n n i n o i F r a n c h e t t i ' e g o p r o w a d z o n y c h n a t y c h t e r e n a c h w końcu u b i e g ł e g o s t u l e c i a . W i ę c e j : zacofanie t o p o z w a l a porównać Italię Południową z i n n y m i gospodarczo słabo r o z w i n i ę t y m i k r a j a m i A z j i c z y A f r y k i o i g n o r o w a n y c h , b o n i e u j a w n i o n y c h dotąd, siłach społecznych. W i d z ą c tę sytuację a u t o r k a p r ó b u j e p o s t a w i ć s z e r e g p y t a ń , k t ó r e d o t a r ł y b y d o s e d n a p r o b l e m u . D l a c z e g o m o ż l i w a była s t a g n a c j a g o s p o d a r c z a , społeczna i k u l t u r o ­ w a k r a j u posiadającego starą i bogatą t r a d y c j ę k u l t u r o w ą ? D l a c z e g o w o k r e s i e o d z j e d n o c z e n i a W ł o c h d o końca I I w o j n y ś w i a t o w e j n i e zdołały się w y z w o l i ć d y n a ­ m i c z n e siły postępu e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n e g o ? D l a c z e g o n i e zaistniały l u b n i e zostały u m y ś l n i e w y t w o r z o n e w a r u n k i u m o ż l i w i a j ą c e w y j ś c i e z t e g o k i l k u w i e k o wego impasu? Południe — t o k r a i n y A b r u z z a , M o l i z a , K a m p a n i a , A p u l i a , K a l a b r i a , L u k a n i a i w r e s z c i e S y c y l i a . B a d a j ą c z r ó ż n i c o w a n i e p o m i ę d z y Północą, C e n t r u m a P o ł u d n i e m i j e g o p r z y c z y n y n i e n a l e ż y i c h szukać w e l e m e n c i e l u d z k i m , r a s o w y m t y c h t e r e ­ nów, j a k t o czyniło w i e l u badaczy. Rasa jest j e d y n i e w y n i k i e m , n i e przyczyną p r o c e s u h i s t o r i i . P r z y c z y n y z r ó ż n i c o w a n i a muszą w i ę c leżeć w ł a ś n i e w s a m e j h i s ­ torii. I t a l i a Północna i Ś r o d k o w a w ciągu X I I i X I I I w . p r o k l a m o w a ł y r e p u b l i k i , f e u d a l i z m b o w i e m został t a m w c z e ś n i e o b a l o n y i istniały m o ż l i w o ś c i s w o b o d n e g o r o z w o j u burżuazji, która m o g ł a stać się p o d s t a w o w ą klasą społeczną p r ą d ó w h u m a ­ n i z m u i r e n e s a n s u , klasą prężną i t w ó r c z ą , w a l c z ą c ą o swą p o z y c j ę z a r ó w n o w d z i e ­ d z i n i e e k o n o m i k i , p o l i t y k i , j a k n a u k i i s z t u k i . P o u t r a c i e niepodległości w X V i X V I w . postęp w d z i e d z i n i e k u l t u r y n i e został z a h a m o w a n y w ł a ś n i e z t e g o względu. I t a l i a P o ł u d n i o w a p o s i a d a historię zupełnie odmienną. T e r y t o r i u m z a s i e d l o n e początkowo przez przybyszów z A f r y k i , L e w a n t u i G r e c j i po raz p i e r w s z y z u n i ­ f i k o w a ł p o d s w y m p a n o w a n i e m R z y m . N a j a z d y b a r b a r z y ń c ó w i A r a b ó w r o z b i ł y tę pozorną jedność, p o t o b y z j e d n o c z y ł o j e C e s a r s t w o B i z a n t y j s k i e . F e u d a l i z m , p r z e ­ j ę t y o d p a ń s t w północnych, zapuścił m o c n e k o r z e n i e . S i l n a w a r s t w a s z l a c h e c k a , b a r o n o w i e , p o s i a d a l i p r a w i e nieograniczoną władzę i a u t o r y t e t . O d baronów również z a l e ż n e b y ł y m i a s t a Południa. B y ł a t o zależność m u n i c y p a l n a i e k o n o m i c z n a . T y l k o n i e l i c z n e z m i a s t , n p . B a r i c z y T r a n i , w y w a l c z y ł y s o b i e niezależność. B r a k p o l i t y c z ­ nego zaangażowania d r o b n e j s z l a c h t y i kupców skazywały gospodarkę i politykę n a stabilizację, co w p r o c e s i e h i s t o r i i stało się r e g r e s e m . N a t o m i a s t b a r o n o w i e u m a c n i a l i swą w ł a d z ę p o p r z e z zacieśnianie z w i ą z k ó w z k o ś c i o ł e m w k i e r u n k u o g r a n i c z a n i a s w o b ó d p o d d a n y c h p o m i m o r e a k c j i ze s t r o n y króla. W p r a k t y c e w y ­ stąpienia k r ó l a b y ł y a k t a m i p r z e c i w j e d n o s t k o m , a n i e s a m e j i n s t y t u c j i b a r o n a t u . P o s i a d a c z a m i z i e m i b y l i b a r o n o w i e . Z a r z ą d z a l i nią p o p r z e z s w o i c h p e ł n o m o c n i ­ k ó w , gabellotti, t w o r z ą c y c h osobną klasę społeczną, specyficzną d l a układu s t o ­ s u n k ó w Południa, pasożytującą i okradającą z a r ó w n o b a r o n ó w , j a k i c h ł o p ó w . C h ł o p i b y l i j e d y n i e u ż y t k o w n i k a m i z i e m i n a z a s a d z i e zależności pańszczyźnianej l u b dzierżawy. Niepewność j u t r a związana z krótkimi o k r e s a m i n a j m u z i e m i prowadziła do tymczasowości poczynań gospodarczych, p o s z u k i w a n i a możliwości i n n y c h docho­ dów i wreszcie — j a k o n i e u n i k n i o n y w t y m w y p a d k u rezultat — powstania b a n d g r a b i ą c y c h i napadających. �555 RECENZJE Bandytyzm coraz będący — Fuori-bando oznaką c h o r e g o wywłaszczeni silniejszą organizację społeczeństwa chłopi, pasterze rabunkową, wywłaszczeniom chłopów. przed rewoltą chłopów W i coraz się szersze bez poparciem kręgi. pracy ludu. tworzą W okresie o r g a n i z u j ą r e w o l t y , chcąc z a p o b i e c takiej sytuacji przeprowadzony 1861 r . p r z y n o s z ą c y z w y c i ę s t w o d y n a s t i i s a b a u d z k i e j posiadaczy zatacza rzemieślnicy ciesząc w ł o s k i e g o R i s o r g i m e n t a b a n d y fuori-bando częstszym i jej był j e d y n i e w y r a z e m konsekwencjami. Klasa, coraz plebiscyt strachu która mogłaby objąć p r z e w o d n i c t w o w t e j s y t u a c j i , burżuazja, j e s t n a P o ł u d n i u z b y t słaba, l a b i l n a i nierozwinięta, n i e z d o l n a do wypełnienia t e j r o l i . P r z y c z y n również i dopatrywać przemysłu rezerwy w w działalności baronów, m i a s t a c h , gdzie rzemieślnicy i tego zjawiska hamujących kupcy rozwój oddawali w pomiędzy b a r o n a m i i chłopami, k l a s y burżuazji Europy T a k więc w dzajem praktyce kolonii motorem postępu momencie i rewolucji zjednoczenia p r z e m y s ł o w e j , będącej w innych państwa w ł o s k i e g o P o ł u d n i e s t a j e się r o ­ d l a uprzemysłowionych inwestycyjnych, Południa rejonów niewiele zapewniających się z m i e n i a . centralnych i i m rozwój Sprzedaż dysponują szarnicy odpowiednimi powiększają swe przemysłowej. prefektów przy środkami północnych, żywym współudziale ności z o r g a n i z o w a n e j przede wszystkim sadzie nic w rządem Południem i Sytuacja klasztorów, baronowie możliwości przy bandytyzmu i korupcji drobną kleru pomocy i czy camorry burżuazję. nowi i posiadaczy nie gwaranto­ będących p r z e j a w a m i działal­ skupiających neapolitańskiej, Italia bur­ funkcjonariuszy, wykonawczej Zjednoczona ob­ rozwoju się g ł ó w n i e n a k l a s i e f e u d a ł ó w sycylijskiej mafii sposób P o ł u d n i e w r a z Jedynie n i e istnieją p o l i c j i . T a k i układ w ł a d z y wał ostatecznego zwalczenia teraz zarządza i zarządców, opierających przemysłu. dóbr które oszczęd­ szans n a b y c i a z i e m i chłopom, g d y ż c i n i e finansowymi. latyfundia. Nadal Państwo własnego na licytacjach wywłaszczonych przez państwo, n i e daje żuazji swe burżuazyjnych. t e n sposób u z y s k i w a ł y r y n e k z b y t u , tanią siłę roboczą o r a z m o ż l i w o ś c i ności należy rzemiosła d o d y s p o z y c j i b a r o n o m . N i e b y ł o m o ż l i w o ś c i d o p o w s t a n i a k l a s y pośredniej krajach w się przejmuje w ten ze schedą f e u d a l i z m u p o p r z e d n i c h s t u l e c i , n i e robiąc w kierunku zmian t e j części k r a j u jest w układzie gospodarczo-społecznym. n a d a l m a f i a , początkowo zrodzona za­ Faktycznym jako organizacja samosądów, k t ó r e j c e l e m była o b r o n a p r a w ludności p o z a o f i c j a l n y m i i n s t y t u c j a m i państwowymi. ziemskich akty Szybko jednak narzędziem przemocy. Do zmieniła swój do u t r z y m y w a n i a w tej pory c h a r a k t e r , stając uległości np. na S y c y l i i mafia się poddanych sprawuje dla właścicieli poprzez brutalne rzeczywiste rządy. S k u p i a w s w y c h k r ę g a c h całą ludność, n a j e j czele stoją n o t a b l e z a r ó w n o w s i , j a k i miast. strony całą Obowiązujące, uniemożliwia prawie niepisane jakąkolwiek ludność i pozwala prawo walkę Południa z mafią, n a bezkarną „milczenie z drugiej działalność. i honor" wciąga W w z jej układzie jednej szeregi stosunków społecznych P o ł u d n i a przynależność d o m a f i i o c e n i a n a j e s t j a k o c h w a l e b n a . P o k r ó t k i m o m ó w i e n i u s y t u a c j i g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n e j P o ł u d n i a j a s n e się s t a j e , że p r o b l e m z m i a n w t e j części k r a j u b y ł w i e l o a s p e k t o w y i bardzo w i ą z a n i a . P o I I w o j n i e ś w i a t o w e j doszły p o n a d t o e l e m e n t y ne w s k u t k a c h , j a k i e I t a l i i pozostawiły rządy Usiłowano jowe. Niemniej przeprowadzić silne. Nie sprzyja Mussoliniego. r e f o r m ę rolną, w y b u d o w a ć jednak wyraźne ich likwidacji ślady t r u d n y do r o z ­ destruktywne i tragicz­ drogi, mosty, linie d a w n y c h s t o s u n k ó w społecznych są również a d m i n i s t r a c j a znajdująca się w kole­ bardzo rękach n i e z b y t i n t e l i g e n t n e j g r u p y w i e j s k i c h bogaczy. P o k u t u j e również d a w n a mentalność: zapatrzenie dach się n a w z o r y państwowych k l a s wyższych i o d r a z a do b i e d n y c h . Rzadkością w są m ł o d z i inteligentni ludzie o sprecyzowanych, urzę­ postępowych �556 RECENZJE poglądach. Inną siłą, z d e c y d o w a n i e kolwiek reformie. rolnych, Wykorzystując uzależniają wzbogaceni i c h zdobywając o doświadczenia zorganizować elementów wsteczną, są n a d a l b a r o n o w i e , p r z e c i w n i nadmiar długofalową rokujących w siły t e n sposób k l a s y pracującej walką o swoje postąp w roboczej, Związany z historią autorytet. Natomiast p r a w a . Jest t o j e d e n przyszłości: obudzona gospodarczo-społeczną jakiej­ robotników całego świata, potrafią rolnego i jego powiązanie z r u c h e m r o b o t n i c z y m XIX zatrudniając z chłopi, w tej chwili najważniejszych świadomość proletariatu Północy. Południa pojawia sią p r z y końcu w . w l i t e r a t u r z e n o w y k i e r u n e k , k t ó r y z a z w y c z a j określa sią m i a n e m meridionalistów". dających Skupia upust s w y m socjologii. Przeważają pomagającą jednak do obudzenia Południa i n n e dzielnice Do on w swoich szeregach przekonaniom w esejach utwory przede wszystkim z dziedziny literackie. Prąd świadomości mieszkańców „ruchu ludzi pióra, p o l i t y k i , e k o n o m i i czy ten wytwarza atmosferę i zainteresowania problemem Italii. X I X w . właściwie nie mówi się o l i t e r a t u r z e Południa, pomimo tego, właśnie t a m jest k o l e b k a w i e l k i c h i n d y w i d u a l n y c h k o n c e p c j i f i l o z o f i c z n y c h sza z A k w i n u , Giordana B r u n a , Telesia, Campanelli pozostałe części W ł o c h dały E u r o p i e p r z e d e krytyki, analizy, najdywały pomiędzy historii, grunt dopiero dwoma inteligencję polityki. Lecz na Północy podczas wszystkim ludzi nauki, wielkie oryginalne i czy Vaniniego, w myśli rewolucyjne, C e n t r u m , przyszły samotnych o bardzo w a n i a . Jest t o przykład ograniczonych na potwierdzenie które możliwościach h i p o t e z y , że c y w i l i z a c j a gdy szkoły z Południa. k l a s a m i społecznymi, b r a k k l a s y p o ś r e d n i e j , w y t w o r z y ł y jednostek że Toma­ od­ Luka wielką oddziały­ zacofana a ar­ c h a i c z n a , posiadająca w y s o k ą i w i e l k ą kulturę n a s w o i m s p o ł e c z n y m s z c z y c i e , j e s t w stanie wydać t y l k o filozofów się p i e r w s z y i myślicieli . T a k więc dopiero w X I X w . zaczyna 3 r u c h świadomie postępowy związany z określonym k i e r u n k i e m w l i ­ t e r a t u r z e , p o r u s z a j ą c y m palące p r o b l e m y a k t u a l n e j s y t u a c j i P o ł u d n i a . Maria B r a n d o n - A l b i n i , chcąc ukazać problem i dociec stosunków g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n y c h , a n a l i z u j e w s w o j e j listów, traktując W ją j a k o o d b i c i e literaturze zrozumiały jedynie należy wyróżnić p o prześledzeniu historycznych, gospodarczych łeczeństwa a u t o r k a d z i e l i literaturę na d w a n u r t y : różniące się m i ę d z y sobą. P i e r w s z y od Abruzzy Pozwala nurty. do krańców chłopskiego, t o n a śledzenie Podział poprzednio i społecznych. A n a l o g i c z n i e przez więc elitarny i ludowy, uzupełnienia oraz spo­ zasadniczo S y c y l i i wykazują zróżnicowanie, dwoma j a k Rocco Scotellaro, w nurtach obydwu d i a l e k t y n a obszarze są jednak n u r t a m i są p i s a r z e bądź pewnych tylko piszący wątków wariantami i poeci, w i form d l a lepszego wytłumaczenia szeregu zjawisk bądź dialekcie. na t e r y t o r i u m Południa. N i e z b ę d n e d o t e g o c e l u b y ł o r ó w n i e ż o m ó w i e n i e w rze do ten nas z nich — to u t w o r y pisane l i t e r a c k i m językiem u t w o r y pisane dialektem. W p r a w d z i e j e d n e g o języka. Łącznikiem między t y m i pochodzenia dwa omówionych warunków włoskim, d r u g i zawiera istniejących rzeczywistości. południowowłoskiej się s t a j e przyczyn p r a c y literaturę m e r i d i o n a ­ całym charakte­ nawiązujących d o f o l k l o r u , e t n o l o g i i i s o c j o l o g i i , będących często j e d y n y m k l u c z e m d o z r o z u m i e n i a i oceny cenną wsi n i e k t ó r y c h treści i f o r m l i t e r a t u r y . O t r z y m a l i ś m y w t e n sposób partię i miast książki, Południa, zawierającą trybu życia materiały etnograficzne mieszkańców, dotyczące organizacji niezwykle charakteru społecznej, sytuacji P r z y k ł a d e m społeczeństwa o o g r o m n y c h d y s p r o p o r c j a c h k u l t u r y p o s z c z e g ó l ­ n y c h w a r s t w , k t ó r e w y t w o r z y ł o w s p a n i a ł ą f i l o z o f i ę , a jednocześnie p o s i a d a n a j ­ uboższy c h y b a n a ś w i e c i e p r o l e t a r i a t , j e s t I n d i a . 3 �557 RECENZJE k o b i e t y i p o z y c j i mężczyzny w t y m społeczeństwie i w r e s z c i e materiały dotyczące z w y c z a j ó w i świąt. Postawione i n a początku p y t a n i a znajdują tłumaczenie ficznym. j e j materiałem Wyłania się obraz historycznie wytworzony ność i r e z y g n a c j a , Praca Marii spojrzeniem kraju, ludzi n i e szukające wyjścia B r a n d o n - A l b i n i jest poza poprzez i i c h działań oschły esej analizę l i t e r a t u r y społecznym i etnogra­ zdeterminowanych i pogłębiany rozdział między d w o m a n a los m i e s z k a ń c ó w wykraczająca odpowiedzi historycznym, gospodarczym, klasami, przez beznadziej­ z t e g o układu. przede wszystkim Południowej naukowy. Italii, Materiał głęboko w humanistycznym r o z u m i e n i u człowieka zgromadzono pod k ą t e m , t o też p r z e z całą książkę p r z e w i j a się j a s n a m y ś l d o w o d u i o d p o w i e d z i postawione naleźć wstępnie można Południa pytania. Na ogromne jako stronach tej w bogactwo jednego myśli, z dręczących faktów D o d a t k o w ą zaletą książki zasługującą prosty i jasny język, stawiające tę zasadzie n i e w i e l k i e j podkreślających problemów współczesnych — określonym na pracy wagę od­ problemu Włoch. n a podkreślenie j e s t j e j f o r m a l i t e r a c k a , pracę w rzędzie literatury może nie tylko naukowej. Anna Zadrożyńska-Barącz O B J E T S E T M O N D E S , L a r e v u e d u M u s é e de l ' H o m m e , 1961—1963 ,,Objets et M o n d e s " wydawnictwo muzealne — niezmiernie — jest z u j ą c y m się o d r o k u 1961 w interesujące periodykiem Musée czterech zeszytach i n a ogół m a ł o de l ' H o m m e u nas w znane Paryżu, uka­ k w a r t a l n y c h , z których każdy za­ w i e r a 64 s t r o n y t e k s t u w z b o g a c o n e l i c z n y m i f o t o g r a f i a m i i r y c i n a m i . Pismo Mondes" t o spełnia d w o j a k ą r o l ę : z j e d n e j stwarza możliwość zwłaszcza p o z a e u r o p e j s k i e j , pogłębienia s t r o n y poprzez i poszarzenia i t o w szerokim aspekcie swój p r o f i l „Objets et wiadomości z etnografii, antropologiczno-archeologicz- n y m , z d r u g i e j zaś s t r o n y spełnia b a r d z o w a ż n ą r o i ę p o p u l a r y z a c j i e t n o g r a f i i i d z i a ­ łalności n a u k o w e j M u z e u m Człowieka. „Objets et M o n d e s " n i e t y l k o d l a w ą s k i e g o k r ę g u specjalistów, interesujących archeologią, się takimi etnografią dziedzinami czy problematyka etnograficzna 50 p o ś w i ę c o n y c h również wiele jest wiedzy antropologią. o Choć jest więc d l a szerszego ogółu przeznaczone osób człowieku w i stosunku jego kulturze, ogólnym w poszczególnych artykułów informujących k w a r t a l n i k a c h znaleźć o podejmowanych można przez l e k t y w n a u k o w y M u s é e de l ' H o m m e n a j n o w s z y c h b a d a n i a c h a r c h e o l o g i c z n y c h tropologicznych. Wszystkie każdy z nich zdania zawiera z działalności wydawnictw. Poza jak dominuje ( n a 75 a r t y k u ł ó w o p u b l i k o w a n y c h w l a l a c h 1961—1963 etnografii), ciekawych ale również zeszyty kilka posiadają artykułów poszczególnych spisem treści szytu ostatni k w a r t a l n i k zawiera t e n s a m układ treści i stałe podstawowych, działów działy; kronikę m u z e u m , naukowych umieszczonym i recenzje na pierwszej ko­ i an­ sprawo­ najnowszych s t r o n i e każdego ze­ spis treści całego r o c z n i k a o r a z i n d e k s z a w a r t o ś c i r o c z n i k a w e d ł u g d y s c y p l i n , z p o d z i a ł e m n a a n t r o p o l o g i e fizyczną, e t n o g r a f i ę i p r e ­ historię. Pierwszy rzut oka na artykuły nasuwa c z y t e l n i k o w i przypuszczenie, bardzo s i l n i e związana zamieszczone w z muzealnictwem. s z u k a się a r t y k u ł u w p r o w a d z a j ą c e g o pisma i celach, j a k i e przed I tomie „Objets et Mondes" że t e m a t y k a t e g o i następnych t o m ó w Na próżno w i równocześnie będzie zeszycie i n a u g u r a c y j n y m informującego o założeniach sobą s t a w i a r e d a k c j a . N i e można w i ę c z t e g o punktu �558 RECENZJE widzenia stopniu analizować kolejnych realizowane umieszczona numerów pisma, n i e można są p o s t u l a t y r e d a k c j i . T y l k o na odwrocie krótka też ocenić, w i bardzo się zresztą w poszczegól­ n y c h z e s z y t a c h , i n f o r m u j e c z y t e l n i k a o objętości z e s z y t u i j e g o u k ł a d z i e rzeczowym. Rocznik tyka s t r o n y tytułowej, powtarzająca jakim ogólna n o t a t k a 1961, w odróżnieniu o d pozostałych, c e c h u j e muzealna, omawiający którą w zeszycie współczesny pozycji muzealnej inauguracyjnym otwiera ubiór M a j ó w . artykuł A r t y k u ł t e n nawiązuje 1 problema­ H. Lehmanna do a k t u a l n e j eks­ p o d t y m s a m y m t y t u ł e m i uzupełniony j e s t s z c z e g ó ł o w y m k a t a ­ l o g i e m eksponatów u m i e s z c z o n y c h W s z e r o k o pojęta tomie t y m najbardziej na wspomnianej rozbudowany wystawie . 2 j e s t dział i n f o r m u j ą c y o życiu i orga­ n i z a c j i M u s é e de l ' H o m m e ( L a v i e d u M u s é e ) , w k t ó r y m oprócz b a r d z i e j l u b m n i e j szczegółowych sprawozdań z działalności poszczególnych m i e j s c a p o ś w i ę c o n o o m ó w i e n i u znajdujących ryki, Afryki i Oceanii. Ponadto w Muzeum wiele się t a m z b i o r ó w z o b s z a r u A z j i , Ame­ t y m samym działów tomie znajdujemy informacje o działalności z w i ą z a n y c h z M u z e u m t o w a r z y s t w n a u k o w y c h , t a k i c h j a k Société des A f r i c a n i s t e s , Société des A m é r i c a n i s t e s , Société des Océanistes i i n . W pozostałych mniej miejsca, dwóch ustępując tomach problematyka różnego rodzaju muzealna artykułom zajmuje już l u b większym 0 c h a r a k t e r z e p r o b l e m o w y m , z k t ó r y c h większość d o t y c z y zagadnień s z t u k i u róż­ n y c h l u d ó w bądź t o w p o s t a c i r z e ź b y , bądź też w p o s t a c i z d o b n i c t w a k u l t o w y c h , t k a c t w a czy s z t u k i j u b i l e r s k i e j , p r z y artykułów są p r z e d e w s z y s t k i m e k s p o n a t y czym znacznie omówieniom przedmiotów bazą m a t e r i a ł o w ą d l a t y c h muzealne. Niewiele artykułów z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z kulturą społeczną, n a t o m i a s t k u l t u r a m a t e r i a l n a t o w a n a jest W łów) najsłabiej. recenzowanych i azjanistyczna Oceanii, słuszną r o c z n i k a c h przeważa (15 natomiast 1 Ameryki dotyczy reprezen­ na artykułów). omówienie tematyka afrykanistyczna Najmniej zagadnień przeznaczono p o 9 artykułów. omówienie problematyki Z „Objets (bo artyku­ 7) artykułów dotyczy związanych z etnografią Europy t e g o też w z g l ę d u et (27 tylko Mondes" w wydaje się rzeczą układzie tematycznym Paulme prezentujący według w y m i e n i o n y c h kontynentów. Tematykę zbiór w afrykanistyczna przedmiotów zapoczątkowuje magicznych z p o s i a d a n i u M u s é e de l ' H o m m e . 3 Wybrzeża artykuł Kości D. Słoniowej, znajdujących Choć w z a s a d z i e a u t o r k a z a j m u j e łowo j e d n y m t y l k o e k s p o n a t e m pochodzącym z p r o w i n c j i M a n w zachodniej Wybrzeża Kości Słoniowej, równocześnie zostałe e k s p o n a t y , pochodzące w p r a w d z i e jednak stara się grupy wiany przedmiotów przedmiot związanych magiczny z określonymi spotykany jest w zabiegami różnych po­ Zachodniej, ale dające się z a l i c z y ć p o d w z g l ę d e m c e c h f o r m a l n y c h i spełnianej f u n k c j i mej części usystematyzować z i n n y c h rejonów A f r y k i się się s z c z e g ó ­ do t e j sa­ magicznymi. odmianach na Oma­ znacznym o b s z a r z e W y b r z e ż a K o ś c i S ł o n i o w e j , L i b e r i i i G w i n e i p o d n a z w ą gle, ge, gue l u b — bardziej na wschodzie stożkowaty w — pom kształcie blok W e w s z y s t k i c h p r z y p a d k a c h jest t o warna. sporządzony z niewypalonej 60 c m , z m n i e j l u b b a r d z i e j w y r a ź n i e z a z n a c z o n y m i czony w górnej nie ogranicza natu m u z e u m , ale — H. L e h m a n n , 1 do samego przedstawienia na podstawie Exposition zebranych des costumes 2 3 D. P a u l m e , Sur un objet magique artykułu de Côte ok. j e s t t o , że a u t o r k a tego p r z e d m i o t u j a k o materiałów — M o n d e s " (skrót „ O M " ) , 1961, n r 1, s. 3 — 1 6 . H . L e h m a n n , Catalogue des objets exposés, prawie wysokości r y s a m i t w a r z y l u d z k i e j , uwień­ części ozdobą z p t a s i c h piór. Z a l e t ą się j e d y n i e gliny, Maya podaje d'aujourd'hui. „Objets t a m ż e , s. 17—32. d'Ivoir, ekspo­ interesujący t a m ż e , s. 3 3 — 4 0 . et �559 RECENZJE o p i s sporządzania gle i o b o w i ą z k ó w , j a k i e ciążą n a osobie, która chce go wykonać t a k , a b y p r z e d m i o t t e n posiadał pożądaną m o c magiczną. P o n a d t o d o w i a d u j e m y r ó w n i e ż o z a s t o s o w a n i u i z a d a n i u , j a k i e p r z e d m i o t t e n spełnia. Gle pełni n i e j a k o funkcję fetysza. Z jednej l u b pom s t r o n y posiada o n moc destrukcyjnego o d ­ d z i a ł y w a n i a n a c z a r o w n i k ó w p r a k t y k u j ą c y c h czarną m a g i ę , w s k a z u j e o s o b y dzające śmierć, c h o r o b y lub w inny się warna sposób działające szkodliwie sprowa­ n a poszczególne j e d n o s t k i c z y też w i ę k s z e g r u p y społeczne. Z d r u g i e j s t r o n y p r z e z o s o b i s t y k o n t a k t z gle i odpowiednie przepowiadającym białą magię: formuły magiczne właściciel przeszłość, teraźniejszość powodować obfite zbiory, jest równocześnie wróżbitą i przyszłość. M o ż e o n t a k ż e uprawiać gle do zdrowia, szczęśliwy poród i t p . Doskonałe zdjęcia o m a w i a n y c h p r z e d m i o t ó w b a r d z o w y d a t n i e pomyślny powrót uzupełnia­ j ą całość i podnoszą w a l o r y a r t y k u ł u . Do wspomnianego artykułu nawiązuje tematycznie J . Delange przedstawiając p r z e d m i o t k u l t o w y Y o r u b a pochodzący z p r o w i n c j i N a g o w D a h o m e j u . Przedmiot 4 ten, nazywany tologia Oshe Yoruba jednym jest e m b l e m a t e m shango, określa jako z najważniejszych uroczystości k u czci proszą b ó s t w o Shango, króla Yoruba. podczas o łaski i p o m o c . jako przedmiocie shango czwartego bóstw boga piorunów Shango, którego m i ­ Oyo Oshe której i p o d tą nazwą używany shango Shango jest w i e r n i wprowadzając A u t o r k a k o n c e n t r u j e się g ł ó w n i e w się jest czasie w trans n a opisie s z t u k i Y o r u b a ilustrując całość f o t o g r a f i a m i oshe omawianych przedmiotów. Muzeologów zainteresuje z pewnością skiemu Muzeum Narodowemu artykułu tam do szereg Artykuł jednego tylko, najbardziej t y m cenniejszy, k u l t u r y l u d o w e j , przede reprezentacyjnego ogólny pogląd iż z w r a c a muzeum, znajdujemy na stan muzealnictwa uwagę n a organizację nigeryj- problematykę 5 i n f o r m a c j i dających jest artykuł J . M i l l o t a poświęcony w L a g o s . M i m o tytułu z a w ę ż a j ą c e g o w ochrony Nigerii. zabytków w s z y s t k i m s z t u k i , w państwie, które od n i e d a w n a dopiero uzyskało swą niepodległość. N i g e r i a — j a k t w i e r d z i a u t o r — j e s t j e d n y m z p a ń s t w afrykańskich docenia się Świadczy pielęgnującym wartość bardzo silnie tradycje etnograficznych i o t y m l i c z b a dziesięciu c z y n n y c h etnograficznych i archeologicznych, narodowe, archeologicznych z obecnie których w w którym ekspozycji w N i g e r i i większych najważniejsze — muzeów poza Muzeum w L a g o s — t o założone w 1952 r . M u z e u m w Jos p r e z e n t u j ą c e o g ó l n y d o r o b e k archeologicznych od dotyczących zwłaszcza 900 r . p.n.e. d o 200 r . n.e., o r a z Yoruba. Samo muzeum w chronologiczno-rzeczowym lach w y s t a w o w y c h najdawniejszych centrowanie tłumaczyć przedstawione doliny należy faktem, D o ciekawszych 7 w są r z e ź b y I f e poświęcone w roku 1957 e k s p o n u j e rejonów badań na całości w okres sztuce układzie N i g e r i i . Stąd też w od najprymitywniejszych, większości muzeów że ludów oryginalnych w Czadu ; założone w Nok, datowanej sa­ sięgających o k r e s ó w a r c h e o l o g i c z n y c h , p o dzisiejszą r z e ź b ę nowoczesną. S k o n ­ S z t u k a afrykańska z a w i e r a miejsca. Muzeum rzeźbę poszczególnych zainteresowań z najbardziej Lagos okresu kultury pełni muzealnych. sztuka w na uchodzi obiektach obecnie za sztuki jedną Afryce . 6 w ogólnej p r o b l e m a t y c e zaliczyć n a l e ż y opracowany nigeryjskich Nigerii wyniku afrykanistycznej artykuły: J . Delange poszukiwań badawczych najwięcej omawiający H. Lotha sztukę artykuł J . D e l a n g e , Sur un Oshe Shango, „ O M " , 1963, n r 3, s. 205—210. J . M i 11 o t , Le Nigerian Museum de Lagos, „ O M " , 1961, n r 2, s. 3—16. W s p r a w i e działalności m u z e ó w a f r y k a ń s k i c h p a t r z — r e c . J . B u j a k a , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 10: 1966. ' J . D e l a n g e , Les arts de la piain du Tschad, „ O M " , 1962, n r 3, s. 135—148. 4 5 6 �560 RECENZJE poświęcony posążków prehistorycznej kamiennych w C. T r a d i t s , o m a w i a j ą c y u ludów B a m u n w sztuce Afryce mierze literaturą przedmiotu, Guy 8 czy 9 de Beanchene wreszcie Kamerunie n a bezpośrednich której I0 . Wszystkie bibliograficzny artykuł mieszkalnych te artykuły oparte w badaniach terenowych wykaz dotyczący interesujący sztukę z d o b i e n i a f r o n t o w y c h ścian b u d y n k ó w środkowym cydującej saharyjskiej ; Wschodniej , poszerzone dołączony jest de­ są znacznie do każdego z nich. Oddzielne miejsce który w w omawianej „Objets et M o n d e s " dotychczas wydzielony problematyce zajmuje Madagaskar, j e s t z zespołu a f r y k a ń s k i e g o . W y d a j e j e d n a k , że słuszne b ę d z i e z a t r z y m a ć się n a d p r o b l e m a t y k ą t e g o r e g i o n u w średnim sąsiedztwie malgaskich i Y. L a p l z e . drewna, się Lampy I I z tematyki znajdującą afrykanistycznej. w zbiorach te, zwane w k a m i e n i a , żelaza Tak Musée dialekcie de więc już w z m i a n k a na ten temat pochodzi który w 1638 z w r a c a lamp J. Millot wykonane przyciągały kiego roku kolekcję prezentują m e r i n a fanaovan-jiro, lub terakoty. Od dawna podróżników, a pierwsza François C o u c h e ' a , bogatą l'Homme się bezpo­ one o d żeglarza są uwagę normandz- u w a g ę n a różnorodność form i smak artystyczny i c h twórców. fanaovan-jiro Z a r ó w n o f o r m a , j a k i o r n a m e n t y k a t y c h l a m p , n a które zwrócono w a r t y k u l e szczególną artykułu uwagę, wiążą nawiązują bardzo i c h pochodzenie wyraźnie z podróżami do stylu kupców orientalnego. muzułmańskich Autorzy docierają­ c y c h do północno-wschodnich i północno-zachodnich w y b r z e ż y M a d a g a s k a r u w I t y ­ siącleciu n.e. J. Millot i Y. Laplaze są malgaskie, czyli powszechnie również noszone w z m u s z l i C a n u s . P o c z ą t k o w o felana t e n sposób s w o j ą omawiającego felana Madagaskaru ozdoby noszone I2 jących w a u t o r a m i artykułu niektórych r e j o n a c h były t y l k o przez wodzów p o z y c j ę społeczną. O d X V I I w . stały się podkreśla­ emblematem w o j o w n i k ó w , k t ó r z y o z d a b i a l i się n i m i w czasie w a l k . Z chwilą, k i e d y francuska wprowadziła noszoną o b e c n i e zakaz na znacznym walk p l e m i e n n y c h , felana obszarze zachodniego nie t y l k o przez mężczyzn, ale również Taisaka, Tandory, pominają Makafaly, kształtem dysk Vezo, przez Bara, o średnicy i dzieci Sakalava 4 — 8 c m i grubości zawsze w białym, n a t u r a l n y m k o l o r z e kolonizacja się z w y k ł ą i południowego kobiety Bestileo, stały ozdobą Madagaskaru (plemiona: Tanosy, i i n . ) . Felana przy­ 1—2 m m . U t r z y m a n e m u s z l i C a n u s . M a l g a s z e noszą j e w w i s i o r k ó w n a s z y i , rękach l u b też n a czole. O p r ó c z f u n k c j i czysto ozdobnej są postaci felana pełnią p o n a d t o f u n k c j ę magiczną, z a p e w n i a j ą c o p i e k ę sił n a d p r z y r o d z o n y c h i w z a ­ leżności nazwy, o d sił, k t ó r e warunkują n p . felana-alohosty p i o r u n o m , ody-felana — Ozdoby złym działanie przybierają d u c h o m , felana-balafosty różnorodne — przeciw — p r z e c i w u g o d z e n i u strzały i t p . P o z a t y m spełniają znaczną rolę w p r a k t y k a c h m a g i c z n y c h w czasie z a b i e g u ich magiczne przeciw c z a r o w n i k ó w o r a z w obrzędach i n i c j a c j i , zwłaszcza obrzezania. t e mają swój odpowiednik na z n a c z n y m obszarze A f r y k i Wschodniej H . L h o t e, L'art préhistorique saharien, „ O M " , 1962, n r 4, s. 201—214. G . de B e â n c h e n e , Une statuette en pierre ouest-africaine, „ O M " , 1963, n r 4, s. 2 6 7 — 2 7 1 . C. T r a d i t s , Panneaux sculpté bamoun, „ O M " , 1962, n r 4, s. 249—260. J . M i l l o t , Y. L a p l a z e , L e s Lampes malgaches (fanaovan-jiro), „OM", 1961, n r 3 — 4 , s. 3—20. Z i l u s t r a c j i z a m i e s z c z o n y c h w a r t y k u l e w y n i k a , że c h o d z i o l a m p y t y p u kaganków oświetlających pomieszczenie p r z e z s p a l a n i e się p ł y n u w l e w a n e g o d o m i s e c z e k u m i e s z c z o n y c h w g ó r n e j części l a m p y . J . M i l l o t , Y . L a p l a z e , L e s felana malgache, „ O M " , 1962, n r 3, s. 1 6 5 — 172. 8 9 1 0 11 1 2 �561 RECENZJE (Mozambik, gijskie) i Tanganika, Kenia, Uganda), Południowej (Angola), Środkowej przy czym (Rwanda, utrzymuje się Burundi, Kongo Bel­ przekonanie, roz­ że p r z e s t r z e n i ł y się o n e n a t y m o b s z a r z e z T a n g a n i k i , g d z i e p o w i ą z a n e b y ł y z s i l n y m i wpływami arabskimi. Problematyczne Madagaskaru. Analizując p a d k u felana W jest j e d n a k pochodzenie archeologiczne tomach jest bardziej „Objets et M o n d e s " na zagadnienia zeum z tomach terenu l'Homme autorka jest w przy­ azjatycka ukie­ przedstawia sprawozdań częściach tego dziale również proces „satra", w y k o n y w a n y c h z liści p a l m y i Musée . de Pierwszym Człowieka . artystycznych, zatrzymując kambodżańskiej c u k r o w e j , oraz Poza l s wartości ich produkcji, dla k u l t u r y 1 4 19 m a n u s k r y p t ó w k a m - Muzeum i c h treści techniczny z badań kontynentu dotyczący azjatyckim manuskryptów, charakterystycznych wy­ dwóch ogólnych i n f o r m a c j i o z b i o r a c h m u ­ ogólnych a r t y k u ł S. T h i e r r y w problematyka s z t u k i schodzą n a p l a n d a l s z y . W ta dotyczy równie różnych się omówieniem na dwóch albo w znajdujących szczegółowym pi" l u b też 1 3 omówieniem bodżańskich dłużej problematyka Azji podejmowanych większym odrzucają w i e r z e ń i stosunków społecznych, w n i k u czego d o m i n u j ą c e o g ó l n i e z a g a d n i e n i a pierwszych na obszarze felana i inne autorzy m a l g a s k i c h możliwości w p ł y w ó w a r a b s k i c h . recenzowanych runkowana źródła typach: się „kam- „crang" — z kory drzewnej. . Interesującym materiałem d o k u m e n t a l n y m d y s p o n u j e swój w udział w odległości pielgrzymce J . Chelhod do K a d z i m a i n — świętego miejsca 15 k m n a p o ł u d n i o w y opisuje ciekawą c e r e m o n i ę religijną, tzw. „Ta'ziya", o d p r a w i a n ą 27 R a d ż a b k a ż d e g o r o k u dla ucz­ czenia śmierci wielkich męczeńskiej -Kadzima i jego wnuka w Kadzimain. ,,Ta'ziya" gotowości oddania poprzedza pielgrzymka zachód dwóch Muhamad od B a g d a d u . relacjonujący I s l a m u , położonego l s świętych al-Djawâda, muzułmańskich: których zwłoki dla obrony ściągająca sprawy świętych do K a d z i m a i n sunek zadawane świętych Kadzim poprzez męczenników. n i e t y l k o podczas p i e l g r z y m k i ale również d o słynnego w sobie tortury, Ten sam autor zajmuje Kadzimain podczas t r w a n i a poszczególnych których p u n k t e m k u l m i n a c y j n y m jest c e r e m o n i a się r ó w n i e ż męki koczowniczy tryb życia i n a k a z przejścia lone tradycją na terenach d o osiadłego t r y b u zwyczaje, pustyni sto­ nie­ przez J . Chel- obrzędów religijnych, ,,Ta'ziya". kwestią przez władze Izraela i sanktuarium m u ­ przemian współczesnych dzących w s t r u k t u r z e społecznej p a s t e r s k i c h B e d i u n ó w p r o w a d z ą c y c h d o Beduinów spowodowane Iraku, o n i swój f a n a t y c z n y r z a d k o śmierć. W a r t o ś ć artykułu podnoszą l i c z n e zdjęcia w y k o n a n e zułmańskiego, al- zostały Ceremonię tysiące w i e r n y c h z całego demonstrują hoda Musa złożone m a n a c e l u w y r a ż e n i e boleści w i e r n y c h i p o d k r e ś l e n i e i c h życia a częściowo także z I r a n u , w czasie której do w i a r y Autor Negueb Rozbicie administracyjne p o zakończeniu I I w o j n y życia w y w a r ł y b a r d z o s t o s u n k i społeczno-prawne zacho­ niedawna światowej silny wpływ na usta­ i na wierzenia. Celem badań P. L e S c o u r , O b j e t s nouveaux du Département d ' A s i e , „ O M " , 1961, n r 1, s. 3 3 — 3 6 ; t e n ż e , Une donation de la Republique de Corée, t a m ż e , s. 3 7 — 4 0 ; t e n ż e , Une donation nouvelle coréenne, „ O M " , 1962, n r 1, s. 25—28. C. F a y e i n , M i s s i o n a u K a z c k h s t a n e t en U z b e k i s t a n , „ O M " , 1962, n r 1, s. 2 9 — 3 2 ; C. J e s t , Mission au Népal, „ O M " , 1962, n r 2, s. 107—130. S. T h i e r r y , Manuscrits cambodgiens du Département d'Asie, , , O M " , 1962, n r 1, s. 13—24. J . C h e l h o d , Pèlerinage à Kadzimain, lieu saint de l'Islam, „ O M " , 1963, n r 4, s. 253—260. J . C h e l h o d , Une enquête chez les nomades du Négueb, „ O M " , 1963, n r 1, s. 59—69. 13 1 4 15 16 1 7 36 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I �562 J. RECENZJE Chelhoda podjętych w roku 1962 b y ł o zarejestrowanie zmian zachodzących współcześnie w k u l t u r z e t y c h ludów i prześledzenie p r o c e s u a d a p t a c j i k u l t u r y pasterskiej do n o w y c h warunków W problematyce amerykanistycznej n a szczególną n i a n y już a r t y k u ł H . L e h m a n n a o m a w i a j ą c y kuł H . L e i h l e n a na podstawie dawny w ubiór okresie z kultem uwagę Majów rodzaju oraz źródeł techniki ikonograficznych bogini I x e l u Majów domenę przy 18 . W zawsze kobiet. produkcji t k a n i n a u t o r s t w i e r d z a , że p o z o s t a l i na obszarze Analizując dzisiejszy mniejszym w jaskrawych i kontrastowych kolorach. Zestawienie c j a poszczególnych Majów. Uogólnienie i antropomorficzne) części o d z i e ż y pozostają Wierność to Lehmann tradycji rozszerza duże w p ł y w y europejskie. Ponodto Mezoameryki Majów przede w (głównie barwy odniesieniu do techniki wyjątkowo geometryczne, utrzymane i ornamenta­ okresie wszystkim tkactwo i tkanin jak w tkactwa czemu kolorystyczne t a k i e same, dotyczy również W k o ń c o w e j części a r t y k u ł u o k a z u j e oraz klasycznej mody kobiecej. odzieży męskiej. się j e d n a k , że odzież męska w y k a z u j e pod wpływem kontaktów nich, odtworzyć oni pod t y m względem w kultury dzięki ubiór w i e r n i t r a d y c j i , zwłaszcza jeżeli c h o d z i o m o t y w y zdobnicze s t o p n i u zoo — próbuje arty­ z t y m n a silne powiązania i Xichiquetzal u Azteków, stanowiło wspom­ oraz pierwszym autor t k a c t w a stosowane przedkolumbijskim. Wskazuje zasługują: w s p ó ł c z e s n y ubiór M a j ó w d o t y c z ą c y p e r u w i a ń s k i c h o z d ó b ze złota różnego elementów egzystencji. bardzo z osadnikami oraz z w i ą z a n e j z t y m i n t e g r a c j i k u l t u r o w e j odzież męska u l e g a b a r d z o s i l n y m w p ł y w o m aktualnej mody. W nieznacznym stopniu — a tego oczekuje czytelnik — zajął się k w e s t i ą w p ł y w ó w p r z e m y s ł u o d z i e ż o w e g o , p r o d u k c j i t k a n i n autor fabrycznych, z m i a n w odzieży p o d w p ł y w e m k o n t a k t ó w e u r o p e j s k i c h i t p . T y l k o k r ó t k a w z m i a n ­ ka o powołaniu w Meksyku i Gwatemali specjalnych n a u k o w y c h instytutów d l a o d z i e ż y M a j ó w ś w i a d c z y , że postęp w d z i e d z i n i e p r z e m y s ł u o d z i e ż o w e g o przyśpiesza t e m p o z a n i k u t r a d y c y j n e j odzieży. Przedstawiając koncentruje się muzealną głównie (północne wybrzeże zwłaszcza zaś złota Peru). groby w odznaczających kolekcję na ozdobach Badania Tucume, wyrobów złotniczych uszu pochodzących archeologiczne dostarczyły się w y s o k i m p o z i o m e m Poza wymienionymi informacje artykułami dotyczące amerykanistycznych 1 9 niowej natomiast Ameryki artykuł Amazonki W 2 1 2 0 , i prac H . R e k hiena w Leihlen tym podobnych rejonie, ozdób artystycznym. Prezentowane ze ozdoby się p o d s i l n y m w p ł y w e m cywi­ tematyce z wyjazdów poszczególne znajdujących się wykopaliskowych zagadnień omawiający tomy w de prowadzonych związanych rzeźbę ,,Objets Musée w et na terenie bezpośrednio drzewie Mondes" l'Homme ze Połud­ sztuką n a obszarze za­ zbiorów do­ Wyżyny . europejskiej wspólnych. Jest o n a raczej ,,Objets et M o n d e s " przypadkowa n i e można uchwycić i ogranicza pracowników M u z e u m . Między i n n y m i H . R e i h 1 e n , U n b i j o u d ' o r de Lambeque, 1 8 ilości H. Lambayeque Tiahuanaco. wierają tyczy Peru prowadzone dużej a u t o r d a t u j e n a o s t a t n i o k r e s M o c h i c a znajdujący lizacji z z rejonu się d o o g ó l n y c h w tematyce Pérou, problemów sprawozdań t e j n a u w a g ę za-t „ O M " , 1962, n r 2, s. 7 7 — 84. 1 9 H . L e h m a n n , Enrichissement du Département d'Amérique, de 1946 a 1960, 1961, n r 3 — 4 , s. 39—52. A. L a m i n g - E m p e r a i r e , Traveaux archéologiques en Amérique du „ O M " 1962, n r 3, s. 149—164. H . R e i c h 1 e n , O b j e t s e n b o i s d u Bas-Amazone, „ O M " , 1961, n r 2, s. 1 7 — „OM", 2 0 Sud, 2 1 30. �563 RECENZJE sługują dwa Pierwszy artykuły z nich, M. Roussel poświęcony de Fontanès wycinankom dotyczące etnografii polskiej . 2 2 p o l s k i m ( k u r p i o w s k i e , łowickie, s k i e , opoczyńskie, k r a k o w s k i e i i n . ) , j e s t w y n i k i e m e k s p o z y c j i wycinanek nizowanej 1962 r . W p r z e z M u s é e de l ' H o m m e artykule autorka graficznym w relacjonuje Drohiczynie w swój d n i a c h o d 1 I I d o 15 V pobyt oceniając na Międzyuczelnianym bardzo pozytywnie raw­ zorga­ drugim Obozie inicjatywę Etno­ organizacji o b o z ó w i podając z a r y s h i s t o r y c z n y D r o h i c z y n a i j e g o o k o l i c y . Barbara JAMES versity of F. D O W N E S , Animal Husbandry California. Publications Walendowska-Zapędowska in Navajo Society i n Anthropology. Uni­ and Culture, V o l . 1, U n i v e r s i t y of Cali­ f o r n i a P r e s s , B e r k e l e y i L o s A n g e l e s 1964, ss. 104, 9 r y c i n i 1 m a p a . P u b l i k a c j a t a o c h a r a k t e r z e m o n o g r a f i i jest r e z u l t a t e m 7 miesięcy badań t e r e ­ n o w y c h , podczas których vajo w Piñón, w nym i obrzędowym także rozprawą pracy życiu ze swą rodziną i funkcji autora. James możliwie nieco wszystkich tutaj pochodzące z Półwyspu faktów Świecie. A u t o r próbuje Navajo. asymilacji Przy z zakresu tej także wykazać okazji społecznej oraz dokonuje (acculturation, social t a była za c e l w hodowli oraz wydzieleniu zaadaptowali hodowli w ustalenia assimilation) oraz anglo- metody w procesie definicji tej ich elementów a tylko zmodyfikowane znaczenie próby społecz­ młodszych, z o k r e s u należy, że N a v a j o Iberyjskiego, Indian Na­ postaci praca postawił sobie j a k o części k u l t u r y p r z y j e d n o c z e s n y m -amerykańskiego. Przypomnieć u innej F. Downes starszych, z o k r e s u hiszpańsko-meksykańskiego, dowlane mieszkał wśród udział w e k o n o m i c z n y m , t e j społeczności. W doktorską przedstawienie znaczenia autor wraz s t a n i e A r i z o n a , biorąc c z y n n y ho­ Nowym akulturacji akulturacji określa oraz swój sto­ s u n e k d o t y c h d w u pojęć. J. F. Downes proponuje definicję akulturacji jako zjawiska w e g o , n a t o m i a s t a s y m i l a c j ę społeczną u w a ż a za z j a w i s k o terminu wanie akulturacji zwyczajów używa oraz określając przyswajanie l a c j a a u t o r t e n u ż y w a określając w zinstytucjonalizowanej W krótkim, ją obcego idei oraz wartości, pochodzenia. swej naślado­ Terminu asymi­ stopień udziału j e d n o s t e k j e d n e g o społeczeństwa zgodnie lecz z w i ę z ł y m od cech kulturo­ działalności d r u g i e g o . T a k i e określenia, j a k k u l t u r a społeczeństwo, a u t o r u ż y w a zapożyczyli przeniesienie czysto społeczne. W p r a c y z ogólnie z n a n y m i d e f i n i c j a m i zarysie meksykańskich dziejów Hiszpanów hodowli w autor podaje, okresie między oraz Krebera. że Navajo 1650 a 1700 r . Do tego m o m e n t u podstawą g o s p o d a r k i było łowiectwo oraz z b i e r a c t w o . W X I X w . Navajo ponieśli 90 t y s . g ł ó w , wprowadzenia ciężkie s t r a t y w żyjąc z powodu badania terenowe w zarysie którym dziejów starciach z Białymi: rezerwacie. n a szeroką dzeniem Po w skalę W 2 ijołowie uprawy niesprzyjających rolę odgrywa m. i n . skupem inwentarza hodowanego Piñón obecną Mercantile przez Navajo. o n i ok. 8 5 — się o n e l u b Piñón, w M. R o u s s e l d e F o n t a n é s , Une exposition nais, „ O M " , 1962, n r 3, s. 183—196; t a z, Séjour 1961, n r 3 — 4 , s. 81—86. 2 2 liczą w. przeprowadzono środowiska. A u t o r Black Mesa tego t e r y t o r i u m autor opisuje m . i n . ważną obecnie z i e m i , ale zakończyły warunków na obszarze z w a n y m XIX prowadził stanie sytuację w Company, W 1958 r . obszar de Papiers d'étude en próby niepowo­ swe Arizona. rezerwacie, zajmując Black découpés Pologne, się Mesa polo­ „OM", �564 RECENZJE 0 p o w i e r z c h n i 1372 m i l i 2 z a m i e s z k i w a ł o 4401 I n d i a n N a v a j o . Trudne w a r u n k i byto­ w a n i a są t u t a j p r z e d e w s z y s t k i m w y n i k i e m o s t r e g o d e f i c y t u w o d y . Opis warunków omawianej deszczu i śniegu. znajdujemy autor u naturalnych Black Mesa p r a c y . Szczególną u w a g ę z w r a c a zajmuje Navajo. Obok tutaj się Trzon bydło rogate wykresów. opisu także ukształtowania charakterystykę właściwą stanowią i konie. Dynamikę w przeciętne stado gospodarki u Navajo tarz tej gospodarki lub nawet hodowlany mniej Navajo owiec Black jest dochodu grupy: trzecim rozdziale terytorium rozdziale czwartym, hodowlanego znaczenie i Mesa liczy około oraz mała, n p . w bez za kozy, pomocą 100 s z t u k ograniczona tych uprawa 1955 r. dała o n a około t e j społeczności. A u t o r inwentarz hodowli odgrywają autor przedstawia hodowla jest raczej ogólnego na trzy w W inwentarza pogłowiu Obecnie w i poziomego regionu. owce: mniejsze zwierząt. Podstawą połowy się pionowego flory charakterystyką inwentarza ziemi. Efektywność znajduje t u t a j a u t o r n a o b l i c z e n i a ilości o p a d ó w znaczenia dzieli 1 inwen­ ekonomicznego ( k o t y , szczenięta), i n w e n t a r z u ż y t k o w y (koń, pies) o r a z i n w e n t a r z o z n a c z e n i u ryn­ k o w y m i nadający się d o k o n s u m p c j i ( o w c a , świnia, k o z a , b y d ł o r o g a t e i k u r y ) . J e d ­ nocześnie z n a j d u j e m y tunków w ciągu narzędzi używanych obszernie omawia jest 1 też w szczegółowy roku. przy W opis techniki hodowli t y m samym hodowli przez rozdziale Navajo. W poszczególnych znajduje następnej się także łowiectwa, końcu które rozdziału obecnie autor posiada wyłącznie charakteryzuje ga­ opis kolejności s t o s u n k i w ł a s n o ś c i o w e n a t l e h o d o w l i . W z w i ę z ł y sposób znaczenie wreszcie tutaj całego autor opisane charakter sportu. metodę uczenia młodzieży Navajo technik hodowlanych. W vajo piątym rozdziale zamieszkującej Najmniejszą jeszcze omawianej p u b l i k a c j i znajduje się opis społeczności k o m ó r k ą społeczną są t a m r o d z i n y , z k t ó r y c h składa się ród. I s t n i e j e także jednostka większa od rodziny, połączona więzami pokrewieństwa o r a z p r o w a d z ą c a w s p ó l n ą działalność, gospodarczą n a z w a r t y m o b s z a r z e group). W rozdziale w jest, zbiornika wody i kukurydzy poletka własnością że oraz jednej oraz o d n i e s i e n i u d o t e r e n u . N i e g d y ś duża, a o b e c n i e już w i e l k a ruchliwość o s a d n i c t w a N a v a j o j e s t łatwa d o u c h w y c e n i a Regułą (homestead szóstym a u t o r o p i s u j e ruchliwość i l o k a l i z a c j ę o s a d n i c t w a s t o s u n k i własnościowe łowym. Na­ B l a c k M e s a . C h a r a k t e r y s t y c z n ą j e j cechą j e s t m a t r y l i n e a r y z m . wybór obecność oraz rodziny. miejsca drzew. określony W n a założenie Zarówno teren ze t y m samym osady żywy w materiale warunkuje nie­ źród­ położenie inwentarz hodowlany, jak zbiornikami wody i t p . są n a ogół rozdziale i n s t y t u c j i społeczno-politycznych u N a v a j o na szczeblu autor zajmuje się opisem plemienia. O d b i c i e m u d o m o w i e n i a z w i e r z ą t w t r a d y c j i o r a z obrzędowościach N a v a j o a u t o r krótko zajmuje się w rozdziale siódmym. W rozdziale następnym autor zajmuje się s t o s u n k i e m N a v a j o d o z w i e r z ą t . S t o s u n e k t e n j e s t t u t a j w y r a ź n i e różny w o d ­ niesieniu wszystkim do udomowionych w odpowiednim oraz do dzikich znakowaniu emocjonalnym s t o s u n k u do n i c h , w i d o c z n y m z posiadanym przez nią s t a d e m oraz S z c z e g ó l n i e interesujący w y d a j e zwierząt. zwierząt np. w w okresie krytyczną jęcie się oraz on wobec spowodowało głębokie w i e l u aspektach k u l t u r y , j a k i w u Navajo może dostarczyć głęboko rodziny j a k swego Navajo bliskiego. się rozdział d z i e w i ą t y , w k t ó r y m a u t o r próbuje dotychczasowych w przede w i p r z e m i a n społecznych u N a ­ o d początku k o n t a k t u z kulturą Białych, n a t l e h o d o w l i . postawę hodowli utożsamianiu t r a k t o w a n i u np. owcy wydobyć mechanikę oraz s k u t k i procesu a k u l t u r a c j i vajo Przejawia udomowionych poglądów przeobrażenia stopniu rozwoju stosunkowo duże autor u Navajo, Zajmując stwierdza, że widoczne społecznego. H o d o w l a nadwyżki produkcyjne, przy­ zarówno w owiec przeci- �565 RECENZJE wieństwie wianej W n p . do mało społeczności ostatnich latach jest efektywnej można zauważyć zajęć ziemi. Obecnie, nawet można w y n i k i e m o g ó l n e g o postępu pierwszoplanowych uprawy dostrzec także oznaki autora, w p o p u l a c j i , co między innymi niegdyś n p . łowiectwa, zmieniła się r a d y k a l n i e , stanowiąc obecnie j e d y n i e rodzaj s p o r t u u p r a w i a n e g o d l a przyjemności. publikację zamyka obszerna oma­ klasowego. g o s p o d a r c z e g o t e j społeczności. F u n k c j a gospodarczych, wzrost wg rozwarstwienia b i b l i o g r a f i a dotycząca kultury Navajo, Omawianą ze szczegól­ n y m uwzględnieniem zagadnienia h o d o w l i . Podsumowywując wiera nasze omówienie s z e r e g interesujących autora oraz wnosi nowe należy stwierdzić, spostrzeżeń p o c z y n i o n y c h w uogólnienia dotyczące że p u b l i k a c j a ta czasie b a d a ń kultury Indian Navajo. Lech WÖRTERBUCH DER VÖLKERKUNDE IN VERBINDUNG FACHWISSENSCHAFTEN, Herausgegeben von Walter za­ terenowych Krzyżaniak MIT ZAHLREICHEN Hirschberg Alfred Kroner V e r l a g , S t u t t g a r t 1965 wydany Słownik sytecie przez Waltera Wiedeńskim, przeznaczony Hirschberga, profesora etnologii na jest głównie d l a szerokich kręgów Uniwer­ specjalistów d z i e d z i n p o k r e w n y c h e t n o l o g i i , posługujących się literaturą w p r z e w a ż a j ą c e j w mierze języku a n g i e l s k i m i n i e m i e c k i m . Z n a j d u j e m y w n i m zwięzłe i przejrzyste nicje fachowe, liczne syntetyczne artykuły na temat podstawowych defi­ zagadnień n a u k i o kulturze i historii etnologii (etnografii). Artykuły zredagowane do r e f e r o w a n e g o są w sposób p r z y s t ę p n y , podają p o d s t a w o w ą w n i c h z a g a d n i e n i a , dzięki t e m u u m o ż l i w i a j ą w a n y m pogłębienie i rozszerzenie Dobór w haseł oparciu o czysto do rzeczowych. słach n a z w Słownika kryteria zaintereso­ wiedzy na dany temat. dokonany maksymalnie Wydawca bibliografię osobom został zgodnie obiektywne, świadomie stąd zrezygnował l u d ó w i szczepów, ze w z g l ę d u n a b r a k w z intencjami widoczna np. z wydawcy przewaga umieszczania haseł w pełni o b i e k t y w n y c h ha­ kryte­ riów i c h doboru. Opracowane są jedynie w mniej hasła Słowniku l u b więcej n i e pretendują pełnym do sformułowań odzwierciedleniem obecnego arbitralnych, stanu wiedzy dziedziny rozpa­ w danej dziedzinie etnologii. Sposób opracowywania haseł dotyczących jednej wybranej t r z y m y przykładowo n a z a g a d n i e n i a c h dotyczących g o s p o d a r k i . jest problem f o r m g o s p o d a r k i (s. 494). R ó ż n o r o d n e f o r m y życia, c z y l i określone s t o p n i e W pewnym kultury, mają specyficzne stąd według sensie wprowadzeniem d l a siebie f o r m y Hirschberga w dziedzinę tych zagadnień gospodarki i odmienne posiadają podstawowe problemy znaczenie dla ekonomiczne, klasyfikacji po­ szczególnych k u l t u r . Obraz tury kultury ludów ludów z b i e r a c k i c h i myśliwskich jest o d m i e n n y od o b r a z u uprawiających ludów myśliwsko-zbierackich ziemię, czy hodujących bydło. Podobieństwa czy r o l n i c z y c h , ż y j ą c y c h w r a m a c h własnych kul­ różnych kultur, wynikają z j e d n a k o w y c h t e n d e n c j i k u l t u r o w y c h . Bardzo cenne jest zamieszczenie w Słowniku opracowań dotyczących historii poszczególnych f o r m g o s p o d a r k i ( n p . z b i e r a c t w a — s. 490, h o d o w l i — s. 467 i u p r a - �566 wy RECENZJE z i e m i — s. 52—53) nięcia archeologii, na w s z y s t k i c h k o n t y n e n t a c h w głównie w dziedzinie uściślenia oparciu o najnowsze chronologii wraz z osiąg­ podaniem r ó ż n o r o d n y c h h i p o t e z z w e r y f i k o w a n y c h p r z e z najświeższe o d k r y c i a . Hasła d o p o s z c z e g ó l n y c h zagadnień z d z i e d z i n y niejednokrotnie niku problemów i sposób zagadnień hasła z d z i e d z i n y ważniejszych i w zakresu pełny, danej gospodarki dający dziedziny. gospodarki zbieracko-myśliwskiej rysach stosowanych z możliwie w tej jej gospodarki obrębie (braku różnych Np. podziałach wybrane informują zapasów dobierano w wszechstronny i Słow­ przegląd do Słownika nas zarówno o braku naj­ specjalizacji), na zbieractwo niższe i jak wyższe, n i e z r ó ż n i c o w a n e i z r ó ż n i c o w a n e , p i e r w o t n e i w t ó r n e ; o sprzęcie i t e c h n i k a c h ł o w ó w , o rytuałach rackich, i kultach polowaniach, w y c h i zwyczajach Szybkie z mieszczonych syłacze p r z y W Słowniku. poszczególnych w sposób zawiera jedynie posiada natomiast Próbę utrudnione brakiem sensie i W. A. R. H . R. zbie­ myśli­ kierunków za­ od­ i H . Spencer, były (s. opra­ 467—469) zwierząt: świni, l a m y , psa i t p . , n i e b y d ł o , p o d c z a s g d y hasło m y ­ (Wildbeuter). etnologii podjęto haśle t y m w y o d r ę b n i o n o j a k o k i e r u n k i (Arbets- (F. K r a u s e , Radcliff-Brown, Rivers, haseł wyrównać hodowla metod współczesnej kolejno: kierunek antropogeograficzny strukturalno-funkcjonalny mann, i przez indeksu t e n mogłyby N p . hasło d o l u d ó w hodujących (s. 470—475). W richtungen, Arbeitsweise) brak wyczerpujący. d o poszczególnych odsyłaczy uporządkowania haśle e t n o l o g i a używanych hasłach d o z a g a d n i e ń p o k r e w n y c h , g d y b y jednolity odsyłacze jest pewnym ślistwo (s. 201) odsyła d o l u d ó w z b i e r a c k i c h w o l u d a c h myśliwskich maskach d o t a r c i e d o w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h haseł w i ą ż ą c y c h się zbieracko-myśliwską w łowów, myśliwskich, myśliwskich. i poprawne gospodarką cowywane zwierząt, o r g a n i z a c j i pułapkach R. H . Lowie, (Passarge, Ratzel), B. M a l i n o w s k i , W. Mühl­ 1 R. Thurnwald), etnosocjologiczny R. T h u r n w a l d , C. W i s s l e r (W. i inni), Mühlmann, psychologiczny (C. G. J u n g , K . K e r e n y i , L . L e v y Brühl, R. T h u r n w a l d , W . W u n d t ) ; j a k o o s t a t n i — kierunek s t y l ó w k u l t u r o w y c h ( B . A i t k e n , R. B e n e d i c t , lennicy uwzględniania krutują się w e d ł u g historycznych Hirschberga obszarze k u l t u r o w y m . Zalicza J. Haekla, siebie samego, aspektów faktów głównie z etnologów M. Mead, Trimborn). i zjawisk kulturowych re­ działających na niemieckim do n i c h : H . B a u m a n n a , K. D i t t m e r a , L . t j . W. Hirschberga, A. Jensena, S c h m i d t a , C. S c h m i t z a , H . T r i m b o r n a i i n n y c h m n i e j W. Zwo­ Frobeniusa, Koppersa, P. znanych. W y m i e n i e n i W. wyżej różnią się m e t o d a m i p r a c y . Do odmiennych kulturowych, metod prowincji h i s t o r i i ze s t o s o w a n i e m zalicza Hirschberg k u l t u r o w y c h , bądź posługiwanie posługiwanie k r y t y k i źródeł i p r z e s t r z e g a n i e m się koncepcją się ścisłymi kręgów metodami ścisłego następstwa ź r ó d e ł (są t o e t n o h i s t o r y c y , d o k t ó r y c h H i r s c h b e r g z a l i c z a s i e b i e s a m e g o ) . P o n a d t o istnieją próby (Haekel, łączenia kierunku funkcjonalno-strukturalnego z historycznym S c h l e s i e r ) . W o m a w i a n y m haśle u w z g l ę d n i o n o r ó w n i e ż historię e t n o l o g i i i o m ó w i o n o pierwsze t e o r i e i pojęcia cierzystego, Pomimo etnologiczne, j a k n p . t e o r i ę m i g r a c j i , pojęcie p r a w a m a ­ pierwotnego monoteizmu, fetyszyzmu i t d . wspomnianych usterek Słownik spełni p o r a d n i k a d l a osób interesujących się z a g a d n i e n i a m i niewątpliwie Jadwiga Nazwisko Malinowskiego podano poprawnie s. 139 i 369 z błędem w p i s o w n i : M a l i n o w s k y . 1 pożyteczną rolę etnologii i etnografii. jedynie Kucharska n a s. 267, n a t o m i a s t n a � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/522ac17350390a24ffab829b5ecff388.pdf 2be6e6706b6e2d3c925e34a72e3adbe3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1958 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1818 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.231-280 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1988 IV. RECENZJE ]rena T u r n a u, Historia europejskiego włókiennictwa do XVIII w .. Ossolineum, Wrodaw 1987, 315 ss., 50 ryc. odzieżowego od XIII ::"iter-atura w języku polskim, dotycząca różnych dziedzin kultury euwpejs:kiej nie je.st zbyt obs·zema. Frzygo1;owanie ,tematy.cznych opr,acowań wymaga długoletnich studiów, poszukiwań i penet~acji zaróWll10 archiwalnych i muzealnych, jak bibliotecznych i terenowych. Wiele z interesujących publikacji w ogóle nie dociera do naszego kraju lub znanych jest z pojedynczych egzemplarzy pozYIskanych drogą indywidualny,ch kontakitów z autorami, alba z rzadka dostępnych na zas,adzie międzybibliotecznej wymiany. Dlatego badacz zajmujący się wybr,aną problematyką w szerszym, europejskim ~spekcie musi wykazać się niemałą operatywnością, praco.witością oraz zna,jomością i korntaktami z róimymi ośxodlkJami naukowymi w kraju i zagranicą. Irena Turnau, profesor IHKM PAN w Warszawie, autorka wielu opracowań z zakresu tekstyliów wykazuje się wszystkimi powyższymi cecham;. cz'ego dowodem jest fak.t, że nie po raz ,pjerw,s·zy publikuje rzecz o z'asięgu europej.skim. Historia europejskiego włókiennictwa odzieżowego od XIII do XVIII w. jest kolejnym tego dowodem. Oparta została na opracowaniach z ponad dwud:uiestu k'rajów naszego kontynentu oraz na źródłach archiwalnych, ikOlDografic.znych, na anaLizie zaby,t'ków muzealnych i opisów kJait.alogowych, z k.tórych autorka korzystała także w czasie licznych swoich wojaży zagranicznych, nawet poza Ocean. Zwięzle omówienLe literatury podaje ona we "Wprowadzeniu". Zwraca uwagę ,tylko na pewne iJchistoltne dla pracy aspekity, gdyż nie była w stanie W; ogromie zebranej literatury, liczącej ;Ponad 1200 pozycji, podać dokładnej, wartościującej analizy tych dzieł. Grupuje je jedynie według najważniejszych kryteriów, tj surowca i techniki. Zainteresowania technikami włókienniczymi 'liczą pon2d 200 lat, czego wyrazem są li·czne podręcznj!kj techniczne, encyiklopedie i slowniki, z których na plan pierwszy wysuwają się edycje francuskie. Drugi nurt badań uzewnętrzniający się w bogatej literaturze przedmiotu dotyczył artystycznego tkactwa i hafciarstwa. Autorkę interesują jednak tylko te ich przeja~, które wiążą się wyłącznie z odzieżą. Podstawę wspomnianych opracowań stanowiła historia włókiennictwa, a aurtorzy wywodzili się przede wszystkim z kręgu histo:'yków sztuki, w przeciwieństwie do dwu poprzednio wymienionych nurtów zainteresowań, obejmujących Itechnologów, praktyków, ll1l<3uczycieli itp. Do rozwoju zainteresow.ań histor,ią włó.kiennictwa przyczy.niH się równ-ież archcGiodzy. histo-:'ycy gospodarczy, historycy kultury ma,terial.nej, etnografowie umożliwiają'cy poznaniepo'wiązaó pomiędzy produkcją włókienniczą a jej użytkownikami na potrzeby odzieżowe. Okazuje się, że było one niezwykle szerokie, a dotyczyły zarówno tkactwa, jak pasamonictwa, hafciarstwa, koronkarstwa, dziewiarstwa i filcowni:ctwa. Charakterystyka tych właśnie technik stall10wi treść kolejnych rozdziałów książki, przy czym najwięcej miejsca poświęcono płóciennictwu, tkaninom jedw.abnym j bawełl1i'anym omówionym w czterech pierwszych ~ozdziałach książki. Następne rozdziały ~oświęcono pozostałym technikom. �232 RECENZJE Zebrane wiadomości na temat tkanin uwzględniają ich właściwości, rodzaje zm:czenie w kulturze, techniki wykonania i europejskie ośrodki ich proo",'.{c]i, organizację produkcji, możliwość~ zaopatrzenia i eksportu oraz ich użyUvJ',',0.n:c i powiązanie z oddz.iaływaniem mody, Moda bowiem przyczyniła się do rozwoju niektórych tcchnii~ i wynalezienia oraz vvprowaJzenia do produ;.;:cji odpow:c'dnich maszyn, Nie wszystkie jednak sposoby wytwórstwa' włókienniczego do XV:,:: 'N, wyszły poza rzemiosło i inne formy produkcji. Oprócz wytwórczo,~c; d;,,1:')Wf'j, która p:r-ze1 ..rV\:r2ła po czasy v/spółczesne, \vyróżni3 się jE'~~zcz:c w tym :,)krc:~;i(; p,rodukcję rzemieślnicz,i. objętą do pierwszej połowy XIX w, organizacj,) cechowa, nadto produkcję nakładczą, manufakturową i przemysłową idącą w parze z ('070wojem maszyn i fabryk włókienniczych. W obrębie wyhvórczości domowej iJ{)zostaVv'alc naj dłużej płóciennictwo, sli-k·iennictvvo vvraz z vv~yrobea1 illnych ·.:':<:~;lin T}.~ełnianyc1:. półwel~1:ianych, c1z,ie\~"ja;.st\"lO i -fih.:'O\vnicl:\NO, n~,~dtt) hafci;;łr::tvv:-j koronkarstwo i pasamonictwo. Równolegle z nią rozwijało się rękodzielnictwo rzemieś1nicze .- cechowe, obejmujące zwłaszcza niektóre gałęzie wytwórCZOŚCi Jak płóciennictwo, sukiennictwo, haIciarstwo. Natomlasi tkaniny jedwabne, ',-,yrlJb wstążek i tkanin bawełnianych, jak autorka podaje, "uprawiano w cechacb. i.Jtwu przechodząc do produkcji manufaktul"ow0,\'. Tymcz,;;sem z bduaic eLlDsr"Lcz.~,}ch wynika, że bawełna, znana pod nazwą panuk lub gran i podobnie, w postaci przewclżnie gotowego przl;dziwa, wprawdzie dopiero w XIX w. przenikała drogę :mportów także do kultury chłops.kiej różnych krajów, zwlaszcza ,irodkowej i ''''''d:odniej Europy {Słowacja, wsch. i pn. Polska, kraje bałtyckie) słuŻ'lC jako dodatkowy surowiec, to jednak w krajach południowych i południowo-w.-:chodnich (Grecja. A~bania, Jugosławia, Bułgaria, Rcununia, Ukraina), gdzie ją uprawiano, był<::.",'.'):;0wana przez lud jeszcze wcze~niej. Służyła jako równoległy ,;urowicc obok lnu. :'0nopi i wełny w tkactwie domowym do wyrobu odzieży oraz różnego rodzaju. pokryć, narzut, kap, obrusów, ręczników itp. Po dzień dzisiejszy z.reszt'l jest :.am stosowana w tkactwie domowym, w przeciwieństwie do włókna jedwabnego, które pomimo hodowli jedwabników w różnych n,jonach Europy, nie było WI kulturze ludowej wy,korzysty\vane bezpośrednio. Jedwabne 'tkaniny, gotowe ,:u~~ci odzieży, wstążki. paS;1l11ony i jedwabne nici przenikały do tcgo śro:lowiska z 7.'"'."nątrz .. Ksi;lżka, poza ogólnymi walorami ze wzgledu na zebranie dużej ilo~c materiału i literatury odnośnie tekstylnych środków produkcji i wyrobów, w badaniach nad różnymi surowcar.-1i włókienniczymi, ich przetworstwem i konsumpcją ma niemałe znaczenie. Znaczenie to podwyższa fakt, że dotyczy ona terenów europejskich i na\vet poz.aeuropejskich) -o ile ocJegrJ.:Y one ';NaL.n,~ ro~t; VvT roz°,\/oju tutejszego włókiennictwa odzież,owego. Podnm;i poza tym istotny mom(,nt intc"Jyscyplinarnych zainteresowań w tym kierunku. Barbara \"1. P. Z i n o w i e w, Mifotogiczcskie s~'biri, Nowosybirsk 1987, wyd. "Nauka", rasskazy ss. 400. russkogo nasidcnija Baziclici wostocwoj Walerij Piotrowicz Zino-wiew (1942 - 1983) należał do nielicznego grona badaczy folkloru narodów Wschodu, którzy potrafili harmonijnie połączyć empiryczne badania te:-er.owe z rozważaniami teO\l'etyeznymi. Wyrazem takiego stal1')- �233 HECENZJE wiska badawczego jest ornawiana tu książka. Pomysł jej napisania zrodził się jesz(.'ze przed złożeniem .1eko kandydackie.i dysertacji pt. ..Byliczka jako gatunek folkloru i jC'go wspólcZE'sne losy" w 1975 roku i żałować mileży tylko, iż na rynku łc,;1~gar.-;~d(J.1 pC.':tl 'l}/iia ~il1..~ dnpiero :teraz. l'racCJ Zinowicwa jest zbiorem kilkuset pOd,1l1wierzeniowych (stosuję tu po[s,'q terminolo,;ię tego g:ltunku folkloru) przedstawionych w formic zbliŻJnej do rwczywistej narracji (tj. minimalnie przetworzonej) i w:ystematyzowanych w sledmiu gruDach tCn1"tycznych. Autor dla określenia tych tekstów posługuje sic terminem ..b.vl1UKC1·'i ..bywals;:c;;yz.n:.'''' Należy tu odnotować, że przekazy te są bardzo blisko spokrewnione. Byliczka, czyli memorat wierzeniowy, może przechodzić w formę fabularnej fabulatu wierzeniowego, czyli "bywalszczyznę" 1, przy czym ta ostatnia nabiera już cech przekazu o treściach mających na celu "zainteresowanie opowiadaniem, a nie poinformowanie o czymś strasznym·'~. Zbieranie byLczek w folklorystyce rosyjskiej nic miało systcmatycznegcJ charakteru. Przed rewolucją na przeszkodzie stała cerkiew prawosławna, której przedstawiciele wyrażali wrogi stosunek do byliczek. Współcześnie zaś tradycja ich opowiadania zupełnie niemal zanikła. Dlatego też pracę irkuckiego badacza uznać Eale):y 2,1. dz.ieio nicz\N'.vki'::j v/agi dokulnCl1tacyjnej. W b."Jiczkach Zebr011ych przez Zinowiewa jawi sIę świat pełen realiów (j:'ś1j zestawić: to np. z światem bajki). Nie ma w nich sytuacji nienaturalnych, narntm'zy opowi,Jriaj<j o ludziach zn:mych okolicznej społeczności, a tok akcji lokalizu.H w m:ej;.:cacll, do których każdy ma coc1·'.ienny dostęp. Dlatego też treść byliczki "dzieje się' w wiadomym pałacu, chałupie, bani, na cmentarzu, pobliskim polu, na drodze, przy rzece itd. To właśnie ta codzienność narusza ową fantastyczn~\ wars,twę jCJK:lprzecLtawi narrator w kulminacyjnym momenci,E' opowladan\'1. IV omaw'anej prclcy przedstawil Zinowiew byliczki i bywalszczyny o duchach przYl"Jdy, do których zaliczy! leśnego, wodne~o i rusałkę (s. 10 - 56), o duchach domuwyc);: dom::wy. banniL i kikimora (s. 56 - 96), a żmiju, czarcie ; przckh;\ych (s. 96 - 127) i półdem(}J1C:ch' wied'źmie, kołdunie i pokojniku (s. 127 - 287). Daiej autor przytacza przekazy u skarbie (s.287 - 290), o przepowiadaczach losu (s. 290- 29:)\ wró,'b,lch (s. 294 - :304). W folkJc'ry,·tyce dla określenia gatunku przyjęto stosować kategorię ,.wiary·' badź "niewiary". W przedmowie autorstwa B. N. Put,iłowa czytamy: "w ostatecznym rachunku rzecz nie w tym czy narratorzy wierzeI bądź nie w to co opowiadają, ale ważne jest, że pryncypia wiarygodności organizują artystyczny porządek bez wewnętrznego artystycznego zorientowania na rzeczywisltość opowiadania .. " (s. 8). My,śl Putiłowa można by uznać za obowiązującą tylko w szczególnych oko;iCtu:,C;,;C'1. bowiem wydaje się. iż w przypadku podania wierzeniowego trudno mówić o walorach estetycznych przekazu. natomiast wówczas gdy w grę wchodzi memor"t wierzeniuwy ewcntualna funkcja artystyczna przestaje istnieć zupełnie. Autor - narrator relacjonuje wówczas to, co się zdarzyło w "jego" rzeczywistości, co sam do;iwiadczył i chce o tym powiadomić jak Inajszybciej bliskich. IV omawianej pracy znajdujem:,' mnóstwo tekstów ilustrujących takie właśnie stanowisko. ByliC/ka jako gatunek folklorystyczny zrodził się z jednej strony na bazie jednostkowegn "wydarzenin" doznanego przez narratora lub jego bliskich, z drugiej strony zaś na gruncie wiedzy o wierzeniach półdemonicznych, demonicznych i nie- l E. W. s. 22. ;; Tamże, Pomieranccwa, s. 25. Mifologiczeskije persnażi w russkom folktorie, Moskwa 1976,. �234 RECENZJE -demonicznych. Opowiadając takie przeżycia narrator posługuje się szeregiem środków uwiarygodniających taki tekst. Jawi się w byliczkach niezwykle rozległy garnitur demonów i półdemonów, z którymi ludz~e nawiązywa,li bezpośrednie kontakty, one zaś zsyłały na nkh pomyślność. UZlIJ:awano w Sybe.rii, że wszelkie niepowodzenia ·są efek,tem zakłócenia .poprawnych s,tosunków 'Z światem wierzeniowym, aczkolwiek dla ludu realnym. Wyrażają w końcu byliczki pragnienia i ma.rzenia tego ludu o równości, praworządności i har,monii życia codziorJJIlego. Książka została zam~l1Iięta efektownie <łDtykułem .2inow,iewa pt. "Byliczka kak żanr folkłora i jee sowrioemiennye sudby" ('s. 381 - 400). Jest to niezwykle interesujący tekst wnoszący sz·ereg nowych waI1tości do współczesnej foJ,klorystyki. Ponadto omaw,iana praca opatrZJona Ziostała bogatym komel1ltarzem i materiałem po;r6wnawczym, a teksty odniesione zostały do systematyki rosyjskiego podania wierzeniowego 3. Wojciech Łysiak Z zagadniei~ etnologii i religioznawstwa. Praca zbi'orowa pod red. H e n ryk a .Z i m o ni a SVD. Mater,iały i StudJ1a Ks.ięży Werbistów TIT 23, Wyd. Verbinum, Warszawa 1986, 8s.326. Najnowszy, dwudziesty trZieci tom Materiałów i Studiów Księży Werbistów l Z zagadn~eń etnologii i religioznawstwa posiada wszelkie cechy cZiasopisma naukowego. Byłoby dobrze, gdyby wydawnictwo to stanowiło zapowiedź czasopisma .lubelskiego środowiska naukowego związanego z KUL-owską Katedrą Historii i Etnologi.i Religii kierowaną .prZJezks. doc. Henryka Zimonia. Prezentowany tom otwiera słowo wstępne O. Alfonsa Labuddy, prowincjała Zgromadzenia Słowa Bożego (WerbiSl1:ów).Pozostała treść tomu skl·ada się z dwóch działów - al"tykułów i mat'er,iałów. Dział .a,rtykułów oŁwier,a opr,acowanie Władysława Kowalaka SVD, Umbandyzm. Nowa Teligia w BTazylii, w którym autor w sposób przejrzysty i kompetentny omawia afrykańskie, katolickie, indiańskie i spirytystyczne komponenty tej nowej religii synkretycznej. Następnie przedstawia jej obrzędy kultowe. Henryk Zimoń SVD, wybitny znawca szkoły kulturowo-historycznej, zamieścił w tym tomie dwa artykuły. Pierwszy z nich to Geneza etnologii kltltltrowohistorycznej, który wypełnia lukę w tym przedmiocie nie tylko na gruncie nauki pol.skiej. Za prekursora teorii dyfuzji zdaniem autora należy uznać J. F. Lafitau. H. Zimoń podkreśla również zasługi F. Graebnera, któremu niesłusznie, j·ako etnologowi-muzealnikowi, przypisywalW wyłącznie zainteresowania kulturą materialnl:!' Autor podkreśla jego zasługi ·dla poznania życia spoleczneg'o i duchowego ludów:Oceanii i Australii. W drugim ar,tykule Znaczenie Wilhelma Schmidta w historii etnologii i religioznawstwa M. Zimoń w sposób zwięzły przedS!tawia Schmidta jako organizatora 3 Ukazatie~ sjużetow russkich byliczek l bywalszczin o mifologiczeskich personażach, [w;) E. W. Pomlerancewa, op. cit. s. 162 - 182. 1 Warto tu szczególnie zwrócić uwagę na tom 17 Materialów i Sludiów Księży Werbi. stów ~ Dzialalność Instytutu "Anthropos" w dziedzinie lingwistyki, etnologH i religioznawstwa, Pienlę~no 1980 oraz na tom 22, H. Zimoń, Wilhelma Schmidta teoria monoteizmu . pierwotnego I jej krytyka w wiedeńskiej szkole etnologicznej. Warszawa 1984. �235 R,ECENZJE życia naukowego oraz jego teorię rozwoju kultury oraz rbeorię pierwotnego monale J ZJrru. K;'zysztor Gładkowski w artyikule Badania etnowgiczne i reLigioznawcze Stanislm.;;a Poniatowskiego, jak,o pierwszy w nauce połskiej przy9tąpił do całościowej analiz.y i rekon~trukcji metody oraz poglądów etnologkznych i religiozm,awczych tego najbardziej konsekwentnego przedstawiciela kie~unku kuliturowohiSltorycznego w naszej etnologii. Jego cenny do'robek jest mało znany, a w archiwum Po'lskiego TowarzY9twa Ludoznawczego we Wrocławiu nadal :na opublikowanie czeka spora jego "puśeiz'na naukowa. Artykuł jest, jak sam autor Zlaznacza, próbą częściowej oceny dorobku naukowego Poniatowskiego. Należy tylko żywić nadzieję, że Krzyszto~ Gl:a·dkowski w kolejnych swych publikacjach przybliży nam jeszcze bardziej dorobeiKtego etnologa i religioznawcy, dziś już nieeo Zlapomnianego. Andrzej Bronk SVD w artykule OgrC1J1!iczenia analitycznej filozofii religii prezentuje czytelnikom najnowszyanali.tycz:no-filozoficzny kierunek badań nad religią, reprezentowany przez Donalda A. Crosby'ego, a wyłożony w jego pracy Interpretative Theory of Religion~. W konJk:1uzji swego sprawozdawczego artykułu A. BTDr.1k. stwierdza, że "... teorię Croshy'ego można pDtrakJtować jako próbę stworzenia ~dealizującego, teoretyczmego (aczkolwi,ek również filoz.oficznie zubożonego) modelu religii. Poznawczy profil itakich ,studiów jestbez.sprreczny i w jego wyniku zysk t.: je się zwięksroną świadomość tego, czym mogłaby ;i powinna być teoria religij w świetle dotychczasowych osiągnięć blowfii religii i teorii nauki". Adam A. Szafrański w artykule Magiczno-religijny charakter instytucji ogrodnictwa n Trobriandczyków w świetle badań Bromislawa Malinowskiego przeprowaaza \""Ylikliwą analizę wybranej instytucji, stawiając sobie pytanie, jak i na ile uprawa ogrodów może kszta~t{)wać' i kSZltałtuje świat religijny i magiczny człowieka pierwotnego. Autor omawia więc funkcjonalne ujęcie ma'gii i religii, następnie magiczno-religijny WYmiar instytucji ogrodnictW,a oraz magię wzrostu jamu, aby na koniec przepl'Owadzić interesującą próbę oceny osiąg;nięć Malinowsk.iego dotyczących magii .i religii w świ!etle niektórych ustaleń antropologii społecznej. Przyzwyczailiśmy się· już do faktu, że pubHkacjepowSJtające w KUL-owskim ośrodku etnoreligioznawczym o~niskują się wokół problematyki teol'etycznej i pozaeuropejskiej. Dlatego cenny,m i godny·m podkreślenia novum jest to, że w "szkole" ks. doc. Zimonia powstają również prace poświęcone polskiej "pobożności ludowej" 3. Wyrazem tego są niezmiernie wal'toś'eiowe !brzy artykuły oparte na wnikliwych oadaniach terenowych. Są to: Antoniego Dudka Teh, Wigilia Bożego Narodzenia na Ziemi Pszczyńskiej, Józefa Węcł:awika SVD, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia bożonarodzeniow.e w parafii Skierbiszów oraz Grażyny Sambor-Szaf.mńskiej. \·V kręgn wspólczesnych zwyczajów i obrzędów wielkanocnych mieszkańców Rabki-SIane. J. Węcławik również w dziale "M-ater,iały" opublikował zebrane przez siebie Opowiadania ludowe z parafii Krasno bród. Dział "Materiały" otwiera tekst "Misja i ewangelizacja, Deklaracja ekumeniczna. Uchwala Komitetu Naczelnego Eknmenicznej Rady Kościołów. Genewa -' L. Górki SVD. N.a uwagę zasługują tu także dwie obszerne, bo kilkunastostronicowe recenzje sprawozdawcze Mariana Faliszka SVD ·.A.ntropologia funkcjonalna Bronisfawa Malirwwskiego poświęoona pralipiec 1982 ze wstępem i w tłumaczeniu , The Hague, Paris, J .Waardenburga, Rettgton New York 191H,ss. 335. (Mouton PuIisbers). Jest to 20 tom serii and Reason. Method and Theory in the Study and Interpretation of Religion. 'Autor artykułu opowiada się za stosowaniem terminu "pobożność ludowa" terminu "religijność ludowa" za papieżem Pawiem VI (Evangelii nuntiandi nr 48). w miejsce �236 RECENZJE cy K. J. Broziego tyc:::na teoria ligion. ł religii ZtLr A'ctnalitat W dziale Wuchtlem tytule oraz Andrzeja BL"Onka SVD Paradygmaomawiająca jego książkę Philosophic I.l' j f:c- der ReligionsjJhilosophie zamieszczono 5. zestawienie Zbigniewa Sobczak~l .--i,lCU o tematyce reltgwznawczej i etnologicznej. Jest io krótka charakterystyka ':.::' ; :lmów _oświatowych znajduj'łcych się w z.asobach Z.iednoczenii1 H')Zj.)owszcc·'-,t·.d't;a Filmów (dawny "Filmos"). Niestety, jest to rejestr niepełny i dość arbjt:·'1'<1~'. Wszystkie artykuły zamieszczone w prezentowanym tomi2 [J:>siadaj;ł si>:-':.',!.:'nia w języku angielskim bądź niemieckim oraz bardzo rozbudowane pr7.)·p;'iY. KOI1CZąC należy redakcji pogratulować tego zc wszech miar udanl,go -,',",G:':wnieiwa i wyrazić, jeszcze raz życzenie, aby można je byio trakblwać jClktJ za którym regularnie ukazywać się będą następne. Walerij ss. 176. tym o tym samym Kurta rów,nicż P. A l e k s i e j e w, Etnogieniez, wyd. "Wysszaja Szkoła", Moskwa 1986, vValerij Aleksiejew znany jest ze swoich baddI1 c1otycz;,;cych historii ;.t,::-,pcllogi i, genetyki populacyjnej i teoretycznych problemów antropologii. Dziedziną jego naukowych dociekali jest ·także etnogeneza. Problem etnogenezy jest wręcz o::lwieczny, zawsze Vi spolcc:znej świ<lC!i'i!'Wśc; istniało przeświadczenie, że narody S,j ze sob'l tak spokrewnione. jaK PO"l.l'7.('g",:ni ludzie mający wspólnego przodka. Przykładem tego jest chociażby biblijna TabEca Ludów (Gen 10, 1-32), znajduje się ona nieprzypadkowo w kc,l~dze z s~'i.",:ka nazY\Va~1ej Genezi~: - Dochodzenie. UŚ lięcona prz~"'1z tracl.ycjQ v/r~~z~ () .";:.'::ealogii; E'tnosow, znacząco wpływa na wszelkie próby naukuv,;cg() opraeowal,:;, tego zag2dnienia. Widać to róv,rnież w książce Aleksiejewa, gdzie na przykiaci ',viele naukO\Nych sformułowali, które poznamy za c:hwi](;, nawi'j7.uje jakby do P()~()"Z'lej wieJzy l'lnogenetyczn"j. Etnogeneza, według zawartej w ksi;jżce i\lekg,iejewa definicji, to.,caly 2c'.ipol zjawisk i jJroc0::óW hi'>torycznych, które mają miejsce p,J::!:.:zas [ormow21,;" siG danego ludu i przywodzą do ostatecznego ukształtowani.a jego etnicznego ,,')Ecza" (s. 3). Do badania tej skomplik,owanej rzeczywistości powalane są przecie ',':::zystkim nauki histo-ryczne, a ponadto <lntropoiog.ia i lingwistyka. W miarę ;!J t'a~tania materic:lu dos,tarczClinego przez te różne dyscypliny, problem cinogenezy :)!.'cizie wymagal bardz.icj kompleksowego pOJejścia, z tej koniecznośc:i powstanie u-obna nauka - etnogenezeologia. Nie dowiadujemy się jednak, ja'ki miałby być ".osunek -owej etnogenezeologii do tak zwanych studiów etnic:znych, które, będ,\c ''''ciaż dziedziną interdy;;cyplinarn-ą. pochodzeniem ludów również się intl'rc~ui'ł. W zakresie metodologii badaI1 procesu etnogenezy, Aleksiejew postuluje. aby problemy te ujmować całościowo. Co· prawda może się wydawać, że entogeneza to mnóstwo ,raczej niezależnych od siebie pr-ocesów ni'e tworzących 'konkretnege- zbioru. Lecz głęboka analiza Aleksiejewa wykazuje coś wprost przeciwnego. Po ;):<'1'wl , Lublin 193:Y.Wyduwnictwo Lubelskie, ss 250. • Bern und stuttgart 1982. Paul Haupt Verlag, ss. 202. �237 RECENZJE "ze, ::''''powtarzalnf)~{: dowoLnej etnicznej wspólnoty jako całości pozwała mn:emać, iz de,.: ')rocesu jej formowania, także charakterystyczna jest pewna całość, wysoi,; i s>'.:J;eI1 integracji. Po drugie, proces .ten w każdym przypadku musiał przecież być Ó"~~osowany do określonych ram cz.aso-przestrzermych, Po trzecie, etnogenez.a ~i1n:'.' ;'!C7yĆ. może takie zjawiska jak rozwój kultury, glottogeneza, tworzenie się typóx antropo.Jogicwych oraz psychiki zbiorowości, które obserwuje sie też poza etnuFCneZ'ł, lecz tylko w niej widać, jak przeksztalcają się one w jeden wieloLt,:v.':· proces, dz;qki któremu powstaje nowy lud, A:,"~siejew stara ~.ię dOSltarczyć teoretycznych podstaw do badań nad etnogE';lC;:',. dlate-go jeg:J wywody ch<trakteryzują się pewną ogóln:Jści~l, lecz mimo t.ego r():~''':"z~je już I)('v,'ne konkretne zagadnienia, Czyni on t:J przez wyróżnienie "wiązek ,",:',()gcn<'iycznvch" (..cinogieni·e-ticzeskije puczki"j, termin ten oznacza po prostu grup.:: ludów zwi<)z,lIlveh między sobCj wspóln<) genezą Wśród tych wiązek wyróżnia on etnogenetyczne "drzewa" i krzewy". Te pierwsze to grupy ludów złączone v;~pó]nnt<l pochodzenia, przy czym daje się wyróżnić bliższe i dalsze sobie ludy, d,;,;" "f; WH;CZ ~porzLldzić hierarchię etnicznej bliskości. Natomiast krzewy etnoge:·,c·:.'·c7.ne to nicu,trukturalizowClne oałości obejmuj<)cę grupy ludów wprawdzie = '<'lzano wspólnym pochodzeniem, ale nierozdzielClne na bliższe czy dalsze podC;l"Jpy. Tak; krzew tworze} na przykład tubylcy Australii. VI' etnogen'..'tycznych drzel'::'lCh dale.i wyróżnia się "gałę:de" i "pnie". Gałę,?ie to takie ich części, które są I"'~.):'::estrzenicnc Jlil określonym tc!'ytorium IV określonym czasie. Jeżeli badani);;' :'J~t':pn(' ::'1 do,tat,'cznie wczesne dzieje takich grup, to WÓWC7.8-S mcżna zn~kon,'.",·y"vat: 0lnogenE'tyczne pnie. Ale te mają charakter raczej hipotfltycz;ny, znacz:' '," konkr<'tnicjsz.C' sa elnogenetyczne gałęzie. Jest ich ponoć 49, n':' tere<n,ie Europ" znajduje się gałąź powołska, wschodnio-bałtycka, skandynawska, środkoWO-t'l.:l'(,pejska, pirenejsko-apenińska, bałkańska i dunajsko-dnieprzańska, Rzecz jasna w tak wszechogarniającej typologii nie sposób uniknąć komplikacji, czego przykłade:':', je~l ;;t".ius Basków na obszarze. gdzi,£, ży ja ludy gałęzi pirenejsko-apenil1Sk:f' C::,~aj'lc EtrWf}('1!("ę ,A.,1eks~ejewa przekrmujemy się, iż dla wyjaśnienia pochodzen;" danego ludu nielbędne jest uporządkowanie rozma,itego i nader często niepev::;·. go materi::iłu zawieraj<)cego inform.acje a pokrewieństwie między ludami. SystE-:·'·lcltyka zaproponowana przez Aleksiejewa wydaje się dog,odną pods,tawą dla bad"c·~·' zainler::,sowanych etnogenez<1, a wywodzących s.ię z różnych dyscyplin. Xicmoi,,; jednak trudno dziś stwierdzić, czy stanie sip, ona POCź'1tkiem et.n:Jgeneze:'.lr<: Grzegorz ,'. W. C z i s t () \', Na1'Odnllje wvd, ..';nuka". tracl-icii folklor, Oczerki teorii, Pełczyński Leningrad 1986, s, 304. PlCice Kiryła Wasilewicza Czistova doskonale znane są w Polsce wąskiemu gronu s,;::,:-cjali,tów. <l sarn autor cieszy się dużym poważani·em Z tym wiekszym zainteresfnvaniem sięgnąłaem do najnowszej książki tego folklorysty, której pojawien!e się na rynku księgarskim odnotować należy w kategoriach wydarzenia, D1atf.i;":O też poświęcę jej to szersze niż zwyk.łe omówienie. �238 RECENZJE Należy tu zacząć od sposobu formułowa.nta i określklll1Jia przedmiotu sN'oich zainteresowań. Kirył W. Czistov definiuje folklor jako "całokształt tekstów werbalnych (strukJtur) funkcjonujących obecnie lub w przeszłości w życiu jakiegokolwiek etnosu lub jego jakiejkolwiek lokalnej, wyznaniowej, zawodowej lub innej podstawowej grupy konta/ktowej" (s. 6). Przy czym przez "grupę kontaktową" rozumie grupę realizującą komun.ikację w swoim obrębie (f.ace to face). Jlak sugerowałby podty-tuł pracy, jest ona zarysem teoI'ii i problemY:E:oretyczne będą w niej dominujące. Ale niezupełnie. Oto bowiem okazuje się. że jest to książka w dużej mierze pośw,ięcona przeglądowi stanowisk zajmowanycr-. wobec etnografii i fo,lklorystyki. K. CzistoiV sy1tuuje swoje przemyślenia na ich~runcie. Znaczny rozdźwięk jaki zarysował się między tymi dwoma dys,cyplLnam~ 'N latach 50-tych i BO-tych próbuje łagodzić obecnie, choć trudru:> przewidzieć cz:: wysHek ten cokolwiek tu zmieni. Jawi się przy tym jeszcze jeden problem. Zapy'tuje bowiem Czistov o >J. jak rozumiany jes-t lub jak należy rozumieć wz,ajemny s,tosun,e,k folkloryS'tyk: : etn{)grafii. Odpowiedź na to pytanie rozw.ija szeroko w rozdziat.e pt. "Folklor ~ :kulturo etnosu" (s. 1'3 - 106). J'ytanie to może być postawione za,równo na pIaszczyź.nie historycznej i feru:>menologicznej. Nie mówi tu jednak autor o etno-grafii : folklorystyce w odniesieniu do bardzo odległych etapów rozwoju ludzkości. Wic.domo. że owe wczesne etapy mają nieocenione m1aczenie podczas badania genezy :,)Lkloru. Ale' nie może przy ,tym ulec zmi'anie ,pierwszoplanowa rola etnografii. ~tóra najczęściej j.3;ko taka była przedstawi,ana. Przyczyny tego należy upatrywać ;)rzede wszystkim w sy11ikretycZJl1JOści archaicznej kultury. Wszystk.ie teksty we['oalne, zdaniem autora. powstawały i fUll1kcjonowały na płaszczyźnie obyczajowej. Zaznacza też, że cały daLszy rozwój folkloru, aż do późnego feudalizmu (w Rosj: XIX- XX w. )o-dbywał się pod silnym wpływem archaicznej spuścizny. Folklo~ ::,ego okresu, który w więks2JOści krajów Europy spisywany był w XVIII - XIX -.v~C'ku. nie może być zrozumiany bez dokładneg,o zbadaroa substratu leżącego ujeg'; pods>tawy. Z drug~ej strony, sam folidor był waimiejszym komponentem trad:r~yjnej kultury, integrującym wszys,tkie sfery kultury duchowej i nie tylko ducho\\',";, ale i w ZJnacznej mierze materialnej, a szczególnie socjonormatywnej kultury .:gromnej większości etnosu. Hisi1;orycznie ujmując pgadnienia stosunku etnografii do folklorystyki odwrotnie, wyróżnia K. Czistov 'trzy pUll1'k,ty:1. folklorystyka - nauka filolog'.czna. 2. folklorystyka nauka etnograficzna, 3. folklorystyka nauka samodzielna. ZauważapTZY tym, że tymczasem jeszcze nie pojawili się folkloryści, którzy ,'wiadomie opowiedzieliby się za wyłącznością którejkołwiek z tych orientacji, ich prace na ogół niczego takiego nie mówią (s. 7), a to między innymi dlatego, że nie ma Im temu żadnej wiarygodnej, teoretycznej podstawy. Sam Czistov uznaje f()lklorystykę, z powodu badanego przez nią mater.iału, na naukę filologiczną i e::l·)gruficzną jednocześnie. To istotne nowum w przemyśleniach Czistova I dowodz' jak dalece ewoluuje j'eszcze jego folklO'fystyczma koncepcj.a. Uważa, iż ta właśnie 'J£obliwość folklo,rysty1ki winna być każdemu uświadomiona do końca. Teoretyczc,; uzasadnienie takiego punktu w,idzenia wy,daje się autorowi naturalne i e1cmc:"tarne, Kirył W. Czistov nie odcina się jednak od swoich wcześniejszych prac, K';~Glżka, o k,tórej mowa, związana jes't org'3nic~nie z całym dotychczasowym dorobkien: autora, powstał'a jako uogólnienie już ustalonych i zaistniałych wywodów, lY'wsta1 K. wyraźnie podważa W. Czistov. Folklor i etnografia, [w:J Folklor i etnografia, Leningrad 10970,.'. " opowiada się za folklorystyką jako nauką samodzielną. a samodzielności lej nie l broni. �RECENZJE 239 łych na gruncie konkretnych poszukiwań w różnych historycznych warstwach i gatunkach rosyjskiego folkloru (byliny, bajki, lamenty, podania, legendy, obrzędy i folkLor obrzędowy, współcze~me procesy folklorystyczne itp.). Koncentruje się przy tym autor na problemach, które jego zdaniem są szczególnie ważne dla dotychczasowego zbliżeni'a etnografii i folklorystylki. W pierwszych cZJterech artykułach, po krótkim, aczkolw,iek interesującym wyłożeniu współczesnej teorii etnosu, za który uznaje "historycznie uformowaną i okrzepłą wspólnotę społeczną, stworzoną przez ludzi w niej urodzonych" (s. 13) 2, przechodzi do wyczerpującej odpowiedzi na następujące pytania: miejsce i funkcja folkloru w systemie duchowej 'kulturyetnosu; "wtórne" formy kultury i ich rola w rozwoju współczesnych tradycJi - ten artykuł poświęcony, mówiąc ogólnie, folkloryzmowi. należy do najeiekawszych w oałej pracy. W czwartym artykule porusza Kirył Czistov niektóre prohlemy słowiańskiej folklory,styki w aspekcie etnicznym. Pierwsza część książki kończy się omówieniem osobliwości kOl1!kretnego mechanizmu świadomości bylin jako nieoddzielnego komponentu etnicznej' kultury Rosjan, i wyjątkowej roli w tym procesie jaką zajęli wykonawcy bylin w Petersburgu i innych miastach Rosji w drugiej połowie XIX wi'C1ku. Druga część omawianej pracy złoiJona jest z artykułów, w których porusz.ony jest problem tradycji, jej natury i mechanizmu w świet,le ogólnej teorii kultury, a odnoszących się do współczesnej folklorystyki. Zauważa przy tym Czistov dwie podstawowe własności tradycyjnej kultury - stabilność i wariantowość. W końcu wskazuje na ścisły związek wariantowoćsi z ogólną teorią teID~tu folklorystycznego (lub jego poetyk,i). Trzecia część omawianej pracy zatytuŁowana "Folklor i historia" (s. 177 - 246) jawi przed czytelnikiem najciekawsze pokłady folklorystycznych przemyśleń K. W. Czistova. Tej partii pracy radzieckiego fol:klorysty pmgnę poświęcić nieco więcej uwagi. Powtarzalność zjawisk folklorystycznych jest jednym z centralnych problemów folklorystyki. Zawsze niepokoił on badaczy twórczości ludowej. W zalezności od jego rozwiązywania powstawały i rozpadały się znane szkoły i kierunki .. Okresy aktywnego zbierania paralel i analogU przeplatane były okresami sceptycyzmu. Ogólnie można powiedzieć, iż w części tej został prz'edstawiony problem powtarzalności zjawisk folklorystycznych w różnych etnograf:icznych środowiskach, na tle etnokulturalnych stosunków różnych ludów. W tym celu autor wybrał dwa temały podstawowe: pierwszy z nich to krytyczny przegląd badań nad legendą o "ZbawiCIielu" w pracach wielkiego rosyjskiego folklorysty i literaturoznawcy XIX wieku, A. N. Wesełowskiego, oraz w pmcach tzw. wiedeńskiej szkoły etnograficznej lat ostatnich. Trzecią część zamyka felieton pt. "Legenda o Zeleźniaku", w którym na wybranym przykładzie przedstawiony został przekaz twórczości dwóch podstawowych etillosów - rosyjskie:go i ukraińskiego. Problem historyczności folkloru w nauce radzieckiej sięga odległych czasów. Nieco inaczej jest w Polsce, :gdzie poza pracą J. S. Bystronia 3 i współczesnych. opracowań J. Hajduk-Nijakowskiej ,I badań takich instytucjonalnie się nie prowadzi 'Teoria etn.osu K. W. Czistova jest zbliżona, jak sam przyznaje, do propozycji J. V. BromIeja. Etnos i etnoqrafia., Moskwa 1973; tenże, Oczerki teorii e!nosa, Moskwa 1983. , J. S. BystroII, HIStoria UJ pies ni ludu polskieqo, Kraków 1925. • J. Hajduk-Nijakowska, Temat śpiqcego wojska w folklorze polskim. Próba typologii,. Opole 1980; taż, Nie wszystko bajka. Polskie ludowe podania historyczne, Warszawa 192:). �240 RECENZJE Zestawienie treści folklorystycznych z danymi dobytymi z dokumentów hict,Jrycznych jest jednym z ważniejszych przykładów historycznego badania folkloru, dlatego też K. W. Czistov, formułuje pod adresem folklorystów llasiGPuJClce postulaty: a. wyróżn;enie "pierwotnych" faktów przejawiaj<lcych siG w bezpośrednim ouzwierciedleniu rzeczywistości, oraz faktów "wtórnych", które prz'c"ziy artystyczn<j obróbkę w tradycji spisanej i w poprzedzającej ją tradycji ustnej. b. wyprowadzenie łub udoskonalenie metodyki wyjaśniania !olklory"lycznych elementów, odzwierciedlonych w dokumentach historycZ',:1ych. \",. celu rekonstrukCji folklorystycznych ,tematów, gatunków, zasad styli,,,tycznych itp. Zestawienie: "dokument historyczny - folklor historyczny" wymaga pewnego sprecyzowania i uzasadniania. Otóż bowiem wiadomo, że równocześnie z folkiorystycznymi opowiadaniami o wydarz'eniach historycznych, które powinny korelować z dokumentami historycznymi (kroniki, latopisy, itp.) w tradycji w,tnej zaw'·:ze wy,:tE:powaly opowiadania o terażniejszości, które pow;;tawały Vi zg:.\dnośc; Z ·woistym kręgiem współczesnej, bieżqcej dokumentacji. Wypełniały one [,rz"de w:;zystkim funkcje aktualnej informacjl. Element artystyczny w tych OjJowi:ldaniach u teraźniejszości był nikły, natomiast wysllek narratora ,;ioerowany byi na prze,zazanic informacji w najlepszym świetle wyraź,nie. Czistow w omawic!lE:j [Jr:,cy wyróżnia dwie płaszczyzny bieżącej dokumentacji i opowiadań o teraźniejszości: a. lokalna lub bytowa: opowiadania związane z "niższą" mitologią lub lokalnymi chrze~cijar\skilni "cudarni"' b<!dź niez\vykłymi WycarLE'niarni, opOWiaUL:.l},li:';. () ~kcH'- bach, miejscowych roz.bójnikach i innych wypadkach. Analogiczne wydarzenia zapis al y się z zasady w lokalnej dokumentacji, lub w dokumentach s<;dowych. b spoleczna lub polityczna: opowiadc:nia o wojnach politycznych j dyrra::Lycznych lub walkach wewn~ltrz cerkiewnych, które: wyja,śniane !lyły w duchu chwp:kicL tęsknot za wolnością, legend o "zbawicieiach", dalekich .:,volnych krajach', :Illtyfeudalnych powstaniach, rozbójnikach, wydarzeniach, które przybraly społeczny charakter ,i w mniej łub bardziej szerokim zakresie o "cudach", kture osiągnęły ramy ogólnopahstwowe, społeczne łub polityczne. Wlasciwe im dokumenty to bieżące zapISy w paJl:sLwowych łub łokalnych kronikach (!alOpi.cacilj, dOflU:;y, dokumenty scjdowp, sprawozdania oLicjalnycll osobistOŚCI, z"graniczrrych posłów i podróżników, korespondencja itp. Podobne opowiadania (aktualne legendy, memoraty, pogłoski, gadki, wieści, nowinki itp.) otrzymywały wyraźnie szerokie a niekiedy nawet ogólnopaństwowe rozprzestrzenienie. Ich wykonawców prześladowano, przeciwstawiano im oficjalne relacje, zakazy, ukazy itp. Ważnym problemem podniesionym przez Czistova jest datowanie tekstów folklorystycznych. Dzieło folklorystyczne, które najczęściej .ies't nam znane w zapisie, jest nie tylko rezultatem kolektywnej artystycznej działalności nosicieli folkloru. Oto okazuje się, iż dzielo to wyrastając z tradycji, a przechudząc różne koleje łosu, odkładało w sobie i utwierdzało szereg innych, różnych od sytuacji wyjściowej, elementów. Dlatego też chcąc datować treści folklorystyczne, powinniśmy, zdaniem Czistova, idealnie odtworzyć całą historię tekstu, mając przy tym na względzie, jakie to, składające się nań elementy mogły powstać lub wpłynąć na budowę tego tekstu, Ten postulat Czistova wydaje się być utopijnCl mrzonką, bowiem dla zdecydowanej większości przekazów folklorystycznych realizujących treści historyczne nie posiadamy żadnych informacji o jego rozwoju, zaś wszelkie spekulacje w tym zakresie muszą okazać się chybione, Omawianą książkę zamyka część mająca jednocześnie historyczny i sumaryczny charak,ter. W dwóch artykułach: "Z historii radzieckiej etnografii 30-tych �241 RECENZJE - 80-tych lat XX wieku" (s. 247 - 273) i ,,0 niektórych problemach ogólnej teorii folklory,styki" (s. 274 - 294), K. W. Czisbov dokonuje przeglądu rozwoju tych nauk w ostatnich dziesięcioleciach, odnosząc je do zagadnień poruszonych w pierwszych częściach książki. Praca Kiryła W. Czistova z pewnością na trwałe przejdzie do historii folklorystyki. Wydaje się, iż jest to p:raca, która z pewnością zasługuje na opublikowanie jej w języku polskim, stanowiłaby wówczas ważną pomoc naukową w badaniach nad zastanym folklorem źródłowym, jak i współczesnym. Wojciech ~VI. B. K i e n i n - L o P s a n, Obrjadowaja praktika Nowosybirsk 1987, wyd. "Nauka", ss. 164. i folklor Łysiak tuwinskogo sza- Incwstwa, 'VIongusz Borahowicz Kienin-Lopsan od dwudziestu z górą lat zajmuje się badaniem syberyjskiego szamanizmu i ma w tym względzie znaczne osiągnięcia '. Najnowsza książka tego badacza rozpat,ruje tuwiński szamanizm z pozycj,i folklorysty. Podzielił ją na dwie części. W pierwszej omawia obrzędy i atrybuty tuwińskich szamanów, w drugiej - szamański folklor. Podział ben uzasadnia tym, iż \\" szamanizmie tuwińskim można wyróżnić takie ważne aspekty jak: światopogląd, prClktyka obrzędowa, atrybuty, tradycja folklorystyczna. Na osobną uwagę zasługuje, jak zauważa autor, społeczny status szamanów, lecz problematyki takiej nie podejmuje w tej pracy. Wiele miej'sca poświęca autor ludowemu wyobrażeniu o pochodzeniu szamanów. Zdaniem ludu szamani mogli pochodzić między innymi od s:zamanów przodków. Takich uważano za naj silniejszych i najprzedniejszych. Z reguły szamani znali swoich przodków do kcilku pokole!l i od ich- wymienienia oraz stwie:rdzenia takiego faktu zaczynali zwykle swoje błagalne modły. Uznawano także, że szamani pochodzą od duchów ziemi i wody. Zgodnie z ich mitolog.ią, jak pIsze au!tor omawianej pracy, wysoko w niebiosach żyli "azarłari". Niektórzy szaman'i świadomie wywodzili swoje pochodzenie właśnie od tych wyobrażeń. ,Q mitologicznym pochodzeniu szamanów mówi wiele tuwińskich legend (s. 16). Wśród Tuwijczyków byli też tacy szamani, którzy swoje pochodzenie wywodzili od złych duchów ,.ałbysów". I tu autor przytacza przekaz ilustrujący to przekonanie. Takich TuwijCZ}'cynazywali "uk czok hamnar" - czyli szaman bez rodu. Podobnie rzecz miała się ze złymi duchami "aza". W przekonaniu tamtejszego ludu "aza" może zabić człowieka i tylko szamanowi dane było widzieć ,;aza", kiedy przystępował do walki z nim, zwyciężał go w ciężkim boju i zabierał mu duszę chorego. Każdy młody szaman dążył do tego by mieć swój "własny" rodowód, swoje charakterystyczne "pismo", swoją muzykę, swoje teksty. Zrozumiałe 'jest przy tym, że swoistość ta mogła sIę wyrazić tylko w obszarze tradycji. Obok szeroko przedstawionych rytuałów (s. 21 - 34) Kienin-Lops.an przytacza legendy o nadprzyrodzonych zdolnościach tuwińskich szamanów (s. 35 - 43). W rozumieniu autora są to fantastyczne historie, których powstanie i rozpowszechnienie zawdZ1ięczać należy samym szamanom. Niektórzy szamani chwalili się tym, że 1 M. B. Kienin-Lopsan, K lvoprosu grafija", 1977, nr 4: The Funeral Rites 16 Lud, t. LXXII O kategorjach tuwinskich szamanow, "So\vietskaja Etnoof Tuva Shamans. Shamanism in Siberia, Budapest 1978. �242 RECENZJE w trakcie modłów mogą sprowadzić, nie wiadomo skąd, różnego rodzaju l)rzedmioty, np. tabakę, herba'tę lub dawno zagubiooe rzeczy jak arkan, krzesiw,". ,)icrścień. Autor przytacza szereg opowiadań utrzymanych w konwencji relacji! prz\Ożycia ilustrujących takie właśnie wydarzenia. Ponadto ~dnotować nal·c.ży w tym miejscu, że szamani, w rozumieniu Tuwijczyków, potrafili czytać cudze mYśLi wydobywając tą drogą największe sekrety. Niektórzy podczas transu mogli bo",) biegać po rozżarzonych węglach lub lizać rozpalone żelazo. W szamańskim fO'LKlorze znajdujemy szereg przekazów mówiących o szamanach zdobnych sprowadzać pióruny, o ich przeistoczeni.ach. Jednakże wszystkie te niezwykle cechy i "ciolnosci tracili w przypadku zapalenia tytoniu. Legendy o szamańskich cudach to :1!ez\\'yIe cenne źródło historyczno-etnograficzne. Pozwalają one wejrzeć i zrekonstruować tradycyjne myślenie i mitologię Tuwijczyków. W dalszym c,iągu pracy autor omawia rekwizyty szamal'lskic :lb:z·;dó·", (s. 43 - 77), bez Mórych jakakolwiek modlitwa, jaki,kolwiek magiczny zab:eg bylby nieskuteczny. Wiele miejsca pośw.ięca też ceremonii pogrzebu szamana (s. ,7 - 891. Dla poznania wczesnych wierzeó religijnych "Jiell<;ie znaczenie ma L:~l;',~:: "'01'czość ludowa i właśnie dlatego autor podejmuje się w drugiej c~ęści OIllH '.'.'i Ol'lej pracy zaprezentowania "szamańskiego folkloru Tuwijczyków" (s. 89 - I;') ~i. Szamański światopogląd znajdował wyraz nie tylko w rytuałach, ale i w folklorze. TUwińscy szamaJni podczas gorących modlitw "wędrowali" w świecie "I)l)Qziemnym", "niebiańskim" i "środkowym", czym z całą pewności'1 wyraża się tradycyjna trójdzielność kosmosu, o czym tak szeroko niedawno na podobnym p~~ykładzie pisał Nikolaj Aleksiejewicz Aleksiejew 2. O swoich wrażeniach i w~"L:::ynach szamani chętnie opowiadali zgromadzonym słuchaczom. M.ożna powiedzieć, ż: ·iJ'cowali .swój świat za pomocą słowa. Autor opracowania ubolewa jednak, że ,:.amat'lska poezja, jako część tuwińskiego folkloru, jeszcze nie stała się przedmiotem specjaLnych badaJ1. Zauważa też, że w zbiorowej pamięci zachowane ZOSLI; y nazwiJsika niektórych autorów szamańskich w.ierszy, jednak więkswść z nich .~;, już anonimowa. Zrozumiałym jest, że wśród szamanów byli wybitni mistrzo'.\'[C' poetyckiego słowa i naśladQwnictwa. Ponieważ jednak szamaJ1ski folklor n:e mógł si.ę rozwijać tylko w obrębie jednej, szamańskiej tradycji. przeja wy wyraż:,ej autorskiej indywidualności nie były koniecZJnym warunkiem twórczości. Llatego w sZlamańskim folklorze,. zapiisanym przez autora w różnym czasie i od ~óż.nych informatorów, pobrzmiewają przede wszystkim typowe, paralelne tematy i motywy. KSliążka, o której mówię jest niezwykle linter·esująca. Wszelkie proble!:iY. jakich podjął się autor, przedstawione !zostały tu bardzo czytelnie i komunikatywnie, co obok niewą:tpliwych walorów merytorycznych podnosi. wagę te; 9racy. Dennis B i n n s, A Gypsy D. Binns jeS't wykł·adowcą szkoleniowych, instruktażowych Bibliography, vol. 1: 1982, vol. 2: 1966, Manchester. w Traveller.s School i autorem licznych mat·e~lałów dla nauczycieli pracujących wśród koczow{u~~ów. : N. A. Aleksiejew, Szamanizm tjurkojazycznych wnitielnogo issledOWanija, Nowosibirsk 19'1ł. narodow Sibirii. Opyt ariealll~'Ic! .ro- �243 RECENZJE Efektem j~go pracy również i z cygańskimi koczownikami jest prezentowana bibliografia. Tom pierwszy zawierał bli,sko 1300 pozycji oraz -indeks rzecZ<Jwy i topograficzny, co naturalnie bardzo zw.iększa wartość i użytecz.ność bibliografii. W następnych latach B~nns wydawał corocznie suplementy do swej bibliografii (ukazało się ich 3), i o:>tabnio zdecydował wydać je w formie 2 tomu. Zawiera on 1046 pozycji, co w sum-ie daje już bibliografię o zawartości ~343 publikacji {wydana w 1914 r. bibliografia cygańska G. Blacka zawierała ponad 4000 publikacji). Niestety drugi tom nie zawiera już indeksów; kolejne pozycje są też nie numerowane co utrudnia posługiwan.ie się bibliografią, zwłaszcza w przypadku odwoływania się do niej. Bibliograf.i.a Bi-rrnsa obejmuje glóW1nie publikacje wydane w języku angielskim. Inne są wymi'eniunc tylko wówczas, jeśli znała zły się Vi kręgu z.ainteresowail autorów anglojęzycznych, były cytowane etc. Przy tym autor nie rezygnuje z załączenia do bibliografii publikacji drobnych, popularnych, chcąc ogarnąć możliwie szeroki zakr2s zainteresowali publi-kujących cygalnologów j popularyz.atorów. Autor zdając sob:e sprawę z trudności zebrania wyczerpującej bibliog.rafii odwołuje się we wstępie do cyganologów w innych krajach dochodząc do wniosku, że istnieje wi~ksza możliwoś6 tworzenia takich bibliografii w ramach poszczególnych krajó",.:. W przyszłości można by je zebra'; i w całości opublikować. Dotąd takie bibliografie u'kazaly się m. in. w ZSRR (A. W. German, 1930) w Czechoslowacji (M. Hiibschmannova, 1974), na Węgrzech (M. Vagh, 19~.), Holandii (P. Havens, 1982), RFN (R. Gwnemeyer, 1983), trwają prace nad bibliografiam.i cygallskimi w Finlandii, Japonii, Węgrzech, a także w Polsce. Adam Maciej Łuk nicza, Warszawa o w s k i, PoLski 1987. ss. 144. film etnograficzny, Ludowa Bartosz Spółdzielnia \\'ydaw- Prawie nie zauważany w genologii filmu dokumentalnego gatunek czy odmiana gatunkowa jak,im jest f.ilm etnograficzny, ma w osobie Macieja Łukows.kiego znakomitego popularyzatora. Zwracał on już nie raz uwagę na zainteresowani,a dokumentalistów kulturą ludową, a w 1984 roku prowadz;ił w telewizji cy,kl "Filmowy świat ctnogriJfii'·. Ostatnio zaś ukazala się jcgo książka pod tytułem Polski etnograficzny, będąca zarysem dziejów tego tak malo znanego gatunku. Na teoretyczne rozważania z tej dziedziny przyjdzie pewnie jeszcze poczekać, ale na razie omawiane tu opracowanie historyczne w pełni zadowala. Dzięki niemu można się dowiedzieć, jak fjlm etnograficzny wyodrębn.i,ał się z filmu krajoznawczego, jak jego twórcy zdobywali "etnograficzne" doświadczenie rozstrzygając ów podstawowy dylemat: rejestrować czy interpretować. Wiele do myślenia daje z.aproponowane w książce M. ŁukowSJk:iego ujęcie całego dorobku etnograficznego polskiej kinematografii w postaci pięciu modeli: "model technologii twor.zenia" to beznamiętne n.iemal przedstaWlienie ludowej działalności produkcyjnej (W. Zukowsk:iego Jarmark w Leżajsku, W garncarSkim rodzie i inne); "model obyczaju rekonstruowanego" służy reżyserom, którzy chcą zarejestrować obyczaj czy obrzęd już w tradycyjnej formie zanikly i który mo-żna tyłko zrekonst.ruować przy pomocy ludowych zespołów foJklorystycznych (J. Gabryels~iego Wesele białoruskie, K. Muchy Wesele w Krobi Starej, P. Sz.ulkina Dziewce z ciortem); "model reportażu etnograficznego" jest realizowany w filmach nm l'· �244 RECENZJE ukazujących wspólczesne wysilki zmier.zające do odtworzenia lub utrwalenia kultury ludowej (S. Gmbowskiego Melodie, które nie zginą, W. Zukowskiego Beskidzie, Beskidzie, kto po tobie idzie); "model dokumentacji etnograficznej reprezentują fUmy opisujące ludową technologię (T. Kallwejta Huta sprzed 100 lat, Hej bystra woda); ,i wreszcie "model tilmu krajoznawcLO-etnograficznego" obejmuje filmy popularnonauk'owe, w których treści etnograficzne sąsiadują z innymi. Powyższe modele nie są rzecz jasna wszystkim, czego w dziedzinie filmu o kulturze ludowej można dokonać, jak na raZiie jednak cala ta twórczość w Polsoe daje się zmieścić w ich ramach. Omawiana tu książka z pewnością zdobędzie uznanie środowisk interesujących się kulturą tradycyjną i szukających adekwatnych sposobów jej opisywania. Kultura ta, z natury swej przejaw,j'ająca się raczej hic et nunc, w miarę prawdziw:e może być oddana lącz;nie z próbą jej zrozumienia, właśnie na taśmie filmowej. Tę prawdziwość. ja'k wynika z książki ł.ukowskiego, osiąga s.ię nie tyll:o przez artyzm reżyser-ii, lec.z także, czy może przede wszystkim - przez naukowość etnografii. Wszakże kamera filmowa zgodnie z zalożeniami braci Lumiere miała być jedynie aparatem służącym do badań naukowych. Grzegorz Pelczyński nad polszczyzną kresową, redakcja: J a n u s z R i c g e r i W i a c z e s ł a 'W Wel'enicz, T. I, II, III, IV, Zakład Narodowy im Ossolińskich - Wydawnictw0 - WrocJaw 1982 (s. 260), 1983 (s. 150), 1984 ~s. 1183). 1986, (s. 122). Stttdia Do naj słabiej znanych zbiorowości polskich poza obecnymi granicami kraju należą Polacy w ZSRR. Wielowiekowe sąsied:~two z Rosją oraz spuścizna wojen i zaboru doprowadziły do sytuacji w 'której po 1921 L, a więc roku wstępnego ustalenia granicy pomiędzy oboma państwami, pozostało po jej wschodniej stronie co najmniej 790.000 Polaków. Zmiany w latach II wojny światowej (zajęcie wschodniej części terytorium II Rzeczypos'politej, deportacje, powstawanie polskich sił zbrojnych) i okres'ie powojennym (dwufazowa repatriacja z lat 1944 - 1950 i 1955 - 1959) zwiększyły liczbę Polaków mieszkających w ZSRR. Według oficjalnych danych było ich w roku 1959 1.380 tys. (spis radziecki), w roku 1962 1.430 tys. (Atlas narodow mira, Mo.S!kwa 1964), w 1970 --,-- 1.167 tys. (spis radziecki) i w 1979 1.151 tys. (jak wyżej). Dla porównania, naukowcy polscy na Zachodzie szacują dzisiaj liczbę Polaków w ZSRR na co najmniej 2.275 tys. osób. Badanoia naukowe tej zbiorowośc.i ograniczają się w zasadzie do trzech nur[ów: badań nad reemigrantami, szczególnie z drugi'ej połowy lat pięćdziesiqtych, studiów nad poli>kojęzyczną oświatą i badań językoznawczych. Te ostatnie, rozpoczęte w ZSRR w latach sześćdziesiątych ,zaowocowaly dwutomowym wydawnictwem Polskije. gowory w SSSR (Mińsk, 1973). Również i w Polsce, w ramach badań polonijnych podjęto ten temat (por. Z. Kurzowa, Język polski w ZSRR. Historia, stan obecny, potrzeby badawcze [w:] "Przegląd Polonijny" 1983, z. 1, s. 17- 38). Jednym z efektów badań prowadzonych po obu stronach granicy jest właśnie omawiane tu, czterotomowe dotychc.zas wydawnictwo. Studia nad polszczyzną kresową powstają w ramach wspólpracy Komitetu Językoznawstwa Polskiej Akademi Nauk i Instytutu Językoznawstwa Akademi Nauk Białoruskiej SRR. Wchodzą one w skład opracowywanej przez K.T PAN serii "Prace Językoznawcze" (t. 98, 106, 107, 110). Zawierają szereg tekstów z zakresu �RECENZJE 245 historii i wspólczesności języka pol,skiego poza wschodnimi granicami obecnej Polski, zarówno opracowań teoretycznych, jak i zapisów orygilnalnych, "Studia" publikują teksty w języku polskim (tom I - 47%, II - 480f0, III - 4BG/o, IV - 9,20/0), rosyjskim (tom I - 460/0, ILl - 390f0, III - 410/0, IV - 1%) oraz w ujednoliconej, z malymi wyjątkami, transkrypcji fonetycz)ilIej (tom I 70f0, II 130f0, III 110f0, IV - 70f0). Na ich lamach po-dejmowane są rozważania nad przemianami języka polskiego, funkcjonującego wspólcześnie w obcojęzycznym otoczeniu, szczególnie na terytorium Litewskiej SRR i Bialoruskiej SRR oraz pograniczu tych republik. Artykuly tej grupy zajmują się problemami morfologii, zapożyczeń, frazeologii, ogólnej charakterystyki języka oraz tak zwaną socjolingwistyką (I, 123 - 138; 139 - 150; 179- 191; 193 - 206; 225 - 231; 233 - 242; II, 25 - 29; 65 - 72; 73 - 84; 8,5 - 10,1; III, 7 - 22). Historii i wspólczesności języka polskiego tych obszarów dotyczą także dwa, trudno dostępne artykuly nieżyjącej już Haliny Tmskiej {I, 19 - 121 II, 15 - 23) oraz próbki tekstów oryginalnych z terenów Litewskiej SRR (l, 243 - 250; 251 - 255; II, 139 - 150) i Bialoruskiej S'RH (IV, 113 - 118). Kresową pols,zczyznę w Łotewskiej SRIl omawia z kolei Józefa M. Paruszta pisząca o skladni poszczególnych przypadków rzeczowniJka i językowych formach frazeologicznych (I, 207 - 224; IIiI, 133 - 145), a także prezentująca orygialny, polski tekst ze wsi Dagdy rejonu krasławskiego ŁSIlR (I, 257 - 259). Na,tomiast w tomach II, III i ,IV pojawiaj<l się artykuly o języku polskim w Ukraińskiej SIlR - jego przynależności dialektowej (II, 31 - 47), wymianie spólglosek (lIII, 127 - 131) i współczesnej postaci (teksty oryginalne ze wsi Nowos'ielica i Maókowce rejonu chmielnickiego USIlR III, 177 - 18,2; IV, 109 - 112 oraz Kazachskiej SSIl teksty o koniugacji czasowników (Ul, 91 - 126) i leksyce (II, 147 - 154) poprzedzone wstępem Romana Laskowskiego (III, 23 - 31). Pozostałe, 'nie wzmiankowane wyżej teksty poświęcone są ogólnej charakterystyce języka pols'kiego kresów poludniowo(II, 9 - 14) i pólnocno-wschodnich (I, 13 - 17), zapożyczeniom polskim w języku litewskim (I, 151 - 177) i ukraińskim w języku polskim (II, 49 - 63), wpływowi języ1ków wschodnich na polską hteraturę dokumentalną (redakcja polska III Statutu Wielkiego Księstwa Litewskiego II, 103 - 118) i piękną (listy króla Jana III Sobieskiego do żony, królowej Marii II, 119 - 125; III, 155 - 167 oraz elementy leksyki kresowej w powieściach ludowych J. 1. Kraszewskiego - n, 127 - 138), a także malo znanym pracom językoznawczym Jana Karlowicza wraz z tekstem Podręczmika czystej polszczyzny dla Litwinów i Petersburczan tegoż autora (III, 33 - 81; 821- 90). Analizę dorobku tego ostatniego przeds,tawia również artykul Zofii Sawaniewskiej-Mochowej (IV, 37 - 70). W tomie III ("Studiów" znalazły się także próbki tekstu gwarowego reemigrantów polskich z Litewskiej SIlR, którzy przybyli do Bartoszyc w województwie 01s'ztyńskim z byle go powiatu wileńsko-trook,iego II Rzeczypospolitej w latach 1945- 1946 i 19'56 - 1957 (s. 169 - 175), zaś w tomie IV szkic Barbary Dubickiej o odrębnościach slowotwórczych polszczyzny wileńskiej (s, 71 - 79). W tomie tym zamieszczono również ilustrowany mapkami artykul Feliksa Czyżewskiego na temat polsko-ukraińskich kontaktów językowych (s. 81 - 107) oraz teksty z nadgranicZlilej ws,i bialostockiej Niemirów, której najstarsi mieszkańcy pamiętają jeszcz:e gwarę ukraińSlką (s. H9 - 121). Trzy pierwsze tomy zawierają ponadto przedmowy określające krótko ich zawartość, w tomie I znajduje się szkic ,Janusza Riegera O potrzebie badań nad polszczyzną kresową (s. 9 - 12), natomiast w tomie IV artykuł Marii Karpluk "Stan badań nad polszczyzną kresową XVI wieku" (s. 7 - 35). �RECENZJE 246 "Studia nad polszczyzną kresową" wydają się być niezmiernie ważnym materiałem nie tylko dla językoznawców, ale i dla badaczy zagadnień e1JniczJilych. Ze względu na niemożność dokonywania badań etnograficznych i socjologicznych nad położeniem ludności polskiej w ZSRR szczególnie cenne s<) tu informacje O małych, dokładnie zlokalizowanych skupiskach ludności używającej języka polskiego, o s,topniu ich językowej asymilacji i położeniu materialnym. Często też wymieniane są nazwiska informatorów i autorów tekstów oryginalnych (przykładem jest tu zestaw 37 nazwisk Polaków -- mieszkailców Kazach5kiej SHE). Pomimo możliwości zakwestionowania wielu dokonanych na łamach "Studiów" uogólnień, przede wszystkim ze względu na niewielką reprezen'tatywność dobranych do badail prób, dotychczasowe oSIągnięcia tego wydawnictwa pozwalaj;j z cbżym zainteresowaniem oczekiwać na jego następne ,tomy. Mirosław Boruta Euzebiusz G i l, Wspólczesne ludowe kowalstwo Opolszczuzny, Opole 1982, ss. 93. Praca E. Gila jest efektem badań terenowych autora, prowadzonych w latach 1976 - 1979 w ramach prac badawczych Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu-Bierkowicach. Autor sięgnął również do materiałów archiwalnych i statystycznych. Badaniami objął kowali miejscowego pochodzenia, będących tym samym kontynuatorami lokalnych tradycji tego rzemiosła. Praca jest pierwszą syntezą kowalstwa na terenie Opolszczyzny. E. Gil nie ogranicza się jedynie do współczesności. Przy pomocy literatury i archiwaliów dokonuje próby rekon5trukcji funkcjonowania tego rzemiosła na Opolszczyżnie na przestrzeni ostatnich wieków. Kowalstwo jako samodzielne rzemiosło wyodrębniło się we wczesnym średniowieczu, wkrótce też nastąpił wyraźny podział na kowali miejskich i wiejskich. W 17187roku na terenie Opolszczyzny praoowało 901kowali, z tego w miastach 168 (18,6 Ojo). Dalszy rozwój kowalstwa wiązał się na tym terenie z wprowadzeniem w XIX wieku nowych kapitalistycznych form gospodarowania. Zaczęto wtedy w rolnictwie stosować szereg żelaznych narzędzi, jak pługi, brony itp., które w dużej części wytwarzane były w wiejskich kuźniach. Również wiele fabrycznych narzędzi rolniczych było w tych .warsztatach udoskonalanych, przystosowywanych do miejscowych warunków lub po prostu naprawianych. Rozwój techniki pozytywnie odbił się na wyposażeniu kuźni, do ,których zaczęto wówczas wprowadzać fabryczne narzędzia i maszyny. W 1900 roiku w Izbie Rzemieślniczej w Opolu zarejestrowanych było 1176 mistrzów kowalskich, 559 czeladników i 762 uczniów. W czasie I wojny światowej nastąpił ponowny wzrost znaczeni'a kuźni wiejskich, które, w przeciwieilstwie do przemysłu pracującego na potrzeby wojny, zaspokajały potrzeby wsi w maszyny i urządzenia rolnicze. W okresie nastania w Niemczech narodowego socjalizmu i nastawienia przemysłu na zbrojenie, wielu kowali rezygnowało z samodz,ielnej działalności przechodząc do pracy w zakładach przemysłu metalowego, które umożliwiały osiąganie wyższych dochodów. W wyniku działań wojennych podczas II wojny światowej, znaczna część rzemieślników, jako żołnierze, poległa na froncie lub też wyjechała do Niemiec. W'iele kuźni zostało zdewastowanych. Odbudowa tego rzemiosła trwała do 1948 roku. �247 R~CENZJE Lata 1949 - 1956 to złe czasy dla rzemiosła indywidualnego i w tym oczywiście kowalstwa. Wysokie domiary podatkowe i brak surowców spowodowały regres j rezygnacje wielu kowali z samodZiielnej działalności. Dopiero koniec roku 1956 przyniósł znaczącą pO.pr.awę i <trwający do 1960 roku dobry rozwój rzemiosła. Odnotowano wtedy istnienie największej liczby warsztatów (445). Od 1960 roku zaczyna się upadek tradycyjnych kuźni, spowodowany wieloma czynnikami: upowszechnianiem się nowych narzędzi pracy w wyniku elektryfikacji. rozwojem innych konkurencyjnych rzemiosł, m. in. związanych z obsługą wsi zakładów ślusarslkich, spadkiem. :z.apotrzebowania ws.i na podkuwanie koni i innymi, jak choćby istniejącymi przepisami prawnymi, które nie ułatwiały prowadzenia kuźni przez kowali emerytów. W dalszej części swojej pracy autor lozpatruje kowali jako grupę społeczno -zawodOWe}, (większość obecnych kowali jest również posiadaczami ziemi), rozważa kwestie związane z kształceniem i kwalifikJacjami. W pracy szczegółowo omówione zostały surowce kowalskie oraz warsztat pracy - najstarsza kuźnia pochodzi z 1726 roku z Ziemiełowic pod Namysłowem, a wiele innych z połowy XIX wieku. W dalozej części autor omawia kwes'tJie związane z wyposażeniem i narzędziami w kuŹl1:. z których wiele wykonywanych było rękami samych kowali. Dużo miejsca pDśw:~cDno technikom stos·owanym w pracy kowala i efekt{)m tej pracy w postaci wykonanych narzędzi rolniczych, takich jak pługi, Dadła, brony, kopaczki, dołownik.:. Innym zadaniem ·kowali było przede wszys'uk'im okuwanie i naprawa wozów, a także jedna z najważniejszych ról tradycyjnych 'kuźni - podkuwanie koni. Autor nie pominął również omówienia 7Jdobień i walorów plasltycznych wyrobów kowajstwa opolskiego, które wyrażało się w nadawaniu ozdobnych ksrztaltów wykonywanym przedmiotom, takim jak np. okucia i wykładki zamkowe oraz zdobieniu ich powierzchni wzorami najczęściej geometrycznymi lub roślinnymi. Jednak już w' okresie międzywojennym dało się zauważyć zmniejszone zapotrzebowanie klientów na tego rodzaju usługi, a po wojnie odbiorcom zależało na szybkości pracy i taniośei wytwarzanych w kuźni wyrobów, co w efekcie doprowadziło do zaniku ti'adycyjnego zdobnictwa w kowalstwie. Książka zaopatrzona został'a w zdjęcia i rysunki wyjaśniające omówione zagadnienia i dostarczające dod2.bkowych informacji. Publikacja ta zasługuje na duże uznanie ze względu na klarowność wywodu i przejrzystość ,treści. Pozycja ,to tym wartDściowsza, 7JC podejmuje probłematykę kowalstwa na ziemi,ach zachodnich, o przyspieszonym procesie zaniku tradycyjnego kowalstwa. Pomimo tego, że na temat ,kowalstwa napisano już "tosun.kowo dużo (nie sposób nie wspomnieć tu -o dziele R. Reinfussa Ludowe kowalstwo artystyczne w Polsce, Wrocław 1M.3), to należy pamiętać, że znajdują się jeszcze spore obszary kraju. zwłaszcza północne, na których o kow.alstwie wiejSikim wiemy bardzo mało. Warto na tych terenach podjąć badania, aby uzyskać materiały dotyczące kowalstwa z całego kraju. Jerzy J~rzy F i c o w Si k i Cyganie Kra;':c.w 1986, ss. 426, wyd. III. nie na polskich drogach, Kuniewski Wydawnictwo Literackie, Pierwsze wydanie opracowania histDr.ii i kultury Cyganów pod tytułem Cygapolscy opublikował J. Ficowski w 1953 r. Następne wydanie, znacznie r-ozsze- �248 RECENZJE rzone, uzupełnione o cale rozdziały, z rozbudowanym słownikiem trzech dialektów Cyganów polskich - ukazało się w 1965 r., już po ostatecznym ustawowym osiedleniu koczujących dotąd Cyganów. Obecnie, trzecie wydanie jest już tylko nieco uzupełnione w.ersją poprzedniego, natomiast w stosunku do tamtego znacznie uboższe graficznie. Wydane na podłej jakości papierze, jak większość obecnie drukowanych kSliążek, pozbawione jest, jakże licznych i wartościowych w poprzednim wydaniu, ilustracji. Bmk ten niewątpl'i wie wynagrodzi kolejna, znajdująca się już w druku pozycja ksiązkowa Ficowskiego. Będzie to wielobarwny album bogato ilustrowany, lttóry ukaże się niebawem nakładem lnterpressu. W obecnej wersji J. F1i.cowski zachował poprzedni układ rozdziałów (z niewielkimi zmłanami). W ramach tekstu dokonane zostały niewielkie uzupełnienia I tak w rozdziale :z,atytuł'owanym Królestwo c'ygańskie ... autor przytacza 2 kolejne odnalezione w Archiwum Głównym Akt Dawnych paszporty dla wójta cygańskiego Klimonta Florianowicza oraz przywilej na starszeństwo cygańskie (a więc nominacja na "króla cygańskiego") dla J'ana Nawrotyńskiego, wydany w kancelarii króla Jana Kazimierza (s. 36 - 39). W rozdziale o martyrologij Cyganów w czasie okupacji niemieckiej uzupełnia autor niektóre relacje ,m. in. dotyczące wymordowania Cyganów w Szczurowej. woj. tarnowsk.ie (s. 119 - 120). Rozdział o pożywieniu uzupełniony jest o kilka akc'pitów dotyczących lecznictwa ziołami (s. 172 - 173). Największym zmianom uległ rOlidział pt. Skalania i przysięgi, który jest zmienioną nieco wersją artykułu opublikowanego przez Ficowskiego w .,Miesięcznii;1.1 Literackim" w 1983 r., opracowanego zreslitą na bazie materiałów publikowanych w poprzednim wydaniu Cyganów Polskich. Został on znacznie uzupełniony o informacje dotyczące funkcji Śero Roma. l jest to jeden z dwu rozdziałów, który d(lproWla'Clzawiedzę na temat Cyganów do chwili obecnej. Drugim rozdziałem, w którym autor aktualizuje swą wiedzę jest Cyganologia w Polsce, gdzie Ficowski prezentuje grono najmłodszych cyganologów i ich osiągnięcia; również w bibliografii zasygnalizowane są niektóre najnowsze prace o Cyganach. Ta niewątpliwie war.tościowa książka, pods.tawowa lektura dla wszystkich zainteresowanych cyg.ańską kulturą, wiele traci ze względów ubós'twa edytorskiego. Brak .ilustracji i bodaj krótkiego streszczenia obcojęzyclinego (mogłaby to być niezwykle cenna praca dla badaczy kultury cygańskiej w całym świecie - jest jednak niedostępna ze względu na język, choć autor jest powszechnie znanym cyganologiem), znacznie' obniża jej war,tość nawet w stosunku do wydania poprzedniego. Są też w niej pewne bmki, które mOŻlllaprzypisać autorowi, a może zbyt długiemu cyklowi produkcji, podcZias którego to okresu traci się ochotę na uzupełnienia czy popDawRJi, choć czasu jest dość. Otóż ws'tęp książki jes't datowany na 1974, choć jest w całości przepisany z poprzedniego wydania sprzed 10 laty. Niektóre fragmenty w tekście pracy natomiast świadczą o tym, że autor nie dokonał korekty reszty tekstu i stąd miejscami odnosi się wrażenie, iż czyta się poprzednie wydanie. Razi to zwłaszcza w miejscach, gdzie autor odwołuje się do chwili obecnej, wówczas nie wiadomo czy chodlii o lata, gdy kończył pisać drugie wydanie, czy o czas w kilkanaście lat później. Np. na s. 103 pisze o śmierci Rudolfa Kwieka (zm. 1964) "Dopiero obecnie (... ) trzy lata po śmierci Rudolfa Kwieka ... " Jest takich miejsc więcej. Szczególnie uderza ten brak korekcji czasu w momentach, gdy mówi się o koczujących Cyganach w czasie teraźniejszym. A przecież mógłby autor bodaj krótko spróbować podsumować to, co z kulturą cygańską stało się w ostatnim czasie, po przymusowym ich osiedleniu. Przecież wiele zwyczajów musiało ulec zmianie, dostosowaniu się do wspólczesnych realiów �249 RECENZJE życiowych. Jednocześnie zaś w tym nowoczesnym świecie trwa zadziwiająco ,I'iele elementów najbardziej tradycyjnych, zadziwiająco żywotnych. Autor ma na te[1~ temat dostateczną wiedzę. We wstępie jednak powtórzył zastrzeżenię sprzed kilkunastu lat, iż pozostawia ten rozdział innym, sam swoje zainteresowanie Cyganam,i zamykając na roku. gdy zmuszeni zostali do zaprzestania koczowania, wyzbycia się jednej z zasadniczych cech świadczących a ich cygańskim człowieczeństwie - manuśiben. Adam Bartosz "Cyniczna uczta etnografa" czyli Jerzego Ficowskiego Demony cudzego strachu. Po przeszło dwudziestoletniej przerwie ukazała się kolejna książka Ficowskiego poświęcona Cyganom, której pełny tytuł brzmi Demony cudzego strachu. Wspominki cygańskie 1. Praca ta, na którą sikładają się w większości nie publiJkowane dotąd materiały i osobiste wspomnienia, jest dla autora Cyganów polskich '" i Cyganów na polskich drogach (ich nowe, rozszerzone wydanie u'"aza10 się w kilka miesięcy po Demonach .. .)' swoistym pożegnaniem z cy;::ańszczyzną, czyli, jak pisze, z epoką w jego życiu, która już dawno przeminęła 3. Jest czymś w rodzaju ostatecznego oczyszczenia szuflady z niewykorzystanych dotąd fragmentów materiałów i wspomnień, nie składających się na jedną, spójną całość. Zamieścił w niej Ficowski historie, które "zaw,ierają nowe, nieznane dotychczas wiadomości, odsłaniają - już na ogół nie w tematycznych układach, ale na przykładzie ludzkich losów dziedziny cygańszczyzny jeszcze nieschodzone przez nas. I relacje między obszarami egzotyki i rejonami codzienności, związki między n i m i a -n a m i ... '''. Jest więc niejako dopełnieniem poprzednich książek i naukowych artykułów':" interesującą ilustracj,+ do zawartego w nich "wykładu". Przynosi też, co prawda na marginesie, wiadomości o nas - naszym stosunku do Cyganów (niemal wszystkie rozdziały), kolorycie dawnych kresów wschodnich (rozdział Cygan honoris causa poświęcony obieżyświatowi i przyjacielowi Cyganów, Edwardowi Czarneckiemu) oraz o s,tm,szliwych warunkach panujących w czasie okupacji hitlerowskiej na Wołyniu (rozdział Przemytnicy życia). Nie mniejszym walorem Demonów '" jest ujawnienie przez autora metod swojej pracy badawczej. Dowiadujemy się jak wyglądało nawiązywanie pierwszych kontaktów z Cyganami, później przyjaźni, nauka języka, przełamywanie własnej niechęc.i do innego sposobu życia. Praca w wykJonaJniu Ficowskiego bez wątpienia pionierska i uwieńczona zamierzonym sukcesem - uczyniła zeń na długo najlepszego cyganologa w Polsce. Niestety, to właśnie obnażenie się Ficowskiego jako badacza, osobis,ty czę.sto charakter zawartych w książce wspomnień, sprawiły, że nie może ona przejść nie zauważona przez etnogr'afów. Niestety, bo jej treść zmusza do zastanowienia J. Ficowski, Demony cudzego strachu. Wspominki cygallskie, Warszaw-d 1986, ss. 262. 'Tenże, Cyganie polscy szkice historyczno-obyczajowe, Warszawa 1953; tenże, Cyga-o nie na polskich drogach, Kraków 1986. 1 • Tenże, Demony ••• , s. 6. 4 T'::llnże, s. 61. 'Pełny wykaz cyganologicznych drogach, Kraków 1986, s. 425 - 426. prac Flcowskiego zawarty jest w: Cyganie na polskich �RECENZJE nad etyką zawodową ,etnografa, a postawa F:icowSlkiego w tej materii budzi roz"{:zarowanie, szczególnie bolesne dla wielbicieli jego dokonań. Książka nie powstawia żadnych wątpliwości co do tego, że z pełną premedytacją pozyskawszy przyjaźń Cyganów, zatajając swe zamierzenia, wszedł ()in w posiadanie wiadomości o ich kulturze zazdrośnie strzeżonych przed obcymi. Poznał wiersze Papuszy przekazane mu jako przyjacielowi z kategorycznym zastrzeżeniem, by nie były publikowane. Opublikował jedno i drugie, Uzyskał sławę "odkrywcy" Papuszy i tłumacza jej poezji, najleps:>:ego cyganologa \, Polsc2. Znajomość języka wykorzystał jeszcze do napisania pmu "cyguńskich'" piosenek dla cygańskich piosenkarzy. I cygańszczyzna stała się w jego życiu "minion,! epoką" (do tego stopnia, że obecna wyprzedaż objęła ta·kże intymne szczegóły z życia kilku znanych, wymienianych z nazwiska i jeszcze żyjących reprezentallltów tego ludu). Tymczasem Cyganie poczuli się zdradzeni i stało s'ię tak, jak przewi. dywał Yicowski: "... nie miałem wątpliwości, że moja osoba, że autor mającej się ukazać książki, będzie wśród Cyganów p e r s o n a n o n g r a t a H". Cała kara, .nie mogąc dosięgnąć autora zdrady Polaka. spadła na Papuszę i jej rodzinę· Pierwsze wiadomości o poetce ukazały się w wywiadzie, jaki Tuwim przeprowadził z Ficowskim, właŚ!nie obok zdradzonych tajemnie;. W wywiadzie, ·który miał przy tym wydźwięk polityczny niekorzystny dla Cyganów (z,a co dziś zrzuca winę na swego nieżyjącego przyjaciela, Tuwima). Stąd też zapewne Cyganie posądz'ili Papuszę o zdr·adę. Jej c.ierpienia, przyplacone chorobą, wzmogły się jeszcze po opublikowaniu Cyganów polskich ... i wbrew temu, co twierdzi Ficowski. ,do dziś można spotkać złorzeczących poetyce rodaków. A jakie jes't dziś ,sŁanowislko Ficowskiego? "Z tych wszystkich przygód w cygańskim les,ie i w krainie fantazj,j wyciągnąłem jedną naukę, która mnie nie 'przyda się już na nic: mądrośc po szkodzie. Jeśli badusz obyczaje ludów, zwanych egzotycznymi, miej cierpliwość, nie ujawniaj nazbyt wcześnie swoich trofeów; pokaż je gdzieś daleko, na drugiej półkuli, a najlepiej po zakor'lczeniu ostatniej przygody, przemierzeniu ostatniej dróżki. Wtedy jeśli nawet pobiegną twoim śladem złowrogie historie nic już nie będą ci w stanie odebrać, w niczym przeszkodzić: zbiory będziesz już miał poza sobą 8" (!). Ficowski czuje się usprawiedliwiony działaniem dla dobra nauki CI.icwnie:lic cygańskich tajemnic) i kultury (utrwalenie poezji Papuszy). I choć przeprasza w ostatnich słowach ksiąŻJki cygańską poety,kę za jej cierpien.ia ("za te wszystkie b:edy, którymi cię k'iedyś obarczono" -- po-d:':rc~;">n:e W. O.'. r':,_ 'daje jednak natychmiast, że było to nieuniknione i niezawinione prze/ niego. Winny był, jak kilkakrotnie zaznaczał na wcześniejszych stronach ksią?ki p r ymit y w iz m C y,g a nów. Zrozumiałym jest, jak trudno ograniczyć wpływ własnego bagażu kulturowego na przebieg i -efekt badań obcych kultur. Niewątpliv.;ie też, jak zauważy! ZnanleckJ, najtrudniej to uczynić właśni'e w stosunku do grup etnicznych, z którymi konktakt f,jzyczny jest największy 10. Czyż jednak koniecznie, jak w satyrycznym wierszu Gałczyńskiego, Cyniczna uczta etnografów", musimy "zerwawszy • J. Ficowskl, 'Demony ... , 's. 250 - 251. 1 J. Tuwim, Cyganie (rozmowa z Jerzym Ficowskim), "Problemy", 1950 nr 10. s J. Ficowski, Demony ..• , s. 33. • Tamże, s. 262. 10 F. Znaniecki, Stud'ia nad antagonizmem do obcych, Poznań 1931. 11 K. l. Galczyń'sk,i, Cyniczna uczta etnografów, (w:) DZieta, Warszawa 1979, t. 3. Próby ..tea1tralne, s. 587 - 588. �251 RECENZJE z moralu1ym pionem", tmktować przedmiot badań aż tak cynicznie kosumpcyjnie? Nie grozi nam, co prawda, lot jaik,i zgotował "swoim" etnografom Gałczyński, ale p;'zccież utrata szacunku też jes·t swego rodzaju śmiercią. W ojciech Olszewski Zagadnienia z kultury Podhala, Spisza i OTawy, red. W. J o s t o w a, Pod halaóskic Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Nowym T,argu i Muzeum Tatrż·ańskje im, dl' Tytusa Chalubil1skiego w Zakopanem, Nowy Targ-Zakopane 1986, ss. 133, iI., mapy. Sll.sunkowo uboga literatura na temat kultury ludowej Spisza i Orawy, a także -- choć już w mniejszym stopniu - Podhala, wzbogaciła się o,statni,o w wyniku opublikowania tomu prac zredagowanych przez W, J.ostową i wydanych przez Podhalańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk i Muzeum Tatrzal1skie w Za:kopanem. Tom ukazał siG, jak głosi dedykacja na pierwszej stronie: "dla uczczenia pamięci Piusa Jabloóskiego i J.ana Plucit'lskiego - godnych synów Orawy i Spisza". Zgromadzono w nim teksty o różnej wafiwśai i a różnej przydatności dla poznania kultury południowych rubieży Polski; wszystkie jednak zasługują na wnikliwą uwag~, Zbiór otwiera fragment pamiętnika Jana Plucińskiego (1897 - 19E2) zatytułowany Dziedzictwo Spiszaka. J. Pluciński, jak wiadomo, urodził się "V' ,)Ul'gm,'ie i tu pobierał wstępne nauki w parafialnej szkole, Dzięki pomocy ,,5tud~nt6v/' z K~akowa (raczej akademików, bo w owych czasach studentami nazywano ucznió\>' szkół średnich) dostał się Pluciński w 1909 roku do Zakładu ks. Siem2.sz.ki dJ<l biednych i opuszcz,onych chłopców, pI'owadzonego przez Księży Misjonarzy '" Krakowie, gdz'ie miał mieszkanie, utrzymanie i opiekę pedagogiczną, Gimnaz.jalną edukację rozpoczął w Filii Gimnazj'Um św. J-ac·ka przy ulicy 8tarowiślnej, Nie miejsce tu na dalsze szczegóły biografii powszechnie znanego i szanowanego nauczyciela, badacza i miłośni~ Spiszu. Opublikowany fragment wspomnieó J. Plucińskiego dotyczy najwcześni'ejszych lat j·ego żyda, początków edukacji w trudnych czasach madz.iaryz.owania polskiich mieszkańców Orawy i 8pisza oraz pierwszych lat pobytu w Krakowie. Bogactwo szczegółów przy jasności narracji czynią wspomnienia J. Plucińskiego zarówno ważnym źródłem do dziejów Spisza, jak i ciekawą iekturą, mogącą stanąć w rzędzie najwV;)iHli,:-o:iszyci1jJ~'\skich osiągnięć pamiętnikarstwa. Podobne komplementy można skierować również pod adresem tekstu wspomnieniowego Z Orawy w świat, który jest z kolei fragmentem pamiętnika Piusa J,abłońskiego (1908 - 1979). Znajdziemy tu wiele ważnych a mało znanych szczegółów na temat podstawowego i średniego szkolnictwa na Orawie, gdyż autor - pocz.ątkowo w rodzinnej wsi Lipnica Wielka - później w gimnazjum w Trz.cianie, z. trudem, wśród wyrz.eczeil rodziny, torował sobie drogę ku wyższemu wykształceniu, które uzyskał potem w Uniwersytecie .Jagiellońskim, Nauka była trudna z.właszcza przez. fakt, iż Jabłoński - jak i inne dzieci s'pis,kie i orawskie - wstępne nauki pobi,erał w języku zupełnie sobie obcym _ węgiers'!<'im, potem w obcym, lecz z.rozumiałym - słow.ackim - by dopiero z czasem, już w KlasycZiI1ym Gimnazjum w Nowym Targu, odkryć literacką polszczyznę, której pozostał wierny do końca życia. Walory wspomnieó J. Plucińskiego i P, Jabłońskiego są oczywiste li ocz,ekiwać należy, że ich pamiętniki zostaną rychło opublikowane w całości, do czego w pełni upoważnia ich literacka i ,dokumenlalna ranga. �252 RECENZJE W. Jostowa przedstawiła w omawianym zbiorze artykuł Zwyczaje doroczl!(' Orawy. Artykuł jest częścią obszerniejszej \.1I'acy, a opar tv wstał na materiałach uzyskanych z badań w trzech wsiach: Piekielniku, Podszkh.l i Harkabuzie w latach 1963 - 64. Materiał sprzed lat ponad dwudziestu ma dziś wartość h~storyczną i powinien być skonfrontowany z danymi wspólczesnymi. Wątpliwości budzi także wybór wsi do badań; nie mogą być one w pełni reprezentatywne dla jakichkJolwiek badań kulturowych na Orawie, gdyż - co wiadomo już od dawna różnią się one bardzo od wsi podbabiogórskich. mniej poddanych wpływom podhalańskim. Mimo wszystko mate6ał daJnY przez W. Jostową jest godny uwagi, choć wnioski i uogólnienia, jakie autorlka z niego wyprowadza. rażą niekiedy ogólnikowośQią. H. Jost prezentuje al"'tykuł O oLejarniach na Podhalu, Spiszu i Orawie. AutOL' słusznie stwierdza, iż "olejarnie z terenów podtatrzaóskich wymagaj~l \\Tczerpującego opracowania", dodając, iż jego praca "nie ma pretensji do \\yczerpania zagadilienia", a jedynie "podaje zasadni ozy material", który może być pomocny badaczom. W ·istocie, artykul H. Jost-a to krótki wyklad techniki UZ~'skiwania oleju z siemienia lnianego przy pomocy stosunkowo prymitywnych, wręcz archaicznych metod i urządzeń, w nikłym, stopniu zachowanych do czasów obeonych. Autor zamieszcza wy:kaz ,olejarni w byłym powiecie naw otal"'Slki m, sporządzony na podstawie ankiet z lat 1959 - 1964. Ponieważ większość olejarni nie istniała już podczas przeprowadzania ankiet, informacje są stosunkowo lakoniczne. choć zapewne d1a zainteresowanych cenne, podobnie jak ccnny jest dolączony do opracowania słowniczek gwarowych wyrazów technicznych, używanych w olejarstwie na terenie Podhala, Spisza i OTawy. S. Walach, nadleśniczy z Zubr,zycy Górnej, wybitny znawca przyrody regionu babiogórskiego, omawia nazeWll1ictwo ludowe na południowo-wschodnich stokach Babiej Góry. Ma to duże znaczenie zarówno dla poznania dziejów osadn;ctwa tych terenów, jak i daje ciekawy materiał językowy. Podobne znaczenie ma obszerna praca J. Plucińs'kiego Przezwiska i przydomki w Jurgowie na Spisz li, efekt żmudnych badań i analiz. Powstawanie nazwisk i przezwisk ściśle wiąże się z his;torią regionu oraz panującymi tam zmiennynld z reguły, rzadziej trwałymi stosunkami demQgraHcznymi i gospodarczymi. Ogromną !'Olę odgrywają wpływy kulturowe, a zwłaszcza językowe. Spisz należy do terenów szczególnie interesujących dLa badacza kultury i języka. Materiały zebrane przez J. Plu-' cińskiego jeszcze raz potwierdzają takie przekonanie i są niezwykle cenne zarówno dla hi.storyka, etnografa, jak i a może przede wszystkim dla językoznawcy. Ostatni prezentowany w zbiorze tekst ma inny nil. pozostałe charakter. Jest to utwór sceniczny FrancisZJk,a Katta Wesele orawskie w dawnych czasach. napisany orawską gwarą i odznacz,ający się wiernością w stosunku do tradycji orawskiej, przez co ma nie tylko wartość literacką, ale także dokumentarną. Utwór F. Katta został napisany dla Orawskiego Zespołu Pieśni i Tańca, który pod kierownictwem S. Wałacha działał na Orawie w latach Hl59 - 1984. Dobrze się stało, że zosltał on wydrukowany, gdyż - jak dobrze wiemy - podobne materi.ały łatwo przepadają ku strapieniu badaczy. Wartość całego tomu podnoszą rysunki, zdjęcia i mapy, któl'e zostały starannie wykonane li stanowią dLa czytelnika dużą pomoc w przyswojeniu tekstów, podobnie, jak zamieszczone po niektórych artykułach słoWlT1iczktiwyrazów i okl'eśleń gwarowych spiskach i orawskich. ludności polskiej Ryszard Kantor �253 RECENZJE Wesele sIJiskie. Podał Jan PluciJiski, znawca co,-,'ala Kry s t y n a K w a ś n i e w i c z, Polskie 1007, s. 144, liczne zdjęcia. i miłośnik Wydawnictwo ziemi spiskiej. Muzyczne, Opr<1Kraków Tradycyjne wesele wiejskie od dawien dawna cieszy lo się wielkim zaintere<;cwaniem etnografów ,i muzyków. Obrzęd ten, którego społeczny sens sprowadza się do potwierdzenia przejścia pary młodych ze stanu ludzi wolnych do stanu malżeńskiego, posiadal wyraźne cechy widowis'kow,ości, napięcie dramaturg'iczne, dz.ięki któremu głęboko z.apadał w pamięci uczestników i obserwatorów. Wesele mialo w zasadzie, zarówno na terenie całej Polski, jak ,i właściwie całej Słowiańszczyzny, bardzo podobny przebieg, lecz jednocześnie ukształtowały się regionalne odmiany tego obrzędu. Mówimy o weselu kurpiowskim, krakowskim, czy podhalm'lskim by wymienić najbardziej znane odmiany - mając na E1.,·~1i;a1,t, ;~: w regionach tych wytworzyły się bogate i zróżnicowane obrzędy zgrupowane wok ó ł zasadniczego jądra obrzędu weselnego. Dokumentacja owych regionalnych odmian wesela ludowego s,tawała ~ię właśnie dokumentacją regionalnych odmiC:D kultury, gdyż kultura z wielką siłą właśnie w weselu się manifestowala. Dziś zwyczaje weselne miejskie i wiejskie niemal upodobniły się do siebie; powstało coś w rodzaju ogólnopolskiego obrzędu we:ielnego, niestety, w porównaniu z regionalnymi weselami ludowymi obrzęd ten jest znacznie zredukowany. Dawne tradycje pielęgnują Jeszcze zespoły folklorystyczne, uświadamiając nam. jak wiele piękna i powagi może tracić nasze życie, gdy pozbawione zostanie z lenistwa lub wstydu, bądż fałszywie pojętej nowoczesności - elementów dawnej barwnej i wymownej obrzędowości. Wśród odmian tradycyjnego wiejskiego wesela szczególnie, jak mi się 7,cl'l.ie. wyróżniaj'l się wesela góralskie. Nie tylko swoją barwnością, czy rozbudowaniem, lecz raczej głównie przez temperament i nastrój, przez połączenie godności obrzędowej z żywiolową zabawą. Pogląd taki zdaje się potwierdzać wydana ostatnio przez Polskie Wydawnictwa Muzyczne inscenizacja wesela spiskiego, autorstwa Jana Plucil1skicgo, znawcy i miłośnika Spisza, opracowana fachowo przez etnografa muzykologa i bogato ,iJustJ"1Ow,ana dobrymi zdjęciami . .,W domu gospodarzy Stanków w Łapszach Niżnych nastrój dziś szczególny .i uroczysty. Mają się odbyć "zrynkowiny" gazdowskiego syna Jędrusia z Halą Kowalczykówną". Tak zaczyna się opowieść-prezentacja widowiska weselnego na Spiszu, które jest ciągiem zabaw i śpiewów, ciągiem ważnych i wielkich chwil dla zainteresowanych, a przynosi radość i wrażenia uczestnikom, całej zbiOl'O\<:ości wiejskiej. Jest to spektakl napisany piękną spiską gwarą, jasny ,i klarowny, spektakloddający is,totę "typowego" spiskiego wesela, choć ,tylko zainscenizowany przez ze5pół "Spiszacy" z Łapsz Niżnich. Jest to rzecz do oglądania (bardzo dobre zdjęcia o walorach dokumentalnych!), do smakowania i do czytania; jest to także wartościowy dokument, zaopatrzony w 'etnograficzne posłowie i rz'Cczowy komentarz filologiczny, a także słownik wyrazów gwarowych. Przy okazji omaw,iania tej cennej pracy, należy przypomnieć postać autora, Jana PluciIlskiego, człowieka wielkiego wymiaru, niezwykłego. Urodzony w 1897 roku w Jurgowie na Spiszu doświadczył niemal typowych dla mieszkańca tego terenu losów: najpierw uczęszczał do s.zkoły z wykładowym językiem węgierskim, potem stopniowo uświadamiał sobie pols'kie pochodzenie, stopniowo dochodził do polskiej świadomości narodowej. PluciIlski, o czym sam pisze w publikowanym niestety tylko we fragmentach pamiętniku, stał się pasjonatem, jednym z coraz już rzadszych prawdziwych regionalistów, znawców i miłośników jakiegoś terenu. �254 RECENZJE Patriota i pedagog nade wszystko ukochał swoje rodzinne strony. Zakłada~ n~gionalne zespoły, pisał spis!ką gwarą utwory sceniczne o niebagatelnej warto~c artystycznej, prowadził cenne badania naukowe a charakterze językowym i historyczno-etnograficznym. Dzięki tam i ludziom jak on pogłębia się nasza wiedza o regionach, zwłaszcza peryferycvnych. Dvięki nim mieszkańcy takich regionów zy;:;;'iwali świadomo~ć samych siebie, zaczynali doceniać swoją kulturę, swoją trodycję, swój dorobek. To pierwszy, może najważni'ejszy krok ku mądremu patri,)tyzmowi; krok od miłości reg,ionu - owej ojczyzny prywatnej, a której pisal :j>lcjo!og St. Os.sowski - ku miłości Macierzy. Lud:z;iom pokroju Jana Plucińskiego czasem stawia si€; pomn"(i, na og0! jednak sami je sobie budują dziełami pisanymi milościCl, i pasją. Takim wla;~ll'", jak sądzę, pomnikiem jest Wesele spiskie, którego wydania autor już nie doczekał. , a które dzięki nader starannej szacie graficznej, a zwłaszcza dzięki swym dokumenbcyjnym i artystycznym walorom na stale znajdzie s'ię wśród naj\\'y'):tniejszych dZ'ie! etnografii regionalnej, Rys::.arll M. Kor n e c Je i, Gotyckie kościocy terackie. Kraków 1987, ss. 147. ii. 49. drewniClne na Podhaln, KCl'''.:'' Wydawnic' ..,' i_i- Marian Korneoki znany jest jako wybitny specjalista z zakresu probkmatyki konserwacji zabytków i ochrony szeroko pojmowanego krajobrazu kultui"owego. Kilka lat temu wraz z Tadeuszem Chrzanowskim wydał bardzo dobrze przy jętą przez krytykę pracę Sztuka ziemi krakowskiej. Szczególnym zainteresowaniem M. Korneckiego cieszy się drewniane budownictwo, zarówno mieszkalno-g'Jsp:ldarcze, jak i sakf'alne. Wieloletnie badania nad tymi zagadnieniami zaowocov:al\ licznymi artykułami w fachowych czasopismach oraz popularn<l prac,! tu wła.~11 ;.i' (;111<1wi.aną· Gotyckie kościocy drewniane na Podhalu łączą wybitną erudycję auto:'" z jego autentycznym umiłowaniem regionu, o którym pisze - Podhała. Popr;;.:z ap{)wieść a drewnianych kościołach, które są "w sposób wyjątkowo harmonijny zestrojone z otaczającym je górskim krajobrazem, a zarazem nieodłącznie z\\'i'IZane z kulturą i sztuką PolSJki", stara się powiedzieć jak najw.ięcej o swoistym c:;cnills loci Podhala, a także o owym nieuchwy,tnym czarze regionu. Czar ten poznał-: dobrze lic.zni artyści i badacze, w przeszłośoi i współcześnie. Ze znanych drewnianych kościolów Podhala, w większości pochodzącycr. z XV i XVI wieku, autor wybrał pięć: w Dębnie, Łopusznej, Harklowej. Gr,"',qldzie oraz kościół w Nowym "Dargu, najbardziej zresztą przez wieki pTzeksztalcol1\-, !Ccz dZliś jeszcze wykazujący ..istotne podobieńs,twa łączące go z pozostalymi. Ko.~ciGły te znane są dość dobrze, choć raczej tylko w kręgach fachowców. Autor słusznie założył, iż potrzebna jest popularna publikacja, nie będąca ani inwentarzem, ani rodzajem katalogu ,zabytków. Opracowanie - jak sam pisze - "winno \\' ~posób możliwie syntetyczny naświetlić problematykę historyczną i artystyczną znakomitych, a skromnych zarazem pomników dziedzictwa kulturowego jednego z Icajpiękniej szych zakątków Polski". Prezentację pięciu zabytkowych drewnianych podhalańskich kościołów ,JOprzedzają tnzy dość syntetyc':Mle rozdziały, dotyczące dziejów o·sadnictwa na P,)dhalu, staJll,u badań nad zabytkami drewnianego budownictwa w Polsce, ze szozegól- �255' RECENZJE nym uwzględnieniem Podhala oraz problematy~i architektury i wyposażenia wnętrz kościołów drewnianych na Podkarpaciu. Zdaniem autora możliwe jest określenie_,typowego" kościoła drewnianego dla tego, w sumie dość przecież zróżnicowanego regionu, gdyż był to teren stosunkowo zapóźniony w porównaniu z ,innymi ob~ szarami Polski i wytworzyły się tu lokalne konwencje rozwiązywania problemów architektonim:nych i dłuż-ej niż gdzie indziej przetrwały w swej "czystej" for~ mie. Jednel z cech sakralnego budownictwa drewnianego na Podkarpaciu jest harmonijne łączenie profesjonalizmu z twórczością ludową, zarówno jeśli chodzi o bryłę, jak i wyposa:ilC'TIiekościolów. Stąd też w kościołach tych "znaleźć można prymitywną rzeźbę o charakterze XIV -wiecznym, może wytwór lokalny na peryferii twórcw:ici cechowej, quasi-barokową ornamentykę sprlzętów, wytwór góralskiego samouka, aż po najczystSiZą sztukę ludową, któr'a znalazła swoje miejsce w drewnianych kości olach przede ws.zystkim dlatego, że były to świątynie tak silnie związane z miejscową społecznością". Opisy kościołów dane przez 1\1 Korneckiego zawierają poza linformacjami hi·storycznymi (na tenlat osadnictwa, eryg;owan1a parafii, budowy kościoła lub kościołów, jeśli opisywany nie był pierwszy w tej miejscovvości itp.) wyczerpuj,jcy zestaw wiadomości o konstrukcji kościoł::.t i jego wyposażeniu. Interesujące Sil z\Vłas'~cza analizy polichromii, tak charakterystycznych dla wnętrz kościołów podhalańskich oraz obrazów na deskach i póltnie, z których wiek jest mało zna-. nych, a odznaczaj'l się wybitnymi walorami artystycznymi. Przy okazji opisów kościołów czytelnik dowiedzieć się może wiele o dawnych sposobach konserwacji zabytków i różnych od dzisiejszych poglądów na ich wartość. Książka M. Korneckiego napisana jest przystępnym językiem: wywody, nic nie tracąc ze swych wartości naukowych, stanowią doskonały przyklad L:etf'lnei popularyzacji niełatwej przecież problematyki. Wydawnictwo Literackie tym razem stanęło na wysokości zadania wydając tę godną polecenia pracę w nakładzie 20 tys. egzemplarzy. Jest nadzieja, że trafi ona do rąk Hcznych miłośników Podhaia, milośników przeszłości i zabytków tego fascynującego regionu. Ryszard Kantor Zmagania pulonijne w Brazylii, t. 2 Pamiętniki brazylijskie. 'Wybral i Op:','COwał T a d e u s z D w o I' e c k i SVD, A.kademia Teologii Kaltolickiej, Warslzawa 1987, ss. 270. Tadeusz Dworecki opubli·kował pnzed kilku laty ·1nteresującą, choć nie pozbawioną słabszych stron, pracę na temat działalności werbistów w Brazylii, wsroo\ Polonii brazylijskiej 1. Obecnie, niejako kontynuując zainteresowania dziejami osadnictwa polskiego w Brazylii, przedstawia zbiór fragmentów pamiętników obra.zujących życie tej hoznej, lecz wciąż jeszcze w nauce polskiej słabo poznanej PoIO!1ii'. Pamiętniki wybrane pnez T. Dworeckiego były w znacznej części plonem konkursów na pamiętniki emigrantów organizowanych po II wojnie światowej przez Komisję Pamiętnikarską PAN, Towarzystwo Przyjaciół Pamiętnikarstwa I Zob. R. Kantor (rec.); T. Dworecki SDV, Zmagania polonijne werbiści 1900 - 1978, "Lud", t. 66:11*82, 5. 329 - 330. • Szczególnie słabo poznana jest kultura Polonii brazylijskiej. w Erazylii. t. 1. Polsc);· �256 RECENZJE i Towarzystwo Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia". Znajdują się one w zbiorach Biblioteki Narodowej, w Bibliotece Ossolińskich ,i w Archiwum Akt Nowych w Warsza1Mie. PI1zeds,tawione pamiętniki jstaJnowią świadectwo ponad stuletniej już obecności polskiego żywiołu w Brazylii. Pierwsze fragmenty sięgają wczesnego okresu "gorączki brazylijskiej", 1j. lat osiemdziesiątych XIX wieku; inne ilustrują końcowy etap tego procesu, tj. procesu mas'owego osadnictwa chłopów polskich w Brazylii. czyli lata przed pierwszą wojną światową. Bog'ato prezentowane są także pamiętniki z okresu międzywojennego, a szczególną wartość mają te, które ukazują życie emigracji po II wojnie światowej, gdyż lata najnowsIze, wbrew pozorom, bynajmniej nie należą do najlepiej pozmanych, jeśli idzie o sytuację brazylijskie; Polonii. Pamiętniki wykorzystane przez T. Dworeckiego są bardzo zróżnicowane pod względem wartośei l1terackich, niektóre maj,] dość surowy charakter i nieporadny styl, inne zbliżają się do mistrzostwa i stanąć mogą w szeregu największych dokonań pamiętnikarstwa polskiego. Wszystkie jednak posiadają dużą wartość informacyjną i jako takie stalnowić mogą przedmiot zainteresowań badaczy polonijnych. Wydawca pamiętników starał się tak dobierać ich fragmenty, aby eksponować zagadnienia słabiej znane lub wręcz dotychczas pomijane. Stąd też niewiele znajdziemy w wyborze infoI1macji o trudnej doli pionierów, o ich uporczywej pracy. która zamieniła dziewiczą puszczę w uprawne pola, a więcej za to o lic,wych wypadkach opuszczania przez k,olonistów polskich już zagospodarowanych ziem i przenoszeni,a się ich na nowe tereny, "w bory". Wyraźnie uwzględniono w zamieszcwnych pamiętnikach takie zagadnienia, jak ,oświatę, s,zkolnictwo, życie teatmlne, powstawanie i d21iaIalność organizacji kulturalno-oświatowych i sportowych. Jak wiadomo, Polonia brazylijska była w swej masie chłopska, w stopniu większym niż jakakolwiek inna grupa polonijna i jej osiągnięcia na wyżej wymienionych polach mają szczególne znaczenie, gdyż dokonane zostały w rznacznym stopniu "własnymi siłami", przy nikłym udziale inteligencji, w bardzo trudnych warunkach bytowania i w otoczeniu niezbyt podobnyrr. dzialaniom przychylnym. Niezmiernie interesujące są te pamiętniki, czy ich fragmenty, któJ'ych autorzy nie ograniczają się do opisów środowiska polonijnego, lecz ukazuj,! egzystencję Polonii na tle i w zderzeniu z innymi nacjami: Niemcami, Ukraińcami, Włochami. a także z ludnością tubylczą, z kaboklami. Dopiel'o w kontakcie z innymi grupami znaczenia nabiera identyfikacja językowa, kulturowa, czy wręcz naroclowa. Reflekcje nad własną kulturą, jej wartościami i trwałością prowadzą zazwyczaj do intensyfikacji działań pielęgnacyjnych. Tak było również w przypadku Po'1onii brazylis,kiej, która niemal natychmiast po o:siedleniu znalazła się w sytuacji "konkurencyjnej", otoczona przez inne grupy etniczne musiała zabezpieczać własną kulturę i język przed wpływami obcymi. Za naj ciekawsze z punktu widzenia badacza kultury uznać należy lic:me fra;.;menty pamiętników traktuj'lce o zwyczajach dOl'Ocznych, rodzil~nych towurzyskich kultywowanych wśród polskich osadników w Brazylii. Wynika z nich jasno, że na terenie Brazylii tworzyła się kultura polonijna, na którą składały się - w rozmaitych proporcjach - eLemont y przenimione z kraju, elementy zaczerpnięte od innych grup et:niczych osi,adłych w Brazylii oraz elemenl;y wytworzone przez Polonię na miejscu i nie mające odpowiedników w "starym kraju", Pamiętniki dowodzą równieź istnienia i przełamywania różnic kulturowych grup �257 R,ECENZJE osadników wywodzących s'ię z posz,czególnych zaborów. Na terenie Brazylii chłopi .,spod Ruska" i chłopi z zaboru ipruskiego,a także "Galioejoki" odnajdywaii, nie bez trudu, płaszczyznę wzajemnego porozumienia, jaką była wspólna mowa, religia, a przede wszy.stkim miłość do !kraju, z któ.regQ musieli emrgr·ować. Integracja regionalnych grup ·poLiki·ch w Polonię brazylijską dokonywała si'ę właśnie w warunkach ..konkurencji" innych grup etni'cznych i była połączona z procesem unarodowienia chłopów polskich na emigracji. Pamiętniki opracowane i wydane przez T. Dworeckiego są istną kopalnią materiału dla badacza problematyki polonijnej. Są rÓWil1ie~nteresują'ce dla historyka. etnografa i -socjologa, g,dyż ukazują życie Polo'!l'ii brazylijskiej z różnych pu'nktów w.idzenia, w jego zlożoności ,i na przestrzeni długiego okresu. Dobrze się stało, że zostały wydane, szkoda tylko, że nie w całości, choć trudno mieć do wydawcy zastrzeżenia, co do zasa·dności dOIkonanego wyboru. Po pr,Oió!Juwydaje mi się, że wydawanie fr.agmentów pamiętni~ków, zamiast całości, jest zawsze 'złem koniecznym, które usprawiedliwić można jedynie znanymi trudno,ściami w przemyśle poligraficznym. Ryszard Kantor H. Z n <\ n i e c k a - Ł o p a t a, Polscy Amerykanie. Współzawodnictwo w 9rupie etnicznej, Ossolineum, Wrocław 1986, ss. 216. o pozycję społecznq Problematyka badań nad Polonią amerykaóską, jej przemianami kulturowymi, asymilacją i mobilno.ścią w ramach ,społec.zeÓl3twa USA, od wielu lat jest przedmiotem zainteresowaó przedstawicieli różny,ch dys'cy,plin naukowych. PodwaEny pod te badania położyli w pierwszym dwudziestoleciu XX w. W. Kruszk,a (Historya polgka w Ameryce. Początek, wzrost i rozwój dziejowy osad polskich 17 Lud, -- w Stanach t. LX/XII Zjednoczonych i Kanadzie, Milwaukee w Ame- oraz W. r. Thomas i F. Znaniec.ki (The Polish Peasant in Europe and America, Nowy Jork 1918 - 1920). Intensy,wny rozwój badań :nad problemem etniczności w Stanach Zjednoczonych, przypadający na latasiedemdziesi.ąte, pociągnął za sobą wzrost z,a,interes,owaó Polonią ameTykaóską wśró'd nauikowców amerykańsikich {np. N. C. Sandberg, A. E. Wood), polonijnych (m.in. J. A. Wytrwal, K. Wachtl, A. Janta, E. Kusielewicz) i pols.kich (H. Kubia-k, G. Ba1bińSlka, E. Morawska, A. P<l'sern-Zielińlski). Do tego gronu należy równ'ież zaliczyć Helenę Znaniecką-Łopatę. Jej praca Polish Americans. Status Competition in an Ethnic Community (New Jersey 1976), która została wydana w językm polslkim przez Os,s'olineum, stanowi ważny punklt na drodze do poznania przeobrażeó etnicznych kultur, mający,ch swój emigracyjny rodowód. ,'a po'czątku kts'iążki autorka przedstawia swe z,a-ło,żenia metodyczne, zgodnie z którymi rozpatrywana jest później społecznośĆ polonijna w USA. Rozdział drugi, obrazujący historię naszego kraju i jej wpływ na powsltaitl'ie "czwartej dzieLnicy" PoISlk; wraz z kształtowaniem się jej struktury wewnętrznej, podziałów itp. wymaga jednak zastanowienia. Analiza tekS'tu sprawia, iż trudno nie oprzeć się przypuszczeniu o takim doborze przykładów z dziejów Pols.ki, aby przez !ich pryzmalt wyjaśnić 1000yi elementy charakterystycz.neSJPołeczn·ości emigracyjnej. Powstają stąd pewryce 1,905 - 1908) �258 RECENZJE ne zniekształcenia i uproszczenia (np. skutkiem Liberum veto były rozbiory, czy też to, że "Przez w i e l e _~p()dkreślenie moje - LN.) lat po wojnie liczne r-odziny polskie ko'rzy,sltały niemal wyłącznie z żywno:ści i odzieży przesyłanej ze Stanów"). Można napotkać także periodyzację z nazwami i cezur,ami niest<JIso'wanymi w nauce polskiej oraz pomijanie przyczyn zacofania gospodarczego kraju. Kontrowersyjna jest teza o antyintelektualizmie chłopa polskiego. H. Znaniecka-Łopatka stara się uzasadnić, że postawa antyintelektualna stanowiła skuteczny hamulec przed przyspieszoną asymilacją przybywających do Stanów Zjednoczonych. W konsekwencji początkowe fale imigrantów w XIX i na początku XX wieku tworzyly dość zamknięte spolecznośc,i, ,skupione np. wokół własnych parafii, niechętnie nastawione do innych grup etni'cznych. Polscy wychodźcy, w przeważającej większości pochodzeia chlopskiego, oibejmo,wali naj,częściej stanowiska robotników niewykwalifikowanych. AnIty-uIl'telektuaEzm tej grupy przej.awia.ł się m. in. w tym. że pierwsze pokolenie emigrantów wywierało silną presję na potomków, aby również pracowali w tych samych, bądż po.dOlbnych, zawodach i na ana10gicznych stanowi-sokach. Zdaniem autOTki ,każdy, kto zamierzał siię k,ształcić wyżej, niż to bylo zwyczajowo ustalone, był traktowany j,ako oldszczepieniec. Taki sposób ujmowania problemu mo-że być przyjęty, jeśli uwzględnimy za auJto-rką, iż zn.a'czna liczba wyjeżdżających "za chlebem" pr,agnęła po jak najskuteczniejszym zgromadzeniu odpowiedniej ilo'ścii pieniędzy wrócić do kraju i tu podnieść swój prestiżspoleczny. W tym samym rOZJdzialeomówione z06rt.ały wzajemne 'S'tolSlUIlki Polski z Polonią amerykańską (wraz z genezą ukształtowania się po'jęcia "czwartej dziel'nicy") od cza'su ich powstania do lat siedemdziesiąitych XX wieku. Rozdział trzeci i -dalsze są po,święcone problemom "wewnątrzpolo:nij.nym": wyłonieniu i trwaniu wspólnoty etnicznej, wzajemnym stosunkom z resztą społeczeństwa amerykańlsk'iego, przemianami stylu żyda poszczególnych generacji emigrantÓV1 oraz krę.gom towarzyski'm i zawodorwym. H. Znanieok;a,-Lopata pomija bardziej szczegółowe opi'sy poszczególnych ŚTO!dowiSik polskich w USA i .l'ch specyfiJki" dzielą-e je genera1rui'Cna Ite, w których przeważa inteligencja i na te, złożone z potomków chłopów polskich. Ważność linii podzialu na poLskich Amerykanów - byłych chłopów li inteligentów - jest niejednokrO'tni-e ak,centow:ana w kontekście wytwarzania własnej kultury i j-ej roli w podnO'szeniu prestiżu Poloni'i w lSiPołeczeńsi;w.ieamerykańs'kim. Auto:rka uważa, iż dopiero późniejsze fale emigrantów politycznych doprowa'dziły do z.mian w stereotypie kulturowym, cechującym wychodźstwo o po:dlo'żu ekoll'omkznym i przej.awiającym się przeWlaŻJlie w zniekształconej obrzędowości dorocznej, odmienn<JIśc.lkulinarnej, muzycznej ,i tanecznej. Brak szers'zej wiedzy o swej kulturze narodowej i jej osiągnięciach, ~cechujący większość ludzi przynależących do emigracji zarobkowej, połąc'zony z niechęcią do ksz,takenia slię w zawodach wy,żej l51:o-jącychw hierarchii niż roboltnicze był, j.ak mo'żna wywlniOlsk:ow.ać,jedną z ,przyczyn pojia'wienia 'Się szeregu do!Wcipów ośmie'szających PQll,aków (polLsh joke's) oraz wielu negatywnych opinii o polskiej 'SiP,ołecznośeietnicznej w USA. "Pols'cy Amerykanie" są pozycją, której nile sposób pominąć przy podejmowaniu badań, lIlie tylko etnologi'CZnych lu'b lSocj.ologicznych, nad społeczno-ścią polonijną w Stanach Zjednoczonych. Książkę, dającą ogólny przekrój przez .óżne aspekty :istnienia przekształ'C€ń kulturowych, moi::r1a.śmiało traktow,ać jako poważne WIJrOlwadzenie do tej problematyki. Analiza zawarta w ksiąźce jest tym bardziej ciekawa, że przepr'owdz'iła ją osoba, żyjąca na gruncie Ikulturowym i "fizycznym'" amerykańskim już ponad czter:dzieśoi lat. Ponadto H. Zn.aniecka-Lo,pata nie utożsamiała się ni~dy �259 RECENZJE bez reszty z Polonią, co pozwala przypuszczać, że wypracowane wnioski nie były w ten czy inny sp01sób determinowane przez przedmiot badań - społeczność polonijną. Przydatność 'tej pracy została podkreślona m. in. ,wydaniem jej przez Prentice-Hall - wielkie wydawnictwo. cieszące się znaczny,m autO'rytetem na rynkuks-ięgarskim USA i na świecj,e.. ,Pols'cy Amerykanie" jedrnocześnie zostali umieszczeni w serii etnicznej, redagowanej przez Miltona M. GoDdona, co s,powO'dowało umieszczenie książki na liście obowiązkowych lektur dla wykła.dowców i studentów. Z,więks·zył·Q!to możliwość oddziaływania tej ks!iąŻiki m. in. na świadOlffio'ść społeczną Amerykanów - szczególnie młodych. Dlatego dobrze się stało, iż pojawiła się ona również w polskim przekładzie na naszym rynku, dając możliwość poznania dorobku H. Znanieckiej-Łopaty szerszemu gronu odbiorców polskich. Iwo Nowak N. W. S o b o l e wa, Tipo/agia i lokalna specifika NowosybirSlk 19,84, ss. 170, wyd. "Nauka". Tusskich satiriczeskich slcazok Sibirii, F1il{)IO'gicznaoTientacja w fo,lklory.styce, reprezentowana między innymi przez tzw. "szkołę fil1ską", dała jeszcze jeden plon, tym razem w pracy Niny Wasiłewnej Soibolewej. Mimo, iż opracow.anie, którego treść zamierzam przedlsi:,awić, powstało cztery lata temu, uważam, że na,leży je odnotować, a to ze względu na jego niecodzienne wartości. Trudno zrozumieć artysty,czny charakter bajek, a sa1tyry,cznych w szczególności, w oderwaniu od wielu aspektów kulturowych właściwego im ludu, a to wierzel1, obrzędów, obyczajów, kultlUry humorystycznej itp. Zwrot ku etnograficznym realiom pozwolił aUJlorce określić drogi i spofsoby bajkowej twórczości arty.stycznej. Historia występowania rosyjskich bajek satyrycznych na terytor.'ium Syberi'i związana jetSt nie tyłko z 'szczegóLnymi warunkami i geografią rozprzestrzeniania bajek, lecz także z przejmowaniem baje!k rosyjskich przez 'inne ludy regionu i z p<Jwstałym tą drogą problemem międzynamd<ywych związ.ków folkloTY,Sl:ycznych. Zagadnienie to w faJkIorze Syberii pOisiada dw,a obUcza. Po pierwsze, to współdziałanie na tym obszarze folklorystycznych systemów genetycznie pOIkrewnych etnosów (1'0syjsk'iego i uk.rait1$ki.e,gooraz białoruskiego), po 'drugie zaś wzajemny zlwiązek z folklOTem grup autocht.onicznych. F.a·kity wy,korzystywania przez Rosjan treści folklorystycznych narodów Syberii spotykamy .stosunkowo często w reJonach Pól:nocy .i Północnego Wschodu. Wyraża się to przyjmowaniem np. od Buriatów i Eweruków podal1 toponomastyczny,ch, legend o Bajkale, przekazów o stosurukach między tymi ludami J. Jednakże przenikande treści fo,j,klorY.':itycZfnych szło także w drugim kie.runku, tj. od ROlsjan do grup !'Odzimych. Tak np. 1. A. Chudjakow pisał, iż "jednocześnie z pojawieniem się Rosjan wśród Jakut6w przeszły do nich magiczne bajki o Ile Muromcu i inne; są one opowiadane przez Jakutów w podobnej formie ,iz jeszcze większą żarHwością niż przez rosyjskich gawędzia.rzy. Równocześnie z bajkJami ma,gic,znymi tra'fily do J E. w. Pomerancewa, Spec!fika ustnaj prozy w ssaw, "sowietskaja Etnografija" 19176,nr 2, s. 70 - 76. swe te izuczenija sowremennych proce- �260 HECENZJE Jakutów od Rosjan bajki satyryczne, w których wyśmiewaj,j się z magi'i i szamanizmu ... "". Jedna'kże autorka w swojej pracy o,dwołuje .sit; jedy,nie do folkloru Rosjan zamieszkujących 'region, pomijając inne grupy etniczne. Trudno ów chirurgiczny zabieg zaliczyć do naiszczęśliwszych, bowiem j.ak dowodzi w innych częściach pracy. Rosjanie na Syberii chol: w znacznym rozproszeniu. nie żyli w izola:.ach kuKurowych. )lajb2rdziej rozpowszechnione na Syberii, jej zdaniem, są bajki o popach, w tym tak rzadkie tematy jak "Pop w koziej skórze" (SUS T-834). Fakt ten podyktowany jest przede wszystkim, jak twierdzi autorka opracowania, spOłeCZTICj wiedzą o hula.szczym życiu l,y'beryjSl'"iego duchowieństwa, oraz brak,iem w regionie poddańshva. Niezwykle intere:suj,\Cym zjwiskiem odnotowanym przez Sobolewą jest fakt, iż po rewolucji w repertuarach narratorów zaszly zasadnicze zmi'<l'l1ywar::ości. Oto bowiem przed tym okres·em w 0'P0wiad.aniach ludowych dominowal kupiec-o,szust. zaś po rewolucji zastąpił go panicz, obswrnik, Flakt ów pody;ktow;any był przesiedleniem na Syberię Ukrait'1ców, a co za tym idzie, ich folkloru (l';, 17). W rezultac'ie porównawczo-ty,pologoicznej analizy ,saltyrycz:no-bytowych bajek Syberii dostrzega autorka opracowania prawidłowość, .iż najbardziej rozpowszechnione były .na Syberii te tematy, które podobną popularnością cieszyły sit; w europejskiej części Rosji (s. 19). Cały materiał źródlowy podzielila autor,ka na pięć grup tematycznych i \\' ich obrębie do·konała analizy pr:zek,azów: 1) ~ematy najszerzej reoprezent·ow.ane u Rosjan i in.'lych ludów wschodni,osłowiańskich, w tym talkże na Syberii; 2. tematy szeroko rozprzestrzenione u Rosjan, ale nie odnotowane na Syberii: 3. tematy ujęte w SUS tylko na Syberii; 4. tematy zapisane na Syberii, ale nie uwzgh;dnione w SUS: 5, tematy powstałe pod wpływem grup autochtonicznych. Rumur i satyra stawały się przedmiote'm wielu opracowań. Ich autorzy bardzo czę.sto informowali czytelnika o kryterilach wyodrębl1'ieuia gatunków reprezentujących -te zagadnienia. Kwestie geneł:ogiczne, w omawianej pracy, j.<l:kbyumknęły lIwadzea·utorkii Itrudno powiedzieć j.akie p.rzeslanki po,zwohły jej na zajt;cie się tymi, a nie inny.mi przekazami. Co prawda w jednym z akapitów wstt;PU mówi Sobolewa, iż "przedmiot naszych zai:nteresowail stanowią te bajkowe i anegdotyczne tematY,które w rosyjskiej USilnej tradycji pOl3'iactająoparcie w satyryczno-komicznej interpretacji :i w SUS zoIstały określone rozdzi!ałem anegdoty" (s. 9), PrawdopodobIllealutorKia anali.zuje jedynie te przekazy, które ją osobiś,cie ubawiły, bowiem w pracy znajdujemy dużą do;wolno·ść w dobOlrze materiału. Proponuje też swoistą systematykę humo.rystycznych opowiadań SybiI1a:ków (s. 132 - 158). Oto z już opracowanego katalogu tematów TO'syjskiej bajki ludowej 3 wybiera te, które jej zdaniem stanowią '0 humo~ze :i satyrze. W ten sposób dopatrzyła :sit; Sobo1ew<l ludowego humoru już w bajce zwierzęcej (T-254 **) i poprzez bajki magiczne, legendy, opowiadania nowelistyczne, dociera wTeszcie do arlegdot,które z całą pewnośc.ją o humorze stanowią. Tych jest rzeczywiście najwięcej. Ale nie na tym koniec. bawiem obok wspomnianego przeglądu tematów, pooaje autorka tematy i ich wersje, nie ujęte w SUS. Te pr.zedstawia w p<lorządku matematycznym wymieniając 62 pozycje (s. LiB - 166). Wojciech • Welikorusskie • Srawnitelnyj skazki w zapisach ukflzatel sjużetow. 1. A. ChudjakOwa, Wostoczno-slawjanskaja Leningrad 1971', s, 48. skazka, Leningra:" Ł?Jsiak 1979, �RECENZJE 261 Russkij narodnvj kostjum Russian fork dothing, ze zbiorów Pań:stwovvego Muzeum Etnograficznego Ludów ZSRR, tekst i wybór ilustr. Ljudmiła Nikołajewna M o ł o t o w a i Natalja Nikolajewna S o s i n a, Leningrad 1984, 223 ss. 242 i!. czarno-biale i kolorowe, twarda płócienna okładka. Książka -- album jest jednym z nielicznych interesujących opracowai1 poświęconych ludowym strojom i odzieży europejskiej części ZSRR oraz Syberii. Jej .,zata graficzna i wY3ori:i poziom edytm'ski oraz starannie przygotowany tekst i boga1ty w szczególy spis i.lustracji i duża ich plastyczność spmwiają, że pozycja tv ma nie tylko wartość artystyczną, ale także dokumentacyjną i źródolwą. Przedstawia ona zarówno cale komplety ,strojów i codZ1iennej odzieży, jak ich detale i elementy zdobnicze wpoznając z bogactwem ,i różnorodnością form funkcjonujących na terenie ROlsji od koi1ca XVIII w., aż po cz.asy współczesne. Są to najbardziej typowe i rozpowszechnione niegdyś przykłady pochodzące obecnie z unikalneJ kolekcji muzealnej, prezentowane w postaci oryginałów, starych fotografii i repro:lukcji malarstwa, uwzględniającego porusz,aną tematykę. Istnieje jednak znaczna dysp['oporcja w omawianym matel·iale. Niektóre bowiem stroje i wiadomości na ich temat dawno już znikły i tylko ocalałe relikty mogą odtworzyć niepełny ich obraz. Tak np. sporo kompletów i elementów pochodzi z pn. Rosji. rejonów archangielskiego. ołonieckiego, wołogodskiego, od dawna zaliczanych do rezerwatów kultu;'y. Natomiast o wiele słabiej zachowały się okazy z gub. wjaskiej i permskiej oraz nowgorodskiej i pskow5kiej, chociJŻ dobrze je ilustrują pochodzące stąd ['óźnc obrazy, daja,cc pojęcie o kroju, ,komtrukcji, ozdobach i innych detalach stroju. Najlwięcej jednak ich odmian pochodzi z centmlnych rejonów Rosji, tj. pn. Kaukazu i środkower,~o POi,vołża. nadto z Syberii onz obszarów zauralskich i dalekiego Wschodu. Warto przy tym podkreślić, że lepiej zachowały się stroje kobiece i dziewczęce, gO"u:j natomiast mę;kie. przede wszystkim te. które pos·iadały ceehy stroju narodowego. Tłumaczyć to można tym, iż na początku XVIII w. Piotr I wydał rozporządzenie zobowiązuj'lce wyż,;ze klasy społeczne Hosji do noszenia odzieży lU wzór cudzoziemski, co nie pozostało także bez wpływu na niektóre środowiska wiejskie. Oprócz jednak czynników historyczno-społecznych, geograficznych oraz gospodarczvc h niemale znaczenie w kształtowaniu się tute}izych strojów i odzieży odegrały l1a,tul'alne \,,;arunki zamkniętych obszarów, charakter obyczaJÓw i mic;jscowa tradycja poszczególnych grup etnograficznych. B2dacze wśród powtarzających się często kompletów kobiecych 'Nyróżniają cz':ery ich typy. Jest to ze:itaw: 1) koszula ze spódnicą w postaci prostokątnej tbll1iny ("po:ljewa") i rogatym nakryc:em głowy o nazwie ..soroka", 2) koszula z barafanem j na głowie z "kokosznikiem' '(stojącym człókiem), 3) koszula z zeszytą spódniq ..jubk'l-andarakiem'· i 4) suknia z rę'''owami. tzw. ..kubjelka". Po.szczególne typy wyróżniały się zatem zestawem części, kro.jem, zdopinami ,itp. Vi XX w, z wymienionych form najbardziej rozpowszechnicne były dwa: południowo-·rosyjski z ..ponjewa" i północno-rosyjiiki z "wra,ranem". Popularn::t była też spódnica "jubka" z kaftanem. Miały one niezliczoną ilość wariantów jeżeli chodzi o zestaw w Kompletach. Najstarsze zestiClwy południowo-rosyjskie skł.adały się z długiej płóciennej koszuli. nakl;órej przepasywano "ponjewę". Ich odmiany łączyiysię z b:w ... p jerjednikiem", "zanawjeską", "zaponą" czyli fartuchem lub zapaską o zróżnicowanym kroju. Dochodziło do tego jeszcze górne okrycie 13ję~ające poniżej pasa, a mające także rozmaite nazwy ("nasow", "nawjersznik", "szuszun", .,sukman" ... szuszpan"). Szyto je z samodziałowego płótna albo sukna a swoistych ozdobach, Dochodziło do �262 RECENZJE tego je.szcze o'krycie głowy - u kobiet skrywające włolsy {"głuchoj"), a u dzie'wcząt stroik. Dominowały tu tkaniny samod;:iałowe w przeciwieństwie do rejonów środkowej i północnej Rosjoi. Komplety z sarafanem, występujące nie tylko w pn. Rosji, ale także w rejonach centralnych, zachodnich oraz Powołża, Uralu i Syberii, .częściowo też, na południu (gub. Woroneżska, Ku:rska, Chiarkowsk1a) ~kładają siię z koszuli l długiego sarafanu oraz wierzchniego okrycia, tzw. "duszegreji" na ramiączkach. albo "szugaja" , dostolsowanego do talii, z rękaw,ami i <;ołnierzykiem. Do Itakiego Istr'Oju dziewczęta nosHy prze\Y'iąz,kę lub wieniec, a mężatki sztywne czółko - "kokosznik". Komplety składające się z koszuli i pasiastej "jubki-andaraka" (spódnicy) miały zasięg lokalny, głównie w okręgu wołogodskim, kursk,im, orłowskim, ri2Jz,aruskim, smoleńskim, podobnie jalk z suknią "kubjelką", które występowały wśród kozaków basenu donieckiego i w pn. K,a,uJkazie. Ich uzupeŁnienie stano!wiło nakryde głowy zwane "kołpakiem" w formie stożkowatej dz.i,anej lub SZY1:cjcz,apeczki oraz niekiedy s.podnie, jak to przyjęło się na wschodzie. Pewną odmianą tego lStroju była spó:inica z kaftanem. W polowie XX w. moda mieszczańska powodolw1ał,abowiem różne zmiany, których przy,kładem 'były także kos,zule z ,kJarczkiem, sarafany o nazwie "moskwicz" i szerOI'<;.iespódnice, zeszyte z kilku czę.ści i inne jeszcze elementy wykonane przeważnie już z tkanin fabrycznych. Przyjmowały się one głównie w przemysłowych rejonach cenl:ralnej Rosji, zwłalszcza wśród zamożn~f'i.s:zej luuności. Nie obejmowały natomi.ast stref odzieży, gdzie no,swno "ponjewy", za'ś stroje, w których skład wchodziły sarafany, ograniczyły się w końcu do zamkniętych rejonów w pn. Rosji i Syberii. Męska odzież i stroje były mniej ozdobne i zróżnicowane aniżeli kobiece. Ich podstawę stanowiła koszula, portki i pas. Szyto je z samodziałowego płótna lnianego, konopnego, tkani.ny wełnianej, a od drugiej połowy XIX w. częściej z tkanin produkcji fabrycznej. Jedynie Ina większe uroczystości pojawiały się na nich, przede wszystkim na koszuli, swoistego rodzaju ozdoby. Niezwykle zróżnicowane były czapki. Wykonywano je z sukna, filcu, futra, słomy. Jedne były uszate, inne z rondem (kapelusze) lub częśeiej bez ronda. Rozwój p.rzemYlslu w połowie XIX w . .sprawił, że męskie Sltroje i odzież zaczęłyszybciej zianikać niż kobiece. Zarzucano więc wierzchnie okrycia, które były pOldobne do kobiecych. Nazywały się niegdyś: "kaftany", "armjaki", "azjoamy", "zipuny", "ponitkoj", ".swity" w formie obszerne, wełniane lub sukienne, rzadziej z tkanin kup'nych. W zimie noszono głównie obszerne szuby, tołuby (,tulupy") i pół'S'zubki w ciemnym kolof!Ze. 1 ' Podstawowym krojem większości starszych części odzieży była tunik"" je:inolita, wygodna :i funkcjonalna, podobnie ja1k plecione ląpcie i griub-2onuce lub dziane slkc:rpfi~yczy pończochy. Talia w tradycyjnym stroju kobiecym nile byŁa podkreślona, lecz ukryta pod lużnym wierzchnim okryciem. Jego ważnym elementem bylo nakrycie gł,owy oraz. ozdoby w foorm.iehaftów, aplikacji i innyc,h detali, podkreślane często kontrastami koloró~, głównie w zestawieniu ,bieli i czerwieni. W kupnych tkanina'ch koloryt był inny, dlatego akcenlt 'kładzi'ono wówcza's na obszyciach ze złotych i srebrnych taśm, pereł i paciorków. Gama kolorystyczna wzbogaciłia się dopiero na początku XX w. pod wpły,wem stO'sowani,a farb anilinowych i towarów pochodzenia przemysłowego. Za najważniejszą i od dawna używaną część odzieży uważa się ,'wszulę. We wszy.stki,ch europejskich rejonach Rosji u kobiet i dziewcząl~ była ona długa, białego koloru, uszyta z płótna lnianego lub konopnego w ,calo1ści,albo z prostych kawałków. Proste szyto z 4 części i nos'iły je prz.eważniedziewczęt,a, zwł,aszcza w 1'e- �R'ECENZJE 263 jonach południowych, oraz gdzieniegdzie stare kobiety, albo używano ich jako śmiertelnice. Na pn. Rosji występo,wały rzadko. W XIX w. powszechne były koszule dwuczęściowe przeszyte w talii 'lub poniżej, w których górną .część wykonywano z cieńszego i lepszego jakO'ści·owo plótna,' a na północy ,(Uralu, Syber.ii)' także z drogich tkanin jedwabnych "z muS'zk,auni". Najbardziej r·ozpow.sz'echnione byly koszule o kroju przyramkowym. w którym ·przy.ramki wykraw.ano r,azem z rękawami, albo ja;';o oddzielne ,prQ"j'tokątne części. Oprócz nich występowaly Ileż k!Oszule tunikowate, tj. a kroju po.ncho, a w XIX w. także Z. k.a.rczkiem, przy czym różne było wykończenie rękawów, np, luźne, z mankietami, z "kistkami" czyli krezą - falbaną, z koronką itp. W niektórych ikoszulaoch rękawy miały ,dlugoś~ około 2 m :i zbierano ;e u.kładając w horyzontalnefatdki. Każdy rejon miał swój ulubiony sposób zdobienia k03zul, czym wyróżniał się od innych. W pd. i częściowo ,centralnych rejonach Ro.sji (np. gub.smoleń.skiej) obOWIązkową częścią odzieży zamężnej kobi:ety byla "ponjewa" przepasywana w pasie na koszuli. S;::yto ją przeważnie z 3 części samodziałowej tkaniny płóciennej lub wełnianej na ksztalt prQl)iokąia, Wyróżnia się dwa ich rodz.aje. z których zasadniczy występował w pd.-za.ch. dkolicach, a drugi, późniejszy, bJw. "ponjewa z pr,zy:szwą", czyli wstawioną czwartą częścią przeważnie z kupnej tkaniny, występowała w pd.-wsch. Rosji. Wyróżniały się one także rodzajem tkaniny oraz sposobami zdobienia i noszeni,a. Z czasem "ponjewa" tu i ówdzie zaczęla u,siępo'wać miejsca sarafanowi lub zeszytej kraciastej spódnicy. Była jedna:k przykła,dem wyraźnie ludowej, tradycyjnej formy odzieży. Na .pn. i w niektórych centralnych rejonach oraz na zach. i czę~ciowo pd., na Powolżu, Uralu i Syberii ważną ozęśoią kobiecej odzieży był sarafan bez rękawów. Nazw.a pochodzenia wschodniego ozna.czała pierwotnie okrycie od głowy do nóg i według dokumentów z XIV w. SItanowilo odzienie męskie, ks.iążęce. Jako część odzieży kobiecej sarafan znany jest od XVI w. ·i występował pod rozmaitymi nalZwami, zależnymi od !kroju i rodzaju tkaniny ("kostycz", "sukman", "kostał.an", "dolnik", ,:kli.nn.ik'. "sztv[nł,k", "kuma·czni'k", ..kitajnik" itp.). Wyróżnia się je.g{) 4 zasadnicze typy: skośnoklinowy, z wstawką lub szwem na przodzie, prosty ujęty w oszewkę na szelkach i z paskioem ora'z sarafan ze stanikiem. Znacznie rlOws'ZcOld sarafanów były spódnice o nazwie ,jubki", .szyte przeważnie z samodziałowych tkanin pasiastych lub kraciastych, albo 'w inne jeszcze wzory. nierzadko w kolorze ozerwonym czy bordowym. Występow.ały zwłalszcza w rejonie rjazanskim, tambowskim i innych. Inną częścią stroju kobiecego był tzw. ..pjerjednik" o zróżnicowanej formie i ozdobach, przez co wyróżnia się kilka jego typów. Jedne ubierano przez głowę i miały rękawy. jak w cenrtralnych i pd. rejona'ch ("zaI1lawje.s;ka", "zapan"), drug'ie uszyte były z karczkiem, je.szcze ,inne przewiąlzywano na koszu'1i pod piersiami, albo w pasie, bądż zawieszano na s'Zyi, c-o znane jest z rejonów centralnych, Powołża, Uralu, Syberii. Pełniły one funkcję dekoracyjną, mniej praktyczną, skutkiem czeg-o wyróżniały się krojem i elementami zdobniczymi. W skład kompletu s,troju kobiecego i dziewczęcego wchodziły ,też różne wierzchnie ,okryci;) naszone głównie w czasie jesienno-zimowych chłodów. M.iały one tunikowaty ,krój i szyte były z ciel1kiego sukna, płótna, wełny, niek'iedy bogato zdobione koronkami, ,ap1ikacjami, przetykaniem, wyszyciami, pasmanterią. Były krótsze od koszuli i wyróżniały się wykończeniem koło s.zyi, wyglądem rękawów, wstawieniem klinów, koiorem, tkaniną itd., przez co różnie się nazywały ("szuszpan", "szuszun", "nasow", "sugman", "korotaj", "żjeltik", "duszegreja", ,.nawjersznik", "jupoczka", "bastrog"). Białe ozdobne "szuszpany" znane są zwła- �264 RECENZJE szcw z gub. rjazanskiej. Noszono je luźne, bez pasa, a na pn. Rosji na szelKach, haftowane złotem, char.akterystyczne dla bogatszych wsi, ulegających wpływom miejskim. Okrycie w formie żakietu z rękawami szyto też na wacie ("szukaj"), Z drogich tkanin i obszyw.ane futrem sporządzano ,też "szubki". Charakterystycznym elementem były nakrycia głowy w formie przewiązek, denka, ozdobnej główki, stożka, czółka - "kokosznika", wianka, obręczy, przepaski, rogatej "soroki", czepca, korony, chustki etc. zdobione w rozmaity sposób. Oprócz tego noszono różne jeszcze inne ozdoby jako biżuterię, np. naszyjniki, korale, perły, bursztyny, paciorki. Uzupełni'cnie stroju stanowiły krajki i pasy, które 'Nys,tępowały .także w stroju męsk'im. Do kompletu stroju należało obuwie: plecione bądź ze skóry, jednakowe dla mężC'zy:zn i kobiet, różniąc Slię tylko rozmuarem i ozdobnością. Hozpowszechnione były łapcie różnego typu, np. jak "moskiewskie" z okrągłym przodem, wy:,oi<im zapiętkiem i grubymi wiązanioami. Odświętne pleciono w pięć, sześć, si'edem witek. Pleciono także inne obuwie o nazwie "bachiły", "SItupni", "chodaki", a z powrozów: "czuni", "szeptuny", Skórzane obuwie szyto z jednego lub dwu kawałków ,kfiry, a kobiece "sapogi" z jałowej skóry lub juchtu z doszytymi cholewami, nicl'/,'ldko zdobionymi w rozmaity sposób. Ubierano je na pończochy, skarpety, <:l na.iczę~ciej na onuce. Na północy używano też butów z wysoką cholew"l. tzw .. ,lo\\T,agi", wykonane domowym sposobem. W zimie używano wojłokowych "walenek" "katanek", które pojawiły się na począ'tku XIX w. Po rewolucji październikowej w wiejskiej odzieży zaszły wielkie zmiany. Ludność zaClzęła s,ię ubierać na miejs'ką modłę, w odzież przeważni,c przemysłowej produkcji. Wpływa to na zanik tradycyjnych form. Ale jeszcze w niektórych rejonach, np. kurskim, rjazanskim, woroneżskim, lipjeckim i .innych europejskich zaką,tkach oraz na Syberii zachowały Slię komplety ludowych strojów, o które troszczą się i dbają ich użytkownicy, zakładając je tylko na wesela ,i inne wielkie święta. Barbara Biblioteka Narodne Nosnje Hrvatske - Ku1turno-Prosvjetni Sabor Bazietici. Hrvcltić.c Zagreb. Kulturalno-Oświatowa Organizacja Chorwacji z siedzibą w Zagrzebiu od ;)aru lat, w ramach swojej działalności 'lIajmuje się także wydawan.iem popularnych serii z zakresu tańców i strojów ludowych. Noszą ,one nazwę Biblioteki, a icii zadaniem jest in~truktaż i pomoc ·za'inte[leoowanym grupom folklorystycznym ". kraju 'i za granicą w przygotowaniu repertuaru .j rekonstrukcji tmdycyjnych 5'trojów. Chodzi przy tym o zwrócenie uwagi na właściwą formę, krój i zdobnictwo strojów, zgodnie z autentycZil1ymi, jakie funkcjonowały niegdyś na określonym terenie. Tym samym Gl:olejne opracowania na ten temat mają za zadanie ulatwienie zabiegów o dbałość i odpowiedni ich wygląd, aby prLy rekonstrukcj: nie odbiegały olleod oryginałów. Bibliotekę ludowych strojów Chorw,acji stanowią zeszy,towe edycje z ba;'wnCj okładką i ilustracjami, odpowiednim tekstem i rysunkami oraz schematem krojów poszczególnych części odzieży i bibliografią. Znajdują się tu nadto tłumaczenia w języku angielskim, francusk,im i niemieckim. Do tej pory ukazało się 5 takich �RECENZJE 265 opracowań, z których N. Eckhel omawia stroje ludowe Prigorja, I. Sestan - stroje Slavonii, Katica Benc-Boskowić - stroje Zagorja, Podraviny i Konavia. W przygotowaniu są zeszyty strojów Baranii, Bratiny, Posaviny, miasta Splitu oraz Vrliki, Dubrownickiego Primorja i Istrii. Być może niektóre z nich ukazały się już w ostatnim czasie, gdyż nie jest to określony periodyk i jak widać z dotychczasowych przedsięwzięć, w ciclgu roku drukuje się nawet parę zeszytów o interesującej szacie graficznej. Schemat omawianych opracowań wyglą,da mniej więcej jednakowo, dZJięki czemu orientacja w treści, podobnie jak w Atlasie PoLskich Strojów Ludowych nie sprawia trudności i łatwo od razu znalaźć potrzebny passus. Podkreślić przy tym należy, że objętość tekstu nie jest rozbudowana - waha się od 20 - 35 stron, a resztę stanowią ilustracje i rysunki. Jest tutaj również mapa Chorwacji z zaznac.zeniem poszozególnych regionów oraz stref kulturowych i osobna mapka Jugosławii z poszczególnymi republikami Orientację w regionie, jego położeniu, historii i dzisiejszej sytuacji daje krótkie słowo wstępne. Następnie dwa kolejne rozdziały uwzględniają tekstylne rękodzieło, stanowiące podstawowy surowiec przy sporządzaniu odzieży, oraz jej ogólną charakterystykę. Opis męskiego stroju rozpoczyna wymienienie jego części składowych i ich szczegółowe omówienie. Korespondują one zarówno z ilustracjami, jak i rysunkami wykrojów. Podobnie rzecz przedstawia się ze strojami kobiecymi. Rozdziały te uzupełnia podanie sposobu i kolejności ubierania się oraz wskaZÓWki dotyczące samej rekonstrukcji strojów. Akcentują one mianowicie przy każdej części odzieży rodzaj i ilość potrzebnego surowca, sposób wykonania i zdobienia, tzn. rodzaj nici i pasmanterii, ściegi lub inne techniki i ornamentację. Końcową fazę stanowi omówienie kolejnych tablic przedstawiających kroje poszczególnych części strojów, ich proporcji i innych szczegółów technicznych. Ponadto w rozdziale dotyczącym kobiecego stroju znalazły miejsce jeszcze sposoby czesania się i ubioru głowy, przy czym wyodrębniono tutaj także elementy związane ze zdobieniem głowy i strojem dziewcząt, używane w lecie, oraz dodatkowo zimowe stroje kobiet. Osobny rozdział poświęcono sposobom konserwacji i przechowywania strojów i odzieży, a więc praniu, czyszczeniu, prasowaniu oraz składaniu na półkach i w szufladach i w specjalnie przeznaczonych do transportu opakowaniach, aby stroje się nie mięły i nie niszczyły. Na koniec zwraca się uwagę, że przy rekonstrukcji strojów ważną sprawą jest dobór stosownego materiału oraz przestrzeganie odpowiedniego, tradycją uświęconego kroju. Sporządzone komplety nie mogą jednak mieć charakteru jednolitego uniformu. Dlatego wskazane jest stosowanie różnych kombinacji zarówno w ,zestawieniu pojedynczych części, jak w doborze ozdób, czy sposobie nakrycia głowy. Okazuje się, że pomimo funkcjonowania strojów w wlielu jeszcze regionach is.tnieje duża społeczna potrzeba poradnictwa i pomocy, jak je pozyskać i zrekonstruować dla użytku różnych grup folklorystycznych. Problem ten jest istotny nie tylko w Polsce, ale także w wielu krajach Europy, zarówno skandynawskich, jaK krajach południowych, czego przykładem jest chociażby Jugosławia. Jedną z form pomocy są właśnie popularne wydawnictwa o różnym charakterze. Uwzględniają one albo maksimum wiadomości historyczmych i współczesnych na dany temat, jak np. Atlas Polskich Strojów Ludowych, albo orientują w sposobach sponządzania strojów, jak to widać w zeszytach BibLioteki strojów ludowych Chorwacji, albo podają szczegóły z zakresu przygotowanJia surowców i ich właściwego wykorzystania, jak to skrupulatnie li interesująco czynią edycje skandynawskie. Wydaje się zatem, że przedsięwzięcia takie są niezwykle pożyteczne. Im �RECENZJE 266 więcej zawierają szczl2gółów i praktyoznych wskazówek podanych w przystępny i zrozumiały sposób, tym efekty i osiągnięcie ostatecznego celu mogą zadowalać zarówno wyk,onawców i uzytkowników zrelmnstruowanych strojów, j'ak i tych, którzy je ocen:i,ają na różnych festiwalach i konkursach. Barbara Golub D O b r a s i n o v i Ć, Vuk Stefanović kola Nikolić", Kragujevac 1983, ss. 143. Karadzić, Zivot, delo, Bazielich lik. Wyd .. ,Ni- Golub Dobrasinović jest znanym serbskim badaczem odkrywcy oryginalnej, bog,atej twórczości ludowej Serbii, Czarnogóry, HercegowlLny i po części Chorwacji, Macedonii 'i Bułgadi, genialnego Vuka KaradZicia. Jest to druga jego obszerniejsza monografia o życiu, twórczości i postaci tego niezwykle ciekawego zbieracza. Pierws,z.ą pracę na ten temat wydał on w 1961 r. w Belg,radzie '. Co prawda omawiana praca nie odkrywa rewelacyjnych k'art z życtorysu i działalności Karadiicia, ale ,służy badaczom i miłośnikom serbskiej twórazości ludowej, by zapoznali się z barwną postacią tego samouka, którym zachwycali się slaviści i pisarze Rosji, Polski, Prus, Ausllr-ii i tnnych krajów europejskich. Duża była sila oddzia~ywania Karad2iicia na współczesnych mu sLawistów, z którymi się spotykał. Dobraśinović pisze o pochodzeniu przodków Vuka KaradiiCla, o jego latach dziecięcych, o t.radycjach ludowych, które żyły pełnym tętnem w rodzimej wS'i zbieracza (Trsić). Wieś ta, jak cały okręg, znajdowały się pod władzą paszy Bośni. Vuk Karadiić spędz.ił lata dziecięce 'i młodzieżowe, j'ak i jego rówieśnicy, jakI() pastuch owreci kóz. W odróżnieniu jednak od swoLch rówieśników, Kamdiić nauczył się czytać i pisać dzięki swemu pierwszemu nauczycielowi, Jevcie Saviciowi. Kiedy jego wspomniany nauczyciel J. Savić kupił elementarz rosyjski, wydany w Moskwie, to Karadiić wypędzał kozy do groty, która znajdowała się w lesie przy drodze Lożnica- Valjevo i ze swoimi kolegami pilnował, by spotkać jakiegoś popa czy mnicha albo podróżnego z miasta i prosić by powiedzieh jak brzmi dane słowo rosyjskie. Do prywatnej szkoły Grgura Grgurevicia Karadżić zaczął uczęszczać jako 8-letni chłopiec. Spędzał tam czas od rana do wieczora. Potem ojciec oddał g; do klasztoru Tronosza chcąc wykształcić go na popa lub handlowca. Tu jednak wychowankowie cały czas ,poświęcali pracy na roli, uprawiając ziemię klasztorną. Dlatego też uczniowie po czterech la!tach nie umieli czytać i pi,sać, z wyjątkiem KaradZicia, który nauczył się czytać k,sięgi religijne. Na wsi uchodził za najbardziej "piśmiennego człowieka". W 1'804 r., ,kiedy wybuchŁo powstan~e serbskie pnzeciwko Turkom, chata Karadiicia, który mtał wówazas 17 lat, zostałla prZJez najeźdźcę spalona i w następnym Doku przeniósł się do miasta Karlo'vici, gdzie rozpoczął naukę w "duchowmej szkole", a gdy chciał kontynuować edukację w gimnazjum. nie pozwolono mu. W 1808 r. przeniósł się do Belgradu, ale musiał przerwać naukę, gdyż odnowiła mu sIię choroba - ostry reumatyzm. Stracił nogę i do końca życia miał protezę. Parę miesięcy w 1810- 1811 roku szkolnym był nauczycielem szkoły podstawowej, a potem pojechał do miast Negotyn, a po dwóch latach udał się do Wiednia. Tu zaczęła się jego świetna kariera dzięki pomocy jaką okazał mu entuzjasta twórczości ludowej, cenzor austriacki, Słoweniec, Jernej Bartlomej Kopitar. Rok 181i3 jest ważną oezurą w życiu niestrudzonego miłośnika folkloru l G. Dobra~inović, Vuk Stet. Karad~ić, Źivot i rad, Beograd 1961. �267 RECENZJE rodz.imego, Vuka Karadżicia. DZJięk.ipomocy Kopitara w Wiedniu w 1814 r. wydal pierwszy swój zbiór 100 ludowych pileśni lirycznych li 8 epickich. Przygotował tu także w tym samym roku do druku swoją gramatykę języka serbskiego. Z Wiednia wrócił do kraju i zaczął intensywnie spisywać pieśni ludowe i inne materiały etnograficzne. Ze swoimi cennymi rękopisami znów wrócił do Wiednia. Przekazał do druku drugi zbiór pt. Narodna srpska pjesnarica. W 1817 r. otrzymuje smutną wiadomość o śmierci ojca, ale także dochodzi do niego i przyjemna nowina, że w Pradzie ukazały się przekłady serbskich pieśni iudowych z jego l'zbiorów. 28 stycznia 1818 r. odbył się jego ślub z Austriaczką Anną, a pod koniec tegoż roku ukazał s,ię jego słownik językla serbskiego. Reformator pis'owni i języka serbskJiego stał się dla licznych zwolenników per:;oną nr l, ale jednocześnie ściągnął na siebie i zagorzałych wrogów, którzy atakowali go do końca }ego życia. Słowni'k ten, jak pisze Golub Dobrasinović, "stał się pewnego rodzaju naszą encyklopedią" 2. Dalej autor omawianej książki pisze 'O podróży Karadżicia do Rosji, o jego kontaktach ze znanymi slawisltami i pisarzami rosyjs.)"imi 3, wspomina o jego problemach, jakie miał :z wydawaniem następnych zbiorów oraz o jego sukcesach w Halle, Kassel, Getyndze, Weimarze i Jenie, gdzie dzięki Jacobowi Grimmowi i Goethemu uzyskał światową sławę. W Jenie nadano mu tytuł dra filozofii w 1823 L, a w tym samym roku przyjęty został na członka Petersburskiego i Krakowskiego Tow. Naukowego. Lata 1823 -1824, jak pisze Dobrasinović, są wyjątkowej wagi dla Kamdżicia. Zwracają nań uwagę wybitni uczeni Rosjli, Polski, Czech, Prus i Au"tnii. Następnie autor omawianej k,siążki informuje o biedzie z jaką borykał się Karadźić, o jego konfliktach IZ władc<1 SerbiJi - księciem Nli~losem Obrenoviciem, o tułaczce po krajach Austro-Węgier i Piu&,.a-ch,o jego podróży do Czarnogóry. Z życiorysu zbieracza Dobrasinovic wyłuskał naj ciekawsze fakty. W części drugiej autor omawia bogatą dz,1ałalność Kar,adzicia jako autara, zbieracza i badacza twór·czości ludowej, etnogmfii i historii narodu serbskiego i czarnogórskiego, zatrzymując się na wydaniach lipskich jego zbiorów z lat 1823- 1824 i 1833 oraz wi,edeńskich z lat 1841 - 1845, 1,846 i 1862. Wlaśnie te zbiory przyniosły Karadżciowi niesłabnącą sławę. Dobrasinowić pisze o barów pozytywnych odgło.sach tych zbiorów na łamach pism naukowych różnych krajów Europy. Dobrasinović podkreśla zaslugi Karadżicia dla rozwoju serbskiego języka literackiego i pisowni, uwypukla jego znaczenie j'ako autora słownika języka serbSikiego, Izawierającego 26270 hasel (I wydanie z 1815, drugie z 1852 r. wzbogacone o 21157 słów). Zwnaoa także uwagę na życiorysy postaci hi'3torycznych, pisarzy i pieśniarzy ludowych które napisał Kradżić. Wiele z tych osób to jego współcześni i gdyby Karadzić nie pisał o nich, późniejsi badaoze nie mieliby pełnych danych biograficznych i faktQgraficzinych. Dobrasinović podkreśla wyjątkowe Izasługi Vuka Karadzicia, który zapoznał ówczesnych uczonych Europy z bogatą twórczością ludu serbskiego. Pisze on także o korespondencji tego zbiemoza, obejmująoej lata 1814 - 1'864, wspominając, że rocznic pisał około 100 listów. Korespondował z naj wybitniejszymi osobistościami ówczesnego świata. Jego korespondencja jest kopalnią w:iadorności o jego kontaktach ze znanymi uczonymi, dostojnikami politycznymi i duchownymi oraz literatami. , G. Dobraśinović, Ibid., s. :lO - 3·2 . • Ibiel., s. 7 - 67. J Vuk SteJ. Karad.zić. Źivot, Deto, Lik, Beograd 1983, s. 29. �268 RECENZJE Na końcu Golub Dobrasinović pisze o ocenie osobowości Vuka Karadzicia przez uczonych - współcZJcsnych mu i późniejszych, o jego ubionze, char;ckterze i usposobieniu, Był skromnym, małomównym, ale w polemice nieustępEwym, Według Dobrasinovicia, Karadźić zapisał i opublikował 2015 pieśni ludowych (150042 wersetów), setki bajek, kilka tysięcy przysłów, Ponadto zostawił prace historyczne, etnograficzne, geograficzne, krytyczne i okolo 5 tysięcy listów. Wiele cennych informacji biograficznych o Karadźiciu zostawiła jego c,irka. M,ina. Omawiana książka, mimo że nie odkrywa nowych kart życiorysu i c:."'.łalności Karadźicia, jest dowodem ciągłego zainteresowania jego rodaków dorobkiem tego wybitnego ludoznawcy. Makedonski nclrodni humoristiczno-satiriczni Skopje 1982, ss. 220. pesni, Wyd . .,Makedonska E,<lga'. Pod redakcją Lazo Karowskiego ukazał się zbiór macedoilskich humorysl:.'~zno-satyrycznych pieśni ludowych .. Oprawę muzyczną przygotował Trpko Bi,'"wski. utwory te, w liczbie 192, zapisali w latach powojennych pracownicy lk >~owi z Instytutu Folklorystycznego Macedonii i terenowi współpracownicy. Wstęp pióra L. Karowskiego daje ogólną charakterystykę tych utworć.': ludowych. Omawia on ich genezę, cytuje poglądy folklorystów na ten temc;~ '"I;ysuWaJąc wniosek, że pieśni te pochodzą z obrzędowych, a więc są od nich n'j,\'sze. Karowski podaje, że wątki humorystyczno-satyryczne l'cprczentowar,'; Sil we wszystkich wydanych dotąd zbiorach macedońskich pieśni ludowych. Następnie dokonuje on krótkiego przeglądu tych utworów. Analizuje niektóre r:l'Jt'i\,;y o leniwych kobietach i mt;żczyznach, o starym dziadku, który żeni się z ",lodą dziewczyną, a jego związek małżellski powoduje powszechny śmicch. KaI0wski podaje, że te ostatnic wątki służą jako rozrywkowe wywołując wcsoły "..\Strój i kpiny. Pieśni humorystyczne i s'atyryczme demaskują wady charakteru o,Jcewanych bohaterów służąc jako materiał wychowawczy. W licznych utworaci' '..powiada się o żiaJ:łoczmych niewiastach. W pieśniach tych dominuje hiperbola. gdyż anonimowy autor pragnie uwypuklić potępiane przez lud negatywne cechy, które hamują postęp, rujnują życie rodZJinne, przy:noszą głód i nędzę cz: ''1:;om rodz]ny. Żarłoczność jest szczególnie ulubionym tematem picsniarzy lud."·c/ych. Jeden z zawartych w omawianym zbiorze wątków przedstawia menu takie.' żarłocznej kobiety, która w ciągu tygodnia wypiŁa "siedcm beczek wina". ~j,,,dła "sz,eść wielbłądów, pięć krów-jałówek, cZJtery barany, dwa golębie oraz ;edncl kuropatwę" i jeszczc ma poczucie głodu. Częstym motywem jest symulowanie różnych chorób, by unikn;lć pracy .. ·.i polu czy w domu. Taka "chora" osoba ma zazwyczaj niesamowite życzeni" chcc dostać "świeży bochen chleba, przygotowany przez młodą niewiastę", ,,:JlCCZOnego kurczaka", "arbuza ze Strumicy", "rybę z jeziora Ochrydzkiego", "t~:yjetniego wina", Poeta ludowy znalazł jednak i lekarstwo dla takich ChOl'ych. VI pieśni nr 170 "namawiana jest taka osoba, by poszła rąbać drzewo derenia i d;-i e.,v ip, c: uder7Jcń s,iekierą w .to twarde drzewo liczyć jako jedno uderzenie", Nie zostało pominięte pijaństwo, jakkolwiek u Słow,ian południowych 0.>;:ohol nie ma licznych zwolenników. Jednak i o tym nielicznym gronie pijaków mc;'a ludowa nie zapomniała. Komizm tych pieśni przeradza się w sarkazm. Anonimowy �269 RECENZJE autor :'ozprawia się z ,szyderczą zajadłością z taką osobą, któr·a często zagląda do kielicha. Plastycznie jest przedstawiona sytuacja w takim domu, gdzie "wino stało się p,'zycrzyną, że po,zbyto :się wolu, konia, welny li pola uprawnego". Spora cześć utworów ośmiesza popów - szczególnie ich żony. Pop w pojęciu ludu, '.0 osoba, która żyje :z ,pr·acy chłopa. :\~,c zabrakło wątków, w których lud kpi z króla s'erbskiego Piotra Karadjo,'djcvicia, który w otoczeniu swoich starych ministrów i generałów żeni się w L~:1dyni·e. '1'; zbiorze tym, jak i w podobnych 'tego typu powstałych Słowian, zawarto cieka·.·..e wątki o wadach ludzkich, o słabych charaikterach. Lud jest najlepszym i obiektywnym sędzią oszustów, kombinatorów, darmozj'adów, brakorobów, amoralnych, leniwych, pijaków, awanturników i innych ciemnych charakterów. Oko pieŚnl:lrca ludowego rejestruje WJszystko Co s'ię dzieje w otoczeniu i zawsze O'braz ten przekazuje przesadnie, dążąc do wyeliminowania z życia złych cbyczajów i pc·,;iępowań. Taki jest cel ludowych pieśni humorys'tyozno-sa.tyrycznych. Poza roją c.abawową na pewno utwory te oddz1aływują wychowawcw. Garść informacji podaje autor wstępu o poetyoetych pieśni. Szkoda, że zabrakło porównania z odpowiednikami ościennych narodów słowiańskich, gdzie SpOI'Omotywów o podobnej tematyce bytuje w ich poezji ludowej. Często daje się Z,,'\,-Iważycpowrót do tego samego 'tematu. e charakterystyce muzykologicznej pisze krótlro i rzeczowo Trpko Bicewski (s. 25 - 30). Podaje on specyfikę melodii ludowej tych pieśni - od solowych do wykOl.ań grupowych. l\:a str. 179- 214 są indeksy informatorów, okręgów i wiosek skąd pochodzą zawarte tu pieśni, zbieraczy (w liczbie 51), miejscowości skąd oni pochodzą, imion bohaterów pieśni humorystycznych i satyrycznych oraz indeks alfabetyczny ut\':orów. :]',kmkamentem zbioru jest to. że redaktor nie ułożył pieśni tematycznie, a dla b"dacza stwarza to dodatkową trudność, gdyż musi sam szuk,ać wariantów poszczególnych motywów. Kole Simiczijew Na tenka srma niżani. Narodni umotworbi od Pi.,-inska Makedon·ia. Wyd. "Stu- deniski zbor", Skopje 1982, ss. 333. Zbiór pr.zygotował do druku współczesmy folklorysta Tome Sazdow. W krótkim wst.ępie podaje, skąd pochodzą zawarte w tym zbiorze utwory podkreślając bogate tradycje ludowe części Macedonii wchodzącej w skI-ad Bułgarii. Pierwsza t~go typu antologia ukazała się w Skopje w 1950 r. pod redakcją Kruma TOSJzewa i Radmiły Ugrinowej l. Sporo zawartych w omawianej książce utworów wzięto z tego wł"śnie ,zbioru, a ponadto ze zbiorów Vuka Karadzicia 2, Atanasa llijewa", braci Molerowych >I i serii "Sbarnik za Narodni Umotworenija" 5. , Noroun; umowworbi no·.•.·", Skopje J950. au Pirinska Makedonia. Redaktirale 'V.Karadzić, Dodatak k Sanktpietierburgskim sravnite!jnim Tecija s osobitim og!edima bugarskog jezika, li Wijeni 1922. , Sbornik ot narodni umotworenia, obiczai i dr. Nareżda. rodni pesni, kniga l, Sofia 194~. • "Sbornik I "Sbornik na Bylgarskata Akademija za Narodni umotworenija". na Naukite". Sofia Krum Toszew rjecnicima Atanas 1949, T. i Radmila svoju llijew, jezika I otdel Ugrii naNa- �RECENZJE 270 W omawianym zbiorze zawarto 110 pieśni ludowych, w tym 58 lirycznych, 24 epickie oraz 19 bajek i 4 legendy ludowe. Wśród pieśni ludowych znalazły się także ballady (nr 30, 31, 38, 40, 42, 43, 47, 48, 52, 61, 63, 64, 6'5, 66, 71, 77, 78, li 90). SaZJdow nie wyłączył tych ballad ,z pozostałych grup. W pieśniach lirycznych znalazły się mityczne, obrzędowe, weselne, obyczajowe, historyczne, a więc niesklasyfikowane w osobne grupy. Do utworów liryczno-epickich włączono wątki o istotach nadprzyrodzonych (nr 69 - 70). Do grupy epickich o postaciach historycznych średniowiecza (wojewoda Momczil, królewicz Marko, Lutyca Bogdan) zaliczono utwory historyczne nowszych czasów (nr 96, 97, 98, 102, 103, 104, 105, 107), hajduckie (nr 106) oraz rewolucyjne i partyzanckie (nr 108, 109, 110). Saz,dow nlile nawiązuje do pozostałych dwóch części Macedonii greckiej i jugosłowiańs,kiej, tzw. Egejskiej i Wardarskiej, gdzie wiele z zawar,tych w omawianym zbiorze wątków posiada odpowiedniki. Nie wspomina nic ;0 podobieństwach z fołklorem sąsiednich narodów słowiańskich - Bułgarów i Serbów [np. o zabójstwie Momczila, nr 87), o królewiczu Marku i Dziecku Dukatincze (nr 91), o królewiczu Marku i Gilnie Arnautynie (nr 92), o wyzwoleniu pfJZez królewicza Marka trzech łańcuchów niewolników (nr 93), o Lutyce Bogdanie (nr 99»), ani też o ogólnobałkańskich motywach, chociażby wspomnieć o balladziie o kalzirod",twie (nr 40, 77, 90). Są oczywiście i utwory samorodne, bytujące w danym tylko regionie. Większość jednak pieśni ludowych ma piętno ogólnonarodowe. Spotkać można ich wa,r,ia1nty rozsriane po ,całym kraju. Do tego problemu Sazdow nie nawiązuje. Ciekawe są lZawarte w tym z;biorze bajki ludowe. Są wśród nich fantastyczne (nr 11 - 114) obyczajowe nr 115 - 129). Interesujące są legendy związane wyłącznie z toponimią Macedonii Pirinskiej - z jelzaorami i szczytami gór Pirinu oraz dwie legendy o tym, jak powstały niedźwiedzie oraz myszki i koty. 18 Liryczno-epickich, Kole D. S a u k a, Litowskij jol klar, Wilnjus 1986, wyd. Vaga, Simiczijew ss. 317. TIak bUski nam f'olklor Litwy znal,azł 'szerokie omówienie w pracy profesora Uniwersytetu Wileńskiego, dr Donatiasa Sauka, a wydanej w 1982 roku. Jej rosyjskti przekład d:)tarł na polSIki rynek księgaDslk,iw cZltery lata później. ITirzeba już na wstępi,e zaznaczyć, iż autor opowiada się za lingwistyczną or.ientacją folklorYistyki i oczywiście stanowisko to wYDaźnie rzutuje na metody badawcze. Siam 'zaś fOILklorokreśla jako ustną twórczość ludową. Omaw]ana praca jest maTl:ograiiezlrlym opDaoowaniem dawnego, lZ,astanego zrodlowo folkloru, jak też zmian zachodzących w nim współcześnie. Autor już w podrozdziale "Nstępu pt. "W,ieś, kultura ludowa, folklor" omawia między innymi minione i obecne sy,tuacje folklorystyczne kreujące przedmiot jego zainteresowań. Genemlnie cały folklor dzieLi n.a pieśni li pows,t'ałe przejawy ustlnej twórc1zośc,i, której transmisji lnie towar.zySlzy muzyka. O ile ,S'tanowisko to wydaje się być zasadne i nie wymagające ~omentaI'za, to, z pewnością, na większą uwagę za,sługuje podz~ał samych pieśni i ich chamkterystyka. O zasadności kwalifikacji na potrzeby tegoż opracowania wspomilna autor w rozdziale pl. "Gatunki ludowej liryki" (s. 23 - 26). Zatem dJZileliDonatas Sauka pieśni ludowe na: wykonywane przy pracy, weselne, wojenno-historyczne, obrzędowe, satyryczne i pogrzebowe. Dalej zaś dzieli je na mrowie drobiazgowych grup, dając przy tym ich obszerną i niezwykle cellną charakterystykę. Analiza przeprowadzona została w oparciu o pieśni �RECENZ.l'E 211 ze zbiorów wydanych w przeszłości, ale także ze współczesnych katalogów sporządz.onych w Oddzi'ale Folkloru Instytutu Języka Litewsk~ego i Liter,atury. ImJormacje o bogaotwie wartantów poszozególnych pieśnli również pochodzą z tychże k,atalogów. Analiza pieśni, jak i szeregu .innych afltystyczych wypowiedzi ludu, w omawianej pracy przeprowadzona została dwukierunkowo, tj. od formy do treści i od treści do formy. Wyjaśnia ponadto 'autor wieloobrazowość li wielopla,slzczyznowość tej warstwy folkLoru. Pierwszą część omawi,anej pracy zamyka niezwykLe interesujący rozdział pt. "Inne gaJtunki pieśni" (,s. 150 - 16,6). Obejmuje ona analizę tego obs!ZJaruludowej poezji, która już oddzieliŁa się od tradycyjnej. W poprzednich rozdzii,ałach 'autor badał korzenie pieśni ludowej, tu na'tomias,t podej,muje się odnotowani'a wa,rurtków funkcjonowaniia pieśni w nowszych ozasach, ,ich zupełnie nową funkcję, a częściowo zmieniającą się formę. W drugiej części k,siążkt Donat'as Sauka przechodzi do omówienia prozatorsk,iego folkloru Litwy. AinaliJz,iepoddaje: "sikaz,aJnia", bajki magkz,ne, zwieI'zęce, podani,a historyczne, toponomas'ty'czne, ajtiJologiczne, legendy, a także małe formy, do których zaliclza przysłowia, porzek,adła i zagadki. Badacza tworzących się obecnie zjawisk kulturowych na ws.! zainteresuje rozdział pt. "Współczesna ustna twórc:wść ,ludowa" (:s. 251 - 28'5). Rozd:oiał ten z,asługuje na szozególną uwagę ze względu na doniosłość wielu spostl1zeżeń, a także stawianych pytań, na które [l,ie za,wsze autor znajduj'e odpowiedź. Gener,alna myśl, jaką można dost,rzec w ,tym fmgmenoie opmeowania, stanowi o tym, iż autor zauważa i,sltnienie współcZJesnego folkloru na ws.! litewskiej, mimo iż jego sytuacja kI'ieacyjna daleko odbiegała od standaI'idoiWej, tzn. takiej do jakiej pnywykliśmy. Autor idzie tu między innymi tym badawczym torem, jakim ostatnio porus,zała się Teresa Smolińsk,a 1, a który, niestety, pr,zez znakomitą większość folklorys'tów i tych, który za takich chcą się uważać, jest pomijanym lub niedostrzeganym. W swojej pracy Donatas Sak'Ua ;ropytuje między innym:i o granice profesjonalnej i nieprofesjonalnej 'twórc:wśoi, pyta o kry,terila poz,walające wyodrębnić foLklor współczesny, ezy np. ząp.!sywać słowa znanego współczesnego poety, do których ktoś ułożył melodię? Postuluje przy tym kształcenie folklorystów w nieco innym duchu, w duchu naSltaw,iornymna pr,z,emiany, bowilem jeg,o zdaniem "folklorysta-praktyk winien wiedz,ieć, jak ma się odnieść do prób człowieka niewykształconego w układaniu wierszy, do prozatorskich, pamiętnikarskich opowiadań ... " (s. 251). W końcu autor omawianej pracy dochodzi do prz'Eikonania, że we współczesnych warunkach nie kaŻldy prz)ejaw twórcz,ości ludowej można uznać z,a przedłużenie dawnych tn::lctycji. Tmdycyjna ,i nowa IUs'tna forma twórczośc,i ludowej żyła, żyje w specyf,ioznym środowtsku. Dlatego też ogólnie przyjęte kwalif.ikatory tej twórczości, takie jak: anonimowość, wari1antowość, komunikacja ustna, są względne, mimo iż w pew:nych wypadkach mogą być uznane za O'bowliązujące. WypoWiiada się też Donatas Sauka z,a folklO'rysty,ką realizującą swoje zadooliia samodz,ietnie, aczkolwiek niekiedy wra,z IZ socjologią, etnografią ,i psychologią. Niewątpliwą zaletą omawianej pracy jest .dostrzeżenie i odnotowanie zjawiska kulturowego j'alkim j'est folkloryzm. Autor I'iozumie przezeń "wszelkie procesy adaptacji folkloru, wskrzes'zaiIia :i transformacji w inne pI'zej1awy kultury" (,s. 2&1). l por.: T. Smolińska, .Ja wóm trocha połosprowiom na Ślqsku, Opole 1986; Taż, Z wybranych problemów wiadania, Opole 1987. '" Współcześni gawędziarze ludowi dawnej i współczesnej sztuki opo_ ( �272 RECENZJE Praca Donat'as'a Sauka, mimo materialistyczlno-klasycznej maniery, z pewnością należy do naj doskonalszych monograf,icznych opDacowań region1alnego folkloru, jakie pojawiły się w ostatnich latach. Sięgnąć do niej winien każdy folklorysta zajmujący się 1radycyjnym oraz współczesnym folklorem, a to ze względu na metody badawcze i ich rezultaty zawarte w tej pracy. Omawiana książka jest też ważnym studium porównawczym i stwarza możliwość odniesienia do niej innych spostrzeżeń poczynronych na guncie folkloru rodzimego. Wojciech Shelagh Wei 1', Qat in Yemen. 1985, Briti5h Museum Publications NAEKOTYK Consumption and Social Change, ł_ysiak Dorchester Limited. CZY KATALIZA'J.10E STOSUNKOW SPOŁECZNYCH? Kat, liściasty, wiecznie zielony krzew tropikalny jest od dawna przedmiotem dyskusji lekarzy, biologów, ekonomistów, antropologów społecZll1ych i slOcjologów. Dziś uprawiany jest głównie na krańcach południowo-.zachodniej Arabii, a więc w górach północnego i południowego Jemenu, ale także w Arabii Saudyjskiej, w prowincji Asir. W Afryce jego uprawy znajdziemy przede wszystkim w Etiopii, w prowincji Harar, nadto w Kenii w prowincji Meru, w części Somalii. Stosunkowo niedawno dotarł do Madagaskaru. Ponadto jednak znany jest w Ewandzie, Burundi, Tanzanii, Zairze, Zambii, Ugandzie, Mozambiku i w RPA. Niewielkie ilości katu uprawia się w Izraelu na potrzeby żydowskich imigrantów z Jemenu, a w głębi Azji wiemy, że roślinę tę spotkać można w Turkiestanie i Afganistanie jako dziko rosn<lcą· Kat (Catha edulis, For,sskiil) najlepiej się czuje w tropikalnym i subtropikalnym środowisku górskim, obfitującym w opady. Niezbyt wymagająca, przY intensywnym nawadnianiu daje w ciągu roku kilkakrotnie plon w postaci młodych liści i pędów. Najczęściej przypomina wyglądem i rozmiarami krzewy herbaciane, lecz w pewnych warunkach dochodz.i do rozmiarów 5 - 10 metrowych, smukłych drzeweik. K'at jest łagodnie podniecającym i odurz.ającym narkotykiem. Jego młode listki i pędy żuje się na surowo, w s!tanie możliwie jak najświeższym. Ta forma konsumowania katu jest najpowszechniejsza w Arabii i Afryce Wschodniej, choć bynajmniej nie jedyna. Od wieków znano na kontynencie afrykańskim rodzaj herbaty z suchych IJstków katu, a także przyrządzano papkę ze zmiażdżonych liści. Dla międzynarodowej służby Zjdrowia oraz agencji rozwojowych działających w krajach Trzeciego Swiata kiap1talne znaczenie ma konieczność ustalenia czy i na 'ile masowa konsumpcja katu zagraża zdrowiu milionów ludzi uprawiających ten obyczaj regularnie i codziennie. Ekonomiści zastanawają się nad konsekwencjami gospodarczymi przeznaczania od 1/4 do nawet 1/3 zarobków przeciętnego Jemeńczy.ka na zakup coraz to kosz.towniejszego katu. AgDOnomowie wskazują na coraiZ pows'zechniejsze zj;awisko w tym regionie Afryki i A,zji polegające na obracaniu dotychczasowych pól prosa li innych roślin żywieniowych w planta.cje katu. Z niepokojem spoglądają na to również władze zainteresowanych krajów arab'skich, znajdując się równocześnie jednak pod presją wpływowych i bogatych plantatorów. �273 RECENZJE Etnografowie, antropolodzy społecmi i socjolodzy interesują się katem jako elementem miejscowej kultury o l1iiebywałej żywotności i dynam1ce. Utarło się mniemanie, że używki i związ.ane z nimi nałogowe zażyw,anie nar,kotyków idą w parze z niedorozwojem gospodarczym, poczuciem braku przyszłości, że są formą ucieczki od bez,nadziejności dnia codiziBl1ll'lego.tNie bez racji zwraca ·s.ię obecnie uwagę 'na rodzaj ofensywy na I"komani i tradycyjnej w wielu krajach Az.jii Południowowschodniej, gdzie chemiczne stymulanty podawane są i propagowane Ul drobnych wars7Jtatach i fabryczkach wśród pracujących tam robotników. Problem popularności katu jeSit jednak o wiele bard:z,iej skompLiKo.wany. Jego konsumpcja gwałtownie wzrosła w Jemenie Północnym w latach 70-tych, gdy społeczności tego dotąd zacofanego i ubogiego kraju arab9kiego z,aczęły szybko bog;:c:ć się podejmując praoe w sąsiedniej Arabii Saudyjl9Kiej., pnzeżywająeej naftową prosperity. Przewrót po1ityczny, który w Itym mniej więcej czasie przeżył Jemen Północny wzmocnił aspiracje westernizacyjne w życiu codziennym kraju. Społeczeństwo ,zetknęło się z mnóstwem dóbr konsumpcyjnych, poczynając od europejskiego pochodzenia mebli i U1'ządzeń gospodarstwa domowego, poprzez modni! odzież, radia, telewizory, sprzęt, wideo, motocykle i samochody. Zaczęto prześcigać się w ostentacyjnym luksusie a konsumpcja katu nieoczekiwanie dla uczonych stała się elementem tego prestiżowego wyśc.igu. Rola katu w kullurach południowej Arabii i Afryki Wschodniej była niejednokrotn:e pnzedmiotem badań etnograficz.nych. Jej między 1nnymi poświęcił uwagę szwedzki antropolog społeczny, Tomas Gerholm w swojej ainalizie miasbecz.ka jemeńskiego Manakha, recenzowanej zresztą na łamach "Etnografii Polskiej" '. Shelagh Wcir traktuje ten problem jednlak bardziej kompleksowo, zwraoając uwagc; na konsumpcję tej rośhny w sytuacji intensywnej zmiany kulturowej. Autorka omawianej tu książki jes.t kustoszem Museum 'of MankJiJnd w Londynie, placówki będLjccj częścią słynnego Muzeum Brytyjskiego. Odpowi,ada za dział Bliskiego Wschodu i na swoim koncie ma hadania terenowe prowa.dzone w Palestyn:(' i Jordanii. Pisala ·na temat tkactwa Arabów pa:lestyńskich, a także dała ogólny szkic kultury mateI1ialnej beduinów jordańskich. Jej 14'-miesięczne badania terenowc w górach Jemenu Północnego w latach 1979- 1980 zaowiocowały między innymi ninicjszym studium. We wstępie autor·ka przyznaje, że powSitało ono lliiejako na marginesie jej pierwotnych zainteresowań zasadniczymi dziedzinami gospodarki Jemeńczyków, to jest rolnictwem ii handlem. Z czasem jednak zauważyła. że kat i jego konsumpcja jest poniekąd kluczem do LZl'07.umieniamechanizmu działania i przemian życia tych społeczeństw. Książka jest napisana niesłychanie Soumiennie, a jej konstrukcja jasna i precyzyjna pozwala czytelnikowi szybko wejść w zdawałoby się gąszcz bardzo odległych problemów. Weir wykorzystała nadspodZJiewanie bog,ate piśmi'ciilniotwo przedmiotu. a jej lista bibliograficzna pnzekracza 200 pozycji. W efekci,e badall. terenowych i studiów litcratury powstało syntetyczne, liczące zaledwie 191 stronic dZliełko. kóre' wydaje s,iq nieodz.owną lekturą dla każdego, kto powaŻ!tlie interesuje się kulturami pogranicm arabsko-afrykańskiego, bardzo z,resztą mało znan'ego etnografom polskim. A wypadnie tu zauważyć, że tamtejsze realia kulturowe i poniek<)d także ekologiczne bardzo odbiegają od stereotypów jakie na temat świata islamu 7:aczerpnęliśmy z krajów Lewantu, Mezopotamii, z Anatolii czy Azji Środ- 'Leszek Dzięgiel, recenzja: Tomas Gel'holm, Market, equality in a Yemeni Town, Stockholm 1977, Stockholm "Etnografia Polska", t. XXIX: 1965, z, 2, s. 290 - 294. 18 Lud, t. I.1XXIl Mosque Studies and in Mafraj Social Social InAnthropology, �274 RECENZJE kowej. Stąd książki ,traktujące o etnografii współczesnej krańców połudnriowej A,rabii jak tu omawiana, jak wspomniarne srtudium Gerholma, czy dokonane w sąsiednim Omanie badani,a Bartha i Wi~kan miałyby duże znaczenie dla ulepszenria procesu dydaktycznego na naszych uniwersytetach 2. Na przeszkodzie stoi naturalruie brak dewiz na zakup tych dz:ieł. Nieduże, chorCilażluksusowo wydane studium Weir Qat in Yemen kosztuje na terenie W. Brytanii 15 funtów. Wywód swój na temat katu w Jemenie Północnym zaczyna autorka od ,zwięz,!ego /:>zkicuekorlorgioznego, po którym następuje opis stosunków religijnych i politycznych z uwzględnieniem najrnowsrzych wydar,zeń. Wraz z ana1<iząprzemian ekonomiczmych autorka da)e Inam wgląd w syntetycznie pojęte zmiany społeczne i ideologiczne omawianego kraju. Biologia opisywanej rośliny, jej geograficzny zasięg, uprawa na terell]ie Jemenu Półnoonego, syst'em sprzedaży i najnowsza ekspansja plantacji katu to tematyka rozdziału następnego. Z kolei autorka zajmuje s'ię f,izjologicznymi skiutkami żucia liści katu, jakie zaobserwować można w trakcie owych narkotycznych posiadów codziennych, ale także tym, jak je widzą Jemeńczycy. Na koniec czytelnik ,zostaj'e 2lapoznany z badaniami europejskimi i amerykańskimi nad katem. Tu pojawiają się akcenty polemiczne wobec autorów, uzrnających kat Im narkotyk niebezpiJeczny dla zdrowia, gdyż autoTka opowiada się raczej za odmiennym werdyktem względem tej egzotycznej rośliny. Z kolei otrzymujemy zestraw relacji na temat konsumpcj,i k'atu, pO.wlstawionych pnzez róż;uych podróżników i badaczy tego obs'zaru, łącznie z opiniami samych tubylców. Koresponduje z tymi wywodami ,rozdz'i'ał następny zajmujący się hirS'tor,iąIwnsumpeji katu w Jemenie. W nim znaj.d!uj,e,my jednak także rozważania na tem<llt relae}i katu i kawy, drugiej rośliny towarowej, jaka przez wieki ,ikształtowala gospodarkę kraju. Autorkla wy,siuwa hiipotezę, że prestiżowa konsumpcjra katu rozwijała się niejako w wyniku prosperity gospodarczej wynikającej ze sprzedaży kawy. Analizuje dalej kat w aspekcie prestiżu społecznego i podziałów klasowych dawnego społeczeńst,wa jemeńs'kiego. Ustos'unkowuje się w perspekityw:ie d<iejowej do skali kos'ztów 'spożywania katu. Ekonomice konsumpcji ro.śliny pl1zed przełomem gospodarczym z lat 70-tych i po przełomie poświęca Shelagh Weir rozdział kolejny. Następnie zatrzymuje się na ważności społecznej wspólnego konsumowania katu, gdyż jest to element zasadniczy w całym 'tym zj,awi'sku. Opisuje zatem modelowe przyjęcia w specjalnie przeznaczonych do tego ,izbach, wyróŻlllia uroozyste, fundow,ane przez gospodarza spotkania i codzienne, popularne posiiady, w czasie których każdy pr,zychiodzi z pękami rośliny pod pachą li termosem z wodą. Bada przy tej okazj;i mechanizm ilIJJt€gracj,i społecznej i twol1zenie się nowych związków międzyludzkich. Nje poprzestając na tym, autoI1kia w !kolejnym rozdziaLe podejmuje temat znaczenia rytua1<nego tych spotkań codzi<ennych, organizowanych na wSlZylstkich szczeblach społeClzeństwa współczei>Il!ego Jemenu. Pts,ze o rozmieszczeniu prze:s'trzennym gośoi w izbie li związanym z tym i>tatusie społecznym. Zwraca uwagę na dwolistość rytuału, ~tóry IZ jednej .strony obejmuje wszystkich, 'z drug:iej jednak podkreśla UJstanowioną obyczajem hierarch,ię społeczną. Wreszcie na John 'Fredrik Hopkins Barth, Sa har. Culture University Press. Unni Wikan, Museum-University Behind the of Oslo. Veil and in Society Arabia. in an Women Omani in Oman, Town, Oslo Baltimore 198:1. The 1978, Etlmographical A chociażby także i najnowsza praca wIedeńskiego etnografa W. Dostala, który od lat bada Jemen. Walter Dostal, Egalitiit und Klassengesellschaft in Siidarabien. Anthropologische Untersuchen zur sozialen Evolution, Horn Wien 198~, Verlag Ferdinand Berger und Sohne. �275 RElCENZJE licznych przykładach presji s>połec,Zillejwywieranej na jednostki,' które nie chcą konsumować katu autork.a demon:stl"uje, iż zespół prezentowanych problemów to coś znac.znie więcej lIliż Jlałóg :z. egzotycznego regionu świaJta. D.z.iJeWlią,ty i ostatni rozdział tospraw.a roli katu jako symbolu społeoznej interakcji, a zarazem pocmeia wspólnoty, zaang,ażow.ania i kooCormizmu. Tu :unajdziemy wreszcie' analizę roLi katu jako symbolu s>połeez,nej .irr:1terakeji, a zar'azem poczucia wspólnoty, zaangażowania ii konformizmu. Tu iZnajd2.iemy wresz.cie analizę roli katu jako daru, jako pnzej'awów ostentacyjnie wystawnego żyoia, nazywanego niemal "potlac'zem pieniężnym" i wres,zcie jako areny rywalizacji społecznej. Calość k'siążki kończy krótkie podsumowanie, wykaz termiJnów arabskich oraz indeks, Dz,ielko zilusitrowano 30 CotogroaCiami,z których więkSiZJOŚĆ wykonała w teren~e autorka, mapą Jemenu północ.nego, wykresami i l'eprodukrcjami karykatur z czasopism jemeliskich wyśmiewających obyczaj żucia katu. Niezależnie od bardzo bogatej treści inColimacyjnej książka Shelagh Weir dostarcza czytelnikowi dużo satysfakcji w częściach dyskusyjnych, omawiających m. in. problem ewentualnej szkodliwości żucia katu, a także sprawę uznania tego obyczaju za narkomanię. Prezerntowan€ pr.zez Weir stanowisko, iż mamy .tu do czynienia .z ,rodzajem popularno·ści charakterys1tycZ'rlej np. dla XVII-wieclZnego Londynu, gdzie tłum wypełniał kawiarnię, racząc się smolistym napojem może budZlić wątpliwości. Zwłaszcza w świetle nie powoływaneg<J prlJeIZ autorkę artykułu Petera Kalixa, który dość jednoznacznie ocenia efekty tej rośliny przebadarnej przez grupę francuskich specjalistów 3. Zauważa, iż skutki te łag<JdLi tylko fakt, że żujący kat nie są w stanie fizycznie ~konsumować większych jego ilości mogących okazać ffię fatalnymi. , Nie znajdujemy w książce Weir ustosunkowanJia się do ewentualnych skutków katu dla !Zdr<Jwiakobiety, chociaż autorka wielokrotnie wspomina, iż co najmniej od lat 70-tych konsumują tę .roślinę również codziennie Licwe gl'Upy Jemerrek. Ani słowem nigdzie nie wspomniano o ewentualnych efektach· tego narkO'ty,ku na życ·ie płodu, na l'ozwój niemowląt karmionych piersią, czy nawet na nastolatków w wieku dojrzewania. Wiemy skądinąd, że praktyki z katem zaczynają młodzi mieszkań'cy Jemenu już w wieku 12 - 14 lat. Skoro koosumpcja katu I10śnie w miarę bogaoe:nia się mieszkańców Jemenu, jako pochodna prosperity naftowej sąsiedniej Arabii. należ;ałoby się zastanowić nadewentual:nymi ·skJutkami :bego zjawiska na przyszłość. W kraju, który swój rozwój gospodarczy zawdzięcza efeme·rycznemu iZjawiJs,ku wZlbogacenia się na naCc,ie najbliższych sąsiadówpow,inien budZlić niepokój szerzący się obyczaj prestiżowego ,brwonienia pieniędzy na konsumpcję rośLiny narkotycznej. Dodajmy kO/nsumpcję, na którą do ,niedawna mogli sobie pozwolić tylko ludzie najbogatsi i to bynajmniej JlIie oodziennie. Gdy na domiar .złego zaniedbuje się uprawy TiOślin żywieniowych, a żywność zaczyna masowo importować z Zachodu to wypadnie zas~anowićs,ię, jak ,długo ta dziwna euforia będzie trwala? Przecież o wi·ele potężniejSiZe i b<Jgatsze od Jemenu sąsiedlllie kraje ,naftowe od lat liczą s;ię z możliwościami wyczerpywania się swoich roponośnych pól, lub też załamania koniunktury. Ciekawe, iż tego rodzaju rozważania nie znalazły się ani w analizach autorki ani też żadnego z przytaczanych badaczy. Obawy władz jemeńskich kwitowane były dość zdawkowo. Być może samo zjawisko społeczne zafascynowało autorkę książki tak mocno, że na refleksje tego typu, bynajmniej nie nowe już dziś wpiśmiennictwie naukowym, nie starczyło miejsca. • Peter - 1451. li· Kalix, Une drogue nomm~e khat, La Recherche, nr 1Q2, XII, 1985, vol. 16, p. 1444- �276 RECENZJE Czytając doskonałą stylistycznie i konstrukcyjnie pracę Shelagh Weir trudno jednak nie odłożyć jej z uczuciem zawodu. Oto bowiem doświadczona kobieta-etnogr«f prowadziła badania w muzułma!'1skim społeczeilstwie jemeńskim, tradycyjnie izolującym wobec .obcych śWiiat mężczyzn i kobiet. Z książki i fotografii wynika, że autorka przełamała tabu męskich posiadów katowych i brała w nich udział. Z pewnością jednak mogła brać udział także i w podobnych spotkaniach kobiet. Poza zdawkowymi uwagami i paroma dl"Obnymi zupełnie szczegółami nie zaprezentowała nam ich specyfiki. Jak dotąd szansa na tak istotne uzupełnienie obrazu zjawiska została niewykorzystana. Ja~I:1Y i precyzyjny styl książki, lekkość podania materiału przy naukowej rzetelności, !słownictwo proste i bezpretensjonalne budzą szacunek dla autorl,i. Już, chociażby z tego powodu polecałbym lekturę dziełka Weir tym spośród etnografów, którzy usiłują raczej zbić z tropu czytełnika za pomoC<) nieznJZumialej terminologi i. pretensjonalnej stylistyki i zawiłego wykladu. Pl"Zystępność stylu poł'lczona z precyzją naukową, a także uzupełnianie refleksji teoretycznej konkretami kulturowymi z pewnością nie obniżyły rangi recenzowanej tu pracy Shelagh Weir. Frzeciwnie, stawiają ją w rzędzie solidnych i ciekawych studiów, tak charakterystycznych dla etnografii brytyjskiej obszarów zamorskich. Leszek Torild o f wan d e r, Die soziaW7wnomischen Verhiiltnisse cler biiuerlichen der Republik Mali. Ergebnisse einer Feldforschung im Arrondisement Sanankoroba, Region Bamako, Akademie-Verlag. Bel'lin 19B:~. Bevolkerung L Dzięgiel in .-\utorką tego studium terenowego jest Norweżka. która n';llisala cwoją dysertację w Instytucie Etnografii im. Juliusa Lipsa na Uniwersytecie w Lipsku. PracG wydano w serii publikacji lipskiego Museum fill' Viilkerkunde. Torild Liifwander spędziła w roku 1973 siedem miesięcy w trzech wsiach w prowincji Bamalw, w okręgu Sanankoroba. Tytuł książki zapowiada zbyt wiele w ~lO~uliku do tre~ci. Nie jest to jakaś synteza stosunków społeczno-gospodarczych rolniczej ludności calej republiki Mali. Tym niemniej navlet s'olidne obserwacje z jednego regis'lu są dla etnografa-afrykanisty nader pożyteczne i interesujqce. Auturka sumiennie przedstawila realia swojej pracy w tereni.e i zastosowaną mcl-udt;. Celem pracy było przedstawiEnie życia i gospodark;i badanych wsi widzianych z perspc'ctywy rodzinnej zagrody. Norweżka miała ambicjQ nas'zkicowania wspólcze'inych przemian malijskiego wieśniaka i jego otoc.zenia, wynikaj'lcych z polityki wspólczesnego państwa afrykańskiego wo·bec wsi. W części poświęconej s-losunkom społecznym i gospodarczym najpierw otrzymujemy krótki zarys dziejów badanych wiosek. Następnie autorka daje przegląd ro:~lin uprawianych w tym okrQgu, pisze o pracach polowych i klasyf,ikuje typy pole~ek wokół zag.ród. Dalej prezentuje zagadnienia demograficzne. pi",z.)c o wielkości, poszczególnych, wybranych rodzin, omawiając status glowy rodziny i problemy poligyni i. Studium ZRwiera bardzo sumienny przegląd struktury badanych ]'0dzin, poparty tabelami. Uifwander dość szczegółowo omawia podzial obowi'Vków między płcie w rodzinie i specyficzne układy wynika,iqce z wielożeńst,va u gospodarzy-poJ igamistów. W grupie zagadnień 1'Odzinnych znajdują się takie momenty życia jak ciąża, poród, a także podział spoleoZiIlości doroslych i młodzieży na klasy wieku. Z tym niejako wiąże się temat następny: tajne stowarzysz'enia, tak częste w kulturach Czarnej Afryki. Odrębnym ze·społem spraw będą natomiast trzy ostatnie rozdziały, �277 RECENZJE kończące czę,ść zasadnicze! książki, dotyczącą stosunków społeczino-gospodarozych. Omaw,ia w nich autorka rolę chałupnictwa i uprawianego dodatkowo rękodzieła w życiu badanych rodzin wliejskich. Następnie pisze o zjawisku wędrownej pracy sezonowo podejmowanej i wreszcie o handlu oraz r01i targu. Zagadnienia bardziej ogólne i zaralzem wynikające ze zmian, jakim ulega współczesna wieś malijska. zawarto w części omawiającej działanie administracji, szkoły, nowych organizacji społecznych i instytucji usługowych. Znajdzie się tu zatem zwięzła analiza tak zwanych ośrodków społeoznych: "Centre S8cial" oraz "Federation Groupment Rurale". Ale zarazlem pisze autorka o tak zdawałoby się prozaicznych instytucjach jak izby porodowe i lokalne ośrodkli zdrowia. Całość oprócz tabel i wykresów uzupełniają rzuty pOiziome zagród z charakterystyczne! zabudową wieloczłonową. Załączona na koilcu bibliografia obejmuje IG pozycji, w tym także dzida Marksa i Lenina. Szkoda natomiast, że autorka nie załączyła indeksu rzeczowego. ch8ciaż podział pracy na rozdziały i podrozdziały ułatwia orientację w całości. Dziełko ukazalo się w roku 1983, a więc po upływie 10 lat od ukoilczenia badail terenowych w AJ'ryce. Ksi'lżka To,rild Lbfwander, niezależnie od swoich walorów naukowych dla afrykanisty, moglaby stanowić pożyteczną lekturę dla naszych studentów etnografii, gdyby znajomość języka niemieckiego była wśród młodych adeptów tej dyscypliny bardziej popularna. Leszek Contribncioncs a los estudios de los Andes Tokio 1984, ss. 405, ilustracji 11, map 5. Centrales, Dzięgiel red. Shozo Masuda, Peru jen tym pailstwem Ameryki Południowej, które po dzień dzisiejszy tworzy interesuj'lce pole dla badaczy terenowych. Kiedy w roku 1980 ukazał się tom zatytułowany Estud:os etnograficos deI Peru meridional, nie mieliśmy innych Z,01miarów jak przedstawienie nowych mater,iałów z zakresu etnografii andyjskiej będących rezultatem badail terenowych pisze we wstępie do omawianej tu książki jej redaktor i współautor Shozo Masuda z Uniwersytetu Tokijskiego. "Ksić!żka ta zatytułowana Wkład do studiów nad Andami Centralnymi, ma ce,l zbieżny z poprzednią i zawiera cztery opracowania z zakresu etnografii i historiografii andyjskiej". Otwiera jel studium S. lVIasudy zatytułowane Informaciones acerca de la Coca Rejeridas en las Cronicas (Informacje na temat Koki w świetle starych kronik) poprzedzone informacją na temat komputel'Owej analizy tych kronik, prowadzonej w Muzeum Etnologicznym w Osaka przy współpraey profesorów Tatsuhiko Fuji, Hiroyasu Tomoe,da i Norio Yamamoto. Już na wstępie stwierdza autor. że dotychczasowe anal~zy starych kronik prowadzone były jednostronnie i wybierano z nich 'tylko te fakty, które potrzebne były do oświetlenia danego rz,agadnienia. Różne były kryteria selek,cji materiału i różne proporcje badań. Generalnie były to prace mogące dać wyłącznie szc.zątkowy obraz zawartości wszystkich ,kronik. Zgoła inaczej podeszli do tego badacze japońs1cy, którzy przez pięć lat pracowaJi nad analiizą teks,tów kronik andyjskich z XVI ,j XVII w. celem sformułowania balzowych danych do ewentualnego wykor,zystania przez wszystkich badaczy, któr.zy w p.rzyszłości zajmować się będą tym zagadnieniem. Kompuiterowy bank informacji pozwala na usta'lenie wielu zależności faktograficznych, jest s,e- �RECENZJE 278 lekrtyW'l1Yi dokładny. Pozwala on na wprowadzenie do. komputera różnych danych, poddając je wielomkim korelacjom. Wyniki tych korelacji uSlZczegółoWliają analizowany mater.iał, dają .obraz różnych współzakiności wys;tępujących w obrębie kultury materialnej, społeclznej czy duchowej. S. Masuda stwierdza, że w 18 kronikach andyjskich, dotychczas wczytanych w komputer, ujaw.nia silę bogaotwo mai-er1ału - {)/braz konkwisty, opisy geograficzne, władcy państwa Inków, obrzędy, zwyczaje i obyczaje, gatunki uprawi.anych rośbri, pożywienie itp. Odpowiedn.io zaprogramowane tablice .pozwalają na wlZajemne sprawdzanie danych odnoszących się do różnych elementów tradycyjnej kultury andyjskiej. W ~sumie jest to nowato'rska metoda analizowania żródeł historycznych, przekomywująca azyte~nika, iż sto1sując ją oszczędza się czas i uzyskuje precyzyjność w badanych faktach. Rozważania te pokazują nam, że komputerowa analiza danych kUllturowych stała się faktem, a 'zarazem rodzi się refleksja kliedy nasza humanistyka czy rrLauki historyczne będą na co dzień korzystać z !bcj formy wspomagania? Autorami drugiej rozprawy zamieszczonej w tym tumie są Jorge A. Flores Ochoa i Percy Pa,z Florez. Jej tytuł El Cultiwo en Qocha en la Puna Sur Andina (System uprawy "qocha" na obszar:ach Puna Sur Andina). Porusza ona temat, który do dnia dzisiejszego nie został jeszcze opracowany, tj. specjalny sposób wykorzystywania wód deszczowych w rolnictwie andyjskim. W roku 1962 s·tudenci Wydziału Antropologi.i Narodowego Uniwersytetu w Cuzoo (Chile) prowadzili badaJllia terenowe, których celem było dokładne poznanie procesu wy twar.zania ·specjaLnej ceramikJi .zwanej "Torito" rz Pucara. W ich obserwacjach terenowych znajdują się pi.erwsze wzmianki o '"qocha", tj .. szerok:ich 2. - 4 metrowych rowach, w których gromadzono wodę do wykorzystania w uprawach. (Qocha oznacza jeziora, stawy, laguny, generalnie wszelkie zbiorniki wodne o wodach stałych lub czasowych). Zainteresowano się więc szczegółowo tym tematem, starając się wyjaśnić lzasady funkcjonowania teg·o sw.oisiego systemu nawadniania gruntów. Polegał on na czasowym gromadzeniu wody deSlZczowej, której zasoby wykorzystywano w okresie suszy do nawadniania pól, jak również w hodowli i zajęciach go·spodarczych. N-iektórzy są zdaJll!ia,iż jest to system sięgający zbyt odległych czasów, w każdym razie, zdaniem autorów, należał on do nieznanych w dotychC!Zasowej historii kultury agrarnej tego te,renu. Tak to po wielu wiekach zapomnienia, przybył jeszcze jeden temat do oświetlenia w mrocznych dziejach prekolumbijskich kultur. Nie jestem zwolennikiem drobiazgowych streszczeń czynionych przy okazj.i omawiania danej ·k&iążki, zatem anonsuję tu jedynie ów nowy temat podjęty w przedmiotowym artykule. Kompleksowe badania antr·opolog.iczn1e i etnog.raficzne na terenie Centralnych Andów ujęte są w tzw. P1'Ogramie Cobija, a jego zakres problemowy prezentuje w omawianej książce BeII1te Hittmann w artykule zatytułowanym: El Programa Cobi;a: Investigaciones Andina: Notas scyplinarne na Antropologico-multidisciplinaris en la Costa Centro Sur Etnohistoricas (Program Cobija: badania antropologiczno-multidywybrzeżu Centralnym A>ndów: notatki etnohistoryczne). Glównym celem tak sformułowanych badań jest optymalne wykorzystanie wszystkich możliw06ci w procesie naukowego poznania his,torii społeczeństw tego obszaru .i ich bytu. Jest to pierwsze tak szerokie ujęcie tematyki badawczej będące próbą calo~iciowego naświetlenia terytorialnych uwarunkowań mających wpływ na oblicze kulturowe regń'onu. Autor kreśLi miejs.ce i rolę tego programu we współczesnej antropologii kulturowej omawanych obszarów oraz formułuje ogólne zasady jego funkcjonowania. P 1'lzedstawia podstawowe zagadnienia bada:wcze, charakteryzuje stan organizacyjny, techniki i metody badań, ocenia wstępne wyniki. Celem bai �279 RECENZJE dawnym programu jest w miarę optymaJ1ne określenie oblicza kulturowego ludów za9iedlających tem obszar sprzed okresu ze,tkruięcia się ich z przy:byszami z Europy. W tym celu zakłada się dokonanie dokładnych analiz starych źródeł pisanych, w których zalega ogrom interesującego materiału kulturowego. Zamierzenia bada·wcZ€ rzespoIu idą w kierunku odtworzenia obrazu siarych kultur tzw .. ,uros", "proanches", "changos" i "camanchacos" na podstawie w miarę pełnego wykorzystania różnych dokumentów pisanych, sięgających nieraz X,VI stulecia. a iakże badań archeologicznych i antropologicznych. W sumie jeslt to interesująca próba powiązania wielkiej ilości liter,atury, relacji, dokumentów ;i innych źródeł podporządkowanych celowi natury kulturowo-historycznej. Pew:ne wyobrażenie o zakresie tematy,cznym starych archiwaliów pI1Zedstawia ostatni a:rtytuł zawarty w książce pióra FraRklina Pease G. Y. zatytułowany Indices Notaria/es de Moquegua siglo XVI. Una Introduccion omawiający zawartość dokumentów notarialnych, zestawionych przez Pedro Manuela Guibovicha. Zawierają one wiele danych history·cznych i etnograficznych, których ważność podkreśla się w książce określeniem, iż stanowią one "wspaniały klucz dla naszych s~udiÓw". Tevesa Falkowska M. S. P o l i n s k o j, Mity, predanija i skazki zapadnoj Polinezji. Moskwa 1986, wyd. "Naukia", ss. 35·2. Ostrowa Samoa, Tonga, Niue i Rotume, To już czterdziesta pozycja znanej ,i niezwykle interesującej seTii radzieckiej pt. Skazki i mity narodow w'9stoka wydawanej przez Główną Redakcję Literatury W,schodu. Praca, o której mowa przygotowana została ruiezwykle starannie. Opatrzenie j·ej bog.atym marteriałem porównawczym, międzynarodową systematyką. a także ciekawym omówieni-em folkloru Zachodniej PoliJnezji, dowodz'i nie tylko łatwości poruszania się autora w gąSlZCz,uproblemów współczesnej folklorystyki, ale także dobrego przygotowania metodologicznego. Folklor mieszkańców wysp Oceanu Spokojnego był już przedmiotem zainteresowania wspomnianej oficyny 1. Także w Polsce mogliśmy już zapoznać &ię z folklorem tego regionu, by wymienić tu pracę A. God-Iewskiego pt. Drogi synów słońca 2. Folklor mieszkańców czterech wysp Polinezji, choć wewnętrznie zróżnicowany, wykazuj'e wiele cech wspólnych, a niekiedy rodowód niektórych gatunków sięga samego źródla. Autor omawianej pracy wiele miejsca poświęcił analogiom poszczególnych gatunków i .z go·dną podziwu wnikliwością po'szukuje praźródła, orientując swoją metodę badawczą na fińską sz,kołę folklorystyczną. Prawie na każdej wyspie funkcjonowały podania opowiadające o pochodzeniu roślin i zwierząt. Do jednych z najpopulamiejslzych n.ależą tu przekazy a pochodzeniu dzikiego pieprzu, z którego przygotowywano rytualny napiwek Polinezyjczyków. Wiele podań wyjaśnia pochodzenie trzciny cukrowej i morwy.. Opuszczenie na wodę nowej łodzi, wyposażenie jej w wiosła i żagiel związane były ze złożonymi, nicz,rozumiałymi dla niewtajemniczonego, rytuałami, zaklinaniem morza, błaganiem o przychylność wiatru i dobrą pogodę. Odglosy tych rytuałów zachowały się w Slzeregu opowiadaniach. Narody, których folk1or został 1 E. M. Meletinskij, Powestwowatelnyj Moskwa 1970. , A. L. Godlewski, Drogi synów Slońca, folklor Wrocław narodow 196:1. Okeanii. Skazki i mify Okeanii, �280 RECENZJE pmeds;tawiony w omawianej pracy, odbywały dalekie podróże. Mieszkallcy prawie każdej nawet niewielkiej wyspy podejmowali u siebie gości z odległych str'on, stąd też prawdopodobnie żegluga w opow,iadaniach tych narodów ujmowana jest w kategorię wyczynu i ,to nadzwycz,ajnego. O wyprawach mieszkańców T:Jnga i Samoa na inne wyspy mówiq nie tylko podania, ale także realne ślady ich Lam bytno.ści. Najwięks'zą sławą nieustraszonyoh i najlepiej obezHaI!1ych z morską sztuką żeglowania cieszyli się mieszkallcy wyspy Rotuma. Zrozumiałym jest. iż w folklo~ze Zachodniej Polinezji morskie podróże stanowią jeden z g!ównych tematów. W·iele IZ podań omawianego regionu sławi czyny władców Tonga,. Fidżi, Samoa i innych większych wysp. Niejednokrotnie wspomina się w nich () J'Ozmial'ach władzy owych władców, ·0 ,tym z jakich krajów zwożono im dary, mieszkańcy jakich wysp składali im daniny, w jakich kamieniołomach dobywano material na ich grobowce i pomniki, skąd ~prowadzano dla nich znachorów . . Folklol" mieszkańców Niue i Roturna zbieżny jest z tym, jaki spotykamy na Tonga i Samoa, Fakt ów zdaniem autora książki podyktowany jest żeglarska pasją wyspiarzy i powstałą tel drogą wspólnotą kulturową M. S. Polirrskoj (Zwraca uwagę na h.istoryczny aspekt folkloru. Oto bowiem okazuje siC;, że podania mieszkańców Tonga zawierają szereg epizodów z tongijskiej przeszłości w tym historię zdobycia wyspy Samoa w kOtlcu Xlf \\';eku (nr 92, 94, 99). Opowiada się również na Tonga o niszczycielskim najeździe z Samoa (nr 41). Według legend z Samoa, najwcześniej w całej Polinezji powstały wyspy Manua i jako pierwsze zostały zasiedlone. J'cśli wierzyć folklorystycznej tradycji mieszkańcy Manua żyli na swoich wyspach zawsze i znikąd nie przybyli. Przekonanie to jest powszechne. Weszło też do mitologii, w której sami mies.zkaJicy tych wyspy określają się "ludźmi znikąd". Ale oczywiście na różnych wyspach różnie interpretuje ,się to zagadnienie. Np. podania mieszkaJiców .Niue wyjaśniajcI. że pierws'i ludzie przybyli na tę wyspę ;z daleka, rz obcych krajów. Mityczną pr<lojczyzną mieszkańców tej wyspy jest Tulia (nr 104), którą trudno zlokalizovjac na mapie Oceanii. W dalszym ciągu pracy przedstawia autor inne tradycyjne dzieje ludó\\, Zachodniej Polinezji wnosząc, iż folklor w niektóqch wypadkach może stanowić źródło historyczne, z czym w pełni s'ię Izgadzam. Wiele miejsca pośw;ęcił też omówieniu demonologii tych ludów, w której prym wiodą wszelkiego autoramentu duchy, ludoj.ady, olbrzymy. Zabrakło natomiast w Zlbionze pieśni, zagadek i innych gatunków ustnego folkloru, co nie umniejsza wal'to'ści tej ciekawej pracy, Wojciech Łysiak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/860432fbe03c05811dc48960970f7990.pdf c5df76146d84ba2311c4906fdbaa7d66 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1959 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1819 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.281-349 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 281 v. Lud, t. 72, 1988 KRONIKA SESJA NAUKOWA PT: "TgADYCJA I ZMiIANA W ŻYCIU WIEJSKICH SPOLECZNOSCI LOKALNYCH W KRAJACH TRZECIEGO SWIATA" POZNAN, 18 - 19 WRZESNIA 1987 ROKU. Obrac1cJln 63 WZD w P,oznaniu towarzyslzyła sesja naukowa zatytułowana "Tradycja i zmiana w życiu wiejs.kich społeczności lokalnych w krajach Trzeciego Swbta". SesjG otworzył Dyrektor Muzeum Narodowego w Poznaniu H. Kondżiela, w słowach powitalnych podkreślając fakt, iż obrady mają miejsce w nowym gmachu Muzeum Etnograficznego. Stwierdził, że Muzeum gości członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawozego ze szczególną przyjemnością, gdyż WZD i towarzysząca zjazdowi sesja zbiegły się z 75 rocznicą tradycji muzealnictwa etnograficznego w Wielkopolsce :i wznowieniem po 30 latach przerwy stałej ekspozycji etnograficznej w Poznaniu. ,. Po powitaniu oficjalnego otwarcia 63 WZD PTL i sesji dokonała Prezes Towaj·zystwa dl' A. Kowalska-Lewicka. Prezes, dziękując gospodarzom - dyrektorowi Muzeum Etnograficznego mgr Z. TorC11skiemu, wiceprezesowi ZG PTL dr M. Gawęckiemu, doc. do hab. A. Posern-Zielińsk'iemu i innym - za zaproszenie Towarzystwa do Poznania -- silnego ośrodka badań pozaeuropejskich podkreśliła trud włożony w merytoryczną organizację sesji jak i organizację WZD. Dr A. Kowalska-·Lewicka powitała zarówno członków Towarzystwa. gości zainteresowanych problematyką sesji, jak :i gości 'zagranicznych -- prof. Olgę Gancką z Moskwy, pr,of. Gabr,ielę Yonan z Bedima, prof. Kons'tantina Matwjejewa z Moskwy, prof. Franka Forstera (l. Budz,iszyna i Martę KomGrowską przedstawicielkę bratniego towarzystwa naukowego ze Słowacji. Odczytała również depesze od prof. V. Gusieva i prof. M. Gavazzi z życzeniami pomyślnych obrad. Następnie slzczególnie sc'rc1ecznie powitała nestorkę polS'k,iej etnograf'ii prof. M. Znamierowską-Prufferową, która jest oddaną podporą Towarzystwa od czasów przedwojennych. Dr Lewicka podziękowała obecnej na sali dr K. Wołos - Prezesowi Oddziału Koszalińskiego za trud włożony w organizację poprzedniego WZD i sesji. Dalszy ciąg swego wystąpienia prezes Lewicka poświęciła pamięci zmarłych w ciągu minionego roku członków Towalrzystwa. Pokłosie śmierci zebrało bowiem obfite żniwo, zabierając ludzi żywo i gorąco zaangażowanych w działalność PTL. Całe swe życ'ie naukowe poświęcili Towal1Zystwu prof. J. Gajek i jego "prawa ręka" żona dr O. Gajkowa. Świeżą i bardzo bolesną stratą dla całego środowiska etnograficznego jest śmierć prof. J. Burszty. Smutkiem napełnia również odejście tak znanych osób jak: dr L. Malickiego, mgr Z. Neyman, prof. K. Dobrowolskiego, mgr J. Lecha, doc. B. Garygi, prof. W. Sobisiaka, dr H. Romańskiej, dr J. Majchrzaka, mgr E. Pruskiego, prof. K. Żurowskiego, mgr Z. Hejgera, p. M. Wąsowicz-So- �282 KRONIKA poćko, p. W. Kirsteina, p. L. Szymańskiego, p. M. Błaszyńskiej, p. J. Stępniaka, p. A. Lubeckiej, p. J. Grzywacza. Do zajęcia miejsc w Prezydium zaproszono prof. M. Znamierowską-Prufferową, praf.Z. Jas'iewiaza, prof. O. Ga:nc.ką, dr M. Komorowską. O prozewodniczenie obradom poproszono dyrektora Muzeum Etnograficznego mgr Z. Torońskk-go. Otwierający Sesję referat "Badania nad społecznościami pozaeuropejskimi w sy,S'temie wiedzy etl11Jograficznej" wygłoSliłprof. Z. Jas~iewicz. Referat traktował o wzajemnym, powolnym zazębianiu się kultury europejskiej i kultur pozaeuropejskich li ,zw.iąz.a,nych z tym problemach metodologioznych. Kolejny referat ks. dr E. SIiwki "Działalność etnograficzna w społecznościach lokalnych TrZJe'Ciego Swiata misjonarzy ze Zgromadzenia Słowa Bożego (Werbi.stów)" zapoznał z historią działalności Instytutu Anthropos i znaczeniem powiązań. między ewangelicznym orędziem a znajomością tradycji kulturowych i religijnych misjono'wanychspołeczności. Ks. Slliwka wliele uwagi poświęcił też c!Jzi:ałalności wydawniczej Zgromadzenia i jego placówek polskich. Bezpośrec!Jni 'badaaz ludów Nowej Gwinei ks. dr W. Bęben pr.z.edstawH w swym referacie "Społeczność Arapeshów na Nowej Gwinei" realia życia oraz specyfikę polityczną i badawczą terenu. Omówił tradycyjne struktury społec.zno-religijne i przyczyny dezintegracji kulturowej. "Samorządność :i kolektywirzm w życiu andyjsk~ej wspóLnoty" wyczerpująco scharakteryzował doc. dr hab. A. Posern-Zieliiński, roz,patrując zmiany Ilachodzące w społecznościach andyjskich w aspekcie dużych doświadczeń w kontaktach z kulturą obcą, czyli długą tradycją zmian kulturowych. W dyskusja z głosem uZiupełniającym wystąpił dl' K. Wołski, który na bazie doświadczeń zdobytych w trakcie wielokrotnych badań w krajach azjatyckich mówił 00 ingerencji władz l.okalnychi spowodowanych tym zmianach, które doprowad.ziły do upadku starych struktur. W drugiej części sesji dr A. Kowalska-Lewicka przedstawiła referat pt .. ,lbadycka społeczność miasta Zabu w Algierii w pl'oces'ie zmian". We wstępie refe·rentka scharakteryzowała sektę Ibadytów, stosunkowo mało znaną szerszemu gronu oraz umiejscowiła obszar swych badań. Następnie omówiła czynniki powodujące zmiany w tradycyjnej strukturze ibadyckiej, jak również wymieniła elementy kultury stojące na straży tradycji. Dr R. Vorbrich wystąpił z komunikatem, w którym zasygnalizował wyniki wyprawy do Kamerunu. Obszarem badań był masyw Mandara w Północn~m Kamerunie - enklawa starej kultury, skutecznie opierającej się zarówno wpływom islamu, jak i kultury europejskiej. Kolejny komunikat wygłosiła mgr A. Styczyńska charakteryzując kolekcję pozaeuropejską w lZ)biorach Muzeum Archeologlicwego i Etnograficznego w Łodzi. Po wysłuchaniu tej części sesji doc. L. Dzięgiel zaprosił do dyskusji, którą rozpoczęła dr Lewicka dzieląc się z zebranymi refleksją, iż ludy o niższym stopniu organi,zacj.i w kontaktach z kulturą europejską szybciej ulegają dezorganizacji w odróżn.i€lIliu od kultur wyższych, świadomych swych wartości, które wybiórmo przyswajają nowe elementy. Polemizując z tą opinią głos zabrał doc. S. Szynkiewicz, który stwierdził, że każda kultura w swej własnej ocen,ie jest wartościowa, natomiast ~uropocentryczne podejście zakłada podział kultur na mniej lub bardziej wartościowe i wobec tych pierwszych "Stary Swiat" jest bardziej agresywny i działa niszcząco. Godząc się z takim stanowiskiem swego oponenta dr Lewicka stwierdziła, że niezależnie od podejścia badawczego efekt ingerencji kultury obcej jest taki sam. Następnie głos zabrał mgr J. Lapatt, któ- �283 KRONIKA ry nawiązał do referatu ks. Bębna. Oparłszy swój pogląd na znajomości literatury przedmiotu zakwesltiolt1ował ocenę sytuacji przez r,eferenta, stwierdzając, że tam, gdzie spotykamy się z długą tradycją kulturową, stO'sunkiOwo trudna jest szybka dewaluacja starych wartości. W O'dpowiedz~ ks. Bęben stwierdził, że llnajomość realiów nowogwinejskich przemawia jednak za <tym, że tamtejs:za kultura łatwo uległa dewrganizacji, 00 widoczne jest w różnych sferach życia. Jako pl1zykład podał mit, który na 'skutek oddziaływania obcych mitów zatraca swój autentyzm i znaczenie, stając się opowiadaniem. Następnym głosem w dyskusji było wystąpienie doc. A. Posern-Zielińskiego, który mówił o pojawieniu się na forum UNESCO i ONZ nowego terminu - e t n o II' o Z W Ó j. Termin ten oznacrza modernizację życia społeczności w sposób nie powodujący zagłady tradycyjnej kultury, lecz pozwalający na jej modyfikację zgodnie z tradycją kulturową społeczności wzbogacając ją jednocześnie o nowe, cenne wartości. Ustosunkowując się zarówno do wypowiedzi, jak i wcześniejszego referatu doc. Posern-Zielińskiego, dr Lewicka zgodziła się ,z poglądem, że długa tradycja kontaktów z kulturą obcą wytwarza rodzaj "antyciał", Illa,tomiast groźne dkl starych struktur jest gwałtowne zetknięcie się z s'ilną kul!turą zewnętl1Zlną, silruie ingerującą w kulturę oddziaływania w celu jej "ukultull'alnienia". Efekty badań nad tradycją, zreferowane przez dr Vorbricha, doc. Dzięgiel ocenił jako bardzo ważne dla ogólnej :Wiedzy o funkcjonowaniu tradycji, podkreślając jednak, że prowadząc badania tego typu nalleży patrzeć na tradycję w aspekcie historycznym i zdawać sobie sprawę z tego, źe ,to co badacz moźe uznać za dawne i tradycyjne kiedyś w przeszłości powstało również wskutek zmian. Głos w dyslkusjli zabrała mgr M. Kotarska, dzieląc się z zebranymi wmżeniami ze swego pobytu w Peru w okręgu Cuzco, gdzie pod wpływem rozwoju turystyki nastąpiły dU:1;e zmiany w tradycyjnym sposobie życi,a, ,z powodu jednak koniunktury i mody na .,stare·' Slztucznie wskrzesza się tradycję. Po przerwie z referatami poruszającymi problematykę azjatycką wystąpili: doc. dr hab. S. Szynkiewicz mówiąc o "społeczności pasterzy mongolskich" oraz dr M. Gawęcki przedstawiając "Społeczność wlniazą Tala-o-Barfak z Afganistanu". Ostatnim wystąpieniem wygłoszonym tego dnia był referat dr L. Mroza "Bandźara i Gadulja-Lohar z RadżastmlU hipotetyczni przodkowie Cyganów", który scharakteryzował efekty badań sytuujących kolebkę Cyganów w Indiach i przytoczył legendy potwierdzające tę hipotezę. Spontanicznymi refleksjami ze swego pobytu w Mongolii podzielliła się prof. M. Znamierowska-Priifferowa. Tym co szczególnie uderza przybysza jest miły i opiekuńczy stosunek Mongołów do dzieci oraz ich duma osobista i poczu·· cie godności i sliły. W drugim dniu tematyka sesji k,oncentrowała zwi'1zanych ze społecznością asyryjską. się wyłącznie na zagadnieniach Jako pierwszy głos zabrał doc. dr hab. L. Dzięgiel w referacie (nie bezpośrednio dotyczącym Asyryjczyków) pt. ,.Reorganizacja społeczności wiejskiej północnego Iraku w warunkach prosperity naftowej", omawiając współczesne zmiany społeczne zachodzące na Bliskim Wschodzie pod wpływem zmian w sytuacji ekonomicznej. Prof. K. Matwjejew, którego sylwetkę i dorobek naukowy jako wybitnego zn<lWcy problemów asyryjskich przedstawił doc. Szynkiewicz, w wystąpieniu "Asyryjczycy Związku Radzieckiego - historia i współcZJesność" wprowadził zebranych w dzieje i genezę grupy asyryjskiej w z~:mR. �284 KRONIKA Dr M. Abdalla Przewodniczący Kola Zainter·esowan Kultur,! Asy:'~'jsb\ w P.oznaniu, p.rzeds;tawił referat pt. "Spole.czność asyryjs.ka w Kamys.zli 'x północno-wschodniej Syrii", w którym scharakteryzował warunki bytowe i ;':c:lturę asyryjskich mieszkańców miasta KamySlZ1i. Mgr M. Mammo, pisarz i poeta z Iraku, od 10 lat mieszkaj'lcy \V S c': \ ... ,,'cji, wygłosił referat w języku nowoaramejskim (tłumaczony przez dl' M. Abd'dięl. Referat ·omawiał podział religijny Asyryjczyków i mówił o problemach tej grupy w s'zwecj.i. P'rzekazał podstawowe fa~ty z historh tego narodu, kladąc szczególny nacisk na związki iZ kościoł9m chrześcijaósk'im oraz warunki egzystencji I~arodu w obliczu nacisku islamu. Dużo uwagi poświęoił roli misjonarzy, których Ob'"CDCJŚĆ z jednej strony umożliwiała oficjalne głoszenie religii Chrystusa, z drugiej .ied!1<lk strony kontakt IZ rói.nymi odłamami kościoła chrześcijailskiego spowodowa! rozbicie jedności narodu. Współczesme krwawe walki religijne między wy.zna\,'cami islamu a Asyryjczykami zmusiły część ludności asyryjskiej do emigracji do k:'<1Jów chnześoijallskich. Pobyt na obczyźnie spowodował ponowne zbliżenie wsz::stkich Asyryjczyków niezależnie od przynależności do odłamu kościola chrześc,ijat\skiego. Z uwagi na ograniczeni.a cz·asowe pnzewodniczący obradom doc. Szynk:ewicz oficjalnie zakoilczyl sesję zachęcając jednak osoby szczególnie zainteresowane problematyką asyryjską do nieo£icjalnego kontynuowania dyskusJi. I. GT2cLakowska, M. Nic:wiadoms::c. II MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA ETNOGRAFICZNA "COLLOQUIUM BALTICUM ETHNOGRAPHICUM", STRALSUND (NRD) 26 - 31 PAŹDZIERNIKA 1987. W dniach 26 - 31 października 1987 roku Zentralinstitut fUr Geschichte Akademie der Wissenschaften der DDR zorganizował po raz wtóry w Stralsundzie (NRD) Międzynarodową Konferencję Etnograficzną" Colloquium Balticum Ethnographicum" 1. Zasługuje ona na krótkie omówienie, chociażby z racji problemów poruszanych w czasie spotkania, prohlemów, które dotyczą etnograficznych badaI1 (także wspólnych) obszaru basenu Morza Bałtyckiego. W konferencji uczestniczyli pnzedstawic:iele następujących krajów: Szwecji( N. A. Bringeus, J. Berg, G. Gerward, A. Gustavsson), Norwegii (A. E. Christensen, R. Kviedland), Danii (A. H. Rasmus'sen), Polski (W. Kopczyils'ki), RFN (G. Kaufman, H. W. Kaweloch, H. Gerndt, J. GlUsing), Finlandii (M. Riisanen, N. Stora), ZSRR (S. Cimermanis, L. Dumpe, V. Mli.lius, A. Nc.iburga, L Fiilols, N. V, Szligiona, A. St:tkane), NRD (G. Arndt, R. Bahls, U. Erichson, H. Weinhold, H. Eve, H. Gundlach, H. Hentschell, F. Hinze. E. Karasek, J. Lachs, F. Lewandowski, G. Lubbe, H. Adameck, M. Ho\\'aldt, M. Kehl, W. Rudolph, B. Schone, H. Strobach). Spotkanie to odbyło się pod nazwą - "Specyfika kulturowa obszaru nadbałtyckiego", a otworzył je bardzo uroczyście kierownik \V:is'senschaftsbereich Kulturgeschichte/Volkskunde w Berlinie 1 Pierwsza konferencja w roku 1968 pod red. W. 1966", Berlin 1968, ss. 22h odbyla się w Rudolpha i R. roku 1966. Zob. materialy z konferencji wydane Peescha Colloquium Balticum Ethnographicum �285 ,KRONIKA proi. :lr H. Strobach oraz il1li.cjator konferencji dr. W. Rudolph z Berlina. W. Rudolpl~ podkreślił znaczenie tego typu spotkań dla wymiany poglądów etnografów prowa-tizclcych swoje badania n.a obszarze nadbałtyckim, badań istotnych dla rozwojL: etnologii Europy. ?J tym Izagajeniu, będącym wprowadzeniem do pierwszego dnia konferencji (27 październik) nastąpiła prezentacja referatów, wygłoszonych w następującej kolejności W. Rudolph -- VolksklLnstobjekteaIs Indikatoren des KlL!turwandels bei etnischen Minderheiten im deutschen Kustengebiet (19. Jh.), H. Gerndt Interethnik im Spiegel von Sagen, H. Muns Auslandische Mus;ik.anten in Mecklenburg (18/19. Jh.), W Kopc.zyński Seemannskisten im Nationalmuseum zu Szczecin, F. Hanze Frobleme der Mehrsprachigkeit bei der FischerbevolkerlLng der KlLrischen Nehnmg (19. Jh), W. Soleus1off - Die ArbeitsalLsrustlLng mecklenburgi.ocher Seelentc:Veriindenmg-en vom 19 Jh. bis zur Gegenwart, J. Lachs Verhaltensbeispicle U. Er'chson - van KlLstenlJewohnern bei der Rattung Schijfbruchiger, DriiUche und Vol.ksfeste in Mecklenburg, in ihrer gegeil1ciirtigen Existenzform, G. Gerward - Maigrafenfeste im Ostseeraum. 'Xśród tej grupy referatów na uwagę zasługuje niewątpliwie wystąpienie W. R-ldolpha. Autor wybitny znawCa kultury nadbałtyckiej, prowadzący wieloletni", badania etnograficz.ne i histo.rycz.ne na obsz.aI1ze nadbaltyckim scha~'akteryzowai wytwory kulturowe (typy łodzi, :udobnictwo architektury, strój) mniejszości naroóowych na obszarze nadmorskim Niemiec w ,ubieglym stuleciu. Ciekawy materiał zaprewntował także U. Eriehson, który prześledził aktualne zwyczaje morskie ;';'ultywowane wśród rybaków i marynarzy meklenburskich i innych grup społeczno-zawodowych (owczarze, dE'karze) Mekłenburgii. D;-lIgi dzień konferencji (28 pażdziernik) obejmował referaty etnologów skandy .. nawskich. A. E. Christensen przedstawił pracę pl. - Kuiturgrenzen im norwegiscrter! BootsbGll. w której zaprezentował ciekawy material fotograficzny i źródłowy dotycz'lcy granic kulturowych w szkutnictwie norweskim. Badania takie prowClcizi placówka muzealna przy uniwersytecie w Oslo. A. Gustavsson w referacie -- Kulturbeziehungen im Raum von Skagerak lmd I-::atte[Jat im. 19.12iJ. Jh. zajął się stosunkami kulturowymi w rejonie cieśniny Skagerak i Kattegat w XIX i XX wieku. Zwrócił on szczególną uwagę na tworzc.n:E' siG małż(~ristw norwesko-szwedz-kich j duńsko-szwedzkich. _-\. H. Rasmussen przedstawi! w refeł-acie - Kulturkontakte im Ostseeraum probJe:natykę kontaktów kulturowych na obszarze nadbałtyckim, podkreślając potrzet·~ podj<;cia wspólnych badań nad tym zagadnieniem. Dotychc7.asowe, wspólne badan:a objęły swoim zasi<;giem obszar cieśnin duńskich, a prowadzi je grupa etnokgó'.v norweskich. duńskich i szwedzkieh. C{'i<awie przedstawiał się referat ,J. Berg VotivschiJfsmodelle in schwediselwn Kirchen, który dotyczył modeli statków wotywnych znajdujących się w kościo1ac,'1 szwedzkich. Autor podk[le~lił, iż naj starsze tego typu zabytki pochodzą z poczqtków XVI wieku, a największa ich ilość występuje na południu Szwecji. Traditionelle Po tej grupie referalów organizatorzy konferencji zorganizowali :\'luze~;m Morskiego i Historycznego w Stralsundzie oraz Archiwum zwiedzanie Miasta. :\ ,! t;'zeci dzień konferencji (29 październik) !Złożyły się następujące referaty: Stora Rus;ische und Karelische Wanderhiind~er ais KulturvermittLer in Fin/ancl, H. Adameck - Zum Wirken des livlQ.ndischen Publizisten Merkel, um 1S0. \'. Milius -- Deutsche Forschungen zur litauischen Volkskultur im 19. Jh .. N. Sz!igina Stadiale Entwicklung der Hochzeitsbriiuche bei den finnisch-baltischeH l7ólkern (19 Jh.), S. Cimermanis - Soziales und Ethnisches in der letti- "T. �KRONIKA 286 L. Dumpe Baltisch slawisch deutsche Kltlturam Beispiel der Milchwirtschaft im Ostseegebiet. 'Spośród tej grupy referatów na omówienie zasługują dwa, a mianowicie referat N. Sto·ra or:az S. Cimermanisa. Badacz fiński zajął się kramarUlmi rosyj<sk;imi i karelskimi (zawody wędrowne), którzy byli nosicielami tradycji rodzimej z jednej strony, a rtakże "pośrednikami" w przenoszeniu na girunt rodzimej kultury zwyczajów sporeCiZIlOśc.ifińskiej. Z ,kolei S. Cimermanis zaprezentował ciekawy materiał z zakresu architektury ludowej na obszarze Łotwy, wskazując na jej zróżnicowanie pod wpływem warunków społeczno-ekonomicznych ł etnicwych. Korn:ferencję podsumował W. Rudolph, dZJiękując wszystkJim uczestnikom za p11zygotowanie referatów, które w roku 1~88 mają ukazać się w oddz,ieł!nym roczniku wydawanym przez Niemiecką Aka'demię Nau'k w Ber,linie. W imieniu zaproszonych go'ści podziękował organizatorom konferencji R. KViideland oral£. N. A. Bl1ingeus.W swo'i,ch wystąpieniach podkreślili oni konieczność podjęcia wspólnych badań E!tnografic:zmych w basenie Morza Bałtyokiego oraz odbycia następnego spotkania w Ry.dze, w rooku 1989. W ostatnim dniu konferencji odbyła się wspólna wycieczka do położonego na Rugii M\.lJZeumBudownictwa Ludowego w GOhren oraz znajdującego się w pobliżu zamku Schlos Spyker. W godzinaoh wiec2jornych odbyło sńę uroczyste Bkonczenie konferencji połączone ze wspólną kolacją. schem Volksarchiltektur, stromungen, dargestellt Waldemar KONFERENCJA KopczyńsKi NAUKOWA "ZDER~ENIA I PRZEJNIKANIE KULTUR iNA POGRANICZACH". Konferencja "Zderzenia ,i przenikanie ku1tur na pograniczach" odbyia się w Opolu w dniach 19 - 20 X 1987 roku. Zorgatiizowały ją wspólnie Instytut Bad;:ui. Polonijnych Uniwersytetu Jagiellońskiego, Instytut Pedagogiki Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu oraz, działający również w ramach opolskiej WSP, Zakład Nauk Politycznych. Wzięło w niej udział ok. 50 osób z Cieszyna, Katowic, Krakowa, Lublina, Opola, P02jnamia i W.ar.5'zawy or,az klilku polskich naukowców z ozeskliej części Sląska Cieszyńskiego. Wygłoszone referaty i komunikaty, a była ich jak na dwudniową konferencję ilość niebagate1n.a - 24, dotyczyły ogólnej problematyki pogranicza etnicZll1ego i s,zozegółowych zagadnień z dziedziny etnograftii, historii. językoznawstwa, kulturoznawstwa, muzykologii, pe.dagogiki, prasoZJnawstwa i socjologii.. Nie sposób oczywiście, nawet w dużym skrócie, oddać pełnej treści wszyst,k!ich wystąp.ień i głosów w dyskusji, z konieczności więc szersze omówienia zerezerwowano !tu dla najciekawszych, r.zeCz jasna z punktu widzenia autora sprawo:z,dania, referatów. Ponadto, orgallizatorzy kon.ferencji, którym znakomicie przewodził dr Zenon Ja'siński z WSP w Opolu, podjęli się ~dania błyskawicznego. jak na polskie warunkii, wydania wszystkich prezentowanych materiałów (być może jeszcze w r. 1987, lub w poazątkiach r. 1988), co umożliw,i zapoznanie się z całością dorobku tego naukowego spotkania. Konferencję otworzyli przedstawiciele uczelni opolskiej na czele z jej rektorem JM prof. Stanisławem Kochmanem, a w czasie pierwszej sesji wygłoszono sześć referatów. Doc. Ryszard Kantor (IBP UJ) zabrał głos na temat "Kultury pogranńcz:a jako problem etnograficzny" [ koncentrując się na czynnikach świadomo- �KRONIKA 287 śdowych w życiu jednostek i grup omówił historię polskich ba·dań nad tą problematyką. Podkreślając potrlZ€ibę dynamiczmego podejścia w badaniach i niebagatelną rolę jaką w życiu społecznośai pogranicza odglfywają ośrodkii dyspozycyjne, swoje teoretyczne rozważania oparł na przykładzie polsko-sł'Owackiego pogranicza na IOrawile. Pr'Of. Tadeusz Gospodarek (WSP Opole) omówił "Problemy teoretyczne tożsamości ,i integracji narodowej" przede wszysitkich w oparciu o pojęcia "grupy społecznej", "więzi" i "integracji", a prof. Władysław Jacher (Uniwersytet Sląski, Katowice) "Więż regionalną i narodową na Sląsku". Równie'ż i tu wiele miejsca poświęcono szeroko rozumianej teorii socjologicznej narodu. W sposób niezmiernie interesujący i prZJekonywujący o "Swiadomości narodowej na poliskim obszarze etnicrzmym Sląska (do 1945 r.)" mówił prof. A!ndrzej Brożek (IBP UJ). Zana,hZJował on zagadnienie świadomości narodowej o oparciu o materiał historyczny wytworzony w okresie od poł. XIX dIo poł. XX wieku. W referacie uwypuklono prymat dostrzeżenia różnic ekonomicznych i klasowych przed językowymi, rolę wY:ZJnaniaw ich utr,zymaniu, a takile zjawisko rozsz,erzania się rz. czasem polskiego ,kręgu identyfikacji, którego naj wymowniejszym świadectwem jest prawie wyłącznie polski chara·kter ruchu oporu na czeskim Sląsku. Cieszyńskim w latach 19·39- 1945. KoLejne dwa wystąpienia to: systematyczny i bogaty w przykłady referat doc. Władysława Miodunki ('IBP UJ) "Zagadnienia lingwi,s,tyczne na pograniczach" i uszczegółowiające ten temat, szczególnie w kwestii gwar, rozważania dr Janiny Labochy (Instytut Filologii Polskiej UJ) "Sytuacja językowa na Sląsku Cieszyńskim". Obrady s'Elsjipopołudniowej pierwszego dnia konferencj.i rozpoozął dr Edmund Rosner (US, Cies.zyn), który w znakomitym refer·acie "Od regionalizmu do uniwersalizmu. Literatura zaolZJiańska ostatniego półwiecza" pI1zedstawił sy.lwetki czterech pokoleń polskich pisarzy tworzących na czeskim Sląsku Cieszyńskim. Na tle ich niezwykle nier.az skomplikowanych życiorysów ukazał p'rooes przechodzenia od literatury logalnej i środowiskowej, do twórczości ponadregionalnej, stanowiącej już dziś nieodłączmy element polskiej literatury współczesnej. Dr Stanisław Zahradnik (polski Związek KuLturalno-Oświatowy, CSRS) najlepszy bez wątpienia specjaLista w zakres·ie prasy polskiej na czes·kim Sląsku Cieszyńi>kim omówił, nikły jak się okazało "Wpływ prrasy cze·skiej na prasę polską na Zaolziu", podk.reślając utrzymanie odrębności skupiska polskiego jako· nadrzędny cel tej drugiej. "PI1oblemy dydak,tyozne szkoły na pograniczu" z perspektywy dr ug.iej strony g.ranicy omówił dr Marian Kapica (WSP Opole) pI1zedstawiając wyniki badań nad nauczycielami silkół podstawowych regionu raciborskiego, a mgr Gabriela Kapica uzupełniła to wystąpienie omówieniem badań nad za·sobami językowymi dzieci 'i młodzieży szkolnej, dzieląc się również przy tym spostrzeżeniami z wielolebniej praktyki pedagog:icz.nej. Doc. Fmnciszek Antoni Marek (WSP Opole) z wielką erudycją i Iznajomosclą literatury pI1zedmiotu 'ukazał "W.zajemne wpływy kulturowe polsko-niemieckie na Sląsku" kładąc naoisk zarówno na nilElbagatelną rolę trwałych, negatywJ'lych niestety, stereotypów, jak i na próby współpracy i wzajemnego zrozumienia specyfiki narodowej. W referacie doc. Jana Korbela (WSP Opole) przedstawione zostały "Tradycje ruchów migracyjnych na Sląsku Opolskim", a naj ciekawsze jego fragmenty dotyczyły lat powojenJnych i meandrów "akcji łączenia rodziJ'l", dr Władysław Jasiek �288 KRONJKA (PZKO, CSRS) przedstawił natomiast "Rolę organizacji mlodzieżowych na pogranicizu ze slzczególnym uwzględnieniem kraju nadolziańskiego", Znaczenie organizacji tego typu, zwłaszcza w sytuacji grupy mniejszościowej omówione zostało tu w k,ontekście pracy wychowawcz:ej podejmowanej przez starSlze pokolenie i działań samej młodzieży, Mówca zwróoił też uwagę uczestników konferencji na wyraźną dysproporcję między ilością i różnorodnością organizacji mlodzieżowych w okresie międzywojennym w ,porównan'iu z dniem dzisiejszym, Drugi dzień obrad okazał się jeszcze bardziej intensywny niż popl'zedni. W ciągu jedynej, zaplanowanej sesji wystąpiło jedenastu uczestników wygłaszając dziewięć referatów i dwa komunikaty. Jako pierwszy zabrał głos dr Mieczysław Fazan (Śląski Instytut Naukowy, Katowice) przedstawiając "Zycie kulturalne ŚI<\ska Cieszyńskiego jako teren kontaktów kultury polskiej, czeskiej i niemieckiej". Swoje rozważania oparł na dychotomii możliwości rozwoju kulturowego narodu panuj '1cego i narodów podporządkowanych w czasach monarchii austro-węgierskiej. Wskazał przy tym na najważniejsze czynniki przemian: istnienie samego pogranicza kulturowego, przemiany kultury europejskiej w II poł. XIX w. i przebieg procesów narodowotwórczych. Kolejny, w,zibudzający duże zainteresowanie, referat dr. Henryka Chalupczaka (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin) analizował "Wplyw pomocy Rzeczypospolitej na działalność mniejszości polskiej w Niemczech w okresie międzywojennym". Ten niezwykle rzadko poruszany temat pozwolił na ustalenie bardziej właściwych proporcji finansowego i osobowego zaplecza działalności mniejszości polskiej w Niemczech i stopnia pomocy jakiej udzielały rodakom na pograniczu (a wlaściwie pograniczach) władze międzywojennej Pols·kL Komunikat mgr Jolanty Kowalczyk (Politechnika Warszawska) zawieral analizę treści "Prasy polonijnej na Zaolziu wobec problemów narodowości{)wych" pod koniec lat trzydzies·tych i w pierwszych latach po zakończeniu II wojny światowej, a referat doc. Brunona Ryg,ieIa (US, Cieszyn) poświęcony byl "Polsk.iemu folklorow.i muzycznemu w zapisach etnografów czeskich". Mówca pr.zytoczyl wiele interesujących przykładów zapisów pieśni z terenu czes'kiej c.zę~ci Sląska Cieszyńskiego i w sposób przekonywuj<)cy udowodnil, że pieśni polskie zajmują tam niellaturalnie mało miejsca, a również wspólcześnie naukowcy czescy nie przejawiają większego zainteresowania penetracją polskiego folkloru Zaolzia. Z kol~i mgr Barbara Stawowczyk (WSP Opole) w sposób ilQściowy i jakościowy zanaliz.owala "Działalność kultura1no-oświa'liową Polaków. na Zaolziu na łamach Gwiazdki Cieszyńsk.iej {1920 - 1938)", a mgr Leszek Kuberski (WSP OprJle) w referacie "Z dziejów współpracy polsko-soerbołużyckiej w latach republiki weimarskiej" przedsrtawjj postać wielkiego Serbolużyczani.na i przyjaciela Polaków Jana Skali (1889 - 1945). Załować tylko należy, że w znakomicie pr.zedstawionym życiorysie. uwypuklającym szczególnie związki Skali z dzialaczami polskimi w Niemczech ni'e znalazla się wzmianka o jego późniejszych l.osach i tragicznej z punktu widzenia współpracy międzysłowiańskiej śmierci po wkl'Oczeniu żołnierzy Armii Radzieckiej. Pcw.nego rodzaju dyso.nansem dla wielu uczestników konferencj-i, szczególnie nie majqcych .za sobą poglębionych studiów metodologicznych, było wystąpienie ·dr. Jacka Chłopoekiego (Uniwersytet Adama Mickiewicza, Poznar'l) zatytułowane "Zderzenia i przenikanie kultur". Pomimo ciekawego tema:tu i logicznego wykładu mówca z powodu hermetyoznego, a miejscami i udz,iwnionego języka referatu, nie był w stanie dotl1zeć do dużej części słuchaczy. Przeciwie11stwem tegoż byl głos dr. Tadeusza Kani (US, Cieszyn), który niezwykle żywiołowo, a przy tym �289 iKRONIKA z ogromną swadą i predylekcją do dużej ilości przykładów, daleko wykroczył poza określony w programie konferencji temat "Rola pogranicza kulturowego w rozwoju regionalizmu". Było to wystąpienie, którego słuchało się nie bez zastrzeżeń merytoryoznych, ale za to z ogromną przyjemnością. Dr Jan Rusnok (PZKO, CSRS) opierając się na najlepszych żródłach i własnym wieloletnim doświadczeniu organizacyjnym przedstawił "Rolę Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w życiu Polonii na Śląsku Cieszyńskim". Scharakteryzował on ogólną sytuację mniejszości polskiej na Zaolziu do r. 1945, a w tym bardzo bogate życie organizacyjne w okresie międzywojennym, błędy władz polskich popełniane względem Czechów po zajęoiu ZaoJJzia i okres okupacji niemieckiej. Przedstawił też szczegółowo i podał wiele danych o 40-letniej już działalności Polskiego Związku KulturaJJno-Oświ,atowego w Czechosłowacji. Na uwagę zasługuje tu pełny obiektywizm relacji autora, nie szczędzącego jednak słów krytyki skierowanych pr,zy tym 2iawsze pod właściwym adresem. Z kolei swoimi doświadczeniami zdobytymi w czasie wieloletniego pobytu w Czechosłowacji w charakkrze lektora podzielił się z uczestnikami konferencji mgr Andrnej Spyt (lBP UJ) omawiający temat "Uwarunkowania współczesnej kultury polonijnej na Sląsku Cieslzyńskim". Również i w tym referacie nie zabrakło zarówno uwag krytycznych, jak i projektów mogących przyczynić się do polepszenia sytuacji. Ostatnie wystąpienie konferencji na temat "Roli szkoły na pograniczu" przypadło w udziale wymienionemu już wyżej dr. Zenonowi Jasińskiemu. omówilon rodzaje szkół mniejszościowych, ich cele i zadania oraz wzorzec, w kierunku którego winny się olne rozwijać. Vo.' referacie poruszono też kwestię odpowiedniego doboru podręczników i kadry nauczycielskiej. W dyskusji końcowej różnorodne głosy uczestników dotyczyły m. in. następujących zagadnień: kontDOwersj,i wokół pojęć "Polonia", "integracja" i "asymilacja", braku analizy pojęcia "ojczyzna", niejasności istniejących wokół "akcji łączenia rodzin", relacji państwo szkoły mniejszościowe i skomplikowanej niejednokrotnie sytuacji życiowej osób mieszkających po jednej, a pracujących po drugiej stronie granicy. Mówiono też o brakuins'tytucji zajmującej się w Polsce szeroko rozumianą problematyką etniClzną (przed II wojną światową działał niezastąpiony do dzisiaj Instytut Badań Spraw Narodowościowych), trudnościach ,z promocją dzieł autorów zaolziańskch tak w Czechosłowacji, jak i w Pols,ce, powiązanych z niedostatecznie sprawnym funkcjonowaniem polskich służb dyplomatycznych w CSRS, zbyt nikłym Izainteresowaniu różnorodnością wyznaniową Polaków na czesk,im Sląsku Cieszyńskim i braku kompe.tentnego opracowania historiI Zaolzia. Wspomniano również o problemach "mentalności" ludzi pogranicza i akcji słowakizacyjnej prowadzonej wśród Polaków na Bukowinie w latach trzydziestych. Sesja zakończyła się podsumowaniem obrad i wyrażeniem wdzięczności organizatorom konferencji. Z pewnością osiągnięto jej cel naukowy; stała się forum wymiany myśli i poglądów, doprowadziła również do wspólnych wniosków i ustalenia dalszych działań. Zmiany w pwgramie konferencji Izwiązane z braki!em kilku referatów (m. in. z Katowic, polskiego i czeskiego Cieszyna oraz Ostrawy) i rezygnacja z obrad w sekcjach pozwoliły na wysłuchanie wszystkich wystąpień przez całą grupę uczestników. I10ść i jakość zaprezentowanego w ramach konferencji materiału (być może w formie książkowej zostanie on jeszcze uzupełniony) potwierdza jej :naukową wartość i ws'kazuje na potrzebę organizacji kolejnego spotkania tego typu. Miroslaw Boruta 19 Lud, t. LXXII �KRONIKA 290 KONFERENCJA ETNOLOGICZNA W KOLONlI W dniach od 5 do 9 października 198'7 obradowała w Kolonii (RFN) konferencja e.tnologiczna zorganizowana przez Niemieckie Towarzys1two Etnologiczne (Deutsche Gesellschaft flir Volkerkunde), Austriackie Towarzystwo Etnograficzne (Osterreichische Ethnologische Gesellschaft) oraz Towarzystwo Antrop::>logiczne w Wiedniu (Anthropologische Gesellschaft in Wien), przy współpracy Instytutu Etnologii Uniwersytetu w Kolonii (Institut fUr Volkcrkunde der Universilicit zu KaIn) i Muzeum Etnologicznego w Kolonii (Rautenstrauch-Joest-Museum fUr Volkerkunde). Konferencj.a oraz posiedzenie organizacyjne Niemieokiego Towarzystwa Etnologicznego Jlgromadzily kilkuset uczestników - członków towarzystw etnologicznych i gości zaproszonych ,z kilkunastu krajów Europy i świa1ta, m. in. z Austrii, Francji, NRD, Szwajcaroii, Szwecji, Wielkiej Brytanii, WIoch, Z5rm. i USA, w tym również z Polski. Całością prac przygotowawczych kierowała i nad przebiegiem konferencji czuwała prof. dr Ulla Johansen - przewodnicząca Niemieckiego Towarzystwa Etnologicznego i dyrektor Instytutu Etnologii Uniwersytetu w Kojonii, przy pomocy dr. Thomasa Hauschilda i dr Waltraud Kokot. Cele konferencji były nader różnorodne. Były nimi przede w;;zystkim wymiana informacji o prowadzonych badaniach i stworzenie moliwości osobistego kontaktu zainteresowanych problemami etnologicznymi. Należały do nich t'ównież dyskusje nad nowymi metodami i technikami analizy i dokumentacji :aktów etnologicznych ,i upowsz.echnienie wyników badań. Rozważano sprawy filmu i muzealnictwa etnologicznegooralz zastosowania komputerów w etnolog,ii. Silna była refleksja na społeczną użytecznością etnologti. Najbardziej jednakże chara:-:12l"Ystyczną cechą konferencji, jej niezapisanym w tytułach referatów hasłem wywoławczym, było dążenie do integracji pozaeuropej.;;kich i europejskiich badarl etnDlogiczny,ch, wskazanie na konięczność i ,korzyści płynąoe z połączenia tych dwóch tak odrębnych dotąd, przede wszystkim w etnologii niemieckiej, tradycji i perspektyw badawczych. Uderzlała wielka rozmaitość form spot'kań naukowych i imprez towarzyszących. Obok posiedzień plenarnych oraz zebrań w sekcjach i podsekcjach z referatami wygłaszanymi zorganizowano sesje "plakatowe" sprzyjające indywidualnym rozmowom IZ autorami opracowall. Odbyły się także posiedzenia, \v trakcie których zasiadający na podium eksperci odpowiadali na pytania z sali (sytuacja w muzealnici1wie i w filmie etnologicznym) oraz połączone z dyskusją pokazy filmów etnologicznych i demonstracje zastos·owaniakomputerów w etnologi.i. Obradom towarzyszyła ekspozycja wydawnictw etnologicznych, głównie zachodnio-niemieckich i austriackich, ale również brytyjskich i Ize Stanów Zjednoczonych. urzc!dzona pr.zez firmy księg,ars'kie. Ucze:>tnicy konferencji .zaproszeni zostali przez Burmistrza Kolonii do zabytkowego raitusza 'Oraz zapoznali się z wystawami i 'zbiorami Muzeum Etnologicznego im. Rautenstrauch-Joesta. Problematykę naukową konferencji wyznaczyły tematy referatów na posiedzeniach plenarnych oraz przyjęte zakresy pracy sekcji. W trakoie pos.ieÓlzenia plenarnego wygłoszono referaty dotyczące etnologii w NRD (W. Jakobeit i W. Rusch), etnologii i narodowego socjalizmu (H. Fischer), procesów kulturowych i etnicznych w ekstremalnych sytuacajch egzystencjalnych (J. Jansen), badań nad szamanizmem (A. Hultkrantz) i inne. O niezwykle szerokim zakresie obrad mÓWi jednakże przede wszystkim tematyka sekcji. W ramach konferencji pracowało 12 sekcji: 1: Etnologii stosowanej; 2. Terytorialności grup wędrownych; 3. Etnologii miejskiej; 4. Etnomedycyny i etnobotaniki; 5. Etnologii zaangażowanej w pomoc �291 IKRONIKA rozwojową; 6. Analizy sieciowej; 7. Afryki; 8. Ameryki Łacińskiej; 9. Oceanii; 10. Europy; 11. Azji Południowej, i 12. Ameryki Północnej. Uczestniczyłem głównie w praoach sekcji zajmującej się etnologią Europy, kierowanej przez dr. T. Hauschilda. Europa, jako prredmiot zainteresowań etnologów nńemieckich pracujących w ramach Volkerkunde, pojawiła się stosunkow.o niedawno, tworząc jedmocześDlie korzystną platformę integracji z :regionalnym eu·ropejskim ludoznawstwem (Volkskunde). Wzrost udziału etnologów w badaniach problemów europejskich wiąże się nie tylko z "powrotem do Europy" etnologów (antropologów) w okresie postkoloniGlnym, przemieszczeniem się dużych grup migrantów z Azji i Afryki na teren naszego kontynentu i zmianami kulturowymi w ,krajach pozaeuropej,skich. Wywołany w,stał przede wszystk.im nowymi potrzebami w zakre.sie a'~sjologii i epistemologii w etnologii - !Zrozumieniem konieczności przejścia, od badania kultur pozaeuropejskich, uznanych jako obce, egzotyczne, i własnych kultur ludowych, trakJtowanych jako przynaleŻine "sV/oimobcym", - do studiów nad kulturą ludzi w jej globalnym, obejmującym również nas samych, wymiarze. Tematyka sekcj,i etnologii Europy zdominowana została doniesieniami z badań na terenach śródziemnomorskich, szczególnie intensywnie uprawianych przez etnologów zachodnioeuropejskich. W tej grupie referatów znalazło się lU, in. opracowanie J. Davisa z Wielkiej Brytanii, dobrego znawcy obszaru środziemnomorskiego, poświęcone związkom religii i polityki w Libii w persi=-e:f;:.~ywie antropolog.ii regionu Morza Sródzicmnego. W ramach sekcji nie zabrakło jednakże wystąpień zajmujących się innymi krajami Europy, w tym również terenem Niemiec. Charakterystyczne i interesujące było tu opracowanie dotyczące rytualnej pielęgnacji włosów i ciała w Niemczech (R. Jonas), wskazujące na jeden z tematów dotąd na obszarze Europy niedostrzegany. Etnologowie z Polski przedstawili następujące referaty: E. Fryś-Pietraszkowa, Między Europą zachodnią a wschodnią. Polskie stroje ludowe w 2 polowie XIX wieku; J. Kucharska, Przekaz kaszubskiego języka i tradycji nalnych nr; lU kulturowej oraz w rodzinie, Z. Jasiewicz, Nowe spoŁeczności tradycje w wiejskiej i etnologicznych kontaktach studiach inst/jtucjonad rodzi- Polsce. Zainteresowanie moje wywołaly również, ze względu na s.ilne zaakcent.owanie problematyki Azji Srodkowcj, obmdy sekcji rozważającej 'zagaOinienie terytorialności grup wędrownych. W sekcjoi tej. ;zorgallliZOW2Jnejprzez dr A. Rao i doc. lVI. Casimira, badaczy terenów środkowoazjatyckich z Instytutu Etnologii Uniwersytetu w Kolonii, uczestniczyli także etnologowie z Uniwersytetu w Heidelbergu, najsilniejszego w RFN centrum etnologicznych badall. naci ludami Azji Srodkowej. Referaty wygłoszone w ramach sekcji dotyczyły jednakże grup wędrownych w skali świata. Na temat terytorialności i terytoriaIizacji wśród Cyganów w Polsce mówił A. Mirga, kolejny polski etnolog biorący udzIał w konferencji. Uczestnictwo etnologów z Polski w konferencji w Kolonii bylo wynikiem zainicjowa.nej przez prof. dr. U. Johansen współpracy z polsklimi ośr·odkami akademickimi i Polskim Towarzystwem Ludoznawczym. Dr A. Kowalska-Lewicka, prezes Zarządu Głównego PTL. która w ~€'kcłi poświęconej badaniom afrykańskim wygłosiła referat Kobieta w Mzabie w Maroku. Zmiany w jej statusie społecznym wskutek kontaktów z kulturą kraJów zachodnich, pnzeprowadz.iła ponadto rozmowy na temat współdziałania PTL z towarzystwami etnologicznymi działającymi l1{l zachodzie Europy. Konferencja etnologiczna dologię badGń etnologicznych U· w Kolonii" pozwoLiła poznać problematykę i metow RFN i innych krajach europejskich oraz zapre- �292 KRONIKA zentować studia prowadzone w PolsCie. Ułatwiła także ,zorientowanie się w działalności centrów etnologicznych dnicjujących i ,koordynujących prace nad niektórymi, wybranymi zagadnieniami w skali europejskiej określenie możliwości udzialu etnologów polskich w tych badaniach. Zbigniew II ZJAZD Jasiewicz ABSOLWENTOW ETNOGRAFII UN1WERSYTErrU POZNAŃSKIEGO POSWIĘCONY PAMIĘCI PROFESORA JOZEF A BURSZTY Dnia 25 września 1987 roku w Poznaniu miał miejsce II Zjazd Absolwentów Etnografii Uniwersytetu Poznańskiego (I Zjazd odbył siię 18 lat temu w związku z 50-leciem Uniwersytetu). Zjazd zwołany wstał z okazji 50-lecia pracy naukowej Profesora Józefa Burszty. Niespodziewana śmierć Profesora nie pozwolHa uczcić tego pięknego jubileuszu. Zjazd natomiast poświęcony został Jego pamięci. Uczestników Zjazdu powitał Dyrektor Instytutu Etnologii UAM prof. dr hab. Z. Jasiewicz. Swoją obecnością zaszczycili Zjazd: żona Pro.fesora pani Marcelina Bursztowa, prorektor UAM - doc. dr hab. Andrzej Kostrzewski, prodziekan Wydziału HistoryoZiI1ego doc. dr hab. Jerzy Kubczak oraz inne osoby związane z Profesorem i Instytutem. W imieniu władz uniwersyteck,ich głos zabrał prorektor doc. A. Kostrzewski, który nawiązał do swoich kontaktów z Profesorem i etnogra.fami. Następnie przemówił dr J. Bednarski charakteryzując sylwetkę Pro.fesora Józefa Burszty jako uczonego i nauczyciela akademickiego. O aktualnych pracach badawczych i dydaktyczmych Insltytutu mówił pI'of. Z. Jasiewicz. Z kolei wystąpiła mgr 1. Kahat omawiając zagadnienie ról zawodowych i losów życiowych absolwen'tów. Jako przedstawiciel absolwentów głos zabrał mgr D. Piątkowski, którego żywe i barwne przemówienlie spotkało się z życzhwym przyjęciem zebranych. W dyskusji zjazdowej m.in. wysunięto i zaakceptowano propozycję wystąpienia do władz o nadanie imienia ProfesOl'a Józefa Burszty jednej z ulic miasta Poznania. Pos'iedzenie zakończył doc. dr hab. B. Line'tte, który ustosunkował się do kwestii poruszonych w dyskusji i omówił sprawy organizacyj.ne. Następnie delegacja uczestników Zjazdu ,złożyła kwiaty na grobie Prnfesora. inni zaś - zgodnie z programem - zapoznali się z ekspozycją nowo otwartego Muzeum Etnograf<icznego. W godzinach popołudniowych odbyło się spotkanie towarzyskie. Z okazji Zjazdu wydano ilustrowaną broszurę okolicznościową, w której prof. Z. .Jasiewicz omówił przeszłość, teraźniejszość i przyszłość Instytutu. ponadto zamieszczono w niej listę absolwentów oraz wykazy doktoratów i habilitacji z zakresu etnografii bronionych na UP i UAM. Powracając do wspomnianego wyżej zagadnienia ról zawodowych i losów życiowych absolwentów należy podkreślić, że dzielenie się refleksjq na ten temat nie jest zadaniem łatwym chociażby ze względu na skromną baze żródłową, która nie pozwala na przeprowadzenie w tym zakre'Siie szerszych studiów. Wydaje się :jednak, że podjęte rozważania mogą zmierzać do określenia: 1) struktury demograficzno-społecznej osób, które podjęły studia etnograficzne, 2) specyfiki zawodu etnografa i 3) losów zawodowych absolwentów. �KRONIKA 293 W 68-letniej historii Instytutu Etnologii UAM progi poznańskiej A/mae Matris. opuściło grono absolwentów, którego strukturę charakteryzować można ze względu na rozmaite cechy. W latach 19.23- 193'9 studia ukończyło około 30 osób. Ze wzgh;du na niemożność ustalenia dokładnej liczby absolwentów i zni'korne dane o nich, zbiorowość ta nie może być poddana analizie. Przedmiotem zainteresowania będzie zatem grupa druga gromadząca absolwentów powojennych (z lat 1946- 1987), i to ZJarówno słuchaczy Studium Historii Kultury Materialnej specjalizujących się w etnografii, jak i w kończących studia etnograficzne. Grupa to liczy 338 absolwentów, w tym 64,2.0/(} stanowią kohiety. Z analizowanej zbiorowości na zawsze odeszło 6 osób. 3,6% to emeryci i renciści, którzy wokoło 500/u. przed przejściem w stan spoczynku zasilali zawodowo środowisko etJnografiozne. W gronie absolweJ1tów jest dwóch obcakrajowcow: Węgier i Bol'iwijczyk. Z kolej można poSJtawić pytanie, z jakJich miejscowości wywodzą się absolwenci i jakie jest ich pochodzenie reg'ionalne? Otóż, najwięcej, bo 400/0 pochodzi z wielkich miast (powyżej 0,5 mln mieszkaiJców), 21,4010z miasteczek (do 25 tys.), 14,6010- ze średnich m[ast (50 - 250 tys.), 12,2010- ze wsi, 6,6010.- z dużych miast (250- 500 ;tys.) i 5,2% - z małych miast (25 - 50 tys.). Jak się okazuje największe zainteresowanie studiami etnograficznymi objawiła młodzież z miast wielkich i miasteczek (łącznie 61,4(/0). Natomiast analiza pochodzenia regionalnego c:bso1wentów wykazała. że 62,()ll/0spośród nich rekrutuje się :z. Wielkopolski, w tym 02,9% z Poznania (co stanowi 39,3% ogólnej liczby absolwentów), z Pomorza i .ziem zachodnich wywodzi się 22,0%, a z pozost.ałych l'egionów PolsIki - 1'1,3%• W latach 40-tych studia ukończyły 3 osoby; 50-tych - 31, oD-tych - 60, 70-tych - 116 i 3D-tych - 128. Najwięcej z nich wydały lata: 1978, 1979 i 1987, tj. po 21 absołwentów, 95,9% osób opuściło mury uczelni z tytułem magistra. Na drugim miejscu omówiono specyfikę zawodu etnografa. Była ona rozmaicie rozumiana w poszczególnych okresach i mniej lub bardziej świadomie twodzona w ośrodkach kształcących etnografów, co miało odbicie na przykład w .niejednolitej siatce zajęć dydaktycznych na studiach. W Poznaniu przebiegało to też różnie w różnych okresach. Widoczne to jest chociażby w problematyce realizowanych tematów prac magisterskich. I tak w latach 50-tych były one poświęcone pmwie wyłącznie tzw, "kulturze materialnej", li to Wlielkopolski. Lata 60-te przyniosly spadek za:int€resowania prrejawaffi[ materialnymi kul,tury, pvjaw'i1y się ;z.aś prace oscylujące wokół zag,adnień życia społecznego na wsi polskiej i prace dotyczące krajów pozaeuropejskich powstające na bazie literatury. W lata·ch 70-tych natomiast mial miejscedalslzy rozwój badań z zakresu tzw. "kultury społecznej" wsi, zwrócOtno też uwagę na zagadnienia tzw. "kultury duchowej", m. in. folkloru i zj.aWii'skafolkloryzmu. ZwiększyŁa się też liczba tematów poświęconych ludom i kulturom europejskim i pozaeuropejskim, a co najważnriejs,ze część z nich przygotowano w aparciu o własne badania terenowe. W latach 3D-tych przeżywają re:nesans tematy z zakresu kultury technic.z.nej, wyrównują Slię proporcje między pracami traktującymi o zagadnieniach społecznych i z zakresu "kultury duchowej", a poza tym :nadal tak samo dużym zaint€resowauiem c:ieszą się tematy pozapolskie, włącznie z realizacją samodzielnych prac terenowych. Jak więc widać w ośrodk,u poroańskrim rysuje się pewna równomierność w rozł'ożeniu akcentów na badanie poszczególnych sfer polskiej kultury ludowej, występują też określone proporcje między regionalną tematyką wielkopolską, ogólnopolską i pozapolską .. JeŻeli uwzględnimy też fakt, że wśród prac pojawiły się takie, któ- �294 KRONIKA re omawiały zagadnienia ogólnoteoretyczne, to otrzymamy obraz tego, jakie możliwości stwarzały słuchaczom studia w Instytucie Etnologii. Przechodząc do szczegółowej analizy tematów prac magisterskich należy odpowiedzieć na następujące py>tan~e: jakich obszarów kultutrowych dotyczyły zainteresowania magistrantów oraz jaka była tematyka podejmowanych prac? 59,5010 prac dotyczy problemów z zakresu etl!1JOg,rafhPolski, w tym 49,7010 odnosi się do Wielkopolski (co stanowi 29,5010 ogólnej liczby prac; w tym miejscu warto podkreśl>ić, że 25,3010 pmc o Wielkopolsce napisanych wstało ptrzez jej mieszkańców). Na uwagę zasługuje fakt, że 12,9'% tematów opracowano w oparciu o material uzyskany z badań w miejscowości (lub mikroregionie) zamieszkiwanej przez magistranta. Zagadnileniom z zakresu e1tnografii iEuropy i terenów pozaeuropejskich poświęconych jes,t 33,7% tematów. Jest to 106 prac, z których 21 dotyczy krajów europejskIich, 33 - Azji, 21 - obu Ameryk, 13 - Afryki, 7 - Australii i Oceanii oraz 11 - traktuje o dwóch lub w:ięcej obszaTach jednocześnie. Natomiast reszta prac, tj. 6,8~/o, ma charakter teoretyczny i nie jest poświęcona żadnemu konkretnemu miejscu. Z kolei jeŻieli chodzi o tematykę podejmowanych prac, to przedstawia się ona następująco. 62 prace dotyczą zagadnień ogólnych, tj. historii etnografiIi, teor~i kultury, metodologii, metod i technik badawczych, źródeł e:tnograficznych, są to także prace o charakterze biograficznym i inne. Ze 187 prac z problematyki ogólnopolsilliej najwięcej, bo 42, zajmują się zagadnieniami tzw. "kultury malter,ialnej" (z różnymi tematami szczegółowymi IZ tego lZ'akresu); regionu omz grup etnograficznych i etnicznych dotyczą 24 prace, folkloru i fo!lkloryzmu - 19, zwyczajów i obrzędów rodzinnych, doroc,znych ,i innych oraz j,ch przeobrażeil 17, wiedzy, wierzeń, magii i religii - 13 prac współczesnych przemian gospodarczych i społeczno-kulturowych 12. Na:tomiast ze 106 pmc dotyczących zagadnień pozapolskich najwięcej, bo 30, koncentruje się na problemach z zakresu tzw. "kultury społecznej" (w Itym 17 prac odnosi slię do zagadnienia rodziny). Analizując kwestię doboru tematu i jego realizacji, można dostrzec, że był on najczęściej odzwierciedleniem indywidualnych zainteresowań magistranta i jego dociekań badawczych. Ale zdarzały slię też sytuacje, że proponowano seminanarzYSitom tematy nawiązujące do aktualnych prac badawczych Ins,ty!tutu oraz szczególnych IzaiIllteresowail naukowych promotorów lub też odpowiadających na zapotrzebowanie społeczne. Rezultatem tego były m. in. prace dotyczące kultury materiaLnej ludności wiejskiej w pOi>zczególnych częściach Wielkopolskii w XVIII w., które przygotowali abs:olwenoi z 1955 roku, pmce analizujqce działalność polskich badaczy Azji Sroakowej realiJzowane przez grupę magistran!tów rL 1976 roku czy prace z 1979 roku poruszające różne zagadnienia szczegółowe z tego regionu świata, ponadto na zlecenie Urzędu \Vojewódzkiego w Poznaniu w 1976 roku opracow,any IzoSitał temat "UwarunkowalUia ruchu społeezmo-kulturalnego w Wielkopolsce na przykladz,ie społeczności miejskiej i wiej!skiej" przez cztery 2-osobowe zespoły. Należy też wspomnieć o kompletach prac, które były rezultatem grupowych poczynań absolwentów, takich jak wyprawa do Afryki w 1976 roku, do Wenezueli w 1981 roku czy kilkuler1mJiebadania Koła Naukowego Studentów Etnografii w Puszczy Noteckiej. 55,2010 wszysik!ich prac oparń:ych jest na badaniach empirycznych, natomiast pozosltałe o charaktenze k'Omplilacyjlno-teoretycznym pnzygotowano w oparciu o literaturę przedmiotu. Prace magisterskie powstawały pod kierunkiem następujących promotorów: prof. J. Burszty 153 prace (około 50010 wszystkich powojennych prac), prof. Z. Jas:iewicza 61, prof. M. Frankowskiej 38, prof. E. Franko- �;KRONIKA 295 . wskiego 22. doc. B. Linette 17, doc. Z. Staszczak 15, prof. A. Szyfer i doc. A. Posern-Zielińs.k,iego· - po 4, prof. J. Gajka Ii prof. K. MUSlZyń&kliego po 2 oraz prof. J. Klimaszewsk1iej, prof. J. Kmity, prof. W. Sobis:ila,ka i doc. A. Pałubickiej - po L Z powstałych prac magisterskich 6 opublikowano jako książki, natomiast około 26 - w postaci artykułów - trafiło głównie do czasopism etnograficznych lub prac zbiorowych. Przechodząc do trzeciej wyróżnionej wyżej kwestii, tj. losów absolwentów, dobrz·e będzie dla porównania pDześledzić, w jalkich miejsoowościach obecnie zamieszkują <'.bsolwcnci. I tak 43% żyje w wielkich miastach, średnich 18,2%, miasteczkach 11%, dużych miasilach 5,60/0, małych miastach i na wsi po 5,5%. 49,7%. absolwentów pozo,stał<o w ·swo.ich rodzilll:nych miej,scowościach. Nato': miast reszta zmienila miejsce zamieszkania bądź to ze względu na podjętą pracę, zmianę stanu cywilnego, wyjazd za granicę lub też z innych jeszcze powodów.Najbardziej zauważalne jest przemieszczenie się znacznej liczby absolwentów pochodzących ze ws.i i mias1eczek do miast w,iel'kiich li średnich. W rozbiciu na regiony sytuacja pDwdstawia się następująco. 50,7.~/a absolwentów mieszka 00 terenie Wielkopolski, w tym 77,f1J/~ w samym Poznaniu (co stanowi 39,4o/a ogółu), na Pomorzu i ziemiach zachodnich - 19,f1J/o, taki sam odsetek zamieszkuje pozostałe regiony kraju. Największe skupiska absolwentów poza Wielkopolską z Poznaniem znajdują się w Szczecinie, Warszawie, Toruniu, Koszalinie i Zielonej Górze. Dla uzupełnienia obrazu rozmieszczenia poznańskich absolwentów należy też parę slo •.v poświęcić osobom przebywającym na dłuższych pobytach bądź na stałe za granicą. Stanowią oni e,30/a ogółu (w tym 76% to kobiety). Najliczniej, bo aż w 45,4%, osiedh1j się absolwenci w Euro.pie ZachodI1!iej. Druga pod względem lic.zebności grupa. priZ.-ebY'Nana kontynencie północnoamery.kańsUtim, trzecia w Austr:alii. 63,6% osób pOZQs,tających za granicą mieszkało uprzedI1!io w Poznaniu. Nieprecyzyjnie użyte określenie "losy" ,absolwentów może być rozumiane jako losy absolweJntów: i) pracujących w zawodzie, 2) pracujących w zawodach pokrewnych (szeroko pojmowanych) i 3) o·dchodzących od zawodu względnie od pracy zawodowej w ogóle. Jeżeli chodzi a absolwentów rl,atrudnionych w zawodzie, to stanow,ią oni 46,30/0 ogółu, czyli 148 osób. Etnografowtie podjQli pracę w następujących .instyltucjach: muzeach - 75 osób (w tym 56 - w etnograficznych), domach i ośrodkach kultury - 20, SJz;kołachwyżs.zych (placówiki etnograf'icwe bądź pokrewne) - 19, instytucjach dokumentujących i konserwujących zaby,tki 11, placówkach naukowo-badawczych - 11, spółdzieLniach rękodziieła ludowego i ariytS'tycznego - 9. Można tu także włączyć 3 osoby, które podjęły dalsze studia. W grupie osób pracujących w zawodzie 6 absolwentów (na 18 w ogóle) ukończyło dwa fakultety, przy Crlym dla połowy pierwszym kierunkiem studiów była etnografia, a nastęonie studiowano kulturoznawstwo i socjologię, w trzech pozostałych wypadkach etnografię kończono po historii, archeologii i filologii polskiej. Na 39 obronionych dysertacji doktorskich w ogóle, 26 przygotowanych zostało w ramach tej właśnie grupy (13 rl ni~h opublikowano jako kSliążk:i). Dwa spośród otwa.rty~h przewodów doktorskich zakończono już w 4 lata po magisterium. W 10 wypadkach pracę doktorską pisano pod tym samym kierun.1{.'iem naukowym co magisterską. Absolwenci należący do tej grupy odbyli tak:lJe 3 kolokwia habmtacyjne. Wśród wymienionych 148 osób pracujących w z;awodZJie 7 absolwentów piasltuje stanowiska dyrektorskie, a 18 - kierownicze. Także z osób przebywających za granicą 7 absolwentów pr-acuje jako etnografow~e (antropologowie). Na osobną wzmiankę za- �KRONIKA 296 sługuje fakt, że na 20 małżeństw ,zaw.artych między absolwentami w 8 wypadkach obydwoje małżonkowie ,z:atr'udnieni są w zawodzie. Przeohodząc do anal,i,zy grupy absolwentów, którzy pracują w zawodach pokrewnych należy stwierdzić, że dotyczy to 80 osób, co stanowi 2f!l/f( ogółu. Osoby te pracują w następujących placówka,ch: pl1zedszkolach, szkołach podstawowych, średnich j wyższych - 27, anstytucjach prowadzących dzdałalność artystycWćl 12, bibliotekach - 11, lromi,tetach pal'tyjnych - 7, służbie zdrowia - 6, redakcja,ch ozasopism, radiu i TV - 5, wydz~ałach kultury i sztuki - 3, insl1:ytucjach o p,ro£ilu turystycznym - 3 i w innych 6. W grupie tej 6 osób ukończyło dwa fakultety, oprócz etnografii -- muzykologię i historię sz,tuki (co zdecydowało o aktualnym zatrudnieniu) oraz po historii, filologii polskiej, muzykologii i psychologii - etnografię (przy czym wykonywany jest zawód pierwszy). Przcds,t'awicie!e tej grupy absolwentów, pomimo braku stałego kontaktu z etlnlOgrafią, twórczo rozwijaLi to, co wyn~eśli z tych s~udiów, ·niejednokrotnie s.ięgając do etnograficznej przeszlości, która nies-tanowiła przeszkody w dals'lJcj kariJcTZc. Dowodem na 'co są chociażby podyplomowe studia dziennikarskie jednego z absolwentów czy 7 doktoratów z dziedziny etnoga'afii, hiist,or,j,isrztuki czy socjnlogii. P.odobn,'e jak v,,' grupie pierwszej i ,tutaj 11 absolwentów pelni waime i odpow,iedzialne funkcje dyrektorskie i k,ierownicze. W grupie abwlwentów odchodzących od zawodu znajduje s,ię 29 osób. Reprezentują oni głównie następujące dziJedziny: prywatne zakłady usługowe i produkcyjne - 15 osób, przemysł - 5, rolnictwo i ogrodnictwo - 3 oraz inne miejsca pracy - 6. W grupie tej znajduje się także 26 osób, które nie podjęły pracy zawodowej w ogóle bądź ją przerwały. Są to w więkslzośCi kO'biety, Wlięcej niż 50% z nich sprawuje opiekę nad dziećmi. Fakt odejścia od zawodu lub niepodejmowania pracy nie oznacza POifzucenia go czy braku zarin,teresowania nim. W tym kontekśCiie można zauważyć, że z zawodem etnografa jest tak, jak z poehl: etlnografem się nie jes,t, ale się bywa. Sw!iadCizyo tym utrzymywall1ie ;związków ze środowiskiem etnograficznym chociażby poprzez członkostwo w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, kompletowanie specjalistycznych biblio.tek, organizowanie własnych badań, wypraw i stypendiów Oł1az wjmowanie się f,O'tiQgraf!iądokumentalną Reasumując tr,zeba stwierdzJć, że ośrodek pozlrm.ńs'ki dał szansę utrzymania więrzj z zawodem każdemu absolw.entowi. Inną kwes:t~ą jest sprawa wykorzystania tej szansy. W !karierach zawodowych absolwentów zaznacza się n,ie tylko to, co jest os~ągnięC!iem dydakltycrw.o-wychowawczym Instytutu, a'le także to, co jest osiąg!1ięciem własnym absolwen,tów. Z tymi właś'nie osjągn~ęc,iami przybyło zapewne na II Zjaw 182 absolwentów, co sltanow.i 53,80/0 ogółu. Irena Kabat DNI KULTURY INDONEZJI W NOWOHUCK,IM CENTRUM KULTURY W dn.>iJach19- 22.03.1007 ,r. odbył się stJaJra:nie.mNowohuckiego Centrum Kultury, Ambasady RepubLiki Indonezji w Polsce, Muzeum Azji i Pacyf.iku w Warszaw,ie, Muzeum Etnograficznego w Krakowie OJI'azKrrakows'kiego Koła Przyjaźni Polsko-Nepalskiej cykl imprez przybliżających krakowianom niektóre aspekty kultury kraju 13 tysięcy wysp. Pierwszego dnia mieliśmy okazję poznać refleksje z podróży Marka Faryna i Andrzeja Kulki bogato ilustrowane barwnymi przeźroczami, "Indonezja oczami trampa". �IKRONIKA 291' Drugi dzień zaznaczył sip, indonezyjskim w,ieczorem narodowym z udzi:ałem Ambasadora Nadz-wy<:zajnego i Pełnomocnego Republiki Indonezj,i w Polsce pana Hassana Abdulj3lila oraz dyrekto<ra Muzeum NusaJ1Jtary pana Andrzeja WaWD'.yniaka, Zaprezentowano stroje ludowe z ocóżnych regionów archipelagu codziienne i obrzędowe (weselne) kobiece i kilka męskich. Modelami byli członkowie korpusu dyplomatycznego rodowici Indonezyjczycy. Pokazano również tańce ludowe· z wysp Bali i Jawy, niestety w takt muzyki płynącej z taśmy magnetofonowej, nie było możliwości akompaniamentu oryginalnego gamelanu składającego się z około 30 instrumentów. Trzeci dzień zatytułowano ,.Indonezyjskie misteria teatr cieni". Dr Janusz. Kamocki wprowadził obecnych w historię i rołę teatru w kulturach indonezyjskich, omów:i! jego rodzaje: a w,ięc pierwotny-cieni, z figurkami wyc,i:n3J!1ymi z hśc,i lonta.ru i pÓŹJniejszy "teatr sikórzany" (WAYANG KULI T) z płaskimi marionetkami o ruchomych rękach li twarzach zwróoonych prof'ilem do widza-popularne na całym obszarze języków jawajskiego i ba1ijski-e'g'o, plas'kie lalki drewniane (WAYANG KERUCIL) z Jawy Środkowej, peIne drewniane lalki w batikowych strojach, z ruchomą głową, obracającą się na pręcie przeo:ąglniętym prze'. korpus (WAYANG GOLEK), charakterystyczne dla Jawy Zachodniej, zamieszkałej pr,zez ludność mówiiącą po sundaj,sku, wreszcie teatr maSiek (WAYANG TOPENG); tematykę: dwa eposy indyjskie w wersji indonezyjskiej MAHABHARATĘ i RAMAYANĘ, wystawiane w starojawajskim języku kavi (WAYANG PURVA), historyczny przedstawiający wydar.zenia z dziejów środniowieoz.nego ja wajskiego królestwa Majapahit (WAYANG KERUCIL), służący celom muzułmańskiej ;propagandy religijnej (WAYANG ADAM MARIF AT), ka,tolicki oparty na motywach pasj.i wielkanoonych (WAYANG WAHTU), teatr żołnierski z lat '1945- 1947 (WAYANG SULUH), polilyczmy o treści związanej z odzyskaniem niJepodleglości (WAYANG PANCASILA), teatr-prasówkę związany z wprowadzeniem języka indonezyjskiego (WAYANG JURNAL); dz:iecięcy bajkowy (WAYANG KANCIL) i kowbojski (WAYANG WEST), wreszcie unik.a·towy, wykonany specjalnie 'dla Marcina Rac.ibor!>kiego, znaikomi.tego pols.koiego botanika, 'badacza tego terenu (WAYANG P AN TADEUSZ) z po.staciami z micki€w.iczowskiej epopei, przechowywany w Muzeum Etn::>grafi<:znym w Krakowiie. Mówca wiele uwagi poświęcił rol,i dalana-poety, filozofa, kompozytora, improwizatora, mówcy, śpiewaka i reżysera w jednej osobie, słowem ludowego odtwórcy i współtwórcy przedstawień wayangowych. Dr J. Kamock.i. zademomtrował t'akże "drizewko żyoia" (GUNUNGAN)-symbol początku i końca akcji przedstawienia oraz możliwości ruchu poszczególnych typów lalek. Ostatni dzień imprezy Ito przegląd £ilmów krótkometrażowych o SZltUce,zwyczajach i obnzędach Indonezji: "Na wyspie Bali", "Batik". "Biała broń", "Kremacja na BaW', "Ostatnie dni Iraju", "Wo'lna Indonezja" oraz pełnometrażo,wego "Roku niespokojnego żyda". Czterodniowej impreZjie towarzyszyły wystawy mala.rstwa, bronoi, instrumentów muzycznych, batików ,lej,ków i klocków do n3lll0szenia wOSlkowego wzoru na ten rodZJaju tkaniny, lalek w lS/t'roJach ludowych, kukielek tradycyjnego teatru cieni i marionetek, rzeźb z orzechów kokosowych, kalendarzy, wydawnictw książkowych poświęconych Indonezji. Eksponaty te pochodziły ze zbiorów Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie, działu pozaueropejskiego Krakowskiego Muzeum Etnograficznego i prywatnych. Wystawa cieszyła się tak dużym powodzeniem, że przedłużono ją o tydzień. Niestety nie miaŁa 'lrotalogu. PoprzedJnio wy,sl1;awy o zbliżonej temaltyce krako- �298 KRONIKA wianie mieli możność zobaczyć wiele lat temu w 1974 roku ("Broń Indonezji w zbiorach Muzeum Narodowego i Muzeum Etnogr,af,ic:uneg,o w Krakowie") ,i dwie w 1966 roku ("S:utuka Mórz Południowych ze zbiorów Andrzeja Wawrzyniaka" i "Malars,two Indone.zji").. Dni kultury IlIldonezji stały się okazują by znów na łamach prasy codme'tlTIej zaproponować utworzenie w Krakowie MUZEUM KULTUR POZAEUROPEJ;SKICH ,z naszych naj starszych w Polsce kolekcji przechowywanych ciągle w magazynach. Dr JaII1USZKamocki przed 17 laty pierwszy europejski s~ypendysta mądu Indone.zji, ~aproponował by nowc muzeum miało 9 działów: Ameryki Południowej, Nowej GWI~ne.i,Indonezj,i, KultUr Indyjskich, Kultur Klręgu Tybetańsk'iego, Syberii (ze zbiorów Benedykta Dybowskiego), Afganistanu, Arabi,i, Czarnej Afryki (z k'olekcją z wyprawy Stefana Szolc-R'0goz iiJ.skiego). Przeszkodą w ,utwoIileniu nowej placów;ki je!>t bra!k lokalu na teren,je miasta. Ewa 63 WALNE Sadowska ZGROMADZENIE DELEGATOW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, POZNAŃ, 19 WRZESNIA 1987 R Obr.ady 63 Walnego Zgromadzenia Delegatów otworzyła Prezes Po15kiego Towarzys~wa LUDoznawczego - dr AtrUla Kowalska-Lewicka wi~ając zgl"Omadzonych ,delegatów i przypominając, że oficjalnej inauguracji dokonano przed Sesją Naukową "Tradycja i zmiana w życiu wO:ejskich społec:mości lokalnych w krajach TTZecieg,o Swiata". Prezes zaproponowała :na pnz.ewodniczącego obrad mgr R. Tubaję, dyrektora Muzeum Etnograficznego w Toruniu, wy,sunięta kandyda,tura została przyjęta przez .delegatów. Następnie powołano Komisję Wnioskową, w skład której we3zła dr Jeż-Jarecka. mgr r. Wronkowska, mgr U. Zębalsko.. J Zgodnie z porządkiem obrad, protokół z 62 WZD w Koszaliruie odczy,tał wiceprezes PTL - dr S. Chmielowski; protokół został jednoglo:~nie przyjęty. Następnie Sekretar,z Generalny PTL - mgr A. Kuczyński zostal popro,szony o przedstawienie sprawozdania z działa,Lnośc.i Zarządu Towarzystwa za okres wrzesjeń 1986 - wrzesień 1987 z uwzględnieniem stopnia realizacji wniosków uchwalonych na 62 WZD w Ko.szalinie (patrz: Spr,awOJZdall1iaz działalności ZG PTL za okres 1.09.1986. 1.09.11987.).W dals'zej części sprawozdawczej mgr J. Pałka zapoznał zebranych z pracami prowadzonymi w Redakcji DWOK w Poznaniu, a mgr M. Niewiadomska przedstawiła sprawozdanie z działalności ODIE. Mgr G. Skalski - przewodniczący GKR odczytał protokół z pracy swej komisji. Sprawo,zdania ze swej działalności złożyły naSJtępujące OddZliały i Koła Zainteresowań: Gdańsk, Kalisz, Katowice. Koszalin, Kraków, Leszno, Lublin, Łańcut, Łódź, OpocZlno, Koło Miłośników F'olkloru OpoczyńSlkiego, Warszawa, Opok, Poznań, Szczecin, Mszana Dolna, Toruń, Wrocław, Zielona Góra, Koło Zaintercsowań Kulturą Łużycką, Koło Zainteresowań Kulturą Asyryjską. Nie wstały przeds.tawione s.prawozdania Oddz<iału w Białymstoku ł Rze.szow,ic. W dalszej części Zjazdu głos 'zabrał,a dr A. Kowalska-Lewicka, która korzysta.iąc ,z możliwości spotkania się na WZD z szerszą reprezentacją Oddziałów, za:poznała zgromadzonych ze szczegółami pracy Zarządu, w sprawozdaniu z konieczności ujętymi skrótowo. �IKiRONIKA 299 Dr Lew.icka swoje wy.stąpierJiie poświęciła pnzede w.szystkim l1O\\nej sytuacji, jaka zai's,tnia!a w Redakcji DWOK w zwiąZJku ze śmiercią dotychozasowego Redajdora - prof. J. Bursdy ~ k.oJliecZlnością powołania nowego Redak,tora. W wyniku prowadzonych rozmów. ostatecznie wyraził zgodę na objęcie tej funkcji doc. B. Linette. wielJlctni współpraoownik Redakcji i współautor waelu tomów. Dr lh·Ni.cka zaznaczył.a również, że niezaleimd.e o'd wca:eś.n.iejslZychus,taleń, w tej nowej sytuacj:i Zarząd Towarzystwa jeszcze l1az powróc.i do· sprawy regulaminu Red<lKcji j umowy między Redaktorem DWOK a ZG PTL. K.ontynuując wypowiedź dr Lewicka zwróciła uwagę na trudną sytuację ekonomiczną PAN. a w konsekwencji również i Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wobec powyższego również Oddziały nie mogą liczyć na dofinansowanie ze strony Zarządu. Pozyskanie środków na własną działalność może nastąpić jedynie dzięki wzmożonej aktywności samych Oddziałów. Oddziały mogą zdobywać pieniądze dzięki sprzedaży wydawnictw PTL lub inicjując akcje popularyzatorskie. Następnie Prezes poinformowała Delegatów, że Zarz·ąd odstąpił od projektu sporządzenia katalogu rzeczowego w Bibliotece Głównej PTL z powodów technicznych. W'SJzysLkieduże biblioteki pr,ZJ€'chodzą na system komputerowy, a takimi możliwdciami Towarzystwo nie dysponuje. Staraniu o pozyskanie nowego Lokalu dLa PTL nie przyniosły dotychczas rezulta.tów, gdyż proponowanych lokali Towarzystwo nie mogło przyjąć z powodów finansowych i organizacyjnych. Po wystąpieniu Prezesa głos zabrał Skarbnik PTL - mgr Z. Toroński, który odczytał sprawo.zdan.ie fmansowe. Był to punkt wyjśoia do dyskusji na temat polityki finansowej Towanzystwa. Pytania dotyczyły zamierz·eń Zarządu odnoś11ae wyjścia z trudnej sytuacji. Zarząd pewne możliwości widzi w sprzedaży zapasów wydawniczych, pewne nadzieje wiąże również z Narodowym Funduszem Kultury, z którego dotacje 'przydzielam~ są -różnym iLnst)'itucjom przez Ministerstwo Kulitury i Sztuki. W dyskusji Delegaci sugerowali róime możliWlości popraWiiie'nia sytuacji mektórych wyd'c;wnictw PTL, podjęcia próby spnzedaży wydewuictw na imprezach typu festiwale folklorystyczne, dożynki itp. oraz poszerzenie propozycji wydawniczej o po.zycjepopularne. W odpoWiiedzi głos zabrał Sekneltarz Generalny wyjaśniając, że wszystkie przedstawione propozycje były przedmiotem za.interesowaiIliia Zar,ządu, ale z różnych powodów nie można z tych propozycji skorzy.stać. Na 'zakończenie cZQśc.i poświęeo:nej finansom Towarzystwa Skarbnik zgloosił wniosek 'o podwyżslZenie rocznej skła.d.ki członkowskiej ze 100 ,do 200 zł z za'chowaniem 50% zniżki dla emerytów i studentów. Oprócz powyższego wniosku na 63 WZD w Poznaniu, Delegaci przyjęli następujące Winlioski: - wn'osek mgr K. Antonowicz, opiekunki oddziałów z ramienia Zarządu o zlikwidowanie Oddziału w Przemyślu z powodu braku jakiejkolwiek działalności; - wniosek Oddziału Opolskiego o uhonorowanie pana Kużmińskiego z Opola w 85 rocznicę jego urodzin, tytułem honorowego członka PTL; - wniosek prof. Wokroja o kOlllJieczności wprowadzenia zmillan w organ.rzacj,i nastęPll1ych Zjazdów Towarzystwa w celu zapewnienia większej ilości czasu na dyskusję o sprawach PTL; - wniosek prof. M. Znamierowskiej-Priifferowej o zwrócenie się Polskiego Towarzysttwa Ludo:znawczeg'o z petycją do Sejmu o ZJI1iesienie kary śmierci w PRL. �KRONIKA 300 W sprawie zgłoszonego wniosku przez prof. M. Znamierowską-Pri.ifferow~ glos ZJabmł pan Jakubowicz, kióry stwierdZJił, że z uwagi na don.iosłoŚć tej sprawy Zgromadzenie nie może przyjąć wnU-o-skubez wn~kl.iwego przea.naliwwania : zaproponował, aby zgłoszony wniosek przekazać do rozpatrzenia Zarz'ldo'>'ii i wrócić do niego na następnym WZD. W części poświęconej sprawom organizacyjnym. dr A. Kowalska-Lev:icka. w związku ze śmiercią prof. J. Burszty, poruslzyla spl'awę koniec.zmośei doko,}piowania w skI ad· Zarządu jednego członka. Zgodnie ze statutem wakuj"c<1 funkcje; obem uje z.astępca członka Zarządu Głównego, pierwszy na liśClie pod względem uzyskanych w wyborach głosów. W tym przypadku oS'obą t'1 jest doc. dr hab. L. Dzięgiel, który zoS1taje powołany na zwyc2Jajnego członka Zarządu Gbwnego PTL. Następnie Prezes przekazala zaproszenie Oddziału Słąskiego, który zadeklarował gotowość zorganizowania kolejnego Zjazdu PTL. Zjazdowi ma towarzyszyć konferencja poświęcone sprawom muzealnictwa, której współorganizatorem obok KNE i Muze·um GóroośląskJiego byłby PTL. Dalej głos zabrała mgr K. Antonowicz, która zaapelow3la. aby Oddzialy nadesłały do ZG odpowiedż na ankietę omawjającą potrzeby i ocz'c'kiwanJa pos;:czegMnych Oddziałów. Na zakończenie Zja'zJdu dr E. Komorowska, przedstawicielka Slovenske~ Akademii Ved, podzaękowala za zaproszenie na 63 WZD PTL. Zamknięcia 63 WZD dokonała Prezes dr A. Kowalska-Lewieka. protokołowały: Iwona Gr::.elukotGs;;n Maria Niewiadomsl:a SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI PTL ZA OKRES IX 1986- IX 1987 r. 1. Sprawy Organizacyjne Na 62 Walnym ZgromadzerrJ;iu DeLegatów PTL obra-dująeym w dniach 12- 14.09.1986 r. w Kbs.zalinie wybrano nowy Zarząd Główny Towarzystwa w składzie: dr Anna Kow.alSlka-Lewlicka, dr Stanislaw Chm.ielowsk<i, dr Marek Gawqcki, mgr An,to.ni Kuczyński, dr Ewa Fryś-Pietras.zk·owa, mgr Z.big,niew Torońs.ki, dr Janus'z Bohda."1owlicz, mgr Kalma Antoll'1Owicz, dr Wanda Czapran, mgr Zoflia Jeż-Ja'recka, mgr Krystyna Kaczko, dr Zygmunt Kłodnicki, doc. dr Jadwiga Kucharska, mgr Teresa Lasowa, doc. da hab. Adam Paluch, mgr Maria Parnowsika, mgr Ro·man Tubaj;a, dr Kazjmiera W'oło,s, z.astępcy Clzlonków ZG doc. dr hab. Leszek Dzięgiel, prof. dr Zbigniew Jasiewicz, mgr Józef Jastrzębski, Główna Komisja Rewizyjna mgr Grzegorz Skalski, dr Janusz Kamocki, mgr Adam Bartosz, mgr Wojciech Błaszkowski, mgr Jan Łuczkowski; Sąd Koleżeński mgr Adam Pelczar, doc. dr Anna Szyfer, mgr Irena Wronkowska. Podozas pierwszego posiedZl&l>ia, kitóre odbyło się dnia 4.10.86 r., ukonstytuowało się Prezydium Zarządu Głównego skłacliające się z: dr A!l1!l1aKowalSlka-Lewacka preze.s, dr Siams~aw ChmielowiSlkj - wiceprezes, dr Marek Gawęc-lvi - wiceprezes, mgr Antoni Kuczyński - sekretarz genera:Lny, dr Ewa Fryś-Pi€ltrasZJkowa - �KRONIKA 301 z-ca ."ek1'. gen., mgr Zbi~niew Toroński - skarbnik, dr Janusz Bohdanowicz z-ca s;karbnika. Zgodnie z wcześniej wypracowaJną koncepcją nowo wybrane Prezydium zbier,,;o s.ię na pO':'liedzerJ.liaoceniając tok prac bieżących oraz reaLizację zadań ujętych w rocznym planie pracy. Posiedzeń takich odbyło się 9, w tym 2 w Poznaniu \V redakcji DWOK. Ponadto w okresie sprawozdawczym o,dbyły Slię dwa posiedzenia Zarządu Głównego oraz jedno Rady Wydawn,iazej. Wybrany Zarząd uległ uszczupleniu z powodu śmierci prof. dr Józefa Burs'Z,ty, wieloletniego redaktora czasopisma "Lud" oraz Redakcji "Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga", człow,ieka o szczególnych Izasługach dla Towarzystwa. Tematyka posliedzeń dotyczyła różnych zagadnień wynikających ze statutowej działalności Towarzystwa np. sprawy wydawnicze. działalność finansowa, praca oddziałów, akwizycja wydawmctw ~ inne. Dopełnieniem struktury organizacyjnej Towarzystwa są jego agendy, takie jak: ODiIE i Redekcja DWOK (które złożą odrębne sprawozdania). Pornadto w ramach Towamystwa działa 21 Oddziełów terenowych, które w sumie skupiają 1.276 członków, w tym 3 czŁonków prawnych ,i III honowwych krajowych. Mamy rÓ',V'nlież9 członków honorowych zagranicznych i 5 członków zwyczajnych ze Słowial1skiego Towarzystwa Ludoznawczego. Łącznie Towarzy,stwo skupia 1,291 człon:e;;ów.Zaległości z tytułu składek członkowskich wig stanu na dzlień 30.06.1987 r. we v.,.szystkich Oddziałach Towarzystwa wynoszą 31,045 zł. (bez roku 1987). Jes,t to kwota bardzo duża, a zważywszy, że od roku 1988 Towarzystwo nasze zamierza podnieść składkę członkowską do 200 zł., zachodzi pilna potrzeba, by zaległości powyższe zli'kwidować. Największe zaległości z tytułu niepłacenia składek członkowskich tworzą Oddziały: Łódź, Opole, Toruń, Warszawa, Kalisz, Przemyśl, któ[V ,.1~;adE'knie płaci od lat. Do roku 1986 włącZJnie składkli członkowskie mają uregulowane następujące Oddziały: Katowice, Koszalin, Leszno, Łańcut, Mszana Dolna i Opoczno. Jak z powyższego wynika nie wszystkie Oddziały dopełniają więc statutowych obowiązków, a ponadto na tegoroczny zjazd aż 8 Oddziałów nie nadesłało sprawozdań ze swojej działalności (Leszno, Lublin, Mszana Dolna, Poznań, Przemyśl, Rzeszów, Szczecin, Zielona Góra). Wiele w tym zakresie jest nieprawidłowości. Są Oddziały, które działalność swą uprawiają od przypadku do przypadku, lub w ogóle jej nie przejawiają, jak chociażby Oddział w Przemyślu lub Rzeszowie. Sprawa Oddziałów ierenowych PTL wzbudziła żywą dyskmję na posliedzeniu Zarządu Głównego w dni!U 7.03.1987 r., dotyczyła zmiany sposobu opieki i 'zapewnienia w.iększej łącZJllości Oddziałów z Zarządem Głównym. PodjE:to propozycję podziału na 5 okJręgów i przyznano opiekę nad OddzO:ałami poszczególnym Członkom Prezydium: 1) Zielona Góra, Poznali, Leszno, Kalisz clI' Stanisław Chmielewski; 2) Koszalin, Szczecin, Toruń, Gdańsk - dr Kazimiera Wolo;;: 3) LubEn, Warszawa, Łódź, Opoczmo - mgr Maria Parnowska; 4) Bytom, Opole, Wrocław, Kraków. - mgr Krystyna Kaczko; 5) Rzeszów, Mszana Dolna, Zakopane. Przemyśl, Łańcut - dr Ewa Fryś-Piietraszkowa. Koordynacji całości prac podjęła się mgr Kalina Antonowicz, która z ramienia Zarządu Głównego wysłała w lipcu br. ankietę do wszystkich Oddziałów PTL dotyczącą dZJiałalności i potrzeb danego Oddziału. Dotychczas nadesłały odpowiedzli tylko Oddziały w Koszalinie i Łodzi. 2. D z: a ł ·a l n ość sca w y d a w,i c z a. T~'adycyjnie już działalność wydawnieza Towarzy,sltwa rz.ajmowała wiele m.:eJ'N pracach Prezydium Zarządu Głównego, jakkolwiek sformułowane pod jego �302 KRONIKA adresem zalecenia poprzedn;iego Walnego ZgTomadzenia Delegatów n~e wstały zrealizowane w przedmiocie obsady etatowej Sekretarza Wydawnictw. Z konieOZJlJOśc~ 'Mięc, I1lby nie hamować rozwijająoej '~ię działa,lności edytorskiej. "prawą natury organizacyjnej oraz redakcyjnej zajmował się Sekretarz Generalny czyniąc starania o bazę poligraficzną, przydziąły papieru, akceptowanie ~ytułó\\- wydawniczych prze;z Depar,tament KJsiążkd M,iJIltsters,twa Kultury i Sztuk[ i~p. W listopad>Z.ie1986 r. odbyło Siię ·posiedzenie Rady Wydawrucznej TowaflZystwa, na którym skonkretyzowano plany wydawnictw na rok 1988, który obejmuje następuj<.jce pozycje: praca zbiorowa Afrykanistyka polska w lOO-lecie urodzin Jana Czekanou.'skiego, Prace Etnologiczne; Danuta Penkala-Gawęcka, Medycyna tradycyjna lU Afganistanie i jej przeobrażenia, również Prace Etnolog.icz,De. Stan opracowan~~, redakcyjnego Itych tytułów nie bud:z'i zastrzeŻJeń i wnosić należy, żc ukażą Slię one planowo. Najwięcej jednak czasu i tl'udu zajmowało realiilzowan.ie planu wydawniczego na rok 1987. W czaSIopismach obejmował on wydanie kolejncgo roc,"nika "Ludu", który i tym razem zdążył na nasze Walne obrady, kolejny zeszyt .,Literatury Ludowej" tj. za rok 1981 - "Kolędowanie ... ", 4 - 6/84, 3 - 4/85, 5 - 6/85 i zC6Zyt l za rok 1986 oraz "Łódzkich Studiów EtnografiClznY'ch" nr 26. W odniesieniu do "Literatury Ludowej" podkreśLić należy, ŻJe w bieżący." roku rysowały się szanse wydania pozostałych !Zeszy.tów za rok 1986. Brak ~rodkólV ogranioza w sposób drastyczny sy,stematyczne ukazywanie się pisma, kŁóreWJ teczki redakcyjne obejmują aktualnie ~omplet malter,iałów do zeSlzy,tów 1 -:3 :la rok 1988. Zgodnie z planami do końca bieżącego roku redakcja "Literatury Ludowej" przekaże do wydawnictwa komplet zeszytów na rok 1988. Należy więc w roku 1988 tak zaplanować środki finansowe, aby nie ograniczały one systematycznego \\'ydawania pi'sma. W okresrie sprawrQzdawc,zym nadal nie zaawansowano planowego zbliże11lia s'ię do likwidacj;i rzaleglośc~ w wydawaniu ,.ŁódlZ.1{ichStudiów Et:ngraficznych" i obejmują one rocz.niki za lata 11985,1986, 1987. Winę na stan tyc:, opóżn~eń ponosi Państwowe Wydawnictwo Naukowe Oddział w Łodzi, które 1'!>: wywiązuje się ze swoich zobowiązań. W seriach wydaWll1iiczych planowane były na r<Yk 1987 następujące p..;zycje: K. Pudło, Łemkowie na Dolnym Śląsku oraz Wieś Dolnośląska, obie prace realizowane w ramach "Prac li Materliałóv! EtnograiicZinych" pod reda'kcją duc. dr. hab. Edwarda Pietraszika. Stan zarawans'Owania pracy nad tytułem pośw;~'Conym Łe1T'.kom jest taki, że książka ukaże s.ię jelSlzczew tym roku. Drugi ze wspvmnianych tytułów znajduje się w opracowaniu redakcyjnym. Z konieczności pra·ca ta priZejdzie poślizgiem na rok 19'88. W serii "Archiwum Etnograficzne" dotychczas ukazały się dwie prace .z Itnuech planowanych na rok 1987. Pierwsz<1 z nlJ~h jest Bibliografia zawartości "Literatury Ludowej" or·az na Egzotycznych s:lakach. W stadium druku znajduje 'się trzecia praca z tej serii autorstwa J. Pa\\-łowskiej pt. Wieś warmińska Brąswald. Ze względu na brak środk6w finanoowych nie ukaże s,ię w roku 1987 (poza planem wydawnicznym) Bibliografia zawartości CZCisopisma "Lud", ale ze względu na dokumentacyjną wartość tej pozycji wydana ona zosltanie w pierwSizej kol'ejnoóioi w roku 1988. W serii "Atlas Polskie!! Strojów Ludowych" w druku rz.najduje się praca J. Wielka pt. Strój Lachólc Limanowskich ze względu na ograniczone ś-rodki fiJnans'owe ukazanie s.ię jej przesunięte zostalo na rok 1988_ Z innych prac zaplanowanych na rok 1987 w czwartym kwartale przekazana zostanie do druku praca doc. dr hab. A. Palucha zatytułowana Zerwij ziele z dziewięciu miedz realizowana w ramach serii "Biblioteki P.opula~,rw-LNaukowej" i w wysokim nakładzie tj 20.000 egzemplarzy. 'Nie ;,rkaże się w tym roku kolejny tom "Prac Etnologicznych" ze względu na znaczne opó- �KRONIKA 303· zmenia w 10ku prac pflZygotowawczych związanych ze zgromadzeniem artykułów do tego tomu mającego .s.tanow.ić pokłoSlie międzynarodowej konferencjii na temat "Innowacji w pożywieniu" !Zorganizowanej w Karniowicach pod kierUJnkiem dr Anny Kowalskiej-Lewickiej. W listopadzie br. odbędzie się kolejne posiedzenie Rady Wydawniczej, na której skonkretyzowany zostanie plan Ina I'ok 1989 oraz oceni się tok bieżących spraw wydawnicznych. W okresie sprawozdawczym kolegia redakcyjne serii i clzasopism pracowały w niezmienionym składzie Niestety w lipcu br. zmarł prof. dr Józef Burszta. redaktor naozelny czasopisma "Lud", Mórym kierował od roku 1969 oraz "Dzieł WSZYSitkichOskara Kolberga". Z konieczności więc wylonila się potrzeba powołania nowej osoby do kierowania redakcją "Ludu". Na stanowisko to ZG PTL rekomendowało prof .dr Zbigniewa Jasiewicza, zaś na stanowisko redaktora naozelnego DWOK, po konsuHacj'i z prof. dr. G. Labudą, z,aproponowano doc. dr. hab. Bogusława Linette i propozycja ta zostanie przekazana władzom Polskiej Akademii Nauk. Ponadto, w związku z podjęoiem przez prof. Z. Jasiewicz funkcji redaktora naczelnego "Ludu", kierowanie serią "Prace Etnologiczne", którą sprawował od roku 1933, powierzono doc. dr hab. Leszkowi Dzięglowi, dotychczasowemu redaktorowi' naczelnemu serii "Biblioteka Popularno-Naukowa". Objęcie przez niego seDii "Prace E,tnologicizne" spowodowało potr'zebę obsady redakcji "Biblioteki Popularno-Naukowej", którą kierował od 1983 roku. Kierowanie tą serią powierzono dr Annie Kowalskiej-Lewickiej. Z dz.ialalnością wydawniczą koresponduje akwizycja wydawnictw Towanzystwa. Obejmuje ona zal'ówno tytuły ukazujące się na rynku wydawniczym, jak również tytuły znajdujące się w magalzynach wydawnictw własnych. Podobnie jak poprzednio w zapowiedziach wydawniczych publIikowane .są informacje o ks'iążkach mających się uka,zać nakładem Towarzystwa, a ponadto do różnych insitytucji na terenie kraju kieruje się listy ofertowe. Działalność ta pozwala na sukcesywne likwidowanie stanu zapasów magazynowych i przynosi określony dochód, który w okresie sprawozdawczym wyniósł 2.'129.000 zł. W roku bieżącym w czasopiśmie "Lud" oraz "Literatura Ludowa" ukazały się oferty informujące o możliwościach nabycia z zapasów magazynowych PTL niektórych numerów tych pism. Działalność w tym zakresie będzie prowadzona nadal, konieczne jest jednak uzupełnienie jej aktywniejszą działalnością akwizycyjną ze strony Oddziałów terenowych Towarzystwa. 3. D zi <J ł a l n ość bi b li o t e k i Biblioteka im. J. Czekanowskiego w Wrocławiu wypełniając swoje obowi'łzlki w zakresie gromadzenia specjalistycznego księgozbioru z zakresu etnografii i nauk pomocniczych powiększyła swoje zbiory o 631 voluminów. W sieci księgarskiej i antykwarycznej zakupiono 153 voluminy na łączną kwotę 164.269 zł. Z kwoty tej 66.200 zł. wydano na cenne reprinty: Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich (7 tomów) oraz Z. Glogera Rok polski w życiu, tradycji i pieśni. Na piętnastej aukcjii antykwarycznej w Warszawie zakupiono Misje Katolickie z lat 1890 - 1893. Zmory uzupełniono też kJilkJoma cennymi pozycjami zakupionymi w antykwariatach kriakowskich i wrocławs'kich. Z wymiany krajowej i zagranicznej wpłynęło łąez'nie 400 vO'1uminów, :z tego 3/4 pozycji z zagranicy, otrzymaliśmy rówrneż 44 voluminy jako dary or,az 34 pozycje z produkcji wydawniczej TowarzYlstwa. Niezwykle istotną dz.iałalnością bibliotek,i jes,t wymiana wydaWiDJictw.zapewniająca stały dopływ najnowszej literatu["y etnograiiicwej zwłasz-· Oza w zakresie czasopism. Obecnie prowadzi się wymianę z 42 instytucjami krajo- �'304 KRONIKA 'wy,mi ,i 178 ,inStytucjami zagranicznymi. W ostatnim okresie w celu nawiązania .nowych kontaktów rzwrócaIlo się do kdlkunastu instytucji zagranicznych z propozycją współpracy w zakresie wymiany wydaWlnictw. Dotychczas pooytywnie odpoWliedrziały następujące !instY'tucje: 1. Hamburgisches Museum fur Vblkerkunde, Hamburg - RFN; 2. Horvatsko etnolosko drustvo, Za.greb - Jugosławia; 3. Instiitucion "Fernando el Catolico", Zaragoza - Hiszpania. W zamian za otnzymaone pubJilkacje wysłano wydaWlnictwa Polskiego Towarzy:.stwa Ludoznawczego: "Lud" t. 70, wydane ostabnio numery "Literatury Ludowej" ora.z inne pozycje wg rozdJzrielnika wymiany. W okresie sprawozdawczym prowadzono również -działalność na rzecz pozyski'wania autografów od autorów, których książki są w posiadan~u bibliotek,i. Uzy,skano dalSJzych 110 cennych dedykacji autorskJich. W tym miejscu zwracamy srię ponownie z gorącą prośbę do członków Towarzystwa o nadsyłanie do biblioteki we Wrocław!iu swoich publtikacji iZ autogr'afami i dedy,kacjami. Udostępnian!ie zbiorów to ogromny zakres pracy biblioteki. W szerokim zakresie korzy stają z księgozbioru pracownicy naukow,i etnografi'i Uniwe'rs)'ltetu Wrocławskiego. W bieżącym roku .korzystali również studenci archeologii, kulturoznawstwa, filologii polskiej, geogra.fi:! turysty,cznej i innych kierunków humaniSiyo=ych Uniwersytetu WTo~ławsk.iego. Biblioteka wypożycza również ks!iążki zainteresowanym biblio,tekom w całym kraju. W ramach wypożyczeń międzybliblioteoznych wypożyczono 25 voluminów ,bibliotekom w Zamościu, Raoiborlzu, Szczecinie, Poznaniu. Kolbuszowej. Ponadto prowadzona jest działalność md'ormacyjna, Korzystają ,z niej w szerokim zakresie 5ltudenci, pr'acownicy Domów Kultury i inni rzalinteresowani. W ramach tej dizia1-alnośai zakJtuaHzowano wykaz czasopism zagr.anic;z.nych dla Central'nego Katalogu Zagranicznych Wydawnictw Ciągłych Biblioteki Narodowej. SporządOlono również opisy oz.asopism do Centralnego Katalogu Zagranicznych WYda\vnictw dla Biblioteki Polskiej Akademii Nauk. Na bieżąco !inwentaryzowano, katalogowano klasyfikowano wpływające do biblioteki wydawnictwa. Antoni Sekretarz Kuczyński Genel'alll1Y ZG PTL DZtIALALNOSC REDAKCJI DZIEŁ WSZYSTKICH OSKARA KOLBERGA W POZINANIU W OKRESIE 1.07.1986 - 30.06.1987 druk 64 tŁomu DWOK, pL Pieśni i melodie cz. I. Pozycj:a rta nosi numer kolejny DWOK '67/1 !i zaw,i,er·a 37,6 a. wyd. Redakcja wydała zatem do czerwca 1987 64 tomy Dzieł wszystkich, w tym 28 z rękop!isów, o objętości łącznej 1.881,9 a. wyd. (2,205,9 a. wyd. keząc również Wiznowienia). W drukarniach PoIskiego Wydawnictwa J\o1l1JZycZlI1Iego w Krakowie znajdują się 2 tomy DWOK, pl1Zekazane do druku pI'lzez Redakcję: L 67/2 Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym, cz. 2 - t. 00 Kompozycje wokalne i instrumentalne O. Kolberga - zawierający par,tytury i libretta oper skomponowanych przez Kolberga. Do t. 67/1 wykonano korektę .szpaltową całQści, natomiast do t. 68 wY'konano I k'0r4!ktę [lut. W paźdrziernliku 1986 ,ludowe w opracowaniu L ukuńczono fortepianowym, �KiRONIKA 305 Sygnalizowano już we woześUliejs,zych informacjach potmebę .zmiany koncepcji edytorskiej tomów DWOK, roboczo nazywanych dotychczas "komentarzami" i "suplementami", a w konsekwencji narusZJenie pmewidywalnego od lat porządku li numeracji całości DWOK. Na posiedzeJ:llie Komitetu Redakcyjnego w dniu 10 listopada 1966 r. zespół redakcyjny przygotował szczegółowy projekt zmian. Obowiąizujący do tej pory układ i podział mateI1iału 'zakładał wydande komentarzy i suplemeTlJtów jako odrębnych ,tomów Ilglrupowanych w bLoki tematyczne (t. 37 - 38 Komentarze, t. 70 - 72 Suplementy). W świetle d7Jisiejsllego rOlzpoznania i oceny stanu i charakteru rIJachowanych źródleł, podział taki nie wydaje slię celowy li moż!,iwy do utrzymania. Znacznie lepiej uzasadniona merytorycznie jest koncepcja rpołącrIJeniatych materiałów i wydania ioh w postaci osobnych dla poszazególnych monog,rafii regionalnych zeslzytów (tomów). W takim ujęciu każda z 13 sellin regionalnych wydanych przez Kolbe,rga otrzymałaby w odrębnym zeszycie komplet materiałów uzupełniających ją. Złożyłyby się na nie zapisy źródłowe nie wydane przez Kolberga w jego monografiach oraz niezbędne objaśnienia i informacje dotyczące matJeillału. przez niego wydanego w t. 1 - 34 (m. in. omówienie badań i metod pracy Kolberga nad danym regionem, charakterystyka wykorzystanych źródeł i zachowanych rękopisów, bibliograflia, indeks geograficzny li indeks iiJllcip~tów pieśni itd.). Tak sprofdlowane zeslzyty mogłyby nosić tytuł Suplementy. Wyeliminowane ZJostałoby niezbyt adekwatne określenie "komentar:ze"; aparat krytyczny przyjęty dla DWOK nie przewiduje ,interpretacji źródeł, prrlynajmniej na etapie ich publikacji. Interpretacje takie stać się powi!!1ny przedmiotem odrębnych opracowań o charakterze monograficznym. Poszczególnych IZcs,zytów suplementowych można by nie numerować, od[JJo'sząc je jedynie do tytułów poszclZególnych serdi regionalnych i 'tomów do nich należących. Uniknęłoby się w ten srposób dodaJtkowego zamętu w ,i tak już naruszonej numeracji. Byłoby to też wygodne i opemtywlne z punktu widzenia odbiorców i użytkowników DWOK, nie zawslle przecież kompletujących całość, a zaintel1esowanych często jedyn:ie określonym regionem. Proponow3!nra zmiana burzy jednak ustaloną kolejność i numerację Itomów. Numery 37 - 38 następujące po serIiach kolbergowskich wytworzą lukę. Można by pod tymi numerami opublikować Miscellanea Ilawierające materiał źródłowy o niero:zpoznawalnej proweniencjli geograficznej. Tomy zaś w dalszej kolejnośoi, pOrCząwSlzyod nr 75 (Biografia O. Kolberga) przesunęłyby się do prz-odu o 5 zwolnionych numerów 1(70 - 74). Kolejną konsekwencją proponowanych przesU!!1ięć jest dJnna koncpecja tomu planowano zamieścić suplemeniiowy materiał do Chełmskiego i Przemysklego. Charakter 'tego materiału wy'raźmie prz1emawia za wyłączen:iem rz. tomu 47 materiału chełmskiego i wyodrębilJieniem ,suplementowego zeszytu chełmskliego jako jednego z 13 "dopełniJeń" monografii regionalnych. Omawiany tom zawierałby llaJtomiast Przemyskie. Za rOIzwiązaniem takim przemawia nie tylko zasób źródłowy pOlZostały do wydania, ale i fakt, że opublikowany tom przemyski (nr 35) nie jest, jak wiadomo, dokonaniem edy,tor,skim samego Kolberga. Wydał go po śmierci autora Ludu Izydo;r Kopel1lliekli, wy1trawny ,znawea przedmiotu ,i wieloletni przyjaciel Kolberga, doskonale zorientowany w jego założeniach, metodzie i materiale. Niektóre praktyki edytorskie Kopernickiego, zwłaszcza w zakresie publikacji folkloru muzycznego (m. in. IznacrZnailrość Izapisów pominięta w druku, odmienna od Kolbergowskiej klasyfikacja pieśni) skłaniają do źródłowej rewindykacji, a ta dałaby slzansę "pow,roltu do Kolberga". 47, w którym 20 Lud, t. LXXII �306 KRONIKA W tej sytuacji w tomie 47 znalalzłby się mateI1iał przemyski, nie wykorzystany przez Kopernickiego oraz pot,raktowany przez niego w sposób niepełny, dyskusyjny ozy wręcz odmienny od Kolbergowskiego. PropolZycje lZespołu Redakcjli DWOK uznane zos!tały pnzez Komitet Redakcyjny za Uizasadnione. Ostateczna decyzja podjęta zostanie na następnym pos,iedzeniu Komitetu Redakcyjnego, na który przygoltowana będZJie wersja szc.zególowa. NiezaleŻ:I1ie od planowanych zmi31n rea~ilzowano rozpoczęte wc-ześniej prace c'ząs.tkowe, niezbędne jednak do zrealizowania "komentarzy" i "suplementó'A'" niezależnie od ostatecznego kształtu edytomkliego tych ~omów. I tak: - napisano przypisy źródłowe do I cz. Chełmskiego (70~/o obj. t. 3:3). dotyczące wszystkich tekstów (zarówno opisowych, naukowych, jak i folklorystycznych) w oparCiiu o konfrontację :z zachowanymi rękopisami oraz wskazaną w druku lub odszukaną literaturę, - kontynuowano spis incipitów pieśni do cz. I - III Chełmskiego (ró,\'nolegle z opracowywani<em przypisów źródłowych) poszer:zając go a dane źródlowe l<lutor i rodzaj zapisu, lokalizacja itd.), uzyskując tym samym material do indeksu incipitów pieśni i wstępu, - gromadzono nadal material do wstępu do cz. III Chełmskiego w z;;kresie informacji i faktów, jakie wynikały z prac komentarzowych nad cz, I i II Chełmskiego (wstęp dotyczyć będzie zarówno części suplementowej, jak i części komentarzowej opartej na materiale drukowanym przez Kolberga i Kopernickiego1. - przygotowano w znaCZil1ym stopniu do druku (już wg nowej koncepcji) tom suplementowy do regionu lubelskiego, tj. wybrano ma,h"riał, slklasyfikowano tek sity folklorrystyczne I(głównie pieśni i ,zredagowano je, opracowano nOWel wersję p.nzypi'sów źródłowych do t. 16 - 17, zestawiono wykaz źródel rkp., indeksy pieśni i geograficzny, bibliografię. Powstała także robocza wersja wstępu do całości. - !'ealilzowano cd kartoteki zapisów nutowych z rkp. O. Kolberga. Wykonano 12 kart z tek: 5, 8, 12, 42, 43. Określono jednocześnie pr:zeznaczenie poszczególnych zapi,sów. Przeanalizowano orarz porównano pr,zy pomocy wykonanej kal1toteki dwa IZlespoły I1kp. Kolberga z teki 51, zawierające materiały kujawskie oraz z teki 17 - lubelskie. Na posiedzenie Komitetu Redakcyjnego 10.11.1986 przygoltowano również szczegółowe zestawienie wyni,ków prac ll1ad indeksami DWOK, przedstawi1aj'le je w postaci dokumentu pl. "System informatyczny dla DWOK". Ponadto: - wypracowano koncepcję indeksów I1zeczowych opartych na systemie pól leksykalny,ch, zbliżonych do konc:epcji słownika realizowanego pr:zez zespół doc. J. Bal'tmińskiiego 'z,UMCS, - wypracowano ws'tępne założenia s,tałej współpracy Redakcji z Ośrodkiem Informatyki UAM w Po,zmainJiu,niezależnie od rozpoczętych wcześniej wspólnych prac przy indeksie rzeczowym DWOK, prowadzono dalszą w€'ryfikację różnych koncepcji indeksowania. budowy te:z.aurusów or31z za:sltosowania w pracach redakejli systemów komputerowych, - rOi~pOCz.ętoprace na wyborem ma,teI1iału le.ksykalnego do pola indeksowego "rośliny i Izwierzęta" z tomów 9 - 15 DWOK. Wykonano ponad 7.000 kar't indeksowych (ok. 80% zawartości tomów 9 - 15), Pr,zy t. 69 pL Kompozycje fortepianowe Oskara Kolberga kontynuowano prace redakcyjne. Tom będzie gotowy do przekazania drukarni po przeredagowaniu wstępu autorki. Zespół redakcyj;ny kontynuował prace nad analilzą porównawczą modeł i ku- �307 KRONIKA jawskich pochodzących z dwóch zespolów rkp. O. Kolberga znajdujących się iw tece 5l. Poza tymi dwoma zasadniczymi problemami w Redakcji kontynuowano szereg innych prac, m. in. ppzy t. 69 Kompozycje. W grudniu Ul8n Redakcja zakończyła kolejny etap prac w ramach badat1 problemowych pt. "Dokumentacja kultury materialnej i artystycznej w Polsce" oceniony pozytywnie (obejmujący część opracowail do "komentaTlzy" ora,z indeksów DWOK), przyjęty przez IS PAN. Od lutego 1987 obowiązuje nowa urnowa, ktcH'ej przedmiotem Scj kolejne prace przy "komentarzach" i Indeksie rzeczowym. DWOK. Jan M. Pałka SPRAWOZDANIE Z DZIALALNOSCI OSRODKA DOKUMENTACJI I INFO[{MACJI ETNOGRAFICZNEJ PTL, 1986- 1987. Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej z siedzibą w Łod";>,i.prowad:il działalność statutowc1 zgodnie z planem pracy zatwierdzonym przez Prezydium ZG PTL. \"1 okresie sprawozdawczym Ośrodek kontynuowal pra.ce pod kieruni".iem prof. dr B. Kopczyńskiej-Jaworskiej. Zatrudnionych było 2 etnografóvv w pełny", wymiarze godzin. Podstawowy obszar tematyczny dz,,;ałalności Ośrodka, związany był z bibliografią etnografii polskiej. Ukoilczone zostały prace nad bibliografią za lata 19761985 (złożona do druku w Ossolineum), z kolei podjęto zbieranie materiałów do bibliografii za lata 1986- 1990. W toku są prace nad retrospektywną bibliografią etnografii polskiej za lata 1926 - 1939. Tradycyjnie opracowuje się selekty\vną bibliografię eitnograf,iczną dla Międzynarodowej Bibliografii Nauk Społecznych wydawanej przez Comitć Internatiornale pour Documentation des SCJiernlcesSociales i dla Internationalc Vol.ksk,md!iche Bibliographie. Polska redakcja "Demosu" przekazała l'edakcji centralnej w Dreźnie 50 abstra,któw polskich pubLikacj,i etnograficznych (l~siążek i artykułów). W ramach współpracy Ośrodka z Komitetem Nauk Etnologicznych P AN ko,ntynuowano prace nad słownikiem ludowej kultury mater,iaLnej do celów dokumerl1ltacjoi muzealnej. W okres'ie sprawozdawczym słowniotwo do tematów ceramika i budownictwo oraz opracowane tabLice hierarchiczno-tematyczne wpisano na dysk ietk,i, zaś wydruki rozesłano do konsultacji. (Do prac słowni'kowych Uniwersytet Łódzki udostępnił Ośrodkowi komputer IBM AT). Ośrodek ucrzestni-ezył również w dZJiałaniach związanych z podjęciem przez Oddział Łódzki PTL prac nad Słownikiem za'łużonych dla etnografii polskiej. Ponadto Ośrodek prowadzi stałą działalność dokumentacyjno-informacyjną, w ramach której na bieżąco uzupełniane są kartoteki osobowe, muzealna i,inSltytucji etnograficznych w kraju i za granicą. Kartoteki są bazą na podstawie której przygOltowuje się materiały do kroniki "Ludu". Dla potrzeb dokumentacj'i nawiązano kontakt z redakcjami czasopism etnograficznych, które w odpowiedzi na nasz apel rozpoczęły przysyłanie odbitek zamieszclz'alnych w nich Kronik. 20' �308 KRONIKA Na zlecenie ZG PTL OŚirodek PI"lZy,s'tąpiłdo uzupełnriania danych biograficznych członków hOlIlorowych Polskiego TowaI1zysltwa Ludolznawclzego; materiały zostaną wykorzystane również w SłoWJliiJkubiograficznym. W ramach działalności ,informacyjnej ODiIE prowadzi wymianę bibliografii z zagranicznymi ins,tytucjami etnograficznymi oraz udziela informacjli na zapytania z :zakresu etnografii. Ośrodek w akresie sprawOlZ'dawczym rozesłał zawiadomienia o Kongresie IUAES w Zagrzebiu, udzielił też informacji bibliograficznych. W ,związku 'z podjęciem pr'zez Zarząd Główny decyzji o zakończeniu działalności Sekcji Korespondentów Terenowych, rozesłano do członków Sekcji listy z podZJiękowaniem za wspóŁpracę li propoiZycją wstąpienia do PTL. PoWliadomiono również wszysitkie oddziały PTL o tej decyzji. Przechowywane dotychczas w ODiIE materiały przekazano do Archiwum Głównego PTL. Maria KOŁA ZAINTERESOWAŃ Niewiadomska KULTURĄ ŁUŻYCZAN PRZY POLSKIM TOW. LUDOZNAWCZYM W ostatnich .tnzech la:tach (1985 - 1987) powstały przy PTL oz,tery Koła Za,interesowań Kulburą Łużyozan (KZKŁ) pflzy Odd2Jialach PTL: w Pozmam,iu, Warszawie, Szczecinie i w r.b. we Wrocławiu. Zasadniczym celem tych kół jest nadal upowszechnienie wiedzy o Serbach łużyckich, ich dziejach, języku i kulturze, o ich folklorze, o dawnej i współozesnej twórczości literackiej i ar,tystycmej. Podstawową formą działalności Kół Za,interesowań KuLturą Łużyczan są zebrania z referentami i dyskusją, przy czym wspomagają się one wzajemnie, zapraszając referentów z sąsiednich 'kół. Wykładowcami są członkowie kół, głównie naukowcy-sorabiści. Dzię,k,i pomocy PTL ,i linnych in.stytucji, osobisltym kontaktom, Koła Zainteresowań Kulturą Łużyczan zapraszają wybitnych uczonych polskich (prof. D. SimonJides, prof. J. Magnusz€wski, doc. R Leszczyński) i łużyckich (prof. F. Forsiter) >literatów łużyck:ich (J. Krawża, A. Nawka) redaktorów (B. Rjecka i in.) nauczycieli srz:kół łużyckich (L. Nowak i in.). W ramach Zjazdu Delegatów PTL w Poznaniu prof F. Forster uCZJestniazył w zebraniu KZKŁ z udziałem członków zarządów ikółz Warszawy i Szczeclina, wygłosił referalt na temat wyn,ików prac badawczych Instytutu Ludoznawstwa Łużyckiego w Budziszynie (Instytut za serbski ludospyt) i brał udział w b. żywej dyskusji. Koła Zaintercsow<lfl Kultur'l Łużyozan kOI1zystają na ,Swych zebraniach z wszelkich dostępnych środków audiowizualnych: filmów, magnetowidów, pnzeźroczy, zdjęć fotografiicznych i nagrań magnetofonowych. Dużym osiągnięciem warszawskiego Koła jest zorganizowany i prowadzony przez przewodniczącego Koła St. Marciniaka lektora języka górnołużyckiego w ['nstytucie Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Poważną l'olę w upowszechflJianiu wiedzyokuliturze Łużyczan spełniają publikacje w polskich ozasopismach, a ,także ezas'Opismach łużyckich. Członkowie kół opublikowaLi w ostatnich latach artykuły na temat J. A. Smolerja, M. Hómlika, Pawła Nedo, M. Nawki, J. Cyża, M. Nowak,a-Njechrońskiego, Alfonsa Parszewskiego, W. Kóckli, na temat wydarzeń na terenach Łużyc i in. Poważnym sukcesem są przekłady z jęz. górnołużyckiego St. Marciniaka: wydana w r. 1983 "Ciernista droga do wolności" Jana Cyza li inne dzieła złożone już w druku. �309 ,KHONIKA Interesującą i cenną formą działalności Kół jest nawiązywanie kontaktów z instytucjami, orgalt1i1zacj1amii działaazami kulitury ,i sztuki oraz naukowcami łużyckimi. A więc np. wSlZystkie koła na prośbę redakcji łużyckJiego miesri.ęcrmika społeczno-ku1l1mralnego "Rozhlad" w Budziszynie prZJekazują rocZltlesprawOlzdania ze swej działalności. Prczewodniazący Koła w W,arszaW!ie St. Marciniak był współorganiJz<ltorem spotkania prezes,a Zwiąlzku Literatów bużyckJich Jurja Krawzy z prezesem Związku Literatów Polskich Wojcieohem ZukDOws'k1im,oraz z władzami Ludowej Spółdzielni Wydawniczej i Wydawnictwa MON. Są to zaczątki kontaktów polsko-łużyckich w dziedZJinie literatury, przekładów i wydawnictw. Wizyty naukowców łużyckich w Poznaniu, prof. H. Sewca, A. Langego i prof. F. F,orstera otwomyły drogę do daIszych wzajemnych kontak'tów naukowych. To samo dotyczy wizyt w Kole w Slzczecinie pisarzy łużyckiich, Kre,sćana Krawca, Antona Nawki i innych, działaczy "Domowiny", Jurja Grósa, Herberta Funki i pedagoga Ludwika Nowaka. Koło w Szczecinie ,z,organilzowało szereg ~nteresujących i dobr;ze 2laprogramowanych wycieczek do Budziszyna i okoliczmych wsi, wycieczek, które zapoznały uczestników z bogactwem folkloru łużyckiego, IZ Izespołami pieŚini i tańca. z muzeami łużyckimi oraz z organizacją szkół łużyckich. Podsumowując to ogólne sprawolZdanie z działalności Kół Za:interesowań Kulturą Lużyc1zan przy PTL należy stwlierdzić, że stale wzrasta zalinlteresowanie problema,tyką' łużycko!. wzrasta ilość członków ii ilość kół. a poszerzają się i pogłębiają programy ich dz.iałania. Kazimierz Fedyk KOLO ZAINTElRESOWAŃ KULTURĄ ASYRYJSKĄ W OKRESI,E OD CZERWCA 1986 DO CZERWCA 1987 pooz,)tkom działalnośoi Koła zainteresowań Kulturą Asyryjską towar,zyszyły pewne obawy, czy ta tematyka wzbudzi szerszy odzew śl'odowiska polskich etnografów. Okres próbny wypadł jednak pozytywnie, a w drugim roku działalności Koło ,zostało zaproszone przez różne placówki oświatowo-kulturalne działające na terenie Polski: Muzeum Eltnografiozne w Toruniu, Klub Międzynarodowej Prasy i Książki w Elblągu, Zespół Szkół Zawodowych w Elblągu, Uniwersytetu III wieku w Poznaniu, Towal~zystwo Pro-CuUura w Poznaniu i prowadzony przez p. Marię Łopatkową Korespondencyjny Klub CzyteIników. We wspomnianych ośrodkach zorganizowano ogółem osiem spotkań poświęconych kulturze materialnej i duchowej współczesnych Asyryjczyków. Ze względu na szerokie zainteresowanie podjętą tematyką w przys,z!ości spotkania tego typu będą kontynuowane. Z trzech zebrań wrgan~zowanych w POlZJnaniu dla członków i sympatyków Koła, [)ja szczególną uwagę ,Z)a,sługuje to, które odbyło się w Muzeum Etnograficznym z udlZJiałemgościa zagranicznego, młodego reżys'era asyryjskiego, AZliza Saida. Omówi! on obchody Nowego Roku Asyryjskiego przypadającego w dniu pierwszym kwietnia, które w Sitaroży,tności miały charakter w:idowiskowo-teakralny, a nadto wyświetlił filmy 'Z dwu współczesnych sztuk teatralnych właSlnego autorstwa: "Asyryjska Matka" i "Gilgamesz". Dzięki Sltaraniom Koła, Slpołeczność asyryjska w Szwecj~ wystoSiowała w czerwcu 1987 r zaprosIzenie dIa: dr Anny Kowalskiej-Lewickliej, dr Marka Gawęckiego, dr Michaela Abdalli i redaktora Zbigniewa Suchara z tygodnika "Perspektywy", �310 KRONIKA a więc członków i sympatyków PTL. Trzytygodniowy, roboczy pobyt w kilku ośrodkach, m. in.: Sztokholmie, SQdertaJje i Jonkoping był wypełniony spo~karriami z asyryjskimi imigrantami, działaczami kultury, duchownymi i: z komitetem redakcyjnym miesięcznika "HUJADA". Delegacj~ z Polski podjął w swojej pracowni zna~y asyryjski malarz Hanna al-Haek, 35-letni biskup Abdulahad Galla Szabo rezydujący w nowo wybudowanym centrum religijnym pw. św. Eirema w SÓ'derHilje, popularny i zasłużony dla kultury literat, poeta i wychowawca Yuhanon Kaszyszo oraz młody wyna'l<liZca, kt1:óry opracował i zamierza opatentować techniczne rozwiązanie sys'teInIU produkcji dysków z alfabetem asyryjskim, nadaj<lcych się do nowoozesnych, zautomatyzowanych maszyn do pisania. Wizyta w Szwecji miała ró\wl'ież swoją CiZęŚĆnieoficjaLną, jednakże pozwalającą na prawdziwe zawiązanie się przyjaźni. Otóż delegacja brała udział w różnych uroczystościach rodzinnych i klubowych, gdzie obejr,zano asyryjski folklor: tallce narodowe i śpiewy w wykonaniu zarówno zawodowych zespołów artystycznych. jak 1 licznych uczestników, w tym dzieci. Zapoznano się również z potrawami kuchni narodowej Asyryjczyków z Syr.ii, Turcji, Libau1Ju i Iraku, która w nowych warunkach zachowała swoją o'ryg,inalność. Wizy.ta polskri.ch etnografów u Asyryjczyków w Szwecji Została szeroko skomentowana przez działające tam asyryjskie programy radiowe o lokalnym zaslięgu oraz na Lamach miesięcznika "HUJADA", Poza wymienionymi pnzedsięwzięciami, przedSitawiciel Kola brał udzial w 7 Międzynarodowej Konferencji Etnologicznej o Żywności, która odbyła :>ię w dniach 10 - 14.VI.1987 1'. w Norweg'~i. Wygłosił na niej referat na temat tradycyjnych metod konserwowania żywności u współczesnych Asyryjczyków. Mamy nadzieję, że doty,chczasO\ve przedsięwzięcia, a także te, które planujemy w przysrzłości, przybliżą ,dZ!ień dzisiejszy Asyryjczyków polskim badaczom zagadnie!'1 etnografucznych <i przyczynią się do wypełnienia powstałej prze wieki luki, w zakresie wiedzy o narodach Bl<iskiego i Srodk'owego Wschodu. M,chacl Abdalla PRACE MAGISTERSKIE Uniwersytet Jagielloński -- Kraków 1980* STEFAŃSKI Józef Zbigniew. Kult Ma>tki Boskiej porównawcza, prof. dr J. Klimaszew.ska. Chełmskiej. Analiza his<loryc-zno- 1981* WĘGLARZ Ewa, Znaczenie wło.sów w światopoglądzie ludowym toymboliki Kosmatości i postI1zyżyn, prof. dr J. Klimaszewska. na przykładzie 1983 KULA WIK Grażyna, Łemkowski obrzęd narodzinowy dys,tansu etn,iczmego, ,prof. dr J. Khmaszewska. jako kulturowy wykladnik �KRONlKA 311 MALIK Wiesława, Ludowa rzeźba kamienna w Wiśniowej i okolica oh, prof. dr R. Reinfu~s. MATUSZEWSKA Boguslawa, Kult cudownych wyobrażeń w Sanktuarium Kr,zyża 8wiGtego w Nowej Hucie Mogile, doc. dr hab. A. Zambrzycka-Kunachówicoz. OBARA Maciej, Ksztaltowanie S<ięmechanizmu ocen mo~alnych (osobowości moralnej). Propozycja etnolog.ioznego ujęci,a problemu, prof. dr. J. Klimaszewska. ROS<!EK Bubara, Tradycyjne wypo.sażenie i .zdobnictwo wnęt.rza izby gó.ralskiej \I' :vIilówce. (Rekom,trukcja sytuacji iZ ,pierwszego ćwierćw,iecza XX wieku oraz pOotawy wobec niej). prof. dr J. Klimaszewska. SŁUPCZYŃSKA Anna Maria, Wybrane 7Jagad'fl1ienia'z meteorologii ludowej górali polskich na pnzykład2lie w~i Wiotów na Podhalu, prof. dr. J. Klimaszewslka. SZPILKA Wiesław, ,,1 nam nadejdzie nieznany brzask nowy". (Próba etnograficzillego opisu strajku), doc. dr hab. A. Zambrzycka-Kunachowicz. TEKIELSKA Katarzyna, Ozdobne pieczywo obrzędowe w Rzeszowskiem, prof. dr R. Reinfuss. TROJANOWSKA Kaltarzyna, Dywany malowane, prof. dr R. Reinfuss. URBAN SKA Małgorzata, RośHny ZJieln-e, d2liko 'rosnące o ",clzarownej" mocy w wierzeniach, obrzędach i praktykach magicznych, prof. dr J. Klimaszewska. WASILEWSKI Piotr, Zagadnienie sztuki ludowej na łamach prasy kulturalnej, prof. dr R. Heinfuss. WĘGLARZ Bal-bara, Kapliczki, krzyże i figury przydrożne. Ich rola w życiu i kulturze Szczawnicy i byłej tzw Rusi SzIachbowskiej, prof. dr J. KLimaszewska. 1984 BOBeSIA Bogusław, Łowiokie skr.zynie malowane, prof dr R. Reinfuss. CIŻMAN Be·ata, Rozważania o wyobrażeniach ko·nia j.ako istoty mediacyjnej w polskucj kulturze ludowej przełomu XIX i XX wieku, doc. dr hab. A. ZambrzycK<l-Kunachowicz. HANKA Ewa, Zwyczaje agrarne i pasterskie na terenie Karpat Polskich prof. dr J. Klimaszewska. KOLINSKI Denis, Obr;zęd wesehny w s·połeczeństwie polonijnym powiatu Po.r,tage Wisconsin USA, doc. dr hab. A. Zambr,zycka-Kunaohowicz. KURDZIEL Danuta, Ziołolecznictwo w Częstochowskiem w XX wieku na przykładz.ic wsi Mstów, prof. dr J. KlimasZJewska. LESZCZYNSK [ Jaroslaw, Ośrodek murarski w Oleśnicy, doc. dr hab. R. Zambrzycka-K unachowicz. MOSIO Grażyna, Wizja Amerylk,i w liistach i pamiętnikach chłopskich wychodźC(1I':- z lat 1880- 1939, doc. dr hab. A. Zambrzycka-Kunachowicz. PORE,'BSKA Elżbieta, Miejsce zabawy w życiu dziecka wiejskiego, prof. dr J. Klimaszewska. WOLEK Marek, Budowniotwo mieszkalne ,i gospodarcze we wsi Lendak na Słowackim Spiszu od początku XX wieku do czasów współczesnych, prof. dr J. Klimaszewska. 1985 BIELOWlCZ Andrzej, Rodzina w aspekcie obyczajowym na współczesnym Flores, doc. dr hab. L. Dzięgiel. CZ'iZEWSKI Adam, Źródła -tradycji "Die Neidforbe Gelb" a paradygmatyczna relacja doboru barwy strukJturalnie. nacechowanej, prof. M. Porębski. �KRONIKA 312 GIĄDŁA Maria, Dom mieszkalny i jego wnętrze w Jabłonce na Orawie, w latach 1900 - 1980, prof. dr J. KJlimaszewska. KUBIT Bożena, Procesje jako forma kultu religijnego, doc. dr hab. A. Zambrzycka- K!unachowicz. PĘKALA Marek, Jan Madej - rzeźbiarz ludowy z Dziewina (gm. Dziewina. woj. kra1lmwsbe), prof. J. Klimaszewska. TRZECIAK Grażyna, Problem cygańskii w wystawiennictwie muzealnym prof. dr J. K'limaszew.s'ka. WITKOWSKA Anna, "Obcy" w bajce ludowej analiza struk,turalna na pods!tawie wybranych tekstów polskiich i białoruskich, prof. dr R. ŁuŻlny. WOLLNY Mariusz, Współczesne zakopiańskie malarstwo na szkle na przykladzie dwóch rodG1:.in malal1sklich, pr-of. dr R. Reinfuss. 1986 AUGUSTYNEK Dariusz, Sztuka i język czyli jak odczytać Nikifora'!, doc. dr' hab. T. Chrzanowski. CHODURSKA Elżbieta, Podhalańslkiie malarstwo na szkle. Przekaz czy nowy kierunek, doc. dr hab. T. ChI1zanowski. CZAJ A Dariusz, Wenecja: Twarze miasta. Etnologiozna interpretacja symboliCiznego wymiaru zjawiska, doc. dr hab. A. Zambrzycka-Kunachowicz. FIGUS-GDULSKA Bogusława, Kulturowa i społeczna rola żebraków, doc. d:' hab. A. Zambrlzycka-KunachoWlicz. FORNAL Maria, Wpływ sztuki Wschodu na tkaniny podlaskie, doc. dl' hab. T. Chrz,alnowski. GUDOWSKA Marzanna, Obrzędy p'Jgrzebowe na Polskim Spiszu, prof. dr J. Klimaszewska. KACZMARCZYK Witold, Mechanizm mHyzacji r,zeczywis,tości na podstawie postaw wobec gór, doc. dr hab. A. Zambrzyaka-Kunachow,jclz. KIEiRES MałgorZJata, WspóldJz'iałania mieszkańców Istebnej wsi Besklidu Siąskiego w pracach rolnych, prof. dr J. Klimasz!Elwska. KRUPIŃSKI Andrzej, Drewniane zabudowania dworskie w Raciechowicach. doc. di!"hab. T,. Chrzanowski. ŁOZIŃSKA Kinga, Jan Paweł II bohater masowej wyobraźni, doc. dr hab. T. ChI1zanowski. MAJOR Bairbara, Rzeczywistość charyzmat)"ków. Próba etnologlioznej analizy Ruchu Odnowy w Duchu Swiętym, doc. dr hab. A. Zambnzycka-Kunachowicz. Ml\KA Mi!rosław, Postać ozarownicy a ludowe wzorce miltyczne, doc. dr hab. A. Zambrzycka-KJunachoWlicz. NOWAKOWSKI Tomasz, Kalwaria Zebrzydowska i Upadek Chrystusa pod KrI.Yżem -' wpływ ośrodka pielgrzymkowego na rzeźbę ludową, doc. dr. hab. T. ChiI1zanowski. OLASZJKIEWICZ Małgorzata, Etykieta wiejska dnia codziennego w Rabce-Sianym, doc. do hab. A. Zambrzycka-Kunachowkz. OLESIAK Anna, E1mologiozny opis pielg,rzymki (na przykładzie pielgrzymki do Sanktuadum Matki Boskliej w Odporys:wwie), doc. dr hab. T. Chrzanowski. OL;ESIAK Grzegorz, Wyobrażenia "małej ojczyzny". doc. dr hab. A. ZambflZycka-Kunachowicz. RZESZUTEK Mirosława, T. Chrzanowski. Dawna cerkiew łemkowska Próba analizy etnologicznej. w Krempnej, doc. dr hab. �KRONIKA SĄSIADEK Adam. Stereotypy etnicZlIle na Sląsku Opolskim, doc. dr hab. A. Zambrzycka-Kll:l1achowicz. SKRZYCKA Grażyna, WspółczeSll1Ja nzeźba l-udow.a !!la Żywliecczy£nie, prof. dł'" R. Reiufuss. SOŁTYS Małgorzata. Polskie obr.z.ędy narodzinowe jako obrzędy pnzejścia, doc. drhab. A. Zambrzyck'a-Ku.nachowicz. ŚLEDZIKOWSKI Tadeusz, Architektura drewniana Doliny Prądnika, doc. dr hab. T. Chrzanowski. ZABORSKA Jadwiga, stan bada!'! etnog,rahcz.nych w po wiata oh sandomierskim i tar-nobr,zes'k1im,prof. ·dr J. KLimaszew~a. ZĄBKOWSKA Dorota, Pamiętl!lJik chłopski jako źródlo e,tI!logJ'.aficz.ne, prof. dr H. Madurowiicz-Ul'bańska. ŻEBRACKI Piotr. Diabeł w wierzeniach Karpat Polskich, prof dr J. KlimaSlzewska. BOGUCKA Malgo.rza'ta. Społeczne aspekty obrzędów pr.zejścia wybranych plemion. arabskich Demokratycznej R'cpubLik.i Sudanu, doc. dr hab. L. Dzięgiel. GRABSKI Man>k. Organuzacja i w.artościowanie przestril,eni cmentarnej na Polskim Spisilu, doc. dr hab. A. Zambrzy.cka-Kunachowicz. PAŁUCKA Małgorzata, Monografi'a drewnianego 'kościoła w Panowieach, doc. dr hab. T. Chrzanowski. REGA Małgorzata, Kamienna rzeźba ludowa w Tymbarku i Słopnicach, doc. dr hab .. T. Chrzanowski. SOBCZUK Aldona, Kult obrazu MaJtki Boskiej ,z, Dzieciątkiem w Sanktuarium. Karmeli>tów Tr.zewiczkowych w Woli Gulowskiiej, doc dr hab. T. ChrzanowskL THINGITHU Agnieszka. Rol,a ekonomiczna kobiety rolniozkri. w Kenii, !Ze szczególnym uwzględnieniem plemion Kikuju i Luo, doc. dr hab. L. DzJęgi'el. WOLI.JNY Janina, KontrkultuDa żoŁnierska na przy:kładz.ie jednostki wojskowej w Helu-Borze, dr C. Robotycki. Uniwersytet Łódzki - Łódź 1983 GRZELAKOWSKI Jacek, Druzowie i ich religia, dr K. Wolski. KOPEC Paweł, Religia jako wyznacznik świadomości narodowej ludności skiej okolic Bytowa, doc. dr hab. J. Kucharska. WARGOWIAK-KOPEC Bożena, Ludow,a ceramika kaszubska w zbiorach nych w Polsce, doc. dr hab .. J. Kucharska. kaszubmuzeal- 1984 FONTAŃSKI Marek, Maronici i -ich kościół, dr K. WoLski. KAŁUZNA Dorota. Rola kultury muzycznej w życiu robotników łódzkich, prof. dr B. Jaworsk,a. KJIEJRSZTEJN Małgorz.ata, Karaimi w Polsce (do 1939 L), dr K. Wolski. PIOTROWSKA Urszula, Waleria Czubak - osobowość artystyczna i jej recepcja w środowisku Wiejskim, dr W. Baranowski. �-314 KRONIKA PROSNAK Dzierżysław, Religijność mieszkańców parafii niezabyszewskiej, doc. dr hab. J. Kucharska. wsi Kocierzew woj. RUDZKA Małgorzata, Upodobania estetyczne mieszkańców skierniewickiego na podstawie aktualnego wyposażenia wnętrza mieszkalnego. " dr W. Baranowski. SAŁAJCZYK-REPETO Anna, Przydomki szlacheckie ludności wsi okolic Bytowa, doc. dr hab, J, Kucharska. URBANIAK Ilona, St,au polskich badań ertnogra£icznych na Pomorzu ze szczególnym uWlz,ględnieJlJiemKas2'JUb,doc. dr hab. J. Kucharska. WROBLEWSKA MaDia Dorota, Łowickie jako region gospodarczo-kulturowy na przykładzie wsi Kocierzew, dr W. Baranowski. 1995 CZURKO Andr:zej, Zwyczaje zwią:zane 'ze śmiercią i pogrzebem w środowisku robotniczym Łod:1li,prof. dr B. J,aworska. BABIŃSKA Jolanta, Zdobienie drewnianego sprzętu pasterskiego w Karpatach zachodnich, prof. dr B. JawoI'Ska, DZIERZBIŃSKA Hanna, Funkcje świąt maryjnych w kulturze ludowej, prof. dr B. J aWOJ''Slka. GILEWSKAEwa, Dziecko w rodzinie 'kaszub~kJiej, doc. dr hab. J. Kucharska. KŁOS Zygmunt, Pr:zemiany w budownictwie we ws.iach Błonie i Kawęczyn, prof. dr. B. Jaworska. MĄCZEWSKA Hanna, Ormianie polscy i ich tradycje rodzinne, dr K. Wolski. PLUCIŃSKA-AMRIBD Anna, Styl żyoia łódzkiego środowiska robotniczego w świetle przekazów l,iteratury pięknej, prof, dr B. Jaworska. POSZEPCZYNSKA Jadwiga, Zycie 'towarzyskie robotników łódzkich w okresie międzywojennym, prof. dr B. Jaworska. PRZER YWACZ Anna, Swiat demonów w polskich wierzeniach ludowych. prof. dr B. Jaworska. 1<986 BABYK-HbRL Lucyna, Prace Bronisława Grąbczewskiego jako źródło etnograficzne, dr W. Baranowski. BELKE-MARKIEWICZ Hanna, Wizja świata i kultury w polsk'im filmie etnograficznym, prof. dr B. Jaworska. BENNISON MałgoflZata, Obraz kobiety żydowskiej na podstawie literatury i egzempLifikacji terenowej, prof. dr B. Jaworska. CHURAS Izabela, Ośrodek wy,twórczości wiórowej w Kmz:ieglowach. dr W Ba'ranowsk'i. KALINOWSKA Dorota, Potrawy obrzędowe na Kujawach, doc. dr hab. 'J. Kucha,rska. KAWCZYŃSKA Halina Nina, Monografia Falaszy -- grupy etnicznej okr8ślanej mianem Zydów Abisyńskich, dr K. Wolski. KĘDZ,TA Małgor.zata, Kobieta u Kirgizów. Rola społeczna i gospodarcza, dr W. Baranowski. KUROW,ICZ-KALISZ Joanna, Elementy dekoracyj,ne dawnych współczesnych wnętrz mies:1lkalnych na Kaszubach, doc. dr hab. J. Kuoharska. PANKOWSKA Danuta, Formy życia towarzyskiego robotników łódzkich w okresie międzywojennym. prof. dr B, J'aworska. PIERONKIEWICZ Krystyna, Kryteria rozróżniania swoich i obcych w społecznościach lokalnych Kaszub, doc. dr hab. J. Kucharska. 'SIENKIEWICZ Joanna, Pożywienie Jakutów, dr W. Baranowski. �315 KRONIKA STEL\~CZUK W.iesław, ŁowieC'two na Syberii w śWtietle polskich źródeł pisanych, OJ' W. Baranowski. STEL'\lACHOWSKA-BALCEREK ArIetta, Pojęcie pr,zesądu i jego rol,a w wybranej grupie, prof. dr B. Jaworska. STYCZYŃSKA Mariola, Karnawał jako fenomen kultury - próba analizy an,trop'0iogicznej, prof. dr B. Jaworska. SYLBURSKI Paweł, Zwyczaje wesellt1e w łódZikim środowisku robonie,zym, prof. dr. B. Jaworska, WIELEWSKA Ewa, Żydows~i rok obrzędowy, prof dr B. J,awors'ka. WILCZA W Dariusz, Twórca ludowy w społeczności lokalnej na przykładzie Ni~ifora Krynickiego, dol..'.dr hab. J. Kucharska. 1987 BRUC Bogumiła. Wdowieństwo w obyczajowości środowiska robotniczego, prof. dr B. Jawors·ka. CIESIE.LSKA Bogna, Procesja religijna, jej forma i funkcje społeczno-kulturowe (na przykładzie procesj,i w Łodzi), prof. dr B. Jaworska. GAWLlK Le:>zek, Sytuacja materiaLna ,i kuLturowa ludzi starych w rodzinie i spokezności wiejskiej na Kaszubach, doc. dr hab. J. Kucharska. GERS :vIagda1ena, KOl1Jtrola społeczna życia religijnego w społecznościach lokalnych na Kaszubach, doc. dr hab. J. Kucharska. KALISZ Jal'Osław, Wesele kaszubskie, doc. dr hab. J. Kucharska. 2\lALl'\7GWSKA Lucyna, Ballada miejska w środowiisku robotników łódzkich prof. ci,r B. Jaworska. MYSZKOROWSKA Grażyna, Ceramika środkowo i południowoamerykańska w muzc-ach pols~ich, doc. dr hab. J. Kucharsk,a. PAC '\lalgor.z.ata, Księżacy w świetle arty,kułów "Zonzy" oraz miejsce czasop,isma ."".ich życiu, dr W. Baranowski. PARADA Janus,z, Żydowskie obrzędy rodzinne, prof dr B. JawoTska. PLTJCI';'SKA Aldona. Próba ukazania katolicki'ch norm moralnych w świadomości j ;:Jraktyce robotn,ików łódzk,ich, prof. dr B. Jaworska. SIEMI:\'SKI Tomasz. Stosunki językowe we wsiach kaszubskich (tereny pogranicza i centrum l'egionu), doc. <11'hab. J. Kuchal·ska. SZYElLSKA Judwiga, Tkanina i haft opoczyńs,ki w latach 1900 -1945, prof. dr E. Jawor,;ku. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza - Poznań 1983 Bl\K nomem, Budownictwo wiejskie dawne i nowe w Puszczy Noteckiej, doc. dr h,,:). B. Linette. C-"';'DIA Aliredo Aparicio, Ayllu _. wspólnoty Indian Andyjskich na przykładzie Boliwii i Peru, dr hab. A. Pasem-Zieliński. CHO.JNOWSKA-BURKIETOWICZ Katarzyna, Pisarstwo Leona Skrzypczaka jako puykład twórczości nieprofesjonalnej, prof. dr Z. Jasiewicz. CZERVvIŃSKA Hanna, Czas w as>pekcie magicznym i rehgij.nym w polskiej tradY',yjnej kulturze ludowej, prof. dr Z. Jasiewicz. �316 KRONIKA DASZKIEWICZ Justyna, Stare i nowe osadnictwo PUSz.czy Noteckiej, doc. dr hab. B. Linette. DOBKOWSKA Małgorlzata, KuLt agrarny u ,Indian Pueblo, prof. dr Z. Jasi€w,icz. FRYZA Małgorzata, Migracje jako czynnik zmiany kulturowej (na przykładzie Puszczy Notecko-Warciańskiej), doc. dr hab. B. Linette. HERNACKA Aleksandra, Warsztat etnograficzny w badaniach problematyki Ziem Zachodnich i PóŁnoCinych, doc. dr hab. Z. Stas,zczak. MŁ YŃSKA Emilia. Znaczenie tradycyjnych elementów we współczesnej ku.lturze Noer.wegii,doc. dr hab. Z. StasZCizak. SKIBA Andnzej, Opowiadanie i rozmowa jako element kultury rodziny w,iel"kiej. Na podstawie badań wsi Rosko Krucz w województwie pilskim, pr'Jt dr Z. Jasiewicz. SOPPA,Irena. Dz,iedzidwo kulturowe a dziedZliczenie gospodarstwa (na przyki,J,dzie dwóch wsi bi,ałostodkich), doc.. dr hab. Z. staszClz'ak. SOPP A Mieczy05,ław, Współczesne przeobrażenia gospodarki rolniczo-hodo'A'lanej w PuslZozy Noteok'iej,. doc. dr hab. B. Linetite. ST AiNKIEWICZ Jerzy, Zmiana kulturowa u Indian Panare w WenezuelskieJ Amazonii, dr hab. A. Posern-Zieliński. SZMAŃDA Maria, Tanatologia Jakutów. Próba ujęcia strukturalnego, prac dr Z. Jasiewicz. WIECZERZAK-WOLODŹKO Jadwiga, Obyczajowość w życiu mieszkańców Ol',ztynka, prof. der J. Burszta. WIESZCZECZYŃSKA Teresa, Mit kosmogoniczmy u ludu polskiego, prof. dr L Jas'iewiCiz. 1984 JANKOWSKA Teresa, Budownictwo drewniane ziemi dobrzyńskiej. doc. d:' hab. B. Linette. KOPCZYNSKI Waldemar, W'spółczesna szwedzka rodzina farmerska jako grupa społeclZna i środo'wisko kulturowe, prof. dr Z. Jasiew,icz. KOSTKI,EWICZ Grażyna, Współczesna obrzędowość pogrzebowa na Orawic doc. dr hab. B. Linette. LEW ANDOWSKA Da!l1uta, Instytut Serbołużydki a zagadn,ienic etnicznośc; CJrof. dr J. Bunsz,ta. MICK'IEWICZ Alina, Przesąd jako element ludowego poglądu na świat. 11\~' podstawie badań we wsi Deszczno w woj. gorzowskim), pmf. dr J. Burszt,l. NEHGA Al1Jna, Polski emigrant w prooesie pI1zemian społeczno-kulturowych na podstawie pamiętni1ków z Francji, prof. dr Z. Jasiewicz. SKWORZ Joanna, Trady'cyjne elementy kultury ludowej w obrzędowośc: :,JTZCsiedleńców z okolic Berezy KartusIkiej, doc. dr. hab. B. Lilliette. TALACZYNSKA Danuta, Wesele na wsi kujawskiej na przelomie XIX i XX \,,'(~:;u, Społeczne aspekty obrzędu, prof. dr Z. Jasiewicz. 1985 ADAMCZYK Elżbieta, Pod lasie - obszar etnograficzny specyficzny c:'-y pl'lei;ciowy w świetle literatury przedmiotu, doc. dr hab. Z. Staszcz ak. DANAK Jolanta, Zwyczaje kolędnicze we wschodniej części regionu rzesZO\·:óc.;:lCgo nad Dolnym Wisłokiem, doc. dr hab. B. Linette. JASKULSKI Janusz, Wytwórczość Indian Panare. doc. dr hab. A. POscl":'-Zieliński. �KRONIKA 317 KAIRSKI Mariusz,E'kologiczne aspekty :kultury Indian Pana re (AmaJZonia Wenezuelska) w świetle założeń ekologii kulturowej, doc. dr ha'b. A Pose.rn-ZieLinSikd. KLIMKO Jan, Napoje i napitki - znaczenie powszednie, odświętne i obrzędowe (w warunkach pTZJemiesZJaII1!~a tradycji regionalnych na w,si), doc. dr hab. Z. StasZiczalk. MAJEWSKA Hanna, KuLtura wsi i chłopów w twórczości Stanisława Czernika, ,p.rof. dr J. Burs.zta. NAWROCKA Marlena, Wiedza relig.ijna w środowisku wiejskim na przykładz.ie pa.raiii LasZC'zyn'k/Rawicza, doc. d~ hab. B. Linette. PRYLOWSKA-NOWAK Elżbieta, Skutki kulturowe przemiany tradycyjnego pasterstwa tatrzal1skiego w migrację wahadłową, doc. dr hab. Z. Staszczak. RZEWOLSKA-WĄDOLOWSKA Jolanta, Współczesna obrzędowość weselna w Rawicki'em, doc. dr hab. B. Linette. SCHMIDT Magdalena, Wpływ opinii społecznej na styl życia mieszkańców Kożmina Wie1kopolsbego, prof. dr J. Bursz.ta. SZAHOWSKA Bernadetta, Tradycyjna obI1zęd:owość narodziinowa we współczewych prakitykach m'ieslzkańców wsi podraw:iokłch, doc. dr halb. B. Linette. TI~CJANOWSKA Alicja, Rodowód etniczny wybranych elementów tra·dycyjnej lwltury ludowej Rumunii, doc. dr hab. Z. Staszczak. WITEK Maria, WITEK Waldemar, Tradycja regionailla w życiu mieszkańców Zdrojów, dzielnicy Szczecina, prof. dr J. Burszta. WOŁODŹKO Marek, Rola światopoglądu w działaniach ekonomicznych, doc. dr hab. A. Pałublicka. 1986 BARTKOWIAK Lidia, Polskie i Slzwedzkie pożywienie ludowe. Próba analizy porównawo:rej, prof. dr Z. Jasiewicz. BIALOWIEC Ewa, Tradycje pierwotnych potraw w Europie (polewki bryje), doc. dr hab. Z. Staszozak DACBNKO Iwona, Prace etnowaticZJne Stefana Szolc-Rogo,zińskiego. Ich znaczerJiiedła nauki i życia społeczJno-kulturowego, prof. dr Z. J:asiewicz. GĄGALA Marzena, Religijność ludowa na Warmii na przykładzie Sanktuarium Maryjnego w Gietrzwałdzie, prof. dr J. Burszta. GRZEGORCZYK Iwona, Obserwacje i badania Polaków nad szamanizmem w XIX i na .początku XX w. Bróba oceny w świetle nauki współczesnej, prof. dr Z. Jasiewicz. KUŻNIEWSKA Ewa, Działalność ludoznawcza Heleny Wiesławy Cichowicz, doc. dr hab. B. IJinetlte. MICHALCZAK Jolanta, Ośrodek badań naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie. Działalnośt~ w dziedzinie etnografii, prof. dr J. Burszta. P AWLAK Jola.nt<l, Ludowe zespoły śpiewacze Ziemi Chełmskiiej ja.ko przJ kład amato.rskie~o ruchu folklorystycznego, doc. dr hab. B. Linet.be, . PAWLAK Robert, Koń w polskiej kulturze chłopskiej, prof. dr J. Burszta. PELCZYŃSKI Grzegorz, Karaimi polscy. Studium etniczne, prof. dr J. - Burszta. PŁOTKOWI AK Jolanrta, Obrzędowość rodzin po1skich w Po1o.nezikoy, prof. dr Z. Jasiew:icz. SKOWROŃSKA Grażyna, Koń w polskiej kultJurze eliJtarnej, prof. dr J. Burszta .. STRAZYŃSKA Lidia, Tradycyjny taniec ludowy i je~o scenicZI11a prezentacja, prof. dr J. BUI1Szta. �318 KRONIKA TIETZ Katarzyna, Kapliczki, krzyże i figury przydrożne na tere-nlie miast,'. Po'zonania, doc. dr hab. B. Linette. WACLA WSKA Katarzyna, Tradycyjne meble ludowe l'egionu Lyso;jór, c;c1c. dr hab. B. Linette. WOJCIECHOWSKA Mariola, Współcze:.ne leczn.ictwo ludowe na wsi leszcz:'ibkiej, doc. dr hab. B. Linette. 1987 ALEKSANDRZAK Renata, Zmiany wnętrz mieszkalnych we ws.i podmieh;';:ic~. na przykładzie Das1zewic, prof. dr Z. JasiJewicz. BAJDAN Grażyna, WrZory kulturowe :wchow.ań mlodzieży a starszego poi':.;)!enia mieszkańców wsi okolic Sz.czecina, prof. dr J. Burszta. CZYZEWSKA Jolanta, Współczesne zwyczaje i obrzędy doroczne na pnyidadzie praw·oslawnych świąt okresu ZJimowego, doc. dr hab. A. Szyfer. GOŁĄB Katarzyna, Wpływ wzorców obcych na wytwórczość ludową. prof. dr J. BursIZta. HARASIMOWICZ Danuta, Problem asymilacji kultul'llwej w rodzinach p"jsi;o-angielskich na przykładzie okręgu Norwich, doc. dl' hab. B. Linette. JANKOWIAK Barbara, Oznakowanie statusu spoleoZ!nego kobiety w wybrZlnych zwyczajach ludów euro.pej~kich, doc. dr hab. Z. Stas-zczak. KACZMAREK Beata, Proces a-clap,tacji kultul'Owej ludności greckiej w P')1:;ce. Na przykładzie rodzin zamieslZkujących we Wrocławiu. doc. dr hab. ,\, Szyfer .. KUBIATOWICZ Emilia, Obrzędowość pogrzebowa Tatarów z Bia!ostockiego d"wniej i współcześnie, prof. dl' Z. Jasiewicz. NAZA'RUK Alina, Współozesne zwyczaje j obrzędy weselne na Pod!asiu \\' rodzinach wY'znania prawosławnego (w wybranej wsi Milejczyce), doc. dr hab. A. Szyfer. PSARSKA Teresa Katarzyna, Współczesna religijność ludowa na przyklildl.ie wsi okolic Krobi (Biskupilmy), prof. dr J. BursZlta. PUPEK Ewa. Bułgarzy - ogrodnicy w Poznaniu. Procesy adaptacji w nowych warunkach przyrodniczych i społeczno-kulturowych, prof. dr Z. JasiewicI.. SAWICKA Anna, Toponomastyka Puszczy Noteckiej \V świadomości miesl.kańcl)\'" (rejon osadnictwa tzw. Mazurów Wieleńskich), prof. dr .}. Burszta. SOM·MERTAG Mar.ia, W.spółżycie sąsiedzkie a system wa.r!ości mieszkańcó\\" wsi Sypniewo, prof. dr J. BursZ/ta. WITKOWSKA Iwona, Elementy kultury bułgarskiej we współczesnym życiu rodzin bułgars'ko-pols,kich w Poznaniu, prof. dr Z. Jasiewicz. ŻUKOWSKA-PLISZKA Ewa, Rodzina w procesach adaptacji i jntegracji spoleczno-kulltur·owej emigr,antów. Na pI1zykładzie rod2Jin polskich w Australii, prof. ,dr Z Jasiewioz. Uniw€'l1syte.t WarSlZawskii - Warszawa 11983 ALEKSA Anastazja, Zmiany obrzędowości w Polsce, doc. dr hab. M. Pokiropek. weselnej u Litwinów mieszkających �319 KRONIKA BARTNICKA Małgorzata, Percepcja przestrzeni szawy, prof. dr Z. Sokolewicz. CZARNOTA Robert, Cybernetyczny lewlicz. KRASUSKA Joanna, __ próba obraz Współczesne wyjaśnienia hab. M. Pokropek. KRASU SKI Wojciech, ich Krzyże dr. hab. M. Pokropek. MARCHLEWSKI Wojoiech, grupy wnętrza wyglądu i miejskiej domów Osadnictwo jako Bułgaria) na tle jego M. Pokropek. HAl' AJCZYK Ewa, turze ludowej, TOKARSKA Czarownice prof. Drinowo i clzarownicy i sfery Starogrodz'e doc. analizy (okręg dziiałania dr doc. eko-etnoTyrgowisLte, bałkańskim, ich Soko- doc. dr. hab. w polsikiej kul- dr W. Dynowski. Joanna, propozycja wi Z. przestrzeni, próba w budownictWiie War- i mody, podziału - dr w tradycji "Olęderskie" pierwowzorów prof. mieszkalnych znaki logiClZnej, doc. dr hab. M. Pokropek. MATEEW KrassimiI', Tradycyjne budownictwo przykładzie obl'lzędowej, oddziaływaniem kapliczki na Nauk!i Don interpretacji, prof. Juana w świetle tybetańskiego buddyzmu - dr Z. Sokolewicz. 1984 DUŻYNSKA Magdalena, kładZJie kilku wsi Mrt hab. A. Zadrożyńska. DZIEWANOWSKA I'zabella, cji i analizy, JANCZEWSKI prof. KUZNIECOW Tradycyjne Kategorie prof Janusz, łej. prof. wspólnoty i chłopskich gry i jego z okolic znaczen,ie Białej i zabawy dziec:ięce, ubioru Tradycyjne ° Małgorzata, MARCZAK Bogumiła, ści etnicznej ludowego rzemiosło symbolice i wiejskie jego klasyfika- przemiany na w kurpiowskiej warszawskich gospodarza Tradycja imigrantów grobów w kulturze ludowa polskich i w wa. MICHALSKA-CIARKA Magdalena, prof. dr Z. Sokolew,icz. terenie Puszczy wielkanocnych, ludowej, nai'odowa Paranie, prof. "Warszawsk!i prof. w RADZIMIRSKA-Pl\KOWSKA przyczynek do Sławomir, SZCZEPKOWSKI dwóch nad Cmentarz Jerzy, wojska SZCZĘSNA-DURYS Anna, badań a pamięć, Struktura i marynarki Anna, wsi w dr. knzyż" Bia- prof. tożsamo- dr Pojnaro- kw,iatów końmi strój hab. 1981 - 19'133, na przykła- narodowy A - Zadrożyńska. dr Z. Sokolewicz. handlowej, inicjacyjnych prof. lokalna krośnieńskim), Współczesne Magdalena, O)Jrzędy dr Z. Sokolewioz. jako doc. doc. W. Dynowski. A Kutrzebaz krakowski narodową, obrzędów SpoŁeczność woj. SZOT-RADZISZEWSKA Elżbieta, prof. dr Z. Sokolewicz. ZMYSŁOWSKA świata, prof. Strój mitologią dr kształtowaniu PIETRZAK DarIusz, Koń w gospodarce chłops:kiej, oraz handel dZJie woj. krośnieńskiego, prof. dr A. Kulrzeba-Pojnarowa. kładzie dr dr A. KlUtrzeba-Pojnarowa. dr hab. A. Zadrożyńska. MARCINIAK Ewa, Pozycja więźniów, próba przy- doc. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. :VIAJEWSKA SIKORA (na Podlask:iej), dr Z. Sokolewioz. Marek, PusZClzy Białej, o pochodzeniu szlacheckich narodzin na przykładZlie grup dr Z. Sokolewj.cz. i obcy, prof. trwande dr przemiany i A. i :zmiana (na przy- Kutrzeba-Pojnarowa. w dzieaińs,twa społeczności w ludowej Rom, wizji �KRONIKA 320 1985 CETtERA Jerzy, Ceramiczna plastyka figUJl1alna w Chałupkach, doc. dr hab. M. Poikropek. KOKOTKIEWICZ Piotr, Wieś Nowosolna koło Łodzi kolonia Herrenhutów, dvc. dr hab. M. Pokropek. POPAKUL Izabela, Nowe [osadnictwo rybackie na przykładzie wsi Trzebierz, doc. dr hab. A. Zadrożyńska. SZNAJDERMAiN Momika, Mityczny wizerunek zarazy, doc. dT hab. A. Zadrożyńska. WILK-SALETOWSKA Ewa, Pożywienie wigilijne w tradycyjnej kulturze, prof. dr A. Ku!tTzeba-Pojnarowa. 1986 ANDRZEJKOWSKI Jan, Społeczne podstawy wesela drobnoszlacheckiego, prof. dr Z. Sok'OlewiClZ. AiRJvlATYS Joanna, ,Tr-adycyjne budoWiniDtwo Puszczy KampinoSikicj proces powstawania budynku mieszkalnego, doc. dr hab. M. Pokropek. BIELOWSKA Ewa, Niektóre kategorie interpretacyjne pożywienia w polskiej kulturze ludowej XIX i XX w. ([Zle szczególnym uwzględnieniem Kwaśne przaśne), prof. dr Z. Sokolewicz. BOGUSZEWSKA Beata, Wychowanie dZlieoka wiej'skiego, tradycja i zmiany na przykladziie wsi ,regionu kmśnieńskiego, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. DEM SKA Anna, M·istrzowie ceremonii w obrzędach narodzin i śmierci, prof. dr Z. SoikolewicZl. DEMSKI Dagnosł'aw, Zycie ascety jako alternatywna droga ludzkiej egzys·tencji, prof. d~ Z. SoJwle Wiioz. ENGELKIiN"G Anna, Wiara w magioZlllą moc słowa w .polskiej ku:1tur.ze ludowej na przykładz:ie rytuału błogosŁawieństwa, doc. dr hab. A. Za·drożyńska. GRADZIŃSKI ZygmuIlIt, Młynarstwo powiatu chelmskiego (geneza, rozwój, za.rllik), doc. ill hab. M. Pokmpek. w XIX i XX wieku JANIK Doro,ta, SymboHk'a obrzędów przejśeia, wyzwoliny w gruJpach zawodowych rzemieślników oraz u fJisaków ,i kosiarzy, prof.dr Z. Sokolewicz. NOŁODZIEJSKI Marek, Wizje !końca świata jako element ,kulturowego, doc. dr hab. A. Zadrożyńska. LASKOW6KA-OTWiI.NOWSKA Justyna, Symbolika dożynek. syfik'acj.i, doc. ill hab. A. Zadrożyllska. MAŁ YSZKO Stanisław, Ośrodek garncarSiki 'stockie, doc. dr hab. 'M. Pokropek. w Czannej systemu próba społeozno- opisu Wsi Kościelnej i kla- woj. biało- MIRONIUK Alicja, Twór01Jość rreŹJbiaif:ska Jana Markowskiego na tle dawnych ~ w.spółczeSillych zjawisik rzeźbiar.sJdch Oiechanowca i okoHe, doc. dr hab. M. Pokropek. PACZYŃSKA Małgorzata, Diabeł Boruta cznej mieszkańców Ziemi Łęczyckiej, P ARTYKA Joanna, Szlachecka "Silva czmych, prof dr Z. Sokołewicz. :PITUCHA Beata, Sposoby prof .. dr Z. Sokolewicz. i formy w wyobrażeniach i twórczości prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. Rerum" jako podróżow.ania źródło do badań w olmlicach Sołca artystyetnograii- nad Wisłą, �321 'KRONIKA POTKAŃSKI Tomasz, Społeczność Sondżo w procesie przemian, prof. dr Z. Sokolewic,z. RAWSKI Edward, Śmierć w świadomości potocznej, prof. dr Z. Soko,lewicz. wsi Chałupki, prof. dr SZCZESNIAK-GOSPODARCZYK JOaJnna, MonograLia Z. Sok,olewicz. SZPAKOWSKA Jadwiga, Strój okolic Krosna a poczucie odrębności grupowej, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. TARGOSZ-KRYSIK Bożena, Garncarstwo u ludu Nuba Moko z południowego Kordofanu w Sudanie, prof. dr Z. Sokolewicz. ZŁOCKA Magdalena, Świątynny rytuał hinduistyczny, doc. dr hab. A. Zadrożyńska. 1i987 BACZYNSKI Andrzej, Portret rzeźbialfZa ludowego FranC'iszka Sadownika z ŁomaJz, doc. dr hab. M. Pokropek. BAKALARSKA Laura, Wybraine elementy folkloru młodzieży szkolnej lat osiemdziesiątych, prof. dr Z. Sokolewiaz. BOJANOWSKA Beata, Przemiany formy ,i funkcji ołtarzyka domowego i innych pr'zedmiotów kultu religijlnego na tle zmian wnętl1za domu wiejskiego na terenie Puszczy Kampinoskiej, doc. dr hab. M. Pokropek. BUł"AT Jakub, Przestrzeń sakralna domu wiJej,skiego, prof. dr Z. Siokolewicz. IŁENDO Barbara, Wesele w Puszczy Kampino~kiej, doc. dr hab. M. Pokropek. KNl'TTEL Jagna, Koncepcja harmonistów jako cJ.·zykład rea1izacji mitu natury, doc. dr hab. A. Zadrożyńs'ka. KUBIAK Anna, A~nihotra, prof. dr Z. Sokolew.icz. KUŚNIERZ Jolanta, Mehendi - sztuka, zwyczaj, rytuał, doc. dr hab. A. Zadrożyńska. MALEWSKA Anna, Historia w swiadomości miesz.kańców Narola, doc. dr hab. A. Zadrożyńska. ORŁOWSKA Barbara, lOostawy wobec śmierci filozofia świa,ta ludzkJiego na podstawie wypowiedzi ludności wiejskiej z Roztocza, doc. dr hab. A. Zadrożyńska. PIENIĄŻEK Witold, Próba opisania wyobrażeń eschatologicznych w kulturze współczesnej, doc. dr hab. A. Zadrożyńska. RESZKA Hanna, Zagroda chłopska z terenu Puszczy Kampinoskiej, doc. dr hab. M. Pokropek. STARZEWSKA Katarzyna, Transpont i komunikacja na terenie Puszozy KampinoskJiej, doc. dr hab. M. Pokropek. SZAŁ YGIN Jerzy, Budowa. trwanie i destrukcja budynku mieszkalnego na terenrie Puszczy Kampinos'kiej, doc. dr hab. M. P,okropek. SZCZUKA Nela, Krzyże i kaplicZlki przydrożne a obraz życia wsi prawosławnej na przykładzie parafii Nowoberezowo na przełomie XIX i XX w., doc. dr hab. M. Pokropek. URBAN'OWICZ Irena, Przenosiny w weselu podlaSIkim i kurpiowskim, prof. dr A. Kutnzeba-Pojnarowa. ZAMOSCIŃSKI kolewicz. 21 Lud, t. LXXII Krzysztof, Ludowe lekarki w okolicach Biłgoraja, prof. dr Z. So- �322 KRONIKA Uniwersytet Wrocławski im. Bolesł,awa Bieruta - Wrocław 1983 BIELAK Maria, Geneza sochy w północno-wschodniej Europie, dr Z. Kłodnicki. CZERNIAWSKA 1l1ena, Małżeństwa miesrone pols>ko-niemieckrie na pograniczu, w Tejonie Łęknica-Bad Muskau, zawarte w latach 1970- 1980, doc. tir hab. E. PietTaszek. DUMIN HeilTyk, Dwór a społeczność chłopska. Wpływ właścicieli latyfundium narolskiego na ludność Narola i sąsiednich wsi od 1867 do 1939 r., doc. dr hab. E. Pietraszek. HORDZIEJEWICZ Roman, Zwyczaje zwriązane z wyJbol1em miejsca pod budowę oraz z budową domu Ina wsi polskiej od polowy XIX wieku do czasów obecnych, dr Z. Klodnieki. KA WCZYNSKI Andr,zej, Weselne p.ieozywo obr.zędowe w Polsce południovm-w~chodniej jako p.I1zejaw ludowej otwórcz.ości pl<lstycznej, doc. dr hab. B. Bazielich. MkRCZYK Iwona, Obrzędy rodzinne wśród kopieniaczy AfTyk:i Zachodniej, dr A. P,aluch. MŁ YNkRZ Barbara, Ośrodek garncarskii w Urzędowie, doc. dr hab. E. Pietraszek. NIZIŃSKA Elżbie.ta, Ludzie wędrowni ·iich zajęcia w polsk.iej k,uHur.ze ludowej, doc. dr hab. tE. P'ietraszek. P ASZKIEWICZ Irena, Wiplyw spolecznego iZrozmcowama na kSiztałtowanle się współozesnej twórczości ludowej okolic Oławy, doc. dr hab. B. Bazielich. PIWOWARCZYK Dani'usz, Ob11zędownść św.iąt maryjnych ze szczególnym uwzględn.ieniem funkcj.i.akcesoriówroślinnych. Studium porównawcze: Podlasianie Lasowiacy, dr A. Paluch. SOBOLE WSK A Aneta, Rola sta~osty w obrzędach weselnych regionu rzeszowskiego (na przy,kładzie wsi Wysoka Głogows'ka), dr H. Wesołow9ka. SZYMCZYK Jolanta, Znaczenie fitoterapiJi w leczeniu chorób kobiecych ',,; Lc:sowia,ków, dr A. Paluch. WIATR Aleksandra, Rodzaje i funkcja chust w tradycyjnej kobiecej odzieży ludowej w Po1s·ce, doc dr hab. B. Bazi<eili·ch. 1984 BALA WAJ DER Jolanta, Czas wolny zabrzańskich górników, doc. dr hab. E. Pietraszek. DOLIŃSKA Magdalena, Współozesna sz,tuka plemienia Aranda z Australii Srodkowcj, dr A. Paluch. DROBINA Maniola, Tlfadycyjne leczniclwiO wsi polskiej w zakresie wybranych choTób lZalkaŻTIych,dr A. Paluch. HOFFNER-SUCHECKA PauLina, P,taki w tradycyj.nym światopoglądzie ludowym ze szczególnym uwzględnieniem ich roli wieszczej, dr H. Wesołowska. KIJAK Janus.z, Nowe zwyc.zaje oj obrzędy rodzi-nne we wsi Ołbrachcice Wielkie w gm~llIie Ząbkowice Sląskiie, doc. dr hab. E. PietTaslZlek. KJOBYŁECKA Anna, 'RośLina w raklu obrzędowym na terenie Gór SwiGtokrzyskich, dr A. Paluch. KOCZWARA Barbara, Tradycyjne c.iesielstwo w.iejskie w gminie Limanowa w woj. nowosądeckim, dr H. We s'ołowska. KROLCZYK Józefa, Magiczne posługiwanie się rośliną w lecznictwie wsi polskiej w XIX i XX wieku, dr A. Paluch. �!KRONIKA 323 SKRZEK Paweł, Teatr,alność tradycyjnych 'zwyczajów Bożonarodzeniowych, doc. dr hab. B. Baizielich. SOW,IŃSKI Stanislaw, Wierzen~a do,tyczące duszy ludzkiej mieszkańców wsi Zagorzany w gmilIlueSo~ec-Zdrój, doc. dr hab. E. p'iEl'traSlzek. SZCZEPANIAK Graż)'lna, Układy funkcjonalno~przestrzel1Jne wiejskiego gospodars,twa domowego, na przykładzie w:'li podkieleckiej Sw,iatełek, doc. dr hab. E. Pietraslzek. 1985 BOHDANOWICZ Jacek, Rózga weselna, formy i funkcja oraz zwyczaje i obrzędy z nią związane, doc. dr hab. B. Baz,ielich. KOBA Małgorzata, 'MałżeńS'twa hClterogamiazne zawarte w latach 19'45- 1947 w byłym powiecie średzkiim jako czynnik zaaw,anS'owania procesów adaptacji i inilegracji, doc. dr hab. E. PietraS'zek. KUSMIDROWICZ Beata, Obraz Żyda w świadomości współCiZesnych miesizkailców wsi, na przykładzie Rozdziela ,i Żegociny, doc. dr hab. E. Pietraszek. NAZAREWICZ Barbara, Kożuch ludowy w Polsce, doc. dr hab. B. Bazielich. NIKOŃCZUK Krystyna, Obraz Żyda w folklol1ze polskim, doc. dr hab. E. 1'ietraszek OSENKOWSK1 Ireneusz, Rybołówstwo nad Biebrzą, środkową i górną Narwią, doc dr hab. B. Bazielich. TARGOSZ Iwona, Obrzędowość doroczna na Sląsku Opolskim na przykŁadzie wsi Dobra w gminie Strzeleczki w latach \1945- 1985, dr H. Wesołowska. WOŁOCHOWSKA Marzena, Pra<ktyki magiczne i wróżebne w polskiej obrzędowości dorocznej Ize szczególnym uwzględnieniem Dolnego Sląska, dr H. Wesołowska. 1986 BEM Marek, Miejsce i rola 'zespołów folklorystycznych w kulturze wspó!ezesnej wS'i dolnośląs'kiej, dr H. Wesołowska. BUCHALIK Lucjan, Historia i stan badań kultury Dogonów, dr hab. A. Paluch. DUDA Agnieszka, Przemiany obrzędowości wese}nej Łemków na przykładz.ie wsi Bielanka koło Gerlic, doc. dr hab. E. Pietraszek. JACKOWSKA Dorota. Tkaniny u Dogonów, dr hab. A. Paluch. KOCZOR Ilona, Zwyczaje zawodowe górn~ków Hyl:mickiego Okręgu Węglowego, doc. dr hab. B. Bazie1ich. KOPREK Bogdan, Dusiza ludzka w tradycyjnym światopoglądzie ludowym w Polsce, dr H. Wesołowska. ŁUKASIEWICZ Barbara, Zdobnictwo murowanego budownictwa południowej Opolszczyzny (od drugiej połowy XVIII wieku do początków XX wieku), doc. dr hab. B. Balziel,ich. NIEBUDEK Jolanta, Elrementy zabawowe w tradycyjnej obr,zędowości dorocznej w Polsce, dr H. Wesołowska. PODBIOŁ Renata, Autorytety świata muzułmańskiego, dr hab. A. Paluch. 1'ODLEWSKA-BEM , "Krasnostaws'kie ChIńielaki" jako współczesne widowisko folklorystyczne, dr H. Wesołowska. ROGOWSKA Barbara, Sta,n kuLtury poHtycznej społeczności wiejskiej !Ze wsi Kloda (gmina Rydzyna}. doc. dr hab. E. Pietraszek. SOLECKA Halina, Współozesna sztUika ludowa rejonu pulaws,kiego, doc. dr hab. B. Bazielich. 21· �324 KRONIKA SZMURŁO Beata, Formy i znaczenie daru w obnzędowośei pogrzebowej w Polsce, dr H. We.s'ołowsk~. WOJ'DOWICZ Teresa, Miejsce mlodz1eży w życiu społecznym i kulturalnym wsi w latach pięćdz.i.oesiątych i osiemdzies.iątych XX w. Wi,eś Grabice k/GubiJna, doc. dr hab. E. Pietraszek. 1987 BEDNARCZYK Artur, Mieszkalne i gospodarcze budowniotwo drewniane w gminie Kuryłówka, w woj. rzeszowskiim, od polowy XIX w. do 1944 roku, doc. dr hab. A. Paluch. GAŁĄZKA Krzysztof, Ogień i woda w tr'adycyjnych pol~kich obr.zędach i zwyozajach rodzinnych li dorocznych, doc. dr hab. A. Paluch. GOLLA Hanna, Obrzędowość rodzinna na Archipelagu Bismarcka, doc. dr hab. A. Paluch. J ASNOWSKA Dorota, Zwyczaje związane ze śmiercią i pogrzebem z uwzględnieniem rolli roślin, doc. dr hab. A. Paluch. ŁASEK Ewa, Formy i zdobniotwo uli na podstawie ,zbiorów ze skansenu mi'eSlzazącego się przy InSJtj"tucie Weterynar,i,i w Swarzędzu, doc. dr hab. A. Paluch. NOCEŃ Andnzej, Sytuacja ludzi starych we wsi Bażany woj. opolskie, doc. dr hab. E. Pietraszek. RYBKA Waldemar, Zaklinanie deszczu w Afryce południowo-wschodniej, doc. dr hab. A. Paluch. SOJKA Jan, Propozycje zastosowania metod statystycznych do badań tradycyjnej kultury ma,ter-ialnej, dr Z. Kłodnicki. 1Vlaria Niewiadomska ETNOGRAFICZNE WYSTAWY CZASOWE WOJEWGDZTWO ZORGANIZOWANE STOLECZNE W 1986 ROKU WARSZA WSKIE MUZEA Warszawa, Muzeum Azji i Pacyfiku "Drzeworyty :z Katmandu" Scenariusz: A. Latusek, B. Manandhar, oprawa plastycZlna: E. Kossakowska, 50 eksponatów. Ekspozycja: 6 - 30. Ol. w Galerii Klubu M.P.iK. "Ściana Wschodnia" w Warszawie; Ekspozycja: 20.02. - 12.03. w Nowohuckim Centrum Kultury; Ekspozycja ZEL03.- 15.04. w Miejskim Domu Kultury w Swinoujściu; Ekspozycja: 29.04.-11.05. w Muzeum Okręgowym w Ciechanowie; Ekspozycja: 16.05 - 4.06. w Domu Kultury "Zachęta" w Białymstoku; Ekspozycja: 5.09. - Z8.09. w BWA "Salon SZJtuki W~pólczesnej" w Bydgoszczy; E1kspozycja: 3 - 15.10. w BWA w Toruniu. "Bogowie ludu ,Iondii" Scenariusz: konsultacja: B. Buczek-Plachtowa, opmwa plastycZlna: A. ChruścillSlka-Łukasik, K. By,r~ki, J. Kus'io, M. Smyczek, ok. 150 eksponatów. Ekspozycja: �325 IKRONIKA w Galerii "Nusantara"; Ekspozycja: 4.06. - 3.11. w Muzeum Archeolow Gdańsku. Współorganizator: Muzeum Archeologiczne w Gdańsku. 24.01. - 10.04. gicznym "Miedź w kulturach Scenarius.z: Azji" NI. Majka, oprawa plastY·ClZna: M. Kilian, 220 eksponatów. Ekspozycja: l\1u'zeum Miedzi w Legnicy. Katalog. Współorg.an.izator: Muzeum Miedzi w Legnicy. 23.01. - 29.03. IV .,Grafika lamajska z Nepalu" Scena·riusz i oprawa plastyczna: A. Lalusek, 70 eksponalów. Ekspozycja: 10.02._ 29.03. w Muzeum Regionalnym w Chojl!JJowie. Katalog. Współorganizator: Muzeum Regionalne w Chojnowie; Ekspozycja: 14.04 - 30.04. w BW A w Częstochowie, 82 eksponaty. "Afgailska sztuka i rękodzieło" Scenariusz i oprawa plastyczna: Z. Ananicz, ok. 150 eksponatów. Ekspozycja: 18.a4.w Muzeum Narodowym Z,iemi Przemyskiej w Przemyślu. Współorganizator: Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej. - 30.08. ,.Vanuatu Scenariusz: J. Szelegejd, eksponatów. Ekspozycja: oprawa s7Jtuka i etnografia" plastyczna: R. Szozepańskd, w Galerii "Nusantara". 10.06. - <10.08. "Gamelan Scenarius.z i opr-awa plastyczna: w Galerii "Nusantara". w 'f,'ars:zawie. - 25.10. - ,J. Szelegejd, Katalog. ok. 80 magiczll1Y dźwięk Indonezji" A. Latusek, ak. 90 eksponatów. Ekspozycja: 19.08.Współorganizator: Ambasada RepubUki lndone1zji "Nepal. Kraj i ludzie" wystawa fotograficzna Miłosława Pietruszki Scenariu51z: M. Pietruszka, 88 fotogramów. Ekspozycja: 5.10. - 30.10. kim Centrum ~ultury w Białymstoku . .,Stroje mniej>szości narodowych Chińskiej Republiki w Akademic- Ludowej" Scenariusz: A. Latusek, 1. Łabędzka, oprawa plastyczna: J. Golowska, H. Styk, ok. 90 eksponatów. Ekspozycja: 4.11.86 - 15.01.87 w Galerii "Nusantara". Katalog. Współorgrun:iza.tor: Ambasada Chińskiej Republiki Ludowej w Warszawie. Warszawa, Państwowe Muzeum Etnograficzne "Kultura ludowa ZJiemi Cieszyńskiej" Scenariu!>z: E. Osińska-PiS'korz, M. Demhiniak, oprawa plastyczna: T. Zaręba, eksponatów. Ekspozycja 27.01. - 30.03. Katalog. Współorganizatorzy: M.K.i S. Departament Bibliotek, Domów Kultury i Dz:i;ała.1ności Społeczno-Kulturalnej, Macierz Ziemi Cieszyńskliej, Towarzy:>two Miłośników Regionu, Muzeum w Cieszynie 315 Laureaci "Jołanta PętkSiowa, Adam Wydra Nagrody Anty,gtyczmej Młodych im. S. Wyspiańs1dego" Scenariusz: J. Migdał, oprawa plastyczna: R. Romanowska, 129 eksponatów. zycja 4.04. - 1.06. Współorganizator: Muzeum Regionalne w Łukowie. Ekspo- �KRONIKA 326 "Co kraj to obyczaj" pokonkursowa wY'mawa .rysunków Scena:riuSlz: M. Bero, 130 prac. Ekspozycja: Muzeum Kary tkatury. "Tradycja i współczesność 6.06. - 20.07. Katalog. Współorgan~ator: polskiego ruchu ludowego w sztuce ludowej" Scen-arjuslz: J. Migdał, oprawa plastyc1zna: H. Gałązka, ok. 200 eksponal1:ów. Ekspozycja: 19.06. - 31.08. Folder. WspóŁorganizatorzy: Centralny Zw.iązek Spółdtielni RękodZ<ieła Ludowego i Arty,9tycznego "Cepelia", Stowarzyszen:ie Twórców Ludowych. "Lima - wieś Slzwedzka w fotografLi" Scenariusz: M. Parnowska, ok. 100 fotografii. Współorganizatorzy MK~S, Insty,tut Szwedzki. Ekspozycja: 14.10. - 30.11. Folder. "Kula" . Scenariusz i oprawa plas.tyczna: J. Moreno, ok. 100 eksponatów. ~0.11.86 - 30.03.87·. Foler. Współorg.anizator: Muzeum Azji i Pacyfiku. "Laureaci Nagrody im. Oskara Bkspozycja: Kolberg,a" Scenariusz: M. Orlewicz; oprawa plas!tyczna: K. Michalik, ok. 130 eksponatów. EkspolZycja: 17.12.86 - 20.02.87. Współo-rgaillzatorzy: MKiS, "Cepelia", Zarząd GłóWlI1Y RS\V: "Prasa-Książka-Ruch", M,aJzowiecik.j,e Towanzystwo Kulitury. WOJEWODZTWO BIALSKOPODLASKIE MUZEA Biała Podlaska. Muzeum Okręgowe "Malarstwo i rzeźba Zygmunta ScenaJ"jusz i oprawa plastyczna: - 30.06. ·W Muzeum w Łosioach. Walenciuka" A MiI1Oniuk, 54 eksponaty. "SZJtuka ludowa południowego Ekspozycja: 24..04.- Podlas'ia '86" wystawa pokonkursowa Scenariusz: A. Mirontuk, A. Radzikowska, oprawa plastyczna: K. W,i,tkowska, 327 eks.pona,tów. Ekspozycja: 15.05. - 29.06. A. Grajewska, "Zabiegi o czystość" Scenariusz: A. Miron.iuk, oprawa pl<łstyczna: zycj.a: 28.08. - 2.11. w Muzeum w Łosicach. "Podlaska tkanina K. Witkowska, 64 eksponaty. Eks.po- ludowa" Scenariusz .i ·oprawa· plastyczna: A. MirCllI1iuk, 45 eks·ponatów. Ekspozycja: 11.07.w Muzeum Stanisława Staszica w Hrubieszowie; Ekspozycja: 22 paździe,rmk w Wiejskim Domu Kultury w Sitniku, 22 eksponaty, - 27.09. �327 IKRONIKA "Miary ~ wagi" Sce.nariuSiZ: A. MirOllliuk, oprawa plastyczna: K. W,itkowska, ponaty. Ekspozycja: 13.11.B6 - 5.0LB7 w MUJzeum w LoSlioach. WOJEWODZTWO INSTYTUCJE A. Gajewska, n eks- BIAŁOSTOCKIE NIEMUZEALNE Białystok, Wojewódzki Dom KulJtury "Wojewódzki przegląd pisanki ludowej wystawa pokonk!ursowa 'B6" Scenariusz i oprawa plastyczna: A. Orzechowicz, K. Kunicka, M. Konopko, konsultacja: Muzeum Okręgowe w BiałymSJtoku - Z. Cilesiels'kii, 770 ekspOlilll.tów. Ekspozycja 30.03. - 30.04. WOJEWOOZTWO BIELSKIE !VIUZEA Bielsum-Biala, Muzeum Okręgowre "Teatr obrzędowy w Beskidach li jego inspiracje" Scenariusz i oprawa plastyczna: K. Pieronkiewicz, konsultacje: B. Turno, 98 eksponatów. Ekspozycja: 12.05 - 4.06. Wspó~orgaJIllilz,artor:Państwowy Teatr Lalek "Banialuka" "Bielsko-Bi,ała w malar.stwie twórców nieprofesjonal:nych" ScenariuSiZ ,i opr,awa plastyozna: K. Pieronikiewicz, konsuHacja: B. Turno, 46 eksponatów. Ekspozycja: 12.06. - 30.06. w Klubie Garnizonowym w Bielsku Białej. "Współczesne Scenariusz: malarstwo K. Pieronkiewicz, na sZ1klei rzeźba ludowa Kar.palt Polskich" konsultacja: B. Turno, 168 eksponatów. Ekspozycja: 23.07. - 30.10. Cieszyn, MUZieum BeskJidzkie im. A. PoQ'żorskiego w WiśIe wystawa "Koroneczki" twórozości. dziecięcej inspirowanej twórczością Oprawa plastyom,a: J. Krop, 150 eksponatów. Ekspolzycja: ganizator: M~nisterstwo Oświaty ,i Wychowan'ia, Kuratorium nia w Bielsku Hi.ałej "Rzeźba ·i malarstwo WspółorOśwd.aty li Wychowa- 15.02. -1'5.03. L. KubaszYlka z KoIl!iaikowa" eksponatów. Ekspozycja: 20.09. - 1'5.12. Współorganizatorzy: nie, Oieszyńskie Oentrum Kultury Żywiec, Muzeum 206 ludową Muzeum w Cies'zy- �KRONIKA 328 "I pokonikursowa wystawa pIasty/ki obnzędowej województwa bielskiego" Scenariusz: L. Grajny, oprawa plastyczna: L. Grajny, R. Czader, W. Wilga, 83 eksponaty. EkspO'Zycja: 31.01. - 9.03. Współorganirotor: Żywiecki Ośrodek Kultury. "DaWQle ludowe malarstwo Scenariusz: L. Grajny, eksponaJty. Ekspozycja: oprawa na szkle Beskidów plastyczna: L. Grajny, Katalog. J. Ruśniaczek, A. San tera. 54 2'5.07. - 25.08. INSTYTUCJE NIEMUZEALNE Bielsko-Biała, Wojewódzki Dom Kultury "Sztuka ludowa województwa Scenaniusz: Z. M!icherdziński, oprawa EkspolZycja: 7 - 12.06. w Wojewódzkim Sucha Beskidzka, Zachodnich" Towarzystwo bielskiego" plas.tyozna: B. Wrona, ok. 150 eksponatów. Ośrodku Ku1tury w Ostrołęce. MiłoŚJ1,iikówZiemi Suskiej "Sucha w dawll1:ejfotografi.i" Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Harasimczy-k, -wrzesaeń w MOK w Suchej BeskidzJkiej. WOJEWÓDZTWO 138 fotografij. E,kspozycja: lipiec- BYDGOSKIE MUZEA Chojnice, Muzeum Hiswryc1Jno-EtnograJiiczme "Pokonkursowa wystawa współcze~;nej sztuki ludowej Kaszub" Scenariusz: L. Tybol'<ska, L. Bialkowska, oprawa plastyczna: K. LemańclZyk. konsultacja: L Wr,onkowska, 140 ekspona'tów. Ekspozycja: 21.05. - 8.12. Informator. Tuchola, Muzeum Borów Tucholskich "HaH kaszubski Scenariusz: M. Huryn, 25 eksponatów. rodziny Betynów" Ekspozycja: WOJEWÓDZTWO 18.07. - 20.09. CHEŁMSKIE MUZEA Krasnystaw, Muzeum Regionalne "Rzemiosło ScenariuSlZ: W. Fedorowicz, Ek.s<pozycja: 6.06. - 17.09. Scenariusz: W. Fedorowioz, pozycja: 19.08. - 3·1.12. ludowe - oprawa plecionkarstwo" plastyczna: E. Romańc'zuk, "Praca w rzeźbie Jiudowej" oprawa plastyczna: E. Romańczuk, 48 eskponatów. 32 eksponaty. Eks- �329' ,KRONIKA WOJEWODZTWO CIECHANOWSKIE MUZEA Mława, Muzeum Ziemi Zawknzeńskiej "KulturH ludowa Zawkrza" Scenariusz: 1. Borowy, oprawa plastycZilla: 1. Borowy, A. Parrasiuk, ok. il50 eksponatów. Ekspozycja: 2:3.05.- 31.12. Współorgarnlflator: Muzeum Okręgowe w Ciecha~ nowie. WOJEWODZTWO ELBLĄSKIE MUZEA KwidzyiJ, Muzeum Zamkowe w Malborku, Scenar;iusz: II. Sampławska, cja: 24.03.- 30.04. oprawa "Pisanka "Współczesna Scenariusz: H. Sampławs.ka, zycja: 20.05. - 20.09. Oddział w Kwidzynie regiOlI1aJlna" plastycZ'lla: S. OZJerny, 9'3 e.\{sponaty. Ekspozy- &:duka ludowa Pomor.za Gdańskiego" oprawa "Kaszubska plastyczna: S. Czerny, 2,20 eksponatów. Ekspo- ceramik'a ludowa XX w,ieku" Scenariusz: T. Przała, komisarz: H. Sampławska, ok. 200 eksponatów. Ekspozycja: 6.12. - 30.12. WOJEWODZTWO oprawa p1as,tyc,zna: S. Czerny,. GDAŃSKIE MUZEA Wdizydze, Kaszubski "Ochrona Scenariusz: - 15.09. Park Etnograficzny tradycyjnego T. Sadowski, budownictwa 20 plansz ludowego na Kaszubach z rysunkami i zdjęciami. i Kociewiu" Ekspozycja: 1.07.- ,,80 lat Muzeum we Wdzydzach" Scenariusz: A. Kwaśniewska, zycja: 29.07.- 30.09. 32 reprodukcje zdjęć,23 eksponaty, 12 plansz. Ekspo- "FOiklor ziemi kaszubskiej" Scenariusz: A. Kwaśni'ewska, 29 eksponatów. Szkół Zawodowych nr l w KośoicTlzynie INSTYTUCJE NIEMUZEALNE Gd-ańS'k, WojewódZJ!ci Ośrodek Kultury Ekspozycja: 8 - 12. - 15.12. w Zespole �:330 KRONIKA "Hafty kaszubskie hmy Konkel z Wejherowa" : Scenariusz: K. Szałaśna, oprawa plastyczna: A Szablewska, zycja: 5.02. - 7.03;.w Galerii SztukJi Ludowej WOK "Współczesna 36 eksponatów. Ekspo- sztuka ludowa KasZJub" . Scenariusz: K Srzałaśna, opI1awa plastyczna: Z Chylarecki, cja: 14.03.- 12.04. w DK w Gdańsku. Katalog. 233 ekspona,ty Ek.spo>zy- "Hafty kociewskie Mar.ii Wespy z Tczewa" 'Scenariusz i oprawa plastyczna. K. Szałaśna, 49 eksponatów. w Galerii Sztuiki Ludowej WDK. "Zabawki Ekspozycja: 2.05. - 27.05. ludowe" Scena.fiiusz: K. SJzałaśna, oprawa plastyczna: A. SZJablewska, 90 eksponatów. Ekspozycja: 30.05.-\1.07. w Galer~i SZJtuki Ludowej WOK Współorganizator: Reg,iOln-aIne Biuro Sprzedaży "Cepelia" w Gdyni. . "Członkowie Stowarzyszenia Twórców Ludowych O/Gdańsk prezentują" Scenariusz: K. Szałaś"il'a, oprawa plastycZJna: A. Szablewska, 90 eksponatów. Elkspozycja: 7.08.- 30.09. w Galerii Sztuki Ludowej WOK. Współorganizator: STL O/Gdańsk. "VII wystawa haftu kaszubskiego Klubu Siedmiu Kolorów" .Scenariuć>z: K. Szałaśna, oprawa plastycZJllia: Z. Chylarecki, 60 eksponatów. Ekspo'zycja: 3.12.86.- 27.01.87. w Galerii Srztuki Ludowej WOK. Współorg,anizator: Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie w Gdańsku. WOJEWOOZTWO GORZOWSKIE MUZEA ·GorzÓw Wilk.p., Muzeum Okręgowe "Wi elkopOl1s1kaXIX-wieczna 1 SC'enadusz - 1.05. oprawa plastyczna: M. Bauman, I1zeźba ludowa" 40 eksponatów. Eksporzycja: 8.02.- "Ubiór ludowy na Podhalu" 'Scenariusz: H. Błaszczyk-Żurowska, Ekspozycja: 9.03.- 3.06. oprawa plastyczna: J. Czech, 137 eksponatów. "Sztuka zdol:miczo-obrzędowa związana z nadejściem oraz ze świętami Wuelkanocnymi" Scenariusz - 15.05. oprawa plastyczna: G. Kostkiewicz, 40 eksponatów. wiosny Ekspozycja: 10.04.- �331 ,KRONIKA "TechU1likidawnej uDok, czar" Scenariusz: Z. Linkowski, oprawa plastyczna: J. Piechocki, - 15 e1ksponatów etnogmficznych). Ekspozycja: 18.05. - 23.10. (w ramach wystawy "Ozwar;ty kon,kurs na Ir,zeźbę ludową" ScenariuslZ oprawa plastycZlTIla:G. Kostkiewicz, 5,2 e\ksponaty. Ekspozycja: 17.11.86- - 31.01.87. WOJEWÓDZTWO JELENIOGÓRSKIE MUZEA Jelenia G6ra, Muzeum Okręgowe ..Dolnośląskie meble ludowe od końca XVII w. do 'połowy XliX w." Scen;-;'iu.z: H. Slomska, oprawa plastyczna: otwaraie 15 paźdz.icrnika. Informator. Ka;nic"na Góra, r.'Iuzcum Tkactwa 71 eksponatów. Ekspozycja: Dolnoślą::lkieg,o "Świ::lt bajki Scenariusz i oprawa plastyczna: cja: 25.04 - 30.06. Folder. W. Sierka, M Eckert, WOJEWÓDZTWO świat lalki" A. Woźniak, 150 eksponaltów. Ekspozy- KALISKIE Kalisz. Mu:zeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej "Sudan - ludy rolnicze i plemiona koc2iowniczle płd.-wsch. Kordofanu" Scenariusz: M. Scisła, oprawa plastyczna: EkspolZycja: 27.07. - 14.11. Katalog. "Elementy wnętrza mieszkalnego Z. Baranek, J. Pawlak, w K,aliSizuw pierwszych 350 ek'sponaltów. 40 latach XX wieku" Scenariusz: M. Ścisła, oprawa plastyczna: J. Pawlak, konsultacja: J. P. Dekowski, 50 ekscpbnatów. Ekspozycja: 111.10. - 12.11. WspóŁorganizator: Towarzy,Jtwo Miłośników Miasta Kalis:za. Kroit.oszyn, Muzeum Region,aLne PTTK Wystawa - inscenilzacja obrzędów "Krotoszyńska wiosna" Scenariusz oprawa plastyczna: H. Ławniczak, "Indianie Panare 50 eksponatów. Ekspozycja: z Wenezueli" Scenanius.z i oprawa plaS'tyczna: E. !Namysł, 149 eksponatów. - 14.12. Współorganizator: MUlZcumEtnograficzne w P02maniu. "Boże Na1rodzenie w polskiej tmdycji patrz: Toruń, Muzeum Etnograficzne. marzec. ludowej" Ekspozyeja: 13.11.- �332 KRONIKA WOJEWODZTWO KATOWICKIE MUZEA Będzin, Muzeum Zagłębia "Drogi do ,zwycięstwa - plastyka nieprofesjonalna" patrz: Bytom, Muzeum Górnośląskie Bytom, Muzeum Górnośląskie "Wiosenne zwyozaje ludowe na Górnym Sląsku Scenariusz: L Bialas, K. Kaczko, oprawa natów. Ekspozycja: 26.03. - 24.06. Folder. "Drogi do izwycięstwa - i w Zagłębiu plastyczna: plastyka Dąbrowskim" D, Chmielarska, 316 ekspo- nieprofesjollalna" Scenariusz: K, Kaczko, Cz. Haczkiewicz, 58 eksponatów. Ekspozycja: 1.02. - 31.05. Współorganizator: MUiZ€UmZagłębia w Będzinie; Ekspozycja: 22.01. - 5.06. w Muzeum w Rybnilku, 69 eksponatów; .Ekspozycja: 10.06. - 30.08. w Muzeum w Kluczborku, 122 eksponaty. Zabrze, Muzeum "Pmy chłopskim ,i pańskim stole" Scenariusz: H. Haduch, oprawa plastyczna: C. Cacew, konsultacja: grafów z woj. katowickiego, bielskiego, opolskiego, 600 eksponatów. 24.01. - 30.11. Przewodnik. INSTYTUCJE zespÓl etnoEkspozycja: NIEMUZEALNE Ka1towice, W.ojewódzki Ośrodek Kultury "Od ,gminy do wojewód21twa" wysltawa pokonkuDsowa Scenariusz i oprawa plastyczna: Cz. Wieczorek, konsultacja: Elklspo.zycja: 1.09. - 15.10. w Galerii Plastyki WOK. Katalog. Lazy, Miejsko-Gminny E. Syrniacki, Ośrodek Kultury "Palmy i pisanki" Scenariusz i oprawa plastyczna: Z. Dyszy, konsultacja: A. Szymczak, ponatów. Ekspozycja: 2q.03 - 15.04. w Domu Kultury w Niegonowicach. Niegonowice, T. Bachowska, rzeźby ludowej Wiesława oprawa plastyczna: Miejsko-Gminny 1.01. - 30.011. WspółorganiJz.ator: "Wystawa SoenariuslZ czerwiec. ok. lOll eks- Dom Kultury "Wystawa Scenariusz: 275 prac. oprawa haf,tów ludowych plastyozna: Zembalskiego" B. Jasna, 23 eksponaty. Ekspozycja: Ośrodek KultUlrY w Niegonowicach i uży,tllmwych" T. BachowsIka, ok 50 eksponatów. Ekspozycja: �333 WOJEWOnZTwo KIELECKIE INSTYTUCJE NIEMUZEAL4NE Kielce, Wojewódzki Dom Kultury "Rzeźba Józefa Kacz.marka" Scenariusz: M. Wójcik, oprawa plastyc~a: 45 e.ks~onatów. Ekspozycja: 5.05. - 15.05. "Współczesna Scenariusz: M. Wójcik, oprawa zycja 13.09. - 14.09. szJtuika ludowa plastyczna: "Dymarki" Wspólorganizator: ropoiskiego. Towarzystwo M. Sciwiarska, konsultacja: B. Erber, Kielecczyzny" K. Sciwiarska, 80 eksponatów. Ekspo- w Nowel Slupi Przyjaciól Górnictwa, Przemysłu Hutnictwa Sta- "Garncarstwo Frydel'yka Bąbla, garncarstwo Aleksandra Krawczyka, malarstwo Stanisława Bąka" Scenariusz: M. Wójcik, oprawa plastyozna: K. Sciwiarska, konsultacja: J. Skotnicka. 70 c.ksponatów. Ekspozycja: 3.10. - 30.10. Katalog. B. Erber, "Dawne ozdoby choinkowe" Scenr>:'iu$z: S. Skwarczyóska,. oprawa plastyoroa: B. Wysocki. tów. Eo{spozycja: grudzień w kinie "Gryf" w Miiechowie .. WOJEWOnZTwo ok. 100 ekspona- KOSZALIŃSKIE :\1UZE:\ Darlo·",·o. Muzeum - Zamek K!li'Jżąt Pomorskich ..Twórozość ludowa Ziemi Darłows·kiej" Scen~r:usz: B. Trynda, oprawa plastyolilla: K. Kantowski, konsubtacja: K. Picha, 69 ek..;po.natów. Ekspozycja: 7.03. - 28.03. w Galerii Darłow.skiego Ośrodka Kultury. Wspólorganizator: Darlowski Ośrodek Kultury; Ekspozycja: 19.04. w Zespole Szkół Rybo!ów;otwa Mor!>kicgo, 19 eksponatów. ,,1 Ogólnopolskie Prezentacje Twórczości Robotniczej" Scenariusz i oprawa plastyozna: K. Kontowski, 32 eksponaty. Ekspozycja: 25.10. w Zespole Szkól Rybołówstwa MOr3kiego; Ekspozycja: 3.11. - 29.11. w Galerii Darlowskiego Ośrodka Kultury. INSTYTUCJE NIEMUZEALNE Kosza]:;'!, Wojewódzki Dom Kubtury "RękodziełQ ludowe ,j twórczość pami'1'tkarska" wysta,wa pokonkursowa Scenar:usz: R Kozłowska, oprawa plastyczna: H Maciejewski, ekspona:ów. Ekspozycja: 7.01. - 10.02. w Salonie Wystawowym R. Kozłowska, 198 WOK. Katalog, �334 KRONIKA WOJEWOOZTWO KRAKOWSKIE MUZEA Kraików, Muz€um HiJSJtorycz.nem. Krakowa .,S,zopk'i krakowskie Scenal1ius,z i opraw.a pla~tyc<Zlna: T. Ek"polzycja: 7.12.86. - 15.02.87. Myś.lenice, Muzeum Regionalne Petryk, Ekspozycja: Szal,apa!k, B. Jarosz, 132 e:;;.ipl)naty, "Dom Grecki" "Myśleruoki 75 eksponatów A. 110986" strój ludowy" 14.02. - 18.03. WOJEWOOZTWO KROSNIEŃSKIE MUZEA Sanok. Muzeum Budownictwa Ludowego "Dom naszych Scenar,iusz i oprawa - 31.09. Katalog. plastyczIlJa: "Strój Scenariusz oprawa plastyczna: dJZJiad!ków" R. Grządziela, 733 eksponaty. Ekspozycja: 12.05.- ludowy na Podkarpaciu" (clio -}94;5 :r.oku) M, Marciniak, 733 eksponaty. Ekspozyc.i~.: 25.0~.- - 25.10. "Sz.koła w pI1Z€szlości" od końca XIX w. do 1945 roku ScenaT'iuS'Z: W. Sottys, D. Blin-Olbert, 260 eksponatów. Ekspozycja: otwarcie "Inni - oprawa p1astyczn.a: J. Wójtowicz, V'. 83ftyS, 25 maja. mala,nzle-niepr'ofesjonaliści" Scenariusz: D. Blin-Marciniak, oprawa plastyczna: P. Kolano, 33 eksponaty. pozycja: 2.07. - 1.09. Katalog. Wspólorganiz.ator: Sanocki Dom Kultury WOJEWOOZTWO MUZEA Le'szno. Muzeum Okręgowe w Lesznie LESZCZYŃSKIE Eks- �335i IKRONIKA "Typy ludowe w twórczości H. RQdakows<kiego i K. W. Kidisińskiego" Scenariusz ,i oprawa plastyclll1!a: A. Chmielewska, 7l eksponaltów. Ekspoilycja: 23.02. - ,13.04 . konsultJacja: .,Rzeźbiarze ludowi nas,zego regionu Scenariuslz S. Chmielows.ki,. J. Sowij-a'k" i oprawa pla51tyczna: B. Błaszki.ewicz, ok. 80 eksponatów. In[ormartJor Ekspozycja:: 12.12.86 - 1.02.87. WOJEWÓDZTWO ŁOMZYI"ISKIE MUZEA Ciechanowiec, Muzeum Rolniotwa "Haft i komnka im. Krzyszlt·ofa Kluka w reg,ioID'iepólnocnowschodniej Scenariusz: A. Mosiewicz, oprawa Ekspozycjo: 9.04. - 9,06. Folder. plastyczna: WOJEWOOZTWO Polski" W. Bogucki, ok. 240 eksponatów. ŁOOZKIE MUZEA Łódź, Muzeum Archeolog,iczme i Etnograficzne "P'ols<kie O'br'azy ludowe w Zlbiorach Muzeum Archeolog,jcznego w ł../odzi" Scenarius,z: B. Wróblewska. log. Współorgani,zator BWA Ekspozycja 17.12.85. - 9.01.86. Etnograficznego· w BWA w Łodzi. Kata- ,.Boże N.arodzenie po pol9ku" Scenariusz: M. Liberska, opraw,a plastyczna: W. Adamiak, Eksporz.ycja: 2:3.12.85 .... - 16.03.86, "Swiat bajkiScenariusz: M. Ekiert. Ekspozycja: kiego w Kamiennej GóI1ze świat lalki" w Muzeum 18.04. - 30.06. Tkactwa Dolnośląs-- .,Twórcy ludowi zPaszyna" patrz: Nowy Sącz, Muzeum Okręgowe "Bohate'rowiJe f'ilmów latkowych" ScenariuSlz: M. w Zgiel1zu Ekiert, Ekspozycja: .,Chiny - Scenariusz: W, Nowo5tZ.Ekspozycja: w ',1>.10.- 30.10. Mongolia - Miejskim Japonia" 12.11.86. - 8.02.87. Ośrodku Kultury: . �336 KRONIKA "K!imono" :Scenarius,z: W Nowosz, E~spozyc}a: 22.11. ~ 19.12. ':W,spółorganizaJtor; TowaTzystwQ BolSJko-J,apońskie "L~ma :Ekspozycja: 16.12.86. WSlpółorgaJIlJ~zator:Instytut - 7.0·2.87. A. Styczyńska, Nauczyciela w Łodzi. wieś s7Jwedzka w fotograf,ii" "Boże Narodzenie .Scenariusz: w Domu Szwedzki w Sztokholmie. w tr,adycji ludowej" Ekspozycja: otwarcie: WOJEWODZTWO w MDK w Łodzi. 19.12. NOWOSĄDECKIE .'MUZEA Nowy Sącz, Muzeum Okręgowe "W;ieńce dożynkowe" .Scenariusz: M. Krah, oprawa plastyczna: pracownicy Działu Etnograficznego Mu.zeum, 25 aksponatów. Ekspozycja: 24.05. - 20.08. w Sądeckim Par·ku Etnogra.ficZJnym. \Vs·półolfganizator: Sądecki Park Etnograficzny. :Rabka Zdrój, Muzeum :im. Wł. Orkana "Wystawa gl1afiki rodzeństwa M. f J. Guzikowie, .Scena,riusz: Ekspozycja: oprawa Ma.rii i Jakuba plastyczrna: Guzi·ków·' W. KopyJtek, 35 eksponaitów. 1.03. - 7.04. "R~źby ;ScenariuSlZ: Z. Rak, oprawa Józefa Wrony" plastyczna: W. Kopytek, eksponatów. 35 :8kspozycja: 14.04. - 28.04. "Wystawa fotogr.amów JeI1ZJeg.o Dudy pl. Orkanowskie Gorce" Scenari usz: Z. Rak, oprawa plastyczna: W. Kopytek, ok. 40 fotogramó\,·. Ekspozycja: 3.05. - 20.05. ,.Malarstwo na szkle Władysława Walczaka Banieckiego" Scenar.iusz: Z. Rak, oprawa plas1ycZJl1'a: W Kopytek, 35 ekspona-tów Ekspozycja: 28.05. - 12.12. Zakopane, Muzeum Tatrzańskie im. Tytusa Chalubińskiego "Strój łudowy na Podhalu" Scenariusz: H Blaszczyk-Żurowska, oprawa plastyczna: J. Czech, 137 eksponaiŁów. Ekspozycja: 11.03. - 15.05. w Muzeum Okręgowym w Gollzowie Wlkp. Wspólorganiza,tor: Muzeum Okręgowe w Gorzowie Wllk·p. "Wspallli'ali zapomniani, .Scenariusz: H. Blaszczyk-Żurowska, ezyli Ma,ria i Bronisław oprawa plastyczna: Dembowscy" J. Czech, ok. 500 ekspo- �337 IKRONIKA nató ..v. Ekspozycja: panem. 28.06.86. w GaleI'ii - 28.02.87. "Podhalański Sztuki im. Kulczyckich w Zako- rStrój ludowy" Scenariusz: S. Żurow:>ki, M. Hajnos, oprawa pLastyczna: J. Słowakiewioz, L. Pustówka, konsuLtacja: J. Buńba. 180 ekspolIJla,tów. Ekspozycja: 10.07. - 30.09. w Klubie Osiedlowym Nowotarskiej Spółdzielni Mieszkaniowej w Nowym Targu. Katalog. INSTYTUCJE NIEMUZEALNE Nowy Sącz, Wojewódzki Ośrodek Kultury "Plastyka obrzędowa" Scenariusz: M. Smoleń, opra\va plastyczna: B Magierowa, ok. 50 ek9ponatów. Ekspozycja: 8.01. - 10.02. I,nformator. .,Malanoitwo i rzeźba Ludwika Stanisława B. Kafel, W,ięcka z Wilozysk" Scenar:usz: M. Smoleń, oprawa plasrtyozna: B. Magierowa, ok. 50 eksponatów. Ekspozycja: 7.03. - 7.04. Informator. ..Rzeźba w drewnie konsultacja: konsultacja: B. Kafel, Hołdy z Paszyna" Scen:ar:usz: M. Smoleń, oprawa plastyczna: B. Magierowa, 65 eksponatów. Bkspozycja: 15.05. - 311.05. Informator. konsuLtacja: B. Kafel. konsultacja: B. Kafel, "Wlieńce dożynkiowe" Scenariusz: M. Smoleń, oprawa plastyczna: B. MagieI'owa, 15 ehponatów. Ekspozycja: 23.07. - 5.08. Informator. "Wystawa zbiorowa twórców ludowych z Bukowiny Tatl1ZJańskiej" (rzeźba, meblarstwo, snycer>ltwo, meltalopla~tyka) Scenariusz: S. Węglar,z, opI'awa pla~tyozlna: B. Magierowa. .tycja: 5.11. - 5.12. Informator. "Plastyka obrzędowa Scen:1l'iusz: S. Wt;glarz. oprawa plastyczna: zycja: 13.12.8G. - 5. Ol. 87. Informator. WOJEWODZTWO 100 eksponatów. Ekspo- 50 eksponatów. Ekspo- okresu Godów" B. Magierowa, OLSZTYŃSKIE MUZEA Mrągowo, Muzeum Ziemi Mrągowskiej "Ludowa Scenariusz: rzeźba oeramiczna Ize zbiorów Walentyny A. Wierzbioka, Dermack:iej' oprawa pla'>ltycZna: T. Juslzkiewicz.Ekspozycja: 22.10.85.- - 23.088G. Olsztyn. Muzeum Warmii i Mazur. "Dawna walrmińskaI1ZJeźba ludowa, kaflarstwo Scenariusz: E. Kotlińska, oprawa Ekspozycja: otwarcie 16.04.86. 22 Lud, t. LXXII plasytczna: A. mazurskie" Dziemidowicz, 284 eksponaty. �338 KRONIKA Ols;zty,nek, Muzeum Budownictwa Ludowego. Park Eltnograf.iozny ,,'Dkaotwo ludowe" Sce,narius.z: E. Kaczmarek, oprawa plaSltyczma: B. Waszelak, 110 eksponató\\', E-kspozycja: 1804. - 30.04. w Izbie HiiS'torii i Tradycji Ziemi Lubaws-kiej w Luba'.v',". "Wiejski Scenariusz: E. Kaczmarek, zycja: 7,05. - 31.05. i komunikacja" 60 eksponatów. Ek'ipo- Scenariusz i oprawa plastyczna: V. Mackiewicz, konsultacja: A. Wydorski, ponatów. Ekspozycja: 5.05. - 30.05. w Biskupieckim Domu Kultury. 6" eks- INSTYTUCJE oprawa transport plastyczna. B. Waszelak, NIEMUZEALNE Ols:ZJtyn,Wojewódzki Dom Kultury. "Rzeźba ludowa" wystawa pokonkursowa "II Triennale Plastyki Nieproiesjonalnej" Scetnarius,z i oprawa plasltyczna: W. Balcewicz, T. Korowaj, konsultacja: A. Wydorski, 430 eksponatów. Ekspozycja: 11,5.11. - 15.12. w KęŁnzyilS'kim Domu K'-ltitury. WOJEWODZTWO OPOLSKIE MUZEA Kluczbork, Muzeum im. Jana Dzierżona "Wiano panny mlodej na Sląsku" Scenariusz: Ekspozycja: E. BuoZJańs.ka-Kuhl, oprawa 13.11.86. - 12.01.87. Informator. WOJEWODZTWO plastyczna: R. Kowal, 236 ekspoaatów OSTROŁl'~CKIE MUZEA Ostrołęka, Muzeum, Okręgowe "Kurpiowska sztuka ludowa" Scenariusz: B. Sokołowska, oprawa plastyczna: A. Olechowski, S. Krzyżewski, 46 eksponatów. Ekspozycja: 22,12.85 - 30.04,86. Informator; Scenariusz: A. Henrykowska, S. K,rzyżewski, konsultacja: M. Olszewska, 98 ekspcYn3itów, Ekspozycj'a: :10.01.- 29.03. w Muzeum Historycznym w Przasnyszu. "Łowicka Scenariusz: B. Kaznows'ka, opmwa sztuka ludowa" plastyczna: S. Krzyżewski, 142 ekspon<:llty. Ek~- �339 !KRONIKA pozycja: szawie. 1.06. - 10.08. W.spółorgani!zator: Państwowe "Tk'anina Scenariusz: M. Samsel, zycja 10.09.86. - 31.01.87. oprawa Muzeum Etmograficzne w War- na Kurpiach" plastyczma: S. KrzyżewSIki, 60 eksponatów. Ekspo- Wysz.ków, Muzeum Miejs·k.ie "S:utuka zdobnicza KUlrpi,owszczyzny" Scenariusz: B. Sr)kołowska, oprawa Ekspozycja: 110.09.86. - 31.01.87. INSTYTUCJE Ostrołęka, plastyczna: S. Krzyżewski, NIEMUZEALNE Wojewódzki Ośrodek Kultury .,S~-tuka ludowa województwa 150 eksponatów, Ekspozycja: 7.06. - 22.06. bielskiego" Współorganizator: WOJEWODZTWO Trzcianka. eksponatów. 60 WDK w Bielsku Białej PILSKIE Muzeum im. Wik!tora Stachowiaka .,Kultura Scenariusz i oprawa pozycja: 10.03. - 9.05. w Pile. ludowa Łemków" plastyczna: J. Niedżwiecki,. Z. Kowalski, 1t:i5 eksponatów. EksWspółorganizator: Muzeum Okręgowe im. Stanisława Staszica WOJEWODZTWO PIOTRKOWSKIE :\WZEA Piotrków Tryb., Muzeum Okręgowe. "Szopka ludowa ze zbiorów Muzeum Narodowego w Kielcach" ScenariuSiz i oprawa plastyczna: G. Szazepaniak, ok. 60 eksponatów. 20.12.85. - 20.01.86. WSlpółorgani~tor: MU'zeum Narodowe w Kielcach . .,Ludowa 9:utuka .zdobnicza województwa SC-€ll1ariusz: G. Szczepaniak, oprawa Ekspozycja: 7.08. - 24.09. Kaitalog. Przedbórz, "Wystawa Scenarius'z plastyczna: piotrkowskiego" C. Wlaźlak, ok. 100 eksponatów. Muz.eum Społeo:une zdjęć ·z ok<lzH otwarcia i oprawa plastyczna: Społecznego T. Michals·ki, Muzeum Ludowego 175 eksponatów. w Ppzedborzu" Ekspozycja: - 1.12. RadomsKO, Muzeum Regionaline "Tkan.ina ludowa Ziemi Radomszczańskiej" Scenariusz Ekspozycja. oprawa plastyczna: K. Filarowsk'a. Ekspozycja: 17.01 - 3.03. 1.11.- �340 KRONIKA WOJEWODZTWO PŁOCKIE MUZ5:A Łęczyca, Muzeum "Ludowe rzeźbiarki z Witoni" Scenariusz: A. Dłużewska-Sobczak, oprawa plastyczna: tów. Ekspozycja: 3.05. - 31.05. w GOK w Witoni. M. Żydek. ok. 80 ekspona- Plock. Muzeum Mawwiec~ie ,,\\'spólczesny fajans wlocławski" Scenariusz: J. Dąbrows'ka, oprawa plastyczna: T. Zaremba. zycja: 22.11.85, - 5.01.86. Wspólorganizator: Muzeum Ziemi skiej we Wlocław,ku. "Sztuka ludowa Księżaków 3>13 eksponatów. EkspoDobnyńskiej i Kujaw- Łowickich" Scenariusz i oprawa plaSityczna: W. Dowlas1zewioz, 135 eksponatów. Ekspozycja: w Muzeum i Parku EtnograficzJnym w Siorpcu. Wspólorganizator: Muzeum i Park Etnografiozny w Sierpcu. 5.09. - 7.12. Sierpc, Muzeum i Park Etnograficzny ..Vlyp.o's<lżenie kuchni Scenariusz 24.01. - 31.03. mies'Zczullskiej na przełom~e XIX i XX wieku" i oprawa plastyozna: ,Informator. J. Piotrowski. ok. 300 eksponatów. Ekspozycja: "Dziecko na Mazows.zu" Scenar·iu 7.: G. Czerwińska, oprawa EkspJzycja: 14.06. - 30.10. Folder. "Sztuka pl'3styczna: ludowa T. Bochen. ok. 500 e.kspon-atóv.·, KS'ięż.aków Łowickich" patrz: Plock, Muzeum Ma:wwieckie ,,15 lecie Muzeum Scenariusz: T. Czerwiński, zycja: 12.12.86. - 15.10.87. i Par,ku Etnograficzneg,o oprawa plastyczna: WOJEWODZTWO T. w Sierpcu" Czerwin . ;ki. T. Bochen. Ekspo- POZNAŃSKIE MUZEA Szreniawa, Muzeum Narodowe "Kobieta Rolnictwa w polu, W i Przemysłu Rolno-Spożywczego domu i w zagrodzie" Scemll'iusz: B. Jancz-Kostuch, oprawa plastyczna: melska, 31 ekspo.natów. Ekspozycja: 5.02. - 11.02. dzielczym w Stros2)kach k/Nekli. K. Halaczyn, konsultacja: B. Zaw Holnicznym Komblnacie Spół- �341 IKRONIKA "Wiatraki w Polsce" Scenariusz: M. Sierszeńska, oprawa plastyczna: R. Fabianowski, konsultacja. F. Klaczyński, 27 eksponatów. Ekspozycja: 26.03- 21.05. w Oddz'iale Muzeum Narodowego 'N Nowym Tomyślu. "T,radycja w gospodarstwie wiejskim" Scenariusz: Z. Wilke. B. Walkiewicz, oprawa plastyozna: E. Staniszewska, konsultacja: B. Zamelska, ok. 50 eksponatów. Ekspozycja: 21.08.- 23.08. w Szkole Podstawowej w Lubiniu. "Konkurs na materiały dotyczące dziejów wsi i rolnictwa Scenariusz: M. Sierszeńska, oprawa tów. Ekspozycja: 10.11.- 30.11. plastyczna: WOJEWODZTWO polskiego" E. Staniszewska, ok. 100 ekspona- PRZEMYSKIE INSTYTUCJE NIEMUZEALNE Przemyśl, Wojewódzki Dom Kultury. "Wystawa prac twórców ludowych gminy Chłopice" Scenariusz 23.03. oprawa plastyczna: "Wystawa Scenariusz 27.Q4. oprawa pracownicy WDK, ok. 50 eksponatów. Ekspozycja: prac twórców ludowych gminy Gać" plastyczna: pracownicy WOJEWODZTWO WDK, ok. 50 eksponatów. Elfspozycja: RZESZOWSKIE MUZEA Rzeszów, Muzeum Okuęgowe w Rzeszowie .,Sztuka ludowa i folklor w zbiorach muzealnych i filatelistycznych" Scenariusz: pracownicy Działu Etnografii, oprawa plasltyoZlne: A. Trzyna, ok 450 eksponatów, Ekspozycja: 15.07- 30.10. Współorganizator: Połski Związek Filatelistów Oddział w Rzeszowie. WOJEWODZTWO MUZEA Wieluń. Muzeum Ziemi WieluńskieJ SIERADZKIE �KRONIKA 342 "Wieluńskie Scenariusz: B. Wiluś. oprawa zycja: 18.0 l. - 15.03. "Wieluńska D. ludowe" Holbryd ,ok. 1;\0 eksponatów. SIZItukaludowa i rękodzieło Scenariusz: B. WiJuś, oprawa zycja 13.09. - 21.10, INSTYTUCJE samodziały plastyczna: plastyczna: D. Holbryd, Ekspo- a,ptystycZlnc" ok. :300 eksponatów. Ekspo- NIEMU2JEALNE Sieradz, Wojewódzki Dom Ku1tury "Płaskorzeźby Wojciecha Nyziaka' Scenariusz: J. Matusiak, oprawa plaSltyczna: St. Pok'oniowski, 25 eksponatów. Ekspozycja: wrzesi,eń w kinie "Piast' w Sieradzu, Katalog. WspółOifganizaJtorzy: Towarzystwo Przyjaciół Sieradza, Klub Pracy Twórozej przy WDK w Sieradzu. WOJEWGDZTWO SKIERNIEWICKIE MUZEA Brzeziny, Muzeum Regionalne "Sztuka ludowa w,ojewództwa skierniewiokiego" Scenariusz: E. Putyńska, opr.awa pLastyczna: zycja: 26.06 - 21.08. Katalog. Żyrardów, B. Tyr'alska, 220 eksponatów. Ekspo- Muzeum Okręgowe "Sz,tuka ludowa wojew6dtZltwa skierniewickiego" Scena·riusz: E. Pu,tyńs:k.a, oprawa plastyollna: M. Cąpała, 218 eksponat6w. Ekspozycja: 17.03 -15.05. Kaltalog. Współorgan~ZJatorzy: Wydział KuUury ,j Sztuki UW w Skierniewicach oraz muzea z terenu województwa skierniewickiego. "Na af,rykańskim targu" Scenariusz: J. Koziorowska, oprawa plastyczna: M. Cąpała, 132 oksponaty. Ekspozycja: 11·6.05. - 15.08. Wsp6łorgao@ator: Pańs'twowe Muzeum EAnograficzne w Warszaw;ie. Lipce Reymontows'kie, Muzeum WI. Reymonta w Zyr.ardoWlie. "Pannąby~am, Oddział Muzeum Okręgowego pa,n;ią będę" Scenariusz i oprawa plastyczna: E. Putyńska, konsuLtacja: Państwowe Muzeum Etnograficzne Dział FolkLoru, ok. 90 eksponat6w. ,E)k;spozycja: 7.09. - 30.09. "J,armaif.k" Scenar.iu!>z: E. Pultyńska, oprawa pozycja: 27.10 - otwarci'e. na motywach powieści "Chłopi" t. 'I - "J€lSl1eń" plastyczna: L Dziuda. ok. 150 eksponatów. Eks- �343 KRONIKA WOJEWÓDZTWO SŁUPSKIE MUZEA Bytow. :\1uzeum Z,achodni,o-Kaszubskie. ,.RJzeźba i malarstwo Aintoniego Bartona Scenariusz: J. Kopydłowski, oprawa plastyc2ma: ekspo.:1atów. Ekspozycja: 3.04. - 16.06. Katalog. "Zabytki kultury J. Kopydłowski,.206 materiaLnej z Kaszub" Scenariusz: P. Cielecki. oprawa plastyczna: pana:0w. Ekspozycja: 28.06.86- 22.02.87. WOJEWÓDZTWO INSTYTUCJE z pr:zechle:wa" P. Cielecki, P. Ciełecki,J. Kopydłowski, 185 eks- SZCZECIŃSKIE NIEMUZEALNE Szczec::n, Wojewódz.ki Dom Kultury "Wojewódzka wYSltawa plastycznej twórcz>ośei ludowej Scenariusz: H. Orska, oprawa plastyczna: 580 eKsponatów (187 autorów). Bkspozycja: WOJEWÓDZTWO i amatorskiej" B. Poludniak, konsultacja: 7.12.86- 11.01.87. T. Baraniuk, TARNOBRZESKIE MUZEA Sandomierz. lIfuzeum Okręgowe "Wieś k.ielecka w rzeźbie i malar,stwie ludowym" Scenariusz: B. Erber, oprawa plastyczna: L Godyń, 80 eksponatów. 24.()3. - 26.05. Współorganizator: Muzeum Nar-odowe w Kielcach WOJEWÓDZTWO Ekspozycja: TARNOWSKIE MUZEA Bocholia. Muzeum im. prof. S. Fischera "RJzeźba Piotra Dymurskieg.o" Scenariusz: L Zawidz'ka, oprawa plastycz,na: tów Ekspozycja: 13.03. - 4.05. Katalog. Tarnów, Muzeum Okręgowe - Oddział Etnograficzny "Kolorowe Scenariusz: A. Bartosz, 23.()5.- 6J11. oprawa J. Kęsek, plastyczna: L Zawidzka, 1·28 ekspona- "Zajazd" Zahpie" J. Kocoł, 150 eksponatów.' Ekspozycja �KRONIKA 344 WOJEWOOZTWO TORUI'lSKIE MUZEA Toruń, Muzeum Etnograficzne "Kultura materialna Pałuk" Scena;r,iuSiZi oprawa plasf,yazma: I. Wronk1owska, 108 eksponatów. - 31.12 w Muzeum w Bi:skupilncie. Ekspozycja L01.- "Polskie haf,ty luuowe" Scenariusz: K. TUI1ska-Skowroonek, 37 eksponatów. w Kowalewie. "Haft ludowy okręgu Ekspozycja: 31.01.- 2.05. w '.\lDK Baranya na Węgnech" ScenarillS'z: R. Rogovacz, oprawa plastyQ2Jl1Ja:M. HoffIll:a!nn, 81 eksponatów. Ekspozycja: 11.04.- 24.09. W,spół.orgauizaitor: JanUisBannoonius Museum w Pecs (Węgry). "Twórczość ludowa Józefa Chełmońskiego" Scenariusz i oprawa plastyczna: A. Błachowski, 30 eksponatów. Ekspozycja: 10.0515.05 w Bibliotece 'Wojewódzkiej i Książnicy Miejskiej w Toruniu. Ekspozycja 16.05 - 30.05. w Auli UniweI'syJtetu im. M. Kopernika w Tor UII1Ji u. ,,1,25lat ochrony pI1zeciwpożarowej w BrlOdnicy" ScenariuSlZ: E. JuchJniewicz, W. Gęsicki, oprawa plaSltyama: S1. Laakowski, 1\12eksponatów. Ekspozycja: 16.05.- 25.09. w Komendzie Rejonowej Straży Pożannej w Brodnicy. W9Półor~anizatsor: MUiZeum Re~ionalne w Brodnicy. "Miala,r;stwo Nikifora" ScenariuSlZ: A. Błachowski, oprawa pozycja 26.06.- 14.09. lnformamor. pla~ty'ozna: M. Hoffmann, "Twórczość ludowa województwa 120 eksporualtów.Eks- toruńskiego" Sce<nariuSJz: A. Błachows'ki, H. Dz.ierebiństka, L. Tyczyńska, opmwa M. Hoffmann, 105 eksponatów. Ekspozycja: 26.09. - 23.10. IlnDOrmaltior. plastyczna "Wojsko po1sJde w ,rze:bbie ludowej" ScenariUJSiZ:A. Błachow.ski, oprawa .plastyczna: W. Sierka, 28 eksponatów. Ekspozycja: 12.10.86.- 9.01.87. w MUiZeum Wa.lki i Pra,cy w Jeleniej GÓrze-Cieplice. "Hatit pałUiCki Czesławy Maltwijów" Scena!I"iusz: K. TUDska-S kOW!r<mek, oprawa p1astyc':M1a: B. H. MiJkułowska, 128 eksponatów. Ekspozycja: 17.10.86.-15.03.87. KaLka, konsuLtacia: "W.spółczesna ,twórezość ludowa i zabawki obwodu Mohyłewa" Scenariusz: L. Tyczyńska, oprawa plastyczna: J. Zakrzewski, pozycja: 6.11.- 13.11. w MDK ,.,Centrum" w IT'orunliu. "Boże Narodzenie w tradycji 110 eksponatów. Eks- ludowej" Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Oleksy, H. Dzierzbińska, 107 eksponató\\'. Ekspozycja: 20.12.86.- 20.02.'87 w Muzeum w T.rzciaJnce. W,spółorg'aII1iJzator Muzeum w T:rzciance. �345 KRONIKA WOJEWODZTWO WAŁBRZYSKIE INSTYTUCJE NIEMUZEALNE Wałbrzych, Wojewódzkie CcnrtJrum Kultury i Sztuki "Zamek-Książ" ScenariuSlZ: "Ludowe i ar,tystycwe rękodzieło" Scenariusz: H. Walerek, ok. 120 ekJsponaltów. Ekspozycja: 1.05. - 30.05. WOJEWODZTWO WLOCŁA WSKIE MUZEA Włocławek. Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobnzyńskiej "Wspólczesna SlZtuka ludowa Kujaw i Ziem:i Dobrzyńskiej" Scenariusz: K. Pawłow,Sika, oprawa plastyczna: pozycja: 10.10.86. - 8.01.87. Katalog. WOJEWODZTWO A. Bisaga, ok. 300 eksiPonatów. Eks-- WROCŁAWSKIE MUZiEA Środa Śląska, Muzeum Rzemiosł Drzewnych "Kołodziej5tw.o" Scenariusz i oprawa maj 11986. Katalog. plastyczna: Z. Aleksy, 135 eksponatów. Ekspozycja: otwarcie· "PołSikie stroje ludowe" ScenaTius,z i oprawa plastyczna: J. KoszutSika, 40 eksponatów. Ek,s,porzycja: C'lerwiec - sierpień. Katalog. Współorganizator: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. Wrocław, Muzeum Etnograficzne "Sztuka Nigerii" Scenariusz i oprawa plastyc;ma: E. KosińsJka, 19 eksponatów. - 10.03. Współorganizator: Muzeum Ślężańskie w Sobótce. Ekspozycja: 10.02_ .. "PisanJd ,i pcl'lmy wielika:nocne" Scenariusz: E. Prus, B80 ekisponatów. ElGpozycj.a: 23.03. - 30.03. "ad dymarki do IkuŹJI1ii" Scenariusz: E. Kosińska, L. Itman, oprawa plastyczna: E. ,Prus, 288 eksponatów. E1kspmycja: 4.04. - 16.10. Katalog. WspółlQrganiza,tor: Ml.IIZeum Archeologiczne we· Wrocławiu; Ekspozycja. otwarcie 4.12.86 w Muzeum Etnograficznym w Zielonej Górze. �-346 KRONIKA Iinrtenpretacj>e "Scenariusz: Ekspozycja: E. Berendt, 18.04. - 30.06. "Pejzaże oprawa plastyczna: Informator. Interpretacje - życia" E. Berendt, E. Prus, 96 eksponatów "Na co dzień i od święta" : ScenariuLSlz: E. BerendJt, oprawa pla,styc1JIJJa:E. Berendt, tów. Ekspozycja: 10.10.86. - 5.03.87. Informator. A. J,arodz-ki. 80 ekspona- "Ule figuraLne" .Scenariusz: .E. Berendt, M. Golubkow, w Muzeum w Glogowie. KataLog. 15 eksponatów. WOJEWOOZTWO Ekspozycja: otwarcie 5.11. ZAMOJSKIE MUZEA Tomaszów Lub., Muzeum RegionaLne im. J. Petera "Ryszard Biel - twórca Scenariusz: J. Gołąb, 60 eksponatów. tor: Muzeum w Żywcu. ludowy Ziemi Żywieckiej" ;Ekspozycja : -1.11.86. - 3.01.87. WOJEWOOZTWO Wspólorgani'za- ZtELENlOGORSKIE MUZEA Zielona Góra, Muzeum Etnogr.aficzne "Tkaniny j .strój ludowy w Zielonej Gór.ZJcz siedzibą w Ochli na 'tle obnzędowości rodzilIJlnej i darocz.nej mies:?;kańców województwa zielonogórskiego" Scena'rimlZ:I. Lew, oprawa plastyczna: pCYZycja:3.03.86. - 15.02.87. KataJog. H. Maszkiewicz. ok. 200 ekspon8ltów. Eks- WYSTAWY ZAGRANICZNE CZECHOSŁOW AC JA Bratysława "Ludowe km •.~a1stW1O w PoLsce" Scenarius.z j oprawa plasltyczm,a: J. Łukasiewic.z, 128 eksponatów Ekspozycja: 27.08.w OŚf!odku Informacji i Kultury Polsk.iej w Bratysławie. Organizator: Muzeum Etnograficzne w Toruniu --12.09. Brno �347 KRONIKA "Bolsrk.ie SItroje ludowe" SCeJ~;;riusz: E. KrólikowSIka, oprar~a plaSltycz.na: C. Marrtinkova. Ekspozycja: ot~arcic 1.2.12.8,1. w Muroum Morawskim w BI1rlJie,Folder. Organiza'tonzy MusZJeumArcłJeobg:cwe i Etnograficzne w La-dzi, Muszeum Morawskie w Brnie. NIEMIECKA REPUBLIKA DEMOKRATYCZNA Drc::lO ,;Ule figurarLne" Scę!~ariusz: Johanes Just. opraw,a plarstyrezrna: E. Just, 15 eksponatów. Ekspozycja: ::lO,Oo;,- 21.09. w Dreźnie. Katal'Og. Organizator: Muzeum Eitnog(afJc'Zrl1e we Wrroclaw:u. Hagenow .,SrztUlkaludowa i amatorska wojewódlZJtwa pilskiego" Sceu1<uiusz: J. Niedźwiecki, oprawa plastyczna: M. Kalużna, oIk. 400 eksponatów. Ek.spozycja: 13.06. - 30.06 w Państwowym Domu KuLtury w Hagenow okręg Schwerin. Organizator: Muzl'um Okręg)owe w Pile. Scr::n<llkald~n "Stwje ludowe wojewódizltwa leSlzozyńS'kiego" Sce.nariusz i ,opr,awa plrasrtycwa: St. Chmielowski, ok. 230 eksponatów. Ekspozycja: w Muzeum Seklosrs Wilhelmsrburg Schwal-Kalden. Informator. OrganilZ;:;otor:~luzeum Okręgowe w Leszmire. 30.G;;. - 30.06 REPUBLIKA FEDERALNA NIEMIEC "SzopkJi i IZlwyC02:aje ludowe" Scenariusz: E Waligóra, oprawa plastyczna: J. Trz.ebiatow,srki, H. Raff, 51 eksponatów Elkspo,zycja: 27,11.86. - 8.02.87. w Barwarskim Muzeum Narodowym w Monachium. Katalog. Org,anizator: Muzeum Eltnog1raficzne w Klrakowie. WĘGRY Ke(;;kemc~ "Sztuka ludowa województwa tarnowskiego" (rzeźba, malarstwo, malowanki) Scenariusz: A Barrto'lz, opr.awa pla61tyozna: Ł. JewuŁa, 11ID ek,srponaJtów. Ekspozycja: 12.11. - 23.11. w Domu KuLtury VI Kecskemet. Organiizator: Muzeum Okręgowe w Tarnowie. �KRONIKA 348 WŁOCHY TAORMINA "Boże Narodzenie w po~s,k,iejtradycji ludowej" Scena,riusz: E. AirslZyllska, .J. Oleksy, oprawa plaSltyczna: E. ArszyIiska, 260 E+;:SpOnatów. EkspOlzycja: 13.12.86,-111.01.87. w Bibliotece Miejskiej w Taorminie. Ka~alog. Organizlatorr: Muzeum Eltnografiozne w Toruniu. ZSRR Brześć "Polska ludowa tkanina Scena,riuslZ i oprawa plaiSltyazma: A Mimniuk, - 30.11. W Muzeum w Brześciu. Organizator: laskiej. podlaska" 41 eksponatów. Ekspozycja: 19.06.Muzeum Okręgowe w Białej Pod- Kaliningrad "Współczesna sztuka ludowa i rękodzieło wo jewództwa ols:zJtyIiskiego" ScenariuSlz: J. \Vieoz,erzak-W'ołodŹJko, oprawa pla~tyczna: B. WIszelak, 305 eksp')na<tów. Ekspozycja: 15.07.- 1'8.08. w Okręgowym Muzeum Historii i Sztuki w KaLni.ngradzie. Orgalnizator: Muzeum Budowmiotw,a Ludowego w OlsZ/tynku. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c7d46243b944daecbb5d411223423a1a.pdf 0010dc15f6e975e69d11047bb0061d43 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1954 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource geografia społeczna ekologia kulturowa Szwecja - ekologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1814 Title A name given to the resource Szwedzkie zainteresowania ekologią kulturową / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.183-190 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyński, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1988 \V,\LDEMAR KOPCZYŃSKI Muzeum Narodowe Szczecin SZWEDZKIE ZAINTERESOWANIA EKOLOGIĄ KULTUROWĄ I Szwedzkie studia etnologiczne związane z badanrami procesów kulturowych w środowisku ekologicznym (fizycznym) sięgają początków naszego stulecia i pozostają w ścisłym związku z rozwojem etnologii szwedzkiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej. Na gruncie etnologii szwedzkiej zainteresowania procesami ekologiczno-kulturowymi wywodzą się z nauk przyrodniczych, badających wpływ środowiska fizycznego na życie człowieka i człowieka na otaczające go środowisko naturalne, ze szczególnym uwzględnieniem różnych typów adaptacji ekologicznej. Pierwszym szwedzkim etnologiem, który zwrócił uwagę na mechanizmy kształtujące współzależność między kulturą a środowiskiem ekologicznym, był C. W. von Sydow, związany z ośrodkiem badawczym w Lund (Skania). Do prowadzonych przez siebie badań nad zagadnieniem twórczości literackiej ludu szwedzkiego wprowadził on pojęcie e k o t YP u, termin, który na trwałe wszedł do słownictwa etnologicznego 1. Niepodważalną zasługą C. W. von Sydowa było zainteresowanie się systematycznymi badaniami problematyki ekologii kulturowej i wyodrębnienie jej spośród kierunków badań, jakie stawia przed sobą etnologia szwedzka. Jako "etnolog - ekolog" C. W. von Sydow stworzył podstawy rodzimych studiów nad zróżnicowaniem kulturowym Szwecji, stosując perspektywę historyczną, jak również opierając się na materiiale biologicznym". Dzisiaj terminy takie, jak m.in. "strukturyekologliezne", "ekotyp", .,adaptacja ekologiczno-kulturowa", "ekosystem" stosowane są w szwedzkich badaniach nad kulturą. Do zagadnień ekologii kultur,owej, której zadaniem jest studi'owanie kultury w kontekśoie środowiska naturalnego, nawiązywał także inny znany szwedzki etnolog - S. Erixon. W swoim znanym artykule pt. Ethnologie regionale ou folklore pisał m.in. "... interesują nas systemaI N. A. Bringeus, Swedish ethnology today, "Etlmologia Europaea" voL VI, 2. 1972, s. 219. "S. Svensson, Etnologi - en akademisk namnkarusell, "RIG" 1984, s. 103. �184 WALDEMAR KOPCZYŃSKI tyczne uporządkowane monografie pojedynczej wspólnoty lub autobiografie jednostek. Czynni~i bi!ologiczne i fizyczne także muszą być badane" 3. Są to dla S. Erixona podstawowe dane do badań nad kulturą. Szwedzki etnolog był zwolennikiem i propagatorem rozwiniętych, obejmujących zasięgi'em terytorialnym cały obszar Europy, badań porównawczych prowadzonych w aspellwie historycznym, jak również w oparciu o \'tyniki pozyskane z innych dyscyplin, w tym m.in. z psychologii i biologii (w tym przypadku z ekologii. Do tej tematykJi nawiązywali także inni etnologowie szwedzcy, m. in. A. Esker6d 4, A. Nyman 5, H. Hvarfner 6, J. Granlund 7, których zainteresowania pozostają pod silnym wpływem :wórczości S. Erixona. Także dzisiejsza etnologia szwedzka lat 70-tych i HO-tych w pełni 1'eahzuje program badawczy, jaki postawił przed nią S. Erixon. Dąży ona :nianowicie nie tylko do poznan;ia człowieka przez studia nad kulturą w L-l:iiJektach społecznych, w ścisłych związkach z życiem jednostki, ale także bierze za przedmiot swoich badań studiowanie warunków życia bdzi różnych kultur w ujęciu historycznym, geograficznym i społecznym. Funkcją etnologii jest poznawanie ,i rozpowszechnilanie obrazu o świecie człowieka, jego dążeniach, ideałach i konkretnym życiu '. Aczk()h~liek współczesne badania etnologiczne prowadzone przez naukowców szwedzkich obejmują także tereny i kultury pozaeuropejskie, to jednak głównym zadaniem etnologii szwedzkiej jest "odkrywanie Szwecji" (att upptacka Sverige) 9. W ramach zainteresowań ekologią kulturową w kilkunastu osta~!1ich latach ukazało się kilka dobrze i wnikliwie opracowanych publikacji etnologicznych, które swoim zasięgiem objęły przede wszystkim grupy emigrantów szwedzkich 10, grupy społeczno-za.wodowe, głównie rybaków i "Folk-Liv", 1951, s. 17. Zobacz też Wstęp do pracy Atlas over svensk jollc I napisany pr'zez S. Erixona. Uddevalla 1957,s. 10 i in. 4 A. Eskerod, Sociale organisation, [w:] Schwedische volkskunde. Prace, pod red. S. Svenssona, s. 153 - 179. 5 A. Nyman, Det svenska jiibodviisendets sydgriins, "Folk - Liv", 1952. ~. 90 i in. 6 H. Hvadner, Ancient hunters and settlements in thc mountains oj S,.·:dcn. Stockholm 1966, s. 128. 7 N. A. Br,ingeus, John Granlund {1901 - 1982). Ethnolog och kultnrhist~~kcr. "RIG", 1983 (66), s. 66 - 67 i in. s A. Daun, Etnologi, ett perspektiv pa miinniskors kultur. Stockholm 1&'32, s. 13. 9 A. Daun, Etnologi en kulturvii-tenskap. Syjte, avgriinsningar och drag i dess metodik. Stockholm 1979, s. 13. 10 Ph. Fjellstr6m, Swedish American colonization in the San Joaqlt Va3 kultur !ley in Calijornia. A study Uppsala 1970, ss. 157. oj the accu1turation and assimilation oj imigrant g'mup, �Szwedzkie zainteresowarnia 185 ekoLog;ią kuLturową chłopów ", grupy imigrantów 12 oraz grupy wiekowe 13. Badanioa grup emigrantów szwedzkichora'z grup społeczno-zawodowych opierają się na materiałach historycznyoh powstających w posiadaniu placówek naukowobadawczych, archiwów państwowych i kościelnych, jak również indywidualnych osób gromadzących pamiątki rodzinne. Tę grupę badań należy zaliczyć do etnologiczno-historycznego nurtu poznawczego przeszłości kulturowej Szwecji. Dzięki tym badaniom, których zadaniem jest studiowanie tradycyjnych form produkcji, systemów społeczno-gospodarczych, dystrybucji wytworów kulturowyoh w różnych odmianach środowiska ekologicznego uzyskano interesujący obraz kultury Szwecji okresu preindustrialnego (XVIII i XIX wiek). Dużo miejsca w tych pracach poświęcono procesowi adaptacji ekologicznej i kulturowej, podkn,ślając, iż możliwości adaptacji zależą przede wszystkim od możliwości technologicznych i wiążą 5"i(:z za~obami energetycznymi występującymi w danym ekosystemie. Badania nad grupami imigrantów i grupami wiekowymi należą do nurtu rozważań nad współczesną kulturą Szwecji, rozwijaną i kształtowaną przez środki masowego prz,ekazu. Analizy te prowadzą wspólnie etnologowie z socjologami i psychologami 15. W n.ini'ejszym artykule chcieliibyśmy jednak zwrócić szczególną uwagc; na badania O. Lofgrena, pracownika Instytutu Etnologii Uniwersyh?tu w Lund, którego studia eko-etnohistoryczne wydają się nam szczególnie interesujące w poznaniu przeszłości kulturowej Szwecji, kraju posiadające-go wiele wspólnych cech kulturowych, jak i wide odrębnoś,ci. Na te ostatnie O. Lofgren zwraca szczególną uwagę kreśląc i wyróżniając dwa zauważalne areały kulturowe, które są na tyle różne, iż możemy mówić o zjawisku dyferencjacji kulturowej obszaru Szwecji. I. II W Szwecji występowały w przeszłości (okres preindustrialny) dwa wyraźnie różniące siC; między sobą a r e a łyk u l t u,r o we: pierwszy usytuowany na obsz,arze pół.nocnej i środkowej Szwecji, drugi w części po11 O. LOfgren, Marine ecotypes in preindustriaL Sweden. ~~. comparative di- ed. R. Andersen, s. 65 - HO, Hague 1979, a także tego autora Historical perspecties on-. Scandinavia peasantries, "Annual Rev. of Anthrop." 1980, 9, s. 187 - 215. 13 A. Daun, Bengt Borjeson, SamhiiUsjOrandringar och brottslighet, Stockholm 1974, ss. 311. 1~ L. Honko, O. Lofgren, Tradition och ndjo. Ett kttltttrekoLogisk pers)}ectiv. Lund W8l, s. 235. 1; A. Daun, EtnoLogi et kultltrvetenskap ... , op. cit., s. 6 i in. scussion oj Swedish peasant jishermen, [w:] North AtLantic CaL!tures, �WALDEMAR 186 KOPCZYŃSKI łudniowej. Różnice między tymi dwoma areałami tłumaczono w terminach adaptacji ekologicznej, konserwatyzmu kulturowego, systemu kulturowego, wpływów kontynentalnych itp. Zauważ'alne różnice między tymi dwoma areałami znalazły odhide w folklorze, systemie wierzeń, stylu życia i pracy, postaw małżeńskich i rolach płci, wychowaniu młodzieży, w społecznej organizacji i formach społecznej (środowiskowej) kontroli. Wyróżniając oba areały O. Lijfgren operuje pojęciem systemu kulturowego i ekotypu. Oba terminy wymagają - jak twierdzi szwedzki badacz - każdorazowego wyjaśnian.ia, albowiem istnieje niebezpieczeństwo błędnego odczytania i zinterpretowania zjawiska. Pod pojęciem systemu kultur,owego O. Li)fgren rozumie zorganizowaną całość (strukturę) integrującą podsystemy, do których zalicza m. in. podsystem lingwistyczny, religijny, gospodarczy, społeczny. Podsystemy te pozostają w stałych konbaktach ze środowiskiem ekologicznym (naturalnym) i wraz z nim two~zą ekotyp. Środowisko ekologiczne jest niezależnym systemem, który wchodzi w stały i trwały kontakt z systemem kulturowym. Należy przy tym za'znaczyć, że system ekologiczny (SE) odclzialywuj,e odpowiednio na system kllHurowy (SK), ale i sam podlega przeobrażeniu pod wpływem systemu kulturowego. Kreśląc obraz systemu kulturowego dwóch wspomnianych areałów badacz szwedzki zauważył, iż zwłaszc'za w środowisku chłopskiej kultury odnależć można istotne różnice, w zachowaniach i postawach ludności. I tak np. w południ.owym areale małżeństwo było aranżowane przez rodzi>ców16, bardzo sformalizowane, z udziałem pastora. Z kolei w areale północnym związki przedmałżeńskie zorganizowane były w formie tzw. nocnych zalotów i spotkań (nattfrieriformen) i były kontrolowane raczej przeL grupy rówi'eśnicze aniżeli przez rodziców. Niezamężna matka była surowo i srogo traktowana przez społeczność południowego areału. Jako "nierządnica" (horan) traktowana była jako nieczysta i skażona, co odzwier,ciedlało się w systemie wierzeń i przesądów. Na ogół głównymi przedstawicielkami społecznego systemu kontroli były zamężne kobiety wiejskie oraz konserwatywni przedstawiciele duchowieństwa Kościoła protestan.ckiego. Doskonałym przykładem ilustrującym ów system jest fragment prozy zaczerpniętej z powieści szwedzkiego pisarza W. Moberga pl. Twoja chwila na ziemi, w której czytamy m. in. "Z powodu tego, co przydarzyło się Jenny, musieHśmy się wstydzić, wszyscy z naszej rodziny. Miała urodzić nieślubne dziecko. A t,o obchodziło wszystkich ludzi z naszej wsi. wszyscy mówili o tym. Wszyscy potępiali ją ostro, matki dziewczyn, które nie miały nieślubnych dzieci, dziewczęta, które zazdrościły przed'i; M. Wahlberg, i bondesmhallet, Umea 1984, s. 109. Kvinnan pod red. Ph. Fjellstrom, [w:) Etnologiska studier. Praca �Szwedzkie zainteresowania ekologiq 187 kulturową tE:mJenny jej powodzenia u chłopaków 17. I dalej czytamy: "Teraz po urodzeniu dziecka nicślubnego n.ie mogła już wyjść za mąż. To było zupełnie niemożliwe. Wychowywała swe dziecko, lecz była zhańbiona" 18. Waroole północnym nie odnajdujemy tego typu wierz·eń i przekonań moralnych, ani rytualnego wykluczenia ze społeczności wiej.sk,iej. Dokonując podziału na dwa areały kulturowe O. Lofgren daje wyraz istniejącym w okresie preindustrialnym na terenie Szwecji dwóm różnym systemom społecznym. W areale południowym odnajdujemy społeczeństwo ze sztywno przestrzeganymi zachowaniami i typem pionowej integracji, społeczną kontrolą, w której utrzymywaniu doniosłą i ważną r.olę przypisać należy Kościołowi protestanckiemu. Pastor na tym terenie odgrywał roll; moralnego przywódcy i stróża, a społeczno'ść wiejska musiała hczyć sit; z jego zdaniem. Społeczność tegD areału piętnowała żebraków, włócz.:;gów i inne grupy spoza społeczności, a podział pracy był sztywno i ściśle przestrzegany. Obszar ten cechuje konserwatyzm kulturowy z silnymi wpływami kontynentalnymi (zachodnioeuropejskimi). W areale północnym odnajdujemy z koki bardziej egalitarne społeczności chłops1kie z mniejszą w porównaniu z arealem południowym stratyfikacją socjo-ekonomiczną. Także stosunki między dziećmi a r'odzicami były traktowane egalitarn,ie, inny był także podział pracy i wzory wycnovvania seksualnego, co wiązało się z faktem, iż momlne oddziaływanie Ko~cjola protestanckiego na społeczność chłopską było na półnDcyosłabio:1e. Z koncepcją dwóch areałów kulturowych Szwecji okresu preindustrialnego O. LC)fgrena łączy się· pOjęc,ie eikotypu, które należy rozumieć jako różnorodny wzór adaptacji ekologicznej i działalności gospodarczej w tej samej makroekonomicznej strukturze społeczno-ekonomicznej 19. Opierając się na badaniach szwedzkieg.o etnologa możemy stwierdzić, że na obszarze XVIII i XIX-wiecznej Szwecji występowało sześć podstawowychekotypów, które stanowią określony wzór adaptacji ekologicznej i spClsób prowadzenia dzialalnoś·ci gospodarczej. W ten sposób możemy mó\vić o ekotypie rolnym, F:'kotypieleśnym, .ekotypie morskim, ekotypie typu ..sater" albo "fabod" polegającym na letniej migracji z miejsca stałego zamieszkan.ia do siedzib gospodarskich usytuowanych sezonowo na terenach leśnych i górskich (ryc. l), ekotypie górskim oraz ekotypie mieszan~'m, np. kombinacja hodowli zwierząt z myślistwem i rybołówstwem . .. w. Moberg, Twoja chwila na ziemi, Wa'l'szawa 1971, s. 176. Tamże, s. 177. :~ O. Lo£gren. Marine Ecotypes in preindustrial Sweden a także O. Lofgren, Family and household among Scandinavia nologia Scandinavica", 1974, s. 48. ... , op. peasants, s. 86. [w:l "Eth- cit., �; 188 WALDEMAR KOPCZYŃSKI o 100 . 200 300"'" Ryc. 1. Jak można zauważyć, każda z wymieni'onyoh działalno·ści gospodarczych osadziła się w odrębnym środowisku ekologicznym tworząc ekotyp, który nie musi wcale być izolowaną jednostką. Oznacza to, że ekotypy mogą podlegać wzajemnym oddziaływamom i wpływom, a przykładem �Szwedzkie zainteresowania ekologią kulturową 189 moż", być działalność warstwy społecznej chłopów-rybaków z południowych wybrzeży Szwecji. Prowadzili oni mieszaną działalność gospodarczą (byli rybakami i chłopami uprawiającymi ziemię), którą określały poszczególne pory roku. Społeczności zamieszkującej obszary wybrzeży Szwecji O. Lofgren poświęcił w swoich badaniach najwięcej miejsca, co zresztą jest zrozumiałe jeśli zdamy sobie sprawę, że właśnie morze odgrywało istotną rolę w kształtowaniu obrazu kultury szwedz1kiej. Badacz szwedzki podkreśla, że 'N ok,esie preindustrialnym na wybrzeżach Szwecji można mówić o występowaniu czterech podstawowych ekotypów: 1. Ekotyp chłopsko-ryba,cki, oparty na równoczesnej gospodarce chłopskiej (samowystarczalnej) i ryibackiej; ekotyp ten występował na południowym wybrzeżu Bałtyku; 2. Ekotyp niestalego pełnomorskiego rybołówstwa oparty na specjalizacji zćlwodu rybaka; ekotyp ten obejmował swoim 'Zasięgiem pro'Nincję BohusHin (płd.-zach. Szwecja), gdzie rybołówstwo pełnomorskie miało długą tradycję kształtowaną od okresu średniowiecza; 3. Ekotyp rybacko-mieszcz'ański, oparty na sezonowej działalności ryba::kiej wśród micszczcm zamieszkujących miasta położone nad Bałtyi{iem; 4 E:wtyp zagrOllniczo-rybacki, oparty na działalności rybackiej wśród ~;bogich zagrodników i parobków (stataren). III Przedstawione w niniejszym artykule badan,i,a w zakresie ekologii kulturo\'lej w etnologii szwedzkiej stosują perspektywę historyczną dążąc przy tym do ukazania i zilustrowania przeszłości kulturowej obszaru Szwecji. Etnologiczne badania, jakie prowadzHa i prowadzi nadal grupa szwedzkich uczonych, objęły swoim zasięgiem przede wszystkim grupy emigrantów szwedzkich, rybaków i chlopów, imigrantów i grupy wieko·we. W obrębie tych badań interesowano się stosunkami społeczno-gospodarczymi, osadnictwem, budownictwem, wzorami postaw itd. starając się określić zależności pomiędzy człowiekiem i jego kulturą a środowiskiem naturalnym. Szczególnie interesująco przedstawia się stanowisko badawcze O. Lofgrena, dla którego studia eko-etnohistoryczne wydają się najbardziej właśeiwe w poznawaniu kultury Szwecji okresu preindustrialnego. Jego etnologiczna koncepcja ekotypu i systemu kulturowego dowodzi, że każdy z powstałych wzorów kultury osadził s.ię w określonym środowisku fizycznym. �190 WALDEMAR KOPCZYŃSKI Waldemar Kopczyński SWEDISH INTERESTS IN CULTURAL ECOLOGY. (summary) The paper aHempts to d1scuss the problems of ecological-cultural research in Swedish ethnology, emphasizing its importance for the determination o[some ethnogr'aphioal Swedish characteristics. H has been pointed out that interests in cultural ecology are well based among Swedish ethnologists and, in a way, they are specific to Swedish ethnology. These traditional interests were initiated by the research and wonks of C. W. von Sycow and S. Erixon, and continued in the latest studies of, first of all, A. Daun, Ph. Fiellstrom and O. Lofgren. The work of A. Daun (Institute of Ethnology, Stockholm Uni\·ersit.v). C,'lU O. Lofg,ren (,Institute ofEJthnology, Lund University) appeared significant to che afore mentioned problems. On the one hand, they present a cultura,l picture of coptemporary Sweden, on the other hand, they depict the culture of fish ing and pea.Soant societies in pre.industrial Sweden. The so-oalled ,eco-type' concep;.ion proposed by O. Lofgren is particularly interesting. It seems to give a deeper insight into the culture of Sweden and its history. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/935b4d991d4f6c871e40e287198256c7.pdf be5477986c743b61ee7cbdfc7db5b79c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1955 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource kultura materialna pożywienie Asyryjczycy - konserwowanie żywności konserwowanie żywności Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1815 Title A name given to the resource Tradycyjne sposoby konserwowania żywności u współczesnych Asyryjczyków / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.191-209 Creator An entity primarily responsible for making the resource Abdalla, Michael Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1988 lVIICHAEL ABDALLA PTL Poznań TRADYCYJNE METODY KONSERWOWANIA ŻYWNOŚCI U WSPOLCZESNYCH ASYRYJCZYKOW * Współcześni Asyryjczycy żyją na terenach Mezopotamii należących do kilku państw: Turcji, Syrii, Iraku i Iranu. Jest to społeczelństwo chłopskie, żyjące na wsi i utrzymujące się z rolnictwa, ale dziś już bardzo wielu Asyryjczyków mieszka w miastach pracując jako kupcy, urzędnicy administracji, bądź po ukończeniu studiów wyższych są inżyn.ierami, lekarzami, nauczycielami. Podział Asyryjczyków między różne państwa spowodował też liczne konflikty polityczne, a co za tym ,idzie dużą emigracjt;. Skupiska Asyryjczyków spotykamy dziś w krajach Bliskiego Wschodu, w Europie i Ameryce - między innymi duże grupy znajdują się w Skandynawii, szczególnie w Szwecji. Tradycyjna kultura asyryjska to kultura wsi, i o niej zamierzam tu pi:::ać.Pragnę jednak podkreślić, że nawet ci Asyryjczycy, którzy od dwóch pokoleil żyją w metropoliach Zachodniej Europy i USA utrzymują więź z macierzystym krajem i z pietyzmem przechowują swoje narodowe tradycje, w tym także kulinarne. Głównym nosicielem tradycji narodowych jest jednak Cihłap asyryjski. Do niedawna, a w pewnym stopniu także i dziś, na wsi prowadzona była gospodarka samowystarczalna, co wiązało się z problemem zgromadzenia żywności, przechowywania jej i zakonserwowania, by starczyło zapasów do następnych zbiorów. Pisząc o konserwowaniu żywności, oparłem się na własnych obserwacjach z okresu mojej młodości spędzonej na wsi w północno-wschodniej Syr,ii, oraz na zapisach magnetofonowych zebranych od starych kobi,et Asyryjek, pochodzących z regionu Tur Aibdin (Góra Ozcicieli), leżącego· w środkowo-południowej Turcji, przy granicy syryjskiej. Zapasy określa się ogólnym mianem "MOZUNO", i przygotowuje się je we właściwym dla każdego surowca sezonie. Najwięeej pracy przypada na okres letni, a maksimum spożycia - w zimie. Przygotowanie zapasów mobilizuje nie tylko wszystkich członków jednej rodziny, ale na ogół liczniejsze grono sąs~adów i krewnych. Zespołowe wykonanie wielu czynności jest charakterystyczne dla kultury Asyryjczyków. " Referat wygłoszony na VII Międzynarodowej Konferencji święconej pożywieniu w Norwegii 'W czerwcu 1987 r. Etnograficznej po- �MICHAEL 192 ABDALLA Niniejsze opracowanie ohejmuje różne techniki utrwalania żywności, zarówno pochodzenia roślinnego, jak i zwierzęcego, stosowane przez dzisiejszego wieśniaka asyryjskiego. P'odane będą również oryginalne nazwy otrzymanych produktów i krótki przegląd przyrządzanych z ich udziałem potraw. Pragnę tu zwrócić uwagę, że dzięki klimatowi panującemu w zamieszkałych przez Asyryjczyków krajach Bliskiego Wschodu bardzo ważnym sposobem konserwacji jest suszenie na słońcu. Drugą cechą konserwacji żywności na tym telrenie jest to, że nie konserwuje się na ogół surowców (np. ziarna, owoce, itd.), lecz już cz·ęściowo przygotowane półprodukty spożywcze (zmielone, rozdrobnione na żarnach, gotowane, zakonserwowane w słodkim soku winogronowym, itd.). 1 -- METODY KOMBINOWANE 1. Gotowanie i suszenie na słońcu Najważniejszym przetworem 'otrzymanym tą te<:hniką jest "BYRCHEL" (syn.: "GIURGIUR", "HLULA"). Należy ,on, po chlebie, do najpopularniejszych u Asyryjczyków produktów pszennych. Znany jest od IX w. przed Chr. Na produkcję "BYRCHELU" rodzina przeznacza co roku około 1:10 ilości przewidzianej do konsumpcji pszenicy. Ziarna pszenicy ("HE:TE", "HYTTE") ze świeżych zbiorów w ilości 50 - 150 kg dokładnie! czyści się i wsypuj'e do g.otującej się wody w dużym kotle metalowym ("QAQŁO") wykonanym z cienkiej blachy (śred. 0,8 - 1,5 m, i wys. ok. 1,3 m). Kocioł ustawia się na trzech podstawach z kamienia. Przy braku drewna do paleniska wrzuca się wszystko, co łatwo się pali: wysuszone odchody zwierzęce, szmaty, a nawet ostatnio - zużyte opony samochodowe. Gotowanie prowadz.i się przez 2 - 4 godziny tak, aby ziarna nie pękały i przerywa, gdy staną się on8 miękkie i dokładnie ugotowane. Określa się to sensorycznie przez sprawdzanie wyglądu, dotyku i smaku ziarna. Przyjemny 'Zapach ugotowanego ziarna zwanego "SZLIQA" przyciąga z pobliskich domów dzieci, których talerze gospodar'Z hojnie wypełnia porcją ziarna. Dzieci zano.szą ten dar do swoich domów, gdzie się go je z wyt'opi'onym tłuszczem mlecznym ("MESZHO") i solą ("MALHO") lub cukrem ("SZAKAR"). Rozpulchnione ziarna "DANOKE" przenosi: się na płaski dach domu i tam, wsypane w piramidę, pczostawia na noc :na słomianych matach lub dywanikach, aby następnego dnia rano rozprowadzić cienką warstwę po całej powierzchni dachu. Pe'lne ich suszenie na słońcu trwa 2 - 3 dni. Skurczone i ściemniałe ziarno spryskuje się teraz wodą i poddaje oibłuskiwaniu w kamiennej stępie w kształcie moździerza ("GURNO", "CHASZULTA") (ryc. 1). Siedzący naprzeciw siebie dwaj mężczyźni na przemian uderzają z,iamo drewnia- �193 Tradycyjne metody konserwowania żywności '. .' ..,-<' ~...;." .. ; ~~'~:.. , .~~i;/'~~~~i;'~:{<~:",~"~ :. ,,-o ~ :. : ... ". , .' " • ""1 . ,-o , f - . •• .. - ~.. ; Ryc. l - Tradycyjny sposób obłuskiwania ziarna pszenicy na wsi asyryjskiej. Lekko nawilżone ziarno umieszcza się w "GURNO" ZIl1lajdujący'rn .się na stałe w ziemi, Dwaj mężczyźni na pr7JerrniJanuderzają ziarno drewnianYmi młotami, a siedząca obok kobieta miesza ziarno po każdym uderzeniu. Rys. T. Siw'iński. nymi młotami, a siedząca obok kobieta szybkim ruchem ręki miesza ziarno w "GURNO" po każdym uderzem.iu. Inny, nieco wydajniejszy i prostszy system obłuskiwania, stosowany w większych ośrodkach, nazywa się "DANG", czyli kierat jednokonny (ryc. 2). Składa się on ze spłaszczonego kamienia średnicy okola 80 cm i grubości 25 cm, ustawianego pi,onowo i obracanego za pomocą środkowej osi dr'ewnianej, przymocowanej do konia pociągowego. Kamień toczy się po ziarnach znajdujących się na okrągłym podeście ,o utwardzonej nawierzchni. Należy tu podkreślić, że bardziej nOWoczesneurządzenia obłusI kujące, które pojawiły się ostatnio na wsi, nie znalazły ,amatorów, gdyż uszkadzają ,one ziarno czyniąc je okrągłym i mni,ej smacznym. Oddz,ielenie łuski, po dosusz'eniu całej masy, następuje przez odwianie na powietrzu. Rzucone ziarno upada blisko, a powiew wiatru porywa plewy ("PYRTO"). Obłuszczone ziarno rozdrabnia się na żarnach ("GORYSTO"). Żarna składają się z dwóch mniej więcej okrągłych i spłaszczonych kamieni (grub. 6 - 10 cm, średn. 40 - 60 cm), z których dolny jest unierucho13 Lud, t. LXXII �194 MICHAEL ABDALLA r~ -.-.', \~~ '. ,~ ~ r I "';u ;':'J~';;),~:,""~: .....;_ ' c ...-,.!. ~ ..•. ' ~•.• "'~ ~"...... ;. , , . ~..'.)~:~~~:,~~.t.~ ....7"-~-. , ',' '(,;,~, " '. . "'~":"ł. - ~~ ~; ....._:. ~_: ';' ''o.' , ł>~~~~~~:~~~ ~ ~''''',: ' , :.f~~:~.-..~~. ;;. ... ~ '~ -' ~~f:~:~:~·~.,:7.::'~;;~·;:.,,'~,~~~,~-:.~·~~·::t~~~ ~""""-=,.,. Ryc, 2 - "DANG" służący do obsłuskiwania ziarna pszenicy miasteczkach ·na Bliskim Wschodzie. Rys. T. Siwiński. w asyryjskich miony na ziemi, a górny poruszany ręcznie wokół wspólnej osi drewnianej. Ziarno sypie się ręką do otvvoru w środku górneg8 kami2nia, W .zależności od stopnia porowatości kamieni żarnowych, wagi górnego kamienia i szybkości jego obrotów ziarno łamie się na śrutę różnej wielkości. Śrutę następnie przesiewa się na sitach i dzieli na trzy frakcje, z których każda ma inny smak. Sita o średnicy około 40 cm wykonane są z drewnianej obręczy wysokości około 15 cm i skórzanych lub metalowych taśm : drutów tworzących sia!tkę. Poszczegól.ne frakcje "BYRCHELU" w kombinacjach z ciecierzycą ("HEMSE"), soczewicą ("TLALHE"), bohem ("BAQYLLE"), mięsem ("BASRO"), mlekiem ("HALŁO"), jajami ("BE'E"), świeżymi warzywami ("JARUQU:'BO") lub rybami ("NUNE") stosuje się do sporządzenia różnyoh potra:w, takich jak: "BALLO", "TYRCHAJNO", "KUTLE", "KIFTE", DALQE", "TYCHRATA", "TABBULE" i inne, które spożywa się przez okrągły rok w formie smażonych klopsików, gołąbków, zup, dań duszonych lub sypkich. "BYRCHEL" przechowywany w bukłakach ("MZY:DE") nie wykazuje żadnych zmian smaku ani zapachu przez okres dłuższy niż jeden rok. Za pomocą ni-e·copodobnej t·echnologii otrzymuje się inny zupełnie produkt a nazwie "BASTI:QE". Głównymi surowcami są tu: wyciskany z w.inogron ("'ENŁE") sok oraz mąka pszenna o drobnej granulacji cząsteczek ("QAMHO"). W celu klarowania soku dodaje się do niego substancję mineralną o nazwie "SZKURTO". Po pewnym czasi€ usuwa się mineralny osad, a czysty sok gotuje się w grubośc.iennych naczyniach ("BARDE6Z"). �Tradycyjne metody konserwowania żywności 195 Powstałą pianę ("KAFFE") zbiera się tylko raz. Ciągle mieszając stopniowo do soku dodaje się mąkę zachowując następującą pro'porcję: 5 objętości soku i l objętość mąki. Do tężejącej masy o nazwie "HAŁDAL" lub "lVIARTUCJTA" i konsystencji przypominającej budyń dodaje się przyprawy: cynamon, gałkę muszkatołową i pieprz, po czym miesza się i wylewa na płótno. Warstwę "HAŁDAL" wyrównuje się ręką do grubości około l mm i zostawia na kilka godzin do stygnięcia. Następnie całe płachty płótna przewiesza się na mocnych sznurach, oblepioną warstwą na zewnątrz, do dalszego suszenia. Warstwę "BASTI:QE" zdejmuje się używając mokrej tkaniny, która nawilżawszy płótno powoduje jego łatwiejsze oderwanie ~ic;. Nieco mokrą jeszcze zewnętrzną stronę "BASTI:QE" posypuje Sil; mąką, po czym wykrawa trójkąty o długości boku około 20 cm i przechowuje w komorach glinianych o nazwie "KORE" lub "ESRE". "BA5TI:QE" charakteryzuje duża elastyczność. Równolegle z przygotowywaniem "BASTI:QE", gotujący się sok, przed i po wsypaniu mąki, wykorzystuje się do otrzymania jeszcze jednego, uszlachetnionego produktu o nazwie ,,'OQUDE". Na nitkę nawleka się (co 3 - 5 cm) różne owoce: wysuszone figi ("TE:NE"), zmiękczone po całodobowym moczeniu w wodzie orzechy ("GAŁZE") lub migdały ("LAŁZE"), tworząc łańcuch długości 2 - 4 m. Łańcuch zanurza się kilkakrotnie w soku i w "HAŁDAL". Za każdym razem owoce muszą wyschnąć, by nowa warstwa soku mogła oblepić owoce i sznur. Jako produkt końcowy otrzymuje się łańcuch owoców pokrytych warstwą słoC:kiego, zastygłego soku winogro.nowegc o grubości około l ,cm. Pełna synchronizacja poszczególnych czynności przy otrzymywaniu obu produktów: "BASTI:QE" i ,,'OQUDE" pozwala na równoczesne ich zakończenie. Pewną odmianą "BASTI:QE" są "HALI:LE". Do ich wyrobu stosuje się te same przyprawy, ale więcej mąki (stosunek 1:4) o w,iększej granulacji, przypominającej makaronową semolinę ("SElVIDO"). Otrzymany "HAŁDAL" przelewa się do naczyń grubszą warstwą (ok. 2 - 3 cm). Kiedy stężeje (po ok. 3 - 4 godz.) kroi się ją w romby lub kwadraty {o dług. bokU\ ok. 5 cm) i dalej wstawia na 1 - 2 dni do wyschnięc,ia. Kawałki "HALI:LE" są ciemniejsze i bardziej kruche od "BASTI:QE". Przechowuje się je w mące w workach jutowych. 2. B l a n s z o w a n i e i s u s z Ci n ie n a s łD ń cu Jedynym bodajże produktem otrzymanym tą techniką są rodzynki ("ABSZO:TO"). Ich przygotowywanie przypada na okres między 6-tym a 15-tym sierpnia, najgorętszego miesiąca roku, zwanego popularnie "TYBBACH", czyli po prostu - kucharz. W tym czasie wszystkie pło- �196 MICHAEL ABDALLA dy rolne maksymalnie dojrzewają, w tym również winogrona. Te daty wyznaczają dwa ważne święta kościelne: Sw. Gabriela i święto Wniebowstąpienia Matki Boskiej, obchodzone uroczyście przez Asyryjczyków w Tur Abdin. Na terenach w Tur Abdin, o których mowa w tym opracowaniu, znanych jest siedem odmian winogron, z których cztery: "Qadyszioto", "Byzyk", "Zajnabi" i "D'Rajso" zakwalifikowane są do deserowych, dwie: "Zajtoje" i "QarquS'z" - do przerobu na "ABSZO:TO", a ostatnia odmiana, "Mazru:ne" - do otrzymania syropu ("DIBYS " "NEPUCHTA"). Niektóre odmiany są oryginalnie wyhodowane przez Asyryjczyków. Świadczą o tym między innymi ich nazwy, niespotykane nigdzie indziej. Na przykład słowo "Qadyszioto" 'oznacza "święte", "D'Rajso" - "królewskie", "Zajtoje" - "oliwne". "ABSZO:TO" przygot'owuje się zawsze na terenie winnic, gdyż do tego potrzebne są dość duże i mało uczęszczane poletka. Potrzebny do blanszowania w.inogron ług uzyskuj'e się z popiołu ("QATMO") spalonych ładyg kukurydzy ("DAHNO", "CHARTRUMAJE"), lub z gaszonego wapna ("KALSZO") przez g'otowanie tych sUlbstancji mineralnych w wodzie. Woc~ęzlewa się następnie znad osadu. Tak przygotowany ług przelewa się do bukłaków ("QARBE") i na osiołkach transportuje do winnic. Tam przelewa się go do grubościennych kadzoimetalowych ("DESTO"), gotuje i zanurza w nim na chwilę zrywane winogrona *. Po blanszowaniu grono winne układa się, jedno obok drugieg.o, na matach leżących w dobrZE!nasłonecznionym, przewiewnym i odpowiednio wyrównanym ;i wydeptanym miejscu, zwanym "MESZTOHE" . Po suszeniu, które trwa 1 - 2 tygodnie, rodzynki oddziela się od ł,odyg i szypulek ("QASLUSE") i przechowuje w domu w dużych naczyniach gLinianych ("GDO:NE", "BORYNTA"). 3. S a l e n ie i z a g ę s z c za n i e n a s l 'O ń c u Koncentrat pomidorowy ("MAJE D'BADZIANAT", "DIBYS D'ABRUSZE SMOQE") należy do przetworów używanych niemal codziennie w !kuchni asyryjskiej. Nadaje on potrawom nie tylko subtelny smak, ale i czerwoną barwę. Jego zapasy w domu wynoszą rocznie 12- 20· kg. Do otrzymania koncentratu używa się specjalnych odmian pomidorów, dających duże owoce o wadze nierzadko 1 kg każdy i o malej ilości nasion. Pochodzą one z wlasnych !plantacji, lub kupuje się je na targu jednora* Zabieg ten jest dobrze znany i często stosowany :w nowoczesnym przetwórstwie owocowo-warzywnym. Celowo wprowadzony do ługu pierwiastek wapnia wchodzi w reakcje chemiczne z substancjami pektynowymi skórki miękkiego surowca tworząc nierozpuszczalny prektynian wapnia, który wzmacniając skórkę zapobiega wyciekowi soku. �Tradycyjne metody konserwowania żyu;;ności 197 zowo w ilości 120 - 200 kg. Pomidory przebiera się, myje i ręcznie wyciska sok. Sok mocno soli się i ustawia na dachu domu w płaskich naczyniach aluminiowych, gdzie pod wpływem słońca paruje zawarta w nim woda. Gęstniejący sok miesza się 2 - 3 razy dziennie. Zagęszczanie przerywa się, gdy zanurzona w koncentracie metalowa łyżka bez żadnego oparcia stoi w nim nieruchoma. Stężenie substancji rozpuszczalnych wynosi w nim wówczas minimum 60%'. Otrzymany koncentrat jest bardzo trwały. Przechowywany w otwartych naczyniach szklanych przez okres jednego roku nie wykazuje żadnych objawów zepsucia. Potrawa (np. dla 7 osób) przyprawiona jedną łyżką koncentratu nie wymaga już praktycznie dodatku soli. Koncentrat stanowi ulubiony przysmak dla dzieci, które jedzą go nałożony grubą warstwą na placek chlebowy ("LAHMO") i posypany obficie suszoną miętą pieprzową (NON'O :). 4. S a l e n i e i s u s z e n i e Ilość mięsa i jego przetworów spożywanych przez Asyryjczyków nie jest zbyt duża, jednak uważa się, że tych produktów nie może brakować w domu przez cały rok. Świeże mięso spożywa się tylko okazjonalnie, natomiast prawie na co dzień, zwłaszcza wiosną, jada się mięso zakonserwowane a nazwie "QALIJO". W gospodarstwie, od wczesnej wiosny tuczy się krowę, aby ją na jesień zabić. Jej mięso bez kości kroi się w kawałki wielkości ziemnialka ("BALBUSE"), które obtacza się obfieie w soli i zostawia na 1 - 2 dni. Na jedną część mięsa roztapia się w dużym naczyniu ustawionym na ogniu dwie części łoju ("TARBO"), do którego wrzuca się solone kawałki mięsa, po czym dusi się tak długo, aż mięso jest kruche. Poznaje się to po jego strukturze i barwie. Kawałki mięsa, kruche aż do środka, zostają niejako zatopione w łoju, który ,izoluje je od powietrza i tym samym konserwuje. Zimne "QALIJO" jdst bardzo twarde. Często przy nabieraniu ły~ka się łamie. "QALIJO" jest produktem typu instant. Może być stosowane do wszystkich potraw mięsnych i półmięsnych, do jajecznicy ("SFE:RO"), a także na śniadanie w zimne poranki. Przed spożyciem wystarczy tylko je lekko podgrzać. Jest bardzo smaczne i aromatyczne. 5. S o l e n ie s u s z e n i e n a s ło ń c u K'olejny rodzaj utrwalonego mięsa nazywa się "QADI:DO". Przygotowuje się z pozbawionego tłuszczu mięsa krowiego. Kawałki mięsa posypuje się solą, a po 3 - 4 godzinach układa się je na płaskim kamieniu. ("KE:FO") i przyciska drugim kamieni€jm przez 2 - 3 dni dla odsączenia wody. Te czynności przeprowadza się zawsze w ,cieniu. Przycisk powoduje �198 MICHAEL ABDALLA też spłaszczenie mięsa do grubości ·około 2 cm, długości 20 cm i szerokości 10 cm. Otrzymane plastry oblep.ia się obficie papką otrzymaną z roztartego czosnku "TU:MO" i papryki czerwonej ("FELFLO SEMYQTO), po czym rozwiesz.a je na sznurach i suszy na słońcu przez około io dni. "QADI:DO" przechowuje się w suchym miejscu w skrzynkach drewnianych do 2 lat. Do konsumpcji kroi się je w drobne plastry, które można spożywać bez dodatkowej obróbki kulinarnej. Następną formą zakonserwowanego mięsa jest "SZARADIN". Tłuste mięso krowie miele się, przyprawia obficie solą i -pieprzem, po czym wkłada co woreczków z tkaniny o wymiarach około 2X20X15 cm. Woreczki zszywa się i następn.ie przyciska kamieniem przez3 dni dla odsączenia wody. Sprasowane mięso rozwiesza się na słońcu przez około 1 tygodnia. Przed s.pożyciem kroi się je w drobne kawałki, które następnie dusi się z pomidorami, lub dodaje do jajecznicy. Zarówno "QADI:DO", jak i "SZARADIN" spożywa się na śniadanie lub kolację. 6. S u s z e n i e n a s ł o ń c u i P l' a Ż enie Otrzymany tym sposobem produkt -o nazwie "RYSZT AN" porównywalny jest do makaronu. Ciasto pszenne ("LAJSZO", "LASZA") bez dodatku środków spulchniających spłaszcza .się ręcznie na placek grubości do 2 mm, po czym kro.i nożem na kawałki .szerokości okoł,o 1 ,cm i długości 1,5 cm. Kawałki ciasta suszy się na słońcu, a następnie praży na patelni i przechowuje w metalowyc~ pojemnikach. II - ZAGĘSZCZANIE PRZEZ GOTOWANIE Do niedawna krystaliczny cukier nie był u Asyryjczyków zbyt popularny. Używano go jedynie do słodzenia herbaty i 'kawy, które to napoje n.ie mają u Asyryj,czyków Zlbyt długi;ch tradycji; rozpowszechniły s'ię dopiero po II wojnie światowej. Do słodzenia niektórych potraw i deserów służy do dziś syrop winogronowy. Wytwarz.a się go z winogron odmiany "I'vla:zrune" a dużej zawartości cukrów. Kiść winogron ("SUGHLO D' 'ENŁE") po zerwaniu wkłada się do dużych worków z tka'niny, odrzucając uszkodzone i porażone owoce, zwane ,.FESQE". Wyciskanie soku odbywa się w specjalnym warsztacie stanowiącym kolektywną własność kiliku wsi. Są to dwa ręcznie obrobione głazy ("QATO:RE", "SZE:NE"), zwane "MA'SERTO" (ryc. 3). Górny głaz o średnicy około 2 m .i wysokości do 0,5 m posiada wykuty w środku pianowy otwór wypływu, którego średnica wynosi około 5 cm. W dległości �Tradycyjne Ryc. 1. metody konserwowania żywności "MA'SERTO" kamienne urządzenie do uzyskiwania soku gron w as5'ryjskim regionie Tur Abdin. Rys. T. Siwiliski. 199 z wino- okola 20 cm od krawędzi górnej powierzchni znajduje się wgłębienie szerokośc'i do 60 cm, zakończon€ kilkoma kanalikami dochc:lzącymi promieniście do otworu. W dolnym głazie, który ma kształt kwadratu a długości boku okolo 2 m wykuta jest komora a średnicy około 1,5 m. W tej komorze zbiera się sok, który następnie wypływa poprzez dolny otwór, dający się zamykać. Do komory można wejść przez frontowy duży otwór, aby ją umyć i przygotować. Worki z kiśćmi winogron umieszcza się w zagłębieniu górnego głazu i depce nogami. Wyciśnięty sok spływa do komory przez kanaliki i pianowy otwór, a stamtąd bocznym otworem trafia do ustawionych na zewnątrz bukłaków ("GAŁDE"). Sok przenosi się do gospodarstwa i tam wlewa do metalowych kadzi o grubych śc.ianach oj gotuje. Pianę powstającą w pierwszych chwilach gotowania zbiera się z powierzchni płynu. Cały proces zagęszczania .soku trwa kilka godzin. Jego gęstość sprawdza się drewnianym mieszadłem. Gdy pojedyncze krople z wyciągniętego mie~;zadła spływają wolno - wtedy syrop jest gotowy. Do gorącego syropu dodaje się aromatyczne zioła, nazywane w dialekcie miejscowych Asy- �200 MICHAEL ABDALLA ryjczyków - "QOSZY: LE". Pozostałe w wo'rkach resztki winogron: skórki, nasi,ona i szypułki służą, po ich wysuszeniu, jako karma dla domowego inwentarza. Syrop przechowuje się w pojemnikach glinianych o grubych ścianach. Jest on nieodzownym dodatkiem w kuchni w okresie postu. Dzi'eci maczają w nim chleb. Służy także do przyrządzania takich potraw jak: "QURSYKAT" i "DAŁQE", które są podobne do naleśników. III - SOLENLE 'Właściwości konserwujące soli kuchennej Asyryjczycy wykorzystują między innymi ,do utrwalania mięsa. Po zalbiciu (przeważnie we wrześniu) dobrze tuczonego zwierzęcia {zazwyczaj owcy) całą ilość mięsa kmi się w długie plastry (ok. 10X:3 cm), a część z kością - w duże grudki, które po dokładnym soleniu zostawia się w óeniu na 3 - 4 dni. Po upływie tego czasu ponownie obtacza się je w soli i przechowuje, układając plastry i grudki oddzielnie w skrzynkach drewnianych lub koszach słomianych w możl.iwie chłodnym mieijscu. W dzień przed spożyciem moczy się je w wodzie w celu wyługowania części soli. Mięso to o nazwie "MAKSAD" ma szerokie zastosowanie kuhnarne, zwłaszcza zimą, w takich potrawach obiadowych jak: "GARSO" (z ugotowaną pszenicą), "APRACH" (na.dziewane liście winogron), "SZAMBORAKAT" (duże pierogi) i in. IV - SUSZENIE NA SŁOŃCU Dzięki suchemu i gorącemu klimatowi Asyryjczycy mogą wykorzystywać warunki atmosferyczne do konserwacji żywności przez jej suszenie. W ten sposób uzyskuje się między innymi rodzaj kwasku do zakwaszania potraw. Mniej dojrzale winogrona o wysokiej zawartości kwasów or:ganicznych zrywa się i wyciska z nich sok, który następnie suszy się na słońcu przez 1 - 3 dni. Otrzymany syrop o nazwie "HYSRME" przechowuje się w opakowaniach szklanych przez cały rok. Małe jego ilości (ok. 0,5 łyżeczki) nadają potrawie oryginalnego smaku kwaśnego, bez żadnych obcych posmaków, i przyjemnej jasn~liwkowej barwy. Następnym produktem otrzymanym przez suszenie na słońcu, poprzedzone często suszeniem w cieniu, to "SZE'IRAJE". Jest on bardzo podobny do makaronu typu nitki. Wyrabiają go wyłącznie kobiJety. Kulki ciasta o twa'Tdej konsystencji bierze się między dłonie, uprzednio namoczone woleju, ("ZAJTO") i ruchem obrotowym rozwałkowuje do postaci długiego do 50 cm "s:zmura", Sznur ciasta zwija się następnie' nół lewe ramię i stopniowo chwytając jego koniec ucina się palcami kaw~łki �Tradycyjne metody konserwowania żywności 20t; długości około 1 - 2 cm i średnicy 0,5 - 1 mm. "SZE'IRAJE" suszy się następnie na słońcu na tacach słomianych. Dawniej wyrób "SZE'IRAJE" odbywał się przy świetle księżyca ("SARA"), kiedy to po kolacji i zaśnięciu dzieci kobiety zebrały się na rodzinnym drewnianym łóżku, znajdującym się na dachu. Prowadzone tam towarzyskie rozmowy i wspólne zajęcia zwie się po asyryjsku "SZAlIRO". Zarówno wyraz ten, jak i asyryjska nazwa księżyca "SARA" są w brzmieniu bardzo podobne do nazwy omówionego produktu. Pod koniec lat 50-tych pojawiły się na wsi maszyny do produkcji "SZE'IRAJE" (ryc. 4). Ciągnione przez woły lub pchane przez człowieka, krążyły po wioskach od domu do domu. Urządzenie takie składa się z pojemnika, gdzie znajduje się do 50 kg ciasta, zamkniętego od góry ruchomym tłokiem. Dno pojemnika ma otwory, przez które pod ciśnieniem tłoka wychodzą nitki ciasta. Nitki osuszane są wstępnie strumieniem Ryc. 4. - Urządzenie do produkcji powietrza płynącego z wentylatora makaronu - "SZE'IRAJE" na wsi asyryjskiej w Tur Abdin. Rys. T. Siwiński. wyposażonego w dwa wirniki łopatkowe. Wentylator jest przymocowany do jednej z trzech drewnianych nóg maszyny i wprawianych w ruch ręcznie. Osuszone, zwisające nitki tnie się na kawałki długości do 20 cm i rozkłada na rozłożonej tkaninie. Po osusz'eniu na słońcu łamie się je w krótkie kawałki, które miesza w ilości około 15% z grubszą frakcją "BRYGHELU" lub z ryżem i razem przechowuje. Potrawa przyrządzana; z tych dwóch produktów ma atrakcyjniejszy wygląd i lepszy smak. Można też z "SZE'IRAJE" przygotować oddzielne dania, na przykład po prażeniu w małej ilości tłuszczu. Zaproszony do nas jeden z miejscowych szeików arabskich, urzeczony' smakiem potrawy z "SZE'IRAJE", poprosił mojego ojca, aby wybrał się �MICHAEL 202 ABDALLA z nim do miasta w celu zakupu nasion, które ohciał zasiać na swoich polach. Nie było łatwo przekonać go, iż "SZE'IRAJE" otrzymuje się ze zwykłego ciasta pszennego. W ramach zapasów na ZImę przygotowuje się też susz z naci pietruszki ("KARFSO RUMONO"), bakłażanów ("BNO: T GA: NE"), pomidorów, mięty pieprzowej ("NON'O), papryki ("FELFLO") i częściowo melonów ("F ATI :HE"). v ~ FEI-loMENT ACJ A 1. Mlekowa Produkty utrwalone za pomocą fermentacji mlekowej cieszą się u Asyryjczyków wielkim powodzeniem i mają długie tradycje. W żadnym z dostęp!1ych mi jadłospisów ludów europejskieh nie spotkałem jeszcze tylu kiszonych warzyw i o tak wspaniałym smaku. Kwasi się mniej dojrzałe pomidory, rzodkiew ("FUDżLE"), młodą marchew ("GEZORE"), ogórki ("BOSYNE"), paprykę, kalafior ("F ALHO"), kapustę ("QARAMBO"), bakłażan, fasolę szparagową ("HABSO"), buraki ("SZALGHME") i inne. Te warzywa, po dokładnym przebraniu i myciu wkłada się razem do kamionkowych lub szklanych naczyń i zalewa słoną wodą. Warzywa, kt6re mają nasiona nakłuwa się StE;ż2111esolanki powinno być takie, aby włożone do roztworu jajo pływało po powierzchni zanurzone tylko do połowy. Do solanki dodaje się trochę winogron. Naczynia z warzywami zanurzonymi w solance wystawia się na kilka godzin na słońcu, po czym przenoc: się je w miejsce zacienione. Warzywa nadają się do konsumpcji, już po 10 dniach, a .okres ich trwałości wynosi kilka miesięcy. Tym samym sposobem konserwuje się młode liście winorośli, zrywane co roku z końców pędów we wczesnym stadium rozwoju rośliny. Służą one w miejsce kapusty do przygotowywania różnych potraw z farszem, podobnych do gołąbków. Często liście te jedzą dzieci na surowo, a gołąbki z nich robione mają przyjemny, kwaskowaty smak. Są suche i zbite. W celu urozmaicenia kuchni postnej i dodatkowego wykorzystania ziarna pszenicy przygotowuje się jesz!cze jeden przysmak a nazwie "TYRCHAJNO D-MA: JE", czyli "tyrchajno wodne". Rozcieńczony w wodzie zakwas chlebowy miesza się z małą ilością średniej grubości ziaren "BYRHELU" ("SEMDO") i pozostawia na 2 dni do sfermentowania. Po odcedzeniu, otrzymanym płynem zalewa się obłuszczone i dobrze ugotowane ziarna pszenicy. Po trzech dniach fermentacji w słoju potrawa jest gotowa do spożycia jako chłodnik. W świątecznej, czyli omaszczonej tłuszczem zwierzęcym odmanie "TYRCHAJNO", zakwas chlebowy zastępuje się jogurtem ("QA-TIRO"), �Tradycyjne metody konserwowania żllw'nOści 203 miesza się z ziarnem pszenicy w stosunku 2:1. Zamiast też jogurtu często stosuje się serwatkę ("DAŁGHE"). W tym przypadku składniki gotuje się przez 2 godz'iny (do zgęstnienia). Po 2 - 3 dniach fermentacj,i przebiegającej w cieniu, powstałą papkę formuje się w kulki wielkości jaja kurzego i suszy na słońcu. Przed spożyc,iem nawilża się je wodą i gotuje jak zupę mleczną na śniadanie. 2. A l k o h o lowa Zakaz picia alkoholu wprowadzony przez islam i pogardliwy stosu'nek muzułmanów (grupy rządzącej) do spożywających ten trunek stały się prawdopodobnie przyczyną ograniczeniakonsumpcj,i napojów alkoholJwych przez Asyryjczyków do najważniejszych okazji. Częstuje się nimi podczas uroczystości związanych z narodzinami dziecka, weselami, świętami kościelnymi. Praktycznie znane są tylko dwa trunki alkoholowe: wino ("HAMRO") i wódka anyżowa ("ARA: Q"). Wino produkuje się z winogron ciemnych, czasem również z fig, na przełomie sierpnia i września. Wino figowe jest mocniejsze od w,inogronowego. Wyciskany sok wlewa się do glinianych amfor ("GDO:NE"), po czym otwór zalepia się dokładnie gliną, aby fermentujący sok "nie brał powietrza", czyli "nie oddychał". Amfory przechowuje się w sieczce przez 40 dni, po czym gotowe wino przelewa się do innych czystyoh amfor, które następnie przetrzymuje si~ w chłodnym miejscu, często w ziemi, przez kilka lat. A więc fermentacja zachodzi tylko przy pomocy dzikich drożdży. Z relacji zapisanych na taśmie wynika, że sposób otrzymywania wódki jest nader oryginalny i dość skomplikowany. Robi się ją ze sfermentowanych owoców winogron noszących nazwę ,ZABILE", używając do tego szeregu naczyń a różnym kształcie i takich nazwach jak: "DYGDAN", "SZOJEFTO", "DESTO", "LAGAN". W oparciu a taśmy nie jestem w stanie dokładnie odtworzyć procesu produkcji ,,'ARA:QU". Nigdy też nie byłem świadkiem tego. Warto jednak odnotować, że zapisany na taśmie wyraz "DA' TO", czyli pot (który wydzielają owoce) utożsamia się w tekście z alkoholem. Słowo "DA'TO" tłumaczone na arabski, który to język zaczął od VII w. n.e. wypierać asyryjski, brzmi właśnie ,,'ARAQ". VI - METODY KONSERWOWANIA NIEKTORYCH PRZETWOROW Z MLEKA Duża ilość owiec (,,'ŁO:NE") oraz kilka krów ("TAŁRO:TO") i kóz (,,'E :ZE") w każdym gospodarstwie są źródłem obfitych ilości mleka (,.I-łALŁO"). Mldko i jego przetwory spożywa się codziennie. Między innymi tłuszcz mleczny ("ZEBDO") wykorzystywany jest jako bardzo sma- �204 MICHAEL ABDALLA: czny i bogaty dodatek do potraw. Również siara ("ALŁO") należy do szczególnych przysmaków dzieci. Najpopularniejszym przetworem mlecznym jest jogurt. Ma on konsystencję galaretki i wspaniały !bukiet smakowo-aromatyczny. Przygotowuje się go na b.ieżącoi spożywa w ilościach większych niż surowe czy ugotowane mleko. Jednak z trwałych przetworów mlecznych na szczególną uwagę zasługują: wytopiony tłuszcz, suche klopsiki o nazwie "QASZKA" i słony ser ("GŁE: TO"). W okresie wiosny, codziennie rano, świeży (nastClwiony poprzedniego dnia wieczorem) jogurt wkłada się do bukłaków ("GAŁDE"), które następnie zawiesza w przedsionku przy zachodniej stronie wschodniej ściany j.ednej z izb gospodarstwa. Regularne i umiejętne wytrząsanie (.,M.JO: 'O") masy jogurtu (ruch posuwisto-zwrotny) (ryc. 5) powoduje zlepianie się cząsteczek tłuszczu w grudki. Z zebranego przez kilka dni masła oddziela się czysty tłuszcz ("MESZHO") po zlaniu powstałej przez ogrzewanie frakcji płynnej, plazmy. Tłuszcz soli się ,i przechowuje w naczyniach glinianych lub metalowych, albo w bukłakach. Pozostałą część -odtłuszczonej masy jogurtu, maślanka, służy do otrzymania dwóch produktów (schemat). Po jej podgrzaniu, wytrąconą kazeinę, przypominającą serek homogenizowany, soli się i miesza z liśćmi dziko rosnącej w Tur Abdin rośliny, której nazwy niestety nie pamiętam, a wyglądem przypomina ono zielony czosnek. Serek z tą rośliną jest trwały i przechowuje się zwykle w naczyniach glinianych zakopanych w nieutwardzonej ziemi podłogi "izby zapasów". Produkt ten zwany "DZIADZIEQ" stanowi przeważnie danie kolacyjne w dni letnie, a po rozcieńczeniu przypomina polski "chłodnik". Często słony "DZIADZIEQ" wkłada się do worh)w z białej tkaniny i zawiesza do odcieknięcia reszty serwatki. Po zgęstnieniu masy formuje się ją w okrągłe lub owalne klopsiki, które następnie suszy na słońcu. Otrzymany "QASZKA" służy do przyrządzania popularnej potrawy zimowej o nazwie "GABU:LA". Twarde klopsiki ściera się przez jakiś czas (1 - 2 godz. z wodą a ściany specjalnej miski wykonanej z pnia drzewa figowego. Po ich rozpuszczeniu, otrzymany roztwór wlewa się na gorącą masę wcześniej ugotowanych ziaren pszenicy, ułożoną tak w półmisku, aby jej brzegi były nieco wyższe od spłaszczonego środka, który wypełnia się roztworem. Następnie na zimny roztwór wlewa się silnie rozgrzany tłuszcz mleczny. Do trwałych produktów z mleka należy również ser. W celu jego otrzymania wieśniak poświęca jedno cielę lub jagnię, z których żolądkóv,,', zaraz po urodzeniu (zanim jeszcze zdążą wypić siarę) wydobywa wnętrzności, zwane "SZYMMYCHTA", zawierające soki trawienne. Wyciąg suszy i rozdrabnia, a następnie stosuje jako zaprawę serowarską. Aby krowa lub owca po utracie swojego potomka nie buntowała się przy oddawan.iu �Tradycyjne metody konserwowania żywności ~~-~ .---=~----~'':'':''.~ 205 ~ Ryc. 5. Wytrząsanie masy jogurtu "QATI:RO" w bukłakach "GALDE" przez Asyryjkę w Tur Abdin w celu otrzymania masła - "ZEBDO". Rys. T. Siwiński. mleka, skórę zabitego noworodka w calości wypycha się slomą i w momencie dojenia chytrze przystawia się matce powstałą kukłę. Ona ją obwąchuje, często liż'e językiem. Ale nie zawsze ta sztuczka daje oczekiwany rezultat, wówczas próbuje się przystawić jej podobnego noworodka z innego zwierzęcia. Kukłę trzyma się w domu na stale, często służy jako zabawka dla dzieci. Swieże mleko ogrzewa się tak, aby można jeszcze włożyć dOłl palec. Dodaje się do niego trochę proszku "SZYMMYCHTA". Po upływie około jednej godziny, ścięte mleko odcedza się. Powstały ser oblepia się solą, wkłada do worków z białej. tkaniny i zostawia przez 3 dni pod lekkim �206 MICHAEL ABDALLA! Podstawowe czynności przy otrzymywaniu wane na wsi asyryjskiej w Tur Abdin. produktu "QASZKA" z mleka, sto '"'0- [Sw,ieie' mle1ko: Go,towanie ; (ok. godz. t8'.00} :Chłodzenie i zaszczePienie'1 ' zaprawą ]ogurtową i Pozostawienie na noc na zewnątrz budynku: i Jogurt : Wy,trzą.s>an1ew bukłakach! (ok. godz. 6.00) /"'" , Masło ! Ogil"Zewanie I wytopiony ! Plazma, I Maślanka! i Ogrzewanie 'Serek! tłuszcz Odcieknięcie! serwatki Formowanie w klops,j'k;i i suszenie na słońcu clęzarem w celu sprasowania. Następnie gotuje się w serwatce, która w tym czasie wydzieliła się. Bardzo elastyczny i błyszczący ser formuje się dłQńmi w kawałki dowolnego kształtu, przeważnie średnicy około 1 - 3 cm i długości 4 - 19 cm. Czasem kilka takich cienkich sznurków sera ple- �Tradycyjne metody konserwowania 207 żywności cie się razem w postaci warkocza. Kawałki sera oblepia się nasionami czarnuszki, która nadaje produktowi przyjemnego zapachu i atrakcyjnego wyglądu. N astl~pnie chłodzi się je zimną wodą i wkłada do słoi lu b glinianych dzbanków pokrytych glazurą. Naczynia zostawia sil; przez jeden dzicl'! otworami w dół w celu odcieknięcia resztki serwatki. Następnie ser zalewa się solanką. W wodz,ie rozpuszcza się taką ilość soli, która sprawia, że stl;żenie roztworu powoduje unoszenie się zdrowego jaja kurzego tak, aby tylko jego część, średnicy wielkości monety (ok. 2,2 cm), była widoczna nad powierzchnią roztworu. Tak przygotowany ser jest trwały przez 2 - 3 la ta i spożywa sii~ go głównie na śniadanie. VII - INNE METODY Do stosowanych na mmeJszą skalę sposobów konserwowania niektórych suroNców i produktów spożywczych można zallczyć jeszcze następujące: - przetrzymywanie woleju różnych gatunków sera, oliwek ("ZAJTU: NE") oraz przyprawionych czosnkiem i orzechami bakłażanów; - przechowywanie mniej dojrzałych arbuzów ("SZEFTOJE") i pomidorów w sieczce, z przeznaczeniem na rodzinną ucztę sylwes1trową; - -suszenie, gotowanie lub prażenie nasion słonecznika SZEMSZO" i nasion owoców dyniowatych, prażenie dzi ("BALU:TE") i kasztanów jadalnych. ("SGHA: orzechów, D L' żołę- W niniejlszym opracowaniu omówiono, w dużym skrócie, najważniejsze sposoby ludowe konserwowania żywności u współczesnych Asyryjczyków. Sądzę, że nie wyczerpują one całości tematu, gdyż jadłospis przeciętnego Asyryjczyka jest bardzo bogaty i urozmaicony, a większość produktów pochodzi z własnej spiżarni domowej. Niektóre z wymienionych produktów, na przykład "BYRGHEL" (występuje w literaturze jako: burgul, burghol' i "TYRCHAJNO" (występuje w literaturze też jako: kiszk, kuszuk, tarhana) są dziś rozpowszechnione na całym Bliskim Wschodzie. Przyjęły się też w kuchni Ameryki Północnej i Europy Zachodniej, gc!z,ie aktualnie poświęca się im tam coraz więcej rozpraw naukowych, a technologie ich otrzymywania systematycznie udoskonala się. Doczekały się one nawet już wielu opracowań patentowych. Ale to wszystko dzieje się niestety nie na wsi asyryjskiej, lecz w dobrze wyposażonych laboratoriach krajów wysokorozwiniętych. Konsumując te produkty, żyjący w tych krajach asyryjscy imigranci będą zawsze pamiętać, że ich pobratymcy, gdzieś w zapadłej wsi tureckiej nadal otrzymują je archaicznymi metodami. �208 .Michael MICHAEL ABDALLA. Abdalla TRADITIONOL METHODS OF FOOD PRESERVATION CONTEMPORARY ASSYRIANS. AMONG (summary) In the Middle East, food processing has thousand years old tradition. The grain which produoed ,the first bread-cake and beer in human h~story, grew in this region. Summerians, Babylonians and ancient Assyrians recorded on day tablets a lot of te:lGt about food products, iSupplyingthe methods used for the:Lr obtainment, their names and even the proportions of their consumption. A number of food preservahon technics, follo\\\ing or modyfyingslightly those descriptions found on bas-reliefs dating to the years B. C., can be found in villages of the Middle East to this day. Most of such methods have been pl'cserved in the folk tradition of Assyrian societies in the countries of the Middle East. This paper concerns traditional methods of food preservation encountered among contemporary Assyrians who belong to the West-Syrian orthodox church and live on the Syrian-Turkish border. The methods have been described on the basis of the author's field observations and supplemented by tape recordings. In the 1960s, the author, who oomes form this region, took par,tin group works assoe1ated with productiOin of many food items. Under seven headings the author has grouped the methods involved in the processing of the most common produots consumed by a self-sufficient Assyrian peasant family. The names are given when par,ticular technics are discussed and descriptions of devices in technological operations presented. The technics enoountered in grain processing and those associated w~th the produotion of such an important article as 'byrghet' ('bulgur') and with home-made macaroni are described in :the paper. In relation ito the proces,sing of fruits and vegetables, the author discusses the ways of obtaining raisins, grape syrup, 'halile' and 'bastiqe' (dried mixture of grape syrup and flour), 'agude' ('bastiqe' with nuts), 'wine, tomato concentrate, 'hysrme' (syrup from unripe grapes, used to pickle food), the ways of pickling cabbage and dry,ing various vegeltables. In regard to the processing of meat, methods OI preservation entailed in 'qalijo' (salting and cooking), 'qadido', 'szaradin' and 'maksad' (salting and drying) are given. ,In relation to the processing of milk, the ways of obtaining yogurt, butter, two durable products for buttermilk-namely 'dziadzieq' (cottage cheese with spices), 'qaszka' (dried balls of salter whey) - and 't yrchajno'(dried balls of the fermented mixture of cooked wheat ,grains in yogurt) are supplied. When particular products are discussed theiroriginal names a,re presented together with the ways of storage and applications in the Assyrian cuisine. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e746d6428ee15b8c900be393c5463adb.pdf 871040909e72c82e2d15c2aac24acaf2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1950 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource wierzenia ludowe Wielkopolska - wierzenia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1810 Title A name given to the resource Świat wierzeń ludu wielkopolskiego przełomu XIX i XX wieku / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.91-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1986 WOJCIECH LYSIAK Historii DAM Poznań Instytut S',l..:L\ T WIERZEŃ LUDU WIELKOPOLSKIEGO I XX WIEKU PRZEŁOMU XIX I W:elkopol~lka jest jednym z tych obs~arów na folklory,gtycznej mapie Polski, którego obrazu wierzeń najczęściej tylko domyślano się. Dzialo się ,:;~; przede wszystkim dlatego, iż brak było dostępnego, polskojęzycznego materiału żródłowego. Świat wierzeń półdemonicznych, demonicznych ; niedemOllicznych regionu byłby z pewnością uległ zapomnieniu. gdyb:," nie prace nauczyciela z Rogowa, Otto Kuoopa i jego najbHższego WSpÓ~pfa.cownika,nauczyciela z Brudzynia, J.erzego Wojdecha Szulczew~·kie2o, Obaj, a szczególnie pierwszy z nich, zebraLi olbrzymi materiał Z:;;,l":,<.:;ający się kilkunastoma tysiącami tekstów folklorY'stycznych. Oczywiście ów świat wierzeń, a szczególnie niedemonicznych, byl olbrzymi. Nie sposób go tu przedstawić w całości. Będę zatem sygnalizował niektoce formy, a niekiedy krótko charakteryzował poszczególne przekonani". W omówieniu tym odwoływał się będę jedynie do tych wierz'eń, któH:' znalazły wyraz w folklorze słownym, a szczególnie podaniu wierzeniow\:n1. S:·osowanie terminu "Wlierzenie" je.st dalekte 'od doskonałości i niejedno~rotnie wprowadza w błąd. Ot,o bowiem okazuje się, iż w odniesieniu rlo minionych czasów świat -realny i świat zja'Wlisk wyobrażonych były przez społeczność wiejską jednakowo postrzegane zmysłami, a zatem stanowiły empirycznie poznaną wiedzę, a czym w każdym wypadku zaświadcza matepiał źródłowy. Or,arakterystykę zacząć należy od półdemonów, czyli istot żyjąc)"Ch docz~::'l1ie,a pomawianych jedyni.eo magiczne praktyki lub ofiary takich 1 Artykuł pows'tał na gruncie szerszego opracowania pl. "Wielkopolskie podanie w':c'zeniowe przełomu XIX i XX wieku". Opracowanie to w ostatecznej wersji z.,,:~·~nialopod kierunkiem prof. dr Józefa BUl'Szty, któremu, za rozległą pomoc i przy('~ylność, ~,kla:dam tu serdeczne podziękowanie. Ponadto za niezwykle cenne uwagi z'Niązane z kształtem pracy składam podZJiękowanie prof. dr hab. Dorocie Simcp.~clcs. doc. dr hab. Helenie Kapełuś i doc. dr hab. Jerzemu Bartmińskiemu. �92 WOJCIECH ŁYSIAK praktyk. Zaliczam do nich: czarownice, płonnika, wilkołaka, wolnG"'.Cllarzy i cudownych muzykantów. Oczywiście najpopularniejszym ',';';0brażeniem w tej grupie był.a czarownica. Cechą wy:różniającą wielkopolskie czarownice była ich zdolnos: do przyjmowania przeróżnych postaci zoomorficznych. Oto bowiem spotykano je pod postac.ią ropuchy, żółwia, zająca, kota, konia. W Trzaskowie kolo Poznania opowiadano o kobiecie, któr:a dojąc, "często nie znajdo',vała w wymieniu Ikrowy mleka. W końcu zauważyła w oborze żółwia, et ~;yła to czarownica kradnąca mleko. Wezwany mąż zabił go. Jeszcze iege :'lamego dnia umarła nagłą śmiercią kobieta, którą we wsi uważano za czarownicę. Mąż opaWliadał teraz, że zahił cza'Townicę pod postacią żół\\':,>,' '. Powszechne było przekonanie, że czarownice dzięki magicznym :):'aktykom odbierają mleko 'krowom sąsiadów. W Doktorowie koło Grodziska Wlkp., czarownica codziennie "zawieszała szmatę na drągu i doiła ~q ze wszystkich czterech koniuszków. W ten 'sposób wszystkim krowo:''', w okolicy odciągała mleko" 3. Wśród ilJ1nyC'h praktyk czarownic wymi.:·;'z,onych w podstawy bytu rodziny chłopskiej wymienić należy sprowadza.nie chorób na bydło lub owce. Czarownice z Bobrówka potrafiły wypro\\"2.dzić człowieka na złą drogę, a nawet spowodować gr.adoblcic. Zmuszały c~iowieka do powrotu do domu, gdy ten szedł z krową na jarmark. Potrc1fiły zrzucić jeźdźca z konia. Czar'owlllice z Cieńciska na Kujawach zad2.'.vały kołtun. Natomiast te z Konsbantynowa koło Chodzieży doprow(łjz'iły człowieka do obłędu uprzednio "zadając mu diabła". W Podlesiu dz:,:,ako pewnego gospodarza zamieniły w kota, co skończyło się tragedią \o'i rodzinie. Oczywiście przykłady takie można by mn-ożyć. Znacznie rzadszym wyohrażeTIiiem półdemonicznym był płonnik. :,'!ieścił się w tych samych kategoriach 00 czarownica, bowiem uznawano go za postać żyjącą docześnie, ale mającą spółkę z diabłem. Tą drogą pionni'k uzyskał magiczne zdolności. Na Kujawach uznawano. że mężczyzna, który był pł.onnikiiem, w wigilię św. Jana, albo w O'ktaw(7 Bożego C:3.ła szedł z sie-rpem na pole'. Przechodził przez nie w poprzek i wycinał \\. ::im ścieżkę szerokości stopy. Wskutek zabiegu kłosy z tego pola stawclly się puste, podczas gdy płonnikowi z sufitu jego domu spadało zboże'. Ch<tl'akteryzował się teź tym, że mial zdolność przybierania postaci niektLł['ych zwierząt. 2 O. Knopp, Sagen und Erziihtun(Jen aus der Provinz Posen, Poznań 189:3 90. nr XI. 14 q, Mittel gegen Hexen und Hexerci. 3 Tenże. Der Johannistag m G;auben nnd Brauch der Provżnz Posen .. ,Au, l:,,;n Posener Lanje", 1914, R. IX. nr 6, s. 246. " Tenże. Polnische Diimonen, "Heissische BlaUer fur Volkskunde", UlO;;, E. !V. s. 26. �Świat wierzeń ,ludu wielkopolskiego 93 :Jo grupy półdemonów zaliczyć .należy też wiLkołaka, bowiem uznaz przymusu lub dobrowolruie przybi.::-r-dapostać wiU"a. W podaniach wierzeniowych realizujących ten. temat opowiadano przede wszystkim o okolicznościach zmiany człowieka w wilka, przygodach już przeistoczonego wilkołaka i jego niecodziennym powracje do normalnego ludzkiego życia 5. ~)odobnie myślano o przedstawicielach loży masońskiej, uznawano bow:em, iż wolnomularze zdolni są czynić rzeczy nie dające się ra'cj,onal::e wylłumaczyć. MaS'oni, zdwniem ludu, mieszkali przede wszystkim w :":-,iastach.Tam mieli swój p.okój Debrań. Najczęściej znajdował się w piwr~icy, nie miał okieIn i cały wybity był czarnym aksamitem. Pośrodku sta> trumna. która również wybita była czarnym aksamitem. Gdy ktoś chclal zostać członkiem loży masońskiej, wówczas musiał ,o tym powiadon,:ć jakiego:~ znanego mu wolnomula.rza, który nocą p~owadził go do pokoju zebrań. Tam musiał wejść do owej trumny i pozostać w niej przez calg noc. Wówczas przychodził do niego diabeł i pokazywał mu się w najokropniejszej postaci, po czym przyjmował od niego zobowiązanie, iż od ~-e.ichwili będzie wrogiem Boga i Ko\ŚCioła,CIQ kandydat potwierdzić musiał własnoręcznym podpisem. W pokoju tym każdy nowo przyjęty do lOży mason musiał zawiesić swoją podobiznę. Gdy przypadkiem czloVvrjE'f~ ten zaczął ż·alować swego czynu, wówczas jego obraz w 'kom:I1Jacie m&'<lńsk,ichzgromadzeń zaczynał się pocić. OhWlilizwątpienia, ezy wahania nie rnogli mu darować powstali. Podchodzili wówczas do obrazu i kłuli i.;.łą przedstawionego tam człowieka w serce. W tym samym momenc'if' :.:drajca umierał Do najbardz:iejznanych wolnomularzy, którzy zapi~,a;i sil; w folklorze. należeli między innymi dawniejszy wła.ściciel Jawo:,owa oraz dzierżawca wsi Miały w Puszczy Noteckiej. :',:,\Kujawach za półdemonów uważano niektórych muzykantów, którzy swym 'kunsztem wzbudzali powszechny zachwyt. To między innymi sprawiło, iż podejrzewano ich o magiczne zdolności. W zbi<OTo'wej pamięci ludu kujawskiego zapisali się przede wszystkim "z piekła Bartek", muzyk z Gocaon'0wa.Bosiu i Berent 7. Najważ1lliejszącec:hąowych wiejskich muzykantów była cudowna moc ich instrumentów, które wszystkich bez wyjątkll skchaczy zmuszały do tańoa. Potrafili też zmusić swój instrume:nt do gry podczas ,~ch nieobecności. Umieli nawzajem -odbier.ać ni€zwykłe W"':~<:'. że jest to osoba realna, która G. ~,Tenże. Sagen aus Kujawien, "Zeitschrift des Vereins fur VOlkskunde", 1906, R. XVI. s. 97. Der werwol£. li Tenż<'. Die FreimaltrCr im Volksglauben, "Mitteilungen der Schlesischen GesellschaIt fUr Volks~unde", 1905, t. 7, z. 14, s. 58, ; J. W. Szulczewski, Allerhane! fahrencles. Yolk in Kujawien, Leszno 1906, s. 1 - ] u. �94 WOJCIECH LYSIAK właściwości instrumentów. Mówiono, iż cudowni muzykanci mogli '.\·ystępować jednocześnie w kilku miejscach, np. o Berencie opowiadano. że o tej samej porze grał w dzieW/ięciugospodach. Tak pokrótce wyobrażano sobie postacie półdemoniczne. Zupełnie inaczej zaś kształtowała się ludowa wiedza o zjawiskach demonicznych. Pierwszoplanową postacią demonologii ludu wielkopolskiego omawianego okresu był di·abel. J€go ludowa kreacja daleka była najczęściej od tej, jaką ustanowiła Btblia. W diable skupił się przede wszystkim ohr2.z dawnych wyobrażeń demonicznych sięgających czasów pogańsikiich i taki jawi się w folklorze. Nazwy "diabeł" zdecydowanie wówczas unikano, co wiązało się z przekonaniem, iż imię to jest mu miłe. Lud zaś nie chcąc demona w t.en sposób kontentować, używał szero:kiego wachlarza synonimów, np. J.asiu, piekielni'k, czarny, zły itp. W f,01klorze WlicL:opolski jawi ~~iG diab~l w dziesiątkach najr0zmaits;~ych sytuacji i prz:.-jmuj2 rÓŻJleformy. WidywalIlo go jako postać podobną do człowieka z czerwonymi oczami, rogami na głowie, końskim kopytem i krowimi uszami. z pyska buchał mu ogiell, był obrośnięty sierścią, chudy, nos miał spiczasty, pazury długie, a czasem skrzydłla nietoperza. Ubrany był po francusku lub niemiecku, f.rak miał na zawiasach, na głowie melonik lub cylinder, spodnie na trzy ćwierci i podarte buciki. Często kulał i czuć go było smołą. Mógł przybrać każdą postać czł,owieka, zwierzęoia lub przedmiotu. Ludowe podania "'vyrażają jego najgorsze cechy. Przedstawion'y jes~ ~a~11 jako zła, nieprzezwyciężona siła i ,niebelzpieczna potęga. Najczęściej czyhał na ludzką duszę, a motyw taki w folklorze wydaje sil:; dominować. Niekiedy pojawił się w kościele, a usadowiwszy się na odpowiednim miejscu, zapisywał ludzkie grzechy. Znany był tu też typ "diabła agresywnego", który w bezpośrednich kontaktach z człowiekiem mógł go dotkliwie okaleczyć lub nawet uśmiercić. Zdarzało się jednak, iż pojawiał się jako sprzymierzeniec człowieka i to bezinteresowny. Są to jednak przypadki bardw rzadk:i·e i nie mogą stanowić o jego charakterze. Obok tego jawi się diabeł jako stróż i opiekun pokrzywdzonych. Wymierzanie sprawiedliwości przez diabła jest bardzo częstym motywem podań wierzeniowych. Ostrze jego kary slderowan€ jest na ogół w klasy posiadające·. Niedoskonałe prawodawstwo, nadużywanie urzędów, nieuczciwość, oszustwa "na miarze" , r1ozpu,stai każd€ iUlIlezło wymi-erilon€ w chłopa, wyzwalają interwencję diabła i jednocześnie ją usprawi~d1iwiają. W innych przedstawieniach jest diabeł strażnlibem skarbu celowo mu przekazanego przez czł,owieka. W;:;pomnieć tu należy kilka słów -opiekle, w którym "zły" stale mieszka. Rządy w nim sprawuje najstarszy, kulawy diabeł, przytwierdzony łańcuchem do wielkiego kamienia. W rozumieniu ludu piekło znajduje �Swiat wierzeń ludu wielkopolskiego 95· się pod ziemią, ale mimo to św. Piiotr chcąc z niego wybawić swoją macochę, udał się na ws~hód. Po siedmiu miesiąca~h, siedmiu tygodniach i siedmiu dniach dotarł do miejs~a gdzie ziemia hyła gorąca jak ro:cpalone żelaw, a słońce tak blisko, że m02lna prawie ręką .sięgnąć. Tutaj w ziemiznajdowal si<:~ otwór, z 'którego buchał ogień, a gazy siarczane zatrzymywały powietrze. To właśnie bylo piekło. Miejsce poprzedzające piekło nazywa się przedpiekłem. Stróżuje tu słynny kowal Kurzawa z Kwieciszewa na Kujawa~h, lecz we wszystkich praca~h wyręcza go Bisrnarck, który zmiatając bruk klnie sial'Czyście "Verflucht". Przedpiekle wybrukowane jest czaszkami IS'tary~hkawalerów 8. Archaiczną postacią demona, pozostającą w bliskim pokrewieństwie z diabłem, był HO;"lit.a.O demonie tym wiadomo niewiele, bowiem dysponujemy zaledwie jednym przekazem z okolic Siemkorwa, w którym wymieniany jest jedynie z imienia 9. Nieco więcej można powiedzieć a Boruoie, zwanym niekiedy Skrzatem-Borut.ą. Na przełomie XIX i XX wieku lud wielkopolski uważał go za diabła. Uznawany był za przyjaciel1achłopów, których często prześladowało nieszczęście. Mówiono, że chłopu, który przeszedł wiele złego i wszystko stracił, a nagle stawał się bogaty, pomagał Boruta "0. Wielkopolskie wyobrażenie Boruty dalekie jest od łęczyckiego Boruty-szlachcica. Najczęściej pojawiał się jako mieszkan~ec lasów i pól, nigdy zaś zamków. Jednym z najciekawszych wyobrażeń demonologii ludu wielkopols'kiego omawianego okresu wydaje się skrzat. Mimo, iż podobny był do ducha domowego, dla ludu był diabłem, aczkolwiek szczegóLnego rodzaju. Charaktcrs'tyczny tylko dla Wiielkopolski, przypomi:na czeskiego plivnika, niemieckiego kobolda i jimme~kina, łużyckiego zmija i pIona, małopolskiego chowańca, mazowieckiego latawca czy też mazurskiego kłobuka. Różnora'ko go sohie tu wyobrażano>. Raz ukazywał się jak·o "ciemna lwdłaia postać, której z ust buchał ogień", iI1JI1ymraz'em jako "mały brodaty mężczyzna w czerwonym kapeluszu". Mógł t,o być karzeł z długą brodą· Najczęściej jednak przybierał postać kury, koguta psa lub kota. Uznawany był za ducha lasu, czasami utożsamiany z Borutą. Był przede wszystkim demone~ sprzyjającym ludziom. Znosił im pieniądze, zboże, masło, a w końcu zabierał duszę tego, który takie dary przyjął. Daleko idącemu zatarciu w owym okresie uległo wyobrażenie smoka. 8 Tenże, Diabeł wedłng podań kujawskich, "Piast" 30 kwietnia 1939, R. VIII, nr 7, s. 7 - 8. 9 O. Knoop, Posener Geld und Schatzsagen, Leszno 1908, s. 40, nr 77, Rokita ist tot. 10 s. 83. Tenże, Polnische Diimonen II, "Hessische Blatter fUr Volkskunde", 1906, R. V, �96 WOJCIECH ŁYSIAK W literaturze ludowej pojawia się ·on jl3ko wielki lew ·0 dwóch lub siedmiu głowach. Widniano go jako półczłowieka, pół zwilerzę, któremu z pyska buchał ogień. Niekiedy łącz.ony był z "dzikim polowaniem", mimo iż jego funkcja zbliżana jeiSltdo tej, jaką reprezentował duch domowy. Społeczność wiejska u'l!nawał'a, że przeistoczyć Slięweń może po śmie,rci człowiek, który ukrył pieniądze przed siPadkobiercami. Podobnie jak na temat smoka, talk na temat olbrzymów wi,edza ludu wielkopolsbE'igo na przełomie XIX i XX Wiieku była już mocno zatarta. Olbrzym zawsze sprzyjał ludziom i jako taki był przedstawiony w opowiadaniach. Ratował przed topielą, chronił przed zgubnym wpływem czarownic, nawracał na chrześcijaństwo, nagradzał pieniędzmi za dobre czyny. Gdy jednak nadużywało się j,ego zaufani.a, potre<fił dotkliwie ukarać. Najciekawiej prezentuje się w przekazach z Góry koło Sierakowa, gdzie narrator mówi, iż olhrzym "jestotulOlny płaszczem (... ), ma również długą brodę sięgającą aż do piersi. W ręoe trzyma sękaty kij, chodzi w kapeluszu z szerokim rondem ozdobi'onym llicznymi piórami" n Przeciwi,eństwem olbrzymów były krasnoludki. Uznawano, że są to złośliwe istoty, porywajqce lub podmi'eniające dzieci swoje na ludzkie w czasie porodu. Chro.ruićprzed tym mi'ał różaniec i slJkaplerz, które dzieciom należalo położyć dokoła szyi. Jeżeli jednak dziecko zostało ukradzione położnicy i na to miejsce położono inne, wtedy należało to, zwykle brzydkie i garbate stworzenie zanieść na śmietnik, zbić rózgami i powiedzieć: "Odbierz swoj,e, oddaj moje'" Wówczas ze współczucia karły oddają ukradzione dziecko 12. Niekiedy krasnoludki potrafiły zabrać do podziemia dorosłego człowieka i tam zmusić go do niewolniczej pracy. Innym razem pozwoliły człowiekowi zaistnieć na ich weselu. Stało się tak w Czarnkowie, gdzie mieszkała stara, chorowita kobieta i "dlatego prawie zawsze leżała w łóżku. Pewnego popołudnlia, gdy w pokoju nikogo nie było, same otworzyły się drzwi od pieca i wyjechał stamtąd powóz. Siedział w nim dostojny pan. P'owóz podjechał pod łÓŻJk,o chorej, pan wysiadł i zapytał kobietę, czy po.zwoli, by on ze swoimi odbył tutaj wesele. Kobieta była tego ciekawa i zgodziła się na to. Pan ponownie wjechał do pieca. Po chwili w izbie został ustawiony stół i w krótkim czasie przybyli weselnicY,a na samym końC'u narzJeczona i narzeczony. Wszyscy byli karłami. Jedli, pili, potem tańczyli. Po weselu wszystko posprzątali i parami pojechali znowu do pieca. Wlkrótce potem ponownie otwarły się drzwiczki od pieca i pi,erwszy karzeł wjechał jeszcze raz do izby. Wysiadł z karety li wręczył kohiecie srebrną kasC'tkę" 13. 11 12 13 Ternże, Polnische Diimonen III, Tamże, 1908, R. VII, s. 30, Der Rerggeist Wójt. Tenże, Sagen und Erzahlungen ... , op. cit., s. 74. Tenże, Posener Geld ... , op. cit., s. 41 - 42, nr 79, Das Gescheck der Zwerge. �Świat wierzeń ,lndu wielkopolskiego 97 ?odziemie zamiesZJkiwało też sZJereginnych istot. Ich obraz w fol!ldorie jost niejednolity. Za podziemnego ducha uważano każde zjawisk,o w p-odziemiu spotkane. Mogła być :nim zatem piękna kobieta, u stóp Mórej ieżał'a kudłata postaJć14 lub lew w prnekazach z Lwówka 15. Jednak przede wszyst'kim podziemi.e zamieszkałe było IPr7RZmałe ludziki, zwane na Kujawach Podzi'omkaJmi. P'onieważ uważano, że są toOistoty na wymarciu, dLa'tego twierdzono, że szuikają ludzkiego dzieok'a, by je ukraść i wychować jak swoje. Za piecelm z kom1nem miały otwór przez który mogły siG wślizg.nąć do pokoju. Jeżeh tam spotkały nowo :narodzone dzi&'ko, wtedy zabierały j-e z sobą ll>. Wyobrażeni'em, które w omawianym okresie prawie już zupe.łnlie uleglo zapomnieniu była PIachy tka - demon chorób 17. Przedstawiano ją jako postać .s-zczeJonie otuloną w prześci'eradło, ,tak, że nie można był,o dostrzec jej ciała. Zapytana lub zaczepi'ona w jaikikolWl1elk inny sposób, wydawała glos gęsi. Unosiła się w powietrzu w poSitlacibiałej płachty, tam gdzie się pojawiła wszyscy umieralii. Fruwające uosobienie za'razy widziano w Janowcu Wlkp. Miało ono postać wi,elikiegoprześcieradła i często mieniło się różnymi kolorami 18. Wierzono, że księżyc i słońce zamieszkałe są przez kobietę i mężczyz_nę· Ilustrowano to przekonania takim 'oto podaniem: "Brzed wielu laty żyło bardzo skąpe małżeństwo. Oboje, ponad wszysbko chcieli być bogaci i dlatego pracowali i w dzień i w nocy. Nie bylo dla nich także niedzieli. Dlatego Pan Bóg ukamł ich w sposób nicZWJ'ikły.MężczyZJnazostał przeniesiony na księżyc i musi tam T,ozrzucać mierzwę, kom,eta 'ZaoŚsie1dzi na słońcu i mu'Si prząść. Żar sloneczny spalił ją zupełnie na czarlllo, ale ona przqdzie, nie mając micnego na szpuli, gdyż n,iQip.alą się w słonecznej gorączce" 19. Niezwykle interesującym i tajemniczym delmomem był Płanetnik. W regionie znany jest jedynie z zachodniej części Kujaw. Wyobrażano go tu sobie jako mężczyznę lub k.obietę, ubrall1ych w długi płaszcz noszony nawet w czasie największego upału, oa przepaosalnysłomianym powrósłem. Zostawali nim ludzie, którzy utopili się wbuew swojej woli 20. Ich zadaniem było kierowanie po niebie ciężkimi, deszczowymi chmurami, by nie uległy zniszczeniu zasiewy, szczególnie w czasie żniw. Ludzie, którzy się " Tenże, Sagen und Erziihlungen ... , op. cit., s. 160- 161. '3 Tamże, s. 37 - 38. Jti W. Szulczewski, Allerhand ... , op. oit., s. 16. 17 O. Knoop, Sagen aus Knjawien,op. cit., s. 98, Die Lakenf-rauen. 18 "Historische MonaitsbUitter fiir die ProViinz Posen", 1902.,R. lU, s. 30. 19 O. Knoop, Die Himmels und Naturerscheinnngen in der Anschanung des knjawischen Volkes, "Hessische Blatter fiir V<>lkskunde", 1904, R. III, s'. 113 - 114. 20 Tamże, s. 118. 7 Lud, t. LXXII �98 WOJCIECH ŁYSIAK z nimi kontaktowali twierdzili, że między sobą porozumiewali się glosami i gestami tak, jak czynią to flisacy. Demonem szczególne niebezpiecznym był wampir uplOr. Oba terminy {)kreślały to samo wyobraż'enie i w omawianym okresie były tu ,tosowane wymiennie. Wierz'ono, że demonami tymi zostają duchy tych bdzi, którzy "przyszli na świat z delikatną skórą nad twarzą Po śmierci chodzą w pobliżu cmenhrza. Tak daleko jak słychać dzwony kościoła parafialnego niepokoją swoich krewnych, a potem pozostałych ludzi, jednego po drugim wciągając do grobu" 21. Uważano też, że wampirem zostaje człowiek, który urodził się z zębami. Taki bowiem mial dwie dusze, z których jedna po śmier!ci staje się duchem zmarłego. a po upływie jednego roku wychodzi z grobu i wtedy w zasięgu jego wzroku muszą umrzeć W'3zyscyludzie 22. Wiara w wampiry i upiory w końcu XIX wieku musiała być jeszcze rozpowszechniona czego dowodem były potajemne zabiegi alltywampiryczne. Np. w Biskupicach kolo Ost.rzeszowa z-apisano: "Gdy otworzono grób, okazało siG, że Szymanek był jeszcze nien'lI'u.3Zony, urosła mu tylko długa broda. Postawiono mu na karku ostrą lopat~ i potem obłożono ją ziemią, by nie opryskała kogoś krew, gdyż diabły to śmiertelne. Mocnym uderzeniem obcięto głowę iod tego czasu ,nikt już tego ducha więcej nie WJidział. Ustały również wyjątkowe wypadki śmierci" 23. W Dolnym Sławsku 'koło Strzdna "włożono wampirowi w usta między zęby złotą monetę. W ten spo.sób nie mógł więcej gryźć i krewni od tego czasu pozostali przy życiu" 24. Natomiast w pobliskich Markowicach upiorowi, po otwarciu grobu, -położono na szyi sierp. Uważano, że w ten sposób "upiór nie mógłby wstać. Gdyby wstał, wówczas obcialby sobie głowę" 25. 'N \Vielkopolsce omawianego okresu obok wyobrażeń demcmicznych rodzimych, polskich, funkcjonowały także, co zrozumiałe, obce, a germańskiej pr-oweniencji. Jednym z 'nich była rugijska bogini He!rta, Jej obecność potwierdzona została. jedynie w Chełmsku koło Skwierzyny j Grobi keło Sierakowa, a zatem w pasie ówczesn~go pogranicza etniczne'go. Uznać ją należy za bóstwo 'opiekuńcze pól, szczególnie w zakr~sie zbioru ziemiopłodów 26. , W tym samym czasie, czas-ie dojrzewania 'Zbóż, spotykano południoe, zwane tu też przypołudnicami. Południca była wysoką i chudą kohietą, Tenże, Sagen und Erziihlungen ... , op. cit., s. 138. Tamże, s. 138. 23 T,;}mże, s. 139. 24 Tenże, Sagen aus Kujawien, op. cit., s. 96, Vampyrsagen. 25 T,;}mż'e, s. 96 - 97. 26 Tenże, Die GoUin Herta in der Provinz Posen, "Aus dem 1910, R. V, nr ID, s. 498. 21 22 Posener Lande''', �Swiat wierzeń Ind1t wielkopolskiego 99 a głowę miała owiniętą szmatą. W ręku nosiła sierp. Jej widok wzbudzał tak wielki strach, że człowiek spotkawszy ją do.stawałśmiertelnej sorącz:ki "'. Poza tym ni€,kiedy jawiła się jako stara kobieta zwana w okolicach Sir7.clna .,diabłem południowym". Ni,e stąpała po ziemi, lecz unosiła się nad jej powierzchnią. Każdemu ikogospotkała ł,amała nogi bądź ukręcała głowę. Podobnymi cechami obdarzano wieczornice, które ponadto miały podobno wypijać ludzką krew "8. Zbliżoll1ym nieco do powyższych demonem była Smolnica, wyobra~:ana jako niewidka brudna postać a dużych oczach iczarllych włosach. Spotykano ją latem w zbożu. Zawsze miała ze sobą kocioł ze smołą. Jej wóz ci'-l~J,n(:łydwn psy przy dyszlu i dwa koty przed dyszlem. Każdem'.l spotkailemu w zbożu dziecku smolnica mazała twarz smołą i zaprzęgała jf~ 00 wow. Zimq miała przebywać pod z;i,emią, gdzie zbienła wszystkie scilwytai1C latem w zbożu dzieci 2". W tej samej grupie demonóvl polnych plasuje się Zagacz -- duch rozbójnika niepokojącego cngiś ludzi międL:Y l\'lurowaną Gośliilą, SkO!{Rmi a Punan;em. Straszono nim dzieci: "Nie chodź w żyto, ho cię Zagacz Sell\\ itu" :<". !:jC1\v'i:ó:{iem przypomi'nającym południoe była też pani von Uscdo:n znan~; ze Sirzelic koło Chodzi~ży. Widywano ją gdy "w porze o~L.ldo .... v:.i k;·o:.:zyła przez pole;, żyta. Szczególną uwagę w jej stroju zwracal CZ&l':ly czepic-c, który ozdobiG:l.Y był czerwonymi wstążkami wiszącymi daleko nad z!'otym plo:nem kłosów" 3'. Dc'n;nCf'1 szczególnie złośliwym była Zmora lub Mora jak ją tu nazywano. W okolica~h Gcściejewa koło Rogoźna wyobrażenie to określano tor01,rw01 ..kuna" :l:!. Jej charaJkterystyc:Gną cechą było duszenie ludzi i zwierząt podczla~; mu lub, Co rzadziej, wysysanie z nich krwi. By dos~ać ~i(7 do śpiącego człowieka mogła zmienić się w gruszkę, jabłko, źdźbło słomy, a t3kże w kota, mysz lub motyla. Stawał się nią każdy człowiek, który przY3zcdł na świat z dwoma zębami :13, Mógł przeistoczyć się w nią stary ml;żczyzna, stara kobieta, k,tóra została wyśmiana, wyrzucona i obrażona, a ta:kże zwierzq, w które rzucono kijem. Dziecko, podczas chrztu którego popełniono jakij elementarny błąd, również w iprzyszło.ści zostawało zmorą" :lI. Niekiedy. uznawano zmorę za ducha polnego. Widywano ją w porze obiadowej jak jeździła na kole od wozu po polu żyta. Jeżeli n Tenże, Posener Dómonensagen, Rogoźno 1912, s. 6. 28 Tamże, s. 6. "" Tamże, s. 6 - 7. 30 Tenże, Sagen lind Erziihlungen ... , op. cit., s. 76, nr XXV, Der Zagas. 3t Tamże, ". 75. nr XXIV, 5, F7'au von Usedom. 32 Der Alp, "Rogasener FamilienblaU", 17 kwietnia 1898, R. II, nr 6, s. 23. 33 O. Knoop, Sagen der Provinz Posen, op. cit., s. 64, nr 90, Die Mora. 34 Tenże, Sagen und Erziihlungen ... , op. cit., s. 116. 7* �WOJCIECH 100 ŁYSIAK takiej zmorze, a zawsze była duchem czarownicy, pozwolono strzelać z cugli, wówczas rozjeżdżała cały zasiew 35. Zjawiskiem demonicznym były też "błędne ognie". W przekonaniu ludu wielkopolskiego stawały się nimi dusze nieochrzczonych dzieci, geometrów, którzy dokonali fałszywego pomiaru lub właścicieli ziemskich, którzy rozmyślnie przeprowadzili niewłaściwą granicę. Błędne ognie mogą być ciemnego lub jasnego koloru, po czym poznawano dusze, które dawniej mniej lub bardziej nagrzeszyły 36. Wyobrażeniem mieszczącym się w kategoriach ducha błotnego był tzw. Świecznik. Był to duch, który zwykle mieszkał w wodzie, ale gdy wi·osną woda zalewała okoliczne tereny, stawał na drodze i usiłował ludzi swoim światełkiem wprowadzić do stawu 37. Ukazywał się też na łąkach w czasie si.anokosów. Wtedy przyjmował postać wielkiego stworzen.ia porosłego sierścią - utożsamianego z diabłem 38. Szeroko rozpowsz.€chnionym w Wielkopolsce wyobrażeniem było "śpiące wojsk'O". Opowiadania realizujące ten temat sytuują swoją treść na kanwie wielkich wydaTzeń historycznych, a to: wojen z Tatarami, wojen szwedzkich, kampanii napoleońskiej, a także zrywów narodowowyzwoleńCZycłl 1830 i 1848 roku W ro.zumieniu ludu wojsko to traf.iło do podziemia wskutek otwarcia się ziemi, jak np. stalo 'się w Mątwach koło Kruszwicy, gdzie "otworzyła się ziemia oj przyjęła żołnierzy. Śpią oni tam do dzisiejszego dnia" lO. PogrąŻJolI1e"śpiące wojsko" ocwkuj.e sygnału do walki, by pod dowództwem swojej królowej uwolnić Polskę. Przekazy realizujące takie treści odżywały szczególni'e w momentach zrywów powstańczych. W Szubi:nie np. opQIWiadan-o:". .. kiedyś pewien chłop z ładunhem żyta jechał szosą z Bydgoszczy ażeby swój towajr sprzedać w Szubinie. W pobliżu miasta stanął nagle przed nam rycerz w lśniącej zbroi i zapytał rolnika, czy lI1i'echciałby mu pozostawić tego zboża. Ten doszedł do wysokiej góry i wszedł w nią. Poczciwy rolnik wbaczył wszędzie leżących brodatych wojaków. Wtedy ~bliżyli się do dużego dzwonu. Prowadzący odwrócił się i powie'dział: »Uważajżebyś nie uderzył w dzwon«, ale już się stało. Glośno rozbrzmiał przeraźLiwy dźwięk (... ) i natychmiast żołnierze wstali i gromie uderzyli w miecze. Na uspokajające słowa przewodnika cała gromada znowu położyła się na spoczynek. Jednak 3D. Tenże, Posener Diimonensagen, op. cit., s. 7. 3C Tenże, Sagen und E1·ziihlungen ... , op. cilt., s. 16 - 17. 87 Ten:iJe, Posener Diimonensagen, op. cit., s. 5. 88 Tenże, Sagen und Erzahlungen ... , op. oit., 5. 12. 39 V. Schweda, Die Sagen vom wilden Jager und vom schlafenden Hccr in der Frovinz Posen, Greifswald 1915. 40 O. Knoop, Sagen der Provinz Posen, op. cit., s. 37 - 38, nr 53, Der versunkene Heer. 35 �Świat wierzeń 101 iludu wielkopolskiego wieśniak zobaczył bm samego sie:biie. Zniknęło zboże, a na wozie leżał stos pieniędzy" ". Wszelkiego rodzaju zbiorniki wodne w regionie zasiedlone były rojem duchów i demonów wodnych. Niektóre z n.ich w świadomości ludu funkcjonowały na zasadzi,e poikutujących zmarłych, przypisanych do takich miejsc. Nieki·edy człowiek sam przei:staczał się w wodnicę, tak jak lop.islomato w przekazie ze Starego koło Wągrowca, gdZJie"dziewczynce pewnego razu wydawało się, że woda zaprasza ją, ?ż.eby zeszła do jeziora. Uczyniła to bez zastanowienia. Nie utonęła jednak, lecz żyje tam jeszcze dzisiaj jako wodnica" .1". Na prz'ełomie XIX i XX wieku różnica między demonami i duchami wodnymi wydaje się być już tak dalece zatarta. ii lud nie zdawał sobie sprawy z ich dawnych cech. Te pierwsze były raczej łagodne i przychylne człowiekowi, by przypomnieć tu np. o wodnicaeh z Brdy. Duchy wodne natomiast, które zawsze są duchami topielców, odznaczały się szczególną zło\Śliiwością i napastliwością. Potrafiły przybrać postać nie tylko antropomorficzną, ale i zoomorficzną, aczkolwiek w opisach tych duchów bmk jakiejkolwiek spójności. Np. duchy wodne z jeziora Kobierno tkało wsi Nowiec, przybrawszy postać olbrzymich szczupaków, rozpraszały kobietęl3. Niekiedy sprowadzały na człowieka chorobG wywoła'ną ciężkim przerażeniem lub śmierć. Duch z Warty na wysDkości ł... ukowa corocznie niszczył zasiewy·l\ a przykłady podobnej złośliwości tychże istot można by mnożyć. Należy tu jeszcze wspomnieć o procesjach duchów wodnych, jakie dosyć często widywali przygodni obserwatorzy. Oto w Lubaszukoło Czarnkowa zdarzyło się, iż "pewnego dnia przechodził brzeg.iem jezi·o-ra listonosz. Ponieważ był bardzo zmęczony, położył się j zla~mął.O północy zbudzilo go bicie dzwonów kościelnych. Usiadł i zdziwiony zobaczył procesję dziwnych postaci, która obchodziła to wzgórze i po chwili zniknęła w falach jeziora" 45. Niewiele miejsca w panteonie wielikopolskich demonów zajmowały duchy domowe. Trudrno dzisiaj okrelŚlić jak wyglądały te wyobrażenia. bowiem dysponujemy jedynie szcząt'k'owymi na ten temat danymi. W okolicach Skwicrzyny ducha domowego· określano terminem Jimmeckin i był ,t J. Sonneman, s. 451. '~ O. K.noop, im See vom Stare. '3 Wielkopolskie Sagen Sagen der ans Schnbin, Provinz "Aus Posen, op. dem cit., Posener s. 88, nr Lande", 141, Die 1908, H. lLI, Wassenl'xe nazwy polne zebmne zbiorowymi siłami, Poznań 1901. s. 109. Sagen der Provinz Posen, op. cit., s. 84 - 85, nr 137, Der Wasser:;;eist in der Wart he. 45 Tenże, Sagen nnd Erziihltmgen ... , op. cit., s. 24, nr XIII. 4, Gespensterhaste Pro::ession. 'I O. Knoop, �102 WOJCIECHŁYSlAK on z całą pewnoscIą duchem opiekuńczym, zawsze wyobrażanym w posiaci przemoczonego kurczaka 4". Podobną rolę spelniał tu niemiecki Kobold znany z O'kolic Gniezna ,i Ryczywołu n, a także tej samej proweniencji Szpar w as i Habwas 48 W kręgu domowym pozostawał także Wił przypominający pił(~ zakończoną ludzką głową. Miał zwykle starczą twarz z żółtą brodą i olbrzymimi zębami, stąd powiedzenie: "pokazuje zęby jak w,il!" Wiły usadowiwszy si(~ na belce pod sufitem, szczególnie 'straszyły małe dzieci. nie pozwalajqc im za~mąć. Nadto ukazywały się też zasypiającym starszym, zawsze w m~ejscu, gdzie człowiek patrzył. Uważaino, ż,e duch ten zna wszystkie tajemnice domu 4". \\7 wielu okolicach Wielkopolski znany był Babol<. Duch ten w ciemnyCrl pomieszczeniach i zbożu czyhał na dzieci. szczególnie brudne. Ze strClchu przed nim dzieci nie wychodziły wiecz'orem z domu 50. Znany był tu także Bazyliszek. Wyobrażany był jako kogut lub głuszc_·~~. Na glówce miał białą plamę przypominającą korom;. Chodził na dwóch nogaeh, a pod skrzydlami był żółty. Ogon miał węża skierowany zawsze do góry. Wierzo·no, że z'ostał wysiedziany przez żółwia z jaja, które ze strachu znió::;ł dziewięcioletni kogut. Bazyliszek zabijał wszystkich swoim wzrokiem 51. NiE:wiC'l'2 miejsca w folklorze ludu wielkopolskiego zajęły opowiadarria o spotkaniach z duchami powietrznymi. Zwykle były to wyobrażenia zoomo.rficzne, w jednym zaś wypadku duch pozostaje niewidzialny. Za\\'sz", czynią zło, .starając się człowiekowi dokuczyć, przeszkodz.ić w reaLzacji jakiegoś planu. Kontakt człowieka z duchami powietrznymi zawsze kończył się tragedią. W Sokołowie Budzyńskim kolo Chodzieży opowi::tdano, że wskutek spotkania z takim to duchem ..syn go'spodarza spadł z wozu, a ten przejechał po nim zabijając go na miejscu( ... ). Następnego dnia oba gospodarskie konie leżały obok siejbie martwe. Kolejnego dnia padi przebity lemiesz·em jeszcze jeden k0I1" "". Do złych duchów należały, te które za swoją siedzibć; przyjęły lasy. Spotykane tylko w nocy, zawsze dla człowieka były bardzo niebezpieczne. Przepędzały kłusowników, złodziei drewna oraz ohroniły dziczyznę. Wyobrażano sobie ducha leśnego jako mężczyznę w bia1ym owczym każ u,'; A. Koerth, Geister und S]Jllkgeschichten von der markischen Gren:::e, .. Au5 dem Posener Lande", 1907, R. II, nr 5, s. 50. " O. Knoop, Sagen llnd ErziihlmLgen ... , op. cit., s. 109. ;. Tamże, s. 108. :o, Tamże, s. 107 - 108. :n Tamże, s. 114. :d Tamże, s. 115 . .;2 Tf'nże. Sagen de1' Provinz Posen, op. cit., s. 8:1, nr 131. Das giegende Pfera, �Swiat wierzeń 103 (l,udu wieLkopoLskiego ch,~.Niekicdy był,a to czarna olbrzymia postać, czasem bez głowy. Do r:u( :-,::)w szczcgóTnie agresywnych należał Leśnik i jego towarzyszka Leśna czic,'.':ic;; Był to półczłowiek, półzwi2rzę, który swoim wołaniem wciągał lud;':: g~GlJoko do lasu 53. Jeszcze innym wyobrażeniem przypisanym do lasu było "dzikie poloWZ:11l0". zwane też nocnym. Na Kuj'a!wach związany z nim demon zwany był ::\ocnym, Polowym, Borowym, Złyn! Borowym. By1-o to zjaw.isko, które najczęściej ukazywało się bez głowy, którą trzymało czasem pod pachą Okryte było białym pła3zczem, a otulone zielonym lub czar:nym ubran:em. Ponadto dziki myśliwy wyposażony był w strzelbę, róg i torbę myśli\\"":~ą. Towarzyszyła mu sfora ujadających i zionących ogniem psów, Opowiada'no a nim jako strażniku lasów i pól 54. Jednak ten kto próbował zeń zakpić zostawał ukarany nie dającą się usunąć sztuką mięsa. ~;p \\' Chcdzic:i.y tak wła~~n.ie potraktowa:na została pewna kobieta, która uodowała przedrzeżni,ać szczekanie psów towarzyszących duchowi. "Wóweza- z powietrza dobiegł głos: »Ty mi w szc.zekaniu pomagałaś, ty będziesz Ze :11ną jadłu'«. Natychmia'st spadł przed n.ią rzucony niewidziaJ.ną ręką wiE'l~i kawał miqsa (... ). Ta sztuka mięsa prześladowała teraz kobietę na każd:-'m kroku. Wsadziła ją w ogień lecz ten nie chciał jej spalić. Wrzucila Ją do studni, ale w nocy i tak zClIwsze miała ją w swoim łóżku" 55. \\7 ści-słym związku z "dzikim pol'owaniem" pozostają wszelkiego rodz'<'.l straszące powozy, karety i inne pojazdy. Pojawiały si~ zazwyczaj WÓ\\TZaS, gdy wc wsi miało wydarzyć się jakieś nieszczęście. Taki powóz mCŻ;lL\ bylo zobClczyć Vv okolicach Obrzycka, gdzie poruszał się z wieJJkim halc.-em. "Konie i powóz były czarne. Woźnica jechał bez głowy. Hałas rob~i tak wieJk:. że ludzie ze snu się zrywali, podbiegali do okien, ale trudno było cokolwiL'k zo'baczyć, gdyż powóz znikał z taką prędkością, ;:.e '.\·~dać było tylko :'.nTIugę·' S.i. noOI)r.egD cmówienif1 wymagClją duchy, które by straszyć, przybierały po<ać zoomorficzną. Analiza rozległego materiału źródłowego pozwala wno'ić. iż duchy te to zarÓw.no dusze zmarłyeh ludzi, jak i dusze padłych zwit'!'ząt. Kiedy i11dz.:iej przemiana w zw.ierzę miała miejsce wskutek zaczarowania człowieka przez czarownicę lub jakieś bóstwo opiekuńcze, a zawsze Olza karę". NCljczęściej duchy te przybierały postać demonicznego psa, a rzadziej konia, źrebiąt, krowy, byka, cidaka, kozy, maciory, kr,:"., gęsi, kClczki, koguta i gołębia. Ze '~wi'erząt dzikich pojawia się demO:liczne wyobrażenie zająca, jelenia, myszy i jaszczurki. Zwykle zwieTenże, Posener Dii.monensagen, op. cit., s. 12. Schweda, op. cit. O. Knoop, Sagen nnd ErziihLungen ... , op. cit., s. 4, nr III. l, Der wilde ,I V. Jii- :;e~ ~',( Kalmar. 56 Tamże, s. 145-146, nr XLV. 16, Der gespenstische Wagen zu Obersitzko, �104 WOJCIECH ŁYSlAK rzęta te zioną ogniem lub w ogóle otoczone są ogniem. Duchy te cec-fluje duża różnorodność, tak, iż nie sposób stworzyć ich syntetycznego obrazu. Najczęści-ej jednak w opowiadaniaoh wierzeniowych omawianego oKresu pojawiały się wszelkiego autoramentu duchy i strachy uznawane: zawsz'e za pokutujących zma.rłych. R'ozmaitość tych wyobrażeń sprawi:a. że w blisko dwustu pięćdziesięciu przekazach trudno uchwycić wspólny ich obraz. Na ogół pojawiają się w"godzinie duchów" tj. o północy. Cz~sto, choć nie zawsze, ubrane były w białe szaty. Najczęściej spotykano ducha na cmentarzu, ale nie tylko, bowi'em pojawiał się, podobnie jak diabeł, wszędzie. Wierzono np. w duchy powracające do lSwoiohcodziennych ~)rac. Wówczas gasiły lampę, zamykały drzwi, otwierały okna i chroniły dom przed złodzi,ejami. Np. w Gnie~nie opowiadano, że "jakiemuś mężczyźnie,_ który miał dzieci umarła :hona. Ptoraku ,ożenił się ponownie, ·ale macocha była bardzo zła i surowo karała dzieci. Spały prawie jak w chłew,ie. wcale nie otrzymywały przyodziewku i biegały prawie nago. Gdy ma<:ocha pewnego wi,eczoru spała, a ojca nie było w domu, zapukano do drzw: domu tak mocno,że same -otworzyły się. Do pokoju weszła kobieta. Była to matka dzieci. Macocha zobaczyła teraz, jak ona łata dzieciom ubrania, ceruje pończochy i pierz€ wszystko co było brudne, a potem w poprzek pokoju przeciąga sznurek i wiesza bieliznę. Gdy była gotowa, podeszła do łóżka macochy i powiedziała: »Biada tobie, jeżeIi nie będziesz dbała o dzieci «. Odtąd macocha sbała się dobrą matką dla dzieci" 57. Wiele mówiono o duchach, które w noc zaduszną wychodziły z grobów i udawały się do kościoła na nabożeństwo, o duohach dzieci zmarłych tuż po chrzcie, które przychodziły po śmierci podziękować swoim chrzestnym. Jednak najwięcej opowiadano o duszach ludzi trag.icznie zmarłych, pokutujących w miejscu ich nagłej śmierci, nie pozwalającej 'na duchowe przygotowanie się do dI"Og i w zaświaty. Wówczas w mi1ejscu takim, zdaniem l'..ldu: działy się rzeczy niesamowite. W Mnichowie :koło Gniezna po śmierc~ jakiegoś czł'Owiekaopowiadano, że "w spichlerzu pracowała wialnia, ja'Kby w ruch wprawiało ją dziesięciu mę:hczyzn. Kiedy i'ndziej słyszano szuflowanie zboża, potem znów praeowała sieczkarniia, którą przecież obsługiwano końmi, jakby mechanizm kół miał się rozpaść na tysiąc kawałków. Wkrótce znów pracowało coś w skrzyni paszowej stajni. tak że sieczka fruwała po stajni jak śnieg, albo n'iewidzialne ręce zadawały 'koniom paszę i nalewały wodę do żłobów, przy czym ta,k hał.asowano wiadrami. jakby tamburmajor wybijał marsz generalski" 58. Zamki, pał1aeei ich otoczenie zamieszkałe były przez białe damy. Zawsze ubrane były w biale szaty, niekiedy splamione krwią. Na głowie lUlały powiewający welon. Zdarzało się, iż bi,ała dama skrępowana była !ańTamże, s. 133, nr XLIII. 9a, Todte Mutter ~s Tamże, s. 353. 57 kehrt wieder. �Świat wierzeń i!udu wieLkopoLskiego IDS cuchem albo w ręku trzymała pęk kluczy, dlateg.o zwana była "klucZJnicą" 5". Opowiadano także o nicebi€skich damach. Ni'e były to duchy szczególnie niebezpieczne. Najbardziej znane z nich, to te z Grabowa koło Piły, Kopaszewa koło Kościana, Osiecznej, RydzY'ny, Gołańczy, Zbąszynia i Mnichowa koło Gniezna. Tak pokrótce przedstawiają się demoniczne wierwnia ludu wielkopolskiego przełomu XIX i XX wieku. Obok nich funkcjonowało mnóstwo wierzeń niedemonicznych. Było ich tak wiele, iż nie sposób tu wszystkich przytoczyć. Zatem scharakt,eryzuję jedynie te, które wydają się najważniejsze. W omawianym okresie dość powszechnie wierzono w tzw. "zapowiedź śmierci". Jest to zresztą przekonanie funkcjonujące po dzień dz·isiejszy. Sprowadza się ()inodo interpretacji znaków i dżwięków związanych z momentem zgonu najbliższego członka rodziny. Informacji takiej doszukiwano się w tajemniczym pukaniu do ok,na, dzwonieiniu lub nagłym uruchomieniu się nieczynnego od dawna zegaTa domowego lub kościelnego. Znakami, które interpretowano w ten sposób mogły być również pęknięcie stołu lub dziwne dźw,ięki słyszane w izbie. W Kołdrąbiu koło JanolWca W1kp.opowiadano, że przed śmiercią !każdego proboszcza krzyż na tamtejszym kościele parafialnym zmieniał położenie 60. Szeroko rozpowszechnione było przekonanie, że zwierzęta szybciej i lepiej niż ludzie wyczuwają złego ducha'. IlustI"acją tego wi,erz-e'nia może być przekaz z Szamocillla. "Kiedyś jakiś boga1Y mi'strz rzeźnicki jechał z Szamocina do Margonina. Gdy był mni,ej więcej w poh)iwie drogi przybył do skrzyżowania dróg i nagle konie zatrzymały się. Mimo WISzelkich uderzeń nie chci1ały iść dalej. Dopiero, gdy wybiła godzina pierwsza, ruszyły dalej. W tym miejscu został kiedyś z'arbitybogaty szlachcic ze swoim parobkiem. Teraz każdy pojazd, który o północy mija to miejsce, wstaje tutaj zatrzymany do pierwszej godz:iny, dopiero potem mOże jechać dalej" .'. Sz,eroko ro·zpowsz·echnione był-o wówczas przek'onanie, że poświęcona ziemia wynuci ci'alo grzeszniJka. Najbardziej znane jest z Gryżyny koło Kościana, gdzie "na starym cmentarzu (... ) zostało kiedyś pochowane dziecko. Kilka dni później grabarz' powi:adomił duchownego, że dziecko wyciąga rękę z grobu. Duchowny posZJedłtam, ale ile tylko zako:pywGno rękę, ta zawsze od nowa wystawała. Duchowny nakazał teraz matce wyjawić tajemnicę, która nie daje biednemu dziecku spokoju w grobie. Pła- Tenże, Tenże, Schlcs-ischen 1;J Tenże, ó9 •0 Po!nische Oamonen Aberg!aubc Gesellschaft II, op. cit., s. 89 - 90. dem Provinz Posen, "l\Htteilungen 1906, t. 8, z. 15, s. 76, nr 88. ans der TierweLt, Rogoźno 1905, s, 31. und Brauch aus fur Volk!skunde", Vo!kstii.mliches der �WOJCIECH 106 LYSIAK cząc przy:mała, że swojego jedynego syna rozpieszczała w rodzicielskiej miło\Ści i to, że kiedyś w gniewie on odważył się ją uderzyć. Wtedy duchowny dał jejgałąż brzozową i naikazał nią rękę uderzyć. Ona posłuchała tego i natychmiast .ręka wsunęła się z powrotem do ziemi. Teraz dziecko już znalazło spokój" 0". Podobne wydarz'enia miały mieć miejsce w Konarach koło Miej;skiej Górki i Kośeiel,nym Popowie kolo Wągrowca. "Przyrok" to wierzenie w zdolność niektórych ludzi niszczenia lub nawet zabijania spojrzeniem. Mówiono, że na co oni spojrzą. to musi zmarnieć Ba. W okolicach Janowca Wlkp. i Strzelna znajdowały siC; stawy, które zdaniem ludu miały zdolność rozs?-erzania i przemieszczania siG. W ten sposób zagradzały drogę nocnym wędrowC'om "4. Wierzenie to miało charakter J.okalny, podobnie jak korespondujące z nim przekonalnic, że kościół w Kruszwicy mi,ał zdolność rozciąga'nia się. DZ'iać się tak miało 'szcw-' gólnie podczas odpustów, gdy wielu ludzi przychodziło na nabożeństwo. Ponieważ jednak zbyt wielu było niedowiaI1ków, jakiś hrabia kazał kościół opasać łal1cuchem. W czasie najbliższego odpustu łańcuch pękł i wpadł do jeziora Gopło 65. . Z jeziorem Gopłem, a także jezioraml położonymi w pobliżu Rogożna, Giniezn:a, Lednej Góry, Trzemeszna, Trzcian:k-i, Leszna i Śmigla związane bylo przekonanie, iż wody te corocznie domagają si(~ ludzkiej ofiary l\G. Głębokie przekonanie społeczności wiejiskiej, .iż pobliskie jezioro Co roku musi pochłonąć jedną ofiarę szczególnie jaskrawie jawi siG w podaniu z Trzemeszna, w którym mowa o wdowie po bezbożnym hrabim, która miała trzeoh synów. "Gdy pewnego razu w dzie6 św. Jana poszli się kąpać, najstarszy z'aczął tonąć, a wówczas najmłodszy z nich ruszył mu n" pomoc, lecz za póżno. Obaj utonęli. Tymcza'sem trzeci brat pobiegł do ludzi wołając o ratunek, ·ale w pośpiechu wpadł na kamień, o który rozbił sobie gl'owę" 1;7. Od tego czasu datuje się wierzenie, że na każdego św. Jana trzy osoby muszą się utopić lub zginąć w inny sposób 6a. By jednak temu zapobiec, corocznie, tego dnia, za bija się trzy białe koguty pod świętym dębem. u2 Tenże, Sa.gen und Zll Erziihlngen ... , op. cit., s. 129- 130. nr XLII. ;). Die Birke Gryżyn. Tamże. s. 115, nr XXXVIII. a, Der bose BLick. Tenże, Sagen der Provinz Posen, op. cit., s. 140 - 141, nr 212 i 213. 65 Tenże, Kirschlische Sagen, "Historische Montsblatter fur die Provinz Pa. sen", 1904, R. V, nr 8/9, s. 125, Die Kirche zu Kruschwitz. ,;,;Tenże, Posener Wassersa.gen 11, "Aus dem Posener Lande". 1912. R. VII, nr 5, s. 22.1. I;; Tenże, Sagen und Erziihlungen ... I op. cit., s. 32, nr XIV. 6, Der Tad im JolOa 61 hanistag. lOS Tenże, Posener Wassersagen 11, op. cit., s. 221. �Świat wierzeń 'ludu wielkopolsk,iego 107 :';a terenie Wielkopolski zna'jdowalo się kilkanaście źródeł, którym pr<: :)l~;ywano właściwości lecznicze, Ich niezwykła moc wiązana była z ',)~><~!cścio,św. Jadwigi, św. Barbary i św. Wojciecha. Wierzono, że woda ~a .·zc~r"wia przede wszystkim chore 'oczy, a nawet przywra;::a wzrok, rzadz:,,~ ,1atomiól'it wierzono, iż dobra była na wszystkie dolegliwośCii. Niei,;,-,::: jedne:\;: traciła swoją moc, a to wówczas, gdy ktoś użył ją do uleCLl'La zwicrzc;cicl. Np. w 3więtokrzyżu koło Odolannwa twierdzono, że ..\;:.: :lyś przybył tam handlarz koni, by uzdrowić swojego ślepego okonia. Kor~ wyzdrowiał, ale mężczyzna oślepł i aG t2g0 czasu woda straciła swoją CU':l"\,!1q moc" ''''o Lecznicze wody trysk8.ły, bądż znajdowały się w Łobże"le LwćJwku. ~~bąszy,'11U, Połajewie, Jankowie koło Gniezna, Wrześni, \,y·ł;::-zakowic<lch. Lubaszu koło Czar:nkowa, Oeiążu, WągTOWCU, Budz.iejewiE'. Gościeszynie koło Trzemeszna, Kłecku, Obol'nikach, Biezdrowie koło W;-":iek. Lenarlow:caeh koło Pleszewa, Błażejewie koło Dolska, Rechcie koL Strzelna i w~,pomniHnym Swiętokrzyżu ,0 . •T._ dno z ciekawszych niedemonologicznych przekonań ludu wielkopoJ::-:;lego omawianego (kresu dotyczyło pogrążonych w wodach jezior i ~tc,'Xów miast i wsi, kościołów, klasztorów i kaplic, zamków i karczem WC1::' :-:zeregu i;ll1ych obiektów, Zawsze z'nik'ały z po,\,\i'erzchni ziemi "za kar~:', czym w opowiadaniach wyrażał się swoisty kodeks moralno-etyczny legei ludu. CZt;sto słyszano dzwony kościelną pogrążonych miast i wsi. ZdCiniem ludu mieszkańcy pogrążonych miejscowości nadal prowadzili nOi~','31ne życie". Opowiadano o sportka:niach z tymi ludźmi, a niekiedy p00 wo;:h; schodzili śmiałkowie, którzy potem opisywali zatopione ludzkie sif'óz:by. iN Strzdewie koło Gniezna "jakiejś Ikobiecie wpadł do wody kc' ',q:' ł plótna. Pewien człowiek zwany Ratapa, który był bardzo zręczny, w:z, dł do wDdy i chciał płótno wyciągnąć, lecz zami'ast płótna znalazł na dCl, ;.;ościół i szpital. Ryła tam też kołyska z małym dzieckiem. Wstążki, Il'l".:órych kołysała si(~ kołyska, były ze zł,o,ta. Wziął ją Ratapa i wyciągnął jq na powierzchnię" 'e. Z jezior, które kryją pogrążone obiekty wymi':'1ić' należy: Jaroszewskie, Chrzypskioe, Bytyńskie, Lednica, Święte, PSZ( zewskic, Skorzc:cińsbe i jeszcze sto innych. ;c: powyższymi wierzeniami korespondują te, które .odnoszą Isię do zalornych dzwonów kościelnych czekających na wybawienie. Pogrążone w 'xodach dzwony kościelne przytwi'erdzają się niekiedy do warkoczy dzi.: -.vczyny. która poszła się wykąpać lub do lI1osidel. Czasami pływają po PC",'.":erzcnni wody. Udawaio się je spor:adycznie wydobyć i umieścić w Kreuzkrug ... Rogasener Fc\mi.lienblatt .., 19 marca 139-9, !R. III, nr 4, S. 16. ", O. Kn(J~J[J,Posener Wassersagen 10, "Aus dem Posener Lande", 1912, H, VII, nr 5, S. 216. ;- Tenże, Posener Wassersagen 3, tamże, 1912, R. VII, nr 2, s, 55 - 57. 72 Tenże, Sagen und Erziihlungen ... , op. cit., s. 25 - 26, nr XIII, 9, Die versunkene Kirch e von Strelau. l �WOJCIECH 108 LYSIAK kościelnych dzwonnicach, ale dziewczyna, która je z wody wydobyła, wkrótc·e umierała. Wówczas działy się rzeczy niezwykłe. Ponieważ wybawicielka" była biedna i opuszczona, nikt się nią 'nie interesował, ni~ był jej dany pogrzeb z biciem dzwonów, ale gdy spuszczano ciało do grobu, wnet dzwon, ,który dziewczynka zaniosła do kościoła, zaczął dzwonić tak mo·cnym tonem i tak długo, aż rozpadł się na kawabki" 73. W ten oto sposób wyjaśniano brak dzwonu wydobytego z jeziora w miejscowej dzwonnicy. Podobno zdarzenia takie miały również miejsce w Zninie i Prz::emęcie. Przedmiotem wi'elu podań wierzeniowych stały się r·ozsiane olng~.; po Wielkopolsee olbrzymie głazy narzubowe. Uznawano bowiem, iż w:de z nich to zaklęci w kamień ludzie, zwierzęta bądź jakieś inne obiekty. W podaniach tych z całą mocą j,awi się kodeks moralno-etyczny ludu. bowiem w każdym niemal wypadku opowiada'no o przyczynach jakie doprowadziły do skamienienia. Np. pod Jarocinem opowiadano a księciu Sapiesze, który w święto zapragnął myśliwskich rozrywek. "Ale Par, Bóg nie pozwala z si'ebiel kpić. Ukarał także księcia Sapiehę. zamieniając go wraz ze służbą w kamienie" 71. Zaklęci w kamień czekają na wybawi02nie, a Eam kamień, co warte podkreślenia" w ,f·ozumieniu ludu, nie daj.:: się rozbić, a nawet wys3.dzić w powietrze. Do najbardziej znanych w fegionie za,klętyc:h kamieni należały te położone w okolicach Próchnowa :.zolo Marganina, Otorawa koło Szamotuł, Konar koło Miejskiej Górki, J arncina i Józefowic koło Szamoeina. W omawi'anym okresie wierzono w cudowne właściwości niektó:'ych przedmiotów sakralnych. Opowiadano o obrazach lub krzyżach. :,lóre uprzednio wywiez'ione, powracały na swoje poprzednie miejsce w sposób racjonaJnie :niewytłumaezalny. Np.·w Rakoniewicach w końcu XIX wieku opowiadano o obrazie Matki Boskiej w tamtej1szym kościele ewang,:-lickim. że "ewangelicy wywozili go kilkakrotnie jako niestosowną w 'kC'.~ciołach ozdobę, ale ten z,awsze wra,cał na swoje miejsce" 75. Wiara w istnienie podziemnych połączeń była w omawianym ok,'esie szeroko rozpowsZE<chniona. Zda:niem ludu łączyły one ze sobą jeziora. Z:1lnki, zamek z klasztorem lub kościołem itp. Jednym z najciekawszyci~ podań ilustrujących to wierzenie jest zapis z Polajewa: ,.Przed wiek ~3ty pewna kobieta nad brzegiem jezi,Q<[aorał,a pole pługiem zaprzężonY:L w dwa woły. Woły te, nie wiadomo z jakiej przyczyny, spłoszyły się lE"iJe. 249 - 250, :nr LIX. 4, Die Glocken im WŁościejewki. Pferd bei Jarotschin, "Rogasener Familienblatt". 17 s:~~'.~'l:a 1902, R. VI, nr 8, s. 32. 75 O. KnoGp, Sagen und Erziihlungen ... , op. cit., s. 184, nr LI. 14, Das "'h':":.?J:bild 73 Tamże, " Das zu ·S. sreinerne Rakwitz. �Swiat wierzeń 'ludu wielkopolskiego 109 pocjc~gnęłykobietę i pędem wpadły do jeziora, gdzie raz;em z nią się utopiły. Długo mieszkańcy PoŁajewa szukali ciał kobiety i zwierząt, lecz nie mag),;,ich znaleźć. Po pewlnym czasie z Marganina nadeszła wiadOiIIlość, że znaleziono tam utopioną kobietę i woły. Zostali oni w niewiadromy spCJs;'Jbprzeniesieni pod wodą i pod ziemią do odległ~go jeziora Margoniń~i.~iego" . ;1;. Natomila'st o stawie Karwi:niec we wsi Lag-owo koło Kościana Q.l.Jowiadano,że "... dawnymi czasy wpadły tutaj drwa woły, które stąd w {>aległymo cztery mile jeziora w Osie\cZinieżywe wypłynęły" 77. Szczególnie ciekawie prezentują się wieTz;eni,azwiązane ze skarbami. Ger..:ralnie mo~na je podzielić na te skupione wokół skaJ'tbów celowo ukrY1ych i palących się pieniędzy. Pierwsze z nich na ogół odwołują się do wie;~:ch wydarzeń historycznych, jako motoru sprawczego ich ukrycia, np. wojen szwedzkich, kampanii napoleoń3'kiej i innych. Sporadycznie wi-:-rzeniate plasowały się wśródogólnospoł,ecznej wiedzy o rozbójnictwie i ciężkich czasach pańszczyźnianych. Niekiedy rodziły się na kanwie obserWE:CJ~ ludzkich charakterów. Ukryt,e gkarby, zdaniem ludu, nie pozostawały bez opieki. Wierzono, iż próby ioh wydobycia mogą napotkać na pewne trudności, bowiem bogactwa te pilnolWianebyły przez ró~nego TOdw].l wyobrażenia demoniczne i para demoniczne. Z powyższymi przek0namami ikorespondują wierzenia o palących się pieniądzach. Na początku XX wieku opowiadano, że "w wielu okolicach dohny Notelci leżą jeszcz;e w ziemi skarby, które w dawnych czasach mi,eli tutaj zak'opać skąpi ludzie. NCljczęściejsą to żelaZ'ne albo miedziane kotły ze świecącymi sztukami złota. Pilnuje ich diabeł, który od czasu do czasu oczyszcza je z wszelkich nieczystości" ;8. Natomiast na Kujawach tw:1erdzorno:"Czasami skarby. jak to się dzieje z monetami, zostają zanieczY1szczoneprzez otaczającą je ziemię. Dlatego każdy skarb poddaje się oczyszczającemu ogniowi. Dzi(;ki temu wyglądają jakby świe:Żlowybite. Oczyszczający ogień można zobaczyć gdy na powierzchni ziemi pojawiają się jasne płomienie, których kolor jest zależny od koloru zakopanego metalu. Płomień ważny jest też z tf-go powodu, że dzięki j~go wysokości i rOZJprzestrz:eooniu się można określić głębokość i rozmiary z,akopanego skarbu. Ten oezyszczający,ogień pojawia się co siedem l;at. Zawsze w .tej samej godziJniei minucie, w której skar b wstał w ziemi umit'iszczony. Podczas każ:dego takiego pożaru, kilka z oczyszczonych monet, a co najmniej jedna pozostaje na powierzchni ziemi" Najwięcej przesądów związanyoh było z m,etod/am~ wyd,oby-cia skar;t1. ,. Tamże, s. " :ya, Wielkopolskie nr XVIII. 5, Der Grosse See bei Polajewo. nazwy polne ... , op. cit., s. 41. '8 L. Nehring, Sagen und Geschichten aus dem Netzebruch, Lail'Jode",190a, R. III, nr 3: s. 116. 79 O. Knoop, Sagen ans Kujawien, op. cit., s. 99. "Aus dem Posener �WOJCIECH 110 ŁYSTAK bu. Podejmowanym zabiegom towarzyszyć miało wiele magicznych c:'J!-;;tyk. W Rogoźnie wierzono, że ,,jeżeli chce się wydobyć skarb, to mi lezy podejść (... ) w milczeniu i obok ognia położyć but. Gdy nastc;pnego cinia rano się po niego pójdzie, będzie o'n wypełniony złotem" 80. Wierzono 'Jrzy tym, że próba wydobycia skarbu może się okazać tragiczna w skuthch. Oto bowiem wierzono, ŻE.' jeżeli szczęśliwie wydobyto skarb. to nie wolno było zabierać pojemnika, w którym się znajdował. Należało go natychm!ast rozbić. Jeżeli się tego nie zrobiło, to uważano, że wkrótce szczęśliwego znalazcę spotka śmierć. Wierzono również, że nie wolno zasypywać wykopu, bo wówczas za'sypuje się samego siebie, tj. swój w},asny grób 81. "Yydaje się, że wszystkie przekonania o ukrytych skarbach. czy też pal,,"jc\'ch się pieniądzach manifestują odwieczne tęsknoty i marzenia ludu, wyr:<:~ające się pragnieniem poprawy swego stanu posiadania. Treści magiczne niosą za sobą wierzenia związane z ochroną p;·z(·d gradobióem i oddalaniem. zarazy. Pierwsze z nich znane jedynie z Białokosz;:: koło Sierakowai Trzemeszna mówi, iż zasiewy przed gr?dobic'cm majq chronić rozdziały z Pisma Swiętego zakopane w cztefccb rog8cr :)0la 8". Dodać tu należy, że wśród ludu kujawskiego rozprzestrzenione byto wierzenie, iż gradobicie zniszczy to pole, na które wywieziono mie:'zwC' w niedziele; sa Oczywiście wszelkie zabiegi magiczne ~ikierowane był:' w tym wypadku przeciw cZRI'ownicom, które w lesie na wysokim drZewie wysiadują gra·cl. Im jest duszniej, tym wię<:ej gradu wysiedzą. Szczególnie z takich praktyk, jak już wspomniałem, znane były czarownice z 80brówka. Składanie ludzkiej ofiary lub oborywanie granicy to zabiegi magiczne. jakie w odległej prze.szłośei miano stosować w Wielkopolsce dla odsunięóa zO.razy, a j1akie zachowały się w folklorze omawianego okresu. Oborania granicy dokonywano pługiem zaprzężonym w dwa bliźniacze woły. cielęta lub duże bi-ałe krowy. Zaprzęg taki prowadzony był przez bhźniaków, którzy podcuas orki musieE się modlić. Niezwykle popularnym było wówczas wierzenie, iż zwierzęta rozmawiają w noc wigilijną. A mówiły O tym, w jaki sposób obchodziła się z nimi, przez cały miniony rok, służba i: pan. Przestrzegano jedna:k pł'zed ewentualnym podsłuchiwaniem takich rozmów, co ilustrowano takim oto np. opowiadaniem: "Pewien wieśniak bard~o chciał U1słysz€ć, co opowiadaTenże, Tenże, 82 Tenże, Historischen 83 Tenże, so 81 Posener Geld ... , op. cit., S. 4. Sagen aus Kujawien, op. cit., s. 99. Volkssagen und Erziihlungen aus der Provinz Posen, "Zeitschrift Gesellschaft fUr ',die ?rovinz Posen", 1885, R. I, nr 1, s. 134. Die Himmels ... , op. cit., s. 122. der �Świat wierzeń 111 ilndn wielkopolskiego ją sobie jego konie i dlatego położył się pod żłób. Gdy wybiła godzina 12, jeden koń powiedział do drugiego: "Jutro nasz pan umrze i my go wywieziemy«. Gdy zwierzęta przestały mówić, wieśniak drżąc zesirachu, wyszedł spod żlobu. Następnego dnia umarł i kon.i€zawiozły go na cmeotarz"8J. Obok wymienio·nych wyżej wil€Tzeńi przekooań ludu wielkopolskiego' okresowo pojawialy się wizje końca świata. Przekonanie takie zaistniało' w Wielkopolsce omawienego okresu dwukrotnie. Pi.erwszy raz uznano, iż koniec świata .na!stąpi 25 kwietnia 1386 roku co związane bylo z powszechnie znaną tu przepowiednią. że do katastrofy dojdzie wówczas, gdy dzień św. Marka przypadnie w niedzielę wielkanocną. Po raz drugi rzecz miała zajść w roku 191385. Oczywiście obie te daty poprzedzał stan wielkiego niepokoju społecznego, który podsyca>ny był szer'egi'em .niesamowitych opowieści plasujących się w ramach podania wierz,eniowego. Mówiły one zarówno o znakach poprzedzających i zapowiadających nieszczęście, a także wyjaśniały przyczyny jakie zapobiegały katastrofie. Niektóre z funkcjonujących wówczas podań opowiadały o samym przebiegu końca świata. By zilustrować psychozę ówczesnych lat przytoczę tu opowiadanie z raku 1911, które apokaliptyczną wizję zapowi1adalo w sposób następujący: ,.Pewnego jesiennego wieczoru 1911 roku dwóch chłopów wracało z Gniezna do domu. J,eden z nich swój wóz miał wyładowany zbożem. Do niego nagle podeszła kobieta, która poprosiła go, ażeby pozwolił jej pojechać z nim. Chłop odmówił, twierdząc, że nie ma wolnego miejsca. Pójść ma jednak do tego drugiego, gdyż jego wóz jest pusty. Kobieta tam poszła i wil"śniak uprz·ejmie pop.rosił ją, by us~adła obok niego na posłaniu ze słomy. Ona jednak usiadła z tyłu na deskach, a potem powiedziała: W roku 1911 żniwa były ki,epskie. W roku 1912 będą jeszcZiegorsz€ i wybuchnie głód, a w roku 1913 popłynie krew. Gdy to powiedziaŁa, znilknęła tak samo nagle, jak przyszła. Mężczyzna jednak, do którego kobieta mówiła. miał po kilku dniach umrzeć ze strachu" 86. Przedstawiony tu skrótowo obraz wierzeń ludu wielkopolskiego nie jest oczywiście pełny 1 do takiego nie pl'etE:1nduje.Dotyczy jedynie tej warstwy duchowych odczuć ludu, które znalazły wyraz w podaniu wierzeniowym. Tenże, VolkstUmliches aus der Tierwelt, W. Szulcz.ew.ski, Der Wctfuntergsglaube sener Lande", 1914. R. IX, s. ~15. 84 B5 8h s. 18. Ein Prophezeimmg, "Rogasener op. cit., 36. un der Pro.v,inz Posen, Familienblatt", 7 kwietnia "AUiS dem P.o- 1912; R. Xl, nr 5,. �WOJCIECH 112 Wojciech ŁYSIAK Łysiak THE WORLD OF BELIEFS OF THE PEOPLE F1ROM THE WIELKOPOLSKA REGION ON THE TURN OF THE 19th CENTURY. (summary) The Wielkopolska Region is one of the areas the Polish folkloristic map whose beliefs have for the most part been merely presumed. Basically this was a result ·of the lack of 1lvailable information sources in the Polish language. The world of semi-demonic, demonic and non~demonic beliefs of the Wie1kopnlska Region would have certainly been forgotten if Otto Knoop, a teacher from Rogoźno WielkopCllskie, and his closest co-worker, Jerzy Wojciech Szulczewski, a teachet· form Bl'Udzyń, had not contributed to thi's Held of 'knowledge. They both, and in particular Knoop, though, gathered extensive material which comprised between ten and twenty thousand folkloristic texts. Only some forms of beliefs, specially non-demonic ones, have been presented in this paper. The author relates only to /those beliefs which found expression in . oral folklm, particularly in traditional tales. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9b1fe4e3f7af88b352f33fff5741f75.pdf a725b97a2e24e622a1fc7f82c062785c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1953 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource Tybetańczycy - astrologia i astronomia kosmologia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1813 Title A name given to the resource Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii zarejestrowany u współczesnych Tybetańczyków / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.147-182 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tokarska-Bakir, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1988 ']c)ANNA TC)KARSKA-13AKLR Katedra Etnologi.i i Antropologii Kulturowe] Uniwersytet V/,HszawsKl OBBAZ TRADYCYJNEJ ASTRONOMII I ASTROLOGII ZAREJESTROWANY U WSPÓŁCZESNYCH TYBETAŃCZYKÓW :"liarą zainte.res'O"'vania jakim Tybetańczycy otaczają astronomię i astr.ologię może być fakt iż pierwszych pięć tomów Kandżuru zawiera aż ;)2 traktaty związane z tantrą Kalaczakry, która jest jednym z głównych źródeł tybetań:=:kiej wiedzy o gwiazdach. Wiedza ta 'Obejmuje matematykę, astronomic; i astrologię l nazywana je~t "badaniem gwiazd" (tyb. skar clpyacl "j. Służy ona do obliczania pOZYCJiplanet, tworzenia kalendarza i przewidywania zaćmień. Tyhetańczycyc;ą również specjalistami w dziedzinie horoskopów indywidualnych i zbiorowych. choć w odróżnieniu od innych społeczeństw nie wykazują zainteresowania przewidywaniem ludzkich charakterów wynikających z konfiguracji astronomicznych w chwili urodzenia". Tworzą także tzw. almanachy dni pomyślnych i niepomyślnych dla określonych czynności 4. Na każdy kolejny rok kalendarz ustalany jest w pewnym sensie od nowa przez powołanych do tego astrologów (tyb. skar bskyed skar dpyad pa, skar ma mkhan) Si wyrocznie 6. l Por. A. C.soma de Koros, Tibetan Studies. Budapest 1984, przyp. s. 21 - 22. N.Rerich, Tibietsko-rtLssko-anglijskij slo war' s sanskritskimi parallelami. T: Ka-Kha, Moskwa 1983, s. 155, t. Na-Pa, Moskwa 1985, s. 240. 3 R. de Nebesky-Wojkowi,tz, Oracles and Demons of Tibet. The Cult and Iconography of the Tibetan Protective Deities. (Mouton and Co.) ~he Hague 1956" s. 87; L. A. Waddei, Tibetan Buddhism With Its Mystic Cults, Symbolism and Mythology. (Dovc,r Publ.) New York 1972-, St. 458. ~ A. Berzin, Wykład o astronomii i astrologii tybetańskiej. Nagranie z lipca 1986, s. 7 maszynopisu (dalej: A. Berzim). ó)J. N. Rerich, Tibietsko ... , op. cit., t. Ka-Kha, s. 155 - 156. 1 t J. 6 Kalendar'nyje obyczai i obriady Moskwa 1985, s. 196; J. F. Avedoil'l, In 1984, s. 238 - 270. 10· narodow Exile from Wostocznoj the Land Azji. Nowyj of Snows. gad. London �JOANNA TOKARSKA-BAKIR Z horoskopem konsultowana jest każda ważna decyzja państwowa 7. Podobne zwyczaje mają w życiu osobiSltym wszyscy zamożniejsi Tybetańczycy, zamawiający progncstyki u lamy-astrologa (zwanego 'tym, który zna o·bliczenia':rtsis pa, lub też 'tym, który zna czas' dus ses pa) 8. Astrologia tybetańska związana jest nierozerwalnie z medycyną. Głównym nśrodkiem kształcenia w obu tych dziedzina,oh była w wolnym Tybecie uczelnia sMan rtsi khan g, która przyjmowała studentów obojga płci {w odróżnieniu od starszego od niej Chag po ri, kształcącego samych mnichów li). Jej ranga wzrosła jeszcze bardziej po reformie przeprowadzonej w latach dwudziestych naszego wieku na wniosek XIII Dalaj Lamy, przez jego osobistego lekarza mKhyen rab Nor bu 10. Obecnie, w niespełna trzydzieści lat od z.ajęcia Tybetu przez Chiny, aSltrorromia tybetańska wykładana jest tylko w jednym ośrodku, w Tibetan Medical and Astro Institute w Dharamsali (India) 11, który stał si~ kulturalnym centrum Tybetarlczyków na wyg'llaniu. Ośrodek ten wydaje rokrocznie kalendarze, które wiszą w wielu tybetańskich domach Ie. W ośrodku tym studenci uczą się początkowo obliczerl astronomicznych (tyb. clbang-char sa rtsis), które' sporządza się na charakterystycznych drewnianych tabliczkach (tyb. sa gśong), pokrytych kredowym pyłem. Osiągnąwszy w tym biegłość "przystępują do studiów nad obliczeniami subtelniejszymi: dni, pór roku, zaćmień, poziomu opadów, dni dla siewu i żniv.'; a także lokali,z·ow-aniaw czasie i przestrzeni klęsk naturalnych, jak obsunięcia i trzęsienia ziemi 13 • Uczą się tam także innych obliczeń "usługowych", dotyczących np. czasu życia, osobistych kolei losu (tyb. gson rtsis) i małżeństwa (tyb. bag rtsis). Osobny dział stanowią horoskopy związane z przewidywaniem czasu i przyczyn śmierci, dawnych i przyszłych odrodzeń, a także modlitwy za zmarłego - wszystko to wchodzi w zakres tZ\~'. gźin rtsis '". II Moim celem jest ukazanie ,tradycyjnej tybetańs.kiej wiedzy o astrol1Cill1iii astrologii jako systemu: "zespół znaczeń i pla'nów ,odniesienia. ni~ zaś Jednego ze znaczeń lub jednego tylko z licznych jego planów od7 Ibidem. ~ Rerich, op. cit., t. Tha-Da, s. 180; Waddei, op. cit., s. 458 - 46,i. 9 Po;r. Tashi Dorjee, Education in Tibet. "The Tibet Journal", t. 2, nr 4, s. 34- 35; [Informator Tibetan MeclicaL and Astro InsUlae w Dharamsali], s. 17. (Z) 10 T. Dorjee, Education ... , op. cit., ·s. 35. 11 [Informator ... l, op. cit., s. 8 - 9. 1~ Rok 1987 nosi nazwę żeńskiego roku ognistego zająca (tyb. me mo yes Lo). 13 T. Dorjee, Education ... , op .cit., s. 35. 14 Ibidem. �Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii 149 niesienia" 15. Jego idealną realizacją byłaby konstrukcja samoobjaśnia:iąca się, której sens wyłaniałby się z konfiguracji elementów z ich wzajemnej relacji, zamiast tkwić nieruchomo w poszczególnych składnikach 16. Przyjętą metodę badania nazwałam hermeneutyczną obserwacją przedmiotu. Zwykle używa się w tym kontekście określeń takich jak "opis" czy "interpretacja". Ponieważ słowo "opis" może być wzięte za eufemizm obiektywizmu, a "interpretacja" - subiektywizmu, decyduję się tu posłużyć kategorią obserwacji, która wydaje się równoważyć te skrajności. Udane próby przezwyciężenia wspomnianej alternatywy ma na swym koncie hermeneutyka 17. Przyjmując z góry że każdy opis jest interpretacją 18, postuluje ona ustalenie sensów przedmiotu przez odwołanie się do wrażliwości poznającego. Zrozumieć symbol, to, jak pisze Ricoeur, ulokow'ać go w obrębie homologiczm-j całośei szerszej niż dany symbol i stanowIącej pewien system "'. Zgodnie z regułą hermeneutyki cel ten bywa osiągany, gdy żyje :.:i~ w aurze badanego sensu. Obcowanie z nim nie oznacza bynajmniej żadnej formy konwersji. Chodzi raczej o spowinowacenie myśli z rzeczą, która jest przedmiotem badania. Taka jest wydaje się, faktyczna treść hermeneultycznego koła: "należy zrozumieć, żeby uwi'erzyć, lecz trzeba wierzyć, żeby zrozumieć" "0. Obfitość materiału historycznego, z którego korzystam, nie oznacza, bym uważała, że uwarunkowania historyczne są tu najważniejsze. Aby posłużyć się sformułowa1niem Eliadego: "Historia fenomenu religijnego nie może odkryć przed nami tego wszystkiegCJ; co fenomen ten przez sam fakt swego iSltnienia usiłujE) nam wykazać" "'. Chodzi więc znów o zachowanie umiaru, o to, by nie lekceważąc strony historycznej zja',viska, nie redukować go do tegJ czy innego pojsdynczego aspektu. Całkowicie rezygnuję natomiast z fenom:?nologicznej komparatystyki, którą Ricoeur zalecał jako punkt wyjścia wszelkiego hermeneutycznego badania. Zgodzić się trzeba z van der Leeuwem, gdy mówi: "Nigdy się nie da powiedzieć z całą pewnością, co jest moim zrozumieniem, a co zrozumiałością tego, co zrozumiane" ""o Wypowiedż ta stanowi jednak obosieczną M. Eliade, SacTlim-mit-historia. Warszawa 1970, S. 36. o dialektyce [Człowiek jako projekt I. IW:] Osoby. Oprac. M. Jan:on, SL Rosiak, Gdańsk 1984, s. 294. 17 Szczególnie hermeneutyka Paula Ricoeura. 18 Paul Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka. Warszawa 1985, S. 70. 19 Ibidem, s. 86. ,n Jb'idem, s. 70. 21 M. Eliade, Shamanism. Archaic Techniques of Ecstasy. (Princeton Uni\'ersity Pres.s) Princeton 1974, s. XIV. "" G. van der Leeuw, Fenomenologia religii. Warszawa 1980, S. 713. 15 lo Por. Sartre �150 JOANNA TOKARSKA-BAKIR broń w dyskusjach nad wyborem języka, który posłuży do opisu obcej kultury: zwolenników fenomenologii zdaje się obdarzać nieograniczoną wolnością interpretacji, zaś scjentystów umacnia w przekonaniu, iż nie sposób wyjść poza kategorie własnej kultury. Tak pojęta fenomenologia religii \vielokrotnie zawo:lziła oczekiwania. Proponowany przeze mnie powrót do szczegółów nie oznaczałby jednak zamknięcia się na powrót w klatce wąskipj sDccjalizac.ii. Zarówno pochopna synh'za, jak i analizy wiodą na manowce uproszczeń, zaś przerzuca'nie się z jc:dnej skrajności w drugą sportretowane zostało już dawno w pojedynku dwóch Gombrowiczowc:kich bohaterówe3• Klęska kolejnej metody nie może oznaczać cofnięcia się do punkitu wyjścia, "wyzerowania" skali. "Powtarzające się porużki intelektu służą doświadczeniu nie mniej niż ostateczne jego porządkowanie" C4. Wynika z nich zalecenie nowej uważnośei i dialektycznego podejścia do przedmiotu badań. Proponowana przeze mnie metoda obserwacji jest w zasadzie konsekwentnym zastos·owaniem Ricoeurowskiego hermeneutycznego koła e5. a także swoistą radykalizację Eliadowskiego postulatu badania zjawisk religijnych w skali religijnej eB. Na tę ostatnią propozycję niektórzy etnografowie odpowiadali, iż nie sposób badać słonia w kategorii "słonioWości", gdyż nie jesteśmy słoniami. Jednak badanie humanistyczne, tak jak rozumieli je Dilthey, Bachtin, Ricoeur czy Eliade, nie polega naintelektualnym klonowaniu rzeczywistości przez jednostki o wspólnej cha-o rakterystyce. Chodzi w nim nie o genetyczne' pokrewieństwo podmiotu ; przedmiotu, lecz o właściwy dobór kategorii badaniit, wybór umożliwiający komunikacjq, k~óra jest raison d'etre wszelkiego poznania. Eliade uczula nas na ważność tego właśnie WybOTU. Przy wszystkich swych zalet<'ch fizyka kwanto'Na mnicij się nadaj'e od klasyczrnej do zbudowania zwykłego mostu. Skoro skc.la tworzy zj8wisko, eksplan~ms pytania o ontologię zjawiska religijnego powinien być uzgodninny kategorial'l1ie z jego eksplan:mdum. Naiwnością byłoby oczekiwać, że da się ono wyjaśnić pdo bnie j2k objaśni''! s'ię działanie żarówki czy maszyny parowej. Proponowana tu radykrtlizacja Eliadowskiego postulatu' wyraz a SIC: w zachowaniu "jedności rniejsca" badanego zjawiska: chcc: mówić o astronomii Tybetańczyków w skali tybetańskiej i buddyjskiej. \V ślad za tym musi pójść przewartościowalnie stosunku kaiegorii emicznych do etycznych C7. Niedocenianie tych pierwszych w epoce sirukW. Gombrowicz, FerdyclHrke. " G. Bataille, cyt. za: Osoby. "l ;:,')Hicoeur 1 op. cit., 5. Warszawa 1956, rozdz. V. Oprac. M. Janion, SL Rosie>;, Oj!. cit., s. 272. 69. :VI. Eliace, Traktat o histOTii relig·i. Warszawa 1966, s. 1. Patrz na ten temat J. Tokarska-Bakir, 'P.,ntropologia a myśicnie "Etnografia Polska" (w druku). CH 27 potoczne, �Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii 151 turaLzmówodcięło etnologię do żywego materiału, pozbawiając ją czynnika. który podobnie jak doświadczenie, scala to, co myśl dyskursywna musi wyodrębniać t8. Jednocześnie z ograniczeniem znaczenia etic "9 wypada dokonać reinterpretacji emic, sprawdzając, czy nie daje ono nowych możJ:wości metod010gicznych. Nie chodzi 'o bezkrytyczne posługiwanie się kategor'iami 'TI3Itywnymidla tworzenianeomitologii, lecz ,o świadome użycie obcego języka by zrekonstruować równie ,obcy, autonomicz'ny system myślowy. Sytuacja etnologa badającego obcą kulturę przypomina w oczywisty sposób poło,żenie tłumacza: każdy etnograficzny opis jest lepszym czy gorszym przekładem 30. Maksymalne wykorzys>twnie w nim kategorii. cmicznych mogłoby stanowić k1'ok w kierunku idealnego s10vm~ka jednojqzycznego, o którego przewagach nie trzeba mkogo przekonywać. Kategorie etyczne nieuniknione, aby praca taka była czytelna podporządkowane byłyby kategoriom natywnym, a ich suwerenność ograniczona do minimum wyznaczonego komunikatywnością tekstu, Moim celem jest rozumiejące 31 odtworzenie kategorii emicznych, które wyrażają i organizują tradycyjną tybetańską wiedzę o astrO'logii i astroncmii. Przedstawione ,tu materiały zdają relację z tego, jak postrzegają ją Tybetańczycy i to zarówno w wymiarze ontologicznym (np. status mcdE:il astr-oncmicznych i wróżb), historycznym (własna wersja historii rozszerzania się dokryn astronomicZinych, odbiegających od ustaleń ty betan:styki zachodniej), jak i praktycznym, użytkowym (determinizm kar· miczny i czynnik wolnej woli). Do minimum ograniczam mają interwencję w materiał -- relacjonuję poglądy, od siebie dodając tylko to czego wym~lga przejrzystość relaoji. To przeformułowarnie stosunku emic do etic wprowadza na pierwszy plan tfzy kwestie: 1) języka opisu, 2) doboru źródeł, 3) tradycyjnej metody obiektywizacji faktów przez analizę historyczną. Zc· względu na możliwość nieporozumień zagadnieniom tym poświęcę ,. G, Bataille, cyt. za: Osoby .. " op, cit., s .. 27l. '" W untropologii amerykańskiej termin "etic" (od ang. jonetic) funkcjonował POCZLlt~owO w znaczeniu: "to, co fonetyczne jest (... ), obiektywne, zewnętrzne, dane :e::lnakowo użytkownikowi odnośnego języka i jego badaczowi, zaś to, co £onemiczne jest subiektywno-kulturową organizacją tego co fonetyczne" (J. Kmita, KuiwTa i poznanie. Warszawa 1935, s. 77). Jednakże coraz częściej wyrażano wątpliwość co do obiektywnego chal-akteru kategorii etycznych, ograniczając ich znaclc:lie do tego. co "artykułowane jest jako zjawisko zobiektywizowane na grunc~e kultury badacza", pozbawione natomiast "w'szelkiej obiektywnej rzeczywist0~ci zewnętrznej" Ubidem). ;;" ..Tłumaczenia zawsZ2 są zdradą (... ), w najlepszym przypadku przypominctją :ewą stronę brokatu. widać tam wszystkie nici, ale brak finezji barw i rysunkl:" (O. Kakuzo. Księga herbaty. Warsrowa 1986, s. 35). ~l l"atrz E. Mokrzycki, ZaŁożenia socjologii humanistycznej, Warszawa 1971, s, 76. �152 JOANNA TOKARSKA-BAKIR teraz trochę mie]SCa, co nie obejdzie się bez paru powtórzeń. Celem proponowanej tu rozumiejącej obserwacji materiału jest wydobycie warstwy znaczeń emiczmych. B a d a n i e e m i c z n e n i e a z n a c z a j e d n a k ż a d n ą m i arą b a d a n i a l i t e r y, l e c z i s t o t ę, P r z Y c z y 111 t o T Y b e t a ń c z Y c Y r o z s t r z y g a j ą, c o ] e s t l i t erą, a co i s t o tą. ad 1) Wywiady i ankiety, a także wykłady na temat astrologii tybetańskiej, zapisywane były w języku angielskim, a ważniejsze terminy techniczne Itakże po tybetańsku. Oto argumenty, które skłoniły mnie do wyboru takiej strategii. Każdy przekład wymaga kompromisów między wiernością wobec oryginału (która w przypadku skrajnym niesie z sobą niebezpieczeństwo mechanicznej kalki) i tendencją do parafrazy (która z kolei grozi zagubieniem w metaforach oryginalnego sensu). Kompromis ten jest szczególnie dotkliwy w wypadku języków azjatyckich. Jak pisze Eva Dargyay "tłumacz zawsze jest interpretatorem. Dwuznaczności i sprzeczności łatwo wypaczają tekst oryginału" 32. Kłopot zwiększa się z powodu szczególnych cech języka tybetańskiego, który nie rozróżnia między rzeczowrnikami i czasownikami, co sprawia, że dany wyraz może być tłumaczony zarówno np. podmiotem, jak i okolicznikiem czy dDpełnieniem 33. Do zwykłych problemów przekazu filologicznego trzeba Jeszcze dodać trudności, które wiążą się z tłumaczeniem pojęć z zakresu buddyjskiej duchowości. Tę ostatnią kwestię trafnie ujął wielki włoski tybetolag, Giuseppe Tucci: "Właśnie dlatego, że święte teksty były zaledwie symbolicznymi wskazówkami, aby odczuć ich działanie w mistycznej świadomości należało otrzymać od mistrza ustne nauki" 31. Ponieważ celem poniższego tekstu jest zapis pewnego stanu świadomości religijnej. utrwalonego w zarejestrowanych przeze mnie wypowiedziach s€lnsy literalne i znane przekłady indalogiczne wielu tel'minów (tak polskich, jak i obcych) nie mają tu żadnego zastosowania. Rekonstrukcja subiektywnych sensów emicznych musi się odbywać w ścisłej współpracy z tybetańsk,im informatorem i przy pomocy środków przekładowych, które on w)llbiera. W przeciwnym razie badane sensy przestają być emiczne, a my po raz kolejny zaczynamy zgłębiać nasz własny etic "s, przekonani, że jest to w pełni zobiektywi'zowana kartezjańska res extensa. Powyższa argumentacja skłani!a mnie do oparcia się na angielskim 32 E. K. Dargyay, Gesche Lobsang Dargyay, Le Livre Tibetain des Mort s. Bardo-Thada!. (Dervy-Livres) Paris 19R2, s. 43. 3:1 Ibidem. 31 G. Tucci, Tibetan Painted Scrolls. (La Libreria della Statal Roma 1949, t. 1, s. 85. 35 Czy może raczej emic, bo odrywamy się wówczas od przedmiot:l badania. �Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii 153· słownictwie przekładowym, które powstaje od kilkudziesięciu lat w wie-lu zachodnich ośrodkach buddyzmu tybetańskiego. Prace prowadzone są przez kompetentne zespoły tłumaczy pod kierunkiem lamów. Ośrodków tego typu jest wiele, są ito m.in. grupy skupione wokół Foundation for the Preservation of the Mahayana Tradition (FPMT) 36. Polskie przekłady pojęć doktrynalnych opieram na słowillictwie religijnym wypracowanym' przez dwie inne grupy tłumaczy: 1. Translation Bureau działające przy Library of Tibetan Works and Archives w DharamsCili, Indie, pod osobistym kierunkiem XIV D::daj Lamy: Sherpa Tulku, Alexander Berzin i Jonathan Landaw 3'; 2. Niilanda Translation Committee, działające od niedawna pod kierunkiem Chogyama Trungpy 38. Ogromna waga, jaką lamowie przywiązują do kwestii wierności przekładu, a także historyczne doświadczenie Tybetańczyków w ,tej dziedzinie są dla mnie gwarancją, iż zaakceptowane przez n:ichokreślenia są najlepszymi środkami wyrazu dla oddania w językach europejskich (tj. w jęz. angielskim) emicznych intuicji religijnych. Wszystko to nie oznacza oczywiście bym inie sięgała do języka oryginału, jednakże korzystanie z mojej znajomości tybetańskiego ma charakter zdecydowanie uzupełniający, jako że dostęp do warstwy rzeczywistych znaczeń emicznych wymaga stalej obecności tybetańskiego interpretatora. Zaznaczyć: też należy, iż poniższe opracowanie ma charakIter studium etnograficznego, nie zaś' filologicznego. ad 2. Przeformułowanie stosunku ernie do etic wpływa takż·e na odpowiedni dobór źródeł. Za najbardziej użyteczne dla celów tej pracy uznałam świadedwa Tybetańczyków i buddystów tybetańskich, żyjących w kręgu i'Odo-tybetańskim. ldea'lną okazją do uzyskania źródła jest sytuacj.a, która mieści się w kategoriach tradycyjnego otrzymywania nauk, uczestnictwo w tradycyjnym tybetańskim przekazie kuLturowym 39. W3runkiem włączenia się w ten przekaz jest uzyskanie nauk od kogoś, kto) sam otrzymał je od osoby upoważnionej do ich przekazywania. Ten typ 3G Wydaje serię Wisdom Publication. Znane są też prace wydawane przez szwajcarski Tibet-Institut Rik,on, np. praca Daniela Barlochera, Testimonies of the Tibetan Tulkus. A Research among Reincarn(lite Buddhist Masters in Exile. Rikon 1982, t. 1 - 2 (2). 37 Por. A. Berzin, Buddhist Terminology. Suggestions for Translation into Western Languages. (Aryatara Institute) Jagensdorf 1985. 3l Par. The Rain of Wisdom. The Essence of True Meaning. The Vajra Songs. of the Kagyii. Gurus. (Shambhala) Boulder alIld London 1980 (Z). 3J Por. Sonam Gyatso, Essence of Refined Gold. Tłum. i wyd. G. H. Mullin,. (Gabriel/Snow Lion) Ithaca 1982, s. 35, 40, 185 (Z). �154 JOANNA TOKARSKA-BA KIR .źródeł jest szczególni'e trudny do uzyskania. Dotychczas udało mi się osiągnąć zaledwie warunki do niego przybliż'one. Myślę tu o wykładach Alexandra Berzina, długoletniego tłumacza i współpracownika XIV Dalaj Lamy, wygłoszonych przez .niego w czasie jego pierwszej wizyty w Polsce JO. Kategorię zbliżoną do źródeł pierwszego typu stanowią tłumaczenia i opracowania nauk lamów, wydawane współcześnie w Indiach i na Zachodzie. Wydawnictwa te często spełniają najsurowsze wymagania stawiane współczesnym źródłom etnograficznym. Jako przykład rzete1ności zapisu służyć mogą prace wymienione w przypisach 36, 52, 85 etc. Ogólnie nazywamy je źródłami drugiego typu i zaznaczam je w przypisach dużą literą Z. Trzeci typ źródeł, którymi się posługuję to rutynowy wywiad eltnc'graficzny 41. Czwarty zaś stanowi ankieta, rozesłana przeze mnie do kilku ośrodków medycyny i astronomii tybetańskiej 4~. Ost3ltni piąty typ źródeł, najmniejszy przystosowany do celów tego ujęcia, stanowią klasyczne zachodnie opracowania naukowe omawi'anego problemu (źródła piątego typu). ad 3) Taki dobór źródeł nie oznacza braku zainteresowania dla tzw. faktów historycznych, lecz po prostu inne sformułowanie celów badania. Jako etnolog nie chcę i nie mogę wkraczać w orientalistyczne rozważania o tym "jak to było napr<.:'..l(·'. Od filologów i historyków różnią mnie dość fundamentalne założeni :\. Za Eliadem i Jungiem przyjmuję, że zjawiska religijne mają swoją autonomię, niesprowadzalną do wymiaru hi.storycznegol3, czy jakiegokolwiek innego pojedynczego wymiaru. Zgadzam się z Eliadem, który pisał: "Światy wywodzące się z wyobraźni są autonomiczne. Oczywiście nie można zrozumieć kultu cargo bez kolonializmu lecz tym bardziej nie można go zrozumieć bez mitologii poprzedzającej etap kolonialny, bez prymitywnego kultu herosa, który miał przybyć, aby Patrz przypis 4. Są to rozmowy przeprowadzone prZ'Eze mnie w maju, czerwcu i lipcu 1987 r. z trzema lekarzami tybetańskimi: dr K. Gyurmey i T. Tamdin z Tibetan 'VIedicaI & Astro Ins,titute w New Delhi, Indie, oraz z dr Gelek Gyatw w Pokharze, NepaL Informacje sygnowane dalej nazwiskami rozmówców. 4e Ankieta rozesłana do czte'rech oś.rodków medycyny tybdailskiej: Lungsung Samdrup Ling, Tibetan Settlement, Byla'kuppe, Distt. Mysore. Karnataka. India, resp. dr S. Wangdu; - Tibeban Medical Branch Hospital, Gurupura, Hunsur-Taluk, Kannataka, In.dia, re·sp. T. Chaejnr; - Regi·onal Tibetan Medical Centre. Tenz'in Gang Bomdila, Kameng DisH., Arunachal Pradesh, India, dcsp. dr N. Khy·entse; Tibetan Dispensary, Tibetan Colony nr 1, Chandragiri, DisH. Ganjam, 'Orissa, India, resp. F. Wangcbuk. ~3 Por. przyp. 21. 411 JI �Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii 155 wyzwclić swój lud. Jeżeli Melanozyjezycy zaczną czytać to, co 'napisano o kulcle cargo, z pewnością powi,edzą: wy, obcy z Zachodu, przyznajecie autonomiQ uniwersum Dantego, lecz gdy chodzi o nasz fol,klor, o naszą twórczość, czynicie z niej epifenomeny koloniali'zmu. Nie neguję wyjaśnieiJ. socjo-ekonomicznych, lecz uważam, że ni9 wyczerpują one zjawiska religijnego" 'l. Podobnie jak w warstwie językowej lih~ra, tak samD w warstwie historycznej - tzw. kategoria prawdy historycznej traci tu całkowicie swoje tradycyjne znaczenie. Ujmując to słowami Junga: "jedynym prawomocnym pytaniem będzid: czy istnieją czy nie określone treści swiadomości"'·. III T Yb e t a ń s k i e ba d an ie gw ia zd (t Y b. s kar d p Y a d) Rezultaty wszelkiego buddyjskiego badania mają służyć wyłącznie ludzkiej praxig. Nieustanne jej podkreśla.nie. odrzucanie spekulacji, programo'vvo antyteoretyczna postawa ujęte są w symbohc'znym skrócie przypowiesci o człowieku zranionym strzałą: należy mu pomóc, nie wdając się w to kto i dlaczego tę strzałę wypuścił 46. Buddyjskie poznanie jest punktem, w którym epistemologia styka się z aksjologią. Nigdy nie jest ono autoteliczne, lecz zawsze podporządkowane wyraźnemu celowi: usuwanie clerp:enia . .J9st zbyt niecierpliwe, by czekać na boskie objawienie17• Te właśnie względy sprawiają, że buddyzm, tak przeciwny wszelkim dualizmom, we wstępnej fazie pra,ktyki wprowadza jedno podstawowe rozrbnienie: wiedzy (tyb. rig pel) .i niewiedzy (tyb. ma rig pa): "Oświecenie to umysł, który zna samego siebie, zaś cierpienie, to umysł, który samego siebie nie zna" 48. Owa aksjologiczna "nadwyżka" poznania odbija się w jednej z licznych etymologii słowa, za pomocą którego przełożono na tybetański sanskryckie pojęcie "Dharma" (tyb, chos): "nauka o tym, jakie rzeczy są 49. Sataha pisze: " :Ylircea Eliade w wjiwiadzie udzielonym C. Delacampagne, pt. Les aventures du sacrć. "Le Monde Dimanche", 14.09.1980, s. 19 - 20. Li C. G. Jung, Psychologia a religia, Warszawa 1970, s, 425. T. R. V. Murti, The Ceniral Philosophy of Buddhism. A Study of the Mdhyamika System. (Allen & Unwin) Londoill 1968, s. 31. ,; S. Kirkegaard, za: S. Beyer, The Cult of Tcira.. Magic and Ritual in Tibet. (Univer5ity of California Press) Berkeley, Los Angeles, Landor, b.d.w., s. 92. "' Ole Nydahl, Nauki o Mahamudrze. Komentarz do modlitwy Mahamndry C::lak Cden Monlam. napisanej przez III Karrnapę. (Maszynopis nie publikowany) ili Gdail,k 1985, s. 39 (Z). Gyalwa Kalzang Gyat'so, Songs of Spiritual (Gabr:eLSnow Lion) Ithaca 1982, s. 185 (Z). Hi Change. Tłum. G. H. Mullin �JOANNA 156 TOKARSKA-BAKIR Rzeczy ~ostulowane przez intelekt S<1 same w sobie niczym. Ponieważ są bez podstawy, żadna z nkh nie ilstnieje. (. .. ) Ci, k'wrzy wierzą w rzeczy koukcretne są jak bydlęta, ale ci, którzy wie.rzą w rzeczy abstrakcyjne są jeszcze glupsi 50 Cała tybetańska wiedza astronomiczna jest egzemplifikacją takiej właśnie relatywnej prawdy. Zgłębia się ją zachowując świadomość jej ograniczeń, które są ograniczE:.miami wszelkiej wi·edzy pojęciowej. Produkty pozna1nia w tej dziedzinie mają sta'tus uŻY'tecznych fikcji. Wszelkie astronomiczne konstrukcje, czy to będz:ie dzi,eń, znak, konstelacja, dom czy stacja księżycowa, uznawane są z·a twory arbitralne, zaś obserwowane zjawiska i kore,lacje za pozbawione wszelkiej niezależnej, samoistne] egzystencji. Astronomię i astrologię pojmuj'e się w Tybec.ie w kategoriach dojrzewania karmy (skt. km'man, tyb. las) 51. W interpretacji doktrynalnej to ostatnie pojęcie obejmuje: (1) wszystkie dzi.alania wszystkich istot, następnie zaś (2) sumę wszelkich tElndencji, które mieszczą się w ich mentalnych i fizycznych aktywnościach, tworząc pewną pOltencjalność.kształtują terażniejszą i przyszłą sytuację jednostki 5". Karma może być jednocześnie przyczyną pewnego działania, jak i jego skutkiem. Implikuje ona dy.namiczną interakcję rniędzy tymi elementami, nie zaś wyłącz~1ie proste wynikanie 53. Z punktu widzenia religioznawstwa porównawczego jest to p-ojęcie nierozerwalnie związane z holistyczną, organicystyczną wizją wszecnświata, wyrażającą się w odwzorowaniach mikrokosmosu w makrokosmosie i vice versa. Trzeba zaznaczyć, że buddyści protestują przeciw fatalistycznemu rozumieniu prawa karmy, argumentując, że wolność jest przeciwiel1stwem przymusu, nie zaś deiterminacji przyczynowej 51. Wiele uproszcze655 wy50 H. V. Guenther, The Tantnc View oj Lije. (Shambhala) Boulder & .~,Gndon 1l/78, s. 86. 51 A. Berzin, s. 28, 29. Także: K. Gyurmey, T. Tamdin, G. Gyatso, S, ·,':cmgdu. N. Khyentse, R. W'angchu;k. 5" Geshey Ng.awang Dhargyey, Tibetan Tradition oj Mental DeL'!!lo:.,?nwllt. (Library of Tibetan Works & Archives) Dhararnsala 1978, s. 36, 70 - 92 (Z" 53 H. V. Guenther, The Lije and Teach:'ngs oj Naropa. (Oxford Cr;:ve,rsity Press) London, Oxford, New Yorik 1971, s. 115, przyp. 2 (Z). 54 Ibidem. Patrz T. R. V. Murti, The Central Philosophy oj Buddhism ...• op. cit., s. 38. Także A. Benin: "Okolo 12 - 16 pytań pozostawił Budda bez odpJwiedzi, m itl·l.czy śwj·at ma s't.wórcę. IVLilczałnie dlatego, że racjonalny umysl nie ''!lógłby . tego zrozumieć, ale dlatego, że nieroleżnie od odpowiedzi zostałaby ona iie zro55 �Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii 157 nikalo z zaświadczonego w te!kstach buddyjskich faktu, iż Budda odmówił szczegółowego określenia natury karmy 511, stwierdzając, iż jedyną liczącą się rzeczą jest pozbycie się jej 57. 010. jak interpretuje to Berzin: "Chodzi o to, że każda karma którą się zbuduje, wszystkie potencjały i impu'lsy,jabe się nagmmadzi, dojrzewają zarówno w sytuacji w której się urodziliśmy, a także w tym, jak instynktownie na tę sytuację reagujemy. Gdy mamy astrologiczną informacje. opartą o informację astronomiczną, związaną z położeniem planety, jest to jedynie odzwierciedlenie karmy, którą się posiada 58 • ..\v naukach Kalaczakry bardzo silnie odrzuca się twierdzenie, że wpływ pochodzi od samych planet, np. od jakichś bogów, którzy tam żyją i sprawiają, że coś się zdarza (... ), że planety są jabmiś rzeczywistymi mocamL które mogą nas zniszczyć, zaszkodzić nam, etc. 59. Karma kolektywna przejawia się w tym, że w świecie zewnętrznym istnieje pewna "energia", nadająca bieg zdarzeniom, pewna potencjalność: "To impulsy energetyczne poruszają planety (kierują planetami). Indywidualna karma wywołuje :impulsy energii, która rządzi oddechem i energią w ciele. ~'Iożna ich doświadczać jako przeszkadzających lub nie, ponieważ i~'tnieje bardzo ścisły związek między en-ergią i stahem umysłu. Jest to oczyv.;iste --~ wielu ludz;i jest często pod głębokim silnym wpływem pory roku, pogody, pory dnia; nocą np. stajemy S'ię senni. Wielu ludzi wrażliwych jest na fazy księżyca, gdy jest pełnia czują tę energię i są wówczas pobudzeni. Zdarza się to również przy pewnych .szczególnych konfiguracjach planet. Te czynniki astrologiczne mają na nas pewien wpływ. Nasze zachowanie uzależnione jest od tego, jaka przepływa w nas energia. Mówiąc po prostu, jeśli płynie przez nas 'bardzo nerwowa', jesteśmy bardzo nerwowi. Jeśli natomiast poziom energii jest bardzo niski, ezujemy się bardzo senni i otępiali" 110. Uzyskując informacje -na temat przyszłości, można w porę przeciwdziałać złemu obrotowi spraw (przez ofiarne pewne praktyki medytacyjne i.tp.). Tego typu astrologkzna informacja jast wskazówką dotyczącą teraźzumiana. ponieważ 'Py,tania -o stwórcę zadawane były z założeniem, iż rzeczy istniejq samoistnie (ang. inherent existence). Jeśli by powiedział, że [św1at] ma stwórcę, pojęliby go jako kogoś prawdziwego i konkretnego, nie zaś joako coś, co wynika z przyczyn i warunków [a więc nie jest samoistne - przyp. J,TB]. Jeślil by natomiast uzyskali odpowiedź, że stwórcy nie ma, też zrobiliby z tego konkret, stwierd"ając, że wszystko pow'Sitało bez przyczyny, uważając świat za bezładny - popadliby w nihilizm". 56 Anguttaranikaya II, 80; Dighanikdya III, 138; Samuyattanikiiya III, 103. 57 Ibidem. 58 A. Berzin, s. 16. 5!l Ibidem. 61 Op. cit., s. 2, także: K. Gyurmey, G. Gyatso. �JOANNA 158 TOKARSKA-BAKIR me]SZOŚCl,tego, jakiego typu działań człowiek mą, unikać, by jutro ominąć lub zmniejszyć możliwe trudności. Astrologia tybetańska jest zatem usytuowana w k,c'll,tekściebuddY.1skim, a jej horoskopy przypominają Tybetańczykom o stosowaniu środków zaradczych, o których poucza Dharma, nau,ka o -tym, "jakie są rzeczy Najstarszy tybetański kompleks świątynny bSam yas, dzieło Padma~ambhawy i Saotaraksity, uważane jest powszechnie za odwzorowanie buddyjskieh wyobrażeń o budowie wszechświata. "Pośrodku wznosiła się centralna świątynia (dBu-rtse lha-khang) symbolizująca górę świata. :Vleru. Jej trzy piętra zbudow.ane były w trzech różnyćh stylach: najniższy poziom był w stylu chińskim, drugie piętro w indyjskim, zaś najwyższe - w środkowo1azjatyekim stylu Khatanu (Li-yi-lugs)" '''. To zróżnicowanie archiJtektonicme nie jest chyba przypadkowe. Odbijają się w nlm trzy zasadnicze inspiracje, który,ch twórcze przetworzenie nałożyło s;(~ na lokalne tradycje astrologh bonu, posługującej się systemem pięciu protożywiołów Wpływy te uksztaŁtowały obecną formę tradycyjnej astrologii i astronomii tybetańskiej. Ogólnie dzieli ona samą siebie na dwa działy: 1) białych obliczeń (tyb. dkar rtsis), 2) czarnych obliczeń (tyb. nag rtsis) 64. Rozróżnienie Ito związane jest z nazwami krajów, z których przyszły inspiracje: Indie noszą w tybetańskim nazwę 'białej przestrzeni' (tyb. rgya gar), zaś Chiny - 'czarnej' (tyb. rgya nag). Wiedza ze źródeł chińskich, nazyw.ana też czasem astrologią Mańdziurśriego 65, dotarła do Tybetu naj wcześniej , być może już w wieku VII 6\ za czasów króla Srong btsan po. Jedna z jego dwu żon, Kong Ju, Chinka z pochodz·enia, przywiozŁa ze sobą pewne teksty astronomiczne i medyczne 67. Tybetańczycy utrzymują, że była ona sama astrologiem i w 629 r.n.e. przetłumaczyła na tybetański stary chiński traktat aSltrologiczny, H2 H3. 61 D. :1. Lauf, Tibetan Sacred Art. keley, London 1976, s. 131- 138. 62 Kalendar'nyje 63 [Informator obyczai i obriady The Heritage of Tantra. narado w Wostocznaj Azji ... J, op .cit., s. 18. Par. ~nacz.ej u H. Hvfimana, (Shambhalai Ber- ... , op. cit., s. 190. The Religions (Allen & Unwin) London 1'961,s 122- 12·3. 6~ A. Ber~, S, l; [Informator ... l, op. cit., s. 19, także K. Gyurme, din, G. Gy.atso. 65 T,ashi Dorjce. Education in Tibet, op cit., s. 34. of Tibet. 66 Ibidem. 67 [Informator ... J, op. cit., s. 19; A. Berzin, s.. 23. T. Tam- �Obraz tradycyjnej astronomii 159 i astrologii Jung Tsi (datowany na 836 r.p.n.e.) Po okresie upadku kulturalnego, który nastąpił za czasów pallowaniakróla gLang dar my (IX w.n.e.), do Tybetu dotarła nowa fala chińskich wpływów astronomicznych. W wieku X zaznaczyły się też wpływy z Azji Środilwwej, z Kho:tallu W tym samym czasie zaczęły też napływać astflonomiczne inspiracje 'Z Indii, związane z oddziaływaniem tantry Kalaczakry. Hoffmann pisze 70, że niektó-· rzy autorzy przypió,'Ująwprowadzenie opartego lla Kalaczakrze systemu liczenia czasu tłumaczowi Zla ba'iod zer 71. Wielki wkład w sformulowanie systemu chronologii tybetańskiej wniósł też Atiśa 72. Jego. praca a chronologii śl'odkowej Tybetu datowana jest na 1051 rok n.e. 73. Jego dziełem byłaby w.ięc kombinacja obecnych już w kalendarzu tybetańskim 12 symboli powszechnego w Azji cyklu zwierzęcego z symbolami pięciu żywiołów i ułożenie z nich wszystkich cykli sześćdziesięcioletnich, które być może pochodzą z tantry Kalaczakry 74. Tybetańczycy piszą: "Budda wskazał na dwa źródła aE1trologii:tantrę Kalaczakry (Dus-'khor) i dzieła Mańdziuśr:iego ('Jam-dpal-dyangs). Sangs-rgyas rgya mtsho 75 zmodyfikował i skorl1pilował je oba w księdze zwanej Be-dur-ya dkar-po 76, pracy uważanej za najbardziej kompetootną w tej dziedzinie" ". Istotnie, w tybet!ańskim "badaniu gWiiazd" wyraźnie współistnieją dwie odrębne tradycje, dwa różne sposoby penetracji i interpretacji tego, co "na górze i na dole". K'oegzystencja ta ma swoje podstawy doktrynalne: "Budda nauczał o kosmolog,ii na uwa sposoby, podał dwa jej opisy. Jeden zawiera się w systemie abhidharmy (... ), zaś drugi sytem opisany jest w Kalaezakrze. Opisy te różnią się znaczni,e. P.owodem, dla ;którego Budda podał te różniące się opisy, jest fakt, że każda rzecz mOże s.ię przejawiać wielorako i może być wielo.rako spostrzegana. Poza tym nie ma nic sprzecznego między nimi a zachodnim opisem wszechświata, ponieważ każdy z nich służy innemu celowi. W systemi·e abhidharli8. 6D. li., Op. cit., s. 19. 69 A. Berz.~n,s. 7. 72 H. Hoffman, The Religions ... , op. cit., s. 123. Dosłownie 'światło księżyca'. Hoffman, op. cit., s. 122. 73 Ibidem. 70 71 "Patrz M. P. Pelliot, Le cycle sexagenaire dans la chronologie tibetaine .. "Journal A'siatique", t. 1: 1913, s. 633 - 667; B. Laufer, The Application oj the Tibetan Sexagenary Cycle. "T'oung Pao" 1913, s. 569·- 596; A. GrUnwede1, MythoLogie des I3uddhismus in Tibet und der Mongolei. Leipzj,g 1900, s. 58. 75 Syn V Da1aj Lamy. 76 Vaidurya dkar )JO (ok. 1683), Jej kontynuacją była Vaidilrya gya sel, z.a. H. Hoffman, op. cit., s. 177. Patrz też Nebeslky- WQykowitz, Oracles and Demons oj Tibet ... , op. cit., s. 260. 77 T Dorjee, Education ... , op. cit., s. 34. �JOANNA '160 TOKARSKA-BAKIR my chod:z-iQ to, by rozwinąć mądrość. Jest to więc syst'em ba.rdzo skomplikowany, z wieloma wymiarami i różnymi formami życia, z podaniem ,-cech charakterystycznych różnych wszechświatów, sfer i form życia. Istnieją dwa systemy komentarzy do tego. Można zami,en:iać zmienne jednego na drugi, co naprawdę prowadzi do rozwinięcia mądrości. W systemie Kalaczakry są trzy rodzaje cykli i chodz.io to, Iby mi'eć taki opis wszechświata, który byłby odzwierciedleniem wew,nętrznego funkcjonowania ciała. Jest to też system medytacji, odbijający analogię mikrokosmos - makrokosmos. Można się w:ięc taikoczyścić, by kontrolować te zewnętrzne i wewnętrzne siły. Otrzymujemy stąd także obliczenia służące do sporządzania kalendarza. Musimy jednak pamiętać, że, w oparciu o ten system nie można wystrzelić raikiety, która poleci na Księżyc, ani też nie możemy żeglować" 78. III. 1. D k a 1" 7' t z is - b ~a ł e o b l i c z e ni a, w p ł Y w Y i n d y j- .s k i e A. Tantra Kalaczakry Omawianie wpływów obcych .na kształt :tybetańskichobs,erwacji gwiazd rozpocznę od inspiracji indyjskich (choć jest to swoisty "anachronizm"), ponieważ niosły one ze sobą dziedzictwo greckie 79, odbijające się też wyraźnie w astronomii i astrologii hinduskiej, arabskiej, a także zachodn.io,europejskiej. Kiilacakra (tyb. dus kyi 'khor lo) znaczy "koło czasu". Noszący ,tę nazwę system filozoficzno-astrologiczny, opisujący prawa ruchu wszechświata, zawarty jest w tekście Tantry Kalaczakry 80. Oto, jak buddyści relacjonują jej narodziny: "Rok po tym, jak Budda Siakjamuni osiągnął oświecenie,zoSltał poproszony przez króla Szamlbhali, Zla ba bzang po (... ), ,aby nauczał tantry Kalaczakry. Dlatego też Budda pojaw:ił się na połu78 A. Berzin, s. 12 - 13. Patrz też: Lati Rinbochay, Denma Lochó Rinbochay, :L. Zahler, J. Hopkins, Meditative States in Tibetan Buddhism. (Wisdom Publication) London 1983, s. 27 nn. (Z). 79 Zdaniem BerzLna (s. 15 - 16) cechy astronomii tybetańskiej o prawdopo,dobnie greckiej proweniencji to: podział zodiaku na 12 znaków i domów, te same naz,wy znaków zodiaku, nazwy dni tygodnia odwzorowujące nazwy planet, obliczanie pozy'cji Merkurego i Wenus na po"dstawie ich ruchu doo'koła Słońca. Zasadnicza rzecz, która 'systemy ite ró:imi to używanie w a'stI1onomii tybetańskiej (za indyjską) zodiaku gwiaZJd stałych. Zdaniem Berzina, fakt, iż system Kala,czakry nie bierze pod uwagę precesji równonocy jest zasadniczą przeszkodą w efektywnym "priZeliczaniu" go na kategorie europejskie. 80 Miilatantra (tantru r,dzenna) nie Ziachowała się, dostępna jest tylko wersja :skrócona, LaghU!tantra. Patrz H. Hoffma:n, Festchrift Schubring. Hamburg 1951, ~s. 146. Mulatantrę cytuje M. Carelli [w:] Sekooldeshat'ika. Baroda 1941, s. 2 - 4. �Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii 161 dniu Indii 81 w formie medytacyjnego bóstwa Kalaczakry, i dał kompletną inicjację i wykład a tej tantrze anUJttarajogi z klasy matczynych 82. Król przybył z północnego Kaszmiru specjalnie po to, aby otrzymać te nauki. a po ich wysłuchaniu zabrał je 'ze sobą do Szambhali" 83. W roku 1027 ,n.e. doktryna została przełożona na tybetański przez (Geshel Zla ba'i od zer 'I. Dalsze losy tej tantry opisane zostały szczegółowo w licznych pracach tybetańskich historykÓw 85. Tantra Rdzenna (skt 1'vIulawittra) nie zachowała się, dostępna Jest natomiast Tantra Skrócona (skt Laghutantra) B6. Najbardziej znane komentarze do niej to Dri med 'od (skt Vimalapmbhii), autorstwa Rigs ldan Padma dkar po 8\ a takż'e dwie prace syna V. Dalajlamy, Sangs rgyas rgya mtsho: Vaidurya dkar po ('Bialy beryl') wielotomowe działo datowane na rok 1983, i jego kontynuacja Vaid1trya gya sel. Buddyści uważają, że Tantra Kalacza'kry .opisuje wszechśwoiat w kategoriach trzech związanych ze sobą cykli czasu 88. Są one następujące: l) cykle zewnętrzne, związane 'z ruchami planet i miarami czasu takimi jak lata, miesiące, dni, etc. (tzw. Kalaczakra zewnętrzna), 2) cykle wewnętrzne, odwzorowujące krążenie energii i oddechu w ci'ele człowieka (tzw. Kalaczakra wewnętrzna), :3) cykle dwojakie (zewnętrzno-wewnętrzne), dotyczące stanów medytacyjnych, spowodowanych praktyką Kalaczakry (służącą uzyskaniu kontroli i oczyszczeniu dwóch poprzednich cykli" (tzw. Kalaczakra dwojaka 8"). Por. T. Dorjee, Education , op. cit., s, 34. H~)ffman, Religion of Tibet , op. cit., s. 124. h;! ~gawang Dhargyey, An Introduction to and an Outline Of the Kalachakra initiation, •.Tibet Journal", :t. 1, nr 1: 1975, s. 73 (Z), fol HoHman, oj.!. cit., s. 1'23, A. Berzin, s. 8. "5 L:l'(?raturę zachodnią podaje Hoffmann, op. cit., s. 123- 130, oraz H. Hoffman, S. Frye. Thubten Norbu, Ho-chin Yany, Tibet. A Handbook. (Asian Research Institute) Bloomington 1975, s, 145 - 146. Natomiast przyk1adem dobrego współczeS'l'lego kompendium z tybetańskiego punktu widzenia mogą być: Henzin Gyatso (XIV Dalaj Lama). J. Hopkins, . The Kiildchakra Tantra. Rite of Initiation for the Stage of Generation. (Wisdom Publfcation) London 1985, s. 209 - 211 (spi's literatury) or,az Geshe LJlarampa Ngawang Dhargyay, A Commentary on the Kiildcakra Tantra. Tlum. Gelong Jhampa Kelsang (Allan Wal1ace), wyd. Ivanka Vana Jakić, (Library of Tibetan Works and Archives) Dharamsala 1985, s. 164 - 180 (Z). Sli Pa'trz przypis 80. 6] 'Vimalaprabhii (skt) 'nieskażoue światło', patrz HoHman, op. cit., s, 129, 162. 68 Sq one przedmiotem piątego rozdziału skróconej tantry Kalaczakry, patrz przyp. ao. B9 A. Berzin, s. 1 - 2, Sonam Wangdu, N. Khyentse, R. Wail'lgchuk, także Ngawang Dhargyay, 'ł.·n Introduction and an Outline ... , op. cit., s. 74; Tenzin Gyatso, J. Hopkins, The Kiiliichakra Tantra ... , op. cit., s. 212 nn. BI B" 11 Lud, :. LXXll �JOANNA 162 TOKARSKA-BAKIR Z pewnego punktu widzenia można powiedzieć, że to właśnie cykle wewnętrzne i zewnętrzne odpow,iedzialne są za wszystkie ludzkie problemy: "przesunięcia na różnych poziomach energetycznych" 90 znajdują swe odbicie w ludzkim zachowaniu. Człowiek znajdujący się w okowach nawyków, ulegający impulsom emocjonalnym, zachowuje złudzenie wolności, choć w rzeczywistośe;i wypełnia tylko ich rozkazy. Jak już pisałam, buddyści fO'zumieją karmę w kategoriach "instyktownych działań. które sprowadzają kłopoty" 91• Pokonanie karmy mierzy się więc trudnością pokonania tych nawyków. Pomocą w tym jest uzyskanie "panowania nad cyklami [zewnętrznymi i wewnętrznymi - przyp. JTB] osiągane dzięki medytacyjnej praktyce Kalaczakry" ge. Najbardziej znanym symbolem wielorakich znaczeń Kalaczakry jest graficzny znak, zawierający jego mantrę, bardzo rozpowszechniony \\. Tybecie, także jako tzw. motyw maniczny 93. Buddyści twierdzą, że w mantrze Kalaczakry zawiera się opis wszystkich trzech cykli, którymi zajmuje się tantra 94. Mantra ta jest jawna 95: OM HANG (HAM) KSAH MA LA VA RA YA sa HA 96. Zarówno ona, jak i znak ją zawierający, noszą w Tybecie nazwę "potężnego w dziesięciu aspektach" (tyb. rnam beu clbang ldan, skt daśakaro vaś1, 97). Mantra ta zawiera (... ) 7 liter h, ks, m, I, v, r, y, oraz visarga (w ksah, które pojawia się jako półksiężyc [patrz rysunek - przyp. JTB]), anusvara (w ham) i samogłoskę a, która ożywia spółgłoski, a z'atem liter jest dziesięć. Jest też jedenasty symbol, nada, falista linia, wznosząca się ponad kroplą" 98. Budowa mantry jest wyjaśniana w bardzo zawiły sposób. Mówi się m. in., że na poziomie zewnętrznym dziesięć liter Kalaczakry symbolizuje 4 żywioły, górę MEiru, Słońce, Księżyc itd. Na poziomie Kałaczakry wewnętrznej, litery te symbolizują obecność żywiołów w ciele praktykującego: ciało i kości (ziemia), płyny (woda), ciepło (ogień). oddech (wiatr), a także stos pacierzowy (góra Meru), prawy i lewy kanał subtelny (Słońce i Księżyc) itd. 99. 90 A. Berzin, s. 2. 91 Op. cit., s. 29. Op. cit., s. 2. Wykuwany na kamienia'ch, widniejący na flagach modbtewnych etc. 94 Patrz przyp. 89. 95 Kalu Rinpoche, Kalachakrainitiation. (Kamalashila Institut) '? 1984, S. ~i: "Nie ma żadnego powodu, żeby utrzymywać ją w tajemnicy. Ta mantra jest czę;;to stosowana przy święceniu miejsca, domów, źródeł, studni." (Z). 96 Tenzin Gyatso, J. Hopkins, The Kalachakra Initiation ... , OJ). ci.t., s. :::::3. 97 Op. cit., s. 212, L. A WaddeI, Tibetan Buddhism ... , OjJ. cit., s. 142 przyp. 6 s. 396, H. HoHman, The Religions ... , OjJ. cit., s. 123. 98 Tenzin Gyatso, J. Hopkins, The Kalachakra Initiation ... , op. cit., s. :2,:). 99 Ibidem, także: The Firs,t Drub Gyalwa Gendun, To Entice the Minds Jj the 9" 03 �Obraz tradycyjnej astronomii 163 i astrologii Zn"k Kalaczakry Wypada też poświęcić kilka słów wyglądowi formy medytacyjnej Kalaczakry. Oto opis Ngawa.nga DhaTgyaya: "Kalaczakra (... ) ma cztery twarze, 24 ręce i dwie nogi .. Jego przednia twarz jest niebieska i ma lekko gniewny aspekt, zaznaczony przez obnażone kły. Prawa noga jest czerwona, lewa bieda, tylna żółta, każda ma troje oczu. Niższe z ośmiu ramion są niebieskie, środko\ve czerwor:.e, a wyższe białe. Jego ciało J2st niebieskie, prawa noga - cz.erwona, zaś lewa biała. Obejmuje żółtą part-· nerkę z czterema tWarzami i ośmioma ramionami" 100. Wydawane obecnie na Zachodzie komentarze do inicjacji Kalaczakry udzielanej obecnie pnez lamów, nie wyja~niają zbytnio symboliki po01 staci Kalaezakry 1 • A. Berzin podaje informacje wskazujące na "makrokosmicL.ny" (memora:tywny?) charakter wizerunku medytacyjnego: bóstwo ma palce \V kolorach pięciu żywiołów i pięciu rodzin Buddy. Jego 360 k"śei i stawów LI rąk symbolizuje liczbę dni w roku (ma 24 ręce, każda ma 5 palców, każdy palec .- trzy stawy) 1O~. B. Tybetański ma teriał astronomiczny inspirowany Kalaeza krą W tybetańskim materiale astronomiczno-astrologicznym się z indyjskiej Kalaczakry można wyróżnić dwa składniki: wywodzącym Wise. W: Bringing the Sutras and Tantras: A CoEection of Ten ,VIinor Works. Wyd. i tłum. G. H. Mullin et allii (Gabriel Press}, Ithaca 1982, s. 116 - 155 (Z). 1110 Ngawang Dhargyay, An, Introduction to ... , op. cit., s. 75. 1111 Tenże, A Commentary ... , Oj). cit., s. 60. 102 A. Berzin, s. 32. �164 JOANNA TOKARSKA-BAKIR 1) system astronomiczny wiążący się z obliczaniem pozycji planet (efemeryd), wykorzystywany dla tworzenia kalendarza i almanachu dni pomyślnych (tyb. dus 'Khor dkar rtsis). 2) system astrologiczny, zwany pOlPswj(fcym z samogłosek (tyb. dbyangs 'char, s'kt svarodaya). Jeśli idzie o obliczanie efemeryd, znane były dvva spo~oby. różniące się stosowaniem odmiennej stałej (tyb. rtag longs), przyporządkowanej dziennemu ruchowi Slońca. Z Rdzennej TaTIJtry Kalaczakry pochodzi tzw. pełny czy też: rozwinięty system obliczeń, sidhanta (tyb. grub 1'tsis). Zaginął on jednak wraz z rdzennym tekstem 103, do dziś przetrwały tylko nieliczne fragmenty, zachowane w późniejszyoh komentarzach, takich jelk Vimalaprabha. Drugi system obliczeń p;)chodzący ze Skróconej Tantry Kalczakry, nosi nazwę karana 101. Między wiekiem XV a XVII Tybetańczycy zrekonstruowali rozwinięty system ()Ibliczeń i obecnie naucza się ich obu. Berzin podaje, że do obliczania zaćmień lepszy jest system drugi, krótszy \05. Obliczanie efemeryd obejmuje wyliczenie tzw. pięciu wewnętrznych wS'kaźni,ków kalendarzowych (tyb. gza'lnga Inga bsdus) 10fi. prugi z wymienionych systemów, zwa'ny nauką wyłaniajqcą się z samogłosek, polega na korelacji samoglosek alfa betu sanskryckiego z miesiącem lunarnym. Prognostyki i horoskopy osobiste .powstają z porównania np. pierwszej litery imienia danej osoby z pierwszą literą nazwy dnia. W sanskrycie istnieje pięć fonemicmych klas samogłoskowych: a, i, r, u, L Każda z nich ma formę prostą, wzmocni'oną i półsamogłoskową, zaś każda z tych 15 (5x3=15) ma dwa aspekty: długi i krótki 107. Powstaje z tego 30 samogłosek, z któryoh każda odpowiada jednemu z :30 dni miesiąca księżycowego. Pogrupowane są w piątki, przypisane pięciu żywiołom: ziemi, wodzie, ogniowi, wiatrowi i przestrzeni. Wzajemny stosunek tych elementów (są tu trzy możliwości: przyj3źni, wrogości i obojętności) informuj€ o możliwości powodzenia planowanego przedsięwzięcia 108. Informator Instytutu w Dharamsali podaje na temat tej doktryny, że nauczana była przez "hinduskiEgo boga Mahadewę, znanego Tybetańczykom jako Wangchuk Chenpo. Tradycja ta powszechnie znana w Indii, '''3 A. Berzin, s. 3. tO. Ibidem. także G. Gyatso, K. Gyurmey. A. Bel'zin, T. Tamdin, G. Gyatso. Są to: 1) pozycja Słońca (tyb. nyi ma), 2) księżycowy dzień tygodnia' (tyb. gza'), 3) data miesiąca księżycowego (tyb tshes ]Ja), 4) okres kombinacji lub synchronizacji (tyb. sbyor ba), 5) okres tzw. czynnika sprawczego (tyb. byed pa). Dokładne omówienie w: A. Berzin, 26 n. lOS Na temat wzajemnego stosunku elementów horoskopu więcej w CZęSCl nag rtzis B. 11;5 1!l6 Ibidem, �Obraz tradycyjnej astronomii 165 i astrologii przełożona została na tybetański przez Lo'i Lotsa-wa W sanskrycie nosi ona nazwę Sarodha i służy głównie nia przyszłości (... )" 100. She-rab Rinchen. do przepowiada- C. P l a n e t y Dziesięć planet astl'onomii tybetańskiej pochodzi z wpływów indyjskich związanyoh z tantrą Kalaczakry. Są to (pierwsza nazwa sanskrycka, druga tybetańska) 110. 1) Adir YO(I, 2) Somali. 3) Angiiraka(t 4) Buddha(l, 5) Brnaspatilt 6) Sukra(t 7) Sanaiścara(l, :l) Rahu(t 9) Katiign[ 10) Ketuh. nyi ma. zIa ba mig dbar gza' lhag phur bu pa lba sngas spen pa sgm gcan dusme mjug, ring Sł0l1ce Księżyc Mars Merkury Jowisz Wenus Saturn Północny Węzeł Księżyca Południowy Węzeł Księżyca Kometa W astronomii hinduskiej mÓwi się tylko o dziewięciu planetach (jest to osiem pierwszych z podanej listy oraz jako dzie:wią;ta - Ketu). P1eTwszych siedem nazw odnosi się do obserwowanych na niebie ciał niebieskich. Ósma nazwa, Rrihu, dosł. 'głowa smoka' 111, oznacza, zarówno w systemie indyjskim jak i tybetańs,kim tzw. Północny Węzeł Księżyca. Z punktu widzenia zachodniej astrologii oba węzły Księżyca są to punkty geometryczne (punkty przecięcia ekliptyki i płaszczyzny orbity Księżyca Ile), zaś z indo-tybetańskiego punktu w.idzenia (astronomowie tybetańscy rozpatrywali ruch planet z punktu widzenia Ziemi, zaś położenie Merkurego i Wenus dodatkowo itakże pod względem ich obl'otów dookoła Słońca "ponieważ z perspektywy Ziemi wydaje się, że są jak/by jego księżycami" 113, są to planety (tyb. ,gza'). W systemie hinduskim drugi węzeł Księżyca, Południowy, nazywa się Ketu ('długi ogon'). ZaTówno w przypadku nazw /Informator], op. cit., s. 19 - 20. A. Csom'l de Karas, Sanskrit-Tibetan-English Vocabulary\ Budapest 19084, s. 162 - 163 (Mhvy C1X). III A. Berzin, s. 10. 112 Por. hasło 'orbita', [w:J Kope1'nik-astronomia-astronautyk.a. cyklopedyczny, Warszawa 1973, s. 209 - 210. 113 A. Berzin, s. 10. 109 110 (Mahavyutpatti). Przewodnik en- �JOANNA 166 TOKARSKA-BAKIR Rahu, jak i Ketu chodzi tu o głowę i ogon smoka, który, według legendy, zjada Księżyc w czasie zaćmienia 114. Tybetańczycy nazwali ten drugi, Południowy Węzeł Księżyca, KdZdgni ('ogień czasu', tyb. dus me), mając na myśli og.ień, który przychodzi przy końcu eonu i niszczy cały wszechświat 115. Natomiast znaczeniem hinduskiego imienia Ketu ('długi ogon') Tybetańczycy obdarzyli swą dziesiątą planetę, którą zwą Kometą (tyb. mjug ring "." 'długi ogon'). Chodzi tu o najistotniejszą z czterech komet. a których mówi tek,,:t Tantry Kalaczakry, tę, której orbita wynosi 3 lata i trzy fazy Księżyca (trzyletnie odosobnienie trwa właśnie tyle i jest zsynchronizowane z cyklem tej Komety 117). Natomiast oba węzły Księżyca związane są z powstawaniem jago zaćmień. Oto wyjaśnienie tego zjawiska: "Na nowiu Słońce i Księżyc są w tej samej pozycji, ale nie przy każdym nowiu następuje zaćmienie Księżyca. Następuje ono tylko wtedy. gdy na nowiu Słońce i Księżyc są raz~ w jednym z dwóch węzłów. Gdy Sł0l1ce i Ksit;życ są w jednakowym położeniu, daje to efekt w postaci nowiu, ale zaćmienie nie powstaje, gdyż nic zachodzą one na si9bie calkowicie. Zaćmienie następuje tylko wtedy, gdy znajdą się one dokładnie w punktach przecięcia tych dwu płaszczyzn i wówcza,s dO'kładniena siebie zajdą" 118. D. D n i t Y g o d n i a (t y b. g z a') Dzień tygodnia jest w tybetańskim nazywa'ny tym samym słowem. którym określa się planety (ściślej 10 obiektów niebieskich określanych mianem planet): gza'. Poniższa taibela odwzorowuje ten związek, zaś obok podane są ich symbole graficzne. Dzień tvaodnia ."" Na:liwa tybetańska 1) niedziela nyi ma 2) poniedziałek zZa ba 3) wtorek mig dmar Nazwa planety Symbol graficzny Slońce Księżyc Mars (kółko) (półksiężyc) (czerwone oko) ('czerwone oko') 1;< R. Nebesky-Wojkowitz, Oracles and Demons rich, Tibietsko-russko ... , op. cd, t. Ga-Nga, s. 300. :15 Tyb. sgra mjug ma, za: Rerich, ibidem. llU Op. cit., t. Ca-Ta, s. 175. 117 K. Gyurmey. 118 A. Benin, s. 13 ... , O)). cit., s. 262; J. Re- �Obraz tradycyjnej 167 i astrologii astronomii 4) ~':'oda lhag pa ('ręka') Merkury 5) czwartek phur bu (phurba) pa sangs (etw. pa lba sangs) spen pa Jowisz (dłoń z wyprostowanym palcem wska'zującym) I(phurba) Wenus {strzała, dzida) Saturn (pętla) 6) piątek 7) sobota Zestawienie to sporządzone zostało na podstawie pracy Nebesky'ego-Wojkowitza IlU (nazwy dni i planet), Waddala 120 i D. i J. Jacksonów 121 (symbole dni). Zarówno WaddeI, jak i Jacksonowie do symboli siedmiu dni tygodnia dodają jeszcze ósmy, przypominający głowę ptaka. Być może chodzi tu o symbol Riihu, ósmej planety Północnego Węzła Księżyca (tyb. sgra gcan), wyobrażanej jako bóstwo, ·które wchodzi w skladorszaku dPal ldan lha mo (występuje tam pod imieniem Khyab' jug chen po '_c. Opisywany jest on jako grożna forma z glową kruka 123. Riihu jest też panem bóstw planetarnych 124. Opis różnych wyglądów tych bóstw zamie:-:zczaNebesky-Wojkowitz 125. E. Z n a k i z o d i a k u (t Y b. k h Y i m g y i 'k h o r lo) Na początku naszej ery do Indii dotarły wpływy astronomii greckiej, co odbiło się w indyjskJim, a później i tybetańskim nazewnictwie znaków zodiaku. Zanim przytoczę ich nazwy wspomnę o bardzo istotnym rozróż~ nieniu. Zachodnie pojęcie "znak zodiaku" Tybetańczycy oddają jako "dom" (tyb. khyim), zaś zachodnie pojęcae "domu" - jako "okres" (tyb. dus sbyor) 1'6. Oto nazwy tybetańskich znaków zodiaku (tyb. khyim gyi 'khar lo, 'kołowrót domów', 'koło, cykl domów'): 127 \l " R. Ncbesky- 120 L. A. Waddei, Wojikow]tz, Tibetan op. ciJt., s. 262 - 263. Buddhism ... , op. cit., s. 455. D. i J. Jackson, Tibetan Thangka Painting. Publiocations) London 1984, s 28. '2 .. R. NcbeskyWojkowitz, op. cit., s. 28. 121 1'3 ''4 (Serinda and Materials. Ibidem. Op. cit., s. 260 - 261. 126 Tyb. gZa' chen A .. Berzin, s. 7. 12. H. 125 Methods A. Jaschke. brgyad, za: Tibetan-Enalish R. Nebesky-Wojkowitz, Dictionary. London oP. 1981. cit., s. 491. s. 265. �JOANNA 168 TOKARSKA-BAKIR lug ('owca') glang 'khrag pa ('para') ka rka ta seng ge bu mo ('kobieta') srang ('ciężar, brzemię') sdag pa ('grzech, występek, zlo') gżu pa ('łucznik') eu sran ('wodny 1"8 potwór') bum pa ('naczynie, butelka') na l) Baran (Aries) 2) Byk (Taurus) 3) Bliźnięta (Gemini) 4) Rak (Cancer) 5) Lew (Leo) 6) Panna (Virgo) 7) VVaga (Libra) 8) Skorpion (Scorpio) 9) Strzelec (Sagittarius) 10) Koziorożec (Capricorn) 11) VVodnik (Aquarius) 12) Ryby (Pisces) VV celu dokonania ob1iczeń, które łączy się z ascendentem. zodiak dzieli się na 12 sekcji o podanych wyżej nazwach; każda z nich ma po 30 stopni, albo też 360 stopni, po60 minut każdy 129. Inny przypadek użycia ascendentu wiąże się z prognostykiem, badającym położenie pytając'ego w czasJiezadawania pytania (tyb. tat kal). Obliczeń dokonuje się przy pomocy gnomonu (tyb. thur śing), pionowego prętu zatkniętego w ziemi. VVoparciu ,o długość rzucanego cienia, przy pomocy techniki zbliżonej do odczytywania zegara słonecznego, ustala się wówczas ascendent 130. Najczęściej jednak:wdJiak dzieli się na 27 księżyc'owyoh stacji czy teżkonstelacji. F. S t a c j e k s i ę ż Y co w e (t y b. r g y u s kar, sk t n a ksa t r a) Każda· z nich dzieli się na 60 stopni, co w sumie daje 1620 stopni zodiaku. Konstrukcję tę Tybetańczycy przejęli .za Hindu,sami, z tą różnicą, że gdy w Indiach występuje 28 stacji księżycowych, w Tyiheeie - 27, a jedną z nich dzieli się jeszcze na 2. VVten sposób powstaje 28 stacji księżyc.owych, 2-} stacji przypada na każdy z 12 znaków z,odiaku. Nazwy tych stacji są jednocześnie imionami bóstw, które im patronują. Oto one (pierwsza nazwa sanskrycka, druga tybetańska) 181: 1) Krttikii 2) Rohinl 3) Mrgaśiriih 128 Tyb. sran, skt. rJ.k~asa. le9 A. Berzin, s. 7 - 8. 130 131 smin drug snar ma be rji mgo K. Gyurmey, T. T,amdin, G. Gya,tso. A. Csoma de Karas, Sanskrit-Tibetan ... , op. cit" s. 163 - 164 (Mhvy CX). �Obraz 4) Ardra 5) Punarvasu(t 6) PU,~ya 7) Aślesa 3) MCLgha 9) Piirvaphalgun'i 10) Uttaraphalgun'i 11) Hasta 12) Citra 13) Sva,t'i 14) Viśakha 15) Anuradha 16) J ye ~~(.ha 17) Miilorh 18) Purv~w"jrJMi 19) (!ttara~~r"i~h(/. 20) SravG~lI"i 21) Abhijit 22) Satabhi~~("i 23) Dhani'.~thii 24) jJurvabhadrapada 25) Uttarabhadrrtp1.da 26) Revat'i 27) Aśvin'i 2H) Bhara'IJ-l tradycyjnej astronomii i astrologii lag nbas so rgyal skag 7/1,chu gre dba me bźi nag p2 sa ri sa ga Ua m,choms snron snrubs chu edod chu smrad gro bźin byi bźin mon gre man gru khrums sdod khrums smad nam gru tha skar bra ne System 2H konstelacji kS'iężycowych z;najduj'e się też w starożytnej astronomii chińskiej (choć jej podejście różni się diametralnrie od tybetańskiego 13~), a także w astronomii. arabskiej. G. Z n a k i n a t a l n e p l a n e t Cty b. s k yes k h Y i m) W ,odróżJ1Jieniuod systemów hinduskich, w których w.szysi'kie planety powstały jednocześnie w tym samym punkcie zodiaku I(po'zycje gwiiazd wylicza się poczynając właśni.e od tego miejsca uniw.ersalnej koniunkcji, biorąc pod uwagę długość cykli poszczególnych gwi,azd), w systemie Kalaczakry planety powstały w różnym czasie, w związku z czym przypisuje się im tzw. różne znalki naialne (tyb. skyes khyim). Sekwencja powstania planet odbija się w kolejności dni tygodnia 133, tak więc pierwsze pom Patrz J. Needham, Science -and Cambridge 1956, t. 2, s. 351 - 357. 133 Patrz dkar rtsis D. Civilisation in China, (University Press). �no JOANNA TOKARSKA-BAKIR wstało Słońce, potem Księżyc, Mars, Merkury, Jowisz, Wenus i na końcu Saturn. Pięć spośród dziesięciu planet dzieli się na łagodne (tyb. źi ba) i groźne (tyb. drag pa). Łagodne to: Merkury i Wenus, a groźne - Mars, Jowisz i Saturn. Każda z dziesięciu planet ma podporządkowaną sobie pewną "dziedzinę" znaków zodiaku (tyb. źing): Mars rządzi Baranem i Skorpionem, Merkury Bhźniętami i Panną, Jowisz Strzelcem i Rybami, Wenus - Bykriem i Wagą, Saturn - Koziorożcem i Wodnikiem, Księżyc - Rakiem a Słońoe -- Lwem. Pary planet łagodnych i mocnych wiążą się dalej z żywiołami: Mars i Merkury - z ogniem, Wenus i Jowisz - z wodą, Saturn i Południowy Węzeł Księżyca .- z ziiemią. Gdy jedna z planet znajduje się w swojej "dziedzinie", zaś druga planeta z pary wchodzi w nią dopiero, stają się sobie wrogie, Co ma swoje odbicie w interpretacji horoskopu. Podobnie się dzieje, gdy jedna planeta z pary opatrzonej wspólnym elementem znajduje się w swym znaku natalnym, zaś druga dopiero wcaorlzi w ten znak. Znak natalny Marsa to Lew, Merkurego - Skorpion, Wenus - Bliźnięta, Jowisza -- Panna, a SatUi'aa - Strzelec 134. H. T r z y t Y P Y d n i Astronomia tybetańska wyróżnia trzy typy dni: 1) Dzień zodiakalny, gwiezdny (tyb. khyim źag), oznaczający czas potrzebny, by Słońce przemieś'ciło się o jeden 'stopień na Zodiaku; dni tych jest w roku 360, 2) dzień solarny (tyb. nyin źag), okres od świtu do świtu, rok zawiera 365 dni tego typu, 3) dzień w rachubie ksi:ężycowej (tyb. tshes źag), okres potrzebny na przemieszczenie się Księżyca o 1/30 odległości między pozycjami nowiu w kolejnych znakach 135. 1. W p ł Yw Y i n d y j s k i e n i e, z w i ą z a n e Jest to materiał strologii zachodniej 134 135 136 z K a l a c z akr dotyczący tworzenia horoskopów osobistych wyróżnia się trzy rodzaje horoskopów: A. Berzin, s. 12; G. Gyatso, T. Choejor, S. Wangdu. A. Berzin, s. 17; G.. Gya1so, T. Cho'ej,or, S. Wangdu. A. Berzin, s. 5. 136. ą W as- �Obraz 110roskop urodzeniowy, horoskop progresywny, :~) horoskop tranzytowy, mebi.e 137. tradycyjnej astronomii 171 i astrologii 1) 2) informujący o każdym roku życia, odzwierciedlający to, co dzieje się obecnie na W odróżnieniu od zachodnich, wschodnie systemy astrologiczne z reguły ;1ie przejawiaj,} zainteresowania horoskopami indywidualnymi, nastawionymi na określone osobowości. Więcej uwagi poświęcają natomiast przewidywaniu wydarzeń, które mogą nastąpić w czyimś życiu. Ludzkie życie rozpatruje się biorąc pod uwagę pewne okresy czasu, pozostające SJOd wpływem poszczegól'nych planet, przy czym ra,chuba tych okreSÓ\V ;-ozpoczyna się z chwilą narodzin. Planety ustawi,one w stałej sekweDcji. patr~mu.ią tym okresom, trwającym nierówną liczbę lat (długość określona jest ustalonymi proporcjami), składających się na cykl studwudziestoletni, po którym hisioria się powtarza. Wróżąc, sprawdza się, jaka była pozycja Księżyca (konstelacja) w momencie narodzin zaintere:;owanej o.'oby, i ustala, w którym momencie cyklu studwudziestoletniego narodziny te przypadły. Ponieważ astronomia indo-tybetańSlka zna dziesięć planet, po wstępnych ustaleniach ukazuje się przebieg życia danego człowieka podzielony na dziesięć okre.sów. ·Następnie, w zależności od tego, który okres życia jednostki nas interesuje, dzielimy go na dziesięć mniejszych podokresów, którym, tak jak poprzednio patronują planety ustawione w stałej sekwdlcjoi, zaś podokresy te spełniają względem siebie proporcje te same, co w pierwszym podziale. Ów podział na dziesięć'powtarzamy aż do chwili uzyskania okresu określonego tak precyzyjnie, jak wymaga tego przedmiot budowanego horoskopu (można w ten sposób określić nawet dzień i godzinę zdarzen.ia, które przewidujemy). II I. 2. N a g c h iń s k ie r t z is 'c z a r n e o b l i c z e n i a' wpływy 13S Chiński system astrologiczny, używany przez Tybetańczyków, opiera się na układzie pięciu tzw. protoelementów, z którymi łączy się cykl dwunastoletni (zwierzęcy), osiem trigramów I Chingui dziewięć tzw. !kwadratów magicznych. W oparciu o te obliczenia ustala się konfiguracje między elementami astrologicznymi, które służą do budowy horoskopu. Horoskopy indywidualne dotyczą głównie ,czterech zagadnień: (l) długości życia, (2) możliwości fi-zycZl!lych i psychicznych, (3) możliwości .ekonomicznych i politycznych, (4) powodzenia w interesach i w pracy. Prócz m Ibidem. ;3' J. Needham, Science and Civilisation in China .,., op. cit., t. 2, s. 351 - 3157. �172 JOANNA TOKARSKA-BAKIR tych czterech z-asadniczych tematów wróży się też na temat przyszł-ości n-owo narodzoneg-o dziecka, widoków w małżeństwie, powodzenia \': danym roku kalendarzowym, a także przewiduje się chwilę śmierc;. :N'iekiedy Tybetańczyk zwraca się do lamy-astrologa z pytaniem o miejsce, w którym powinien szukać straconego mienia czy też o prognozy na planowaną podróż 18". A. P r o t o e l e m e n t y i c y k l z w i e r z ę c y - Oto lista chińskich protoelementów, 'bac:ania układu żywiołów': protoelementodpowiednik chiński sji indyjskiej szakra) w wer(Kala- 1. drewno wiatr (tyb. źing)(skt vayu tyb. rlung) ogień (skt tejas) 0. zi'emia (skt prt{ivl) przestrzeń 4. (skt iikiiśa, mkha) 5. woda woda (tyb. chu) (skt iipas) 2. ogień (ty;b, me) ziemia (tyb. sa) metal (tyb. tyb. nam służących odpowiednik kolorystyczny zielony (tyb. ljang kiw) ew. niebie~1ki (tyb. sngon po) czerwony (tyb. dmar po) żółty (tyb. ser po) biały (tyb. dkClr po) 'bYli;;g do tzw. odpowiednik liczbowy 4 nsis' p'·aneta Jowisz 3 7 .!\Iars ;) Saturn 1, 6, niebieski (tyb. sngon po) ew. czarny (tyb. nag po) a 3 \-Venus l\Ierkury 2 Wpływy chińskie zadecydowały o kształci,e całego tybetańskiego kalendarza. Zbudowany jest on w oparciu o powszechny w Azji Środkowej dwunastoletni cykl zwierzęcy 140 w ten sposób skojarzony z wymienionymi pięcioma protoelementami, że każdy dominuje przez dwa kolejne lata "zwierzęce' . Pierwszy rok jest męski, drugi żeński 141. Oto sekwencja cyklu zwierzęcego: 1) szczur (tyb. byi ba) 2) bawół (tyb. glang) , 139 140 {Informator}, Kalendar'nyje op. cit., s'. 19. obyczai i obrjady ... , op. ci't., s. 195; G. Gyatso. S. Wangdu, K. Gyurmey. 141 Wyjątek s,tanowią lata szczura i drewna: są tylko męskie. T. Tamdin, �Obraz tradycyjnej astronomii 173 i astrologii 3) ::-"grys (tyb. stag) 4) zając (tyb. jos) 1'" 5) 5mok (tyb. 'brug) 6) wąż (tyb. sbrul) 7) :"oń (tyb. rta) :~.\ owca (tY'b. lug) 9) małpa (ty b. spre 'u) lal ptak (tyb. bya) j 1) pies (tyb. khyi) 12) .~winia (tyb. phrag). Rok 19B7 nosi nazwę żeńskiego roku ognistego zająca tyb. me mo yos lo a "lvszyscy ludzie w nim urodzeni biorą odeń swe nazwy: yos lo pa ('urodzony w roku zająca') czy też yos lo ma ('urodzona w roku zająca) 143. Zwierzęcą charakterystykę mają też kolejne miesiące roku. Niektóre kombinacje elementów zwierzęcych są niepomyślne. I tak na przykład. gdy w roku konia przypada miesiąc szczura, gdy bawół spotyka owcę, tygrys - małpę, zając - ptaika, a smok - świnię, stanowj to wróżbę niepomys;Yłą III. B. A s p e k t Y i z w i ą z k Każdemu inform:;jących 1) o 2) CI 3)0 4) o 5) o j zwierzęciu przypisana jest pewna o pięciu aspektach horoskopu: sile życiowej (tyh. srag) ciele (tyb. Ius) możliwościach (tyb. dbang) powodzeniu (tyb. klung) zasadzie życiowej (tyh. bla) I tak n" przykałd małpa ma: konfiguracja żywiołów, 145. siłę życiową w aspekcie drewna. ciało w aspeikc,ie ognia, możliwości w aspekcie ziemi, powodzenie w aspekcie metalu, zasadę życi'ową w aspekcie wody 146. 3erzin, S. 19: nie jest to królik, lecz tybetańS\ka odmiana zająca. Z :"alendarza za rok 1987, wydanego przez Tibetan Medical & Astro Institute w D:lal'amsali. 144 C. Jest, Tarap, une vallee dans l'Himalaya. (Editions du Seuil) Paris 1974, S. 20. 145 A. Berzin', S. 19 - 20. 14" 113 146 Ibidem. �JOANNA 174 TOKARSKA-BAKIR Zadaniem horo6kopu jest po'rówuan1e układu żyw:iołów u zwierzęcia, które patronuje rokowi urodzenia (tyb. Lo rtags) zainteresowanej osoby, z konfiguracjami żywiołów przyp~sywanych zwierzętom, patronującym kolejnym latom życia tego człowieka. Między tymi dwoma elementami mogą wystąpić cztery typy związków: ·1) układ matczyny: woda jest matką drewna, żelazo jest matką wody, z:iemia jest ma tką żelaza, ogień jest matką ziemi, drewno jest matką ognia; 2) układ dziecięcy, wynikający z odwrócenia 3) układ przyjacielski: ziemia - drewno, ogie'ń - woda, żelazo - ogień, drzewo - żelazo; 4) układ wrogi: żelazo - drewno, , ogi,eń - żelazo, woda - ogień, ziemia - woda, drzewo - ziemia układu matematycznego; 1.17 • .,Ktoś urodził się w roku małpy i, dajmy na to, że żywiołem jego sity życiowej będzie ogień. Patrzymy wtedy jak wygląda rok obeen:,- powiedzmy że w aspekcie ptaka, patrzymy jaki będzie aspekt siły życiowej tego ptaka, dajmy na to, że jest to drewno. Patrzymy następnie na stosunek drewna i ognia, a ponieważ dre;wno daje życie ogniowi, więc jest to związek matki. W ten sposób się ten związek interpretuje. Jeśli więc chodzi a aspekt siły żJ'lciowej informuje nas on, czy jest jakic~ zagrożenie życia: z układu elementów związanycJl z ciałem wnios:~uj2my Q tym, czy nie zagraża nam niebezpieczeństwo odnośnie naszego ciała. Z interpretacji układów związanych z możliwościami wnioskujemy a sukcesach, powodzeniu np. w interesach; z układu związanego z aspektem powodzenia( fortuny) wnioskujemy np. a powodzeniu w podróżach. zaś z aspektu zasady życiowej dowiadujemy się o ogólnym samopoczuciu i stabilizacji, a ogólnych zasada,ch, które organizują nasze życie. Jeśli związki te są trudne, wówczas zalecane są pewne ceremonie religijne, pudże itd." 148. Inne korespondencje cyklu zwierzęcego to dni tygodnia i sześć :~tacji księżycowych. Każdemu ze zwierząt przypisuje się trzy dni. z których pierwszy jest dnit'm siły życiowej (tyb. srog bza'), drugi - zasady żvcio117 148 także A. L. Waddel. op. cit., s. 454. A. Benin, s. 19 - 20; K. Gyurmey, G. Gyatso. Ibidem, �Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii J 75- wej (tyb. ula gza'), a trzecl jest dniem "martwym", "śmiertelnym" (tyb. gśed bza'). Podobnie Jest z porządkowaniem sześciu stacji księżycowych: pierwsza oznacza siłę życiową (tyb. srag skar), drug'a zasadę życiową {tyb. bla skar), trzecia możliwości (tyb. dbang skar), czwaTta - przeszkody (tyb. skeg skar), piąta - różnego typu kłopoty i óerpienia (tyb. btub skar), zaś szósta nazywana jest znów "martwą", "śmiertelną" (tyb, gśed skar) 149. "Aby zdecydować, jakie działania będą pomyślne daneg6 dnia, sprawdza się w almanachu dzień tygodnia i konstelacje Księżyca, wprowadzając je zgodnie z systemem Kalaczakry, a następnie porównuje z konfiguracją dni tygodnia i konstel'acjami Księżyca, związanymi z rokiem urodz·enia danej o".oby" 150. "Powiedzmy, że urodziliśmy się w roku małpy. Niektóre dni tygodnia będą dla nas szczęśLiwe, zaś niektóre pechowe. Będą też pew,ne konstelacje księżycowe' dobre dla jednego typu działań i złe dla działań innego typu. Na podstawie takich informacji możemy wybierać określone dni dla pewnych działań. :0rp.dla J. ŚW. Dalaj Lamy środa jest bardzo dobrym dniem, często nauki ,i tzw. pudże długiego życia zaczynają się tego dnia. Dla Jego Św. Karmapy takim dni,em jest wtorek. Pewne aktywności może więc podejmować we wtorek" 151. Listę dni szczególnie pomyślnych (tyb. dus lo che) 152 i niepomyślnych (tyb. dus tshod nes pa, dus tshod nor pa 153, można znaleźć w almanachu. I tak, pierwszy dzień miesiąca księżycowego z reguły nie sprzyja żadnym poważnym przedsięwzięciom, drugi - źle wróży na podróż 15.:' podczas gdy trzeci jest raczej pomyślny 155. Pełnię i dni bezksiężycowe (nów) uważa się za daty obdarz.one mocą potęgowania skutków zdarzeń, tak pomyślnych, jak i niepomyślnych. Obowiązuje post, zakazane jest zabiJanie zwierzą t 151;. Wolny od pracy jest każdy szós'ty dzień miesiąca lun'1rnego, obowiązują wówczas liczne zakazy: podejmowania wszelkich ważnych przedsięwz,ięć, zwracani·a długów, prz,eprQwadz-ania operacji finansowych, napoczynania zapasów itd. 157. Natomiast pomyślny obrót przybierają sprawy rozpoczęte w 8., 10., 25. i 30. dniu miesiąca kSH~życowego m. I·" 1511 151 152 15;) 151 Ibidem. A. Berzin, s. 7. A. Benin, s. 23. J. N. Rerich, Tibietske-russko ... , op. cit., t. Tha-Da, s. 176.. Ibidem, s. 178. Waddei, O)) cd., s. 455. Podobnie niepomyślne są też 9. i 29. dzień mie- siąca. 1;5 Ibidem. c't., s. 50. D. Mackdonald, Cultu.ral Heritage of Tibet. New Delhi 1978, s. 201, Tsung-lien Shen, Shen-chi' Lien, Tibet and Tibetans. Stanford 1953, s. 158 - 159. 158 Par. Chhi-med Rig-a 'Dzin Lama, The TweLve Months in the Life oj' 1:1; 0.)). IS; �]76 JOANNA TOKARSKA-BAKIR C. K wad r a t y m a g i c z n e (t y b. s p ark a) sm e b a) t r y gr amy (t Y b. Kolejne przejęte od Chińczyków narzędzia służące do sporządzania horoskopów to kwadraty magiczne, znane też w astrologii arabskiej, oraz trygramy I Ching 159. Pi~rwsze to kwadratowe siatki a boku równym 3 jednostki, z cyframi powpisywanymi w 9 pól w ten sposób, by suma ich cyfr, - a czasem nawet zwykła ich suma (pionowo, poziomo i po przekątnej) była taka sama. Podstawowy, najczęściej używany jest kwadrat magiczny "piątki" 11m, O sumie liczb liczonych we wspomniany wyżej sposób 'wynoszącej 15, zaś sumie cyfr - 6. 4 2 9 ---- 3 5 I ! 8 Kwadrat 7 6 magiczny piątki 161 Kwadrat magiczny piątki jest w istocie zapisem liczbowym znanego 'z Księgi Przemi;an schematu ośmiu podstawowych trygramów (tzw. Ho Lo Li Shu) 162 skorelowanych z pięcioma żywiołami, porami roku, kierunkami i cyframi etc. Poniższy kwadrat magiczny (tyb. sme ba) wypełniony jest właśnie .a Monastery, [w:] Aspects of Buddhism. (Vision Books) New Delhi, b.d.w. s. 147 - 159 (Z). 15U 'Tybetańczycy nie używają heksagramów, posługują się natomiast osmIOma trygamami, za: A. Berzin, s. 22 - 24; K. Guyrmey, T. Tamdin, G. Gyatso, R Wangchuk. 160 W. K. Chu (tłum.), W. A. Sherrill (wyd.), The Astrology of I Ching. (Routledge & Kegan Paul) London and Henley 1976, s. 10, 440; L. A. WaddeI, Tibetan Buddhism ... , op. cit.,s. 457. lHl Zwany jest też czasem 'kwadratem magicznym trójki, od której rozpoczyna się jego budowanie. Zasadę obrazuje poniższy schemat: 279 135 684 kolejność cyfr od 1 do 9 wskazuje tu na tę zasadę. 162 POI'. W. K. Chu (tłum.), W. A. Shen;ill (wyd.), The jJ.strology (iW. cit., s.. 9 - Hl. of I Ching, �Obraz tak~mi trygramami symboliczne tradycyjnej astronomii 177 i astrologii (tyb. spar ka). Obok podaję niektóre ich konotacje 11;3. trygram cyfra 5 3 8 I żywioł 1. Kan Woda 2. K''Un Ziemia 3. ChEm Drewnu 4. Sun Drewno 2. 9 4 nazwa chińska 7 I 6 Kwadrat magiczny (tyb. :;me ba) uzupełniony za pomocą trygr3mów (tyb. spar ka) ]H I 5. cy;'ra dla mężczyzny: 2, dla kobiety: 8. Metal 6. Ch'ien 7. Tui 8. Ken Ziemia 9. Li Ogień Metal VI' polu śr·odkowym, oznaczonym w wypadku powyższego kwadratu cyfrc; 5, wpisuje się zazwyczaj cyfrę, -ozna-ezającą danego człowieka, a ściślej - cyfrę kwadratu magicznego- roku urodzenia danego człowieka 165. Kwadraty są tak skombinowane z cyklem sneśćdzi,esięcioletnim, że korespondencja danego numeru w kwadracie magicznym 'Z określonym rokiem o tej samej charakterystyce zwierzęco-elementarnej powtarza się co180 lat :t Oto procedura wróżenia: "Ustala się numer kwadratu magicZJnego czyjegoś roku urodzenia i w oparciu o ten zasadniczy wzór buduje się kwadraty pochodne (babs sme), które rządzą poszcz'ególnymi latami życia. Następnie porównuje się żywioł skojarwny z kwadrateim pochodnym i .,. wieku człowiek,a z żywi'ołem okr'eślon'ego' 'foku kalen.darz'ow''6go (... )" 167 ::,;< Za: op. cit., s. 432. Także Da Liu, I Ching Numerology. (Routledge & Kegan Paul) London and Henley 1979, s. 17, omz R. W. Wilhelm, The I Ching or Book of Changes. (Princeton University Press) Princeton 1981, s. 310 n. ;'" Par. D. L. Snellgrove I(tłum. j wyd.), The Nine Ways of Bon. (Pr.ajna Press) Bouider 1980, s. 287, ry.s. XIX. "'j Chu, Sherrill, op. cit., s. 140 n.; A. Berzin, s. 21; K. Gyurmey, G. Gy2tso, T. Tamdin. ,f>" A. Berzin, s. 21. Jf>, Ibidem. Schemat kwadratu w przyp. 161. 12 Lud, t. LXXII �JOANNA 178 TOKAR8KA-BAKIR "Patrzymy jaki jest numer kwadratu magicznego naszego roku urodzenia. Jeśli jest to np. jedynka, umieszczamy ją w środku, po czym wpisujemy cyfry wg reguły kwadratu. Wtedy można poznać wynikające stdd elementy. K'ażdej cyfrze pola p.rzyporządko'wany jest bowiem jakiś żywioł, niezależnie od jej po'Zycji. Liczba związana z rokiem naszego urodzenie związana jest z cyfrą zasady życiowej 168. T'eraz chcemy się na przykład dowiedzieć, jaka jest cyfra magiczna dotycząca aspektu ciała. Wówczas ową cyfrę zasady życiowej wpisujemy w środek kwadratu magicznego i budujemy kwadrat magiczny. Znając. pozycję tej cyfry, znajdujemy cyfry reprezentujące następne aspekty, a dalej i żywioły poszczególnych aspektów" 169. Poszczególne pola kwadratu magicznego zamieszkiwane są przez różnego rodzaju bóstwa, najczęściej nieoświecone ,i należące do typu dregs pa. Są to na przytkład tzw. sa bdag "potężni wladcy ziemi", jak nazywa je Snellgrove 170. O ich związku z horoskopami indywidualnymi napomyka też WaddeI w przykładzie horoskopu rocznego 171. Jeśli chodzi o trytgramy I Ching (tyb. spar ka), wiąże się z nimi podobna procedura wróżenia, jak ta, którą omów,iłam w przypadku sme ba. "Określa się trygram roku urodzenia, różny dla kobiet i mężczyzn. W oparciuo trygram urodzenIa wyprowadza się trygram pochodny (babs spar), który rządzi poszczególnymi latami życia. I znów porównuje się żywioł trygramu pochodnego z żywiołem roku kalendarzowego" m. I I I. 3. K a l e n d a r z t y b e t a ń s k i Skrócona Tantra Kalaczakry (skt Laghu tantra) i komentarz do me], Vimalaprabhci, dotarły do Tybetu i zostały przetłumaczone na tybetański między wiekiem XI i XIII. Cykl sześćdziesięcioletni pochodzący z tej tantry, został wprowadZiOny w 1027 r.n.e. Zdaniem Hoffmana wcz,eśniej istni'a10 coś na kształt rachuby cytklu zwierzęcego, ale dopiero skombinowani€ jej z pięcioma żywiołami dało precyzyjny system chronologii m. Cykl sześćdziesięcioletni znany był w Indiach jako cykl Bhraspati, czyli Jowisza (tworzy go pięć dwunastoletnich orbit Jowisza). Cykl ten nie lPatrz nag rtsis B. A. Berz.in, s .2!. 170 oD. L. Sne1lg'rove, The Nine Ways of Bon, op. cit., s. 259 przyp. 37. 1;1 WaddeI, op cit., s 458 - 463. Wiele materiału na temat horoskopów indywidualnych u: K. M. Gierasimowa, O strukturie tradicionnoj duchowoj ku/.'tury po materia lam tibetskich istocznikow. [W:] Tradicjonnaja kul'tura nuroc!ow C['I!tralnoj Azji. Materialy i issledowanija. (Nauka) Nowosibirsk 1986, s. 30 - 68. 1]2 ;A. Berzin, s. 24. 173 Tybetańczycy twierdzą natomiast, że system pięciu probożywiołów znany był już w przedbuddyjskim bonie, por. przyp. 63. 168 16J �Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii 179 był zbyt ważny w klasycznych indyjskich systemach kalendarzowych 174. Nazwy jego kolejnych lat weszły w terminologię K,alaczakry: występujący w niej cykl sześćdz:iesięcioletni z'apożyczył nazwę od początkowego roku cyklu Jowisza - nazywa się go 'dominującym' (tyb. rab 'byung) 175. Kalendarz tybetański je!st o cztery lata "spóźniony" w stosunku do chińskiego 176: pierwszy zaczyna się od żeńskiego roku ognistego zająca, drugi zaś od męskiego roku drewnianego szczura 177. W czasach ohana Kubiłaja (XIII w.), za sprawą jego nauczyciela Pakpa Lamy (Chos rgyal 'Phags pa), rachuby tybetańska i chińska zostały uzgodnione. Stało się to po wprowadzeniu miesięcy mongolskich (tyb. har zla). Oba kalendarze rozpoczynały się w tym samym miesiącu księżycowym. Pierwszy miesiąc Kalaczakry ,odpowiada trzeciemu miesiącowi mongol~,kiemu. Berzin pisze, że miesiące mongolskie noszą miano kolejnych numerów, podczas gdy miesiące Kalaczakry (liczone od nowiu do nowiu) nazywane są tak ja1k ich hinduskie odpowiednik:i: według stacji księżycowych na które przypada pełnia 178. A. Kwestia dublowania dat kal endarzowych Wielu autorów, m.in. Cybikow, błędnie interpretuje fakt opuszczania pewnych dat w kalendarzu tybetańskim, tłumacząc go chęcią ominięcia dni niepomyślnych 17". Jak twierdzą Tybetańczycy, praktyka ta spowodowana jest koniecznością synchrO'Ilizacji rachuby solarnej i lunarnej 180. Wiąże się to z istnieniem dwóch linii prz'ekazu tybetańskiej tradycji astronomicznej. Pierwsza z nich, linia mTshur pu (na'zwa pochodzi od klasztoZa: A. Berzin, s. 8. Berzlin, s. 8: "pierws-zy rok tego ,dominującego' sześćdziesięcioletniego cyklu kalendarza tybetańskiego, uważany za oficjalną datę wprowadzenia Kal;:>.czakry do Tybetu odpowiada znanej z przypowiedni w Kalczakrze liczbie lat ,oceanu ognistej przestrzeni' (.tyb. me mkha' rgya-mtsho), któ,ry nastąpił po rozpoczęciu ,okresu muzułmańskJ.ego w 624 roku( chociaż naprawdę :oacząl się on w 622.). Podobnie jak w systemach 'indyjS1kich liczby podane są tu w formie zakodowanej, zgodnie z powS',zechną w tamtej literaturze procedurą wyliczania w kolej,ności jednostek, dziesiątek, setek itd, Są tu trzy ognie, przestrzeń pusta jak zero i jeszcze czt-ery o~any. Tak więc ,ocean ognistej przestrzeni' następuje w 403 lata po roku 624, czyli w 1027 roku n.e.". '76 Kalendar'nyje obyczai ... , op. cit., s. .195. _ 177 A. Berzin, s. 24: "Z ,tego też powodu ,dzień podzielony jeSlt na 12 okresów podporządkowanych 12 zwierzętom cyklu kalendarrowego, zaczyna się o świcie od okresu zająca, nie zaś od pierwszego znaku, czyli od szczura". 178 Patrz dkar rtsis F. 1;9 G, C. Cybilkow, Buddist-polomnik w swiatyn' Tibieta. Petersburg 1!H9, s. 174 m A. 191. 180 12' A. BerziJn, s. 24 - 25. �JOANNA 180 TOKARSKA-BAKIR ru Karmapów w tybe>tańskiej prowincj:i Kham), Zal'nlC}OWana została przez trzeciego Karmapę, Rang 'byung rdo rje (1284 - 1339), który napisał obszerny komentarz do Tantry Kalaczakry. Przekaz ten i związana z nim rachuba obecne są do dziś w obrębie szkoły Kagyu. Druga tradycja, późniejsza, nosi nazwę Phug pa, i rozwija się w obrębie szkół Ningma. Siakji i Galugpa. Opiera się ona na pismach trzech wielkich mistrzów, trzech "oceanów" 181: Phug pa Lhun grub rgya mtso, mKhas grub nor bzang rgya mtsho i gTsang chung chs grags rgya mtsho. Różnice między . tymi tradycjami polegają główni'e na kalendarzu i związane są z synchronizacją dat solarnych i lunarnyoh. Ponieważ uzgodnienie tybetańskiego kalendarza lunarnego z kalendarzem solarnym opartym na ruchu Słońca jest bardzo trudne (na przykład równonoc wiosenna zw.iązana z ruchem Słońca nie dokonuje się dokładnie w 12 faz Księżyca po poprzedniej równocy), w związku z tym Co 32 i pół miesiąca dodawany jest cały miesiąc dodatkowy. Mówiąc ściśle, następuje to dwukrotnie w ciągu 65 miesiący . .,Między tradycjami mTshur phu i Phug pa występują (... ) pewne przesunięcia. I po to, by wszystkie miesiące się zgadzały, pewne daty są zdublowane, zaś inne dni w ogóle nie pojawiają się. Jest to związane z dniami tygodnia i datami, nie zaś z pomyślnością bądź pechowością dni. Nie jest to zbyt prosty system, proszę jednak pamiętać, że mamy tu tzw. dni dat księżycowych (dni rachuby księżycowej). Taki dzień księżycowy jest to jedna trzydziesta odległości, jaką Księżyc przebywa w okresie między dwoma nowiami. Każdy taki księżycowy dzień jest dniem tygodnia. Ale trzeba też pamiętać, że jeżeli podzielimy czas na takie dni, nie zaczynają się one o tej samej porze ponieważ ruch Księżyca nie jest ruchem jednostajnym; porusza się ()!Il raz szybciej, gdzie indziej znów wolniej. Chcemy więc uzgodnić dzień księżycowy z dniem miesiąca solarnego (z datami miesiąca). Czasem jednak może się tak zdar;:yć, że dwa dni księżycowe przypadną na jedną datę solarną. A przecież' nie może być jednocześnie poniedziałek i wtorek. Trzeba więc zdublować tę datę. Wówczas jeden dzień księżycowy przypada na poniedziałek, zaś drugi na wtorek. Ponieważ nie może być dwóch poniedziałków pod rząd, jedną z dat się pomija. W tradycji Phug pa pomija się datę pierwszego z podwójnych dni, zaś w tradycji mTshur phu - drugą. Kiedy indziej znowu na jakąś datę miesięczną nie przypada początek żadnego dnia księżycowego, a przeóeż po niedzieli nie może !być od razu wtorek. W związku z tym dodaje się datę dodatkową. W tradycji Phug pa podwaja się datę dnia następnego, a więc wtorku, zaś w tradycji mTshur phu - datę dnia wcześniejszego, czyli niedzieli" 18". 181 182 Tyb. rgya mtsho A. Berzin, s. 24. ,ocean', �Obraz B. O b s e r wac tradycyjnej astronomii i astrologii 181 j e a s tron om iczn e Jak już pisałam, w astronomii i astrologi,i tybetańskiej obserwacja nieba nie odgrywała szczególnie ważnej roli, z reguły ograniczano się do obserwacji cienia gnomonu przy wyznaczaniu ascendentu 183. Podobnie jak dawni Grecy, którzy oparli swą astr·onomię głównie na zasadaeh geometrii, także Tyb€tańczycy posługiwali się swoistą, przejętą z Indii, trygonometrią. Obliczen.ia pozycji pla,net przeprowadzane były w oparciu o funkcje geometryczne typu sinus i cosinus. Reguły postępowania przedstawione w postaci tablic (tyb. re'u mig) używanych do tych obliczeń, są nieco różne od konwencjonalnej trygonometrii, jednakże, jak się okazało po ich prz·eanalizowaniu, oparte są one na tych samyoh funkcjach trygonometrycznych, ja1kkolwiek nieco uproszczonych 184. Tybetańczycy nigdy nie usilowali tworzyć astronomii, która umożliwiałaby dz:iałanie ściśle praktyczne, np. żeglowanie. "J eśli informacja astrologiczna jest Empirycznie ścisła i pomocna, to nieważne czy odpowiada ona ściśle pozycjom planet na niebie. Astrologii tej nie :interpretujesię w kalegoriach wpływów pochodzących od planet, istniejących jako niezależne istności, całkowicie .nie związane ze strumieniami umysłów poszczególnych ludzi, lecz raczej jako odbicie skutków ich dawnego impulsywnego zachowania (karma). Rezultaty impulsywnych działań z przeszłych żywotów dojrzewają w postaci okolicznoŚQi kolejnego odrodzenia. Skutki te odpowiadają swoim przyczynom (... )" 185. Rezultaty karmiczne dotyczą zarówno warunków kolejnego odrodzenia, jak i instynktownych skłonności. Inną, szerszą kategorią tych skutków jest "odbicie całej karmicznej sytuacji jednostki w danych astro·nomicznych i astrologicznych. A zatem informacje te mogą naprowadzić na śl,ad rezultatów, które wynikną z dawnych impulsywnych działań, o ile nie zastosuje się środków zaradczych (Dharma) dla zmiany sytuacji" 186. Joanna Tokarska-Bakir A PICTURE OF TRADITIONAL ASTRONOMY AND ASTROLOGY AMONG CONTEMPORARY TIBET ANTS FOUND (summary) The paper, devoted to traditional Tibetan astronomyand astrology, constitutes an attempt to describe the field research conducted by the author in India and '''3 '~3 Patrz dkar rtsis E. A. Berzin, s. 26. A. Berzin, s. 12 - 14. IRti Ibidem. '~l �182 JOANNA TOKARSKA-BAKIR Nepal between May and July, 1987. The reisearch has been supplementer by additional Tibetan sources. All of which aimed at the recoTIistruction of emic categol"ies that represent and categorize the traditional Tibetan knowledge of the stars The author of this paper wishes to minimize subjecMve interpretation on her part in this research. Therefore, not only does ,the try to give an account of the Tibetans' outlook upon astronomyand astrology, but also of their own version of the history of this field of science (its origin, development, influences, etc.), it emic interpretations and applications. The glossary used in this paper, the specific selection of data sources and different understandin,g of their criticism. all serve the above purpose. The material is presented in the following order: Indian influences (Tibetan: dkar rtzis): tan tra KiHacakra, Tibetan material inspired by Kalacakra, planets, days of the week, zodiak signs; lunar positions, natal signs of the planets, three types at days, Indian influences nol associClted wits Kalacakra; Chines influences (Tibetan: nag rtzis): protoelements and animal cyc!e. aspects and relationships, magic square and trigrams, Tibetan callendar, doubling moon dates, astronomical observations. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab05bddd4015163e7c47e8eaf3e5f675.pdf 179108de5aa6223cfdd26bc9d4ea804a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4283 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource górnicy - twórczość plastyczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3988 Title A name given to the resource Twórczość plastyczna górników cz.II / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5, z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5, z.3; s.76-77 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text T W Ó R C Z O Ś Ć PLASTYCZNA С z. GÓRNIKÓW II MARIA ADAMCZYK KAROL Urodzony w 1915 roku. Pracuje i mieszka w Jaworznie. Maszynista przy pompach kopalnia­ nych. Twórczość Karola Adamczyka jest zjawi­ skiem wyjątkowym. Jak pisze sam w swoim ży­ ciorysie, ukończył zaledwie 5 klas szkoły pod­ stawowej. Urodził się i wychował w tej samej miejscowości, gdzie dotychczas pracuje. Wzra­ stał w bardzo ciężkich warunkach materialnych, trzy lata, w okresie przedwojennym, był bez­ robotnym? Z natury wątły i chorowity. Karol Adamczyk nie umie sam powiedzieć, skąd po raz pierwszy obudziło się w nim prag­ nienie malowania otaczającego go krajobrazu jaworznickiego. Było to w miesiącach wiosen­ nych 1949 roku. Nie miał wtedy farb, nie wie­ dział, gdzieby je kupić, nie miał zresztą na nie pieniędzy. Pragnął jednak tego tak usilnie, że pomówił z malarzem kopalnianym i ten dora­ dził mu wziąć zwykłą, ziemną farbę malarską, rozrobić klejem stolarskim, czy dekstryną. Adamczyk jeszcze tego samego dnia postarał się o farbę w proszku, na kawałku deski ułożył je obok siebie i do każdej wpuścił nieco kleju sto­ larskiego; następnie rozrobił farbę palcami i le­ wą ręką na zwykłym brystolu szkolnym nama­ lował pierwsze swoje pejzaże. Niektóry z nich wykonał w ciągu nie całej godziny. Adamczyk buduje swoją kompozycję bez żad­ nego pomocniczego rysunku; dla uzyskania pewnych, jemu potrzebnych efektów fakturo­ wych, pomaga sobie palcami, zeskrobuje pa­ znokciem, czy drewienkiem, rozciera wreszcie skrajem własnej marynarki. Ponieważ farba nie była dostatecznie roztar­ ta, w obrazach Adamczyka widać płaszczyzny prawie suchej farby, to znowu zbytnio rozrze­ dzonej. Nakłada jedną na drugą i przez swego rodzaju lazerunek osiąga nieuchwytny, pełen dziwnego uroku koloryt, który przy skrupu­ latnym nawet przebadaniu jego obrazów, trud­ ny jest do uchwycenia. Wszystko łączy się i wiąże w przedziwną harmonię, (ryc. 2) ŻYW1RSKA W pierwszych 14 pejzażach, które przysłał na I I Ogólnogórniczą Wystawę Plastyków-Amatorów uderza niezwykła, równowaga kompozycji, a nawet pewna zdawałoby się wysublimowana harmonia całości. Poszczególne obrazki możnaby uważać za konsekwentne, wyrozumowane przeprowadzenie kolorystycznego zadania ma­ larskiego. W jednym z najlepszych pejzaży, którego walorów kolorystycznych nie może od­ dać reprodukcja jednobarwna, daje on trzy — jeden za drugim — rzędy drzew — jakieś, fan­ tastyczne aleje. Pierwszoplanowa zamyka łuko­ waty zakręt drogi; cienie od tych drzew kładą się granatową smugą na zielonawą drogę. K o ­ rony drzew są ze sobą splątane i tworzą cały amalgamat zieleni uzyskany drogą lazerowania kilku farb, dając w rezultacie bogactwo od­ cieni wręcz imponujące. Drugi rząd — to drzewa o wiotkich konarach przechylone podmuchem wiatru w lewo — wszystkie utrzymane w jednym, ciepłym to­ nie — jasnozielonym. Wreszcie najdalszy rząd — to znowu z innego odcienia zieleni zbudo­ wane, kuliste sylwety drzew. Na prawo zarys świerku — granatowo-zielony. Inny znów obrazek przeprowadza w tonacji fioletowej — nie tylko budynki, ale i drzewa, inny w tonacji ugrowej; malując kolonię fiń­ skich domków, umiał zestroić czerwień dachów z przełamaną zielenią drzew na horyzoncie. Geometryczność brył domków podświadomie szematyzuje tworząc całość, najprawidłowiej zbudowaną. Choć prawo perspektywy stosuje względnie prawidłowo, to negliżuje światłocień całkowicie pochłonięty kolorem. Seria pierwszych obrazków Adamczyka d a ­ wała się zwiastować swoisty i n d y w i d v " / ta­ lent. Zachęcony do dalszej pracy nie tylko tro­ skliwą opieka i życzliwą krytyką, ale i poważną subwencją pieniężną, Adamczyk kupuje olejne farby, temperę potrzebne pędzle i kartony: jed­ nak -w następnych swych obrazkach, nie dał nod żadnym względem nic nowego powtarzając te same motywy i te same zestawienia barwne dużo gorzej, niż za pierwszym razem. W na- ��stępnych swych obrazkach, nie dał pod żadnym względem nic nowego powtarzając te same mo­ tywy i te same zestawienia barwne dużo go­ rzej, niż za pierwszym razem. W następnych jego obrazach przejawia się wyraźne zachwia­ nie jego wewnętrznej równowagi twórczej. Mo­ głoby się zdawać, że nagromadzone zdawna do­ znania artystyczne wyładowały się jednorazo­ wo i nie dadzą się więcej rozbudzić. BUBAŁA WOJCIECH urodzony w 1900 roku. Jest górnikiem-rębaczem na kopalni Michał w Michałkowicach. W przeciwstawieniu do Adamczyka, Bubała maluje już od 1928 roku. Przyczyną do rozpo­ częcia pracy malarskiej była chęć posiadania dużych rozmiarów obrazów, które pragnął sko­ piować z widzianych reprodukcji. Specjalnie lubował się w Rubensie. Malował przeważnie olejno, mając duży zasób farb. Prace swe ofia­ rowywał członkom rodziny. Kiedy rzucone zostało hasło opieki nad amatorami-plastykami, Wojciech Bubała był jed­ nym z pierwszych, który pragnął jak najprę­ dzej zetknąć się z tymi ludźmi, którzy zechcą z nim pomówić o sztuce, obejrzeć jego prace, służyć radą. Był bardzo zdziwiony, gdy dowie­ dział się, że kopiowanie nie daje mu pełnej moż­ liwości wypowiedzenia się twórczego. Z mło­ dzieńczym zapałem, rzucił się do rysunku z mo­ dela. Jedną z pierwszych jego prac samodziel­ nych jest niezmiernie sugestywna martwa na­ tura: ,,Po szychcie" zostawiona przez niego w domu, a reprodukowana w „Polskiej Sztuce Ludowej" w numerze 1—2 z 1949 roku. Musi­ my wziąć pod uwagę, że w t y m momencie Bu­ bała miał 48 lat. opowiadał wykładowca. I tutaj dopiero obja­ wił się „naiwny realizm" naszego artysty. Weź­ my jeden z pierwszych, przedstawiających pra­ cę w kopalni. Całość kompozycji jest dobrze rozmieszczona. Jednak rysunek postaci posia­ da wszelkie charakteryzujące twórcę ludowego cechy, zaznaczone, choćby przesadnie skrócony­ mi proporcjami ciała i szematyzowaniem po­ szczególnych partii całej postaci, co szczególnie wyraźnie występuje w rysunku twarzy obu górników (rye. 1). Podobną indywidualnością artystyczną jest TEOFIL GAWEŁ, górnik dołowy z kopalni Rozbark w Chorzowie. W t y m samym, mniej więcej wieku, co Bubała, też maluje dość daw­ no i z takim samym młodzieńczym zapałem próbuje innych, nieznanych mu technik. Jego rysunki tuszem przedstawiające wnętrze kopal­ ni, zwłaszcza obrazek: „Sprzed 40 laty" są naj­ lepszym sprawdzianem jego intuicyjnej dążno­ ści do uproszczenia postaci górnika i konia (ryc. 3). Jednocześnie brak proporcji podkre­ śla naiwność ujęcia. Gdy próbuje malować krajobrazy z nad morza, bądź też pejzaże ro­ dzinnego miasta, zdecydowanie trzyma się jas­ nych, różowych tonacji. Jego linoryty posiada­ ją te same walory, które znajdujemy w pracach Bubały. Przez swoje długoletnie obcowanie z repro­ dukcjami, Bubała zatracił możność rozumienia sztuki na płaszczyźnie swego środowiska. Był niezmiernie chłonny na wszelkie nowe dlań wiadomości z zakresu technik plastycznych. I tu przeszedł całkowicie na rysunek. Jego pierwsze szkice robione patykiem wykazują pewność ręki przy miękkości linii. Będąc po raz pierwszy nad morzem, od razu zrezygnował z prób rozwiązania kolorytu mo­ rza. Brak mu było w t y m wypadku bezpośred­ niej śmiałości, tak charakterystycznej dla dzie­ ci, czy twórców prymitywnych. Kiedy na terenie świetlicy znaleziono kawał­ k i bezużytecznego linoleum, Bubała był pierw­ szym, który pragnął spróbować nieznanej dla niego techniki graficznej, o której niedawno Ryc. 3. Gaweł Teofil. Sprzed 40 laty. Fot. Kalus Stanisław. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5e1d8e058231706012360a523ae4601.pdf a30a3c80beb9985d79425e45e39020d7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2540 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2359 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P o l s k a S z t u k a L u d o w a KONTEKSTY A N T R O P O L O G I A 1996 rok K U L T U R Y L nr1-2 (232-233) E T N O G R A F I A indeks 369403 cena 8 zł S Z T U K A (80000zt) • ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ WITOLD CHMIELEWSKI STANISŁAW CICHOWICZ DARIUSZ CZAJA WŁADYSŁAW HASIOR ALEKSANDER JACKOWSKI MAGDALENA JAWORSKA PIOTR KĘDZIOREK JUSTYNA LASKOWSKA STEFAN MORAWSKI JACEK OLĘDZKI JACEK OSTASZEWSKI WŁADYSŁAW PANAS TADEUSZ PEIPER ZBIGNIEW RASZEWSKI CZESŁAW ROBOTYCKI SŁAWOMIR SIKORA MARYLA SITKOWSKA ANNA WIECZORKIEWICZ ROMAN W O Ź N I A K - *4 �SPIS TREŚCI Stanisław Cichowicz Stefan Morawski Tożsamość albo zażegnanie różnicy Mitologiczne aspekty postmodernizmu Władysław Panas Witold Chmielewski Zbigniew Raszewski Brama Środek świata w Lublinie Do Piotra Mitznera. Listy do internowanego doktoranta Z warsztatów • . . . . 3 9 14 18 23 teatralnych Roman Woźniak Jacek Ostaszewski Przestrzeń w teatrze, przestrzeń teatru O muzyce w teatrze 31 33 Muzea Anna Wieczorkiewicz Magdalena Jaworska Justyna Laskowska Sławomir Sikora O funkcji i retoryce wypowiedzi muzealnej Muzeum etnograficzne z dziesięcioletnim wyprzedzeniem Nowe tendencje w muzealnictwie Jak to się robi w N o w y m Jorku? Wystawy Maryla Sitkowska Sześć godzin temu 80 Jacek Olędzki Plagi, żywioły, demony. Opatrzność i Święci Pańscy albo próby po­ znawania siebie samego 83 . . . . 37 54 66 76 Portrety Aleksander Jackowski Leszek Macak - kolekcjoner Jacek Łodziński 99 103 Tadeusz Peiper Piotr Kędziorek Władysław Hasior 107 114 Czesław Robotycki Najdawniejsze pieśni taneczne Chłopskie zrzędzenie O sztuce plebejskiej. Z Władysławem Hasiorem rozmawia Aleksander Jackowski. Cz. I I Etnograficzne deja vu Aleksander Jackowski, Zbigniew Benedyktowicz Małgorzata Baranowska Konteksty, Polska Sztuka Ludowa. Pół wieku istnienia pisma Warszawa. Miesiące, lata, wieki. (Fragmenty) 141 149 . . . 124 138 Co przeczytałem Zbigniew Benedyktowicz Dariusz Czaja Streszczenia Noty o autorach Na Na Małe i duże ojczyzny Twarze, twarze, twarze o k ł a d c e : Kobieta spalona lawą w czasie wybuchu wulkanu. Pompeja, Muzeum s t r o n i e t y t u ł o w e j : Władysław Hasior, Płonące anioły (makieta) © Copyright by „ K o n t e k s t y " Przedruk za zgodą redakcji Numer dotowany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki 152 158 159 160 �POLSKA SZTUKA LUDOWA KONTEKSTY ANTROPOLOGIA KULTURY ETNOGRAFIA SZTUKA nr 1/2-1996 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS Stanisław Cichowicz Stefan Morawski Władysław Panas Witold Chmielewski Zbigniew Raszewski From Theatrical Identity or the Conciliation of Difference On Mythological Aspects o f Postmodernism The Gate The Centre of the World in Lublin Zbigniew Raszewski to Piotr Mitzner. Letters to an Interned Ph. D . Student 3 9 14 18 23 Space in the Theatre, Theatrical Space Music in the Theatre 31 33 On the Function and Rhetorics of Museum Statements A n Ethnographic Museum a Decade Ahead of Its Time . . . . New Tendencies in Museums How Do They Do It in New York? Exhibitions Six Hours Ago Plagues, the Elements, Demons, Providence and Saints, or Attempted Self-cognition 37 54 66 76 80 Workshop Roman Woźniak Jacek Ostaszewski Museums Anna Wieczorkiewicz Magdalena Jaworska Justyna Laskowska Sławomir Sikora Maryla Sitkowska Jacek Olędzki 83 Portraits Aleksander Jackowski Leszek Macak Art Collector Jacek Łodziński Oldest Dance Songs Peasant Grumbling A Long for Beauty. Part I I Etnographic Deja V u Tadeusz Peiper Piotr Kędziorek Władysław Hasior Czesław Robotycki Aleksander Jackowski, Zbigniew Benedyktowicz Małgorzata Baranowska Books Recently Konteksty: Polska Sztuka Ludowa. Half a Century of Publication Warsaw. Months, Years, Centuries (Fragments) R e d a g u j ą : Zbigniew Benedyktowicz, Aleksander Jackowski, oraz Sławomir Sikora (sekretarz redakcji), Danuta Benedyktowicz, Dariusz Czaja, Ludwik Stomma i współpracują: Jerzy Bartmiński, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Anotoni Kroh, Czesław Robotycki Roch Sulima. Zofia Biasiak Tłumaczenia: Aleksandra Rodzińska Projekt okładki i strony Jacek Królak Redaktor . 141 149 Read Zbigniew Benedyktowicz Little and Great Homeland Dariusz Czaja Faces, faces, faces Summary of Articles N o t e s a b o u t the A u t h o r s Doradzają • 99 103 107 114 124 138 tytułowej: techniczny: Krzysztof Nalewajko Adres redakcji: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994 tel. 31-32-71/4 wew. 243 152 158 159 160 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/800054766ee9f1869774d0e444a83081.pdf 27374dbfe38b51b14bc5560d91b45d53 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2535 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2355 Title A name given to the resource Mowa słów pisanych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.193-197 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mowa słów pisanych Krzysztof Kubiak Prawda, dzieci, samotni siara młodzieży, ludzie, lipo. że nie lak znów starców drzewa, ani ważne jedno samotności — zwierzęta, rośliny pokolenie są tylko i że nie różni ma różnie i kamienie'.' Janusz K o r c z a k Zdarza się tak, że gdy stykamy się z czymś niezwykłym, prostym i zarazem autentycznym doznajemy dziwnego uczucia, któremu towarzyszy gęsia skórka. Rudolf Otto twierdzi, że może to być jeden z objawów przeżycia numinotycznego. „Gęsia skórka jest czymś 'nadprzyrodzonym'" - pisze. Dla mnie jest to jedno z kryteriów autentyczności. Wyraża nie strach, lecz emocję zetknięcia z prawdą. Artykuł ten jest próbą poradzenia sobie ze zwyczajnością i z niezwykłością jednocześnie. Ściślej mówiąc, szuka dla nich formy. Trzy lata temu poznałem Otylię Zachurę i przeczytałem jej kilkustronicowe wspomnienia z dzieciństwa. W zeszycie, który mi wówczas pożyczyła znajduje się również spis członków jej rodziny, z datami urodzin, oraz przeróżne wypadki jej dzieci, nazwane przez nią przygodami. Ponadto było lam kilka uwag na temat pogody w czasie odwiedzin dzieci lub ich ślubów i na temat jej własnego, świetnego nastroju w tych dniach. Była to właściwie dość sucha i monotonna wyliczanka. Ale podobną lakoniczność i prostotę spotykało się w literaturze j u ż nieraz. Ot. choćby ten, monotonny, rytm: „Abraham był ojcem Izaaka; Izaak ojcem Jakuba; Jakub ojcem Judy i jego braci; Juda zaś był ojcem Faresa i Zary, których matką była Tamar. Fares był ojcem Ezrona; Ezron ojcem Arama; Aram ojcem Aminadaba; Aminadab ojcem Naassona; Naasson ojcem Salomona: Salomon ojcem Booza, a matką była Rachab. Booz był ojcem..." Przeglądając notatki Otylii Zachury i słuchając jej słów pojąłem, że przeznaczone są one do filmu. 1 K a m e r a pokazuje krajobraz. Ł a g o d n e jazdy. P r a c a kamery i to co jest O t y l i a Z a c h u r a . G l o s z off-u: „ T a t a u r o d z i ł s i ę 1910 15 I I I . M a m a p o k a z y w a n e daje w r a ż e n i e c i s z y i spokoju. D u ż o planu o g ó l n e g o . Mato w 1914 I I V O t y l i a urodzona 5 I V 1935 A n t e k w R o k u 1937, 7 V I Julia z b l i ż e ń ; co n a j w y ż e j d r z e w o , k a m i e ń , w o d a , w z g ó r e k , s ł o w e m to. co urodzona 1941, 2 4 X I I M a r i a 15 V I I I 1943 F r a n i a 12 X I 1947. J ó z e f n a l e ż y od „ z a w s z e " do tej okolicy i o z n a c z a trwanie. 9 X I I 1949. C z e s ł a w a 3 I X 1953 T o j e s t zpis R o d z i n y Motowidlów a teraz R o d z i n a m o j a Z a c h u r o w i e E d w a r d urodzony w R o k u 1933 3 V I I i dzieci" 2 Rzecz polegała na tym, iż zanim ujrzałem tekst, został mi on przeczytany przez autorkę. Od tej chwili nie mogłem go sobie wyobrazić bez brzmienia. Ten tekst m ó w i ł . Aby go nie kaleczyć postanowiłem zarejestrować całość za pomocą kamery. Wśród różnych rodzajów nieudolności, np. językowych, bywają i takie, które sprawiają, że sam tekst i opisywany przezeń świat wydaje się być prawdziwy, bliski naszemu odczuwaniu, widzeniu i rozumieniu. Bywają też takie teksty, a ten jest najlepszym tego przykładem, które tracą przy transkrypcji drukowanej. Żyje w nich żywe słowo należące do konkretnej osoby. Taki tekst poddaje się tylko odręcznemu zapisowi, bowiem natura wypowiadającej go osoby zawarta jest przecież i w charakterze pisma, i w potoczności zdań czy wyrazów, i we wszelakich błędach i nieudolnościach, i w samej, co bodaj najważniejsze, stronie wizualnej kartki papieru, jej grafice i kompozycji. Tekst taki całym sobą wspiera opowieść osoby; może nawet więcej - zawiera i oddaje jej wizerunek poprzez swoją graficzną naturę. Tymczasem druk sprowadza tę postać i jej opowieść do samej treści wydarzeń, do akcji właściwie, pozbawiając nas. kto wie, czy nie najważniejszych informacji. Wspomnienie spisane przez Otylię Zachurę jest tak niezwykłe, zarazem proste i dosadne w swej lakoniczności, że trudno jest odpowiedzieć sobie na pytanie, czy robić o tym reportaż, czy film dokumentalny? Czy zadawać pytania i czekać odpowiedzi, pokazać i opowiedzieć jak rodziła się ta literatura ukazując przeszłość bohaterki, jej doświadczenia życiowe, ambicje i motywy, które skłoniły j ą do złapania za pióro? Czy też poprzestać na odczytaniu przez nią własnych wspomnień, traktując je jako rodzaj frazy muzycznej wypełniającej dźwiękową przestrzeń filmu? Ostatnie rozwiązanie pozbawiłoby nas zapisków o najważniejszych chwilach w życiu członków jej rodziny i ustaleń kto do jakiej rodziny należy. A są to przecież, notatki istotne, mogące być wstępem do sagi rodzinnej, lub rodzajem pamięciowej mantry przekazywanej następnym pokoleniom. Gdyby po jakiejś pożodze świata, wśród nielicznych, ocalałych rękopisów pozostał ten właśnie, byłby on przechowywany w muzealnej gablocie a jego fragmenty znalazłyby się w dziecięcych czytankach obrazując jak działo się ludziom w Beskidach. Wspomnienia Otylii Zachury nie są dziennikiem ani pamiętnikiem. Spisane zostały w ciągu jednego dnia, już wiele lat po wojnie. Autorka twierdzi, że było to z piętnaście lat temu. Napisała je po to, aby jej własne dzieci i potem ich dzieci wiedziały jak było. Gdy spisała już swe dziecięco-wojenne wspomnienia spostrzegła, że umieszczone są w pustce. Postanowiła podać imiona i daty urodzenia swoich najbliższych. Bez tego jej opowieść nie miałaby początku i adresata. 193 �Dawna historia zajmowała się wyłącznie wielkimi wydarzeniami, będącymi zwrotnymi punktami dziejów oraz osobami mającymi strategiczny wpływ na losy świata Potem przyszło zainteresowanie dniem codziennym, lokalnością i zwykłym człowiekiem. W ó w c z a s to zapiski, takie jak Otylii Zachury, stają się źródłem historycznym. Etnograf dużo dawniej zajmował się tym co zwyczajne i powszednie. Z naszej, dzisiejszej perspektywy dużo ciekawsze jest ukazanie wpływu wielkich wydarzeń dziejowych na życie jednostek i , zarazem, spojrzenie na Wielką Historię oczami zwykłych ludzi po to, być może. by zastanowić się nad paradoksem uwikłania w Dzieje. Rodzice Otylii Zachury do dziś obchodzą uroczyście rocznicę ucieczki ojca, Leona Motowidło, z więzienia w Nowym Targu. Było to najważniejsze wydarzenie w życiu rodziny, uważane przez nich za cud. Życiorys Leona, podyktowany komuś z przyjezdnych, jest przechowywany w drewnianej skrzyni w ich domu. Jego syn, pożyczając mi tę dwustronnie zapisaną kartkę papieru powiedział żebym jej nie zgubił, gdyż jest to dla niego, „jak dowód, no dowód tożsamości ".Jeszcze kilka lat temu gdy Motowidłowie sadzili ziemniaki na polu pod lasem Leon spędzał jesienne noce w skleconym wśród drzew na kępie kamieni, szałasie odstraszając podchodzące dziki. On sam i wszyscy wokoło żartowali, że żyje jak wtedy, gdy ukrywał się w lesie podczas wojny. Przytaczam fragmenty tego wspomnienia dla porównania z wojenną wizją córki. „ W dniu I 9.1939 udali my się w kierunku granicy, ale my nic zdążyli, bo wróg był prędzej. (...) Strzymywalim wroga od granicy od zachodu na wschód będąc j u ż koło Rzeszowa, pod koniec października ze zględu na brak amunicji zmuszeni my byli podać się do niewoli." Niedługo potem ucieka z pociągu i wraca do domu. Do 1943. pracuje w lesie. „Ja mieszkałem i mieszkam pod samym lasem na pasie granicznym gdzie była gubernia i żesza." Za przeprowadzenie przez granicę partyzantów zostaje osadzony w więzieniu w Nowym Targu. „Razem ze mną siedział więzieniu w stopniu porucznik on jakoś się dowiedział że nas mają rozestrzelać a resztę do Oświęcimia wywieź, natomiast my się umówili że dnia 24.08.1943 nastąpiła ucieczka z więzienia, ale bramy były pozamykane na placu było koło 150 ludzi ale uciekło 12. musielim skakać przez ogrodzenie więzienia nogi pozrywałem. Ktoś mi powiedział że jeszcze jest jedna ulica wolna do ucieczki w kierunku rzeki, doleciałem kolegę niemcy strzelali we trzech do nas ale o losie kolegi do dziś niewiem. (...) Ja do domu nie wracałem, bo w obawie że spalą dom i całą wioskę, bo mojego kolegę spalili a dziecko jak uciekało to wrzucili w ogień. Ja się nawet nie ukazałem własnemu Ojcu bo żem postanowił żeby za mnie nikt nie zginął, i założyłem żywot w lasach na grzybach. (...) Przychodziło mnie nieraz do dziwnego że nawet na drzewie gałęziach przebywałem (by) nie dać po sobie śladów (...) i w tak trudnych i ciężkich warunkach doczekałem się ukochanej w o l n o ś c i . " 3 Jest rzeczą zadziwiającą, żc te właśnie osoby, ojciec i córka, zechciały spisać swoje przeżycia. Musiały być one niezwykle ważne, skoro zrobił to człowiek nie potrafiący pisać. Dyktuje przeto swe wspomnienie, lakoniczne niczym podanie do urzędu, osobie władającej pismem. Jego córka, będąca, jak sama mówi „tylko pięć tygodni w analfabetycznej szkole" też chwyta za pióro - narzędzie obce jej codziennemu doświadczeniu. Sądzę, że zostało to spowodowane przez przekonanie 0 niezwyczajności ocalenia ojca, ba, o oczywistej cudowności tego wydarzenia. W odczuciach członków rodziny kwalifikowało się ono bardziej do porządku mirakulów niż do porządku historii. Każda niemal wiejska rodzina w Beskidach posiada zwykły zeszyt szkolny z przepisanymi pieśniami maryjnymi. Zauważalne jest pokrewieństwo pomiędzy zeszyłem Otylii Zachury a częstymi na wsi zeszytami, w których spisuje się teksty pieśni maryjnych śpiewanych podczas majówek przed kapliczkami. Jest to ten rodzaj tekstu pisanego ręcznie, z którym wszyscy stykają się od dziecka. Wspomnienia Zacburów mówią o cudownym ocaleniu. I tak jak to, co należy do porządku religijnego, znalazły się one w identycznym zeszycie co i pieśni maryjne. Aspekt religijny takiego pisania jest rzeczą niewątpliwą. Jest on głębszy lub bardziej ukryty, niż wynikałoby to z wykrzykników w rodzaju: „przeżyliśmy z pomocą Bożą w o j n ę " . Ten rodzaj pisania jest ś w i a d e c t w e m . Jego naturę stanowi wewnętrzne przekonanie o uczestnictwie w przeżyciu religijnym. Podczas świętowania rocznicy ucieczki z więzienia zawsze padnie, brzmiące jak oczywistość, zdanie, że to dzięki Opatrzności Bożej lub szczególnej opiece Matki Boskiej rodzina spotyka się w komplecie. Otylii Zachurze trudno przychodzi wyjaśnić powody, dla kórych zaczęła pisać. „Zapisywałam przygody swoich wnuków 1 dzieci, tak żeby jakoś pamiętało się. Miałam trochę czasu w zimie, to tak jak mogłam spisywałam troszeczkę. Takie młode, może dzieci przeczytają, może wnuki. Takie tam różne..." Spytałem - „Przecież nie zawsze zdarza się, żeby ktoś spisywał swoje życie. Co Panią popchnęło żeby to z r o b i ć ? " bo mi to bardzo utkwiło w pamięci, a po drugie jestem taka już. że każdą chwilę pamiętam, nawet z młodych lat. Z młodych dziecinnych lat." 4 PRZYPISY ' R. Otto Świętość, Warszawa 1968, s. 45 Z zeszytu Otylii Zachury. Zachowana została wiernie pisownia autorki. ' Fragmenty rękopisu będącego w posiadaniu Leona Motowidło ze Szczurkówki w Zawoi. Pisownia zgodna z oryginałem. Fragment rozmowy przeprowadzonej przeze mnie z Otylią Zachurą na Piwowarach 30.04.1994 r. Taśma magnetofonowa i maszynospis tekstu w posiadaniu autora. Być może motywem pisania była też dla Otylii Zachury samotność; spowodowana przeprowadzką do odludnego miejsca, innym niż dawniej stylem życia, zanikiem więzi, a w każdym razie, tradycyjnych form ich wyrazu. Brakowało jej tych gromadnych posiadów wieczornych. W nowym miejscu żyła w samotnej chałupie obok lasu. wysoko nad drogą, z daleka od większości domów. Chciała z kimś porozmawiać, kogoś posłuchać. Zaczęła spisywać swoje życie. Wyglądało to tak, jakby to ktoś inny opowiadał jej swoją własną historię. 2 4 Poniżej drukujemy scenariusz i w całości Zeszyt Otylii Zachury. Numery w nawiasach kwadratowych ułatwiają wstawienie odpowiednich fragmentów Zeszytu w odpowiednim miejscu scenariusza. 194 �SС E N A R 1 U S Z Mata. beskidzka wieś. Długa, wąska dolina otwarta na zachód, z pagórami zamykającymi horyzont. Na pobliskich zboczach las. Nieliczne chałupy. Na kępach kamieni, wśród poletek, rosną trześnie, czasem buki lub jodły. Nisko krzewy - głóg lub czerwony bez. Domostwo Otylii Zachury położone jest wysoko na stoku. Rola nazywa się Piwowary lub Pijawory. W pobliżu nie ma innych zabudowań. Obok domu rosną rahityczne śliwy i olbrzymia trześnia. Z jej gałęzi zwiesza się długi łańcuch huśtawki. Poniżej niewielka kapliczka własnej roboty. Pomiędzy dwoma śliwkami wisi drewniana huśtawka dla młodszego dziecka. Zachurowie mieszkają razem z córką, zięciem i wnukami. Ze względu na malownicze usytuowanie i rodzaj światła film należy realizować późną wiosną, w porze kwitnienia drzew, lub jesienią. 100% Kontrującc światło. W oddali kwitnące, pojedyncze drzewa. Długi obiektyw. Powolna jazda z transfokacją. Ukazuje się „ w i ę c e j " krajobrazu. Widać dolinę i góry dookoła. Jazda zatrzymuje się na domostwie, przed którym siedzi starsza, szczupła kobieta. Przy niej dwoje dzieci, chłopiec i dziewczynka. chłopiec mówi: „babciu to będzie tak, jak w telewizji. Ty się masz nie przejmować kamerą. Możesz nawet nie zwracać uwagi." Krajobraz pokazywany łagodnymi jazdami. Cisza, spokój. trwanie, odwieczność. Ewentualnie po kilkudziesięciu sekundach przenikanie na kartkę zeszytu. Bardzo bliski detal. Właś­ ciwie makro. Kamera „ g r y z m o l i " kulfony w zeszycie. Jest lo asemanlycznc. Widzi się plastykę linii tworzących litery. Powrót do krajobrazu. Głos Otylii Zachury-off: „Tata urodził się 1910 15 I I I ..."do ..Cześka brała ślub 1977 23 I X " . W r a ż e n i e „biblijnego"rytmu, 100% efekty Przeciwstok. Rozświetlone delikatną bielą kwiatów i mglistą świeżością zieleni drzewa. Na polach pracują ludzie. Jazda do planu amerykańskiego na siedzącą Otylię Zachurę. 100% efekty Zbliżenie. Otylia Zachura wyciąga okulary z futerału. Zakłada. Detal. Dłoń Otylii „ w y c h o d z i " z kadru. Po chwili wraca z zeszytem. Półzbliżenie. Otylia siedzi. Przewraca kartki zeszytu. Rozkładą na pierwszej stronie. Poprawia okulary. Zaczyna czytać. Otylia Zachura 100% czyta od: „Moje dziecinne życie a zaczęło się ono w Roku 1935..."do: „jakby byzczejszy." [1] Zeszyt Otylii Zachury [1] Moje dziecinne Życie A zaczęło się ono W Roku 1935. Nie wiele pamiętam S pierszej pięcio łatki tak troche Lubiłam Dziadka i BaBke i tam byto mi wesoło i donich uciekałam zdomu bo mieszkali 2 kilo metry dalej od mojego domu Były tam ciotki Mamy siostry Panny i Wujek 7 lat odemnie starszy pasłam krowy znim on murował piec z kamieni a ja pilnowałam by krowy niewyżondziły szkody Wujek Zrobił Huśtawkę Robił mi zabawki umiał dużo żeczy zkonstrułować. Była unas Dziewczina sierota Mama ją wzięła do pasienia krów i pilnowała nas małych to znaczy mnie i Brata 2 lata młodszego bo ja byłam pierwsza chodziliśmy na grzyby a było ich dużo. Dziadziuś mi zmar miałam lat 5 był chory na Asme Z pierwszej wojny byłam na pogżebie z Rodzicami. W roku 1939 wybuchła wojna I tu sie zaczęło Moje zpokojne Życie dziecinne zpłyneło na bużliwe lale. Ta sama zima i te same kwiatki i to samo słońce A jakże smutniejsze życie, mały moj rozum stał się wyoszony jak by byzczejszy [2] Męszczyźni Zostali powołani do wojny Pierwszego wzesnia 1939 pasłam krowy ztą dziewczyną sierotą zdała od domu wtem przybiega chopiec sąsiada i mówi żeby pędzić krowy ale bardzo szybko bo z tatą się pożegnaj idzie na Wojnę Więnc biegliśmy razem gdym do biegła do domu Tatuś jusz wychodził musiał się spiszyć by zdążyć gdzie czekały Ałta Mamusia go odprowadziła wróciła płakała Wieczorem jakieś ognie widzieliśmy Na Niebie i ludzie jacyś przyśli ztobołami było bardzo smutno Wojna się rospoczęla i trwała 5ć lat Polska została zazprzedana Z Robiła sie nędza i głud śmierć i rozpacz to zostało polsce to Niemcy na polskę najechali. Tatuś wrócił zwojny nie długo cały i zdrowy Niebyło gdzie zarobić grosza okupant brał bydło dla wojska na mięso nam zabrali krowę zoztala nam jedna plony się nierodziły niemcy brali owiez ziemniaki. W 3ci Rok Wojny urodziła się mi sioztra czas płynął równym rytmem A jednak wrażenia, co raz to inne Ludzie mówili kto sie na niemca przepisał jak były łapanki młodych Ludzi do Niemiec na przymusowe roboty Ciotką Wójka zabrali po n a s z ą Dziewczinę sierotę rozkaz przyszedł aby jechała do Niemiec, do roboty płakaliśmy Mama jej szykowała kufer drewniany Zpoczebnymi żeczami I Zesmutkiem myją pożegnali. [3] Niewolno było ż a d n e g o uboju robić ajkoś Żyć sie musiało Tatuś zabił niedużego śfiniaka. Mamusia dała zkilo męsa i kawałek słoniny S ą s i a d c e a sąsiadka miała w Rodzinie fojdociera tak sie nazywał Polak przepisany na niemca. I dzieci wygadały sąsiadczene i fojdocier zgłosił Żandarma to znaczy Gestapow­ cach I przyszli i zabrali słoninę i mięso i Tatusia do więzienia. Mamusia jeździła doniego i co mogła to woziła dojezenia był w Nowym Targu Poparu tygodniach pobytu więzieniu szczęściem udało mu się zbiec. Wrucił do domu ale nam dzieciom sie nie Zaraz pokazał moglibyśmy wyzdradzić jak by nas niemcy bili ale nas niebili tylko sie wypytywali o Tatusia. Mamusia mu jeść nosiła a mówiła Że Babci nosi mleko a on pzebywal wlesie. Niemcy nas nachodzili często poszukiwali ojca. Nie spalili nas dlatego Że niebyli pewni czy do domu wrócił bo jak uciekali to sie zposczegli i zczelali i dużo zginęło. Mama mówiła że nie powrucił. Pojakimś czasie żadziej nas rewidowali i po upływie 795 �Zeszyt ze stroną tytułową. Przewracane kartki. Zwolnione tempo. Powolne jazdy po stronach. Detale słów. Kamera analizuje je obrazowo skłaniając zarazem do refleksji nad kaligrafią tekstu, tak, by przekazać i mozół czynności pisania, i indywidualność samego pisma. Otylia Zachura off od: „Męszczyźni zostali powołani do wojny...",do: „i ze smutkiem my j ą p o ż e g n a l i " . [2] Wiosenna gorączka pracy na polach. Coś kopią, dłubią motykami. Koń. W ó z . Worki. Pług. Brona. Ruch. Otylia Zachura off od: „Nie wolno było żadnego uboju r o b i ć . . . " , d o „ktura się nam między czasie urodziła." [3] Dzieci na huśtawce. Różne plany. Huśtawka zostaje po­ rzucona przez dzieci, które wychodzą z kadru. Pusta huśtawka pojawia się i znika w kadrze kołysząc się siłą bezwładu. Otylia Zachura off od: „Zabrali nam drugą krowę to jusz ostatnią...", do „z drutu kolczastego". [4] Wnuk Otylii bawi się, niezwykle sumiennie, łukiem i strzała­ mi. Zakłada strzałę, napina cięciwę, mierzy, strzela, szuka strzały. Znowu ją nakłada itd. Otylia Zachura off od: „Niemcy rzadziej nachodzili nasz dom...",do: „i nie bende miała mogiły ale tak się niestało".[1] Otylia Zachura idzie na pole. Niesie jakieś kołki. Związuje je drutem. Robi stracha na wróble. Wbija go w ziemię. Dzieci przynoszą stare ubrania i kończą ubierać stracha. Otylia owija go jeszcze srebrzystą taśmą. Wygląda teraz niczym jakiś kosmiczny prezent albo nowoczesna rzeźba. Otylia Zachura off od: „Miały mięsce różne zajścia" do: „a więc Tata był uratowany." [6] Otylia Zachura podnosi motykę z ziemi i zaczyna zagrzebywać ziemniaki. W tle, a czasem na pierwszym planie świeżo postawiony strach. Otylia Zachura off od: „Czas powoli słodził na róznch wrażeniach...", do: „było nas czworo R o d z i ę s t w a . " [7] Dzieci na huśtawce. Młodsza dziewczynka jest huśtana przez brata. Po chwili chłopiec pomaga siostrze zejść na ziemię. Odchodzą gdzieś razem. Kamera rozpoczyna jazdę. Zatrzymuje się w półzbliżeniu na Otylii trzymającej otwarty zeszyt. Otylia Zachura off od: „przyszła w o l n o ś ć . . . " do: „przeżyliś­ my z pomocą Bożą w o j n ę . " [8] 100% Otylia Zachura czyta z zeszytu „ W o d a płynie...",do: „dobra wcale. O t y l i a " [9] 100% efekty Scena z łagodnie kołyszącą się, pustą huśtawką zawieszoną na długich łańcuchach. czasu Tata nam sie pokazał a zwłaszcza kcał zobaczyć siostrę ktura sie nam mięjdzy czasie urodziła. [4] Zabrali nam drugą krowę to jusz ostatnią a przidzielili nam litr mleka z mleczarni i ja poto mleko 4 kilometry chozttam a buty miałam kiepskie i odzienie liche. A Zima była ostra i długa czasem było ślisko i mleko mi się wylało. W takim wypatku czeba było sie do Rodziny udać i omleko prosić dla dziecka a nie było to wcale łatwe gdysz nik dużo nie miał Podługiej Zimie przyszła wiosna i lato co sie nam dzieciom poweseliło zostały nam jeszcze dwie owce i cielak i pasaliśmy Hodziliśmy na grzyby na poziomki a było tego bardzo dużo ino był wtym problem że sie kończyła Zawoja Stryszawą i nie całe sto metrów była granica chodziła ztrasż graniczna i pilnowali bo Stryszawa należała do Żeszy a Zawoja był to protektorat a myśmy mieszkali w Zawoji I grzyby były w lesie a las był za granicą i czeba było mieć sie na baczności i ukratkiem zbierać bo jak by zobaczyli niemcy to by zasczelili Chociasz dziecinne lata s ą bez troskie to nam się jednak ten smutny czas udzielał do Szkoły my nie chodzili bo nie było nauki Wszkole A tam gdzie się chodziło do Kościoła to Niemcy założyli Zasieki z drutu kolczastego [5] Niemcy rzadziej nachodzili nasz dom chyba uwierzili Że Tata nie wrócił Zwiezienia do domu Tatuś ukrywał się wiedzieli onim Rodzina i ja jako najstarsa z jego dzieci poczebował mojej pomocy musiałam stać na Straży gdy on kciał w domu się umyć albo sie posilić bo nie mieszkał w domu Tylko się wpolu ukrywał był to Rok 1943 dwa lata przed zakończeniem wojny Rodzina tesż dopomagała donosili oniemcach jak tylko widzieli 196 że wjakimś kierónku idą Bo niemcy przeprowadzali rewizje podomach szukali Partyzantów Pewnego razu dano nam znać Że Niemcy prześli na drugie Siedlisko odnas i ciekawo nam było dokąd oni idą i zaczem może spisująbydło a myśmy mieli cieliczkę nie pisanąi chowaliśmy ją i ja poszłam że się coś może dowiem i biegnę szybko A tu halt Niemcy i pies Zaraz Koło pierwszego domu przeprowadzali tam Rewizje po domach i Zabrali dwuch Chopaków uznali Że s ą Partyzantami męczyli ich bardzo mieli około dwudziestu lat jak się puzni okazało było tam Niemców cała masa mnie obtoczyli cterech wypytywali si<ąd i gdzie i poco ide gdym Została Zazkoczona wienc nie bardzo wiedziełam co powiedzieć mówiłam wprawdzie że do ciotki po jabka ide było to dzień przed wigilią Bożego Narodzenia Rozkazali mi iść znimi zawiedlimie dojednego zdomów i tam kazali czekać a oni sobie pośli Wienc nie czekałam ino chyłkiem do potoka i krzaków i zapagurek dodomu ale tego dnia nie byli unas ino ja myślałam ż e mie pies Niemiecki rozszarpie i nie bende miała mogiły ale tak sie niestało. [6] Miały mięsce różne Zajścia Naprzykład ten od samego rana Niemcy chodzili podomach nie wiadomo czego szukali. Pod wieczór pobiegłam zjednych kierun­ ków zkturego myśmy sie ich zpodziwali czy idą i okazało sie ze s ą jusz blisko więc zawruciłam bo oni mnie nie zobaczyli przibiegłam i Mama mówi ganiaj gęsie i uciej znimi ja rozczęsiona niewiem w kturą stronę mam uciekać las był zdołu i zgóry Zdecydowam dogóry musze napisać ż e gęsie były niepisane co groziło nawed zato śmiercią, ojca nie było od wczesnego rana w domu i nic s o b ą nie miał do jeżenia bo ludzie dali nam wiadomoś ze Niemcy c h o d ą to Tata musiał się ukryć. I ja ztymi gęsiami biegnę i widzę ojca wychodzi zlasu wstrone domu ja mówię Tato bo Niemcy idą nie wiedział wpierwzem momencie uciekać czy do �Kamera towarzyszy dzieciom obserwując spokojnie ich kolejne zabawy. Podchodzą do innej zupełnie huśtawki, takiej na równoważni i zaczynają się huśtać. Podchodzi Otylia i staje nad nimi. Po chwili dzieci nudzą się zabawą i schodzą z huśtawki. Wałęsają się nie wiedząc czym się zająć. Wchodzą do szopy i taszczą stamtąd konia na biegunach własnej roboty i znowu zaczynają się huśtać. Otylia Zachura off od „Czesia jak mała b y ł a " , do: „i wbił sącka d o c z o ł a . " [10] Otylia Zachura idzie z dziećmi po łące, w stronę lasu. Do koszyka zrywa jakieś kwiatki, zioła. Dzieci znudzone latają dookoła. Trochę kamery subiektywnej. Otylia Zachura off od: „Moje urodziny o b c h o d z i ł a m . . . " , d o : „i mamy tysz małego Sebastyjanka takiego Kochanego." [11] Wnętrze domu. Przy stole siedzi Otylia. Przed nią jej zeszyt. Podchodzi jej córka z własnym zeszytem. Kamera pokazuje tytuł: „Wiersze własnej kompozycji". 100% efekty Przelatuje kilka kartek. Zatrzymujemy się nad jedną z podtytułem „Najważniejsze wydarzenia w moim ż y c i u " . „12 lutego 1984 w drodze do internatu w pociągu na trasie S u c h a - Ż y w i e c poznałam swoją pierwszą i ostatnią miłość, chłopca o imieniu 'Zbyszek'z którym związałam swe życie na dobre i złe dni".Potem kamera pokazuje dalszą część zeszytu, w którym Ewa, najmłodsza córka Otylii zapisuje ważne wydarzenia ich życia. 100% efekty Dom Zachurów. Zbliża się wieczór. Najpierw wychodzi Otylia, potem Ewa, za nią dzieci. Kobiety mają w rękach zeszyty. Jedna z nich niesie kwiaty. Podchodzą do kapliczki. Robią drobne porządki. Stawiają kwiaty. Zaczynają śpiewać jedną z. pieśni maryjnych. Kamera odjeżdża. Krajobraz - kilka ujęć. Dom wśród drzew. Widać poruszających się ludzi. Wyglądają z daleka właściwie jak ludziki. Jazda pokazująca dolinę i góry dookoła. Napisy końcowe. lasu czy zagranice tą kturą Niemcy pilnowali nie było wyboru czmychnął zagranece bo tesz tam był las i ja stymi gęsiami do lasu jak sie puzni okazało Niemcy byli bardzo szybko wdomu i prze­ prowadzili rewizje i pośli a więc Tata był uratowany. [7] Czas powoli słodził na róznch wrażeniach wojna się toczyła dalej a my wciąż zastraszeni i walka ożycie. I wrescie przyszło to czegośmy tak bardzo pragnęli wojna się kończyła Niemcy uciekali słychać było dniem i nocą huk i widać było łuny ogni Był Rok 1945 była to zima jedzenia bardzo mało bo się nie urodziły plony nie mieliśmy butów sukienki i wogule ubranie mieliśmy z płutna co Rodzice sami hodowali i siali len a potem prządli nici i byli tkacze zwani Knapami i ztego szyli ubrania Dzieci nie miały rajtuzów ani małe białych pieluszek było nos czworo Rodzięstwa. [8] Przyszła Wolności i Wiosna szła robiło się coraz cieplej i Radość niesamowita Ludzie się cieszyli Kto dożył i my także tym bardziej że my mieli ojca. Mimo żeśmy mieszkali w górach a jednak nas żołnieże Radziec­ cy odwiedzili zradością my nanich paczili. Naszej Rodzinie los był łaskawy z przymusowych robót z Niemczech Wójek z Ciodką Wrucili i nasza Dziewczyna sierota i cali izdrowi a więc przeżyliśmy zpomocą Bożą wojną. [9] Woda Płynie Ludzie giną Nasze lata szybko Miną. Woda szumi biją fale Wojna nie jest dobra wcale. Otylia Zpisałam Roki urodzin [A] Tata urodził się 1910 15 III Mama w 1914 1 IV Otylia urodzona 5 IV 1935 Antek w Roku 1937, 7 VI Julia urodzona 1941, 24 XII Maria 15 VIII 1943 Frania 12 XI 1947. Józef 9 XII 1949 Czesława 3 IX 1953 To jest zpis Rodziny Motowidtow a teraz Rodzina moja Zachurowie Edward urodzony w Roku 1933 3 VII i dzieci Czesława 20 VII 1955 Lucyna 11 IV 1961 Ewa 13 II 1967 i Ireneusz 18 VII 1972 Rodzina Staroniów czyli czesina Janusz urodzony 12 X 1953 Rafał 5 VI 1978 Piotr 27 V 1981 Paweł 27 V 1981 Cześka brała Ślub 1977 23 IX (...) [10] Cześka jak mała była Przygody Czeski: wylękała się. Kamienia jak wracała od stopy wieczór Krowa ją zbodła jak miała 3 lata. (...) Przygody Lucynki jak mała była: Cześka ze Szczurkówki popchnęła ją na kępą kamieni i Lucynka zemdlała Innym razem biegła i upadła straciła przytomność innym razem wypadła oknym na kamienie to znów zpadła ze ztrychu a jak poszła z C z e ś ą na hala to sie owce wyztraszyły i biegło w ich kierunku i aż Lucynka jechała na jednej znich. Przygody Ewy jak mała była: bała się bardzo indyków a były one u i wycierpiała nie mało zpowodu nich A ona tak się wystraszyła że chora była miała gorączki 39 St i wciąż te psy ją atakowały. Kogut ją zdziobał Przygody Irka awięc zkulał się z kamieniami z kępy. Sztangla żelazna zpadła naniego Tabletek zjadł 14 naraz i tzeba było do spitali znim jedzcie obojczyk złamał gdy ganiał zdziećmi i znów spital i Sankami wjechał na żerdzi i wbił sącka doczoła. [11] Moje urodziny obchodziłam w Roku w 1982 Zdrowo i był bardzo czas ładny i pogodny Lucynka nas od wiedziła z Rafałkiem i było mi wesoło Lucynka wyszła za Mąż Brata ślub 11 wżeśnia Roku 1982 Była piękna jesień i był piękny dzień Ewusia brała ślub 18 października Była piękna jesień i było ciepło był Rok 1986 i Mamy Zbyszka Kturegośmy bardzo polubili i mamy tysz małego Sebastyjanka takiego Kochanego 197 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/230ed9b2c83e29cca12802965a6a9f36.pdf e1a0a10f5cf48cc0f66906555ccf7cde Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2532 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2352 Title A name given to the resource Literatura i rytuał / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.172-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dżurak, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Literatura i rytuał Elementy tradycyjne we współczesnej powieści indiańskiej Ewa Dżurak „We are what we imagine" „Nie pomogło im w sądzie to, że paru wyglądało na 'praw­ dziwych' Indian" - komentował James Clifford w notatkach z procesu sądowego, jaki w 1976 r. plemię Maspee z Cape Cod w Massachussetts wytoczyło miastu New Seabury. „Prawdzi­ wych" znaczy oczywiście odpowiadających stereotypowemu obrazowi Amerykańskich Indian, jaki zapanował całkowicie w literaturze i filmie, skuteczniej na długo eliminując autentyczne głosy samych portretowanych. Ogromną lukę pomiędzy po­ wszechnym wyobrażeniem a rzeczywistością starają się wypełnić współcześni pisarze pochodzenia indiańskiego. Ich twórczość jest poszukiwaniem tożsamości własnej i tożsamości grupy, skom­ plikowanej indiańskiej tożsamości, a jednocześnie jest istotnym elementem jej tworzenia i pielęgnowania. Jak pisze Zdzisław Mach, tożsamość nie jest czymś raz na zawsze danym i stałym, przeciwnie - powstaje w działaniu, w procesie wzajemnej, ciągłej wymiany i interpretacji komunikatów pomiędzy grupami i jedno­ stkami Tożsamość jest zjawiskiem dynamicznym, stale na nowo budowanym, tworzonym i przekształcanym w określonym kon­ tekście kulturowym. W procesie budowania tożsamości powstają symboliczne granice między określającymi się grupami. Wy­ znaczają je między innymi mit, historia, język, symboliczna organizacja przestrzeni, religia, literatura i sztuka, które są nośnikami obrazu własnej grupy i obrazu grupy odrębnej, a jednocześnie przy ich pomocy określa się i definiuje istniejące między grupami różnice. W twórczości pisarzy indiańskich wyraźnie widać poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, co to znaczy być Indianinem w drugiej połowie XX wieku. Kryteria tej odpowiedzi nie są jasne. Dominujący stereotyp, według którego liczą się zewnętrzne przejawy przynależności do określonej grupy społecznej, takie jak rysy twarzy czy ubiór skutecznie je zaciem­ nia. Za inne wyznaczniki przynależności uważa się powszechnie: odpowiedni procent indiańskiej krwi, znajomość języka, figuro­ wanie w plemiennym spisie czy udział w życiu ceremonialnym. Pisarze poprzez swoją twórczość zwracają szczególną uwagę na być może najważniejszy element indiańskości, jakim jest żywy stosunek do tradycji plemiennej, jej znajomość, rozumienie i przekształcanie. Poprzez wykorzystywanie w utworach literac­ kich tradycyjnych elementów mitu, historii i rytuału twórcy aktywnie uczestniczą w tworzeniu, określaniu i tym samym trwaniu indiańskiej tożsamości. 2 1 Lektura całej serii znakomitych powieści indiańskich jest godna polecenia wszystkim miłośnikom literatury, a dla ant­ ropologa stanowi szczególnie interesujący wgląd w kulturę innej grupy etnicznej. Takiej perspektywy nie dają etnograficzne opisy sporządzone przez najlepiej nawet wyszkolonych badaczy tereno­ wych. Oczywiście literatura - a więc fikcja - nic zastąpi opisu etnograficznego. Twórca fikcji ma pełną swobodę w żonglowaniu faktami, może dowolnie przywoływać lub pomijać wydarzenia, układać je w sekwencje najlepiej służące sztuce opowiadania. Etnograf, przynajmniej teoretycznie, nie może (nie powinien) pomijać niewygodnych dla siebie faktów, czy rozmyślnie dopaso­ wywać zebrany materiał do swoich koncepcji (mam tu na myśli zwykłą uczciwość badacza, a nic dyskutowane obecnie szeroko możliwości, czy raczej niemożliwości obiektywnego opisu obcej /72 ( N . Scott Momaday) kultury). Literatura, a w szczególności literatura, k t ó r ą - c h o ć jest to dla niej krzywdzącym zawężeniem - można nazwać „etnicz­ n ą " , ma nad pretendującym do naukowości opisem etnograficz­ nym tę przewagę, że wywołuje zaangażowanie emocjonalne, przywołuje kontcksi społeczny i klimat zdarzeń, umożliwia zidentyfikowanie się z przeżyciem bohaterów. Uzupełnia, wzbo­ gaca i pogłębia doświadczenie spotkania z inną kulturą prze­ kładając abstrakcyjne procesy społeczne i historyczne na historię jednostki. Z pełnego dynamiki spotkania fikcji i rzeczywistości wyłania się w dziele literackim prawda o ludzkim losie. Indiańscy pisarze proponują model powieści przetykanej elementami ceremonializmu i zawierającej wątki zaczerpnięte z ustnej tradycji grupy plemiennej, z której wywodzi się autor. Są one wplecione w fabułę tak ciasno, że sama powieść staje się płynnie i naturalnie ostatnim ogniwem w łańcuchu przekazywanych z pokolenia na pokolenie opowieści, stawiając pisarzy w jednym szeregu z ple­ miennymi bajarzami. Jak pisze o powieściach Paula Gunn Allen: „kontynuują ustną tradycję na wielu poziomach, uzupełniając ją i wzbogacając, będąc jednocześnie uzupełniane i wzbogacane przez n i ą " . Najwyraźniejsze cechy powieści indiańskiej to po pierwsze, tendencja godzenia wątków tradycyjnych i współczes­ nych widoczna nie tylko w warstwie fabularnej, ale także w szczególnej konstrukcji powieści, a po drugie przedstawienie sytuacji konfliktu kulturowego, wprowadzenie bohaterów balan­ sujących w osamotnieniu w pustej przestrzeni między kulturami, którzy zmagają się z przytłaczającym poczuciem obcości, tęsknią za kojącym uczuciem przynależności i poszukują własnej toż­ samości. 4 Zapoznanie się z twórczością współczesnych pisarzy indiań­ skich stanowi dogodny pomost, prowadzący wprost do serca indiańskości. Pomost wiarygodny, ponieważ sami pisarze musieli budować go we własnym życiu. Już sam fakt, że będąc pisarzami indiańskimi, piszą po angielsku, a wielu wykłada na uniwer­ sytetach, stawia ich pomiędzy tradycją, z którą wiążą ich więzy krwi i współczesnymi realiami życia w angloamerykań-skim świecie, w którym istnieją zawodowo. Pytania o miejsce tradycji, 0 znaczenie znajomości własnej historii, o rolę rytuału w konfron­ tacji z rzeczywistością Stanów Zjednoczonych, o własną toż­ samość, z którymi borykają się bohaterowie poszczególnych powieści, to przede wszystkim osobiste pytania autorów. Widać to wyraźnie w utworach o cechach autobiograficznych, takich jak na przykład Droga do Deszczowej Góry' Scotta Momadaya, wielogatunkowa opowieść autora o jego drodze do odkrywania własnej tożsamości wraz. z odkrywaniem dziedzictwa kulturo­ wego plemienia Kiowa, czy Bajarz'' Leslie Marmon Silko - polifoniczny zapis jej doświadczeń w Laguna Pueblo. Z licznego już. dzisiaj zbioru indiańskich powieści chciałabym przedstawić bliżej dwa utwory wymienionych wcześniej autorów. Są to Ceremony , powieść napisana przez Leslie Marmon Silko 1 House Made of Dawn* Scotta N . Momadaya, utwór, który w 1969 roku otrzymał nagrodę Pulitzera, otwierając w ten sposób rynek wydawniczy dla innych, dotąd nieznanych, a nie mniej utalentowanych pisarzy indiańskich. Zestawienie obu powieść' jest pomimo wiciu różnic usprawiedliwione istniejącymi ponuę1 1 �dzy nimi podobieństwami. Akcja obydwu toczy się na południowym-zaehodzie Stanów Zjednoczonych, gdzie dawno zasie­ działe kultury Pueblo i Navajo współistnieją ze światem hispanojęzycznym i anglosaskim. Bohaterami obu są młodzi męż­ czyźni, powracający do rodzimych stron po zakończeniu służby wojskowej na frontach drugiej wojny światowej. Protagoniści, jednakowo naznaczeni piętnem obcości nie znali swych ojców, matki wcześnie zmarły, a osieroconych wychowywała dalsza rodzina. Wędrują przez powieść w poszukiwaniu własnej toż­ samości. Ich droga prowadzi od niepokoju, chaosu i niewiedzy do harmonii, spokoju i wiedzy. Na nowo odnaleziona tradycja plemienna pomaga im połatać pokaleczone osobowości. Ceremo­ nia uzdrawiająca, odkrycie zapomnianych znaczeń zamkniętych w słowach rodzimego języka, odzyskanie kojącego poczucia przynależności i zadomowienia w konkretnym pejzażu, przy­ wraca bohaterom nie tylko pozycję w społeczności ale i osobistą równowagę. W owej wędrówce od chaosu ku porządkowi, od dezintegracji ku pełni przełomową rolę odgrywa rytuał. Kilka słów o fabule powieści. Tayo, bohater Ceremonii, po wojennych doświadczeniach w tropikalnej dżungli na wyspach Pacyfiku spędza pewien czas w szpitalu psychiatrycznym dla weteranów wojennych. Wypisany, ale nie wyleczony, wraca do Laguna Pueblo, do rodziny ciotki, która wychowywała go, nigdy jednak nie dając mu zapomnieć, jak wielki wstyd jego urodzenie, będące wynikiem przypadkowego związku matki z sezonowym robotnikiem, przyniosło całej rodzinie. Fakt. że Josiah. ukochany wuj Tayo. zmarł w czasie wojny pogłębia uczucie osamotnienia. Po długim okresie rekonwalescencji Tayo stara się pomagać w rodzinnym gospodarstwie. Niezdarne próby ponownego we­ jścia w rytm życia domu przerywają co chwila wypady z. innymi weteranami do barów w miasteczkach okalających rezerwat. Tradycyjna ceremonia oczyszczenia przeprowadzona nad wszyst­ kimi byłymi żołnierzami nie odnosi oczekiwanego skutku. Star­ szyzna wysyła Tayo do szamana Navajo, słynącego z wprowadza­ nia do rytuału kontrowersyjnych innowacji. Ceremonia, którą przeprowadza Betonie uśmierza niepokój i przywraca równowagę psychiczną. W życiu Tayo zaczyna się proces zdrowienia. Podejmuje on wędrówkę w poszukiwaniu zaginionego bydła, które jeszcze przed wojną zakupił i zamierzał hodować Josiah. Po drodze spotyka tajemniczą kobietę, nawiązuje niezwykły romans, wreszcie odnajduje bydło. Po powrocie do Laguna kontynuuje dzieło Josiaha. Przeszkodą są jego dawni kompani, a zwłaszcza jeden z nich imieniem Emo. który rozsiewając plotki o szaleńst­ wie Tayo. nasyła na niego rządowe służby medyczne. Tayo ukrywa się w górach i o włos unika bezpośredniej walki. Ceremonia jego przemiany zostaje zakończona w kiva . 4 Abel. bohater House Made of Dawn, po odbyciu służby wojskowej przybywa do domu swego dziadka, do Jemez Pueblo. Znajomy krajobraz wywołuje wiele wspomnień z dzieciństwa, ale bohater nie umie wyrazić ich w zwykłej rozmowie ze swoim dziadkiem Franciskiem, który zajmował się jego wychowaniem po przedwczesnej śmierci matki. Abel stara się wejść w życie wioski. Bierze udział w święcie ,.rwania koguta", podczas którego zostaje pokonany i upokorzony przez tajemniczego albinosa. Wieczorem tego samego dnia zabija go i skazany za morderstwo następne siedem lat spędza w więzieniu. Spotykamy go znowu w Los Angeles, gdzie przy pomocy agencji pomagają­ cej przesiedlonym do miast Indianom, znajduje pracę w fabryce i zaprzyjaźnia się z. Benem Bcnally z plemienia Navajo. Benally bardziej przystosowany do życia w mieście służy Ablowi pomocą. Wszystko idzie dobrze do momentu spotkania z sadystycznym policjantem Martinezem. nadużywającym swej władzy wobec Indian. Abel nie umie poradzić sobie z upokorzeniem jakiego doznał. Ucieka w alkoholizm, traci pracę i w końcu po sprowoko­ waniu Martineza, zostaje przez niego bestialsko zmasakrowany. Kiedy odzyskuje przytomność na plaży, doświadcza niezwykłego widzenia, które jest momentem przełomowym w jego życiu. Po rekonwalescencji w szpitalu Abel razem z Benem Benally udaje się na wzgórza, gdzie odbywa się ceremonia prowadzona przez ciekawą postać indiańskiego kaznodziei. Tam Benally recytuje pamięci kojące strofy pieśni zaczerpniętej z ceremonii Navajo, Night Chant, które zaczynają się od słów „Dom utkany ze świtu"... Abel wraca do Jemcz. Czuwa przy łóżku umierającego г dziadka, którego wspomnienia dopełniają przełomu w Ablu. Po wykonaniu niezbędnych czynności przy zmarłym, dołącza do biegaczy oczekujących na pierwszy promień słońca. Biegnąc, zaczyna recytować ceremonialne słowa modlitwy. Tak w wielkim skrócie przedstawiają się losy obu bohaterów. W ich historii pojawiają się elementy tradycji Pueblo i Navajo, z którymi nawet pobieżne zapoznanie się pogłębi sens powieści, tak by nie były traktowane wyłącznie jako powieści protestu przeciwko wydziedziczaniu Indian z ich tradycji. W postawach bohaterów zawiera się bowiem więcej niż bunt przeciwko narzuconej kulturze. Są oni także bohaterami kulturowymi rozwiązującymi prastary konflikt dobra i zła i czerpiący nauki z peregrynacji bohaterów mitycznych. Dlatego na końcu Ceremo­ nii babcia Tayo mówi „wydaje mi się, że j u ż kiedyś słyszałam te wszystkie opowieści... i tylko imiona brzmią jakoś inaczej" (s. 260). Znaczące sąjuż tytuły obu powieści. Ceremonia Silko sugeruje kluczową rolę rytuału. Autorka wyraźnie odwołuje się do natury rzeczywistości Pueblo, w której życie jednostki jest porząd­ kowane i określane przez rytualny stosunek do podstawowych spraw życia, a podział na religijne i świeckie nie ma sensu. „Obrzędowość Pueblo należy rozumieć jako aspekt ich ogólnej koncepcji o wzajemnych zależnościach i współdziałaniu, charak­ teryzujących naturę wszechświata. Obrzędowa działalność jest współudziałem ludzi w zachowaniu w świecie harmonijnej równowagi, którą uważają za naturalny stan rzeczy."'" Z kolei Momaday zaczerpnął tytuł Dom utkany ze świtu z modlitwy otwierającej trzeci dzień ceremonii Navajo - Night Chant. Modlitwa ta, czy też pieśń, cytowana potem w całości w trzeciej części powieści, kieruje uwagę czytelnika na rolę owej ceremonii. Forma obu utworów bardzo wyraźnie nawiązuje do ustnej tradycji plemiennej. Momaday zaczyna swą powieść słowem „Dypaloh", a kończy słowem „ Q t s e d a b a " - tak w Jemez Pueblo tradycyjnie rozpoczyna się i kończy mityczne opowieści - wyraź­ nie odgraniczając je od zwykłej mowy. Zapożyczając te. akcen­ tujące początek i koniec mitu słowa traktuje Momaday swe dzieło jako opowieść właśnie z tej kategorii. Podobnie Leslie Marmon Silko ustawia się jednoznacznie w szeregu plemiennych bajarzy poprzez umiejscowienie na początku Ceremony poetyckiej wypo­ wiedzi o Kobiecie Myśli, która według mitologii grupy Keres (do której należy Silko), stworzyła świat mocą swej myśli, wymyś­ lając, a potem nazywając wszelkie zjawiska, które pojawiały się równocześnie z wypowiedzeniem ich imienia." Autorka wchodzi w rolę kontynuatorki opowieści o stworzeniu, czy raczej przekazi­ ciela tej opowieści. Kolejny poemat na następnej stronie zatytuło­ wany Ceremonia podkreśla żywotną rolę rytuałów i ustnych opowieści, w których zawiera się nie tylko tradycyjna wiedza, ale i przetrwanie. „Powiem wam coś o opowieściach (powiedział) Nie są tylko rozrywką, nic dajcie się zwieść. Widzicie to wszystko, co mamy by zwalczać chorobę i śmierć. Jeżeli nie masz opowieści, nie masz niczego Choć ich zło jest potęgą, nie może stawić czoła naszym opowieściom. Dlatego próbują je zniszczyć, sprawić, by je przekręcono lub zapomniano. Tego właśnie by chcieli. Byliby zadowoleni, bo wtedy my bylibyśmy bezbronni. Pogłaskał się po brzuchu. Trzymam je tutaj, (powiedział) Tutaj, przyłóż rękę Widzisz, rusza się. Tutaj jest życie dla ludu. A w brzuchu tej opowieści stale rosną Rytuał i ceremonia." (s. 2-3) Powieść Silko zaczyna się i kończy o świcie, tak jak większość ceremonii. Wschód słońca to chwila przepełniona - według N a v a j o - m o c ą o d r a d z a j ą c ą . I n d i a n i e Pueblo rozpoczynają dzień o świcie od powitania słońca i złożenia mu ofiary z mąki 173 �kukurydzianej, pokazują też słońcu o wschodzie nowonarodzone dzieci. Opowieść Silko zatacza idealną formę koła, znak pełni i harmonii, nawiązując tym samym do idei cykliczności i wiecz­ nego powrotu przez co nadaje wędrówce Tayo wymiar pereg­ rynacji bohatera mitycznego. Podobnie, ujęta w ramy tradycyj­ nych słów powieść Momadaya, zaczyna się o świcie obrazem biegnącego Abla i na końcu powraca do sceny biegu, podczas którego bohater recytuje słowa rytualnej pieśni Dom utkany ze świtu. Obraz biegacza jest głęboko zakorzeniony w kulturze Pueblo. Ceremonialny bieg o świcie, sygnałem dla rozpoczęcia którego jest pierwszy promień słońca wystrzelający znad hory­ zontu, zajmuje stałe miejsce w świątecznym kalendarzu Indian Pueblo. Bieg, wyścig, który rozstrzygnął o obecnym porządku świata występuje zresztą w mitologiach różnych grup indiańskich, a biegacze-posłańcy znani są w całej Ameryce (wystarczy tu wspomnieć słynny system inkaskich chasąui, z którego korzystali także hiszpańscy zdobywcy). Jest to zrozumiałe, Indianie nie znali bowiem koła i nie udomowili zwierząt pociągowych, a konie przywieźli dopiero Hiszpanie. U Pueblo rytmiczny ruch biegu łączy ludzi ze światem nadprzyrodzonym, jest utożsamiony z siłą witalną, z sercem samego życia. Pueblo organizują wyścigi w każde święto, kilka razy do roku. W Jemez Pueblo, skąd pochodzi Abel, w lutym przed rozpoczęciem prac polowych i oczyszczaniem rowów nawadniających odbywa się seria wy­ ścigów o świcie zwanych ,,kick-stick races". Biegacze kop­ niakami przesuwają przed sobą piłkę lub krótką, walcowatą pałkę, co ma naśladować nadprzyrodzone istoty - ludzi chmury - „katchinas".którzy w swym wyścigu po niebie wykopami przesuwają deszczowe chmury, przynosząc w ten sposób tak upragniony przez Pueblo deszcz." Zimą odbywa się wyścig, w którym biegnący uderza umazaną na czarno ręką biegacza, którego prześcignął, a zwycięstwo w tym biegu wróży niespotykane szczęście w polowaniu. Momaday otwiera powieść sceną biegu samotnego bohatera w pejzażu doskonałym i harmonijnym, jak w dniu stworzenia. Pisarz, posługuje się wizerunkiem biegacza, by ukazać człowieka o niepewnej, rozdartej tożsamości, biegnącego ku wyborowi, odkupieniu i zmianie, a także człowieka uczest­ niczącego w życiu obrzędowym, pogodzonego z własną tradycją. ..Abel biegł. Biegł samotnie, z początku ciężko i niezręcznie, a potem lekko i ł a t w o " (s. 7). Już tu. na samym początku opowieści znajdujemy zapowiedź pomyślnego zakończenia. Za­ powiedź wzmacnia przytoczone kilka stron dalej wspomnienie Francisca, który przywołuje na pamięć swoje zwycięstwo w luto­ wym wyścigu o powodzenie w polowaniu. Obraz Abla bieg­ nącego o świcie powraca na końcu powieści. Bohater realizuje wizję, której doznał, kiedy pobity do nieprzytomności przez Martineza ocknął się na plaży i ujrzał ubranych na biało mężczyzn biegnących w milczeniu w dal. ,,(...) ogarnęła go tęsknota i poczucie samotności, bo nagle ujrzał istotny sens ich biegu, biegu starych mężczyzn w białych nogawicach, ścigających zło pośród nocy. W tym. co robili stanowili niezastąpioną jedność, wszelkie stworzenie zdawało się na nich. Perspektywa, proporcje i plan we wszechświecie istniały dzięki nim. Sens dzięki nim. Biegli z. wielką godnością i spokojem, bez nadziei na cokolwiek, bez lęku, bez nienawiści czy rozpaczy tylko świadomie i z szacun­ kiem. Zło istniało. Szeroko rozpełzło się wśród nocy. Muszą wyjść mu na spotkanie, muszą dokonać rozrachunku i podzielić świat" (s. 96). W przełomowej dla przemiany bohatera wizji zawarł autor podstawowy element widzenia świata w kulturze Pueblo, jakim jest zasada dwoistości, zasada współistnienia dopełniających się elementów, zasada realizowana na wszystkich poziomach - od kosmicznej równowagi dobra i zła do elementów organizacji społecznej i życia codziennego. Idealnym stanem o jaki modlą się Pueblo i jaki pragną osiągnąć poprzez liczne rytuały jest stan harmonijnego współistnienia wszystkich elementów i istot two­ rzących świat. „Odarte z kory drzewo, odłupany kamień, zabity jeleń czy nieprzyjaciel są elementami zakłócającymi porządek świata. Wiele rytuałów i modlitw ma na celu naprawienie zakłóceń spowodowanych przez człowieka. (...) Człowiek jest w istocie centrum nadnaturalnego świata, w którym wszystkie fragmenty są ze sobą powiązane, ale ten antropocenlryczny układ nie jest wyrazem jego potęgi, tylko troski i odpowiedzialności. 174 dlatego większa część roku poświęcona jest rytuałom i ceremo­ niom chroniącym rodzaj ludzki przed radykalną zmianą okolicz­ ności i w a r u n k ó w . " Abel rozumie, że walka nie jest roz­ wiązaniem, pojmuje, że zło przeciwko któremu występował, ma także swoje miejsce w świecie i że czynna walka z nim, zmagania wykraczające poza wyznaczone rytuałem ramy sytuują człowieka po stronie zła. Na końcu powieści, dokonawszy wyboru, Abel smaruje się popiołem, który w Jemez jest środkiem ochronnym przeciwko czarom" i ustawia się w szeregu biegaczy, czekających na słoneczny sygnał do startu, dołączając do ścigających zło ze swej wizji. Abel jest bowiem naznaczony i czary odciskają silne piętno na jego życiu. Jako dziecko został przeklęty przez wiejską czarownicę, Nikolas, która rzuciła urok na całą rodzinę Francisca, obwiniając go o porzucenie jej ciężarnej córki i jej martwego dziecka. Po powrocie do domu Abel bierze udział w „rwaniu koguta",tradycji Jemez, której pochodzenie wyjaśnia w powieści Momaday, przytaczając legendę o świętym Jacku. Uczestniczący w nim jeźdźcy starali się wyciągnąć z ziemi zagrzebanego po szyję koguta i próbując go sobie wyrwać rozrywali ptaka na strzępy. Podczas tego święta Abel spotyka się z tajemniczym albinosem, który okłada go bez litości kogutem, narażając na upokorzenie. Postać albinosa, przez jego narzucającą się białość, niesie pokusę interpretowania go jako symbolu białego człowie­ ka, z którego nadejściem wiąże się tragedia tubylców amerykańs­ kich. W liście do wydawnictwa Harper & Row, objaśniając znacze­ nie albinosa, Momaday napisał: „jest on białym człowiekiem, a raczej 'białym' w cudzysłowie, ale w rzeczywistości nie jest ani białym, ani człowiekiem w zwykłym sensie tego słowa. Jest wcieleniem zła, jak Moby Dick'' "\ Kluczem do znaczenia postaci albinosa w powieści jest doświadczenie Francisca, kiedy pracując w polu. nagle wyczuwa obecność czegoś niepokojącego, nieokre­ ślonego, przerażającego i nieprzyjemnego. Stary człowiek nie cofa się, nie ucieka, nie boi się, nie przerywa gwałtownie pracy, spokojnie odchodzi z pola, a „ponad otwartymi ustami niemal niewidzące oczy śledziły odchodzącego starca, a pozabawione rzęs powieki załopotały bezsilnie za kolorowymi szkłami" (s. 64). Abel zabija albinosa, ponieważ widzi w nim zło „bo mężczyzna zabija takiego wroga, kiedy tylko ma możliwość" (s. 95). I to morderstwo uczyniło Abla jednym z wrogiem, w scenie śmierci albinosa związek pomiędzy ofiarą i jej zabójcą, związek niemal seksualny jest bardzo wyraźny - „Nagle chwycił Abla i przyciąg­ nął do siebie. Abel usłyszał dziwne podniecenie w oddechu białego człowieka, szybki nierówny oddech w ucho i poczuł sine drżące usta na swym ciele, poczuł nawet łuski ust i gorący oślizły koniec języka, wijący się w agonii" (s. 77). Według Pueblo zło, pojmowane jako wszelkie zaburzenia w zaplanowanej haromnii, jest nieodłącznie związane ze światem, istnieje od samego początku, a jego uosobieniem są czarownicy, swoim działaniom na opak zaburzający doskonałość stworzenia. Jak pisze Parsons - „Dla Pueblo czary i brak moralności czy zbrodnia są niemal synonimami." Zasadę harmonijnego współistnienia przeciwstawnych, ale dopełniających się elementów, wpajaną mu wcześniej przez Josiaha, zaczyna rozumieć Tayo po swoim powrocie do Laguna. Obserwując z bólem i przerażeniem suszę, która wypala resztki pożółkłej trawy, wspomina marsz w kolumnie jenieckiej, w tropi­ kalnej dżungli na wyspie Pacyfiku. Wyczerpany upiornym mar­ szem, niosąc rannego brata, którego zaognione rany otwierały się we wszechobecnej wilgoci, zrozpaczony Tayo przeklął deszcz. „Przeklinał deszcz tak długo aż słowa stały się modlitwą (•••) Pragnął, by słowa przywołały bezchmurne, błękitne niebo, roz­ palone do białości letnim słońcem i przyparte do rozciągającego się szeroko, pustego horyzontu, "(s. 12) Wspominając ową chwilę Tayo, dręczony wyrzutami sumienia i poczuciem winy, przypo­ mina sobie słowa Josiaha, o tym, że nie ma rzeczy wyłącznie dobrych lub złych, wszystko bowiem ma swoje określone miejsce i uzasadnienie. Utrzymanie równowagi w świecie nie jest rzeczą łatwą, bowiem jak wyjaśnił Ku'oosh, mędrzec z Laguna - „świat jest bardzo kruchy". W słowie, jakie wybrał, by wyrazić „kru­ c h o ś ć " , zawierały się zawiłości procesu stawania się i moc właściwa pajęczynom utkanym w poprzek ścieżek na piaskowych wzgórzach, na których codziennie wczesnym rankiem, igrają 14 17 �promienie słońca, wplecione w każdą pajęczą nić. Wyjaśnienie kruchości i zagmatwania zajęło dużo czasu, bo żadne słowo nie istnieje samodzielnie, a powód do wybrania każdego słowa też musiał być wyjaśniony opowieścią o tym, dlaczego tak właśnie ma być. Na tym polega odpowiedzialność istoty ludzkiej, mówił stary Ku'oosh, opowieść stojąca za każdym słowem musi zostać opowiedziana, żeby nie było żadnej pomyłki w znaczeniu tego, co zostało powiedziane, a to wymaga wielkiej miłości i cierpliwo­ ści." (s. 35) Fragment ten mówi wyraźnie o ogromnej mocy tworzenia, mocy sprawczej, zawartej w słowie; jest to temat sam w sobie w obu powieściach, który wymagałby osobnego opraco­ wania. Gary Witherspoon napisał: „Język w obrzędzie Navajo ma moc wykonawczą, nie opisową. Język rytuału nie opisuje jak się rzeczy mają, określa jakie będą. Język rytuału nie jest słaby, lecz potężny. Przekazuje, wymusza, organizuje, przekształca i przy­ wraca. Rozprasza zło, odwraca chaos, neutralizuje ból, pokonuje lęk, eliminuje chorobę, łagodzi niepokój i przywraca porządek, zdrowie i powodzenie." * Znając twórczą, ale i niszczycielską moc słowa, Tayo swej nieostrożnej modlitwie przypisuje winę za wyniszczającą suszę. Dopiero Betonie, Navajo, do którego Tayo /ostał wysłany, wyjaśnia mu, żc prawdziwą przyczyną nieszczęś­ cia są czary, zło wymyślone i wyśpiewane przez czarowników podczas czarnego konkursu przed wiekami. Mówiąc to, prze­ strzega go jednocześnie przed przyjmowaniem postawy bezsilnej ofiary zrzucającej z siebie odpowiedzialność i winiącej za wszystko białych zdobywców. Zło bowiem istnieje od samego początku i zostało przyniesione na świat przez pierwsze istoty, które według wierzeń Navajo i Pueblo wyłoniły się z ziemi. W tym świetle Tayo zaczyna inaczej postrzegać swych współ­ towarzyszy weteranów, a w szczególności rozumie, że Emo / upiornym upodobaniem bawiący się ludzkimi zębami, wybitymi z ust martwego Japończyka, i upajający się opowieściami o woj­ nie, zniszczeniu i śmierci, stanął po stronie wrogów życia, po stronie destrukcji i zła. Tayo zaczyna też inaczej oceniać swe tak trudne do uniesienia brzemię świadka ogromu i bezsensu wojen­ nych zniszczeń. 1 Aby doprowadzić proces uzdrowienia do końca, samo rozumie­ nie nie wystarcza, niezbędna jest moc czerpana /. tradycyjnej ceremonii, którą Betonie przeprowadza w górach. Jest to fragment rytuału Navajo zwany Mountaintop Way. który leczy między innymi zaburzenia psychiczne i skutki szoku. Betonie, objaśniając sytuację, przytacza mit o człowieku, który zauroczony przez kojota, zapomniał, kim jest. Wezwani na pomoc Ludzie Nie­ dźwiedzie, zdolni ukoić nadwątlony umysł, powoli i ostrożnie doprowadzili bohatera mitu do stanu normalności. W rytuale zawiera się wiara w sakralną, uzdrawiającą moc niedźwiedzia, którą personifikuje pomocnik szamana, w trakcie obrzędu na­ śladujący niedźwiedzia. Głównym celem większości rytuałów Navajo jest przywrócenie, zapewnienie sobie lub wybłaganie stanu „ h o z h o " . „ H o / h o " oznacza wszystko co dobre, piękne, harmonijne, uporządkowane, szczęśliwe i zdrowe. Odnosi się to zarówno do człowieka, jak i do jego otoczenia. Pojęcie zdrowia dla Navajo, zawiera w sobie bowiem nie tylko prawidłowe funkcjonowanie organizmu na poziomie fizjologicznym, ale także właściwy stosunek do otoczenia i środowiska naturalnego. Formula „S'ah Naaghani Bik'eh Hozho" wyraża cel i życzenia każdego Navajo i oznacza życie długie, wypełnione harmonijnym szczęściem w idealnym środowisku. Według Navajo choroba występuje wtedy, kiedy normalna równowaga w świecie jednostki została zaburzona, a ów idealny porządek zakłócony. Zadaniem obrzędu jest jego przywrócenie poprzez odtworzenie w micie i pieśni, modlitwie i dramacie sytuacji stworzenia i umieszczenie pacjenta w odtworzonym świecie wypełnionym mocą bóstw. '' Nieodłącznym elementem rytuału jest intonowana pieśń nasycona sprawczą mocą słowa • „suchy obraz" usypywany przez prowadzącego ceremonię na Ziemi ze sproszkowanych minerałów, roślin i piasku w różnych kolorach. Powstawaniu malowidła towarzyszy śpiewna recytacja odpowiedniego fragmentu mitu. Nad wypełnionym symbolami postaciami mitologicznymi, symetrycznym zwykle obrazem szaman odprawia modlitwę, która napełnia wizerunek mocą bóstw. Pacjent, zwykle identyfikowany z jedną z przedstawioych postaci, siada na środku obrazu, a szaman intonując 1 1 n odpowiednie modlitwy z przebogatego repertuaru dotyka jedno­ cześnie różnych odpowiadających sobie fragmentów obrazu i ciała pacjenta, przelewając w niego uzdrawiającą moc, za­ mkniętą w malowidle. Po skończonej ceremonii obraz zostaje zamazany, a materiał z którego został wykonany, troskliwie zebrany i zwrócony naturze. W obrazie usypanym przez Betonie dla Tayo jest biała kukurydza - symbol życia, tęcza - symbol komunikacji ze światem nadprzyrodzonym, góry, oznaczające siedziby istot nadprzyrodzonych, ofiarne pałeczki i obręcze, przejście przez które symbolizuje powtórne narodziny, czyli powrót do stanu oczekiwanego. Oszołomiony napięciem wywoła­ nym przeżyciem ceremonii, Tayo śni sen, wskazujący mu dalszą drogę. Również dla Abla doświadczenie fragmentu innej ceremo­ nii Navajo, Night Chant, stało się doświadczeniem przełomowym. Cała ceremonia Night Chant trwa zwykle dziewięć dni i składa się z wielu elementów. Po pierwszych czterech dniach, które służą oczyszczeniu pacjenta za pomocą ofiar i odpowiednich pieśni budzą się istoty nadprzyrodzone i przybywają wprost na suche obrazy wypełniając wizerunek swoją mocą. Celem tej ceremonii jest, /.jednej strony przyzywanie dobra, a z drugiej, odegnanie zła - dlatego każda jej część może zostać scharakteryzowana jako odrzucająca lub przyciągająca, oczyszczająca lub uświęcająca. Jednak dla zachowania równowagi każda część zawiera oba elementy. Napięcie powstałe między elementami, stanowi główną zasadę organizującą ceremonię. " Najważniejszymi istotami nad­ przyrodzonymi, uczestniczącymi w Night Chant, są Changing Woman - ziemia, i Talking God - istota utożsamiana ze światłem świtu, a przez to ze słońcem. Ostatecznym celem pacjenta jest szukanie błogosławieństwa wyrażonego w trudnej do przetłuma­ czenia formule - „saa nagaai bike hozhon"(ln old age wandering in a trail of beauty), czyli „obyś żył długo w harmonii ze światem, wędrując po ścieżce piękna"?' 2 Modlitwa, przytoczona w trzeciej części powieści Momadaya. zaczyna się inwokacją do bóstw, żyjących w Domu ze Świtu, a po złożeniu należnego im hołdu przechodzi w btaganie o przy­ wrócenie ciału i umysłowi stanu harmonii. Betonie ostrzegał: „Jedna czy dziesięć nocy już nie wystarczy. Ceremonia nie jest jeszcze skończona (...) Teraz wszystko zależy od ciebie. Nie pozwól, by cię zatrzymali. Nie pozwól im skończyć z tym światem." (s. 152) Tayo i Abel mają przed sobą jeszcze długą drogę. Abel wraca do Jemez. by dopełnić czuwania przy łożu śmierci swego dziadka. Przedśmiertne wspomnienia Francisca leczą okaleczoną pamięć Abla. Francisco, wspominając kolej­ ne, znaczące wydarzenia i inicjacje w swoim życiu przelewa własne doświadczenie na wnuka, pomaga mu wiele rzeczy zrozumieć i znaleźć oparcie w kontynuacji tradycji. Francisco wspomina swe wyprawy z wnukami na skraj mesy. mające utrwalić w chłopcach zarys skał i wszelkie znaczące punkty wschodów słońca wyznaczające czas świąt w roku obrzędowym. Kolejne wspomnienia dotyczą ważnych wydarzeń w życiu młode­ go Francisca i jego dochodzenia do wieku męskiego; tym samym przekazuje własną dojrzałość zagubionemu wnukowi. Po śmierci dziadka Abel wykonuje przy zmarłym przepisane ceremoniałem czynności i o świcie dołącza do szeregu biegaczy. Ceremonia będąca wędrówką po własną tożsamość i przemiana jaką ona ze sobą niesie zostaje dokonana. Tayo ma przed sobą znacznie dłuższą drogę. Śniąc zrozumiał, że musi odnaleźć łaciate bydło, które zakupił Josiah i kon­ tynuować jego plan wyhodowania stada, wytrzymałego na kap­ rysy pogody i zdolnego przetrzymać długie okresy suszy. Wska­ zówki szamana kierują Tayo na właściwy szlak. Odnajduje bydło i napotyka na swej drodze niezwykłą kobietę imieniem Ts'eh. Romans z nią jest kolejnym metafizycznym doświadczeniem bohatera. Dzięki niej Tayo odnawia związek ze swoją ziemią, bowiem gdy „czuł jej ciało, było ciepłe jak piasek i nie mógł wyczuć, gdzie kończyło się jej ciało, a zaczynał piasek." (s. 222) Spowita w błękity i zbierająca zioła w górach Ts'eh jest najwyraźniej istotą nadprzyrodzoną, wcieleniem ziemi i błogo­ sławieństwa deszczu. Wraz z uzdrowieniem Tayo kończy się susza, ale nie oznacza to jeszcze zakończenia ceremonii. Podczas gdy Tayo ze swą mityczną kochanką przebywa w górach, Emo, jego główny adwersarz, rozsiewa plotki o szaleństwie byłego kompana i nasyła na niego rządowe i wojskowe służby medyczne. 175 �Ich ekipy szybko dają za wygraną w trudnym terenie, ale dawni kompani ścigają Tayo i o włos zaledwie udaje mu się uniknąć konfrontacji - „Czarna magia niemal zakończyła opowieść zgodnie ze swym planem. Tayo o mało nie wbił śrubokrętu w czaszkę Emo, tak jak zaplanowali czarownicy (...) Ich śmiercio­ nośny rytuał jesiennego przesilenia byłby dokonany" (s. 253). Wcześniej Silko przytacza kolejny mit o tym jak Arrowboy obserwując po prostu misteria czarowników udaremnił ich za­ klęcia. „Coś jest nie tak - powiedział C k ' o ' y o - Czary nie działają, jeżeli ktoś nas obserwuje" (s. 247). Scena ta rozgrywa się na terenie opuszczonej kopalni uranu, skąd pobierano materiał do budowy pierwszej bomby atomowej, a której pierwszy, próbny wybuch miał miejsce kilkaset kilometrów na południe od Laguna. Nie ulegając pokusie czynnej konfrontacji, Tayo dokonał wyboru i ceremonia jego powrotu została zakończona. Ostatni jej akcent odbywa się w lava, podziemnej świątyni Pueblo, gdzie Tayo opowiada starszyźnie plemiennej o swojej wędrówce. Mitologiczne elementy nadają wędrówce obu bohaterów wymiar kosmiczny. Ich kondycja nie mieści się w ramach społecznej sytuacji weteranów wojennych, powracających po wojnie do rezerwatów i często bez nadziei borykających się z alkoholizmem i podwójnym odrzuceniem - sam w sobie ogromny problem społeczny. W opuszczonej kopalni uranu, skąd pochodzi przynosząca śmierć ludziom i tradycjom broń, Tayo zrozumiał dwoisty podział świata, na tych, którzy tworzą i na tych. którzy niszczą, podział wznoszący się ponad różnice rasowe i kulturowe. „Jak właściwie każda powieść - pisze Owens - napisana przez Amerykańskiego Indianina, Ceremonia opisuje wędrówkę ku domowi i tożsamości. Niektórzy bohaterowie zbyt wiele zapom­ nieli, by ich wędrówka mogła się zakończyć pomyślnie; dla tych, którzy odnieśli sukces kluczem jest p a m i ę ć . " Abel i Tayo odnajdują swoją pamięć, a ich wędrówka staje się wzorem dla innych, tak jak mityczne wędrówki bohaterów były wzorem dla nich. W konstrukcji powieści autorzy wyraźnie pragnęli jak najbar­ dziej zbliżyć się do formy opowieści ustnej. Powieść Momadaya składa się z czterech części, cztery to liczba święta dla Navajo - w każdej bowiem modlitwie, w każdym tekście dopiero cztery razy powtórzone pytanie czy prośba odnosi pożądany skutek. W ramach kolejnych części rozdziały oznaczone są datami, pod którymi opisane są wydarzenia teraźniejsze, z licznymi dygres­ jami rozgałęziającymi się w przeszłość, tak jak swobodna ustna 22 opowieść. Tekst modlitwy z Night Chant przytoczony w całości w trzeciej części, pochodzi z zapisu badacza kultury Navajo. Momaday wprowadza do fabuły postać indiańskiego kaznodziei, Tomasah, który w swych kazaniach rozpatruje znaczenie tradycji i słowa, ustnego przekazu w życiu współczesnym, i którego można uznać za głos samego autora. Leslie Silko znacznie wyraźniej wykorzystuje ustną tradycję Pueblo, znanąjej tak dobrze z Laguna. Fragmenty prozy przeplata wierszowanymi mitami, w których jak w zwierciadle odbija się fabuła powieści. Na przykład po fragmencie prozy, mówiącym 0 tym, jak Tayo przeklął deszcz, następuje mit o Kobiecie Trzcinie, którą strofowała ostro Matka Kukurydza za lenistwo 1 nieustanne kąpiele w rzece. Kobieta Trzcina odeszła z po­ czuciem krzywdy, a wraz z nią dobrodziejstwa deszczu. Poprzez całą powieść przewijają się kolejne fragmenty mitu o odejściu Matki Kukurydzy zagniewanej na ludzi, którzy ulegając złym wpływom oddawali się czarnej magii i zapomnieli składać należne jej ofiary. Mit, podany we fragmentach i przecinający w nieprzypadkowych miejscach tekst powieści, opowiada o kolej­ nych próbach i staraniach, podejmowanych przez ludzi w celu przebłagania jej i nakłonienia do powrotu. Mit ten splata się nierozerwalnie z losami Tayo i jest ilustracją jego wędrówki. Przy okazji ceremonii szaman recytuje dla Tayo mit o człowieku leczonym przez niedźwiedzie, a wcześniej Tayo wysłuchuje długiej opowieści wyjaśniającej pochodzenie czarów. Ten frag­ ment o źródłach i początkach czarnej magii i zła, jakie wniosła ona do świata, jest pięknym przykładem przetworzenia, uwspółcześ­ nienia mitu. a tym samym tkwiących w tradycji możliwości rozwoju i przemiany. Powieści autorstwa pisarzy pochodzenia indiańskiego są aktem określenia się na drodze poszukiwań własnej tożsamości i toż­ samości grupy, a jednocześnie są tekstami symbolicznymi, które wzbogacając i zmieniając tradycję stają się jej częścią i mogą służyć innym w niełatwym procesie samookreślenia. Warto też zauważyć, że problemy zawarte we współczesnej literaturze indiańskiej dotyczą nic tylko amerykańskich Indian. Odnoszą się do wszystkich poszukujących swojej tożsamości, poczucia przy­ należności i wspólnoty wyrastającego z przeżycia wspólnej historii, z takiego samego rozumienia symbolicznego kodu, z dzielenia podobnej wizji świata. „Myślę, że literatura indiańska - pisze Allen - jest użyteczna dla każdego, kto próbuje przejść z jednego świata do innego. A w Ameryce to z całą pewnością dwie trzecie nas wszystkich." 21 PRZYPISY ' P r z e z w s p ó ł c z e s n ą p o w i e ś ć i n d i a ń s k ą r o z u m i e m utwory napisane przez pisarzy pochodzenia i n d i a ń s k i e g o po drugiej wojnie ś w i a t o w e j . U ż y w a m t e r m i n ó w „ p o w i e ś ć i n d i a ń s k a " i Indianie, p o n i e w a ż w y d a j e mi s i ę , ż e s ą one lepiej zakorzenione w literaturze polskiej n i ż stosowane w p i ś m i e n n i c t w i e a m e r y k a ń s k i m o k r e ś l e n i e Native A m e r i c a n . Prze­ t ł u m a c z o n e d o s ł o w n i e na j ę z y k polski - j a k o „ T u b y l c z y , r o d z i m i , rodowici c z y rdzenni A m e r y k a n i e " w y d a j e s i ę sztuczne, w a r t o ś c i u j ą c e i nie pozbawione konotacji paternalistycznych j a k i c h a m e r y k a ń s k i termin z s o b ą nie niesie. S a m i Indianie u t o ż s a m i a j ą s i ę z p l e m i e n i e m , z k t ó r e g o p o c h o d z ą , a nie z o g ó l n y m o k r e ś l e n i e m p o m y ł k o w o t u b y l c o m a m e r y k a ń s k i m nadanym przez K o l u m b a i nie w p r o w a d z a j ą c y m m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i grupami ż a d n e g o r o z r ó ż n i e n i a . James C l i f f o r d , Identity in Mashpee, (w:) Predicament of Culture. T Kenneth Century Ethnography, Literature and Art, Harvard University Press, 1988, s. 285 P o r ó w n a j : Z d z i s ł a w M a c h , Symbols. Conflict and Identity. Essays on Political Anthropology. State U n i v e r s i t y of N e w Y o r k , 1993 Paula G u n n A l l e n , Sacred Hoop. B e a c o n Press, B o s t o n , 1992, s. 79 ' Scott N . M o m a d a y - pisarz K i o w a , t ł u m a c z o n y na j ę z y k polski. Jego p o w i e ś ć Dom utkany ze świtu, o której b ę d z i e m o w a dalej, z o s t a ł a w y d a n a w P o l s c e w 1976 roku, a autobiograficzne d z i e ł o Imiona w roku 1982. Droga do Deszczowej Góry jest w i e l o g a t u n k o w y m w s p o m n i e ­ niem z a w i e r a j ą c y m elementy mityczne i historyczne tradycji K i o w a . * P o w i e ś ć House Made of Dawn u k a z a ł a s i ę w 1968 roku wydana przez Harper & R o w , N e w Y o r k . Kiva to p o d z i e m n a ś w i ą t y n i a P u e b l o , z w y k l e w k s z t a ł c i e k o ł a lub p r o s t o k ą t a , do k t ó r e j w c h o d z i s i ę przy u ż y c i u drabiny: w e w n ą t r z o d b y w a j ą się obrzędy zamaskowanych bóstw. 4 "' E d w a r d D o z i e r , The Pueblo Indians of North America. Holt. R e i n c h a r t and W i n s t o n , 1970, s. 200 ' A n t h o n y P u r l e y , Keres Pueblo Concepts of Deity, „ A m e r i c a n Indian Culture and R e s e a r c h J o u r n a l " , vol. 1, nr 1, 1974, s. 29 1 1 2 G l a d y s R e i c h a r d , Navajo Religion: A Study Y o r k : B o l l i n g e n F o u n d a t i o n , 1950, s. 4 7 1 1 E l s i e C l a w e Parsons, Jemez Pueblo. of Symbolism, Y a l e U n i v e r s i t y Pres, New 1925, 2 1 4 " L e s l i e M a r m o n S i l k o pochodzi z L a g u n a Pueblo. Jej p i e r w s z ą p o w i e ś c i ą b y ł a Ceremony, o której dalej. W y d a l a t e ż autobiograficzny z b i ó r w s p o m n i e ń przeplatanych z a s ł y s z a n y m i o p o w i e ś c i a m i i w ł a s n y m i opowiadaniami Storyteller (1981). S i l k o n a p i s a ł a Ceremony podczas dwuletniego pobytu na A l a s c e . P o w i e ś ć w y d a n a przez w y d a w n i c t w o V i k i n g z N o w e g o Jorku, u k a z a ł a s i ę w 1977 r. 176 s. 77 1 4 H a m i l t o n A . T y l e r . Pueblo O k l a h o m a Press, 1964, op. cit., s. Gods 260 and Myths. University of 15 Parsons, Jemez Pueblo, s. 123 Z a L o u i s O w e n s . Other Destinies. Understanding the American Indian Novel, U n i v e r s i t y of O k l a h o m a Press: N o r m a n and London, 1992, s. 102 1 4 1 7 Parsons, Jemez. Pueblo, op. cit., s. 63 '* G . W i t h e r s p o o n , Language and Art in the Navajo U n i v e r s i t y o f M i c h i g a n P r e s s , 1977, s. 34 " G . W i t h e r s p o o n , op. cit., s. 25 2(1 John Bierhorst, Four Masterworks of American Farrar, Straus and G i r o u x , N e w Y o r k , 1974 2 1 Por. Bierhorst, op. cit. i T i t h e r s p o o n , op. O w e n s , Understanding, s. 191 L a u r a C o l t e l l i , Winged Words. Amercan U n i v e r s i t y o f N e b r a s k a Press, 1990. s 12 Universe, Indian The Literature, cit. 2 2 2 1 Indian Writers Speak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3999ac4846e29fc4c7235e234c0d7c54.pdf 9a9a16bba83755a6e1a26f3ce0540a6d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2533 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2353 Title A name given to the resource Połowa lata, Pogórze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.177-178 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stasiuk, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Połowa lata, Pogórze Andrzej Stasiuk O czwartej nad ranem noc powoli unosi czarny tyłek jakby ożarta wstawała od stołu i szła spać. Powietrze jak zimny atrament spływa asfaltowymi drogami i gdzieś tam na samym dnie dolin rozlewa się i krzepnie w czarne bajora. Jest niedziela, ludzie jeszcze śpią i w tym opowiadaniu powinno zabraknąć fabuły, bo przecież żadna rzecz nie może przesłaniać innych rzeczy gdy zmierzamy ku nicości, ku stwierdzeniu, że świat jest jedynie chwilowym zakłóceniem w swobodnym przepływie światła. Lutcza, Barycz, Harta, Mały Dół, Tatarska Góra, spłowiałe zielone drogowskazy pokazują kierunki lecz tam nie dzieje się nic, nic się nie porusza prócz snów, które jak koty albo jak nietoperze widzą w mroku i krążą muskając ściany i święte obrazy, pajęczyny i co tam kto jeszcze przez lata nagromadził. Słońce tkwi jeszcze głęboko, drąży inny świat lecz za godzinę wyjdzie na powierzchnię, wydostanie się jak kołatek ze starego drewna. Warkot samochodu słychać pewnie na wiele kilometrów. Szosa biegnie grzbietami wzgórz, opada, znów się wspina, za każdym razem wyżej i wyżej i w tej niepełnej ciemności sprawia wrażenie spiralnej pnącej się w przestrzeni Wieży Babel. O tej porze niebo ledwo oddziela się od ziemi, granica nic jest jeszcze ustalona; to tylko inne rodzaje mroku w którym może hulać wyobraźnia. Lecz cóż takiego może sobie wyobrazić człowiek, cóż oprócz tych wszystkich rzeczy, które wcześniej widzieli w tym miejscu inni ludzie, rzeczy banalnych, złożonych z zamazanych i mdłych kształtów rzeczywistości; to tylko ograniczona odmienność kurzej ślepoty, tylko komedia głuchego telefonu. Wzrok ociera się o chłodne, ciemne i wilgotne barwy tak samo, jak dłoń o gładki aksamit, o ciepłą podszewkę palta gdy na dworze ziąb, tak samo bezmyślnie i z taką samą przyjemnością. Nie będzie fabuły, nie będzie historii, zwłaszcza w nocy gdy przestrzeń pozbawiona jest orientacyjnych punktów, gdy jedziemy z Rogów do Równego i dalej przez Miejsce Piastowe podróżujemy pomiędzy nazwami w roztworze czystej idei. Rzeczywistość nie stawia oporu więc wszystkie stare wierne małżeństwa przyczyny ze skutkiem są jednakowo pozbawione znaczenia. Kombornia. Skąd biorą się te nazwy? Jak wiele czasu minęło od chwili gdy miały jakikolwiek sens. Podniebny parkot samochodu przypomina pyrkot maszyny do szycia. Ciemność rozłazi się w szwach i fastryga podróży na nic się nie zda. Horyzont na wschodzie jaśnieje jak srebrny wąż który spoczął wyciągnięty na szczytach pagórków. Ta zimna barwa zapowiada skwar i kurz i trzeba się spieszyć, wspinać na te znieruchomiałe fale, ześlizgiwać się w dół. na dno martwego morza gdzie domy otrząsają się z mroku jak psy z wody, bieleją jak czaszki w czarnych okularach. I oni wszyscy tam są. Leżą na wznak, na boku, plecami do góry i śnią swoje sny spoceni albo spokojni, przykryci albo w skopanej pościeli, niektórzy w sobotnich ubraniach. Nie mają pojęcia, że ktoś może o nich myśleć, że tym razem ktoś wstał wcześniej. Właściwie me istnieją. Umysły odpoczywają, choroba życia przycichła i podobni są do kawałków ciężkiej materii, prawie martwej i prawic szczęśliwej. Jan, Stanisław, Florian, Anna, Cecylia - litania do starych świętych. Jeszcze chwila i czas zdmuchnie ich wiatr świeczki. Przeniosą się w minione i nic już i m nie zagrozi, żaden wstający świt, żaden upalny dzień. Cienie w mroku. Domaradz. Mgła idzie do nieba, odsłania kopy siana, czarne płoty, ostre dachy. Powietrze jest ciemnozielone. Gęste niebo odrywa się od horyzontu. W tym pęknięciu widać blask innego świata i ci co zdychali, ci co umierali myśleli, że idą właśnie tam. Spadł śnieg i wciąż nie mogę skończyć tego opowiadania. M o ż e pod koniec zimy, gdy wzrok zaczyna ślepnąć z nudy i pragnie jakiejś barwy która nie byłaby bielą. W końcu pisanie w pewnym stopniu polega na zaspokojeniu tęsknoty za czymś czego brak. Najlepsze książki próbują opisać przecież rzeczy utracone na zawsze. Ale czy tęsknota jest kategorią literacką? Przecież najmocniej tęsknotę odczuwają zwierzęta. Psy z niej zdychają a koty pokonują dziesiątki kilometrów, nawet ludzie gdy tęsknią mówią, że „usychają" z tęsknoty czyli używają terminu bliższego nawet nie zoologii ale botanice. Cóż w takim towarzystwie robi John Milton ze swoją hipertęsknotą Raju Utraconego? Zwierzęta i rośliny nie odczuwają czasu. Ich zmysły przystosowane są do rozpoznawania innych rodzajów materii - akurat tych które nie zadają śmierci, a przynajmniej nie zadają jej zawsze, nieodwołalnie i bezwarunkowo. Ich pamięć jest konkretna, obejmuje zdarzenia i uczucia ale nie obejmuje egzystencji, nie jest pamięcią końca. Właściwie z własnego punktu widzenia są nieśmiertelne. Zmysły człowieka są do niczego. Boimy się ciemności, nasze miasta i domy są coraz jaśniejsze. Więdną nam uszy, nasza muzyka jest coraz głośniejsza. O węchu lepiej nie wspominać 177 �- potrafimy rozpoznać zapach jedzenia i ulubionego alkoholu a nasze kobiety muszą używać perfum których wyrafinowanie jest wprost proporcjonalne do ceny i w zależności od stopnia uczuciowego zaangażowania jedno albo drugie przyprawia nas o zawrót głowy. Żeby mieć szanse przeżycia w tym świecie dostaliśmy albo też, jak chcą inni, wykształciliśmy sobie pamięć. Lecz dzięki temu darowi (albo osiągnięciu) staliśmy się jedynymi istotami które żyją w długim cieniu śmierci. Bo jak powiedział lis do Małego Księcia - nie ma rzeczy doskonałych. Owszem, mamy kurę, czyli inteligencję i historię, ale mamy też myśliwego, czyli pamięć końca. Zwierzęta tęsknią w sposób prosty i bezwarunkowy. Pragną powrócić do tego co było dobre. W wypadku ludzkiej tęsknoty można mieć podejrzenie, że jej istotą jest nie tyle poczucie, że kiedyś było lepiej, co uzasadniony strach, że będzie gorzej. Nic dziwnego, że cofamy się w przeszłość. Przyszłość jest opryszkiem w ciemnej ulicy i jeśli nawet wiemy, że spotkanie jest nieuniknione, wolimy odłożyć je na później. Poza utopią hibernacji i śmiesznością makrobiotyki literatura, a zwłaszcza proza, jest na razie najlepszym sposobem gry na zwłokę. Nie obiecuje wprawdzie nieśmiertelności ani zmartwychwstania ciał ale posiada ograniczoną władzę nad czasem. Jej materią jest zawsze przeszłość. Niekoniecznie w sensie tematu. Bo czy można sobie wyobrazić historię, książkę, opowiadanie, powieść napisane albo opowiedziane w morderczym czasie przyszłym? (W literaturze jedynie poezję stać na podobny zabieg, ale poezja jest sztuką heroiczną i jako jedyna chyba nie lęka się śmierci a przynajmniej ów lęk potrafi ukryć w prawdziwie męski sposób). W prozie wszystko zaczyna się od początku, od wczoraj, od przedwczoraj, albo po po prostu w innym czasie, w prozie wszystko jest powrotem i ponownym pokonywaniem odcinka opowieści i czasu. Żeby to wyrazić w sposób bardziej egoistyczny czyli bardziej zrozumiały, można powiedzieć, że proza to życie cudzym życiem czyli czysta oszczędność własnego. W tym sensie literatura (poza poezją oczywiście) jest antytezą modlitwy która zawsze skierowana jest w przyszłość bo tylko ona ma jakieś podstawy, by żywić nadzieję wpływu na to co będzie. Proza zna swoje miejsce. Jest skończenie ziemska. Ale na swój skromny sposób rzuca wyzwanie nieubłaganej linearności czasu i próbuje sprawić, żeby to co było albo być mogło stało się raz jeszcze. W odróżnieniu od modlitwy która chce przebłagać przemijanie i poezji która chce je pokonać, proza usiłuje je przechytrzyć. Być może jej naiwność jest dalekim odbiciem średniowiecznej wiary, iż człowiek przebywający w kościele nie osiąga wprawdzie nieśmiertelno­ ści ale przynajmniej trochę wolniej się starzeje. Leży śnieg, wieje z północy, opowiadanie leży od pół roku a ja niczym ambitny krytyk próbuję sformułować definicję natchnienia. Lecz wychodzi z tego jedynie nieprecyzyjna algebra czasu i języka. Z podobnym skutkiem można próbować polizać powietrze. Ale przecież tylko my wiemy jaki będzie koniec i tylko my potrafimy mówić. Konsekwencja, matka paranoi, wskazuje jasno, że w związku z powyższym powinniśmy bezustannie rozprawiać właśnie o końcu. Na szczęście język w bardzo małym stopniu jest dzieckiem konsekwencji. Bo proszę sobie wyobrazić sytuację w której wszyscy piszący mieliby do napisania jeden, i w dodatku taki sam utwór. Taka rzecz mogła by się przyśnić jedynie Borgesowi albo komuś w Ministerstwie Kultury. Ignacy Loyola powiedział, że rozmowa jest grzechem kiedy jest bezładna. Miał rację. To najskuteczniejszy grzech przeciwko fundamentalnemu porządkowi, porządkowi czasu który jest niezachwiany w swojej prostej drodze od do. Pod tą przyganą gadulstwa tkwi jednak głęboka wiedza o wolności. Bo tam gdzie rozmowa przestaje służyć utylitarnym celom edukacji, wzniosłym celom pouczenia moralnego, w miejscu gdzie przestaje służyć czemukolwiek, gdy zaczyna być czystą przyjemnością czczej gadaniny, właśnie tam zaczyna się literatura czyli próba ucieczki przed tym co nieuniknione. „Aleśmy się z a g a d a ł y " - mówią dwie panie na rogu. Wystawiły świadectwa wspólnym znajomym, zwierzyły się z chorób i marzeń i przepuściły dwa jadące według nieubłaganego rozkładu tramwaje. Albo dżentelmeni w lokalu za stołem: rozgadani, zasłuchani a na koniec wręcz tonący w żywiole mowy albo i onomatopei. Czas ich omija, opływa jak nurt rzeki opływa wyspęI dopiero „panowie, j u ż zamykamy" napowrót wtrąca ich w codzienność. Albo dwaj chłopcy. Wychodzą ze szkoły i jeden odprowadza drugiego a potem wracają pod dom pierwszego i z powrotem i raz jeszcze powtarzają trasę. Snują opowieści w których nie ma jeszcze żadnych przeczuć a ich wędrówka przypomina drogę wahadła, lego dziwnego mechaniz­ mu który odmierza odcinek czasu lecz zaraz jakby go przekreślał. W końcu chłopcy rozstają s' ' każdy wchodzi na swoje schody a w drzwiach czekają na nich matki - „Znowu, znowu spóźniłeś się na obiad". e Od tego właśnie zaczyna się literatura, od czasu zmarnowanego, od czasu który wykradliśmy bogom, losowi albo po prostu życiu pojętemu jako szereg mniej lub bardziej koniecznych czynności. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d00db4bfdd360dc40b6433bb29ac591f.pdf abe6808bdafb19798738f0d6252d2356 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2531 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2351 Title A name given to the resource Gałązka Eneasza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.169-171 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Gałązka Eneasza Wojciech Michera „W powszechnym mniemaniu starożytnych owa fatalna gałąź arycyjska była Złotą Gałęzią, którą Eneasz, posłuszny nakazowi Sybilli, ułamał wybierając się w niebezpieczną podróż, do krainy umarłych. " James F r a z e r . Złota Gałąź. Kędy złoto przez liście blask rzuca wesoły, / Jak pośród mrozów zimy krzew bujny jemioły / Zielenią błyska nową z nie swojego drzewa /1 smukłe pnie okiścią złocistą odziewa: / Tak z dębu gałąź, złota blask sieje wspaniały, / Tak blaszki liści z. wiatrem lekko szeleściały. Wergiliusz, Eneida, ks. V I Czym jednak była Złota Gałąź pozwalająca bezpiecznie węd­ rować po zaświatach? Trudno zadowolić się prostą botaniczną identyfikacją Frazera: „Zlotu Gałąź nie była niczym innym, jak jemiołą widzianą przez poetycką mgiełkę lub ludowe wierzenie. " - dzisiaj bardziej zajęłaby nas pewnie owa „poetycka mgiełka", jako zasada mitotwórcza określająca porządek i sens naszych wyobrażeń. Zachwyt jednak dla (ponad) wiekowego arcydzieła etnologii - jedynego chyba z tamtego czasu, które nadal chce s i ę czytać - każe zaniechać bezpośrednich polemik. Kilka tych przedstawionych tu spostrzeżeń (dla etnologów często bardziej niż oczywistych) niech raczej będzie skromnym wyrazem hołdu dla angielskiego uczonego w 105 rocznicę pierwszego wydania Złotej Gałęzi. Obraz wędrowca udającego się w pełną grozy wędrówkę poza bramę świata wyznaczonego ludziom przez bogów, wędrowca zstępującego do krainy zmarłych w poszukiwaniu najgłębszej prawdy o ludzkim życiu, jest niezmiernie trwały. Wiadomo - pisał Wergiliusz swą Eneidę zasłuchany w rytmicznie dźwięczące źródło greckiej wyobraźni - Homerową Odyseję, by po z górą tysiącu lat samemu stać się bohaterem Boskiej Komedii i przewod­ nikiem Dantego po Piekle. Warto jednak zauważyć, że Eneasz Wergiliusza uczestniczy w innej jeszcze sztafecie podobnych mu podróżników. Proszę przypomnieć sobie, że przed przekrocze­ niem bramy Otchłani w Cumae pertraktuje z jej strażniczką, kapłanką Apollina Sybillą: 1 0 jedno proszę: skoro tu brama jest blisko Acherontu rozlane bagnisko. Dozwól mi ujrzeć ojca drogiego oblicze. Wskaż drogę i podwoje otwórz tajemnicze. Eneida. ks. V I . tl. T. Karyłowski Otóż szukając argumentów w rozmowie tej powołuje się Eneasz na precedensy: Jeśli cień żony Orfej, stroskany niezmiernie. Mógł wywieść trackiej cytry struny dźwięczącemi, Gdy mógł Pol luks za brata schodzić do podziemi Tylekroć - o Tezeju zmilczę i A Icydzie 1 mój ród od Jowisza najwyższego idzie. Eneida. ks. V I . tl. T . Karyłowski Oto więc poprzednicy Eneasza: Orfeusz, Polluks, Tezeusz, Herakles - czterej wędrowcy, którzy zdołali przekroczyć granicę czasu i wieczności w obie strony. Czy mieli poza tym coś ze sobą Wspólnego? Niewątpliwie posługiwali bardzo różnymi metodami odmienne stawiali sobie cele. Tezeusz - pragnący zdobyć Persefonę - poza zuchwałością niczym szczególnym się w Hade­ sie nie wykazał i ratować go musiał Herakles. Ten ostatni (u Wergiliusza - „Alcyd'' (najskuteczniej posługiwał się swą fizycz*ł siłą (do Heraklesa wypadnie nam jeszcze wrócić). Polluks Poszukiwał swego śmiertelnego brata, którego brak boleśnie °dczuwał. Najciekawiej jednak prezentuje się w tej grupie Orfeusz, potrafiący zawiesić kosmiczne prawa nieśmiertelnych brzmieniem swojego głosu i dźwiękami lutni. Siła jego 1 muzyki wydaje się mieć coś wspólnego z blaskiem Eneaszowej gałązki, złotej i „siejącej blask w s p a n i a ł y " : Jakie wrażenie mogła w piekle wywrzeć gałąź Eneasza? To zależy od tego, jak wyobrazimy sobie Otchłań. Trudno bowiem powiedzieć (sprzeczne w tej mierze spotkać można opinie), czy wypełniają żar tak duszny, że wrzeć w nim zaczyna chrześcijańs­ ka smoła, czy też - przenikliwy chłód, znieczulający wrażliwość naszego ciała, spowalniający jego ruchy. Czy panuje tam zgiełk i nieznośne pomieszanie głosów (i tych budzących przestrach i tych przestraszonych), szaleństwo zmysłów, czy też - cisza, w której błąkają się blade cienie opite wodą ze źródła Lete, nie dające oparcia ani spojrzeniu, ani pamięci. Jeżeli wybierzemy wariant pierwszy, orgiastyczny, blask (jak i muzyka) stają się w otchłani zaświatów elementem obcym, sprowadzającym w podziemia porządek dnia, budzący tu zgrozę i obrzydzenie. Łatwo wyobrazić sobie niemal teatralną scenę, gdy w mrokach piwnicznych pojawia się światło - zrazu migotliwe, budzące dopiero cienie, które teraz coraz bardziej zaniepokojone, w nerwowych ruchach gotują się na przyjęcie intruza - światło odsyłające w końcu do niebytu wszelkie uciekające gdzieś po ścianach ciemne ślady nocy. Jeśli jednak przedstawimy sobie zaświaty na podobieństwo snu i mglistych, chłodnych oparów, jako krainę wysuszoną z uczuć (wariant Homcrycki) to zarówno ofiara Odyseusza, jak muzyka śpiewaka z Tracji albo blask wniesiony przez Eneasza staje się obiektem pożądania duchów tęskniących za ciałem i życiem Krwawa obiata, blask Złotej Gałązi, tak jak śpiew, przywracają pamięć, czucie w zeszty wniałych członkach: radość z odczuwania parzącej palce filiżanki z gorącą kawą - przewaga, jaką mają ludzie nad aniołami. Każda podróż ma coś z wyprawy w zaświaty. Każdy bezpiecz­ ny powrót do domu jest zwycięstwem nad Otchłanią; zwycięstwo to ma jednak wysoką cenę: powraca się często z niezagojoną raną ciągłego odtąd niepokoju, nadwrażliwością słuchu nie potrafiące­ go uciszyć głosów przyzywających na powrót w mroki nocy. Jak pisze Jacek Kozik w wierszu Wilki wyobraźni: 1 One tęsknią Rzewnym wyciem nie pozwalają o sobie zapomnieć (...) We śnie słyszę ich pomruki Kuszący odgłos uderzających o ziemię łap To sprawia że wyruszam Uzbrojony w mocne postanowienie Nie baczenia na straty - a Są wśród nich zapomniane kobiety Porzucone dziecko Trudno przestać być pielgrzymem. Tak było z Orfeuszem, który wróciwszy na ziemię bez Eurydyki, nie potrafił między ludźmi porzucić marzenia o ostatecznym odejściu (marzenia le dały początek misteriom). Także Odys dwukrotnie powracał na Itakę (pierwszy raz po wizycie na wyspie Eola), i dwukrotnie znów ją porzucał, by zginąć wreszcie daleko na morzu. U Dantego w Boskiej Komedii tak wspomina swoje życie: Nie mógł powstrzymać syn mój ulubiony Ni cześć starego ojca, ni miłości Powinność, niegdyś szczęście lubej żony, Nie mogły zdusić we mnie ciekawości Zajrzenia w świata roboty misterne, Poznania błędów ludzkich i dzielności. Tt. E. Porębowicz Jest to myśl, która może się też pojawić, gdy rozważamy przypadek Syna Marnotrawnego z ewangelicznej przypowieści (Łukasz 15): gdzie przebywał, gdy go nie było w domu? Czy istotnie trawił czas i pieniądze na hulankach, w spelunkach? I co 169 �czuł, gdy w jakiś czas po powrocie żywa radość z serdecznego powitania stała się już wspomnieniem? Wydaje się, że od Powrotu nie mniej daje do myślenia Odejście syna marnotrawnego (jak brzmi tytuł wiersza Rilkego): Więc odejść z tego zamętu, zmącenia. co nasze jest. lecz do nas nie należy, co nas jak woda w starych studniach pełnych cienia drżąco odbija i zaciera obraz świeży; od wszystkich rzeczy, co się nas jak ciernie czepiają, jeszcze raz - odejść od tego, (•••) A jednak odejść, odejść jak dłoń z dłoni, jak gdyby bliznę rozdarto na powrót, znów odejść: dokąd? W przestrzeń niewiadomą (...) Na siebie wszystko wziąć nie do pozbycia dać upaść temu, co się ma stałego, by paść samotnie, nie wiedząc dlaczego Czy to jest wejście do nowego życia? Tt. M. Jastrun Wydaje się, że taką właśnie chwilę odejścia, rodzaj zawartej w niej pokusy, pokazuje Rilke w innym jeszcze wierszu Doświadczenie śmierci: Lecz gdyś odchodził, zabłysło na scenie pasmo rzeczywistości przez tę szparę, gdzieś zniknął: zieleń prawdziwej zieleni, prawdziwy promień, las, któremu dateś wiarę. Tt. M. Jastrun Powrót syna marnotrawnego był dość popularnym tematem malarskim. Diirer, przedstawiając zdarzenie to wśród świń, przy korycie, podkreśla jego pokutny sens, pokazuje skruchę i żal powracającego. To samo jest u Rembrandta: widzimy młodzień­ ca, obdartego i naznaczonego trudami drogi, klęczącego przed ojcem, który - wyraźnie wzruszony - przytula dziecko do piersi. Ale jest w tym obrazie (ostatnim, jaki Rembrandt w swoim życiu namalował) jeszcze coś: oto młody podróżnik ma na nogach znoszone buty - saboty, które nie obejmują pięt. Nic więc dziwnego, że w pozycji, jaką przyjął pokornie, lewy but zsunął mu się z nogi. Niby nic; a może tylko dodatkowa oznaka szacunku (bose stopy). Myślę jednak, że ta uchwycona przez malarza naturalność, to także swoisty znak: w ten sposób przypomina o sobie owa nieznana i kusząca dal - pewna, że nie straciła jeszcze swego adepta. Zaskakująco podobną scenę przynosi bowiem grecki mit o Jazonie. Urodzony w bardzo niesprzyjającej politycznie sytuacji dzieciństwo spędził pod znakiem śmierci: groziła mu ona z ręki Peliasa, stryja uzurpującego tron w rodzinnym Jolkos; przede wszystkim jednak - po to, by uchronić nowonarodzone dziecko przed siepaczami - plotkę o jego śmierci rozpuściła jego matka. W konsekwencji na kilkanaście lat zamieszkał w dzikich górach, ojczyźnie centaurów i dzikich zwierząt - przestrzeni tradycyjnie wyobrażającej zaświaty. Gdy wreszcie Jazon powrócił do kraju, ubrany był w bardzo dziwny strój: skórę pantery (pozwalającą zachować wygląd dziki i nieludzki: w takim też stroju Herakles udał się był do Hadesu, gdy wyprowadzał stamtąd Cerbera) oraz - tylko jeden sandał. I ten właśnie szczegół - brak buta na jednej nodze - był ujawnioną wcześniej przez wyrocznię rozpoznawczą cechą Jazona. Bez względu na to, czy kryje się za tym jakiś historyczny obyczaj greckich wojowników (co sugeruje Robert Graves), myślę, że w ten sposób wyrażona została przede wszystkim pewna mitologiczna informacja: brak jednego buta na nodze, tak jak kulawość, albo np. kopyto zamiast stopy, to cecha właściwa postaciom, które przybywają z odległych krain, z zaświatów, przybywają do nas, ale (jak choćby diabeł) nawet jeśli są bardzo do nas podobne, zachowują bliski kontakt z ową drugą, obcą nam stroną istnienia (niejako jedną nogą pozostają ciągle T A M ) . Istotnie - Jazon nie pozostał długo w rodzinnym Jolkos. Wyruszył w drogę, by zdobyć Złote Runo. A załogę okrętu Argo - prócz kilkudziesięciu mniej znanych śmiałków - stanowili: Herakles, Kastor z Polluksem, Orfeusz i (w późniejszych, rzymskich wersjach opowieści) Tezeusz. Czterej znani już nam 170 poprzednicy Eneasza (pięciu, jeśli liczyć Kastora). Czy nie jest to wystarczający powód, by zastanowić się, czym było zdobycie Złotego Runa? Szczególnie, że wyprawa ta ma też znamiona poszukiwania cudownej rośliny. Historycy sugerują, że w micie o Argonautach zachowało się świadectwo starożytnej techniki wydobywania złota z piasków złotonośnej rzeki. Jest to bardzo ciekawa informacja. Zapewne dawni poszukiwacze złota rzeczywiście posługiwali się baranim futrem, by na jego tłustych, wełnistych kosmykach zatrzymywać płynące rzeką grudki kruszcu. Niewątpliwie też ozdobione w ten sposób żółtym metalem kożuchy mogły stać się inspiracją dla opowiadających historię o Jazonie. Ale przecież informacja ta w żaden sposób nie wyjaśnia sensu mitycznej opowieści, nie będącej kroniką wyprawy poszukiwaczy złota. Dużo przydatniejsze dla zrozumienia jej sensu jest dość zaskakujące spostrzeżenie francuskiego alchemika z X V I wieku, zapisane w Rozprawie o Kamieniu Filozoficznym (Discours sur la pierre des philosophes), a utożsamiające wyprawę Argonautów z ostatnią ze słynnych 12 prac Heraklesa. Anonimowy autor pisze m.in.: „Le grand roy Hercules et le prince Jason a la conąueste de la riche Toison d'Or en File de Colchos...", a następnie, w wykwintnie (po francusku) ułożonym sonecie, rzetelnie wymie­ nia wszystkie 12 prac herosa. Przedostatnią jest wyprowadzenie z Podziemi psa Cerbera (Et Cerbere aux trois chefs d'enfer attire encor), jako ostatnią jednak przedstawia wcale nie zdobycie złotych jabłek z ogrodu Hesperyd. ale właśnie - Złotego Runa (Gaignant la Toison d'Or par subtile manierę). Oczywiście francuski wyznawca filozofii hermetycznej pod­ porządkowuje logice jej symboli wszelkie obrazy mitologiczne, ale niewątpliwie logika ta skuteczniejsza jest od płytkich eksplikacji historycznych. Historie podróży Jazona i Heraklesa rzeczywiście są do siebie podobne. Nie tylko ich cel jest niemal identyczny (ogród z drzewem dźwigającym cudowny, złoty owoc; wąż-smok pilnujący drzewa; kobieta będąca kapłanką sanktuarium); taki sam jest także punkt wyjścia: obaj chcieli mianowicie odzyskać należący im się po przodkach tron. W tym miejscu należy sobie uświadomić, jak wielka jest symboliczna, religijna rola prawowitego władcy będącego gwa­ rantem świętego porządku na ziemi. Wprawdzie w żadnym z tych dwóch mitów nie mówi się o zagrożeniach wynikających z nie­ obecności króla, ale sytuacja laka w kategoriach mitu równo­ znaczna jest z upadkiem i pogrążaniem się kraju w chaosie. Klasycznym tego przykładem jest średniowieczna Opowieść o Graalu, gdzie choroba króla (bezwład nóg spowodowany zranieniem tych partii ciała, które odpowiedzialne są za płodność mężczyzny) zamienia piękny kraj w Ziemię Jałową. W opowieści o Graalu zbawienie - zarazem królowi i całej krainie - może przynieść rycerz, który odnajdzie cudowne naczynie zwane Graalem i będzie potrafił odpowiednio wykorzy­ stać jego moc. Ciekawe, że powołany do wypełnienia tej misji Perceval (również on!) rodzi się i spędza dzieciństwo niejako w krainie śmierci: w nieprzebytym lesie nazywanym Foret Caste, co można przetłumaczyć jako las zniszczenia, pustki, śmierci. A na dodatek i on. Perceval, pozbawiony jest swej królewskiej tożsamości - nie wie, że pisany jest mu tron; co więcej - nie zna nawet własnego imienia. A zatem historie Jazona, Heraklesa, Percevala mają charakter inicjacyjny; zarazem jednak indywidua­ lne działania bohaterów i stan, w jakim się znajdują, osiągają też wymiar kosmiczny. Schemat podróży po skarb mający przynieść zbawienie zarów­ no jego znalazcy, jak i całemu światu, doczekał się niezliczonych wcieleń i wariantów. Korzystają z niego twórcy dzisiejszej kultury masowej (filmy typu Wodny świat), ale odnaleźć go można przecież także w Biblii. Historia potopu na przykład przedstawia świat człowieka w stanie upadku, zwyrodnienia, w którym ginie ustanowiony na początku boski porządek. Ocalenie może zaś przyjść ze strony wybrańca - Noego. Wpraw­ dzie świat Jazona lub Heraklesa nie zostaje dosłownie zalany wodami potopu, ale i oni wyruszają przez morze w poszukiwania ratunku. Na koniec zaś docierają do miejsca gdzie rośnie święte drzewo. Pojawia się ono również w historii Noego, choć-podob­ nie jak w historii Eneasza - w postaci bardzo skromnej: jak ' gałązka, i tym razem dostarczona przez gołębia. 1 �Potop jest ideowym powtórzeniem kreacji świata, opisanej w pierwszym rozdziale Księgi Rodzaju (wynurzeniu się ziemi z otchłani ciemnych wód chaosu Techom odpowiada wynurzenie się góry Ararat; w obu też wypadkach Bóg na koniec zwraca się do człowieka w ten sam sposób: „Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię i uczynili ją sobie poddaną"). Gałązka oliwna przyniesiona przez ptaka, znak odradzającego się życia, kojarzyć się może jednak raczej z drugim opisem stworzenia świata, nie z wody, lecz. pustyni: Gdy Pan Bóg uczynił ziemię i niebo, nie było jeszcze żadnego krzewu polnego na ziemi ani żadna trawa polna jeszcze nie wzeszła - ho Pan Bóg nie zsyłał deszczu na ziemię i nie było człowieka, który by ją uprawiał. Lecz. źródło wytrysnęło z ziemi i zwilżyło ląd. Wtedy Pan Bóg ulepił Adama z prochu ziemi i tchnął w jego nozdrza tchnienie życia, i stał się Adam istotą żywą. A zasadziwszy ogród w Edenie na wschodzie. Pan Bóg osadzi! tam Adama. I wywiódł Pan Bóg z. ziemi wszelakie drzewo miłe z. wyglądu i smaczny owoc rodzące, oraz drzewo Życia w środku tego ogrodu, i drzewo wiadomości dobrego potopu, a następnie zasadzone w ogrodzie bogini Isztar. Wpraw­ dzie wyrosło, ale: „Jego pień bez liści. Wąż nie znający czarów siadł w korze­ niach, gniazdo założył. Ptak Imdugud w szczycie się zagnieź­ dził, chowa pisklęta. W pośrodku drzewa gniazdo umościła upiorzvca Lilit wabiąca mężów.'' Tł. R. Stiller W tej sytuacji potrzebna była ingerencja Gilgamesza: wystraszył ptaka, przegnał Lilit i - zabił węża. Ale czy węża rzeczywiście można zabić? Spotkali się znowu: gdy Gilgamesz wyprawił się na poszukiwanie „tajemnicy życia".Za górami i morzami, po drugiej stronie wód śmierci, spotkał Utnapisztima. który - jak Noe - przepłynął niegdyś Arką wody potopu i w ten sposób zdobył nieśmiertelność. Tajemnicę wiecznego życia zdradził przybyszo­ wi: i ona wiązała się z czarodziejską rośliną, ziołem nieśmiertel­ ności, rosnącym na dnie podziemnego oceanu. Oto słowa Gil­ gamesza: „To zioło to kwiat niezwykły, który leczy z. niepokoju, człowiek może dzięki niemu życia dostąpić. Do Uruku warownego wezmę to zioło, lud nim nakarmię i mocy doświadczę. To zioło zwie się starzec-znowu-młody, jak ja. Jeżeli to się spełni, sam go zażyję i młodość odzyskam.'' i'złego. (Rdz. 2.4-9) Tym razem to nie suchy ląd wyłania się ze śmiertelnego chaosu wody, lecz - na odwrót - ż y z n y ogród z suchej, jałowej pustyni zroszonej wodą życia. Symboliczna struktura obu tych kosmogonii jest jednak podobna: pustynia, tak jak morze, wydaje się nie mieć kresu, jest żywiołem wrogim ludzkiemu życiu i nie nadaje się do zamieszkania. W tym sensie suchy ląd (jako przeciwieńst­ wo otchłannego oceanu) i wilgotna oaza (jako przeciwieństwo równie otchłannej, suchej pustyni) stają się obrazem świata przychylnego człowiekowi, świata stworzonego dla niego. W raju najbardziej charakterystycznym elementem jest rosnące w jego środku święte drzewo. Nie trzeba tu przedstawiać uniwersalnej i tak dobrze znanej symboliki drzewa kosmicznego. Przypomnę tylko, że w sensie mitologicznym zachowuje ono pamięć kreacji, że zawarta jest w nim moc, która dokonała przekształcania chaosu w porządek nazywany przez Greków kosmosem. Dlatego też mity nadają często owym świętym drzewom formę odzwierciedlającą porządek świata: mają one na przykład tyle gałęzi ile miesięcy w roku, tyle owoców ile tygodni, tyle liści ile dni. Podobnie opisuje drzewo św. Jan w swej Apokalipsie: ,,A z tej i z tamtej strony rzeki [rosło] drzewo życia przynoszące owoców dwanaście, dające owoc każdego miesiąca, i liście drzewa moc miały uzdrawiania narodów". Gałązka zerwana z takiego drzewa potrafiłaby niewątpliwie powstrzymać destrukcyjne, śmiercionośne siły piekieł. Gałązka z drzewa życia. Człowiek, któremu wolno by skorzystać z jej mocy nic musiałby obawiać się śmierci. Miejsce piekielnej przygody Eneasza Wergiliusz określa jako „brzeg Hesperii". Nic dziwnego, że w późniejszych czasach „gałązka, co złotym prętem wzrok zadziwia I I liśćmi" utoż­ samiana bywała z cudownym drzewem z ogrodu Hesperyd. Tak uczynił na przykład znany już nam autor Rozprawy o Kamieniu Filozoficznym (powołujący się na jednego z. wczesnych al­ chemików Morienusa). Ale jabłoń Hesperyd, jak mówiliśmy, jest dla niego tożsama symbolicznie także ze Złotym Runem. Co więcej - złotonośna Kolchida to jednocześnie biblijny raj. Istnieje niewątpliwie pewien syntetyczny wzorzec mitycznego drzewa życia, którego ważnym elementem jest dwoje stojących obok niego ludzi oraz smok - reminiscencja potwora uosabiające­ go pierwotny chaos. W ą ż owijający się wokół drzewa po raz pierwszy chyba pojawia się w suineryjskim Eposie o Gilgameszu. Wspominane tam drzewo przyniesione zostało przez wody Nie należy oczywiście poszukiwać tego ziela w z w y k ł y c h atlasach botanicznych, ani też racjonalizować jego działania, sugerując na przykład, że mowa tu pewnie o roślinie obdarzonej właściwościami leczniczo-dopingującymi. Potrzebny jest klucz do oznaczania roślinności mitycznej, a w nim okaz nasz znajdzie się zapewne na tej samej stronie, co gałązka Eneasza i rajskie drzewo życia. Co do Gilgamesza - jak wiadomo, nie było mu dane skorzystać z cudownych właściwości ziela: „Ujrzał staw Gilgamesz, gdzie wody chłodne, wstąpił weń i w wodzie jego się skąpał. Wąż poczuł zapach tego zioła, z jamy swej wychynął i zioło porwał. Z powrotem uchodząc skórę zrzucił. Nieszczęśliwą tę przygodę można zapewne potraktować jako zapowiedź upadku Adama i Ewy, którzy przez węża przecież utracić mieli swe życie wieczne. Ale zarazem, czyż scena ta nic wiąże czarodziejskiej mocy zioła nieśmiertelności właśnie z po­ stacią węża? Wydaje się, że ten pełzający po ziemi gad to ktoś więcej, niż tylko kusiciel namawiający do grzechu; jest on także pośrednikiem, i to podwójnym: między mężczyzną i kobietą, oraz między życiem i śmiercią, łączącym w sobie obie te strony egzystencji. Dlatego często - po to właśnie, by podkreślić tę dwoistość węża, jego przynależność do obu światów - bardzo często w scenach mitycznych zostaje on podwojony i występuje w postaci wężowej pary. Tak jak na kaduceuszu - niczym miniaturze drzewa życia - należącym do Hermesa (przewodnika dusz, pośrednika między bogami i ludźmi, między tym i tamtym światem), albo Asklepiosa, innego aktywnego uczestnika mis­ terium pośredniczenia między życiem a śmiercią, potrafiącego przywracać życie lekarza, który na koniec znalazł miejsce wśród gwiezdnych konstelacji jako Wężownik. Podobieństwo do przygody Eneasza odnaleźć można także w Misterium Paschalnym i zejściu Chrystusa do Otchłani. Chrześcijański Bóg-Człowiek nie musiał jednak szukać cudow­ nego drzewa ani zrywać z niego gałązki: według zgodnej tradycji Ojców Kościoła drzewem życia był bowiem krzyż. Nosząc tytuł -jak Asklepios - Soter tou kosmou. Zbawca świata, w y w y ż s z o n y na k r z y ż u tak, jak Mojżesz wywyższył węża na pustyni (por. Jan 3,14)", sam stał się Owocem, zabitym barankiem o Złotym Runie, obdarzającym innych swoją mocą życia. A to jest już zdarzenie zupełnie innej natury. PRZYPISY W istocie ten szereg jest znacznie dłuższy: pomiędzy Odysa i Eneasza ' R. Graves, Mity greckie. Warszawa 1974, s. 531 należałoby na przykład wstawić Era z Platońskiego Państwa. O „homeryc* Discoursd'Auter Incertain sur la Pierre des Philosophies, wydanie w: ko-platońskim rodowodzie idei człowieka-pielgrzyma" pisze Elżbieta „Cahiers de 1'Hermetisme"- Alchimie, Paris 1978, s. 41-72 Wolicka w eseju Odyseja - Politeja: „Znak''nr I (440), I 1992, s. 14-33 Por. W. Michera, Śmierć Jasia i Małgosi, „Konteksty" nr 3-4, 1994, s. Zarazem jednak te dwie postacie uosabiają dwie klasyczne definicje 85-89 P'ekna, jako consonantia et claritas, harmonia i blask. * O podobieństwach między Asklepiosem i Chrystusem zob. J. Klinger, Przywołuję tu oczywiście scenę zfilmuNieba nad Berlinem (Les uiles Z zagadnień wpływów archeologii biblijnej na nowe rozumienie nie­ 'l" desir) Wima Wendersa. których elementów doktryny wczesnochrześcijańskiej, w tegoż: O istocie J. Kozik. Ślad po marz.eniu. Warszawa 1995, s. 25 prawosławia, Warszawa 1983. s. 91-109 1 1 4 17'l � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79a097f5a4c5e7540c541b8dc1623bf3.pdf 94b5897e170bdd3fd515e0833dfc84d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5705 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5304 Title A name given to the resource Barbarzyńca Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wróblewski, Filip Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text recenzje 140 Wakacje z kominem Sztutowo I Stutthof to zbiór interesujących reportaży przygotowanych przez studentów etnologii, polonistyki oraz politologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Teksty, które składają się na niepozorną książeczkę, mają ogromną silę przekazu, bowiem pomysłodawcy projektu - pracownicy naukowi tegoż uniwersytetu - zdecydowali się świadomie zrezygnować z rosz­ czeń formy naukowej, będącej częstokroć barierą dla przeciętnego czytelnika. Zabieg ten opłacił się z nawiązką. Dzięki temu książka nie tylko zyskała na przystępności, lecz także za sprawą zmiany dyskursu nabrała miąższości i wy­ razistości rozpisywanej na liczne, często wykluczające się glosy, opowiadające Natalia Bloch, A n n a Weronika 0 skomplikowanej relacji między ludnością wioski położonej u nasady Mie­ Brzezińska (red.) rzei Wiślanej, burzliwą historią tego miejsca, a życiem codziennym w cieniu Błażej Warkocki, M a ł g o r z a t a obozowych kominów. W o s i ń s k a (współpraca) Warto wspomnieć, że ani dobór tematu, ani wybór miejsca nie jest dziełem Sztutowo I Stutthof. Gdzieś przypadku, ile raczej publikacja stanowi dowód wyjątkowej stanowczości pomiędzy plażą a obozem Wydawnictwo Naukowe 1 konsekwencji antropologów, szczególnie Anny Weroniki Brzezińskiej. Bo­ SCHOLAR, Warszawa 2013 wiem to właśnie ona stworzyła zespól badawczy w zależności od potrzeby i badanego zagadnienia składający się z etnologów, architektów, architektów krajobrazu, konserwatorów, czy archeologów, co było warunkiem przeprowadzenia regularnych i wyczerpujących badań monograficznych Żuław i Kociewia - ziem, z którymi Brzezińska jest rodzinnie związana. Nie będzie zatem tajemnicą, i Brzezińska takiej tajemnicy nie czyni, wskazując w licznych opracowaniach poświęconych temu regionowi, że jest to obszar jej najbliższy, heimat, ojczyzna z wyboru. Już to znamionuje szczególną znajomość opisywanej części Polski, a tym bardziej świadomość złożoności wystę­ pujących tam zjawisk społecznych i kulturowych, z którymi zapoznawano się podczas rokrocznych penetracji terenowych prowadzonych od 2008 roku. Ich celem była diagnoza stanu kultury regionalnej, ujmowanej szeroko i wieloaspektowo, tak pod względem demograficznym, historycznym, czy gospodarczym, jak z uwzględnieniem aspektów krajobrazu kulturowego, wielokulturowości, zmienności życia społecznego, przekształceń obyczajowo­ ści, czy wreszcie historii oralnej związanej z migracjami ludności wymuszonymi ostatnią wojną czy burzliwym okresem powojennym. Warto także podkreślić uczestnictwo w projekcie Małgorzaty Wosińskiej, zawodowo zaj­ mującej się tematyką w o j e n n ą - traumy i ludobójstwa. Wolno mniemać, iż właśnie ono zaważyło na ostatecznym charakterze i przebiegu przedsięwzięcia realizowanego we współpracy z Muzeum Stutthof w Sztutowie. Wspólne wysiłki mające na celu reorganizację polityki wystawienniczej zostały docenione przez środowisko muzealnicze, czego wyrazem było przyznanie przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego nagrody Sybilla w konkursie na Wydarzenie Muzealne Roku 2012. Zespół poznańskich antropologów, w oparciu o przeprowadzone badania terenowe, walnie przyczynił się do sformułowania zwycięskiego programu wystawienniczego. To właśnie burzliwe i tragiczne dzieje regionu zostały niejako podkreślone założeniem, funkcjonowaniem, a póź­ niej obecnością obozu koncentracyjnego KL Stutthof już pod postacią muzeum upamiętniającego poległych i ofiary. Właśnie tę złożoną zależność między pamięcią, tożsamością, martyrologią a prawem do normalnego życia obrali za przedmiot refleksji pomysłodawcy tomu. W dwóch obliczach jednego - jak mogłoby się wydawać - miejsca odnajdują redaktorzy soczewkę ogniskującą bolączki przecinających się torów zakrzepłej przeszłości i wartkiego nurtu teraźniejszości. Paradoks tego kurortu letniego polega na tym, iż codzienności opartej na rozrywce czy wypoczynku towarzyszy niechętnie przyjmowana obecność krematoryjnych kominów. Na Sztutowo I Stutthof, podobnie jak na opisywaną rzeczywistość, składa się wiele rozmaitych tematów, za nimi BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �recenzje 141 zaś szereg często nieoczywistych punktów widzenia pociągających za sobą różne historie życiowe. Czasem lekkie, czasem na pierwszy rzut oka całkiem błahe i banalne, częściej jednak przepojone smutkiem, czy swoistą nostalgią za światem „sprzed" - sprzed wojny, obozu, wypędzenia, przesiedleń, komunizmu, chaosu doby transformacji, czy współczesności opowiadającej się za amnezją tego, co się działo na tym obszarze. W polowie jest to zasługa rzeczywistości jako takiej; w połowie to sprawka siedemnastu rozmaitych wrażliwości, osobowości i temperamen­ tów zachłannie chwytających się życia i świata. Na książkę składa się bowiem szesnaście reportaży poprzedzonych popularnonaukowym wstępem. Ten naddatek stanowi wartość dodaną wynikaj ącą ze spojrzenia z zewnątrz - nie z opisywanego świata. Właśnie czujne i przewrotne antropologiczne spojrzenie pozwoliło wydobyć senne ob­ razki nadmorskiej wioski z marazmu tego, co zostaje po sezonie, gdzie pozornie nic się nie dzieje i wydarzyć nie może. Pomocna w tym była również odrobina antropologicznej ironii, o którą zabiegał niedawno zmarły Czesław Robotycki, przestrzegając jednocześnie przed łatwą drogą wiodącą ku banałowi. Dystans ten widać nie tylko w dalekim od łatwowierności podejściu do podejmowanej tematyki, lecz również w jakże żartobliwym a przy tym niezbędnym traktowaniu siebie z przymrużeniem oka, o czym świadczą nie tylko arcykomiczne biogramy autorów wiodących prym w sztafecie między „balem pierwszoklasistów" a brakiem czasu wolnego. Najdobitniej widać to w zamykającym tom, metarefleksyjnym i autoironicznym tekście Małgorzaty Wosińskiej, od którego warto zacząć lekturę, gdyż w nienachalny sposób, przeglądowo pokazuje on, o czym właściwie traktuje książka. W trakcie czytania odbiorca raz po raz przekonuje się, że i na peryferiach, poza główną sceną życia publiczne­ go może się dziać bardzo wiele i nie jest to bynajmniej blade odbicie wielkiej polityki, lecz świat równoległy, równoważny co do znaczenia, jeśli nie ciekawszy. Zamknięto w nim wiedzę o tym, czym jest Polska, czym się stała, jaką chciała być, kto ją tworzy. Jeśli pozwolić sobie na wolne skojarzenia, to z jakiegoś powodu nasuwa się zbiór etiud filmowych Solidarność, Solidarność z 2005 roku, próbujący dopomnieć się o rzeczywistość prze­ słoniętą mitem wielkiej narracji. Dla mieszkańców Sztutowa takim mitem jest właśnie obóz ze swą przemożną, milczącą i niezatartą obecnością. Wbrew ich woli organizuje im życie. Najpożyteczniejszą rzeczą, jaką może zrobić czytelnik, to zdać się na los i przystąpić do lektury, wybierając na chybił trafił któryś z reportaży. Po pierwszym będą następne. Materiał zaprezentowany w książce ma bowiem nieliniowy charakter, to jakby wiele punktów widzenia starających się naświetlić niepoddający się łatwym klasyfikacjom obraz miejsca i sytuacji. Jest w tym coś z wrażliwości i zagadkowości Georgesa Pereca, bowiem z kolejnych rozdziałów czytelnik dowiaduje się, co stanowi o specyfice tej przestrzeni. Są to dawno temu zbu­ rzone dwory, domy i gospodarstwa, po których ślady zostały w pamięci żyjących mieszkańców Sztutowa, czy bolesne historie tęsknoty tych, którzy po wojnie zmuszeni zostali opuścić swoje „małe ojczyzny". To także pole przecinania się praktyk mniej lub bardziej codziennych - zwiedzania muzeum, wypoczynku i chodzenia na plażę, zamieszkiwania zabytkowych domów, sprzątania pieców krematoryjnych czy nielegalnego poszukiwania „skarbów", to jest pozostałości wojennych. Znaczna część zawartych w publikacji reportaży prezentuje wysoki poziom warsztatu pisarskiego oraz świado­ mości antropologicznej, przez co z powodzeniem można by je zestawiać z książkami Anny Bikont o Jedwabnem, Renaty Radlowskiej o mieszkańcach Nowej Huty, Adama Leszczyńskiego opisującego współczesną Afrykę, czy z pracą Mateusza Marczewskiego opowiadającą złożoności wykluczenia Aborygenów. Jak to w pracy zbiorowej, kilka tekstów nie osiąga tego poziomu, wydają się one niedopracowane koncepcyjnie lub narracyjnie. Drobiazg ten nie przesłania jednak zasadniczego tematu książki ani nie odbiera przyjemności płynącej z lektury. Za to zawód sprawia tekst otwierający tom. Umiejętności warsztatowych i dziennikarskiego obycia nie sposób odmówić Natalii Bloch, jednakże odmienna gatunkowo forma wstępu sytuującego się bliżej formy (popular­ nonaukowej, wydaje się nie korespondować z całością książki. Dzieje się tak za przyczyną wskazanego braku harmonii gatunkowej, lecz co ważniejsze, w przeciwieństwie do szesnastu reportaży tekst ten pozostaje suchą relacją teoretyczną. Jego autorka odmawia czytelnikom prawa zapoznania się z jej perspektywą oglądu rodzi­ mej rzeczywistości, oferując w zamian za to wyimki z własnego doświadczenia zaczerpniętego na innych kon­ tynentach. Szkoda, bo wzmiankowane Indie to jednak nie Polska, której badaniem zajmowała się także Bloch w ramach opisanego wcześniej projektu. Niewątpliwym pożytkiem płynącym z lektury tak przygotowanego wstępu jest systematyczna rekapitulacja tych strategii narracyjnych, jakich etnolog powinien unikać podczas l (19) P019 BARBARZYŃCA �recenzje 142 przygotowywania własnych tekstów i opracowań. I choć jest to nadzwyczaj przydatny zestaw przestróg, który powinien wejść do podręcznego przybornika zarówno dziennikarzy i antropologów, to jednak wskazana praca - ujmowana jako całość - pozostaje przełamana, w jakiś sposób niedomknięta. Co gorsza, tego wrażenia nie sposób nijak ułagodzić. Niewątpliwą zasługą pomysłodawców książki jest popularyzacja tematyki lokalnej, będąca przy tym próbą wy­ korzystania narzędzi krytycznych i konceptualizacyjnych oferowanych przez antropologię. To wreszcie udana próba popularyzacji tej dyscypliny naukowej. W moim przekonaniu Sztutowo I Stutthof stanowi interesujący i wart uwagi przykład realizacji postulatów antropologii zaangażowanej bez konieczności deklarowania i opo­ wiadania się za tą orientacją. Nie jest to być może praca konkluzywna, lecz nie takie też były zamierzenia jej po­ mysłodawców. Jak się wydaje, zależało im bardziej na dowodnym przedstawieniu wieloplaszczyznowości Żuław, jak również przedstawieniu powikłanych losów zamieszkujących je ludzi, czy przyjezdnych. Równie ciekawego przykładu otwarcia na szerokie grono czytelników nie znajduję w publikacjach antropologicznych ostatnich lat. Filip BARBARZYŃCA Wróblewski l (19) P019 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e4968c045aae8d26225f2c0bd631cbe8.pdf 8d889b8e345016d8178a2629b36dec60 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5706 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource badania etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5305 Title A name given to the resource Etnografowie w terenie Description An account of the resource 108 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Redakcja katalogu: Anna Weronika Brzezińska, Agata Stanisz Publisher An entity responsible for making the resource available Cyfrowe Archiwum im. Józefa Burszty Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text a i JPI f\ ^ t. if fT ï ���K u r a t o r k a wystawy: Izabela Kowalczyk Producent wystawy: Wojciech Janiak Konsultacje merytoryczne: Zbigniew Jasiewicz Redakcja katalogu: Anna Weronika Brzezińska, Agata Stanisz Projekt graficzny i skład katalogu: Katarzyna Tużylak Wystawa „Etnografowie w terenie", Stary Browar Słodownia +1, 3-21 listopada 2014, http://stofotografii.weebly.com/ Kultury Projekt „Wystawa „100 fotografii w setna rocznicę u r o d z i n profesora Józefa Burszty" finansowany jest ze środków Ministerstwa K u l t u r y i Dziedzictwa Narodowego, program Dziedzictwo kulturowe - K u l t u r a Ludowa i Dziedzictwa N a rod owego • Instytucja wnioskująca: Fundacja Laboratorium Inicjatyw Międzykulturowych KEJ: K u l t u r a - Edukacja - Języki Instytucja partnerska: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet i m . Adama Mickiewicza w Poznaniu Na okładce wykorzystano zdjęcie autorstwa Józefa Burszty wykonane w miejscowości Stara Krobia w dniu 6 października 1969 roku. Tytuł „Wesele biskupiańskie. Przy domu weselnym", sygn. AII 3160, ze zbiorów Archiwum Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu Publikacja jest dostępną na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych w a r u n k a c h 3.0 Polska. Zezwala się na wykorzystanie publikacji zgodnie z licencją - pod w a r u n k i e m zachowania niniejszej informacji licencyjnej oraz wskazania autorów jako właścicieli p r a w do tekstu. Treść licencji dostępna na stronie: http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/legalcode ISBN: 978-83-937070-0-3 Druk: jacek@polewski.pl �Izabela Kowalczyk ^TInrnnrn p ~r p n p k P tnografowie w terenie" to prezentacja W Wielkopolsce pionierem tych badań wybranych pochodzących był m. in. Oskar Kolberg, wędrujący po z archiwum etnograficznego UAM w Po­ wsiach wielkopolskich od 1840 roku znaniu, wykonywanych podczas badań i zbierający od goszczących go Wiel¬ terenowych przez Józefa Bursztę oraz kopolan „rzeczy ludowe" - najpierw jego współpracowników. Zdjęcia powsta­ zbierając materiał do „Pieśni ludu pol­ fotografii jące od późnych lat 50. XX wieku ujaw­ skiego" (1842), a później w latach 1867¬ niają fascynację kulturą ludową, folklorem, życiem codziennym oraz 1875 gromadząc materiały do siedmiu ludowymi formami zamieszkiwania. tomów „Wielkiego Księstwa Poznań­ Badania terenowe są nieodłącznie związane z etnografią, etnologią skiego" (18751882). Już od samych i antropologią kulturową. Ich koncepcja pojawiła się w XIX wieku, gdy początków istnienia poznańskiej etno¬ uznano, że spekulacje gabinetowych badaczy nie są w stanie wyja¬ logii oraz badań nad folklorem i kul¬ śnić tego, jak żyją „prawdziwi ludzie" i tylko badania terenowe mogą turą ludową prowadzonych też przez pozwolić na poznanie i zrozumienie dynamiki ludzkich doświadczeń . Ryszarda Berwińskiego, starano się 1 1 Por. Katarzyna Wala, O profesjonalizacji badań w antropologii, „Op. cit" http://opcit.pl/teksty/o-profesjonalizacji-badan-w-antropologii/, dostęp 14.03.2014, strona już nieistniejąca. \ �dowartościować pojęcia „lud" i „ludowość", dostrzegając w nich znaczenie terenowe zaczęli prowadzić: Tadeusz dla narodowej wspólnoty . Na początku XX wieku pojawiła się nowa Wróblewski (pracownik Katedry, autor fala zainteresowania kulturą ludową, związana z początkiem tworze­ części zdjęć prezentowanych na wysta¬ nia w Poznaniu wystaw etnograficznych. Jak wskazuje Zbigniew Ja­ wie) oraz i n n i absolwenci tej Katedry: siewicz: „Podobnie jak gdzie indziej, także w Wielkopolsce ważnymi Stanisław Błaszczyk i Adam Glapa. dokumentalistkami kultury ludowej były kobiety: Zofia i Jadwiga Szem- Dołączył do nich Józef Burszta, który bekówny, gromadzące materiały do swych artykułów oraz Helena na Uniwersytecie Poznańskim zaczął i Wiesława Cichowiczowe, zbierające etnograficzne obiekty muzealne pracować w roku 1947, a w 1957 został na początku XX wieku" . W 1919 roku na Uniwersytecie Poznańskim kierownikiem Katedry Etnografii Uni¬ (wówczas Wszechnicy Piastowskiej) powstała Katedra Etnologii i Folk­ wersytetu - wtedy już - im. Adama 2 3 loru, przekształcona jeszcze w okresie międzywojennym w Instytut Mickiewicza. „Kulturę ludową trakto¬ Etnologii. Dwaj pierwsi kierownicy tej placówki, w y b i t n i etnologowie: wał nie tylko jako kulturę środowisko¬ Jan Stanisław Bystroń i Eugeniusz Frankowski, nie prowadzili badań te¬ wą, należącą w znacznej mierze do renowych. Wielkopolska, jako obszar zmodernizowany, nie była atrak¬ przeszłości, ale również jako ważne cyjna dla badaczy poszukujących reliktów kulturowych. Takie badania dziedzictwo narodowe i wyznacznik nad obrzędowością doroczną prowadziła jednak w okresie międzywo¬ tożsamości regionalnej" . Takie ujęcie jennym Bożena Stelmachowska, wówczas pracowniczka Uniwersyte¬ pozwoliło zdobyć poparcie dla idei tu Poznańskiego i Muzeum Miejskiego w Poznaniu, później profesor przygotowania monografii dotyczącej Uniwersytetu w Toruniu. Po wojnie w Instytucie Etnologii i od 1950 k u l t u r y ludowej Wielkopolski i zdo­ roku w Katedrze Etnografii w Instytucie Etnologii i Etnografii badania bycie środków na badania terenowe 2 3 4 4 4 Zbigniew Jasiewicz, Karty z dziejów etnologii uniwersyteckiej w Poznaniu, [w:] Etnologia uniwersytecka w Poznaniu. 1919 - 2009, red. Jacek Bednarski i Piotr Fabiś, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M w Poznaniu, Poznań 2009, s. 15-16. Z prywatnej korespondencji z prof. Z. Jasiewiczem. Ibidem. �z Wydziału Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej. Były one kiero¬ wystawie zdjęciach, pojawiają się osoby wane przez Józefa Bursztę, który zorganizował zespół składający się towarzyszące, a także kierowcy. Foto­ nie tylko z etnografów, ale też z historyków, wśród których znaleźli grafie przedstawiają m.in. Waleriana się w y b i t n i historycy: Józef Topolski i Czesław Łuczak. Efektem tych Sobisiaka, Stanisława Błaszczyka, Zbi­ badań stała się trzytomowa „Kultura ludowa Wielkopolski" (Poznań gniewa Jasiewicza, Józefa Topolskiego, 19601967) . Duża część zdjęć prezentowanych na wystawie „Etnogra¬ Adama Glapę, Janinę Dydowiczową, fowie w terenie" powstała właśnie w trakcie tych badań, inne zostały panią Marcelinę Bursztową. 5 wykonane między i n n y m i podczas w y p r a w na ziemie zachodnie, Zdjęcia zgromadzone na wystawie Zamojszczyznę, w Rzeszowskie, Nowosądeckie czy Łódzkie. Autorami ukazują obraz wsi i miasteczek, głów¬ fotografii są, obok Józefa Burszty: Bogusław Linette, Tadeusz Wróblewski, nie polskich, jakich dzisiaj raczej próż­ Stanisław Kusza, Bolesław Januszkiewicz, Milan Chlebana, Irena Kabat, no już szukać: z piaszczystymi drogami Walerian Sobisiak. Na wystawie znalazły się też zdjęcia wykonane przez i rozległymi nawsiami (a więc central­ profesora Bursztę podczas jego podróży po Jugosławii w 1960 roku oraz nymi placami), po których chodziły gęsi fotografie Bogusława Linette z Moraw w Czechosłowacji z 1975 roku. i kury, a niekiedy pasły się krowy. Są to Jednym z większych przedsięwzięć wyjazdowych poznańskich wsie z prymitywnymi chatami, doma¬ etnografów była wyprawa EWA 76 - Etnologiczna Wyprawa Azjatycka mi szachulcowymi, dachami krytymi do Afganistanu w 1976 roku, z której wybrane zdjęcia zostały wykonane strzechą, studniami z żurawiem, z kon¬ przez Teresę Okoniewską i Marka Bero. Prezentowane są też fotografie nymi i krowimi zaprzęgami, z ludź¬ ukazujące samych etnografów podczas pracy w terenie, rozmów z miej¬ mi żyjącymi w poszanowaniu tradycji scową ludnością, dokumentujące ich podróże, ale też ukazujące ich podczas swych przodków oraz w symbiozie odpoczynku. Wiele z tych zdjęć nosi tytuł: „Etnografowie w terenie", od z naturą, wśród zwierząt uczestniczą¬ czego pochodzi tytuł wystawy. Obok etnografów, na prezentowanych na cych w codziennym życiu. 5 Za wszystkie te informacje serdecznie dziękuję profesorowi Zbigniewowi Jasiewiczowi. 5 �Choć, jak podkreśla Zbigniew Jasiewicz, Józef Burszta nie idealizował narzędzia, instrumenty, ubiory. Czy polskiej wsi, to jednak obraz, który wyłania się z tych fotografii jest skon­ możliwe, że podczas tych wyjazdów po¬ struowany na użytek badań nad kulturą ludową. Pokazuje zarazem to, na jawiała się tęsknota za prostym, wiej¬ co etnografowie zwracali największą uwagę: zabudowę domostw, organi­ skim życiem, czy też towarzyszyła im zację wiejskiego życia, przedmioty codziennego użytku. Wśród fotografii tylko czysta naukowa ciekawość? Czy z archiwum etnograficznego odnajdziemy też zdjęcia z licznych w czasach przeprowadzając wywiady z miesz¬ P R L u festiwali kultury ludowej, jarmarków, przeglądów twórczości ludo­ kańcami wsi (określanymi w slangu wej. Wspólnie zdjęcia te konstruują wizerunek „wsi spokojnej, wsi wesołej", etnografów - informatorami), wierzo¬ ale też biednej i zacofanej, w której życie biegnie innym rytmem, podpo¬ no jeszcze w obiektywność tych badań? rządkowane jest przemianom pór roku, a oderwaniem od codzienności Spojrzenie etnograficzne nie jest są święta, festiwale oraz uroczystości rodzinne. Fotografie te ujawniają niewinne, tak jak niewinne nie są fo¬ fascynację kulturą ludową oraz coś, co być może stanowi kwintesencję an¬ tografie, które powstawały przy okazji tropologii, którą można zdefiniować, jak piszą Wojciech J. Burszta i Wal¬ badań terenowych, a dziś zamknięte demar Kuligowski, m.in. jako „powołanie do permanentnego zdziwienia są w archiwum i niekiedy tylko po¬ człowiekiem w objęciach owego niewidzialnego tworu zwanego kulturą; wielane jako ilustracje tekstów etno¬ jest to powołanie, które nie zadowala się jedynie naukową analizą i tłu¬ grafów i etnologów. Raczej zdjęcia te maczeniem, ale zmusza do zapisywania wrażeń, spostrzeżeń i fascynacji nie są traktowane jako samodzielne w formie opowieści niestandardowych, z wyraźnie zaznaczoną autorską obiekty estetyczne. Tymczasem patrząc sygnaturą" . 6 Etnografowie wyjeżdżali w teren, aby badać wiejskie życie, przyglądać się ludowym obyczajom, archiwizować stare chałupy, opisywać tradycyjne bardzo ciekawy materiał wizualny, są 6 6 na nie z dzisiejszej perspektywy, wy¬ daje się, że bronią się one właśnie jako Wojciech J. Burszta, Waldemar Kuligowski, Anamorfozy. Poza Akademią, [w:] Ojczyzny słowa. Narracyjne wymiary kultury, red. Wojciech J. Burszta i Waldemar Kuligowski, Biblioteka Telgte, Poznań 2002, s. 14. �świadectwem ujawniającym doświadczenia badaczy, ale też ujawniają - wytwórca drewnianych zabawek, hybrydalny charakter samej etnografii. O tym ostatnim pisał James Clif­ Jan Czajkowski z żoną, Paweł Micha­ ford, wskazując, że etnografia jawi się jako „pisanie, zbieranie, moder­ łek w stroju stangreta, Rozalia Pru- nistyczny kolaż; jako imperialistyczna władza i wywrotowa krytyka" . sarczyk - wycinkarka, muzykant Jan Również w tych fotografiach znajdziemy potwierdzenie tego, co Clif­ Matyka. Mieszkańcy wsi, zwłaszcza ford nazywa „etnograficznym autorytetem" , ale odnajdziemy też coś, co na zdjęciach portretowych przybierają można określić rozszczelnianiem tego autorytetu. formalne pozy, stojąc niemal na bacz¬ 7 8 Można zarzucić tym fotografiom swego rodzaju kolonizatorskie ność i z powagą patrząc w obiektyw. podejście do „Innych", a więc fotografowanych chłopów. Najczęściej Przypomina to etnograficzne fotografie przedstawieni są jako anonimowi, wpisani w zbiorowe tożsamości: wykonywane przedstawicielom, jak to „Dzieci wiejskie", „Kobiety przed kościołem", „Gapie weselni", „Człon¬ było kiedyś określane, prymitywnych kowie zespołu ludowego", „Cyganki"; niekiedy określeni są też poprzez kultur. Zwykle przyjmowali oni sztyw¬ swoje profesje: kowal, kominiarz, gospodarze, czyścibut uliczny. Często, ne, niewygodne pozy, z a c h o w y w a l i choć ukazani są na zdjęciach ludzie, tytuły kierują na przedstawienia powagę, a tym samym byli jakby osa¬ przedmiotów czy sytuacje, np. „Wóz drabiniasty", „Nosidła do wody", dzeni w sytuacji ofiarowania białym „Chałupa", „Przy studni z żurawiem", „Pług koleśny podczas pracy". swojej kultury . Podobnie dzieje się Tym samym wydaje się, że pierwszeństwo przyznawano kulturze ma­ w przypadku części zdjęć z poznań¬ 9 terialnej, a mniej interesowano się samymi ludźmi i ich życiem. Tylko skiego A r c h i w u m Etnograficznego, przy niektórych zdjęciach ujawnione zostały nazwiska ukazanych osób, znaleźć można jednak również takie, np. koszykarz Herman Finke, A. Grot prezentująca maślnicę, Jan Guzy których autorom udało się uchwycić 7 8 9 James Clifford, Wstęp, tłum. Ewa Klekot, [w:] Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000, s. 21. Idem, O autorytecie etnograficznym, tłum. Joanna Iracka i Sławomir Sikora, [w:] Ibidem, s. 29-63. Anna Wieczorkiewicz, Apetyt turysty. O doświadczaniu świata w podróży, Universitas, Kraków 2008, s.182. �przedstawione osoby w naturalnych pozach, okazujące zadowolenie lub ze w s p o m n i a n y m już „autorytetem przeciwnie - niepokój związany z obecnością fotografa. To właśnie te etnograficznym", który, jak wskazuje zdjęcia są najciekawsze, gdyż najwięcej mówią o spotkaniu etnografów Clifford, jest zarówno uprawomocnio¬ z badanymi przez nich ludźmi. Zaś sztywność póz, o której była mowa ny naukowo, jak i oparty na unikalnym wcześniej, uderza zwłaszcza, gdy fotografie te zestawimy ze zdjęcia¬ doświadczeniu osobistym związanym mi ukazującymi etnografów w terenie. Powaga mieszkańców wsi kon¬ z prowadzeniem badań terenowych . trastuje ze swobodą, a nawet nonszalancją badaczy, którzy niekiedy Z drugiej strony, warto zauważyć, sprawiają takie wrażenie, jakby byli na wakacjach, co wskazuje też na że zdjęcia te ujawniają coś, co, według atrakcyjność badań terenowych, zawarty w nich element przygody i od¬ panujących jeszcze wówczas kryteriów krywania tego, co nieznane. dotyczących nauki, powinno być nie¬ Istnieje wiele związków pomiędzy etnografią a turystyką, z jedną widzialne: „ja" badacza, jego/jej pracę, i z drugą wiąże się poszukiwanie i marzenie o autentyczności ; za¬ ale i zabawę oraz emocje, a także jego równo podróżom etnograficznym, jak i turystycznym towarzyszy też (lub jej) bliskość ze spotkanymi ludź¬ fotografia, o której Susan Sontag mówiła, że ustanawia voyerystyczny mi (widać to zwłaszcza w przypadku stosunek do świata i zrównuje sens wszystkich wydarzeń. „Fotografia zdjęć ukazujących ożywione i ciepłe atomizuje rzeczywistość, poddaje ją manipulacji i zniekształca" . Son- rozmowy z informatorami). Ujawnie¬ tag pisała też, że fotografia jest narzędziem władzy, co w przypadku nie interpretującego „ja" można wpi¬ tej wystawy potwierdza wspomniany kontrast pomiędzy fotografia¬ sać w hermeneutykę „podatności na mi przedstawiającymi „Innych", a zdjęciami ukazującymi etnografów z r a n i e n i e " Kevina Dwyera, o której w terenie. Tym ostatnim towarzyszy pewność siebie związana zapewne pisze Clifford, że kładzie nacisk na 10 11 10 Por. Ibidem. 11 Susan Sontag, O fotografii, tłum. S. Magala, Wydawnictwo Karakter Kraków 2009, s. 31. 12 James Clifford, O autorytecie...., op. cit., s. 34. 8 12 �rozdarcia, przeżywanie w czasie badań terenowych, podzielne sta¬ Zdjęcia te są przecież także, a może nowisko i niedoskonałą kontrolę, jaką posiada etnograf. Tym samym przede wszystkim, obiektami material¬ następuje „otwieranie zamkniętego autorytetu" . nymi istniejącymi fizycznie w czasie 13 Każda rozmowa (a wiele z nich zostało uwiecznionych na zdję­ i przestrzeni, działającymi na zmysły, ciach Józefa Burszty oraz jego współpracowników) musiała stwarzać mającymi określony kształt oraz fak- poczucie bliskości, prawdopodobnie kazała porzucić kryterium bycia turę . Archiwum, które zbiera, porząd¬ niezaangażowanym i obiektywnym badaczem. W przypadku tych zdjęć kuje i klasyfikuje, nadało im określone zachwiane zostają relacje między badaczami a badanymi, fotografa¬ - naukowe - ramy, nie tylko metafo¬ mi a obiektami fotografii, etnografowie występują bowiem zarówno ryczne, ale też materialne - w postaci w jednej, jak i drugiej roli. Te zdjęcia oglądane dzisiaj prowokują do kart inwentaryzacyjnych, na których pytań o to, na ile obecna etnologia powinna przyglądać się też osobom odnajdziemy najważniejsze informa¬ samych badaczy, uwzględniać ich uczucia i emocje, czy wreszcie - cje dotyczące zdjęć: ich autora, datę obiektem badań etnologicznych powinny być przede wszystkim nasze i miejsce wykonania oraz temat (np. wyobrażenia o innych kulturach, rzutowane na nie projekcje czy tę¬ „Chałupa", „Maślnica", „ B a b a d z i a d sknoty, a więc przede wszystkim to, jak na własne potrzeby konstru¬ - przebieraniec zapustny" „Garnki na ujemy obraz „Innego". 14 płocie przy ganku", „Etnografowie Jednego tym fotografiom zarzucić nie można, nie sposób nie dostrzec w terenie", „Rozmowa z informatorką"). ich uroku i niezwykłego klimatu. Józef Burszta był z pewnością pa¬ Na każdej karcie znajduje się też numer sjonatem fotografii, zaś tą pasją zaraził swoich współpracowników, inwentaryzacyjny, a niekiedy dodatko¬ asystentów i z pewnością również studentów. we informacje wyjaśniające kontekst 13 Ibidem, s. 52. 14 Por. Gillian Rose, Społeczne życie przedmiotów: materialność, materializacji i mobilność, [w:] Eadem, Interpretacja materiałów wizualnych. Krytyczna metodologia badań nad wizualnością, tłum. Ewa Klekot, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010, s. 258-259. �powstania zdjęcia lub mówiące o tym, gdzie dana fotografia została Warto jednak wyrwać te zdjęcia wykorzystana. Wszystkie te informacje pisane były na maszynie do z iluzji obiektywności oraz ze specy¬ pisania, niekiedy jednak zdarzały się błędy, dlatego część napisów ficznego uśpienia związanego z ich przekreślono i długopisem lub ołówkiem wpisano poprawny tekst. archiwalnym istnieniem. Warto po¬ Wszystko to wskazuje na proces nadawania tym zdjęciom znaczeń, przez wystawę tych najbardziej fascy¬ ale również jak te znaczenia ulegały zmianom. Pojawiające się na nujących zdjęć wybranych z tysięcy kartach korekty, a także zużycie się tych kart - w większości są one fotografii zarchiwizowanych w In¬ pożółkłe, pojawiające się na nich zabrudzenia czy zgniecenia - zno¬ stytucie Etnologii i Antropologii Kul¬ wu każą podać w wątpliwość wrażenie naukowej obiektywności, które turowej UAM, nadać im nowe ramy potwierdzać miał specyficzny inwentaryzacyjny schemat tych kart. czy w r ę c z - n o w e życie a przede Allan Sekula pisząc o archiwach fotografii wskazywał, że archiwum wszystkim skontekstualizować i spro- neutralizuje znaczenia fotografii, ustanawia ich wizualną równoważ¬ blematyzować ich archiwalne funk¬ ność oraz generuje iluzję obiektywności . Następuje tu wzajemne po¬ cjonowanie. W kontekście z w r o t u ku twierdzenie, o czym pisze Magdalena Wróblewska: „archiwum opiera rzeczom oraz t e o r i i o społecznym 15 się na 'obiektywności' fotografii, te zaś, nawet jeśli nie zawsze spełnia¬ życiu przedmiotów Arjuna Appadu- ją kryteria opisanej konwencji, uznawane są za prawomocne źródło raia , można zapytać, co te ożywione wiedzy dzięki znakom systemu archiwum, jak podpisy, stemple czy poprzez wystawę zdjęcia powiedzą oznaczenia systemu katalogowego" . nam o etnografach w terenie. 16 17 15 Allan Sekula, Czytając archiwum, [w:] Idem, Społeczne użycia fotografii, tłum. Krzysztof Pijarski, red. Karolina Lewandowska, Zachęta Narodowa Galeria Sztuki i Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010, s. 117-118. 16 Magdalena Wróblewska, Bezwład archiwum, [w:] Artium Quaestiones, XXIV, Instytut Historii Sztuki UAM, Wydawnictwo Naukowe U A M , Poznań 2013, s. 237. 17 Arjun Appadurai, The Social Life of Things: Commodities in Cultural Perspective, Cambridge University Press, Cambridge 1986. �Zbigniew Jasiewicz mm PROFESOR JÓZEF ouRizin OOIERIIOR [IZIEIŚO rofesor Józef Burszta (17.04.1914-6.07.1987), etnolog, Chałasińskim Studia. i pracę przerwała socjolog i historyk. Urodził się i wychował w trud¬ wojna. Profesor powrócił do rodzinnej nych warunkach w Grodzisku Dolnym w Rzeszow- wsi, zarabiał jako fotograf, prowadził skiem, regionie o żywej kulturze ludowej - jako tajne nauczanie i uczestniczył w pod¬ dziecko mieszkał w chacie kurnej, a jednocześnie ziemnym ruchu ludowym. Do Pozna¬ o aktywnym ruchu ludowym i rozbudzonych po¬ nia przyjechał ponownie w roku 1945. trzebach edukacyjnych. Podjął pracę w Wojewódzkim Urzędzie Po maturze w Liceum im. Bolesława Chrobrego Ziemskim. Jesienią tego roku ukończył w Leżajsku (1934) kształcił się w Wyższym Katolickim Studium Społecz­ studia socjologiczne na Uniwersytecie nym w Poznaniu w zakresie pracy społeczno oświatowej (1934 1936), na¬ Poznańskim przedstawiając pracę ma¬ stępnie studiował socjologię na Uniwersytecie Warszawskim (1937-1939), gisterską Biedota wiejska w strukturze jednocześnie pracując w Państwowym Instytucie Kultury Wsi. Z ramie¬ społecznej wsi napisaną pod kierun¬ nia tego Instytutu wyjechał do Danii badając polskich emigrantów. kiem prof. Tadeusza Szczurkiewicza. W trakcie studiów i pracy słuchał wykładów i kontaktował się ze Z Uniwersytetem Poznańskim Pro¬ z n a n y m i socjologami i etnologami: Tadeuszem Szczurkiewiczem, fesor Józef Burszta związał się w roku Janem Stanisławem Bystroniem, Stanisławem Poniatowskim i Józefem 1946 przyjmując obowiązki asystenta- I �-wolontariusza w Katedrze Historii i Socjologii Wsi na Wydziale Rolni- nictwa), jak i współczesnej, poprzez czo-Leśnym. Stopień naukowy doktora uzyskał w roku 1947 na podstawie terenowe pracy Ruchliwość społeczna Stworzył programy i zorganizował wsi małopolskiej, której promotorem był etnograficzne. również prof. Tadeusz Szczurkiewicz. Już jako adiunkt przeszedł do zespoły badawcze do prac tereno­ Katedry Socjologii Wydziału Humanistycznego, z której, po likwidacji w y c h nad kulturą ludową Wielkopol­ studiów i placówek socjologicznych, przeniesiony został w roku 1951 ski (1956) oraz procesami adaptacji do Katedry Historii Gospodarczej Wydziału Filozoficzno-Historycznego i integracji kulturowej osadników na Uniwersytetu. ziemiach zachodnich i północnych W latach 1954-1956 pracował na Uniwersytecie Łódzkim, w którym 12 badania (1959). uzyskał stanowisko zastępcy profesora, a od r o k u 1955 docenta. Dobrze czuł się w terenie. Otwar¬ Do Poznania, już na Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, powraca tość, życzliwość, znajomość realiów w r o k u 1956, aby objąć stanowisko stworzonego dla niego Zakładu wiejskich sprawiały, że łatwo nawią¬ Historii K u l t u r y Materialnej przy Katedrze Etnografii. W rok póź¬ zywał kontakty i zdobywał zaufanie. niej zostaje k i e r o w n i k i e m tejże Katedry, w latach 50. pracuje także Wiele fotografował. Kultury ludowej, dodatkowo w Instytucie Historii K u l t u r y Materialnej PAN. Katedrą w której wyrósł, nie idealizował, trak¬ kierował do r o k u 1979. Na Uniwersytecie pełnił także funkcje dzie¬ tował ją jako zjawisko o charakterze kana Wydziału FilozoficznoHistorycznego (1962 1964) oraz sprawo¬ społecznym, zmienne w czasie i prze¬ wał urząd prorektora (1965-1967). Na emeryturę przeszedł w r o k u strzeni. Był pierwszym etnologiem 1984, nadal jednakże prowadził seminaria i wykłady. Wykształcił 148 polskim, który zwrócił uwagę na utratę magistrów etnografii oraz wypromował 36 doktorów. przez kulturę ludową statusu żywej kul­ Główne kierunki działalności badawczej Profesora to kultura w s i tury środowiskowej i osiągnięciu przez polskiej oraz dzieje i stan polskiej etnologii. Wieś badał zarówno w per¬ wyselekcjonowane jej elementy pozycji spektywie historycznej (m.in. cenne książki na temat karczmy i osad- dziedzictwa narodowego. Zwrócił się �także ku badaniom przemian społeczno-kulturowych wsi, dla których Należał do ginącej formacji wielkich laboratoryjne wręcz w a r u n k i znalazł na ziemiach zachodnich. Pozosta¬ uczonych - humanistów pochodzenia wił wiele opracowań dotyczących etnologii: jej historii, kierunków me¬ chłopskiego, których zrodziła Galicja. todologicznych oraz stanu współczesnego. Był rzecznikiem współpracy Dzielił z nimi przekonanie o społecz¬ międzynarodowej etnologów i znacznie rozszerzył kontakty etnologów nych zadaniach i wartościach nauki. polskich z naukowcami z innych krajów europejskich. Profesor zebrał wiele dowodów Działalność organizacyjna Profesora przekraczała granice Uni¬ uznania międzynarodowego, ogólno¬ wersytetu. Był członkiem władz Polskiego Towarzystwa Ludoznaw¬ polskiego oraz ze strony środowisk czego, w jego ramach zorganizował w Poznaniu Redakcję Dzieł naukowych i społecznych. Był laure¬ wszystkich Oskara Kolberga (od 1961), redagował „Lud" (od 1969). atem Nagrody im. J. G. Herdera wrę¬ Stworzył ośrodek koordynacji działalności etnologicznej i integracji czonej w roku 1975 na Uniwersytecie etnologów oraz przedstawicieli nauk pokrewnych powołując Sekcję Wiedeńskim, członkiem honorowym Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN (1972), przekształconą wielu towarzystw naukowych i spo¬ w roku 1975 w Komitet Nauk Etnologicznych PAN. Był współorgani¬ łecznych, wyróżniony został wieloma zatorem i współredaktorem, razem z prof. Zenonem Sobierajskim, odznaczeniami państwowymi i regio¬ „Atlasu języka i kultury ludowej Wielkopolski" wydawanego przez nalnymi. Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Popierał regionalizm jako Grób Profesora znajduje się w Alei r u c h ważny społecznie i kulturalnie, był współzałożycielem i przez Zasłużonych wiele lat członkiem zarządu Wielkopolskiego Towarzystwa Kultural¬ skiego w Poznaniu. Pamięć o n i m nego. Pragnął współkształtować w a r u n k i i kierunki rozwoju kultural¬ u t r w a l o n a została n a z w a n i e m jego nego kraju. Był członkiem Komisji Ekspertów w Ministerstwie K u l t u r y imieniem ulicy w Poznaniu w dzielni¬ i Sztuki, uczestniczył w historycznym Kongresie K u l t u r y Polskiej cy Świerczewo oraz sali wykładowej w g r u d n i u 1981 roku, został powołany do Narodowej Rady Kultury. w Collegium Historicum Uniwersytetu. cmentarza junikow- i �Poświęcono mu oddzielne tomy czasopism i prac zbiorowych, wzna¬ do wiane są i wydawane z rękopisów jego prace. pominając wkład Profesora w rozwój W roku 2014, w 100-lecie jego urodzin powstało Cyfrowe Archiwum im. Józefa Burszty z materiałami etnograficznymi z badań m.in. w Wiel­ kopolsce oraz zorganizowano konferencję naukową Od etnografii wsi antropologii nauki i kultury. współczesności przy¬ �a Agata Maria Stanisz ÏEREI POPRZEZ U l r c h i w u m dokumentacji fotograficznej, prowa­ uczyli mnie nie tyle tajników zawodu, dzonej przez pracowników Instytutu Etnologii co przede wszystkim nowych sposobów i Antropologii Kulturowej, otworzyło przede obserwowania mną swoje podwoje w roku 2010, kiedy zo¬ fotografie moich „dziadków", których stałam w nim zatrudniona na stanowisku znałam jedynie z opowieści. W końcu, i rozumienia świata; adiunkta. Wcześniej, jako studentka i później na własne oczy, mogłam ujrzeć niejako doktorantka, nie miałam pojęcia o jego istnie¬ zaplecze tego, co z pewnością stanowi niu. Doskonale pamiętam ekscytację, jaka towarzyszyła mi, gdy po podstawę tożsamości każdego antropo¬ raz pierwszy całymi godzinami przeglądałam karty inwentaryza¬ loga i etnografa. To teren - jeden z fe¬ cyjne, do których dołączone są wglądówki starych, czarno-białych tyszy antropologicznych, o którym tak fotografii. Szczególnie fascynujące były dla mnie zdjęcia ukazujące bardzo, my przedstawiciele tej dyscypli¬ samych etnografów w trakcie badań terenowych czy spotkań towa¬ ny, lubimy rozważać i w którym funkcjo¬ rzyskich. Oto otrzymałam dostęp do świata, który do tej pory mogłam nowanie tak silnie oddziałuje na nasze sobie jedynie wyobrażać, i który był dla mnie wręcz legendarny. życie, tak zawodowe jak i prywatne. Ten Czułam się tak, jak gdybym przeglądała dotąd skrzętnie skrywa¬ dosłowny wgląd w teren z lat 50., 60. czy ne fotografie z młodości moich „rodziców", którzy od niemal 10 lat 70. XX wieku muszę uznać za niezwykle I �16 dla mnie znaczący, gdyż podstawą mojego w a r s z t a t u zawsze są Weroniką badania terenowe. Nie wyobrażam sobie antropologii bez terenu. niewielkie dofinansowanie na realiza¬ Brzezińską otrzymałyśmy Dzięki przeglądanym archiwalnym fotografiom mogłam zlokalizować cję projektu pt. „Cyfrowe archiwum im. własne projekty badawcze oraz sposoby ich realizacji w obrębie tego, Józefa Burszty - digitalizacja i udo¬ czego nie obawiam się dziś nazwać tradycją dyscypliny. Wreszcie po¬ stępnienie archiwaliów w Internecie". czułam więź z przeszłością a archiwum IEiAK dało mi jednocześnie Dofinansowanie pochodzi ze środków poczucie zakorzenienia, jak i kontynuacji. Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Dużym zaskoczeniem było także dla mnie, że jeszcze nie tak dawno Narodowego w ramach programu fotografia była rzemiosłem, którego adepci etnografii uczyli się na Promesa Kolberg 2014. Celem projektu studiach. W obliczu niedoceniania metody wizualnej w programie nie są działania ratunkowe, często bę¬ nauczania, jaki przeszłam, było to odkrycie szczególne. Dzięki umie¬ dące argumentem za podejmowaniem jętności fotografowania, nie raz wspieranej talentem, poznańskim działań cyfryzacyjnych, lecz realiza¬ etnografom, zarówno pracownikom naukowym jak i studentom, udało cja założeń wolnej kultury i wolne¬ się w sposób często interesujący wizualnie, uchwycić sposoby życia go dostępu. Innymi słowy celem jest tych społeczności, których szeroko rozumiana codzienność stanowiła dehermetyzacja oraz uwolnienie za¬ przedmiot licznych badań terenowych. Natychmiast pomyślałam o tym, sobów archiwum dokumentacji etno¬ że archiwum musi ujrzeć światło dzienne i zostać udostępnione, a jego graficznej powstającej od końca lat 40. niektóre zasoby zasługują na dowartościowanie i umieszczone w nowym, XX wieku, a której bardziej systema¬ koniecznie pozaakademickim, kontekście. tyczny wymiar nadano z początkiem Archiwum IEiAK to nie tylko prosta dokumentacja fotograficzna, lat 70. Uwolnienie, przez lata groma¬ dźwiękowa czy tekstowa. To także ogrom wiedzy terenowej, z którą dzonej wiedzy terenowej, w tym wy¬ mamy obowiązek podzielić się z innymi. Na realizację tego marzenia padku posiadającej formę materiałów musiałam czekać ponad trzy lata. Na początku roku 2014 w r a z z Anną audiowizualnych, to próba wyjścia �poza środowisko akademickie i jej zwrócenie społecznościom lokal¬ materiałów powracano, fotografie nym, których zwyczaje, kultura materialna i przede wszystkim ży¬ często służyły jako ilustracje w publika¬ cie codzienne stanowiły przedmiot badań etnograficznych. W efekcie cjach czy prezentacjach. Było również działań nie tylko cyfryzacyjnych, lecz przede wszystkim reinterpretu- nieustannie nadpisywane i zmienia¬ jących zasoby archiwum, w g r u d n i u 2014 zostanie uruchomiona plat­ ne, co szczególnie wyraźne jest na forma internetowa, działająca w oparciu o licencje Creative Commons. poziomie inwentarzy prowadzonych Prace nad cyfrowym archiwum stały się dla mnie kolejnym, choć przez wiele osób, różnie opisujących swoistym polem badawczym, w którym przebywam niemal codzien¬ poszczególne materiały. Odzwiercie¬ nie. Jest ze mną na zajęciach, które prowadzę dla studentów IEiAK, dla się w nich wielość subiektywnych w trakcie dyżurów, na wszystkich posiadanych przeze mnie nośni¬ perspektyw na to, co i w jaki sposób kach pamięci, także w domu. Działania związane z archiwum dały mi zostało udokumentowane. Reinterpre- także możliwość bliższego poznania wspaniałej osoby, jaką jest Irena tacja archiwum jest także krytycznym Kabat - strażniczka archiwum, bez której skrywane w nim bogactwo przyglądaniem się temu, jak kształto¬ po prostu mogłoby nie przetrwać. Z ogromną przyjemnością i fascyna¬ wała się historia dyscypliny w polskim cją przyglądam się temu, co wywołuje proces rewitalizacji archiwum kontekście, jak zmieniało się „etnogra¬ wśród większości pracowników a także absolwentów poznańskiej et¬ ficzne oko", nomenklatura, relacja na nologii. W ten sposób śledzę jego biografię, splatającą się z osobistymi l i n i i badacz-badany, a także temu jak historiami wielu etnografów, informatorów, całych miejscowości czy antropologia nigdy nie była oderwa¬ materialnych obiektów. na od szerszego kontekstu kulturo- Archiwalia i archiwum potocznie kojarzone są z czymś, co wyszło z użycia, czymś nieaktualnym i martwym. Z archiwum IEiAK rzecz ma wo-społecznego, ekonomicznego czy politycznego. się jednak nieco inaczej, bowiem w zgromadzonych w nim zasobach od Można rzec, że obecne prace pro¬ zawsze tliło się życie. Było częściowo wykorzystywane - do zebranych wadzone nad zasobami a r c h i w u m 1 �IEiAK to proces jego ponownego wytwarzania. Zmieniane są bowiem jego jej efekty uboczne. To zaś pozwala na przeznaczenie i funkcje oraz sposób rozumienia. Jego nowe życie wła¬ porównanie jej do pracy terenowej - ściwie dopiero się rozpoczęło, a jego zasoby są znacznie bardziej rozbu¬ nigdy nie przebiegającej wedle planu, dowane niż tylko materiały audiowizualne. Pochylenie się nad jedynym rządzącej się przypadkiem, zależnej od obiektem archiwum wywołuje kolejne. Pojawia się coraz wyraźniej po¬ spotykanych w jej trakcie ludzi, rzeczy trzeba kojarzenia i łączenia ich z innymi obiektami, by adekwatniej opisy¬ oraz sytuacji. wały zarejestrowaną rzeczywistość. To praca na wiele lat, której przebieg jest trudny do przewidzenia. Dlatego szczególnie intrygujące są również �Anna Weronika Brzezińska g j I U L U U J U L U li L U J U dyby nie pewne zdjęcie, to nie byłoby całego z pelerynką okrywającą ramiona oraz zamieszania ze skanowaniem, obrabianiem umieszczonymi tuż nad talią fałdami. i przycinaniem pozytywów i negatywów. Szyję okala jej, równie sztywno jak kopka, Zdjęcie zostało wykonane w 1969 roku we wykrochmalony kryzik tiulowy, mister¬ wsi Stara Krobia, w powiecie gostyńskim, nie haftowany. Na nim spoczywa sie¬ w południowo-wschodniej Wielkopolsce. To dem sznurów korali. W dłoniach kobieta portret młodej kobiety w charakterystycz¬ trzyma modlitewnik. Ufnie patrzy prosto nym dla mikroregionu Biskupizny nakryciu w obiektyw i delikatnie się uśmiecha. głowy, zwanym potocznie „helikopterami" Zdjęcie wykonał profesor Józef Burszta lub „wiatraczkami". A tak naprawdę jest to i w r a z z zespołem kilkudziesięciu in¬ misternie ułożony i na sztywno wykrochmalony czepek tiulowy, skła¬ nych wchodzi ono w skład kolekcji zdjęć dający się z dwóch części - denka wraz z dwoma pasami tiulu ułożo¬ opatrzonych wspólnym tytułem „Wesele nym w harmonijkę oraz doszytej do niego kopki zwanej też okapem. biskupiańskie". Na portrecie widnieje za¬ Noszono takie czepki - kopki na samym czubku głowy, wiążąc je pod tem Panna Młoda, od której się wszystko brodą wstęgami tworzącymi efektowną kokardę. Kobieta ze zdjęcia zaczęło, a która została nazwana Piękną ma na sobie także czarny kaftan szyty z czarnego, grubego jedwabiu, Panią. O tamtym dniu wiadomo tyle, że 19 �było dużo uczestników ubranych w stroje biskupiańskie, i że całemu przez kolejne pracowniczki i pracow¬ wydarzeniu towarzyszył tłum gapiów oraz etnograf z aparatem. Etno¬ ników Instytutu Etnologii i Antropologii graf w terenie. Bo i uczestnictwo w takiej sytuacji jest z gatunku tych Kulturowej UAM w roku 2014 przecho¬ sytuacji terenowych, o uczestniczeniu w których etnograf - badacz ma¬ dzi transformację - z wersji analogowej rzy. Afirmacja lokalności i regionalności zarazem, reprezentacje tożsa¬ w wersję cyfrową. W sensie naukowym mości, przegląd zdobnictwa i wzajemnych relacji, krajobraz kulturowy swoje zadanie już spełniło - powstały i społeczny w pełnej krasie i w najbardziej jaskrawym wydaniu. prace magisterskie i doktorskie, wy¬ Portret Pięknej Pani jest dla mnie rodzajem biletu do przeszłości, dzięki któremu chce się szperać w materiałach wchodzących w skład dano wiele książek, wygłoszono odczyty i wykłady. archiwum Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. Patronująca temu przedsięwzięciu Całość zgromadzonej dokumentacji jest efektem badań terenowych, Piękną Pani spokojnie się wszystkiemu a zatem działań stanowiących podstawę naszej pracy. Wyjazdy, poszu¬ przyglądała, a swoje prawdziwe piękno, kiwania, rozmowy z ludźmi, dokumentowanie, tropienie mikrohistori, dotąd ukryte na tzw. wglądówce po¬ poznawanie ludzi - stanowi. o sensie naszego zawodu. Wiele z tych kazała dopiero, gdy zdjęcie zostało zasłyszanych i utrwalonych historii z terenu zamkniętych zostało w y d r u k o w a n e w dużym formacie. w archiwalnych kartonach i pudełkach, zachowanych na taśmach fil¬ Niesamowity kontrast i głębia obrazu mowych i slajdach, opisanych i skatalogowanych w kilku inwentarzach. uwypuklają każdy szczegół stroju bi¬ A jak te chwile zostały zapamiętane przez tę drugą stronę - mieszkań¬ skupińskiego, podkreślając niezwykle ców wielu miejscowości, do których poznańscy etnografowie docierali? delikatną urodę jego nosicielki. Kim To powracające pytanie pozwoliło nam na podjęcie działań mających na była Piękna Pani? Czy pamięta foto¬ celu „uwolnienie" materiałów archiwalnych po to, by mogły one w spo¬ grafa, który zrobił jej zdjęcie kiedy stała sób symboliczny (a z czasem i fizyczny) powrócić tam, gdzie zostały w sieni domu? Jako pierwsza została pozyskane, zdobyte, otrzymane. Archiwum prowadzone skrupulatnie zabrana przez nas w podróż powrotną. �Stara Krobia leży niedaleko, niewiele ponad 70 km od Poznania, Konsultantem był profesor Józef tuż za Gostyniem, w samym sercu Biskupizny. Pojechaliśmy tam Burszta, stąd jego obecność podczas 16 sierpnia 2014 roku. W słoneczną sobotę, z plikiem wywołanych zdjęć wydarzenia oraz zdjęcia jego autor¬ oraz wielkoformatowym portretem Pięknej Pani znaleźliśmy się w cen¬ stwa w instytutowym archiwum. Film t r u m wsi. Pierwsze kroki skierowaliśmy do sklepu, w którym zagadnęli¬ jest często pokazywany mieszkańcom śmy Pana. Pokazaliśmy mu zdjęcia, polecił nam się skierować do jednej Starej Krobi, wielu ma go też w swoich z mieszkanek domu stojącego niedaleko sklepu. Akurat wyglądała przez domach. Ot, pamiątka tamtego wyda¬ okno. Przejrzała plik podanych jej zdjęć i zaczęła wymieniać nazwiska rzenia, a zawsze to miło powspominać osób widniejących na zdjęciach. A Piękna Pani to jej kuzynka. Siedliśmy sąsiadów, członków rodzin, popatrzeć wspólnie na placu w centralnym punkcie wsi i popłynęła opowieść i pośmiać się wspólnie. o tamtym d n i u . . A potem (z pomocą żony sołtysa) trafiliśmy do domu, w którym mieszka z rodziną Piękna Pani. W ten oto sposób dzięki zdjęciu Pięknej Pani dowiedzieliśmy się czegoś Puk puk. więcej o historii kompletu zdjęć, spokoj¬ Słychać kroki, zgrzyt zamka i jest. Stoi. Oderwana od pracy w kuchni, nie czekających w pudełkach na kolejne zaskoczona, z początku nieufna. Od razu wiadomo, że to Piękna Pani! odkrycie. Historie przeszłe i wydawać Te same oczy, rysunek ust. by się mogło, że zapomniane - stały się - Tak, to ja, a o co chodzi? współczesne, a etnografowie powrócili I już siedzimy wszyscy w dużym pokoju przy kawie i cieście, pijemy w teren, do Starej Krobi. toast za spotkanie i za tamto wydarzenie sprzed lat, oglądamy wspólnie Jest to jedno z tysiąca zdjęć, a za f i l m . . . Bo Piękna Pani na tym zdjęciu odgrywała tylko rolę Panny Młodej, każdym z nich kryją się historie. Wszyst­ a jej mąż rolę pana Młodego. Już wtedy byli kilka lat po ślubie, ale zostali kie czekają na ponowne odkrycie. poproszeni, aby wziąć udział w rekonstrukcji wesela biskupińskiego na potrzeby kręconego wtedy przez Wytwórnię Filmów Oświatowych filmu. 1 ��Ą ^\ M M ^™ ^\ M ^\ H ^\ j ^\ ^\ ^™ I w setna rocznice urodzin Procesora J ó z e f a Bursz �I �Kraj (gr. etn.) Woj. (gr. etnogr.) Powiat Gmina Miejscowość Polska Obiekt - temat Grupa rzeczowa p r o f . d r Józef B u r s z t a /1914-1987/ Autor i czas wykonania obiektu Autor i data wyk. fotografii S. Kusza l a t a 70-te Źródło reprodukcji Obiekt znajduje się: Nr neg-poz. ����Rok i m i e j s c e : A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1957, Góra p o d S i e r a k o w e m , pow. międzychodzki Tytuł: E t n o g r a f o w i e w t e r e n i e P a t r o n a t zdjęcia: P i o t r B a c z e w s k i A u t o r : Józef B u r s z t a R u s i e c , pow. wągrowiecki Tytuł: G r u p a etnografów 1959, Patronat zdjęcia: Jv Katarzyna Barczyk i i ��������Autor: Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1967, P y r z a n y , pow. g o r z o w s k i Tytuł: G o s p o d a r z S z c z e p a n W i l k z żoną w d r o d z e z pola p o d c z a s rozmowy z dr S. Błaszczykiem P a t r o n a t zdjęcia: Aleksandra Dzik A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1959, Sławsk, pow. koniński Tytuł: P o d c z a s w y w i a d u z informatorką Patronat zdjęcia: S y l w i a Geelhaar �����A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1969, K r o b i a S t a r a , pow. gostyński Tytuł: W e s e l e biskupińskie w Krobi S t a r e j . Kobieta w s t r o j u tradycyjnym P a t r o n a t zdjęcia: I n s t y t u t Antropologii i Etnologii PAN ���������A u t o r : Stanisław K u s z a Rok i m i e j s c e : połowa l a t 60. XX w., Krzymów, pow. koniński Tytuł: P o d c z a s w y w i a d u z informatorką P a t r o n a t zdjęcia: M a r i a Knapowska A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1 9 7 1 , P y r z a n y , pow. g o r z o w s k i Tytuł: Powrót krów z p a s t w i s k a P a t r o n a t zdjęcia: Małgorzata Kłych Tytuł: M. A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1957, S o l e c , pow. średzki S t a c h o w i a k p r z e d f r o n t e m s w e j 2 0 0 - l e t n i e j chałupy P a t r o n a t zdjęcia: Elżbieta Kopczyńska 51 ��������A u t o r : Bogusław L i n e t t e Rok i m i e j s c e : 1975, V e s e l i n a d Morawą, Czechosłowacja Tytuł: K o b i e t y w s t r o j a c h l u d o w y c h p r z e d kościołem P a t r o n a t zdjęcia: Mana A u t o r : Bogusław L i n e t t e Rok i m i e j s c e : 1975, V e s e l i n a d Morawą, Czechosłowacja Tytuł: I K o m u n i a św. - dziewczęta w s t r o j a c h l u d o w y c h P a t r o n a t zdjęcia: Ewa M a z u r ����A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1960, o k o l i c e U n i e j o w a , pow. poddębicki Tytuł: D z i e c i w i e j s k i e P a t r o n a t zdjęcia: W i k t o r i a N a j d e n o w a - J a c i u b e k A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1960, K r z y k o s y , pow. średzki Tytuł: Zaprzęg k r o w i na u l i c y P a t r o n a t zdjęcia: Ziemowit Niedzwiecki ����������A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1959, G o d z i m i e r z , pow. szubiński Tytuł: P r z y s t u d n i z żurawiem P a t r o n a t zdjęcia: P r a c o w n i c y I n s t y t u t u E t n o l o g i i i Antropologii Kulturowej UAM w P o z n a n i u �A u t o r : M i l a n Chlebana Rok i m i e j s c e : 1975, Brzóza S t a d n i c k a , pow. łańcucki Tytuł: F r a n c i s z e k B u s z t a - wytwórca d r e w n i a n y c h łyżek P a t r o n a t zdjęcia: Anna P r z y t o m s k a A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1959, G o d z i m i e r z , pow. szubiński Tytuł: K o s z y k a r z - Herman F i n k e z k o s z y k a m i o d n a c h półkolistych P a t r o n a t zdjęcia: B e a t a Rakowska A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1968, Ołobok, pow. świebodziński Tytuł: K o b i e t y w i e j s k i e p o d c z a s o d p o c z y n k u P a t r o n a t zdjęcia: J e s s i c a R o b b i n s - R u s z k o w s k i ����A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1960, S a r a j e w o , Bośnia, Tytuł: S a r a j e w o - t a r g P a t r o n a t zdjęcia: M a r t a R u d n i c k a Jugosławia A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1960, B a n j a L u k a , Bośnia, Jugosławia Tytuł: Czyścibut u l i c z n y w B a n j a L u c e P a t r o n a t zdjęcia: Ada S i e b e r s ���������A u t o r : Teresa Okoniewska Rok i m i e j s c e : 1976, Q a j s a r , prow. F a r j a b , A f g a n i s t a n Tytuł: P a s z t u n k a P a t r o n a t zdjęcia: P i o t r S t a r o s t a A u t o r : Marek Bero Rok i m i e j s c e : 1976, D a u l a t a b a d , prow. B a l k h , A f g a n i s t a n Tytuł: R o d z i n a Tadżyka A b d u l a Wachoba P a t r o n a t zdjęcia: Małgorzata S t o l a r s k a 87 ���������A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1959, C z a r n a , pow. r o p c z y c k i Tytuł: Pług koleśny p o d c z a s p r a c y P a t r o n a t zdjęcia: J a d w i g a W i e c z e r z a k 96 A u t o r : Bogusław L i n e t t e Rok i m i e j s c e : 1970, Ślesin, pow. koniński Tytuł: Zaprzęg w „duhę" P a t r o n a t zdjęcia: Z u z a n n a Wiśnicka-Tomalak �A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1958, O b o r n i k i Tytuł: H a n d e l obwoźny - samochód P a t r o n a t zdjęcia: J o a n n a W o j c i e c h o w s k a ��A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1959, Królików, pow. koniński Tytuł: Dom s z a c h u l c o w y ( d a w n i e j p o d c i e n i o w y ) , P a t r o n a t zdjęcia: F i l i p Wróblewski A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1957, K r z y k o s y , pow. średzki Tytuł: Ściana stodoły - k o n s t r u k c j a s z k i e l e t o w a P a t r o n a t zdjęcia: A g n i e s z k a W r z o s e k " częściowo • • • • szalowany 99 ���Lista darczyńców Przemysław Adamczewski Ewa Janiak Ewa i Jarosław Antyborzec Zbigniew Jasiewicz Piotr Baczewski Arkadiusz Jełowicki Katarzyna Barczyk Jojagoda Barbara i Bogdan Brykczyńscy Irena Kabat Anna Weronika Brzezińska Dominik Kaczmarczyk Jacek Brzozowski Katarzyna K a r w a c k a S z w a r c Krystyna Brzozowska Magda Kielar Hanna Małgorzata Burszta Karina Kirchhoff Magdalena Chojnacka Ewa Klekot Łucja Cieślar Marta Kluszczyńska Irena (Grześkowiak) Ciszewska Zygmunt Kłodnicki Ewa Cudzich Małgorzata Kłych Maria Knapowska Zuzanna Czaplińska Edyta 102 Czernecka, Fundacja Lokalnego Wsparcia K u l t u r y Elżbieta Kopczyńska AITWAR Michał Kowalski Anita Czerner, Stowarzyszenie Maloka Eliza Kurtysiak Anna Drożdż La Tormenta Szkoła Tańca Flamenco Aleksandra Dzik Tadeusz Łopatkiewicz Sylwia Geelhaar Marta Machowska Kamila Gillmeister Izabella Main Kamila Grześkowiak Natalia Maksymowicz Barbara Hoffmann Małe Instrumenty Aleksandra Hulewska Mana Krzysztof Hulewski Ewa Mazur Instytut Antropologii i Enologii PAN Natalia Mazur �Krzysztof Minakowski Jarosław Solecki Katarzyna Mirgos Agata Stanisz Magda Murawiecka Bartosz Stańda Muzeum Ziemi Rawickiej StaraKicia - Anna Araszkiewicz Wiktoria Najdenowa-Jaciubek Piotr Starosta Ziemowit Niedźwiecki Jarosław Jacek Stępniewski Mateusz Nowak Małgorzata Stolarska Marta Nowicka Dariusz Stryniak Jolanta PawlakPaluszek Marta Strzelecka Agnieszka Pawłowska Jan Surman Danuta PenkalaGawęcka Marta Świtała Marta Petryk Aneta Szczepankiewicz Dionizy Piątkowski Marta Szloser Agnieszka Pieńczak Ewa Szwed-Paczkowska Jacek Polewski Bożena Szota Mirosława Posern-Zielińska Anna PasiukCzepczyńska Pracownicy Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM Alek Tarkowski Anna Przytomska Agnieszka Telecka Jessica Robbins-Ruszkowski Andrzej Trzeciak Lidia Rozmiarek Urząd Gminy Wągrowiec Beata Rakowska Jadwiga Wieczerzak Marta Rudnicka Zuzanna Wiśnicka Tomalak Adrianna Siebers Joanna Wojciechowska Aleksandra Sergiel Emilia Wojtkowska-Degentysz Dobrawa Skonieczna Gawlik Filip Wróblewski Justyna Słomska-Nowak Agnieszka Wrzosek Łukasz Słotwiński Katarzyna Wyrzykowska Mikołaj Smykowski Roman Zaczkiewicz �PARTNERZY Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w Poznaniu Art Stations Fundation by Grażyna Kulczyk Muzeum Narodowe w Gdańsku Urząd Gminy Wągrowiec Muzeum Ziemi Rawickiej Blacom Spółka z o.o. Muzeum Ziemi Kępińskiej im. T. Potworowskiego Gminne Centrum K u l t u r y i Rekreacji i m . Jana z Domachowa Bzdęgi w Krobi Krzysztof Kurłowicz - Fotografia Wielkopolskie Towarzystwo Kulturalne Świetlica Cafe Krakowska 9a �CYFROWE ARCHIWUM IM. JÓZEFA BURSZTY Cyfrowe A r c h i w u m i m . Józefa Burszty: www.cyfrowearchiwum.amu.edu.pl https://www.facebook.com/prof.J.Burszta A r c h i w u m jest budowane w ramach projektu „Cyfrowe A r c h i w u m im. Józefa Burszty" - digitalizacja archiwaliów oraz ich udostępnienie w Internecie", z programu Ministra K u l t u r y i Dziedzictwa Narodowego Kolberg 2014 - Promesa Ministra K u l t u r y i Dziedzictwa Narodowego Kontakt: cyfrach@amu.edu.pl �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f5c005ba6f7744e7264ad6b8ca39b003.pdf bcf31795f785b8f1842d2da6be7739aa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5707 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource cham chamstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5306 Title A name given to the resource Szkic o chamstwie/ ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska-Barącz, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANNA ZADROŻYŃSKA Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej U W , Warszawa K R Ó T K I SZKIC O C H A M S T W I E Tytuł sugeruje, że będzie to tekst, w którym badaniu poddane zostanie zjawisko chamstwa. Czym jest kultura, dyskutowano już wielokrotnie w nau­ kach humanistycznych. Czym jest chamstwo - z tego punktu widzenia, nie mieliśmy chyba odwagi sobie odpowiedzieć. Współczesna sytuacja wyzwolenia i wolności, także wyzwolenia wszelkiego rodzaju agresji, nie tylko usprawiedli­ wia, lecz nawet zmusza do zastanowienia się nad odmienną dziś sytuacją kulturową. Teorie i metody współczesnych nauk społecznych i humanistycznych (szczególnie filozofii, antropologii i socjologii) nadal poszukują ładu w przed­ miocie swoich badań, mimo dostrzeżenia i uznania nieładu, wieloznaczności poczynań ludzi (Bauman 1994, 1995, 1996; Derrida 1993; Jawłowska, Kempny, Tarkowska, red., 1993; Mokrzycki, red., 1992; Schulze 1994). W tej sytuacji problem chamstwa, nieokreślony i rozległy, doskonale się nadaje do pokazania rozważań o nie do końca zdefiniowanym przedmiocie. Ujawnia także, jak mi się zdaje, trudności i sedno problemu definicyjnego. Kultura i chamstwo są pojęciami, których definicyjne pola należą do ładu nauki. Rzeczywistość końca X X wieku (nie tylko w Polsce) ładem jednak, w dotychczasowym znaczeniu, nie jest. Poszukiwanie i przedstawianie naukowej „pożywki" zastanowień nad współczesnością powinno być zatem w miarę uporządkowaną relacją owego nieuporządkowania. Być może uda się wyłowić istotne cechy, atrybuty i relacje tego zbioru, który niegdyś zwano chamstwem i przeciwstawiano go kulturze ( w jej wąskim sensie). Obiegowe i popularne charakterystyki chamstwa były i są przedmio­ tem wielu artykułów w prasie codziennej i tygodniowej (np. „Polityka" nr 42:1995; lub cotygodniowe felietony A . Osęki, w „Gazecie Wyborczej" z 1996 r.). Wyrażają one na ogół przerażenie i zgrozę wobec stanu dzisiejszej kultury dnia codziennego, jej schamienia, wyzwolonej agresji, nieobyczajności. Kultura i chamstwo bywają sobie na ogół przeciwstawiane. Można sądzić zatem, że obydwa te pojęcia składają się na jeden rodzaj pewnego systemu kultury (w jej szerokim sensie). W zamierzchłych czasach, gdy w połowie wieku X Ibrahim Ibn Jakub (1971, t. 1, s. 4-5) podróżował po krajach słowiańskich, z zadziwieniem �20 ANNA ZADROŻYŃSKA relacjonował obyczaje Słowian (chociaż nie Polaków, bo do Polski prawdo­ podobnie nie dotarł), ich gwałtowny charakter, niezgodność szczepów, prymitywność urządzeń służących higienie. Prawie siedem wieków później Jean de Laboureur (1971, t. 1, s. 238-257), towarzyszący Renacie hrabinie de Guebriant, pani ambasador Francji w Polsce przy dworze Ludwiki Marii, żony Władysława I V , opisywał przyjazd królowej do Polski. Zachwycił go przepych powitania w mijanych miastach, wspaniałość uczt i podarunków oraz kurtuazja obyczajów. Po niespełna dwustu latach z zachwytem się czyta „Przypomnienia z podróży" do Anglii i Szkocji autorstwa Krystyna Lacha-Szyrmy (1981), porównujące obyczaje Brytyjczyków i Polaków. To tylko trzy dzieła z różnych epok, do dziś interesujące czytających, dzięki swym spostrzeże­ niom, analogiom, wytworności stylu. A jest ich nieprzeliczalnie wiele, gdyż cała literatura - źródłowa, naukowa i piękna - opiera się w konsekwencji na takim właśnie porównaniu z innymi, próbami porządkującego zrozumienia, oceniania względem własnych zwyczajów, nawyków, umiejętności. Na dobrą sprawę etnografia w ogóle (i nauki z niej korzystające) wyrosła z zadziwienia „niekultur ą " - niekiedy z jej dezaprobaty i ze zgorszenia, kiedy indziej z idealizacji i z aplauzu. W Europie tych innych, odkrywanych na zdobywanych kontynen­ tach, zwano już w X V I I I w. „dzikimi" (sauvage). Potem badacze skierowali swe „szkiełka i oczy" na własne narody i tam także odkryli inność, „dzikość", „warstwy niższe". Temu odkryciu towarzyszyło również zadziwienie i zachwy­ cenie, choć niekiedy pełne zgrozy. Wtedy właśnie pojawiać się zaczęły terminy charakteryzujące stan kultury „ludu". Na ogół określały one „podły stan" i „ g r u b e " obyczaje. Język francuski proponował terminy: rustaud (prostak, nieokrzesaniec, prymityw), rustre (gbur, cham, chłop), manant (chłop, cham, gbur), goujat (grubianin, ciura, cham) i butor (bydlę, cham). Angielski podsunął: churl (nisko urodzony, źle wychowany, cham), boor (gbur, prostak, chłop), cad (ordynus, łobuz, cham), mucker (cham, robociarz). Język macedoński posługuje się „prostakiem" i „grubianinem", podobnie jak rosyjski i polski, gdzie można także wcale nierzadko napotkać gbura i prymitywa. Są to terminy o wyraźnie pejoratywnym zabarwieniu, niekiedy jawnie dyskwalifikujące, kiedy indziej nawet obelżywe. Na uwagę zasługuje jednak termin „cham", spotykany-jak mi się zdaje - tylko w języku rosyjskim i polskim, a będący synonimiczną syntezą poprzednich. Można sądzić, że polsko-rosyjski obelżywy termin „ c h a m " ma jakiś związek z biblijnym Chamem, synem Noego (Genezis, 9, 18-27). Zamierzchła ta tradycja przekazała opowieść o niegodnym zachowaniu się Chama, który nie uszanował ani słabości ojca (upojonego winem i śpiącego), ani jego golizny, gdy wezwał braci, by przyszli popatrzeć na obnażonego rodzica. Przypowieść biblijna przeciwstawia moralnie naganne zachowanie Chama kulturalnej reakq'i jego braci, którzy okryli płaszczem śpiącego, nie odważyw­ szy się nawet na niego spojrzeć. Cham więc popisał się reakcją godną symbolicznego uwiecznienia po wsze czasy. Można sądzić też, że biblijna sytuacja była także nabrzmiała od symboli. O cóż zatem chodziło? �KRÓTKI SZKIC O CHAMSTWIE 21 Przede wszystkim w owej „chamskiej" sytuacji wzięli udział synowie i ojciec. A byli oni jedynymi ludźmi ocalałymi z boskiego kataklizmu, niszczącego życie. Zatem Noe był najwyższym (bo jedynym) patriarchą wśród ludzi. Był stary (przekroczył wówczas sześćset lat), co w kulturowej symbolice oznacza, że był także mądry. Mądrość predestynowała go do roli władcy i autorytetu. Był też głównym żywicielem swego potomstwa - rolnikiem i hodowcą winnej latorośli. T o z nim zawarł Bóg przymierze przed potopem i po wyschnięciu wód. Noe stawał się tym samym gwarantem godziwego życia. I tak się stało, że upojony winem, obnażony zasnął w swo­ im namiocie, chcąc zachować, jak się zdaje, prawo do prywatności. Prywat­ ność, to niezaistnienie w społeczeństwie. Niezaistnienie realizuje się wtedy, gdy nikt intymnej sytuacji nie ogląda, gdy nikt o niej nie mówi. Cham zobaczył ojca, pogwałcił jego prywatność. To pierwsze przestęp­ stwo wobec kultury. Ponadto Cham patrzył na ojca w sytuacji, gdy ten pijany i obnażony spał. Trzy elementy: najwyższy w hierarchii, nieobecny w świecie ludzi (śpi oszołomiony), nie respektuje norm człowieczego porząd­ ku (jest goły) zostały poddane ludzkiej ocenie. Co więcej, jego syn, który nie ma prawa na niego podnieść oczu, przygląda mu się krytycznie. Nie ma prawa, gdyż patrzenie jest oznaką braku szacunku, bezczelnością, agresją. Cham zatem, to ktoś agresywny i wkraczający w cudzą intymność, także nie szanujący hierarchii społecznej i dobrych obyczajów. Cham nadto opowiedział o tej sytuacji braciom, co oznacza, że wyjawił tajemnicę całemu światu. Opowiedzenie staje się społeczną kreacją wydarze­ nia, zaistnieniem, które powinno spotkać się z jakąś sankcją. Ta jednak zostaje odłożona do chwili obudzenia się patriarchy. Przedtem jednak Jafet i Sem (bracia Chama) stosują proste remedium: biorą szatę ojca, kładą j ą sobie na ramiona (skrywają siebie), podchodzą do śpiącego tyłem (żeby nie spojrzeć), przykrywają jego nagość (niwelują niezgodność stanów), cały czas mają odwrócone twarze, nie widzą więc ojca. Sytuacja wraca do normy. Po obudzenia jednak Noe przeklina, wcale jednak nie Chama, lecz Kanaana, jego syna, życząc mu by się stał najniż­ szym ze sług swych braci i Boga. Degraduje więc potomstwo niekulturalnego syna, być może właśnie w ten sposób uruchomiając tradycję chamstwa. Cham więc S P O J R Z A Ł (bracia nie patrzyli) na najwyżej w hierachii postawionego człowieka: starego, mądrego, w dodatku ojca i to w sytuacji bezbronności. Spojrzenie to było A T A K I E M , agresją, nierespektowaniem reguł natury, nakazujących odstąpienie od ataku wobec bezbronności prze­ ciwnika. Co więcej, wobec przeciwnika-współrodowca wyżej postawionego w hierarchii społecznej (Hall 1976, 1984; Lorenz 1975, 1986). W kodeksie kultury była to profanacja. M o ż n a powiedzieć, że Cham dopuścił się „grzechu nieświadomości, niewiedzy lub zaniechania". Była to raczej bierność wobec wydarzeń, niż aktywna agresja. Zaraz też wywołała interwencję braci, to znaczy spo­ łeczności bezpośrednio zainteresowanej w funkcjonowaniu reguł spokojnego �22 ANNA ZADROŻYŃSKA współżycia. Cham respektował (jak się zdaje, gdyż o innej jego reakcji nie ma w Biblii wiadomości) nałożone na niego sankcje i tym samym powrócił na łono rodu. Jednakże czynem swoim zaprzeczył na chwilę swej do niego przynależności, zdystansował się od społeczności. Naśmiewając się z ojca i opowiadając braciom o jego stanie, sygnalizował swoją obcość. Jest to potencjalność agresywności, możliwość nie opanowania wrogości, zagroże­ nie rodu. Społeczność więc ani na chwilę go nie porzuciła, wymusiła natomiast powrót na tory poprawnych zachowań. Współczesne społeczeństwa są konstrukcjami w żaden sposób nie przy­ pominającymi choćby najrozleglejszej rodziny Noego. Dziś m o ż n a uznać biblijną historię za mityczny model reguł moralnych, wprawdzie anachro­ niczny, lecz nadal rzutujący na oceny postaw otaczających ludzi. Ludzie ci są osobnikami bez rodów, bez rodzin, bez społeczeństw. Są po prostu anonimowi, gdyż jedną z najistotniejszych cech współczesności jest otwarcie się społeczeństw na cały świat. Otwarcie to oznacza przede wszystkim roz­ mycie się ich granic i dostępność informacyjną, k t ó r a każdemu przybliża nawet najdalsze zakątki Ziemi, najmniej prawdopodobne przygody w Kos­ mosie, doznania najbardziej intymne. W każdej sytuacji człowiek może uciec od siebie, od swego imienia, nazwiska, zawodu. M o ż e się skryć w tłumie, udawać kogoś innego lub nie udawać nikogo, być nikim.To znaczy może nie odpowiadać za swoje czyny. Kultura i chamstwo należą do odległego już, jak się zdaje, systemu wartości i ocen charakteryzujących społeczeństwa oparte na rodzinach, sąsiedztwie, narodach, religii. Było w nich miejsce na odpowiedzialność za ludzkie zachowa­ nia, to znaczy istniały tam grupy, w których jednostka mogła odnaleźć swe miejsce, z którymi udawało się jakoś identyfikować. Trzonem reguł egzystencji tych społeczeństw okazywały się normy rozładowujące naturalną agresję, pozwalające zażegnywać swary, kłótnie, nawet wojny. Warunkiem jednak była nieanonimość skłóconych, jasność ich przynależności etnicznej, rodowej, religijnej, gdyż z nimi się wiązała odpowiedzialność i możliwość zastosowania przewidzianych sankcji. To społeczeństwa kształtujące swoją kulturę określały marginesy tolerowanych zachowań, oceniały gesty, słowa i czyny jako grubiańskie, gburowate, nieprzystojne, chamskie. Te jednak w innym środowisku wcale za takie nie musiały być uznawane, gdyż gorszące okazywały się zgoła odmienne zachowania. Potwierdza to określanie niestosownych (niekiedy śmieszących, kiedy indziej nagannych) zachowań mianami na ogół wywodzący­ mi się z nazwań grup społecznych: „pany z miasta", „chłopy", „ęteligencja", gbury, prostaki itd. Jednocześnie też owe dyskwalifikujące nazwania przylegały do tych właśnie grup, stanowiąc specyficzną hierarchię w społeczeństwie. „Chama i chamstwo" można zaliczyć do mian tego rodzaju, chociaż wykraczają one poza społeczne podziały. Być może właśnie dlatego zrobiły taką karierę. Ujmują raczej treść zachowań niż ich społeczną przynależność. Jeżeli jednak człowiek zostaje porzucony przez społeczeństwo, wyalienowany j u ż we wczesnym dzieciństwie wbrew swej woli, jeżeli musi potem poszukiwać najdziw- �KRÓTKI SZKIC O CHAMSTWIE 23 niejszych grup, z którymi choćby okazjonalnie się identyfikuje - to nie ma szansy na wiedzę o kulturze, na świadomość, że w ogóle jacyś inni istnieją. W ankiecie „Polityki" prof. Aleksander Gieysztor (1995, s. 6) przypomniał taką oto definicję chamstwa: „ jest to niezdolność do zdawnia sobie sprawy, że drugiemu człowiekowi wyrządza się przykrość. Chamstwo to cecha głęboko aspołeczna, w istocie rzeczy nawet amoralna. [...] świadectwem dobrego wychowania człowieka jest absolutna pewność jego otoczenia co do tego, jak się zachowa w każdej sytuacji. Chodzi o dochowanie wierności zwyczajowym normom współżycia i kultury. K t o czyni przeciwko nim wybryki, ten daje dowody chamstwa." Zwyczajowe normy współżycia i kultury powiązane są więc nierozerwal­ nie z jakimś społeczeństwem. W sytuacji jego otwarcia, rozmywają się w do­ wolności egoistycznych zachowań jednostek. Obserwować dziś można dwa zasadnicze nurty poszukiwania kulturowej i społecznej równowagi. Pierw­ szym z nich jest powstawanie okazjonalnych, niekiedy krótkotrwałych i zmiennych grup, skupiających ludzi identyfikujących się z jakimiś „pro­ gramami na życie". Są to np. rozmaite stowarzyszenia religijne czy towarzy­ stwa, np. p a ń z wyższym wykształceniem, albo autorów dzieł naukowych (które tkwią korzeniami, być może, w nieco anachronicznej polskiej trady­ cji). Są to także np. związki grubych, łysych, wysokich, niskich, grupy „fanów" (jakichś zespołów czy solistów), młodzieżowe bandy towarzyskie lub łobuzerskie, „gangi" dorosłych bandytów, ale również towarzystwa np. gier fantastycznych czy „fani" informatycznych programów Internetu. Te ostatnie są przykładem stowarzyszeń wręcz nieludzkich, gdzie osoby są konfiguragami symboli literowych i cyfrowych, informaq'ami, inteligencja­ mi. Nie mają jednak twarzy, a ich moralność ogranicza się do przestrzegania reguł międzynarodowego systemu komputerowego. Jako L U D Z I E mogą robić wszystko, gdyż to nie podważa systemu. Drugim nurtem poszukiwania kulturowej równowagi jest bezspołeczeństwo. T o sytuacja, która zmusza jednostki do skupienia się na sobie. Stają się one jedynymi wyznacznikami ocen zachowań własnych i otoczenia. Stają się jedynymi wyznacznikami celów działania. D o mniej więcej lat sześćdziesiątych tego wieku podstawowym traktatem o szczęściu było dzieło Władysława Tatarkiewicza (1947). N i k t nie kwestionował społecznego aspektu szczęścia, społecznego współdziałania i dawania innym, jako nieodzownego warunku zbliżenia się do niego. Współcześnie rozbudowuje się ideologia egoizmu. W swej naukowej postaci pojawiła się ona w postmodernizmie, jako dowar­ tościowanie badacza-humanisty, dręczonego kompleksem niewiedzy o bada­ nym przedmiocie (np. Wyka 1993). W filozofii osobowości religijnej - jako postawa porzucenia innych, poznania siebie i dzięki temu poszanowania niezależności bliźnich (np. de Mello 1995). Te wersje propagujące finezyjną myśl humanistyczną, przeznaczone są dla wybranych, których alienacja od społeczeństwa stała się warunkiem twórczych działań i poszukiwań sensu wszechświata. �24 ANNA ZADROŻYŃSKA Wersje popularne usankcjonowania egoizmu stają się natomiast ideo­ logią społecznego rozbicia. D o takich należy np. pochwała aktywności, umiejętności, bogactwa, siły. Same w sobie pochwalają tylko działanie i jego cel. W praktyce sankcjonują bezkompromisowość, stawiając działającą jed­ nostkę w centrum świata, usuwając resztę ludzi na jego margines. Dwa wymienione nurty tworzą jednak wspólny strumień zachowań. Nie są sobie ani przeciwstawne, ani konkurencyjne. N a przeciw nich staje dawny system kultury, którego normy określają je mianem chamstwa, rodzajem egoistycznej i agresywnej entropii. Sądzę, że pierwsze symptomy współcze­ snego nieuporządkowania pojawiły się bardzo dawno, może już w okresie Rewolucji Francuskiej - chamstwo w kulturze europejskiej było marginesem i to marginesem dopuszczalnym, niekiedy pełniącym funkcję swoistego wen­ tyla bezpieczeństwa. Społeczeństwo bowiem nie godząc się na łamanie n o r m „dobrego wychowania" czy „przyzwoitości", przewidywało sankcje mające moc przywracania normalnego porządku. Normalny porządek oznaczał respektowanie zasad klasyfikacji wszechświata (na rzeczywisty i domniema­ ny), czasu (na zwykły ludzki i niezwykły świąteczny), przestrzeni (na własną, cudzą i sakralną). Oznaczał też uznawanie podziałów ludzi według płci, wieku, doświadczenia, wiedzy, urodzenia. Uwzględniając taki porządek, społeczeństwa (nie tylko europejskie) wypracowały normy ich strzegące a pozwalające ludziom na dopełnianie zasadniczych wymogów natury: schronienia, wyżywienia się, prokreacji, opanowania agresji. Nieprzestrzega­ nie więc norm religii (porządku wszechświata), hierarchii (uchybienie wład­ cy, starszemu, kobiecie), własności, moralności (osłanianie ciała, intymność związków serdecznych, ukrywanie czynności fizjologicznych, itd.) i niedopeł­ nienie obowiązku jak najczęstszego demonstrowania nieagresji wobec oto­ czenia, spotykały się (lub przynajmniej powinny) z negatywnymi ocenami społecznymi i rozmaitego rodzaju sankcjami. Taki model kultury (w szero­ kim znaczeniu) daje się zastosować do dziewiętnastowiecznych społeczeństw europejskich i społeczeństwa polskiego. Jest to jednocześnie okres, gdy jeszcze wzorem była kultura „warstw wyższych". Dlatego można powie­ dzieć, że wówczas zjawisko, które tu nazywam chamstwem, było tylko marginesem. Wzorzec „kulturalnego" życia był jeszcze dla owych nieokrze­ sanych wystarczająco pociągający, by nie wzbudzać przerażenia ogółu spo­ łeczeństwa. Zawsze jednak chamstwo było postawą informującą lub nawet demonstrującą obcość (społeczną, kulturową, etniczną, religijną nawet), wyzwalającą w pewien sposób agresywność do otoczenia lub otoczenia. Zachowania te mieszczą się w kulturowym kodzie i spotykają się z reakcją przewidzianą przez kulturę. U podłoża tej agresywności leży pogarda, lekce­ ważenie lub niedostrzeganie innych. Zdaję sobie sprawę, że popularne wizje chama (np. u Elizy Orzeszkowej) usentymentalniły rzeczywistość. Rzadko jednak problem wyglądał tak jak w polskiej literaturze XDC w. Po ostatniej wojnie światowej społeczna sytuacja Europy, a Europy wschodniej szczególnie, uległa rzeczywiście rewolucyjnej przemianie. Prze- �KRÓTKI SZKIC O CHAMSTWIE 25 stały bowiem mieć sens dawne normy i moralność. Wojna - anonimowość jej śmierci i anonimowe zabijanie - podważyła wizję wszechświata, hierar­ chię społeczeństw, świętość narodzin, posłannictwo kobiet, rycerskość męż­ czyzn, intymność ludzkich więzi, wstydliwość ciała i jego czynności, skutecz­ ność gestów nieagresji. Podważyła więc całą kulturę. Stała się znakomitą pożywką odczłowieczenia. Na niej się usadowiły wschodnio-europejskie „de­ m o k r a t ę ludowe", realny socjalizm, komunizm. Nimi też (choć nie maso­ wo) zafascynował się „zachód", gdzie obfitość dóbr cywilizacyjnych separo­ wała ludzi od siebie, stwarzając im pozory niezależności, samostanowienia, odrębności. Normy współżycia stawały się coraz mniej potrzebne, reduko­ wano je więc do niezbędnych minimów, sygnalizując tylko formalnymi symbolami. W krajach realnego socjalizmu pozornie niekonfliktowe współ­ istnienie społeczeństwa zostało zapewnione dzięki hierarchii partyjnej i jej administracji, realizującej dokładnie określane wytyczne. Tłumiona agresyw­ ność coraz bardziej rozsadzała kulturowe „wentyle bezpieczeństwa". Gdy wybuchły, dostarczyły energii od razu do realizacji przemian, odwetu i tchnięcia życia w Lewiatana chamstwa o rozmiarach nie napotkanych dotąd w polskiej historii. Historia Polski miała jednak w tym swój niemały udział. Tradycja społe­ czeństwa szlacheckiego - poza pozytywami, podkreślanymi przez history­ ków i narodowe mity - obfitowała w dowody samowoli, sobiepaństwa, niesubordynacji w najtrudniejszych chwilach narodowych epopei, buty, warcholstwa (Tazbir 1986). Cechowała je drażliwość na temat suwerenności osobistej i rodowej, która w sytuacjach zagrożenia przybierała dość często formę troski o naród i państwo. Na drugim biegunie polskiego społeczeń­ stwa szlacheckiego stał pańszczyźniany chłop, prezentujący postawę zniewo­ lonego, niewykształconego neurastenika, naśladującego (w miarę możliwo­ ści) zewnętrzne na ogół formy wzorów, proponowanych przez „warstwy wyższe". Na co dzień jednak zbyt zatroskany o własny byt, baczył jedynie swego interesu, nie zajmując się sprawami ogółu. Zdaję sobie sprawę, że taki obraz jest uproszczeniem. Niuanse sytuacji uległy jednak odsianiu po drugiej wojnie światowej, pozostawiając tylko najgrubsze ziarna dawnych struktur. Po drugiej wojnie światowej została wprowadzona w Polsce bolszewicka dyktatatura proletariatu. Używam umyślnie tego schematycznego określe­ nia, żeby podkreślić tragizm tamtej sytuacji i jej chamstwogenne możliwości. Skonstruowano bowiem wówczas powojenny proletariat, który niewiele (lub nic) miał wspólnego z klasą robotniczą przedwojennego polskiego prze­ mysłu. Proletariat powojenny wywiódł się (głównie) spośród bezrolnych mieszkańców zrujnowanych wiosek o tradycjach kultury pańszczyźnianych folwarków szlacheckich. Była to ludność niewykształcona, nieświadoma wy­ darzeń i procesów, której obce były więzi grup proletariackich. Była to też ludność, której obiecano dostatek, władzę i stanowienie praw, które za­ gwarantują jej bezpieczeństwo i bezkarność. Ludzie ci właśnie stali się ostoją proletariackiej dyktatury. Tym samym dawali prymat prywacie, pazerności, �26 ANNA ZADROZYŃSKA chamstwu, gdyż innego stylu nie znali. Powoli więc narastał proces uni­ cestwiania społeczeństwa i w chwili radykalnego przełomu lat dziewięćdzie­ siątych stał się faktem dokonanym. Faktem dokonanym jest zatem powszechność chamstwa w bezspołeczeństwie (nie potrafię na razie skonstruować innego terminu) polskim. Nie jest już ono marginesem kultury, gdyż podstawowe jej kategorie zostały podważone. Nie ma już sensu dawna wizja wszechświata, gdyż nauka udostępniła dokładne dane na temat chemicznego składu nieba, Ziemi i jej wnętrza oraz bytów, które tam można napotkać. Nie ma też sensu dawna konstrukcja wyobrażeń o czasie i przestrzeni, gdyż nie tylko loty kosmiczne ukazały je w innym zupełnie świeUe, lecz także telefonie światowe pozwalają każdemu odnaleźć miniony lub dogonić przyszły czas na innym kontynencie. Także społeczne hierachie rządzą się wyznacznikami innymi niż dotychczasowe. Sfery życia nie są rozdzielone pomiędzy płci, prestiż i władza nie są atrybutami wieku. Przeciwnie, zależą one od młodości i możliwości nowoczesnej wiedzy, której dostojni starcy nie są w stanie posiąść. Kryterium społecznego znaczenia wiąże się z „siłą przebicia", młodością, wiedzą. Tym samym ceniony jest jawny egoizm jednostek, który się stał warunkiem realizacji zamierzeń. Bezspołeczeństwo charakteryzuje się kompozycją nietrwałych a zmien­ nych grup, stowarzyszeń, lobbies, w których hierarchię wyznaczają szczegól­ ne kompetencje do pragmatycznych działań i one stanowią o atrakcyjności przywódców. Przywódcy ci są ponadto profesjonalistami w zarządzaniu. Nie wspierają się już na tradycyjnych instytucjach rodzinnych, kościołach, samo­ rządach. Przeciwnie wkraczają na ich tereny, uszczuplając pola ich oddziały­ wania. T y m samym powstaje niestabilna sieć funkcjonalnych powiązań do zaspokajania potrzeb nie tylko materialnych, lecz także „wyższych" ambicji i dążeń (wierzeniowych, ideowych, naukowych, emocjonalnych). A zatem sytuacja, którą tu nazwałam bezspoleczeństwem, to nowa jakość, której składniki wywodzą się z marginesu kultury dawnego społeczeństwa, niegdyś nazywanego chamstwem. W tej nowej jakości są one dominujące. Ich powszechność, rozległość i intensywność podnosi je do rangi wzorca społecz­ nych zachowań. Kultura - w jej dawnym, wąskim znaczeniu - okazuje się ich peryferią. Więcej, ta nowa jakość nie charakteryzuje dziś tylko jednej grupy społecznej, lecz przede wszystkim określa wzorce, które realizuje może społecz­ na większość? może prawie wszyscy? może wszyscy? Realizacje wzorca przebiegają dwoma zasadniczymi torami. Jednym z nich jest jednoznaczny „ c h a m " , demontrujący otoczeniu egoizm, lekceważenie, agresję, brutalność, pazerność w stosunku do dóbr materialnych i władzy, wulgarny język, „grube" maniery. Pojawia się wszędzie, jest łatwy do dostrzeżenia i rozszyfrowania. Drugi tor realizacji wzorca jest groźniejszy w skutkach. Prezentują go ludzie ogładzeni w myśl anachronicznych wzorców dawnej kultury, lecz z całą bezwzględnością ignorujący normy i prawa społeczeństwa, własności, kompe­ tencji. To właśnie oni okazują się autorami bezprawia prawo stanowiąc, umiejętnie obwiniając innych o zbrodnie i chamstwo. �KRÓTKI S Z K I C O CHAMSTWIE 27 Zmienność współczesnych ludzkich reakcji, gestów i rekwizytów świad­ czy o niesystemowej formacji rzeczywistości, którą dawniej można by na­ zwać rzeczywistością kulturową. Przenikają się tu, łączą i wymieniają roz­ maite składniki różnych systemów historycznych, czasowych, przestrzen­ nych, kulturowych, społecznych. Nauki humanistyczne nie są jeszcze w sta­ nie zrelacjonować tego procesu, gdyż brak im po temu adekwatnych pojęć i teorii. Historia kultur świata pokazuje jednak, że najtragiczniejsze wyda­ rzenia, nie rokujące żadnych korzystnych dla ludzi rozwiązań, stawały się źródłem nurtów najwznioślejszych myśli, zaczynem dzieł najwspanialszych. Świat współczesny prezentuje stan burzenia przyciasnych konstrukcji, nisz­ czenia anachronicznych choć pięknych budowli nauki, sztuki, bezinteresow­ ności. Nie ma sensu nie wierzyć, że wyłoni się z tego jakiś inny dynamiczny ład, kreator nowego porządku. LITERATURA B a u m a n Z. 1994 Dwa szkice o moralności ponowoczesnej. Warszawa, Instytut Kultury. 1995 Wieloznaczność nowoczesna, nowoczesność wieloznaczna. Warszawa, Wydawni­ ctwo Naukowe P W N . 1996 Socjologia, Warszawa, „Alfa". D e r r i d a J. 1993 Pismo filozofii, Kraków, „inter esse". G i e y s z t o r A. 1995 Wywiad, „Polityka", nr 42 (2007), 21.10, s. 6. Hall E. 1976 Ukryty wymiar, Warszawa, PIW. 1984 Poza kulturą, Warszawa, PWN. Ibrahim Ibn Jakub 1971 Relacja z podróży do krajów słowiańskich, [w]: Cudzoziemcy o Polsce, t. 1, s. 3-6, Kraków, Wydawnictwo Literackie. J a w ł o w s k a A., K e m p n y M . , T a r k o w s k a E . (red.) 1993 Kulturowy wymiar przemian społecznych. Warszawa, IFiS P A N . Lach-Szyrma K. 1981 Anglia i Szkocja. Przypomnienia z podróży roku 1820-1824 odbytej. Warszawa, PIW. de L a b o u r e u r J . 1971 Relacja z podróży królowej polskiej, [w]: Cudzoziemcy o Polsce, t. 1, s. 238-257. L e d e r A. 1995 Wyścig szczurów, „Polityka", nr 42 (2007), s. 8. Lorenz K. 1975 Tak zwane zlo. Warszawa, PIW. 1986 Regres człowieczeństwa, Warszawa, PIW, de M e l l o A. S J 1995 Wezwane do miłości, Kraków, Wydawnictwo W A M - Księża Jezuici. M o k r z y c k i E . (red.) 1992 Racjonalność i styl myślenia. Warszawa, IFiS P A N . O s i e c k a A. 1995 Brzydkie słowo na Jfc", „Polityka", nr 42 (2007), 21.10, s. 4. �28 ANNA ZADROŻYŃSKA P i e s z c z a c h o w i c z J. 1995 Mit wielkiego chama, „Kultura" („Polityka"), nr 4 (42), kwiecień, s. I , TV. P i e t r a s i k Z. 1995 Nowy cham w nowych czasach, „Polityka", nr 42 (2007), 21.10, s. 3-8. Schulze G. 1994 Metamorfozy rzeczywistości społecznej. Warszawa, Goetheinstitut. T a t a r k i e w i c z W. 1947 O szczęściu. Warszawa. T a z b i r J. 1986 Kultura szlachecka w Polsce, Warszawa. W y k a A. 1993 Badacz społeczny wobec doświadczenia, Warszawa, I F i S P A N . ANNA ZADROŻYŃSKA S H O R T E S S A Y ON C A D D I S H N E S S Summary Contemporary culture arouses much concern and emotion not only among social .scien­ tists. It is the situation when the prevailing character of interpersonal relations is commonly defined with the Polish term "chamstwo" - caddishness. The phenomenon hasn't been in­ cluded as a particular research concept by social sciences (especially cultural anthropology) till now. This article is concerned with attempts at defining the phenomenon in terms of anthro­ pology by analysing its main characteristics and defining the areas of its manifestations. The Polish (and Russian too) term for "cad" - "cham" needs some explanation. The author points at its derivation from the Biblical name of Cham, son of Noah. She emphasizes the moral aspect of the term. Cham's inappropriate behaviour towards his father violated the cultural norms of their society and that not only called for redressing the evil but also for punishment. The punishment was meted out by the father. The father's curse was aimed at all the descendants of Cham's sons. In fact all the human race seems to be his heirs affected with it. The modern human society by no means resembles the Biblical descent group. All-embrac­ ing, still growing flow of information (satellite, T V , radio, telephones, computer networks) as well as opening social boundaries of continents, states, nations, relgious communities and kinship groups have brought about the necessity of changing conceptual schemes of social and cultural anthropology. The concept of culture in the narrow sense, i.e. refinement and its opposite - caddishness used to belong to traditional social constructs connected to each other. The definition of ..culture" provided the criteria for recognizing "caddishness" and all these criteria always came from common experiences of particular societies. Open and anonymous contemporary societies have given up the role of guardians of their own cultural norms. They gave way to the influx of material goods from all over the world. Along with them people are no more able to distinguish behaviour as appropriate or "caddish". In Poland historical events of the world scale as well as those making up national history have contributed to the development of such situation. It resulted in disarrey in rules of behaviour and the dominance of uncontrollable aggression. Aggression replaced the previous system of norms defined as culture in the narrow sense, i.e. proper behaviour. Egoism is suggested insteald of cooperation and vielence instead of courtesy. Such situation may be supposed as a starting point for the creation of some other cultural order, difficult to predict at present. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed4bc5994524f21be80220c8ba0700ed.pdf bcb95b9ba6d38096b1e8e44af3c3ea97 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5709 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne Polski Atlas Etnograficzny wesele - obyczaje małżeństwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5307 Title A name given to the resource Swat uzyskuje wstępną zgodę rodziców panny na małżeństwo/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8: Zwyczaje i obrzędy weselne cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego (mapa nr 18) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25d6367567f7f60db38c014d05ed85f4.pdf a28846231e788a8b35087f00f1e4fb83 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5703 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5302 Title A name given to the resource Tropem Malinowskiego / Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19, s.138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wróblewski, Filip Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �patronaty 138 Tropem Malinowskiego. Wystawa w łódzkim ms 1 Sto lat temu rozpoczęła się słynna podróż Bronisława Malinowskiego i Stanisława Ignacego Witkiewicza, która do­ prowadziła do zmiany oblicza antropologii jako dyscypliny naukowej. Podróżnicy dotarli do Australii a stamtąd na Wyspy Trobriandzkie. W trakcie ekspedycji poróżnili się. Witkiewicz zerwał kontakty z Malinowskim, przerwał wy­ prawę i zawrócił. Malinowski opuszczony przez przyjaciela pozostał na miejscu by kontynuować rozpoczęte badania. Myśl przewodnią wystawy „Malinowski/Witkiewicz" przygotowanej przez Muzeum Sztuki w Łodzi przedstawia jej kurator- Paweł Polit: Do tej wyprawy „w tropiki" nawiązał brytyjski artysta Jeremy Millar. Projekt „M/W" odwołuje się do istotnych wydarzeń z przeszłości, niespełnionych obietnic i nieprzewidzianych konsekwen­ cji. Millar zadaje pytanie co by było gdyby Witkacy nie przerwał wyprawy i kontynuował bada­ nia wspólnie z Malinowskim? Jeremy Millar jest brytyjskim artystą i krytykiem sztuki. Swoje prace poświęca refleksji i badaniu w jaki sposób zdarzenia z przeszłości oraz ich reprezentacje korespondują z naszym przeżywaniem i rozumieniem teraźniejszości. Wykłada w ramach programu Critical Writing in Art and Design w londyńskim Royal College of Art. Wystawiał wielokrotnie w Wielkiej Brytanii i zagranicą. Filip Jeremy Wróblewski Millar M/W Muzeum Sztuki w Łodzi, 30.05.-24.08.2014 kurator: Paweł Polit www.msl.org.pl FOT. JEREMY MILLAR, MATERIAŁY PRASOWE MUZEUM SZTUKI W ŁODZI BARBARZYŃCA 1 (19) P019 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f0232c62de4f1c0b562a87a206fcbdd.pdf 20f25c20b5499623cc8089d3b79bc24e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2880 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2685 Title A name given to the resource O pożytkach płynących ze "śmieci" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.237-239 Creator An entity primarily responsible for making the resource Spiss, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anna Spiss • O POŻYTKACH PŁYNĄCYCH ZE „ŚMIECĘ' Z wykła szara kamienica z początku w i e k u , j a k i c h wiele na Kazimierzu w K r a k o w i e , położona przy bocznej A uliczce, n i e d a l e k o Starej ANNA Synagogi. SPISS jednak, kiedy przypadkowy przechodzień zajrzy przez starannie odmalowaną bramę d o środka, na jego twarzy maluje się zaskoczenie i zaciekawienie. O t o przedsionek i k l a t k a schodowa są ozdobione, a raczej ustrojone t y m , co ludzie p o zużyciu zawartości lub n a ­ cieszeniu oka, po prostu wyrzucają. Przedmioty nie­ trwale, n o , może z wyjątkiem p l a s t i k o w y c h i blasza­ O pożytkach płynących ze „śmieci" n y c h opakowań, których funkcja jest przede wszyst­ k i m praktyczna. T u wszystko służy ozdobie, łącznie z r e p r o d u k c j a m i wyciętymi z gazet, starymi kalenda­ rzami, suchymi b u k i e t a m i , plastikowymi k w i a t a m i i t p . N a w e t schody z poręczami z t o c z o n y m i t r a l k a m i p o ­ czonym przejściem n a klatkę schodową w i d n i e j e wy­ malowane zostały tak, że nie zamalowany środek stop­ m a l o w a n a , co r o k u a k t u a l n i a n a data roczna rozdzie­ n i tworzy n a t u r a l n y „dywanik" odcinający się bielą wy­ lona obrazkiem Pana Jezusa. A p o d t y m zębata piła szorowanego drewna. N a suficie sieni w y m a l o w a n o skierowana zębami w dół z w y m a l o w a n y m białym n a ­ cztery wielkie karty d o gry, na przemian as karo i as pisem: Gdzie czystość, p i k . W przedsionku, z prawej strony o d wejścia przy­ tam zdrowie. T o „makatkowe" hasło znakomicie koresponduje ze starą emaliowaną ciąga wzrok znak B B W R , z hasłem Zawsze dla Polski tabliczką: Uprasza i fotografią Lecha Wałęsy. Wyżej zawieszono repro­ dukcje gazetowe przedstawiające Józefa Piłsudskiego oraz rozmowę Gorbaczowa z Reaganem. N a ramie, się wycierać obuwie. W sieni i na klatce schodowej jest więc k o l o r o w o , niebanalnie, a przy t y m bardzo czysto, co jest dość rzadkie j a k na tę dzielnicę. w którą o p r a w i o n o spis lokatorów, widnieje nalepka Podobnie schludne jest mieszkanie państwa L . W i ­ Sołiciarności. doczne jest t u zamiłowanie mieszkańców zarówno d o czystości, jak i d o „przezdabiania" pomieszczeń, k u c h ­ Te patriotyczne i polityczne akcenty nie są t u przy­ padkowe. W ł a ś n i e wydarzenia z 1989 r o k u , kiedy n i i p o k o j u . K o l o r o w e opakowania produktów spożyw­ „zwyciężył Wałęsa", stały się i m p u l s e m d o w y m a l o w a ­ czych, puszki, flaszki z b a r w n y m i e t y k i e t a m i , k o l o r o w e nia i ozdobienia k l a t k i schodowej. Twórcą oryginalnej obicia, kolorowe f i g u r k i , laleczki, obrazki, fotografie malatury i całego przystroju, w którym stale są w y m i e ­ rodzinne. N i e brakuje oczywiście fotograficznego por­ niane drobne elementy, jest malarz pokojowy, kaflarz, t r e t u ślubnego (monidła) w złotej ramie. Dużo drob­ we wczesnej młodości również piaskarz, Stefan L . u r o ­ n y c h przedmiotów, dewocjonaliów. Uwagę zwraca f o ­ dzony w 1917 r o k u n a Kazimierzu. Pomaga m u żona, tografia dzieci państwa L . - typowa „pamiątka" w y k o ­ była dozorczyni, bardzo nadal zaangażowana w utrzy­ nana przez Stefana L . w 1957 r o k u . Jest t o obrazek manie schludności i porządku w kamienicy i wokół malowany na szkle z w m o n t o w a n y m i zdjęciami syna n i e j . Państwo L . zamieszkali w t y m d o m u p o ślubie i córki, w którym głównymi e l e m e n t a m i zdobniczymi w 1945 r o k u . są: kościół M a r i a c k i i . . . papuga. M a l o w a n i e m t a k i c h właśnie „pamiątek" i szyldów Stefan L . uzupełniał D o rzucających się w oczy ozdób r o d e m z „poprzed­ niej e p o k i " należy o p r a w i o n y w drewnianą brązową ramę plakat z białym orłem z dorobioną złotą koroną, podpisem X X X lat Polski Ludowej swoje dochody malarza pokojowego. N a początku był jednak ogródek. W latach 1980. i szeroką bordiurą państwo L . , którym bardzo leży na sercu dbałość o zie­ z p o l s k i c h znaczków z serii: dzieci, zwierzęta, kwiaty, leń Kazimierza (a jest t u jej jak na lekarstwo), posta­ zabytki. D o ozdoby pomieszczeń nadają się idealnie n o w i l i urządzić na skwerku przylegającym d o „ich" ka­ k o l o r o w e kalendarze, więc i t y c h t u nie zabrakło, p o l ­ mienicy mały, oryginalny ogródek. Dostępny dla każ­ s k i c h i zagranicznych, przedstawiających górskie pej­ dego, a więc bez b r a m k i , otoczony tylko d r e w n i a n y m zaże, zabytki K r a k o w a , piłkarzy. A poza t y m czego t u płotkiem. W c e n t r u m stanęły ławki i stolik, a przy nie m a ! O p a k o w a n i a p o środkach d o p r a n i a i m y c i a , chodniku plastikowe, k a r t o n o w e , blaszane puszki p o n a p o j a c h ozdobnym, żeliwnym ogrodzeniem. Czasami pływały malutka trójkątna sadzawka otoczona i zużyte spraye po lakierze d o włosów i bitej śmietanie, tu r y b k i (syn jest wędkarzem). I na t y m skrawku ziele­ pudełka po papierosach i czekoladkach, t o r e b k i po n i , p a c h n ą c y m bzem w m a j u , a w l i p c u różą d o smaże­ przyprawie Vegeta, reprodukcje malarstwa, plakat z p i ­ nia, odcisnęła się indywidualność i c h twórców. Roz­ sanką i napisem Wesołych Świąt, o b u d o w a starego te­ maite drobne elementy: wstążeczki, k o k a r d k i , kapsle lewizora i r a d i o o d b i o r n i k l a m p o w y z l a t I 9 6 0 . , b u k i e ­ i nakrętki przyczepione d o żerdek, ale i koła o d wozu, ty suchych traw, p l a s t i k o w y c h kwiatów, łańcuchy łopata z zestawu p.-poż., z d o w c i p n y m napisem: Łopat­ i podkowy, dwa wypchane bażanty i blaszana tarka d o ka dla dzieci ożywiają t e n zakątek. A nade wszystko prania z podpisem J 935 rok. N a d półkoliście zwień- rzucają się w oczy hasła, o d państwowotwórczych: B u - 237 �Anna Spus • O POŻYTKACH PŁYNĄCYCH ZE „ŚMIECI' K l a t k a schodowa ozdobiona przez Stefana L . , Kraków-Kazimierz, u l i c a Bartosza 2, f o t . A n n a Spiss 1996 W n ę t r z e p o k o j u Stefana L . , Kraków-Kazimierz, ulica Bartosza 2, f o t . A n n a Spiss 1996 238 �Anna Spiss • O POŻYTKACH PŁYNĄCYCH ZE „ŚMIECI" dujemy lepsze jutro, poprzez: Dzieci proszą sadzawce), d o : Prosimy o utrzymanie o ryby (przy czystości, nalepkami l u b kapslami, m a k a t k i (jelenie jak na na­ szych Krako­ makatkach!) w y k l e j o n e ze s t e m p l o w a n y c h Ogródek znany i podziwiany, znaczków pocztowych, kapliczki z M a d o n n ą zaaranżo­ chętnie odwiedzany na przerwach przez młodzież o k o ­ wane w starej wannie l u b obudowie telewizora i t d . Ca­ licznych szkół, niekiedy jednak złośliwie niszczony, o d łe masy „przetworzonych" przedmiotów sprzedawane k i l k u lat podupada. Państwo L . rozgoryczeni szkodami są na ulicach i placach, znajdują chętnych nabywców, wiacy lubią czystość. wyrządzonymi przez miejscowy „element", a przede traktowane są więc czysto komercyjnie. Tę samą sztu­ wszystkim z uwagi na brak sił nie są w stanie k o n t y n u ­ kę uprawiają teksascy Meksykanie, ale głównie po to, ować swej społecznej pasji. N a pamiątkę zostały dyplo­ aby podkreślić swój związek z M e k s y k i e m i nie poddać my z l a t 1988 i 1989 otrzymane w k o n k u r s a c h dzielni­ się unifikacji z amerykańską kulturą, czyli ocalić swoją c o w y c h p n . : Czystość, zieleń, estetyka, które zdobią więc zaryzykować stwierdzenie, że narastający p r o b l e m Państwo L . nie znaleźli naśladowców, c h o ć i c h po­ śmieci i odpadów współczesnej cywilizacji w meksy­ czynania spotkały się na ogół z życzliwością. C i ludzie 1 0 artystycznej duszy i społecznikowskiej pasji rozsze­ rzyli swój d o m o klatkę schodową i przyległy skwer. O s w o i l i tę przestrzeń, n a d a l i jej piętno własnej i n d y w i ­ dualności. Przestrzeń tożsamość. Pozwala i m to zmniejszyć uczucie poniże­ nia, w j a k i m żyją w Stanach Zjednoczonych. Można ściany p o k o j u . ta stała kańskim Teksasie przynajmniej częściowo jest rozwią­ zany poprzez twotzenie symboli tożsamości, a t e c y k l i n g traktowany jest t u i d e o w o . 2 się n i e p o w t a r z a l n a W Polsce zjawisko artystycznego t e c y k l i n g u wystę­ 1 odejdzie wraz z n i m i . Nieświadomi r e c y k l i n g u w y k o ­ puje jeszcze spotadycznie. A l e przecież nie b r a k ludzi rzystali eksptesję przedmiotów, f o r m i tworzyw, i c h z fantazją, którzy tak jak państwo L . potrafią poprzez zmienioną l u b ograniczoną funkcję, gdzie n p . o b u d o ­ osobliwą aranżację swego najbliższego otoczenia uczy­ wa nieużytecznego telewizora tworzy ramę dla lustta, nić je n i e b a n a l n y m . W a r t o więc te zjawiska obserwo­ d o stworzenia nowej estetyki. T y m samym znaleźli się wać i rejestrować. wśród t y c h , którzy poprzez swoją twórczość artystycz­ ną, nietzadko ocietającą się o kicz, twotzą nową i k o nosferę miast. Sztuka plastycznej aranżacji z „odpadów" występuje szczególnie w środowiskach ludzi ubogich, w krajach b i e d n y c h l u b w krajach o dużych kontrastach społecz­ n y c h , poza Europą, w A f r y c e , A z j i ( I n d i e ! ) , A m e r y c e Przypisy: Południowej. Można by powiedzieć: pomysłowość w y ­ 1 Stefan L. zmarł 26.01.2000 r. N a razie sień bez zmian, ale są­ nikająca z biedy. A l e przecież i niektóte europejskie do­ dzę, że wystrój tak oryginalny ulegnie likwidacji. Może dłużej my m o d y lansują o d czasu do czasu ekscentryczne kre­ przetrwa wystrój mieszkania państwa L. Z ich ogródka, obecnie zarośniętego, zostały smętne resztki. acje, zwłaszcza biżuterię z materiałów „z odzysku". Cie­ 2 kawych przykładów recyklingu dostatczają Meksyka­ nie, którzy wkładają w swe wyroby dużo artyzmu. S ą to Interesująca wystawa na ten temat pt. Recycled. Re-Seen: Folk A r t from the Global Scrap Heap miała miejsce w 1996 r. w M u ­ seum of International Folk A r t w Santa Fe, USA. Towarzyszył n p . koszyki z kolorowego kabla telefonicznego, zabaw­ jej katalog naukowy pod tym samym tytułem pod red. Charle- k i z puszek po napojach, skrzynki oklejone k o l o r o w y m i ne Cerny i Suzanne Seriff. Klatka schodowa ozdobiona przez Stefana L., Kraków-Kazimierz, ulica Bartosza 2, fot. Anna Spiss 1996 239 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9cc0059ccc4c649c7ce4cf3bf760f57.pdf 494002116fe2f8feb23a9ee1f4be6685 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2882 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2687 Title A name given to the resource Siedzi baba na cmentarzu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.242-248 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki • SIEDZI BABA NA CMENTARZU Może służyć do rozumienia zagadnienia uniwersalne­ JACEK OLĘDZKI go, i n t e r p r e t o w a n i a przez nieoświeconych treści Sta­ rego i N o w e g o Testamentu, z czym spotykamy się na całym świecie. I o d razu d o d a m , nie jest to i n t e r p r e t a ­ cja gorsząca, ale wzbogacająca Siedzi baba na cmentarzu judeochrześcijańską doktrynę. Pośrednio zaś może służyć - w najlepszym tego słowa r o z u m i e n i u - do uszanowania wszelkich synkretyzmów, poczynając od h i n d u i z m u i buddyzmu, kończąc na islamie. Deus otiosus Magdalena Zowczak, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej. Monografie Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. Wrocław 2000 Jak przystało na pracę wysokiej próby, autorka nie pomija, więcej, akceptuje bez słowa l u b oszczędnie k o ­ mentuje poprzedników w u j m o w a n i u przedmiotu jej dociekań. Śródtytuł to - jak w i a d o m o - t e r m i n w p r o ­ W wadzony do wiedzy przez M i r c e a Eliadego - pogłębia dalszej części tej zamierzchłej wierszowanki go w części I I Bóg i światy... dziecięcej jest: trzyma kałamarzu. lu rodzimych badaczach z B r u c k n e r e m na czele. Z b l i ­ baba żając się do naszych czasów zapytuje: Przyszedł duch, babę nogi w w brzuch, fik, a duch znikł. Powiedziała m i o t y m Magdalena Z o w ­ Wcześniej powiada o wie­ Dlaczego etnolodzy, tak otwarci na myślenie mityczne czak w batdzo szczególnej c h w i l i . Skończyliśmy zwie­ czy magiczne, kiedy dochodzi do opisu tzw. ludowej rełłgij- dzanie cmentatza żydowskiego na Bródnie, który zo­ ności, wciąż powtarzają stał „przerobiony" n a . . . park wypoczynku. To się wy­ nia, zapożyczone darzyło w czasie stanu wojennego. Poszliśmy na t e n ryzm, socjomorfizm, cmentatz pewnie dlatego, aby mieć świadomość peł­ wią niejszą absurdu i grozy. Parę lat wcześniej po zwiedze­ przeciw katolicyzmowi przez protestantów n i u skansenu p o d Sierpcem wdrapała się na jakieś nych? Dlaczego czynią to wybiórczo drzewo i ttzymając dłonie przy ustach pohukiwała po­ ry chłopskiej, godnie udając puchacza. czenie, iż „osobiste" Powiedziałem o t y c h pozornie mało znaczących pejoratywnie od socjologów powtórzenie zabarwione rytualizm, sensualizm, odwiecznych zarzutów doświadczenie które utylitastano­ kierowanych czy prawosław­ właśnie wobec jakby wciąż jeszcze pokutowało na najwyższych określe­ z minionej epoki: kultu­ przeświad­ sacrum jest dostępne stadiach rozwoju? „O ile można sądzić zdatzeniach, ale są one dla m n i e istotne dla rozumie­ podstawie dość skąpych nia d e t e r m i n a c j i w osobowości, obecnie uczonej, au­ problem Hioba t o r k i Biblii ludowej, dzieła niezwykłego, w i e k o p o m n e ­ istniał". na danych — pisze Ryszard Tomicki w środowisku ludowym praktycznie nie go, do którego powstania mogło dojść dzięki zachowa­ W t y m fragmencie książki (s. 33) można dopattzyć n i u zdolności posiadania bezcennej cechy dystansu, się założenia badawczego a u t o r k i , albo - mówiąc i n n y ­ a także poczucia h u m o r u . m i słowy - tezy rozprawy n a u k o w e j . I chyba całe dzie­ Już na d r u g i m r o k u studiów e t n o g r a f i i na UW w 1974 r o k u - prowadziłem wówczas grupę prosemi- ło wskazuje na t o , że się w pełni udała odpowiedź na przyjęte założenia. naryjną - udało się m i wyczuć, że Magda jest najlep­ Podzielam stanowisko Magdaleny Zowczak z nastę­ sza z nas. Chodziło o wybrane zagadnienia k u l t u r y re­ pującą uwagą: Wydaje się, że myśl starotestamentowa ligijnej w Polsce. Wyczułem, że jest objawieniem. jest wyłącznością j u d a i z m u . A n i w protestantyzmie, Wcześniej, o d l a t pięćdziesiątych, obsetwowałem obja­ ani w prawosławiu, a t y m bardziej katolicyzmie nie wienia w osobach Izy Cywińskiej czy Jetzego S k o l i ­ mogła zagościć dogłębniej. I już nie chodzi tylko o śro­ objawienia dowisko ludowe, ale w ogóle o całość k u l t u r y religij­ w niczym nie wskazywały na to, że pozostaną w dyscy­ mowskiego. Wszelako owe wcześniejsze nej, jaka kształtowała się w Europie. Myślenie H i o b a , plinie badawczej, a t y m bardziej w tak szczególniej jej Koheleta, Daniela i w i e l u i n n y c h , nie stało się zrozu­ dziedzinie, jaką jest synkretyzm religijny. Oczywiście miałe, d u c h Jana Stanisława Bystronia na ulicy Hożej 74 oświeconych, jak nieoświeconych. Jest to dziedzictwo, wciąż dawał się odczuć. A to w osobie Ryszarda To­ własność wybrańców. D o n i c h należą tylko statoza- mickiego lub Zbigniewa Benedyktowicza otaz Jerzego k o n n i , a więc sami Żydzi. Wasilewskiego... Dzisiaj sławnych i znaczących w na­ uce postaci. Wymiar a t y m samym ptzyswojone, zarówno przez W swych rozważaniach n a d istotą rozumienia przez l u d B i b l i i korzysta uczona o d pierwszych s t r o n swego znaczenia dzieła M a g d a l e n y Zowczak, dzieła (8,51,478) z czasownika nakłada się. Nakłada się o którym dalej pragnę mówić szczegółowo, nie spro­ palto, czapkę albo jedzenie. N a t o m i a s t „porządki ty­ wadza się do kwestii lokalnej czy zgoła europejskiej. pologiczne" w b i b l i i ludowej taczej się łączą, przenika- 242 - �Jacek Olędzki • SIEDZI BABA NA CMENTARZU ją, współistnieją i t d . A l e jest to uwaga bez większego t c h e m . W W i l n i e autorka dotarła do przechowywane­ znaczenia, jak w odniesieniu do słów wypadek i przy­ go w miejscowym A r c h i w u m H i s t o r y c z n y m rękopisu padek. W M . Dowojna-Sylwestrowicza. Jakim jest ów tekst rary­ pracach n a u k o w y c h wolę spotykać się z przypadkami, a nie z w y p a d k a m i . tasem, łatwo się przekonać. Przejdźmy jednak do rzeczy. Deus otbsus to Bóg o d ­ Gdy już byl ulepiony, poszedł legły. Zatem, nie — jak tego sam sobie życzę - obecny, duszę człowiekowi. istniejący we m n i e i drugiej osobie, lecz ło człowieka trwający w rzeczywistości empirycznie niesprawdzalnej, wszela­ ko rozumianej, i n t e r p r e t o w a n e j . pozostawił. bel (Vemis) poklólje wspomnianej s. 5 1 . Pochodzi o d mieszkanki Wileńsz- przynieść Bełzebub (Bełzebuba) ałbo cale palcem. Gdy pszyszedł ducha w nie wetchnąl I z pierwszą taką interpretacją spotykamy się na Bóg do nieba Podczas gdy Bóg tę glinę czyli też cia­ znalazł je pokłóte palcem. Bóg za­ pytał szatana (Velnis): Czy ty to zrobiłeś przez swoją godziwość? dja- Bóg aby Djabeł zaś odpowiedział: zapomni ciebie żadnego Boże, ów czyzny. C h o d z i o potop, który sprawił Pan Bóg z p o w o ­ człowiek d u nieugoszczenia G o przez... gospodynię. D l a narra- jest moich pokłuć, t o r k i Bóg to Bóg. Sprowokowana przez prowadzącą u Sylwestrowicza w y m i e n i o n e są owe cierpienia, mię­ rozmowę, będzie w y m i e n n i e mówiła Pan Jezus i Pan dzy i n n y m i , kołtun, parchy, wrzody, choroby rozma­ Bóg. Ponownie nasuwa się uwaga bez większego zna­ ite, tudzież kłopoty życiowe bez k o ń c a oraz nędza. czenia. O t o z ową przemiennością spotykamy się dosyć I dalej już w oryginale. Wtedy Bóg odpowiedział, powszechnie, chociażby w Warszawie, głównie pośród uważa kobiet, wierzących i niewierzących. Z byle p o w o d u przyklęknąwszy wołają albo o Boże!, śmiertełną albo - chociaż częściej - o Jezu!, nie cierpiąc nie- stworzony bółu. Ile tu to tyle będzie miał bólów i cierpień. za słuszne i za to djabla nie karał. Tu że to Później na j)rawe kolano tchnaj człowiekowi Bóg nie- duszę swoje. W oryginale nie m a spacji, ale czy o Jezusie. Ponadto, jak dalej w dziele Zowczak bę­ tak przepisałem ów fragment z pracy M a g d a l e n y Z o w ­ dzie o św. Piotrze, postaci w l u d o w y c h przypowie­ czak, a l b o w i e m , wydaje m i się, że jest t u definicja nie ściach komicznej, tak Jezus Pantokrator (co każdy wie t y l k o duszy, lecz tożsamości człowieka. M i m o m a ­ z ikonografii średniowiecznej) może nagle w naszych tactw diabelskich powstało istnienie ludzkie n a wzór d o b r y c h czasach służyć za szyderczo wykrętne jezusik. i podobieństwo. Pan to taki jezusik, usłyszałem o d górala z Zakopanego, bacy, kiedy zapytałem go w Bieszczadach, ile liczy jego stado owiec. Oczywiście, baca w s p o m n i a n y m określe­ n i e m , wykręcił się o d podania liczby zwierząt, jakie przygnano z odległych stron. Tę część niezwykle ważną w Bibłii... autorka zaty­ tułowała - zgodnie ze swym p o g o d n y m n i e m - Pechowy demiurg. usposobie­ Poprzedza o n rozważania dalsze w relacji między d o b r e m i złem. Bóg, djabeł, Matka Boska. M i e l e t i n s k i , o którym jest w książce, ową relację (strukturę m i t u ) dobra i zła, badał w po­ wiązaniu mądrości i głupoty. Takie opozycje, w rodza­ Na wzór i podobieństwo własne j u prawda i kłamstwo, piękno i brzydota, o d k r y w a każdy, k t o wkroczył n a ścieżkę naszych zaintereso­ wań. Zdjęcie Michała W części dzieła Zowczak, o stworzeniu człowieka, w stosownej zbroi Archanioła, ów kardynalny aspekt Genesis nie występuje. W i a d o ­ rycerza, ale z twarzą p a n i e n k i (niczym wyraz na twa­ m o zaś, że ikonografia nie tylko chrześcijańskich l u ­ rzy samej a u t o r k i ) , zwyciężającego dów świata pozwala orientować się, jak wizerunek Bo­ ny na płótnie, z X V I I I - X I X w i e k u w., znakomicie i l u ­ szatana, obraz olej­ ga jest ukazywany. A l e nie można się dziwić, że autor­ struje t e n f r a g m e n t w i e l k i e g o d o k o n a n i a M a g d a l e n y ka ów aspekt pominęła. W świetle b o w i e m przekazów Zowczak. ustnych, jakie analizuje, człowiek - mówiąc krótko nie jest dziełem Stwórcy. To realizacja zespołowa, nie­ Zdrada albo zgroza dołężnego starca oraz bardzo sprawnego, więcej, oso­ bliwie przebiegłego szatana. O t a k i c h w środku kraju powiadają c h a c h m ę t . I tak m a m y w tej niezwykłej pracy. K o n s t r u k c y j k a O w e przekazy ustne, jakie zgromadziła w kraju i po­ tego dzieła składa się z wielu cząsteczek. Posłuchajmy: za jego granicami, są rewelacyjne. Może podobne błą­ Diabeł zawsze stawał na poprzek i np. jak kają się t u i t a m , lecz giną jak u Kolberga czy Federow- stworzył pszczołę, skiego w ogromie wszelkich i n n y c h kwestii k u l t u r o ­ tworzył i zaczął ten diabeł dokuczać w y c h . N a t o m i a s t w przypadku Zowczak podziwiać na­ wtedy Pan Bóg zepchnął leży jej niezwykły talent skupienia się na kluczowych dziesz tworzył, będziesz w tej kulturze zagadnieniach. Czy tylko ludowej? bie naśladować, Boże dzieło to fuszerka, to jeden pech. A l b o akt przyzwalający na zepsucie, grzeszność, okropieństwa najgorsze, to diabeł muchę, Pan Bóg ale jak tak dużo na- też Panu Bogu, więc go do otchłani że: już nic nie bę­ tylko cierpiał i ci, którzy będą cie­ tak samo będą cierpieć. Ale na początku to diabeł tak samo tworzył, tworzył [•••] jak Pan Bóg kro­ wę - diabeł kozę. cierpienie. Takie rodzą się stwierdzenia O j , bardzo dociekliwa jest nasza badaczka. Tekst po­ w kontekście wypowiedzi zgromadzonych przez nie­ chodzi z płockiego. Wiele lat tam buszowałem i m i się nie zwykłą badaczkę. Czyta się je w książce z zapartym udało podobnej wypowiedzi zanotować. Niesamowite! 243 �Jacek Olędzki • SIEDZI BABA NA CMENTARZU Przemiana światów Już nie żyją Jan Małkowski Dziadek i H e n r y k G u r dziński z M u r z y n o w a . A l e Magdalena Zowczak u t r w a ­ liła i c h pamięć w i m i o n a c h swego synka. To śródtytuł w t y m dziele. Po T o m i c k i m mamy N i e w i a d o m o , o d jakiej damy pochodzi cytowana Greimasa. K t o by się spodziewał takiej erudycji. C h o ­ wyżej wiadomość, ale czytajmy dalej. Może się uda dzi wszak o rolę Trójcy Świętej w dziejach, waloryzację rozgryźć to dzieło. N i e w i e m , czy podołam. Erudycja trzech różnych jej epok. O d czasów starożytnych zna­ a u t o r k i sprawia kłopoty. Po Sylwestrowiczu pojawia na jako postępujący upadek, aż po zagładę. Zowczak się A . L . Greimas, La quete de la peur (1970). dostarcza t u sporo n o w y c h i wielce poruszających, nie­ Intrygująca, zgodnie z zapowiedzią, staje się w t y m znanych d a n y c h . O d razu d o d a m , że z t a k i c h oryginal­ dziele, relacja M a t k a Boska i diabeł. Otóż, jak udało n y c h d a n y c h zbudowana jest ta cała, frapująca anali­ się dociec autorce, po pierwsze: po powodziach oraz za badawcza. Posłuchajmy, to dopiero s. 90, a całość, upałach, które nawiedziły Polskę (bratowa w czasie bez d o d a t k u b a r w n y c h ilustracji, to s. 527: t y c h upałów zapomniała wyłączyć pralkę i mieszkanie Miłżyny [wielkoludy...] na Górskiej 44 zalało). dzie do łasu, największe A teraz po drugie: anioł się nie pokłonił Matce Boskiej i stał się diabłem. I to by było na tyle. Czytajmy dalej. sie. A mówi: Co tam za robak po połu łazi? 1 na rękę człowieka świat będzie. A pośłe nas będą krasnołudki, nastu człowieka Edukację seksualną A d a m a w raju autorka zatytuło­ Rozpoczyna o d przedstawienia nauczycieli. Pierwszy owad to anielski, pozostałe diabel­ że będzie dwu­ jednego koguta kroić [ zarzynać - M . Z. J. Na but powiedzą: Co to za wieża? ]ak gdzie zostanie but [rej. solecznicki, 1992]. nasz. Drugi świat powstanie... M i t o degradacji rodzaju ludzkiego znają Pigmeje skie. Wszystkie trzy stosują tę samą metodę (od Przemy­ śla po Troki) kaszą A d a m a w tyłek. Pikantność, niczym u Rabelais'go czy Diderota, ujawniają teksty cytowane w dziele, teksty polskich i litewskich wieśniaków. A f r y k i Środkowej. Z materiałami z Biblii ludowej k o r e ­ spondują wiadomości z północnej części k r a j u o p u b l i ­ kowane przed laty przez Tadeusza Baraniuka. Wertykalną budowę wszechświata - piekło w otchła­ Kiedyś wyszedł Adam z Ewą w podróż, przyszli do rze­ czułki. Ewa wzięła chustkę wziął z koniem. To jak ten świat zamykał się. A wyszła kobieta, matka czy Żona, mówi: ]ak my pomrzemy, to taki Pszczoła, osa albo bąk wała Kłopoty z jabłkiem. wielkie i silne dawniej były, pój­ drzewo, sosnę, na grzbiecie przynie­ n i ziemi, zaś niebo ponad nią - bliską w szczególności do nosa i pomyła jemu, a po­ buddystom, a n a d czym się rozwodził onegdaj Ryszard wiesić nie miała gdzie. Widzi ona, że coś u tego Adama T o m i c k i , nasza autorka, niespodziewanie wzbogaca i za­ jest. A bąk był w postaci diabełskiej. nadoja- razem uzupełnia o bliskie jej pojęcie zaświatów: A Adamowi dło i przytulił się, a bąk go uciął w tyłek i świat z tego po­ szedł [rej. t r o c k i , 1991]. I jak t u się nie cieszyć, że są badacze tacy jak Magdalena Zowczak. Pozornie s k r o m n i u t k a , a okazuje się, że to istota ścichapęk. 0 rany, o niebiosa. Bywa też - pisze - że układ trójdzielny traci ność w związku światom; z przeciwstawieniem wówczas łokałizuje rze*, to oryginalna wypowiedź ze święciańskiego, z 1992 łach rzadziej niż „wertykalna", N o więc chodzi o jabłko, symbol występku wobec Pana. A u t o r k a tak rzecz relacjonuje. mistrz Twardowski, się w naszych materia­ tłumaczy jednak, dlaczego porzucony przez diabła przed progiem piekła, zawisł na niebie bądź wylądował Zeszli aniołowie d o Edenu. Jeden grał na flecie pro­ Na stym, d r u g i na skrzypcach, a trzeci m u wtórował, też za­ się «piekło koło nieba, w gó­ r o k u . Ta interpretacja, pojawiająca Czytajmy dalej. wertykał- naszego świata na księżycu. początku swego dzieła, za Marią Ossowską, Magdalena Zowczak najskromniej, jak można, mówi, na skrzypcach. Po prostu jak w kapeli żydowskiej. A l e że jej „biblia l u d o w a " , to kwestia (w oryginale k a n o n ) spójrzmy do tekstu. C o się okazuje? rolniczego etosu. A l e już w części przed chwilą cyto­ N a razie zostawmy sprawę jabłka na b o k u . wanej, należy się dopatrywać czegoś znacznie więcej. Przed n a m i obrazek na szkle ukazujący A d a m a Myślę, że zapewne uniwersalnej dla w i e l u kultur, rów­ 1 Ewę (jako dzieci) p o d drzewem, którego konar spowi­ nież pozaeuropejskich. Nasuwa się również myśl, że jał wąż. Dookoła różne zwierzaki. Jest i kogut, i na koń­ Słowianie - być może — rodzajem wyobraźni przecho­ cu, tego dziełka z 1835 г., kto? Ślimak, który wylazł ze wują pamięć o swym pasterskim rodowodzie. Łagodne swego d o m k u i się przygląda zdarzeniom gorszącym. słowo krojenie - jako uśmiercanie zwierzęcia - to nie Noe chodził kilka lat do jakiejś pracy z siekierką, na nie wiedziała wiedziała. praktyka rolników, lecz pasterzy. B u t jak wieża, to nie a żo­ łapeć z łyka, ale bucisko z cholewą, odpowiednie do dokąd chodzi- Diabeł ją kusił, żeby się do­ Ukręcił z nosa wódki i powiedział Żeby mu się dała napić, to jej się przyzna. jego jazdy na k o n i u . N o i jest też jeździec, a nie człek z m o ­ żonie, To tekst spisa­ tyką czy z płachtą i ziarnem. ny ptzez E. K l i c h a , pochodzi spod L i m a n o w e j , 1910 r. Bliny, kasza, zacierki Same precjoza w tej książce. O t o po K l i c h u E. R. Leach i R. Stichel. Swobodnie porusza się nasza pani w literaturze, o d francuskiej po angielską oraz niemiecką. Zadziwiające. To niewątpliwie atrybuty etosu rolniczego. Wszela­ ko w j a k i c h się pojawiają kontekstach i jak swobodnie 244 �Jacek Olędzki • SIEDZI BABA NA CMENTARZU można je bezcześcić. O t o baba b l i n e m podtarla dziec­ bzzz, bzzz, brzęczy. Wąż zagniewał ku tylek. Powoduje to zrozumiały gniew boży. Często­ i chciał jaskółkę wanie Boga lub Pana Jezusa, kiedy chodzili po ziemi żył ją ukąsić i wykąsić b l i n e m „spostponowanym". Jest m o w a o czorcie (pa­ ski, 1992, zjeść, ale jaskółka się bardzo na uciekła jaskółkę i tylko on zdą­ ogon w taki trójkąt [ rej. poniewie- Litwinka]. sterze do dzisiaj się go szczerze w M o n g o l i i , nawet M o w a jest dalej o i n n y c h wersjach r a t o w a n i a a r k i . w stolicy, więcej niż lękają). Otóż ów czort w orańskim N i e wąż, lecz żmija lub żaba zatyka dziurę. K i e d y zaj­ rejonie, bogatemu gotów zlotem okrasić kaszę. A l e mowałem się samą żabą w k u l t u r a c h świata, zwróci­ b i e d n e m u „w zacierki nasra" (s. 95). Jeśli mamy tu łem się d o M a g d a l e n y Zowczak z prośbą o k o n s u l t a ­ symbole rolnicze, toć o w o r o l n i c t w o chyba nie m a pra­ cję. Dowiedziałem się wówczas niebywale więcej, ani­ starej m e t r y k i . I b y m się wahał przed użyciem t e r m i n u żeli w 3 przypisach zamieściła a u t o r k a w swej książce, „etos" rolniczy. Wydaje m i się, że czegoś brakuje. M o ­ to t y l k o dowód jej wielkiej skromności. Zaba nagro­ że słów na poły? Jak je zwał, tak zwał, nie ma to więk­ dzona została za swoje poświęcenie. Jej ciało nie roz­ szego znaczenia. Przedstawione uwagi to mądrzenie kłada się mądrali. Faktem jest, że autorka wśród imponują­ u znawców p r z e d m i o t u . Udałem się do I n s t y t u t u Zoo­ cego bogactwa i rozmaitości d a n y c h , jakie zgromadzi­ logii P A N . D w ó c h najlepszych w Warszawie znawców ła, porusza się z gracją i sobie właściwym wdziękiem płazów przyjęło m n i e z życzliwością. Jeden z l a p t o p e m się. K o n t y n u o w a ł e m zbieranie wiadomości w i e l k i m . Jest w n i m między i n n y m i coś, co można by przed sobą, d r u g i o b o k księgozbioru. Długo się zasta­ nazwać archaizmem, z cicha pęk. n a w i a l i , osoba z l a p t o p e m patrzyła w m o n i t o r . Wresz­ potop cie się dowiedziałem. Zaba dlatego się nie rozkłada po i kłosy. Zasadniczą część wywodów p o m i j a m , w szcze­ śmierci, że nie tylko oddycha płucami, ale również gólności kwestię zredukowania kłosów zbóż (drzewa „przez skórę" Jesteśmy w części zatytułowanej: Kataklizmy, kosmicznego) d o rozmiarów obecnych. Dosyć o t y m Wyjechałem wkrótce do M u r z y n o w a i pierwszego wydarzeniu pisano. I . K . Kubiakowie (1980), d o p a t r u ­ napotkanego mieszkańca jąc się drabiny Jakubowej, J. S. Wasilewski (1989), al- 0 to samo. Odpowiedź była natychmiastowa: oddycha lomorfy. W świetle istniejących d a n y c h , zboża ( i c h całym t a m t y c h stron zapytałem ciałem. kłosy) były niebotyczne, albowiem miały wykarmić o l ­ Przywołałem te zdarzenia dlaczego? Otóż dlatego, brzymów. Zatem niczym las się pieniły. Dopatrzyć się że dzieło Zowczak aż k i p i o d błyskotliwości i n a t y c h ­ w tej wielkości axis m i m d i , pojedynczej k o l u m n y nie­ miastowości, więcej - życzliwości, wypowiedzi a n o n i ­ bios, niełatwo, trzeba mieć pomyślunek giganta. N a t o ­ m o w y c h osób. A l e aby do n i c h dotrzeć, trzeba się bar­ miast nowe, i jak w całej książce oryginalne, są dane dzo natrudzić, no i mieć talent badacza. Badacza d o ­ z rozległych badań terenowych a u t o r k i oraz kierowa­ świadczonego i niezłomnego. Redakcja, która zechce n y c h przez nią grup s t u d e n c k i c h . Zainteresowały mnie t e n tekst drukować, może już w t y m miejscu go skró­ szczególnie wiadomości o zwierzętach i owadach. Rejestr otwiera pies i k o t , których krzywdzić nie można. I na szczęście, stereoty­ cić. Wszelako nie odmówię sobie radości pisania o Bi­ blii dalej, a jest o czym. N o więc o psie i kocie, kotce. p o w y c h chłopskich ocen nie spotykamy. Jak chociaż­ by wobec kota, że to bestia fałszywa. N a w e t komar jest Wilk i kołowate p o t r a k t o w a n y życzliwie: Noe wszystkich zwierząt i ptaków po parze bral, żeby (zdumiewa t e n d e m i n u t y w , JO) nie zginęły. I myszka Oprócz dwóch gadów w losie a r k i N o e g o m a rów­ wąż nież swój udział k o t k a . A u t o r k a na całej stronie o p i ­ i ogon wsunął do tej dziury, żeby woda nie szla suje, jak się rzeczy miały. I chociaż mówi „także w źró­ Noe dłach współczesnych", w o l i odwołać się do istnieją­ Pan Bóg, czym cych, głównie d r u k o w a n y c h , o d k o ń c a X I X i począt­ będą żywili się. A wąż nie podpelzl, dlatego, że byl ogon do k u X X w i e k u . A to wielka szkoda. A l b o w i e m f a k t przedrapala zobaczył łódź i na pewno ta łódź potonęlaby, dalej i potem, kiedy potop skończył wszystkich po parze i każdemu ale się, wypuszczał powiedział tej dziury wsunięty, to pyta się dlaczego. „Dlatego, że mam trwałych do dzisiaj w świadomości prastarych legend, ogon wsunięty do tej dziury, trzyma łódź". To w nagrodę bajek i t d . , które pottafiła „wywołać", to najcenniejsza pożywie­ warstwa w jej d o k o n a n i u , po prostu rzecz sama w so­ dla niego powiedzieli: Co ty chciałbyś jeść, jakie stwo­ bie. I już obecnie sugeruję wydanie tych materiałów rzonko. On chciał usłużyć, że czyja smaczniejsza krew, to j a k o właśnie rzeczy osobnej, już bez uczonego wykła­ stworzenie, będzie pożywieniem węża. On teraz na d u , natomiast, w całym tego słowa znaczeniu, literac­ nie? /.../. On nie wie co, wówczas komar, malutkie go siada, wiadomo jak komar, i krew kosztował człowieka i wiadomo najsmaczniejsza leciał powiedzieć, jaskółka zapytała niejsza. Mówi do niego: pokaż języki zyk, jaskółka wyciągnęła krew człowieka, k i m przedstawieniu osób, okoliczności i t p . Sukces i on gwarantowany. Nadrealistyczny g a t u n e k literatury najsmacz­ w uszczegółowionych realiach lat osiemdziesiątych Komar pokazał ję­ 1 dziewięćdziesiątych Polski, L i t w y , Białorusi. Kogo jego, jaka język, jemu urwała. leciał do węża, ale bez języka każde­ i usiadł na Komar przy­ i nie może mówić, z zawodowych pisarzy współczesnych stać byłoby na tylko tak: coś podobnego? 245 �Jacek Olędzki * SIEDZI BABA NA CMENTARZU Możemy dalej mówić o kotce. Mysz stworzona przez Zapytałem wybitnego znawcę zagadnienia dr. A n ­ diabla gryzie d n o b a r k i . C h u s t k a a l b o . . . rękawiczka drzeja Goryńskiego dlaczego psy afrykańskie nie szcze­ stają się p o m o c n e . D o zatkania dziury? B y n a j m n i e j ! kają? Odpowiedź była natychmiastowa i krótka, bo nie W c u d o w n y sposób - w zależności o d pochodzenia re­ zostały do tego przyuczone. lacji - Prokurimas, Łajma, Pan Bóg, N o e czy M a t k a Można by jeszcze dalej rozwijać temat. Po co wyją Boska powołują do istnienia kotkę. I dlatego koty l u ­ psy w i l k o w a t e . A l e to już za daleko byłaby rozwinięta bią ciepło (rękawiczka) i się stale myją (chustka). dygresja. Dlatego w śródtytule jest słowo w i l k . D o w i a d u j e m y się, jak niesłychaną życzliwością l u d Napisałem na początku tego tekstu, że dzieło M a g ­ litewski, ale również chyba Polacy na L i t w i e , obdaro­ daleny Zowczak m a charakter uniwersalny, b o w i e m wują swych w i e r n y c h przyjaciół, k o t a i psa. W i ę c e j dotyczy synkretyzmów wszelkich religii światowych. oczywiście zaskarbia serca pies. O n b o w i e m , ale w i n ­ O b e c n i e d o d a m , że ów uniwersalizm wyraża się rów­ nej wersji również k o t , przyczynili się aby coś pozosta­ nież w t y m , że dzięki tak rewelacyjnym z L i t w y wiado­ ło z kosmicznego kłosa. Poznajemy świadectwa wiesz­ mościom, jak o psie i kocie, pobudza, a nieraz zmusza czych cech obydwu zwierząt. Pies gromadzi i c h więcej. do pogłębionej refleksji n a d kulturą ojczystą i prowa­ A u t o r k a u n i k a jak ognia socjologicznej czy m e n t a l ­ dzi do poszukiwania analogii. W systemach wartości nej, albo też s t r u k t u r a l n e j , k o m p a r a t y s t y k i . Daje t y m B Y Ć , a do n i c h należą Indie, wiele jest zwierząt szano­ samym świadectwo bezwzględnej metody. W przypad­ w a n y c h , a nawet czczonych. W M o n g o l i i d o t a k i c h k u przedmiotu swych zainteresowań nawiązuje do zwierząt należy owca. Chociaż jest chłebem powsze­ folklorystycznych p r a k t y k , jakie wykształcił Julian d n i m pasterzy, uzyskała przywileje, j a k i c h i n n e zwie­ Krzyżanowski i jego pierwszy asystent Jan S a d o w n i k . rzęta nie mają. Przede wszystkim zabija się ją bezbole­ Jako etnołog, który świadomie, bardzo wcześnie uznał śnie i bez przelewu k r w i . konieczność poszukiwania sensu, istoty, poprzez szero­ k i i zarazem bardzo odległy o d k r a j u kontekst k u l t u r o ­ wy (azjatycko-afrykański), nie zrezygnuję w t y m tek­ ście z sięgnięcia do faktów z o d m i e n n y c h niż nasza Święta Anna Samotrzecia s t r u k t u r k u l t u r o w y c h . N i m to uczynię, dla osłabienia W przerwie kontemplowania dzieła Magdaleny Zow­ znaczenia użytych stwierdzeń przedstawię zdarzenie, czak za namową dobrego przyjaciela poszedłem zoba­ które odnosi się d o pierwszej osoby w podziękowaniu czyć nowe prace W i k t o r a Gajdy w galerii Belłotto pro­ na końcu książki. wadzonej przez Jadwigę Dzierwę w pobliżu placu Zam­ Spędzaliśmy wakacje w d o m k u k l u b u żeglarskiego kowego w samej stolicy. Zachwycony oglądałem nowe w Jadwisinie. Była już jesień, żeglarze opuścili przystań. wcielenie Gajdy, odkąd znalazł się po opuszczeniu War­ Byliśmy sami i kotka, porzucona przez yachtsmanów. szawy na bezludziu w Stroniu Śląskim w Sudetach. Ze Wygłodniała i domagająca się pomocy. Obecny prof. złoconych brązów, które każdy nowobogacki chętnie Lech Mróz sypiał z nią na wznak, trzymając drapieżni­ chciałby mieć na k o m i n k u , rzeźb porażających perfek- ka na piersi, blisko gardła, grdyki, czyli jak t o jest szcze­ cjonizmem, artysta sięgnął po k l o c k i bukowe, suche ze- jabłka A d a m a . włoki żab, zwykłe gwoździe czy karteczki, czyłi rekla­ Oczywiście nie podzielam poglądu powszechnego u l u ­ mówki agencji towarzyskich. M i m o tej wzruszającej po­ du naszego, że k o t potrafi udusić śpiące dziecko, zain­ etyki myślałem uparcie o t y m , co jest w Biblii gółowo objaśnione w Biblii ludowej, ludowej. teresowany czymś poruszającym się m i a r o w o . Miałbym W komercyjnej galerii sztuki znajdują się stałe roz­ jednak wiele oporów, chociaż wychowywałem wiele maitości różnego pochodzenia i wartości. Zaintereso­ kotów, by spać w podobnej pozycji, w d o d a t k u z k o t e m , wała m n i e bardzo udana kopia znanej p o n a d t o nieznanym. Podziwiałem mego przyjaciela. z Dzieciątkiem z Krużlowej. Pani prowadząca galerię Madonny życzliwie powiedziała m i , że t o dzieło ucznia K u l o n a , Zdolności głosowe psów, których k o t y nie mają, powodują, że w kręgu k u l t u r y M I E C , uzyskują pozy­ który potrzebuje pieniędzy, i dlatego za tak niską cenę cję d o m i n a n t a . Inaczej jest w kręgu k u l t u r y B Y Ć , można u niej kupić jego pracę. Pokazała m i obrazeczek p r z y n a j m n i e j , w obszarze w i e l u miejsc Środkowej przedstawiający jakąś rzeźbę gotycką Świętej A n n y Sa- A f r y k i . O t ó ż rodzime psy afrykańskie nie szczekają. motrzeciej. Prawidłowo wypowiedziała o w o słowo sta­ M o ż n a przemierzyć s a m o c h o d e m tysiące kilometrów ropolskie, zarazem t e r m i n , j a k i dotyczy owego wzorca przez t e n k o n t y n e n t i nie zdarzy się c h o ć j e d e n przy­ ikonograficznego. Pokazała m i przedstawienie świętej pojazdem, aby powiedzieć, że artysta, którym się opiekuje, rzeźbi a cóż d o p i e r o , j a k t o w naszej ojczyźnie, jego oszalały właśnie o w o wyobrażenie. I t u k u m e m u zadziwieniu bieg za pojazdem. I co się okazuje? - że w t y m obsza­ dowiaduję się, że Samotrzecia, to św. A n n a z d w o m a rze świata k o t , a nie pies, może być d o m i n a n t e m na rękach Dzieciątkami Jezus. Już nie pytałem, dlacze­ w zagrodzie, r o d z i n i e . N o c ą w y c h o d z i się z k o t e m , go tak uważa, a było, oj było w a r t o . padek ujadania psa za przejeżdżającym a nie psem, bo pierwszy przed wężem się zatrzymuje, My, badacze, stale powtarzamy to uchybienie. Jeste­ a d r u g i go o m i j a , nie ostrzegając t y m samym o nie­ śmy tak zadziwieni, a nieraz olśnieni osobliwością uzy­ bezpieczeństwie. skanej wiadomości, że zapominamy o próbie pójścia 246 �Jacek Olędzki • SIEDZI BABA NA CMENTARZU nieco powstała 0 c h ę ć powiedzenia sobie, j a k i charakter mają analizo­ z c h u s t k i czy rękawiczki. Wystarczająca pozostaje sama dalej, zapytania, dlaczego kotka wane wątki, a dalej podjąć próbę oceny owej k u l t u r y wiadomość. I t a k i jest charakter p u b l i k o w a n y c h w Bi­ ludowej, w której dokonał się wybór t a k i c h , a nie i n ­ blii tekstów. N i e odnalazłem prób nękania rozmówcy n y c h treści. A l e przed t y m pojawia się pytanie, czy był do końca. Oczywiście z góry można przewidzieć, że to wybór. W w i e l u przypadkach tak, lecz również czę­ w przeważającej ilości przypadków nic konkretnego sto nie. Stworzenie przez Pana Boga A d a m a i Ewy czy i oczekiwanego nie pojawi się. D o w i e m y się tylko, że kara p o t o p u to wątek biblijny. N a t o m i a s t wędrówki tak mówili poprzednicy i już. A l b o że jest, jak mówię, Pana Jezusa z św. P i o t r e m po ziemi i towarzyszące te­ bo w i e m . Wszelako może się zdarzyć, że coś dodatko­ m u zdarzenia to licentia poetica d a w n y c h narratorów wego nastąpi. D o niewiarygodnej konfabulacji czy zgo­ rodzimych w swej oryginalnej twórczości słownej ko­ ła zmyśleń i fantazjowania stającego się dziedzictwem, rzystających ze skarbnicy plebejskiej czy chłopskiej r u - tradycją ustną, na koniec zaskakującego fałszowania baszności, m u l t i p l i k a c j i , dygresyjności, w najlepszej wierze treści, chociażby b i b l i j n y c h lub tyl­ niezwykłości przekazu. Jeśli widzieć w t y m wpływy sa­ ko ewangelicznych, zdolni są zarówno niekształceni, mej B i b l i i , to - j a k się wydaje - w warstwie moraliza­ jak też kształceni. Jednakże ci pierwsi, osadzeni w k u l ­ torskiej, a może też dydaktycznej. sprzyjających turze opowieści przekazywanych z pokolenia na poko­ W opowieściach l u d o w y c h akceptowana jest Świę­ lenie, mogą cieszyć się wśród nas, etnografów, więk­ ta Rodzina, bywa, że aż do granic przeniewierstwa. szym i w pełni uzasadnionym zainteresowaniem. Nazywano ją jeszcze na początku X X w. w niektórych Pana Boga, w jednej z dalszych części częściach Polski Świętą Trójcą! N a u k i Jezusa zawarte swej pracy, autorka zamieściła na s. 328 fotografię obra­ w Ewangeliach osobliwie nie stanowią poważniejszego W Towarzyszu po jeziorze Genezaret. O t y m obrazie tworzywa s n u t y c h niegdyś z zapałem opowieści. To wystawianym raz do r o k u na Boże Ciało w Rokiciu, chyba mroczny cień, j a k i pada na ludową percepcję a będącym własnością wsi M u r z y n o w o , obrazie replice świętego Słowa. Z dwunastu apostołów tylko dwóch wcześniejszych, o d poł. X V I w., pisałem onegiś w „Kon­ spotkało się z większym zainteresowaniem. Należą do zu: Jezus chodzący tekstach"; Zagadnienie czasu mitycznego i historycznego. t y c h wybrańców św. Piotr oraz Judasz. Pierwszy stał się Zamieściłem w t y m tekście wypowiedzi dotyczące per­ prawdziwym ulubieńcem prześmiesznych anegdot je­ cepcji przedstawienia wizerunku Jezusa ratującego św. m u poświęconych. N a w e t jego imię nie zostało oszczę­ osób. dzone. M i e ć pietra. N a z w a n o obecność w l u d o w y c h Wśród n i c h tylko dwie kobiety potrafiły prawidłowo, opowieściach ulubionego apostoła k o m i z m e m św. Pio­ Piotra. Rozpoznanie dotyczyło kilkudziesięciu w nawiązaniu do przekazu ewangelicznego, powiedzieć tra. Znane są od dawna owe zabawne przypowieści o rzeczywistej, zgodnej z t y m , co jest, treści obrazu. Po­ związane ze świętym, kiedy towarzyszył Panu Jezusowi zostałe interpretacje były nieprawdziwe. Redaktor jed­ w wędrówce po ziemi. W każdej z tych opowieści ko­ nej z gazet płockich, urodzony i mieszkający w M u r z y ­ miczny bohater zbiera cięgi albo osobliwie wzbogaca nowie, upierał się, że obraz przedstawia Jezusa w łodzi świat przyrody - to o grzyby, to o ryby. „Sum z j a j a m i " łowiącego ryby. Można by poprzestać na t y m wzruszają­ pod p o d n i e b i e n i e m albo w żołądku to nie k t o inny, jak c y m zafałszowaniu. Jednakże miałem cierpliwość nękać sam św. Piotr. W Biblii ludowej znalazły się jednak nie­ rozmówcę. I dowiedziałem się, że dlatego taki, a nie i n ­ znane d y k t e r y j k i . A u t o r k a odkryła je na L i t w i e : ny temat jest treścią obrazu, że wieś była kiedyś rybac­ ka. Najważniejsza jednak część tej wypowiedzi to samo jej zakończenie: Ten obraz jest apoteozą pracy. Sin. Piotr wszystkich wpuszcza do nieba, ale już ślepy 1 głuchy. Jakimś on cudem przepuścił nego. W niebie zrobili awanturę, Można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że szukali księdza Zyda nie ochrzczo­ że trzeba go ochrzcić, i nie znaleźli. N i g d y nie przypuszczałem, po wielu latach, kiedy już d a w n o m n i e nie będzie, że tak niegościnne jest niebo dla księży. I jeszcze jedna a nasza dyscyplina uzyska nową nazwę, n p . scientolo- z w i e l u przypowiastka: gii k u l t u r o w e j , jakiś nawiedzony badacz doszpera się d o owej wypowiedzi o apoteozie pracy. I można rów­ Sw. Piotr deszczami rządzi, grzmotami i jeździ na ko­ niach w wozie, skry się sypią, to na obrazie widziałem sta- nież przyjąć, że nie p o t r a k t u j e jej jako w i e r u t n e j bzdu­ rinnym, jak zacznie padać Bóg ry, ale będzie nią oczarowany. Odnajdzie związki mię­ powiedział: dzy fałszem wypowiedzi a wieloletnią edukacją osoby leje gdzie popadło w k r a j u k o m u n i s t y c z n y m . N i e w s p o m i n a m już o b u d u ­ deszcz, to leje i leje. Pan Lej tam gdzie pyl, a on usłyszał: gdzie był. 1 on (s. 3 2 9 ) . W części zatytułowanej Dziwne sądy boże o d n a j d u ­ jącym aspekcie zatrudnienia Pana Jezusa w ciężkiej jemy dosyć dwuznacznie ukazywaną postać Chrystusa pracy rybaka, w d o d a t k u łowiącego samemu, niczym w wypowiedziach zgromadzonych na L i t w i e w latach hemingwayowski Stary człowiek. 1990 i 1992. Wątki Gorzka percepcja Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej. To podtytuł omawianej t u książki. Można już pokusić się o podstęp niegodny osoby boskiej, a ostatecznie o zła- 247 A u t o r k a nie próbuje wprost powiedzieć, że chodzi �Jacek Olędzki • SIEDZI BABA NA CMENTARZU manie 5. przykazania. Rzecz z zakresu złowieszczej ety­ czynie dawnego Zairu. Siedzimy przed kościołem. D o ­ k i nazywa pseudoracjonalizacją. Posłuchajmy: okoła elegancko ubrani w i e r n i , skupieni uroczyście. Li ojca był jeden syn. A Pan Jezus przechodzi, chłopczyk a ten mówi, dziecko, pokazy! I ten chłopczyk Jezusem i na kładce poleciał Pan Jezus jego utopił /.../. Nagle p o n a d głowami postrzegam, jak z plantacji bana­ ten nów wychodzi rząd przygarbionych Pigmejek, dźwigają z Panem pełne kosze i gdzieś znikają. Poza m n ą n i k t nie patrzy Dzieciaka na tych, któtzy i n n y m pozwalają dzień święty święcić. sobie lata. Jak to mnie przez rzekę przejść, mi utopił! A Pan Jezus tak mówi: Co chcesz? Ten twój syn W U n i e j e w i e jeden z najbogatszych gospodatzy byłby straszny zbój i ty prosiłby jego śmierci. A teraz u cie­ z całą rodziną odświętnie i dostojnie udaje się do Ro- bie urodzi się syn i będzie wielkim doktorem. kicia na mszę. Jego parobek zostaje w gospodarstwie /.../. Skóra cierpnie, c i a r k i przeszywają ciało, gdy zasta­ n a w i a m się n a d zdolnościami l u d u sąsiedniego, ale również pewnie niegdyś naszego, wzbogacania obrazu i oporządza, a także k r o w y d o i . . . Hipokryzja? Znieczulica? Kłamstwo i bigoteria? Może jeszcze coś, czego nie czujemy albo czuć nie Boga. W Ewangeliach źródłem mogłoby stać się u w o l ­ chcemy. Sam już nie w i e m , a w omawianej książce o d ­ nienie o p ę t a n e g o . . . , strącenie z urwiska stada świń. powiedzi nie znajduję. I , broń Panie Boże, nie obcią­ Wszelako ów akt, chociaż napawający grozą i również żam t y m b r a k i e m a u t o r k i . etycznie niezbyt dzisiaj pojętny, dokonał się w szcze­ W tej części dzieła ujawnia się najwyraziściej p o w o ­ gólnym systemie wartości, pielęgnowanym i szanowa­ łanie z prawdziwego zdarzenia Magdaleny Zowczak, n y m . A m i a n o w i c i e k u l t u r o w e g o ostracyzmu w sto­ a także jej zdyscyplinowanie, jak ptzystało na uczone­ sunku do zwierząt nieczystych. Wydaje m i się jednak, go (uczoną). N i e wdaje się w jakieś oceny i nie poka­ że źródło jest i n n e zupełnie. Należy chyba dopuścić t u zuje po prostacku palcem ptzyczyny, w sposób ptzed- rolę p o b i e r a n y c h n a u k w kościołach, w których księ­ stawiony przeze ża l u b o w a l i się w swych kazaniach korzystać z „budu­ z w i e l k i m poświęceniem i doskonale uporządkowany j ą c y c h " ptzykładów. Mogę oczywiście się mylić, j e d ­ ogromny zbiór wiadomości niechaj służy pogłębione­ m n i e nieco wyżej. Zgromadzony nakże próbuję zrozumieć o w o zjawisko przyzwalania m u zastanowieniu, samodzielnemu myśleniu. W t y m na okrucieństwo. N i e pomaga d u c h u skonsttuowana jest cała książka i , oczywiście, t e m u zrozumieniu, ptzy analizie patalelnego wątku z A n i o ł e m Stróżem i dziećmi na m o s t k u , przywołanie wypowiedzi „tak so­ bie", nieocenionej, przewspaniałej A n n y Kunczyń- skiej-Irackiej. Podobnie, jak autorka, potrafiła żarto­ wać (s. 3 3 7 ) . jej partie końcowe. Pojawia się pytanie retoryczne: C Z Y ISTNIEJE T E O L O G I A „ L U D O W A " ? Istnieje synktetyzm r e l i ­ gijny, o którym mówiłem na początku. I chyba okolicz­ ności, sposób przekazywania o f i c j a l n y c h racji określo­ Przyjmuję więc, że twórcy o k r u t n y c h ptzypowieści, nej religii, powoduje, że przetworzenia mogą być gor­ nie oszczędzających Jezusa Chrystusa czy Anioła Stró­ szące lub nie. M o g ą uwznioślać sens objawienia albo ża, są n i e w i n n i , więcej, podziwiać i c h wypada za zdol­ go - przykro to powiedzieć - profanować. ności kreowania oryginalnych tekstów. Przyczyny na­ Z wdziękiem pojawia się zakończenie, w którym nie leżałoby poszukiwać poza osobami, które wprowadziły ma - tak jak to bywa w i n n y c h n a u k o w y c h dyscypli­ w obieg społeczny owe porażające opowieści. Sadzę, że n a c h - jakichś b a n a l n y c h k o n k l u z j i , natomiast jest unikamy w t y c h przypadkach powiedzenia o mizerii P O D Z I Ę K O W A N I E , między i n n y m i księdzu M a t k o w i katechezy, o wątpliwych sposobach głoszenia Dobrej Statowieyskiemu za... udostępnienie domowej biblio­ Nowiny. teczki. Zbliża się październik, i j a k co r o k u zobaczę z mego W dziełach powstałych w pracy badawczej zespoło­ o k n a tłum wyelegantowanych mężczyzn - to myśliwi. wej, będących skarbnicą wiadomości, p o w i n i e n znaj­ Uzyskają błogosławieństwo w Katedtze Polowej. Będą dować się bezwarunkowo indeks rzeczowy! A u t o r k a w niej nawet nie rozgrzeszeni, ale przeciwnie, zachęce­ mówi, że to jej w i n a . N i e - w y d a w c y ! , d o d a m , wielce n i do łamania 5. przykazania. Tylko garstka studentów czcigodnego. O b y się pojawiło drugie wydanie z i n ­ pojawi się z transparentem naptzeciw i n i k t z kościoła, deksem. ani z pokrzepionego na d u c h u homo necans, nawet nie raczy spojrzeć na o w y c h narwańców. Kiedy to piszę, staje m i przed oczyma to, co ogląda­ Warszawa, 18 września 2001 łem daleko o d kraju. Msza niedzielna w jakiejś wiosz­ tydzień p o . . . 248 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/91e26281182ab4c033cfae6c479ca2f7.pdf 915ae775f29db97054901d68374ea2b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2875 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2680 Title A name given to the resource Kolekcja nieidealna. Pocztówka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.200-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowska, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Baranowska * POCZTÓWKA Małgorzata obrażeniu KOLEKCJA NIEIDEALNA o idealnej, zamkniętej kolekcji. Ale przyjemność lub nałóg zbierania j e d n a k na n i e d o s t ę p n o ś c i tej polega całości. Oczywiście można sobie wyobrazić, a nawet spotkać kolekcjonera, który zakończył zbieranie danej MAŁGORZATA B A R A N O W S K A serii i postanowił przenieść się na inną serię, albo po prostu na i n n y rodzaj przedmiotów. Teoretycznie tylko, jeżeli chodzi o pocztówki. Bo okaże się, że będzie jednak tyle Pocztówka odmianek tej samej pocztówki, w zależności o d tego czy jest zapisana, czy nie, czy datowana, czy kolorowa­ na i jak, czy ta sama była wydana przez różnych wydaw­ ców. T r u d n o przewidzieć wszystkie możliwości. A l e by­ wają „kolekcjonerzy zdyscyplinowani", którzy stawiają sobie jakieś tamy umożliwiające zamknięcie zbioru. By­ wają teoretycznie, jak sądzę, bo osobiście wśród zbiera­ Horror klasyfikacji i kolekcja idealna czy pocztówek takiego nie spotkałam. Kolekcja pocztówek t o „naturalny" k u l t u r o w y stan Kiedy w pierwszej ćwierci w i e k u dwudziestego świat t y c h przedmiotów - i c h formą jest o d razu kolekcja. Po pocztówkowy wydawał się już nieco tracić na znacze­ pierwsze dlatego, że o d razu pocztówka pojęła siłę se- n i u , rozpoczynała się epoka k i n a . 1 o n o przede wszyst­ ryjności. A właściwie ona jest po prostu „dzieckiem se- k i m miało kiedyś zawłaszczyć umysły badaczy. To ryjności". To rozwój d r u k u , przemysł, powielanie, n o ­ w dużej mierze właśnie k i n o „przesłoniło" pocztówkę. woczesne możliwości r e p r o d u k c j i w połączeniu z w y ­ Zwłaszcza że zrozumienie r o l i f i l m u pomaga uświado­ obraźnią, tęsknotą za podróżą, w połączeniu także mić sobie, że o t o nowoczesność umieszcza nas (na ra­ z k u l t e m egzotyki i k u l t e m p r y w a t n y c h wspomnień, to zie na zawsze), chcemy czy nie, w przestrzeni k u l t u r y seryjność wytworzyły świat pocztówkowy. masowej. Przy t y m można by powiedzieć, że k i n o wspi­ I teraz trzeba o d razu rozróżnić dwie podstawowe nało się na szczyt wyobraźni masowej także za pomocą kolekcje - jedna to kolekcja producenta, wyrażająca pocztówki. się w specjalizacji niektórych producentów w określo­ Powielane w nieskończoność portrety gwiazd i dra­ nej formie, n p . reprodukcje obrazów. To jest tzw. ma­ matyczne sceny z filmów nieporównanie bardziej roz­ larstwo - zbieracze używają określenia - „zbieram ma­ budzały wyobraźnię p o t e n c j a l n y c h widzów niż dzisiej­ larstwo" i nawet na wystawach pocztówek znajdujemy sze reklamy. Odnosiły się do przestrzeni „zastrzeżonej", taką nazwę działu. A przecież tematy w takiej k o l e k c j i niereprodukowalnej, dla w i e l u całkowicie niedostęp­ t r u d n o zliczyć i łatwo może ona zostać częściami skla­ nej. A przecież już wcześniej, na przełomie wieków, syfikowana jako należąca do k o l e k c j i o zupełnie i n n e j udawało się wykreować gwiazdy sceny, baletu i piękna nazwie. W k o l e k c j i producenta mogą się znaleźć takie tematy jak w i d o k i okolicy. A l e nic nie stoi na prze­ jeszcze bardziej dla ogółu niedostępne. szkodzie, by tworzył serie, jak n p . nieskończone ilości Przy t y m wszechobecna pocztówka okazała się kop­ ciuszkiem badań nad kulturą masową. A przecież serii z k o b i e t a m i : piękności warszawskie, wielkie ak­ stwarza ona nieprawdopodobnie rozległe, i zupełnie t o r k i , kobieta i moda, kobieta jako symbol miłości, na­ niewykorzystane, możliwości. T r u d n o jednak badać dziei, wiary, symbol sztuk, m e l o d i i , uczuć. „świat", chyba że chodziłoby o kosmologię. Wydaje m i Oczywiście w epoce nowoczesnej seryjności zawsze się, że właśnie paradoksalnie „nadmierna masowość" wykorzystuje się specjalnie skomponowane serie, by sku­ i pewne nienasycenie wyobraźniowe zepchnęło ją z t o ­ sić nabywcę do kupienia kolejnego w serii przedmiotu. r u badań. W t y m pocztówka odznacza się wyjątkową już łatwością. Świat pocztówkowy jest rodzajem nieskończenie Bardzo często „kolekcja producenta" mechanicznie mnoży okazy wyłącznie poprzez zupełnie powierzchowne licznej p o d względem zakresu i niepoliczalnej właści­ wie p o d względem eksponatów, k o l e k c j i . N a w e t jeśli ujednolicenie wizualne. Bywają jednak serie bardzo pre­ rozumiemy, że określenie „nieskończony" jest w pew­ cyzyjnie i zaskakująco obmyślone. N a przykład, trzy nad­ n y m , matematycznym, sensie nadużyciem i że m a m y zwyczajne serie z Napoleonem., który był jedną z najważ­ do czynienia z o b i e k t a m i policzalnymi, to nie ma wła­ niejszych figur pocztówkowych: dwie po dziesięć kart ściwie sposobu, by t e n kosmos dzisiaj odtworzyć a n i i jedna złożona z dwunastu. N a każdej z n i c h jest wy­ dokładnie zbadać. C o oczywiście nie znaczy, że nie na­ obrażona jakaś ważna scena z życia Napoleona, a wszyst­ leży próbować i takie próby są p o d e j m o w a n e . kie razem układają się w wielką jego postać. 1 Nie znaczy też, że i n n e zbiory przedmiotów nie ograniczo­ Bardzo niedługo po zalegalizowaniu przez pocztę ne jakąś wyraźną, zaprojektowaną z góry serią, są do otwartej karty pocztowej, na przełomie wieków X I X k o ń c a policzalne. K o l e k c j o n o w a n i e i X X zaczęła się największa m o d a na ilustrowaną kar­ ne jest w dużej mierze na ufundowa­ nadziei, na w y ­ tę pocztową. Weszła ona w ramy już jakby specjalnie 200 �Małgorzata Baranowska • POCZTÓWKA �Maigonuta Baranowska • POCZTÓWKA Francuska seria erotyczna. F o t o m o n t a ż z d o m a l o w a n y m tłem. N a awersie i n f o r m a c j a L. A r j a l e w , p h o t . O k . r. 1900., z k o l e k c j i Małgorzaty Baranowskiej (ostatnia pocztówka na stronie o b o k ) 202 �Małgorzata Baranowska • POCZTÓWKA Francuska seria erotyczna (ostatnia pocztówka z serii) K a r t a specjalnie przesiana d o zbioru, o c z y m świadczy liścik: „ K o c h a n e j grzecznej i m i l u t k i e j L u c i posyła d o zbioru wraz z c a ł u s e m tę kartę C i o c i a Rózia". F o t o m o n t a ż , k o l o r o w a n a , o k . 1900., z k o l e k c j i Małgorzaty Baranowskiej „Cleo de M e r o d e " f o t o g r a f i a k o l o r o w a n a . N a k ł a d B c i . Rzepkowicz. Warszawa, o k . 1900., z k o l e k c j i Małgorzaty Baranowskiej (awers i rewers) „Król Z y g m u n t 111 Waza". N a rewersie napisy: W y d . G . U l r y c h - Warszawa. R e p r o d u k c j a w z b r o n i o n a . G e p . U . Freig. D . D . K . D e u t s . Presseabt. W a r s c h a u , d . 2Д 1917. T. N r 4 0 8 1 . D r . N r 2. L i t . „Concordis" Warszawa. P O C Z T Ó W K A . , z k o l e k c j i Małgorzaty Baranowskiej 203 �Małgorzata Baranowska * POCZTÓWKA Seria z N a p o l e o n e m w y d a n a we Francji z napisami rosyjskimi. N a rewersie napis „Made i n France". Fotografia k o l o r o w a n a , o k . r. 1905. Patrz też „Konteksty" 1992 n r 3/4, gdzie w a r t y k u l e M . B . Pocztówka masowa i fotogtafia uczuć r e p r o d u k o w a n a francuska seria 12 pocztówek ze „składanym N a p o l e o n e m " z o k . 1905 г., z k o l e k c j i Małgorzaty Baranowskiej 204 �Małgorzata Baranowska • POCZTÓWKA dla niej przygotowanej przestrzeni salonu, właściwie pełnienia o d razu jako kolekcja - kolekcja kolekcjonera. Raczej w dwudziestoleciu międzywojennym. A więc nie ma­ może k o l e k c j o n e r k i , bo albumy z pocztówkami, j a k my już przeważnie do czynienia z „albumem - przed­ wcześniej sztambuchy, były domeną kobiet. m i o t e m codziennego użytku", t y l k o z a l b u m a m i ułożo­ Zresztą producenci mieli świadomie nawiązywać do tradycji sztambuchowej. Zwłaszcza że karty pocztowe początku wieku dwudziestego albo n y m i przez późniejszych kolekcjonerów. Dzisiejsze kolekcje pocztówek nierzadko również 2 w wielu wypadkach wcale nie były wysyłane pocztą, wyglądają jak dawne gabinety osobliwości. ale stanowiły wręczaną osobiście pamiątkę z podróży al­ zbietaczy nie może się oprzeć ciekawości - co jeszcze 3 Wielu bo prezent do kolekcji, na którym wypadało wpisać ży­ takiego można w pocztówce znaleźć? Trzeba by przy- czenia l u b sentencje. A l b o przynajmniej się podpisać. jąć, że te właśnie kolekcje obrazują najsilniejsze dąże­ Przykładem może być typowy prezencik pocztówko­ nie d o zbudowania jakiejś aż niemożliwej k o l e k c j i ide­ wy - ręcznie k o l o r o w a n a fotografia znanej piękności alnej, która miałaby w p e w n y m sensie symbolizować z przełomu X I X i X X w i e k u , Cleo de M e r o d e , której „świat". liczne w i z e r u n k i krążyły po Europie. W i d z i m y ją t u Zasadą k o l e k c j i osobliwości jest niejednorodność z rozpuszczonymi długimi włosami, wpattzoną w widza obiektów i i c h niewspółmierność. I t u t a j następuje za­ swymi sławnymi w i e l k i m i , sadnicza c i e m n y m i oczami. Pod trudność określenia, czym właściwie jest spodem podpis, wskazujący, że t o naprawdę ona, na ja­ zbiór k a r t pocztowych. Nigdzie dotąd nie ttafiłam na snym tle. Tutaj też niewielkie miejsce służy do k o r e ­ przekonującą definicję albo przynajmniej próbę ogar­ spondencji, bo o d w r o t n a strona przeznaczona, wyłącz­ nięcia całości p r o b l e m u . nie na adres, co wskazuje, że to pocztówka Oczywiście dużo i j a k najbardziej mechanicznie roz­ prawdopodobnie sprzed r o k u 1904. Nakład Bci. Rzep- wiązuje sama poczta, któta wprowadziła kowicz, Warszawa. Spodziewalibyśmy się jakichś po­ normę. Tutaj nie może się spotkać, j a k w gabinecie zdrowień czy wiadomości, ale nie: to cytat z Roman- osobliwości, wielka kość dinozauta ze słoniem rzeźbio­ i M i c k i e w i c z a Miej serce i patrzaj n y m w ziarnku g r o c h u . Tego p r o b l e m u w ogóle nie tyczności w serce! stosowną T a m , gdzie p o w i n i e n się znaleźć adres, znajduje się ma. A więc może t o coś j a k zbióf znaczków poczto­ pięknym pismem napisana dedykacja: wych? F a k t e m jest, że istnieją zbieracze statający się nadać swym z b i o r o m charakter k o l e k c j i znaczków. A l e „Droga Loluś! nigdy nie widziałam, żeby się t a k i pomysł do k o ń c a Przyjm, droga moja, tę bagatelkę o d szczerze Cię udał. Po pierwsze, m i m o jakichś swoich cen pierwot­ kochającej n y c h i antykwarycznych pocztówki nie mają nic z war­ Halki". tości materialnej znaczka. Bo przecież znaczek może Specjalne albumy, które zdobiły salony, stanowiły przedmiot d u m y i służyły do rozpoczynania k u l t u t a l n e j konwersacji, o d razu stworzone były d o k o l e k c j i . być bez żadnych zmian o d razu p o t r a k t o w a n y j a k o l o ­ kata kapitału. Całe miliardy z tych miliardów istniejących pocztó­ wek nie mają żadnej wartości materialnej, za to niezwy­ W każdym razie drugą podstawową kolekcją pocz­ tówki jest zbiór kolekcjonera. I c o k o l w i e k mielibyśmy kle często mają wartość uczuciową. Jako takie tylko do zarzucenia k o l e k c j i p r o d u c e n t a jako nazbyt już me­ w niezmiernie rzadkich przypadkach nabierają wartości chanicznej i tylko bardzo rzadko odznaczającej się ja­ z wiekiem. Przeważnie tracą ją bezpowrotnie z chwilą kimś naprawdę świadomym k o l e k c j o n e r s k i m w y b o ­ śmierci właściciela lub w następnym pokoleniu, które r e m , t o w trakcie rozpoznawania k o l e k c j i p r y w a t n y c h jeszcze je czasem przechowuje ze względu na sentyment natrafiamy na problemy klasyfikacyjne nie do p o k o n a ­ do zmarłego. Oczywiście mówimy t u o kolekcjach często nia. A przecież to w posiadaniu kolekcjonerów pry­ nawet jako kolekcje w ogóle niepostrzeganych. W każ­ w a t n y c h znajduje się większość zbiorów pocztówek. d y m razie uczucia, jakie wzbudza pocztówka, zupełnie M i m o że większość kolekcjonerów przyznaje się d o nie odpowiadają uczuciom do znaczków pocztowych. jednego lub k i l k u głównych tematów, zazwyczaj oka­ Możemy potraktować pocztówki j a k „tapetę", jako zuje się, że nie są w stanie powsttzymać się przed włą­ papier listowy, chociaż na przełomie wieków, w złotym czeniem do zbiorów pocztówki po prostu rzadkiej i cie­ okresie n i k t na te karty nie patrzył w t e n sposób i prze- kawej. N i e bez znaczenia jest fakt, że m a m y t u do czy­ ważnie bardzo dokładnie je wybierano. W każdym ra­ nienia ze zbieractwem stale drożejącym, ze względu na zie w w i e l k i c h zbiorach korespondencji w licznych pewną modę i powiększającą się wiedzę o t y c h k a r t o ­ muzeach i w rękach p r y w a t n y c h pocztówka jako pocz­ n i k a c h , ale jednak ze zbieractwem nie tak kosztow­ tówka nie jest wyodtębniona. n y m jak i n n e . C o my właściwie zbietamy? W i z e r u n k i świata? A l e Wczesne kolekcje pocztówek wyglądały często j a k przecież nie idzie wyłącznie o w i d o k i . Pocztówka to ob­ dawne gabinety osobliwości, zwłaszcza że często zależ­ raz uczuć, idei, marzeń, odbicie sztuki epoki i m u z e u m ne były o d prześcigających się w dostarczaniu cieka­ sztuki dawnej, alegoria, dowcip, ale i zbiór potworów w y c h okazów przyjaciół i znajomych. Coraz rzadziej ludzkich i zwierzęcych. Cała klasyfikacja sama zaczyna można natrafić na albumy nie ruszane o d swego w y ­ m i m o c h o d e m przypominać m u z e u m osobliwości. 205 I na �Małgorzata Baranoiusl,ka • POCZTÓWKA czyli O n i byli pierwszymi, którzy zobaczyli w pocztówce - powiedzmy — przykłady tego, co pocztówka może Ja sama zbieram „wyobraźnię" pocztówki, prawdziwy potencjał p o e t y c k i , źródło wyobraźni maso­ wytworzyć, kreując własny świat. N a podstawie wła­ wej, egzotyzm życia codziennego, podobny d o egzoty - snej i cudzych k o l e k c j i wytworzyłam sobie pogląd, co zmu d a l e k i c h podróży i egzotycznych kultur. O n i też p o w i n n o się przede wszystkim znaleźć w takiej ideal­ wprowadzili kolekcję pocztówek do repertuaru i c h k o ­ nej kolekcji wyobraźni pocztówkowej, zarówno jeśli lekcji fundujących wyobraźnię - jak kolekcje snów, za­ idzie o pewne tendencje, jak i o k o n k r e t n e pocztówki. p o m n i a n y c h artystów tajemniczych sztuk, p o m n i e j ­ A l e do tej k o n c e p c j i należą przecież przykłady z c u ­ szych mistyków, dzieł czarnego h u m o r u i i n n y c h zja­ dzych zbiorów czy przypadkiem obejrzane w a n t y k w a ­ wisk przez ogół pogardzanych l u b niezauważanych. r i a t a c h i nie k u p i o n e . Dzięki t e m u , że repertuar p r o p o n o w a n y c h przez surre­ O s t a t n i o widziałam pocztówkę, na której na czar­ alistów i d e a l n y c h k o l e k c j i wyobraźni został w końcu n y m tle był narysowany biały, schematyczny portret przez publiczność przyjęty i zaważył na poczuciu este­ Zygmunta I I I Wazy w owalu. N a czole króla znajdowa­ t y k i w i e k u X X , ilustrowana karta pocztowa zyskała ła się biała kropka. Pod obrazkiem podpis nakazujący należną sobie pozycję. oglądającemu pocztówkę wpatrywanie się w ową k r o p ­ kę i liczenie przy t y m do czterdziestu dziewięciu, a po­ t e m przeniesienie wzroku na sufit. Pocztówka obiecy­ Przypisy 1 wała, że oglądający zobaczy ów wizerunek na suficie. W Polsce taką ptóbą jest ptaca zbiorowa Aksjosemibtyka karty pocztowej, pod red. P. Banasia, Wroclaw 1992. Tutaj też już we N i e kupiłam tej pocztówki, ale włączyłam ją na­ wstępie Banaś za A . Byattem [Picture Postcards and The Publi­ tychmiast do swojej k o l e k c j i idealnej. Po pierwsze: sher (1894-1919), skolekcjonowałam ją czy nie? Ja uważam, że tak. A l e Malvern 1978] podaje, że „Wedle szacunko­ wych obliczeń w A n g l i i w latach 1894-1914 było w obiegu ok. rozumiem, że zdania mogą być podzielone. Po drugie: 20 miliardów kart! W Niemczech - tylko w jednym 1905 r. - co właściwie było na pocztówce? Przecież dopiero ok. 7 miliardów. Uwzględniając wszelkie okoliczności sprzyjają­ czynność przeniesienia złudzenia na sufit tworzyła peł­ ce zniszczeniu i rozproszeniu, przyjmuje się, że właśnie tylko 7 miliardów — zachowało się do naszych dni z tzw. złotego okre­ ną formą tej pocztówki. Po trzecie: jak ją sklasyfiko­ su katty pocztowej". Trudno uwierzyć, ale inne źródła podają, że wać, gdyby się ją miało? D a ć ją do „Warszawy", bo na przykład w roku 1899 w samych tylko Niemczech, które Z y g m u n t z Kolumny, d o „historii Polski", do tzw. h u ­ miały wówczas 50 milionów mieszkańców, wydrukowano w ro­ m o r u , do „różne pomysły pocztówki", jak o g o n w y d r u ­ ku 1899 aż 80 milionów кап pocztowych. A . Kyrou Ldge d'or de kowanego kota, będący prawdziwą metalową sprężyn­ la carte postale. Paris 1966. Trzeba też pamiętać o modzie ką, a może „pocztówka zabawka"? ( W czasie między i o tym, że poszczególne tiimy działały na terenie catej Europy. złożeniem tego tekstu do d r u k u a korektą pocztówka Być może nawet tych jeszcze nie wysianych pocztówek było w Niemczech w roku 1899 więcej. z Z y g m u n t e m I I I Wazą stała się jednak moją własno­ ścią, co dowodzi, że kolekcja to zjawisko „w r u c h u " ) . 2 Kolekcja idealna to kolekcja skrajnie subiektywna, nia przez każdego zbiór, nawet gdy jest sam w sobie cenny, służy jakiemuś celowi metaforycznemu. Jak to J pocztówki. Najpiękniejsze K i e d y k o l w i e k staramy się dociec, co to ta­ kiego ów świat pocztówkowy początku w i e k u , m u s i m y trafić na surrealistów. 206 W książce Zbieracze osobliwości. Paryż. Wenecja. X V I - X V U l wiek stawiają. Zwłaszcza rozdział Kultura ciekawości, z podrozdziałami Pomniejszanie wszechświata sam doskonale wiedział też, czym jest przemysł pocz­ n y m czasopiśmie „Minotaur" artykuł p t . Zebrała i ułożyła Z. DR. Nakładem K. Pomian niezwykle wnikliwie zanalizował nie tylko samo zja­ On tówkowy, i w r o k u 1933 opublikował w surrealistycz­ na imieniny, urodziny itd. oraz toastów i wierszy do pamiętników. wisko gabinetów osobliwości, ale także obrazów, któte je przed­ zaskakujący, w jego własnym, może należałoby także 4 tówki i zbiór powinszowań i drukiem E. Bartels Weisensee (Berlin) ok. 1910 ła w a l b u m a c h ułożona, w sposób dla i n n y c h zbieraczy dodać surrealistycznym, p o e t y c k i m porządku. i literacka rów wpisów na pocztówki: 200 przepięknych wierszyków na pocz­ której widzialna podstawa, czyli możliwy do zobacze­ było w przypadku Paula Eluarda, którego kolekcja by­ J. Dunin Kartu pocztowa - perspektywa księgoznawcza w: Aksjosemiotyka karty pocztowej... podaje przykład zbioru wzo­ i Pożądanie całości doskonale mogą także obrazować sttukturę uniwersum pocztówkowego. Ą Kolekcja Eluatda - patrz A . Ripert, C. Frere, La carte postale, son histoire, safonction sociale, Lyon 1983 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58b976551620a52550a87f69f89375a9.pdf c93b53b950f616b5dff3e520e62f73e8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2877 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2682 Title A name given to the resource "Moje budowle to papier, tak jak moje pisma". Siedziby angielskich pisarzy XVIII wieku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.209-218 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńkos, Andrzej. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Andrzej Pieńkos * „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU W iele wątków w historii niezwykłego zjawiska ANDRZEJ w kulturze nowoczesnej, j a k i m jest d o m arty­ sty, bierze swój początek z Anglii. Już PIEŃKOS w pierwszej połowie X V I I I wieku pojawiły się nad Tami­ zą realizacje „domu literackiego", tzn. architektury kształtowanej jako artystyczny koncept pisarzy. Zjawi­ Domy artystów sko to odgrywa ważną rolę w dziejach gruntownej prze­ miany kultury, jaka dokonywała się na Wyspach Brytyj­ „Moje budowle to papier, tak jak moje pisma" skich w okresie Oświecenia. D o m , pałac, zamek prze­ stawały być wówczas obrazem świata, odbiciem i sym­ bolem porządku kosmicznego; były odtąd obrazem „ m o j e g o " świata, o d b i c i e m porządku p r y w a t n e g o . W X V I I I wieku to zeświecczenie pojmowania d o m u prowadzi m . i n . do odejścia o d walorów reprezentacyj­ Siedziby angielskich pisarzy X V I I I wieku n y c h na korzyść funkcjonalności, wygody; prowadzi jednak równocześnie do obdarzania kształtu d o m u tre­ ściami subiektywnymi jego mieszkańców. D o m jako sie­ dziba prywatnych marzeń staje się często autorskim dziełem właściciela. O d X V I I I w i e k u mamy do czynie­ nia z nowoczesnym mechanizmem kształtowania osobi­ stego dzieła i coraz częściej dokonuje się to z ominię­ ciem n o r m d o m u obowiązujących w epoce. chwałę wcale nie klasycznej nieregularności i różnorod­ ności, zmienności nastroju, ale przede wszystkim po­ Postać architekta-amatora narodziła się w A n g l i i , trzebę k o n t a k t u z naturą, który stawał się odtąd zasadą a szczególnym jej wcieleniem byli intelektualiści, pisa­ w rze, kolekcjonerzy, tworzący swoje siedziby na kształt ustawiony nad rzeką, proporcjonalny, subtelnie nawią­ projektu z marzeń, w którym realizowali mniej czy bar­ zujący do wzorów palladiańskich (projektu wybitnego dziej świadomie swoje poglądy na sztukę, zawierali u l u ­ architekta Jamesa Gibbsa), był bardzo skromny. Jego ar­ bione aluzje literackie i malarskie. k o m p o n o w a n i u siedzib. Sam d o m , bezpośrednio chitekturę podporządkowano wygodzie i oryginalnym 1 Odniesienia do poezji H o m e r a , Pindara, którego m e t o d o m pracy Pope'a. Najważniejsze miejsce pobytu dzieła miały inspirować Josepha A d d i s o n a , sławnego poety stanowiła jednak grota-pustelnia w ogrodzie, po­ redaktora „Spectatora", w p l a n o w a n i u jego ogrodu łączona bezpośrednio z d o m e m za pomocą t u n e l u . Ta Wergiliusza, Horacego, połączono ze stu­ swoista Świątynia Natury, rodzaj muzeum historii n a t u ­ d i a m i n a d chińskimi ogrodami, które p o j m o w a n o j a k o ralnej (zgromadzono w niej m . i n . liczne muszle, skamie­ w Bilton, 2 wzorcowe siedziby u w o l n i o n e j wyobraźni. Te wzory za­ liny, skały ze znanych z niezwykłości czynały teraz dominować, wraz z luźnym wyobraże­ miejsc), była też gabinetem pracy poety. geologicznej n i e m o w i l l a c h rzymskich. Zwłaszcza b o w i e m wiejskie „Aby zwielokrotnić wrażenie różnorodności i jesz­ siedziby w i e l k i c h pisarzy starożytności, Cycerona, H o ­ cze bardziej wzmóc przyjemność, p o e t y c k i geniusz pa­ racego, i Pliniusza młodszego, stanowiły, już o d po­ na Pope'a posłużył się rodzajem urządzeń, które o d ­ czątku Renesansu, przedmiot i d e a l n y c h r e k o n s t r u k c j i . grywały taką samą rolę w G r o t t o , co boskie moce D o p i e r o jednak w X V I I I w i e k u , w A n g l i i , ziścił się n o ­ i bezcielesne byty w heroicznych g a t u n k a c h poezji; woczesny sen o i d e a l n y m d o m u poety, artysty, którego było specyficzna postawa wobec rzeczywistości wyraża się w m r o c z n y c h p a r t i a c h sufitu i w ścianach j a s k i n i , by także w przekształcaniu otoczenia. padające na nie światło tworzyło złudzenia to takie rozmieszczenie tafli lustrzanych [False], W 1719 r. Alexander Pope, największy ówczesny po­ podczas gdy i n n e składniki [ o g r o d u ] , j a k f o n t a n n y , eta brytyjski, tłumacz H o m e r a i Horacego, wydawca głazy, kamienie e t c , pozostając należycie oświetlone dzieł Szekspira, mogły odbijać się w l i c z n y c h zwierciadłach, a samo zakupił posiadłość p o d L o n d y n e m , w T w i c k e n h a m nad Tamizą. N i e w i e l k i teren kształto­ i c h rozmieszczenie wał następnie przez wiele lat w krajobrazowe założenie n o ś ć . Kierując swe oczy k u górze, i wzdragając się nie­ wyrażało zaskakującą różnorod­ o w i e l k i m bogactwie efektów. A u t o r e m nowego planu m a l na w i d o k w o d n y c h katarakt, spadających n a d rezydencji był sam Pope, korzystający tylko w poszcze­ twą głową z wyniosłych skał i k a m i e n i , podczas gdy... gólnych rozwiązaniach z konsultacji i projektów archi­ strugi w o d y pędzą w a r t k i m s t r u m i e n i e m u t w y c h stóp, tektów. W jego listach znajdujemy uzasadnienie zwro­ dookoła jesteś stale zaskakiwany płynącymi strumycz­ t u , który proponował w stosunku do dotychczas obo­ k a m i , grzmiącymi w o d a m i , co rwą p o n a d przepaścia­ wiązujących zasad sztuki architektonicznej i ogrodo­ m i i przecinają zwały głazów i pali; bo dzięki z n a k o m i ­ w e j . Jego rezydencja miała być nowoczesną wersją an­ t e m u s m a k o w i i szczęśliwemu zarządzaniu N a t u r ą za­ tycznej siedziby klasycznego poety, dostosowaną do wa­ prezentowano c i t u niespotykane połączenie rzeczy­ runków północnej Brytanii. Pope głosił przy t y m po- wistości i wyobraźni". 3 209 4 �Andrzej Pieńkos * „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU Widziana w perspektywie historii rozwiązań ogrodo­ tycznej, tekstów Wergiliusza i Horacego, obrazów Pous- wych grota Pope'a wpisuje się w tradycję manierystycz- sina, Lorraina, Rubensa i Salvatora Rosy. Rezydencja, nych sala terrena itp.; dla dziejów siedziby artysty ma na­ podobnie jak dawniej, pozostanie nadal tekstem i obra­ tomiast znaczenie przełomowe. Pope żądał od architektu­ zem zarazem, tyle że t e n tekst i obraz staną się subiek­ ry rozsądku: umiaru i funkcjonalności oraz „naturalno­ tywną kreacją jednostki twórczej, intelektualisty lub ar­ ści". W swoich wierszach ironizował na temat francu­ tysty, który nie musi już być architektem. S t a n ą się ar- skich regularnych ogrodów i pałaców. Wszystkie budow­ chitektoniczno-ogrodniczym esejem, tą szczególnie ty­ le i obiekty ogrodowe w Twickenham pozornie naturalnie pową dla nowoczesności formułą wolnego tworzenia. „rzucono w pejzaż", ale prostota i naturalność tego ogro­ Niekiedy będą też świątyniami tworzenia... du była właśnie pozorna. U m y , obeliski (dedykowane osobom lub pojęciom), posągi, tworzyły niejako literackie • •• obrazy, nasycone znaczeniami, niekiedy bardzo erudycyjnej treści, tworzyły owo „niespotykane połączenie rzeczy­ W projektowaniu Twickenham pomagał poecie ma­ wistości i wyobraźni". Materią tworzenia był i ogród, i b u ­ larz W i l l i a m Kent, który niebawem miał zostać najsław­ dowle, kultura i przyroda, wszystko przesycone skojarze­ niejszym angielskim projektantem ogrodów krajobrazo­ niami literackimi, artystycznymi i historycznymi. Progra­ wych. Sławę tę ustanowiła głównie współpraca Kenta mowa rozmaitość całej rezydencji była w istocie przemyśl­ z sąsiadem i przyjacielem Pope'a, wspomnianym Richar­ nie zakomponowana. Poeta mieszkał poetycko, tzn. ak­ dem Boyle'em, lordem Burlingtonem (1694-1753). D o ­ tywnie przekształcał własną wyobraźnią swoje siedlisko konali o n i wspólnie przekształcenia posiadłości lorda na ziemi i wyobrażał sobie, że nawiązuje do siedziby H o ­ w pobliskiej osadzie Chiswick. O k o ł o 1724-1726 po­ racego (Jonathan Swift zaś nazwał grotę Pope'a „rodza­ wstała niewielka, zwarta willa o surowym kształcie, nie­ jem Ars Poetka" ). Kształt tego siedliska z kolei pojawiał bawem uznana za wzór absolutny palladianizmu i arcy­ się w jego korespondencji, opisach, inspirował jego pisa­ dzieło odrodzenia klasycznego w architekturze europej­ 5 ną poezję; w jednym ze swoich utworów Pope sugerował skich rezydencji. Gdy na kontynencie budowano nadal wręcz utożsamienie d o m u z jego właścicielem. Poeta kolosalne barokowe pałace, Burlington realizował suro­ chętnie oprowadzał gości po swojej rezydencji, a opubli­ wy d o m idealny, stanowiący kwintesencję wyobrażeń 6 kowany w rok po jego śmierci przewodnik po posiadłości wydaje się jeszcze inspirowany przez właściciela. 8 0 klasycznym życiu na łonie natury, bowiem willa była całkowicie wtopiona w ogród. O niewielkim Chiswick Sława rezydencji poety była przez cały wiek X V I I I House jeden ze złośliwych współczesnych lorda wyraził ogromna i w dużym stopniu przyczyniła się do upo­ się: „Za małe, by w t y m mieszkać, zbyt duże, by to powie­ wszechnienia w A n g l i i ideału niewielkiej palladiańskiej sić przy zegarku". Mały d o m jeszcze wtedy mógł przyno­ willi i ogrodu-ustronia. Wielbicielką jego poezji była m . i n . sić ujmę na honorze, ale niepozorną skalę willi szybko księżna Izabela Czartoryska, która podziwiała też jego sie­ zrównoważył w o p i n i i powszechnej ciężar treści, jakie dzibę w Twickenham i podziw ten odcisnął się w tworzo­ nadał jej właściciel. Była ona wyrazem uwielbienia dla nym przez nią własnym ustroniu, parku Powązki pod ideału włoskiej w i l l i , niemal imitacją renesansowych b u ­ Warszawą. Sentymentalna polska dama przywiozła sobie d o w l i A n d r e a Palladia, którego dzieła lord znał nie tylko z Twickenham i następnie umieściła w puławskim D o m ­ z rycin, ale i z autopsji (podróżował do W ł o c h w 1715 ku 1 1719 r. właśnie po to, aby je zobaczyć i studiować). G o t y c k i m pamiątkę w postaci kawałka drewna z wierzby płaczącej, „(...) z pnia, który stał jeszcze przy W i l l a była jednocześnie siedzibą kolekcji lorda, sław­ grocie jego ulubionej, w której ręką Pope'a pisane tysiącz­ nego zbieracza starożytności i malarstwa włoskiego, a tak­ ne można czytać wiersze", a fragmentu z jego poetyckie­ że posiadacza rysunków Palladia. Kreacja Burlingtona nie go listu do lorda Burlingtona użyła jako motta w swoich ograniczała się jednak do budynku willi. Jej otoczenie by­ sławnych Myślach różnych o sposobie zakładania ogrodów ło równie przemyślane jak geometryczne ogrody przy (wydanych w 1804 г.). Po amatorsku pisząc i k o m p o n u ­ francuskich pałacach. Obeliski, kolumny, hermy, urny, jąc swoje siedziby (w szczególności Puławy), księżna — jak fragmenty autentycznych dawnych budowli (np. portyk 7 wiadomo - z całą świadomością naśladowała brytyjskich „pioniera" palladianizmu angielskiego Inigo Jonesa) peł­ amatorów, takich jak Pope i właśnie Burlington. niły rolę znaków, które pobudzać miały skojarzenia wraż­ Poetycka rezydencja Pope'a nie zachowała się: willę liwego wędrowca. Układ ogrodu był jeszcze dość regular­ zburzono w 1807 r. (podobno ówczesna właścicielka na­ ny, na obrzeżach przechodził jednak w „naturalnie ma­ rzekała na nachalność gości, pragnących zwiedzać miej­ lowniczy" ogród, z rzeką i mostkami, grotą i t p . ; w całej sce, w którym tworzył Pope); jedynie grota przetrwała domenie Chiswick House panowało traktowanie ogrodu w stanie szczątkowym. i budowli jak malarskiego obrazu, który był retrospekcją Tendencja zapoczątkowana w T w i c k e n h a m szybko tozwinie się w A n g l i i w rodzaj wielkiego konkursu: wiel­ cy i mali właściciele ziemscy, coraz częściej amatorsko uprawiający też literaturę i sztuki piękne, będą nasycali swoje rezydencje i ogrody odniesieniami do kultury an­ 210 włoskich wspomnień i poetyckim wyobrażeniem idealne­ go świata. Wyobrażenie to kształtowało się m . i n . pod wpływem lektur i studiów erudyty-mecenasa, m . i n . pra­ gnął o n nawiązać do wzorów willi Pliniusza, które opisał w dedykowanej Burlingtonowi księdze Robert Castell. 9 �Andrzej Pieńkos • „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU N i g d y chyba jeszcze w historii siedziba nie była tak świadomym dziełem a u t o t s k i m właściciela. • •• Czynni­ k i e m , który łączy tak różne przecież siedziby o b u sław­ Historię siedzib pisarzy, któtzy sobie sttoją poetycko n y c h sąsiadów pod L o n d y n e m , jest znaczenie intelek­ miejsca mieszkania i ptacy, często rozpoczyna się o d tualnej decyzji autota-właściciela i jej niezwykle sta- zadziwiającej tezydencji Walpole'a, Strawberry H i l l . Horace Walpole (1717-1797), syn premiera A n g l i i t a n n a materializacja. i jej może najwybitniejszego polityka w X V I I I wieku, Sit Roberta Walpole'a, rozpoczął również karierę w par­ • •• lamencie, jednak szybko porzucił wielką politykę. Po­ I n n y osiemnastowieczny pisarz brytyjski, W i l l i a m święcił się podtóżom, kolekcjonerstwu starożytności The i malatstwa, a także pisarstwu. Napisał m . i n . jedną kla­ Leasowes (Halesowen) w środkowej A n g l i i wykonał syczną tragedię, dzieła dotyczące h i s t o t i i A n g l i i i dzie­ Shenstone (1714-1763), w swoim ogrodzie w połowie X V I I I w i e k u pełen m e l a n c h o l i i poemat jów malarstwa, olbrzymie Pamiętniki, w materii krajobrazu. korespondencję, ale sławę literacką przyniosła m u drob­ 10 Był o n szlachcicem-farmerem prowadził bogatą i poetą, piszącym sielankowe poezje, a także a u t o t e m na powiastka „gotycka" grozy - Zamczysko wpływowego eseju o sztuce ogrodowej Unconnected z 1764 r. Zrodziła się ona podobno ze snu, który nawie­ Jeden z bardziej znanych dził pisarza w jego d o m u w podlondyńskim Strawberry Thoughts w on Gardening. 11 A n g l i i jego wierszy zaczyna się od słów: H i l l , niedaleko od Twickenham i C h i s w i c k . „Tu, w Otranto 14 w chłodnej grocie, pełnej m c h u chatce" - i w Leasowes To ta siedziba właśnie była pierwszym powodem sła­ takie i n t y m n e odosobnienia poeta sobie stworzył. Po­ wy Walpole'a. Stał się o n głośny już o d m o m e n t u ogło­ eta osiadł na stałe w 1745 t. w posiadłości odziedziczo­ szenia ambitnego przedsięwzięcia wybudowania własnej nej po ojcu, w której trzydzieści lat wcześniej przyszedł siedziby w stylu średniowiecznym. „Zamierzam postawić na świat, i samodzielnie ją przekształcał. Swoje ogro­ mały gotycki zamek" - taką deklarację złożył w liście do dowe i architektoniczne wizje po amatorsku szkicował znajomego w 1750 r . piórkiem i pędzlem. Przyjmował t a m „całą Anglię", jednak wcześniej, około 1748 г., bezpośrednio po zaku­ oprowadzając po w i d o k o w y c h ścieżkach, wśród u r n , pieniu posiadłości, i miały trwać kilkadziesiąt lat, m i m o 15 Prace rozpoczęły się zapewne już pomników (noszących inskrypcje poetyckie, ułożone że pałac jest taczej niewielki. Większość czasu poświęco­ ptzez Shenstone'a), kaskad i sztucznych r u i n . G r o t a , n o t u jednak na studia nad pierwowzorami historyczny­ ozdobiona również inskrypcjami, przywoływała wspo­ m i , na dyskusje nad kształtem budowli i nad każdym jej mnienie grobu Wergiliusza z okolic N e a p o l u ; f o n t a n ­ detalem, te bowiem były dla literata-historyka niezwykle na przypominać miała sławne źródło Petrarki w Vauc- istotne ze względu na ich treść. Koncepcja zmieniała się luse w Prowansji. Samotnię w formie zrujnowanego z czasem, a siedzibę w coraz większym stopniu wzboga­ opactwa gotyckiego przeznaczył Shenstone na własną cały architektoniczno-dekotacyjne dygresje. pracownię. Podobnie jak Pope, tworzył więc w miejscu wysoce osobliwym, chociaż szedł za nakazem statej już tradycji, uznającej za najwłaściwsze dla pisarza klasz­ torne n i e m a l o d o s o b n i e n i e . Pałac był właściwie autorskim w pełni dziełem pisarza. N a jego polecenie zawodowi architekci i artyści, W i l l i a m Robinson, John C h u t e , Richatd Bentley, Thomas Pitt, 12 Johann H e i n r i c h M u n t z i i n n i , odbywali wycieczki stu­ Po śmierci Shenstone'a uznano, że t o właśnie jego dyjne do opactw i katedr angielskich, odrysowywali go­ rezydencja - parkowa A r k a d i a , dzieło całkowite po­ tyckie maswerki, nagrobki, portale, aby następnie k o m ­ ety, jest najwybitniejszym z jego poematów. Właściwy pilować z nich, wraz z właścicielem, malowniczą bryłę d o m odgrywał t u tolę podrzędną, Shenstone nie t y l k o i wystrój Strawberry H i l l . Wystrój ten, po części zrealizo­ niewiele weń zainwestował środków f i n a n s o w y c h , ale wany w masie papierowej i tapetach, naśladujących jak i wyobraźni. Ta działała przede wszystkim w poetyc­ scenografia szlachetniejsze materiały, odbija jeszcze w d u ­ kiej żym stopniu delikatność gustu rokokowego, ale dla jego aranżacji p o z o r n i e „niecyzelowanej natury" (jak się o Leasowes wyraziła Izabela C z a r t o r y s k a ) , twórców objawiał ptzede wszystkim znajomość „starej 13 tak jednak ukształtowanej i ozdobionej b u d o w l a m i , A n g l i i " . Z zewnątrz wieże, blanki „obronne", ostrołuko- że sugestywnie przywodziła na myśl poezje W e r g i l i u ­ we okna i portale wywierać miały sugestywne wrażenie sza (a współcześni najczęściej pisali o siedzibie poety, zamkowe. Walpole, nie zadowalając się „gotyckim zam­ odwołując się też do H o t a c e g o ) . Dzieło Shensto­ kiem", pobudował sobie około roku 1772 w ogrodzie ne'a nie zachowało się w oryginalnej formie, ogród ustronie, także „gotycką" tzw. Kaplicę w Lesie. ulegał długotrwałej degradacji i dopiero o d n i e d a w n a Wśród licznych zachwyconych gości z całej Europy jest rekonstruowany. były też w Strawberry H i l l polskie arystoktatki, Izabela Klasyczne i średniowieczne reminiscencje pojawiły Lubomirska i Izabela Czartoryska, a i c h fascynacja nie się w Leasowes jako echa poetycko interpretowanej pozostała bez echa w i c h własnych kreacjach rezyden- h i s t o t i i . G d y Shenstone kończył „cyzelować" swoją c j o n a l n y c h . Hrabia Józef Krasiński wzorował się na pa­ 16 krainę m e l a n c h o l i i , angielscy pisarze zaczynali już b u ­ łacu Walpole'a, przekształcając po 1800 r. swoją siedzibę dować swoje miejsca odosobnienia w g o t y c k i m stylu. w Radziejowicach. 211 17 Były też i opinie zdradzające zakło- �Andrzej Pieńkos • „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU potanie. Charakterystyczne są słowa księcia de Ligne, w „fabrykach" Williama M o n i s a średniowieczne kształty znanego amatora sztuki i podróżnika, który we własnym siedziby nadawały specyficzne znaczenia siedzibie. Beloeil w Belgii również tworzył prywatny raj architek- Walpole był bez wątpienia najbardziej znaczącą po­ toniczno-ogrodowy: „Kiedy oglądamy Grecję w wyko­ stacią europejskiego gotycyzmu. Gotycyzm zaś należy, naniu tyluż Anglików, i Gocję Pana Walpole'a, wydaje w literaturze i w architekturze, do najmocniejszych się nam, że delirium jak ze złego snu kierowało i c h two­ (i o największym na przyszłość znaczeniu) przejawów rzeniem. Bardzo lubię jego zamek O t r a n t o ; ten zaś znad nowej uczuciowości stosowanej, przejawów sentymen­ Tamizy jest równie szalony, ale nie jest tak zabawny". talizmu. Gotyckie siedziby pobudzały asocjacje z daw­ Zwiedzający Strawberry H i l l już później, w X I X wieku, n y m i czasami wspaniałości, ale i czasami grozy, z rycer­ amerykański romantyk James F. Cooper widział w dziele ską, romansową historią, światem fantomów i t d . ; u r u ­ Walpole'a „rodzaj architektonicznej zabawki" i nie do­ chamiały literacki odbiór architektury. A gdy jeszcze Domem stanowiły „relikwiarze" dla kolekcji, warstwy tych sko­ dla lalek nazywali Strawberry H i l l też niektórzy współcze­ jarzeń były szczególnie głębokie. Dlatego najsławniejsze śni jego twórcy, oburzeni niekonwencjonalnym podej­ europejskie siedziby kolekcji pamiątek artystycznych ściem do tradycji europejskiego pałacu. Walpole repliko­ i historycznych w okresie sentymentalizmu tak często strzegł w n i m „niczego prócz jego szaleństwa". 18 wał, że podobnie jak maleńka willa lorda Burlingtona ubierano w szatę średniowieczną: zameczek Lowenburg w pobliskim Chiswick jest wspaniałym naśladownictwem w Kassel, D o m k i Gotyckie w parkach w Wórlitz i w Pu­ architektury Greków, tak jego zameczek staje do rywali­ ławach. Te dwa ostatnie zresztą wyraźnie zawdzięczają zacji z architekturą średniowieczną. W rezydencjach tych swoje powstanie wzorowi Strawberry H i l l . bowiem to nie i c h niepoważna skala (a w Strawberry Gdy Walpole kończył swoje małe „zamczysko", po­ H i l l także wykonanie), ale poważna kultura właściciela- wstawały już następne gotyckie rezydencje na Wyspach -architekta, jego zmysł historyczny i poetycki, miały o d ­ Brytyjskich, niektóre zresztą znacznie o d Sttawberry działywać i imponować. Wspomniane „archeologiczne" H i l l potężniejsze. O d 1774 r. w D o w n t o n Castle pisarz, przygotowania ekipy projektującej pałac miały dawać poeta i estetyk Richard Payne K n i g h t (1750-1824), gwarancję historycznej wiarygodności jego architektury, który był także architektem, realizował swoją okazałą chociaż wiarygodność ta była potrzebna pisarzowi i histo­ siedzibę w f o r m a c h przypominających fortecę średnio­ rykowi raczej jako poetycka inspiracja. wieczną. Wspaniale położony, wyniesiony ponad park 19 Sława Strawberry H i l l przyczyniła się do upowszech­ na tarasie w i d o k o w y m zamek z b l a n k a m i i wieżami, sta­ nienia gotyckiej szaty w n o w y c h rezydencjach, wzno­ nowił wykład poglądów autora na temat jego ulubionej szonych p o d koniec X V I I I wieku w A n g l i i , a p o t e m kategorii malowniczości. Był, podobnie jak Strawberry i w całej Europie; także, szerzej, pojawiał się t u nowy, H i l l , nieregularny w planie i w bryle, a zasadą jego k o m ­ antyklasyczny model nieregularnej rezydencji, złożonej pozycji była konsekwentna niekonsekwencja, sugerują­ z niespójnych, zdawałoby się pochodzących z różnych ca narastanie b u d o w l i przez w i e k i - albo snucie opowie­ epok składników i malowniczo wkomponowanej w kra­ ści grozy z rozmaitymi zaskakującymi e f e k t a m i . 22 jobraz. Trzeba stwierdzić jednak, że właściwa historycz­ Dzieło Walpole'a, zarówno literackie, jak architekto­ na rola Strawberry H i l l nie polega tylko na wprowadze­ niczne, podziwiał też najsławniejszy szkocki pisarz ro­ niu gotyckiego kostiumu, ale również na utwierdzeniu mantyzmu Walter Scott. I o n miał również, jak przysta­ wzorca architekta-amatora, którym jest pisarz, intelek­ ło na autora rycerskich romansów, siedzibę w stylu go­ tualista; podobnie jak wcześniej w Chiswick lorda Bur­ t y c k i m , pobudowaną z pomocą fachowego architekta, lingtona i w T w i c k e n h a m Pope'a, i t u właściciel kreuje lecz według własnych pomysłów. Położone w okolicach dom. I jest to jego prywatna wizja. Walpole pisał: „Mo­ Edynburga A b b o t s f o r d przekształcił całkowicie z daw­ je budowle to papier, tak jak moje pisma. I jedne, i d r u ­ nego d w o r u w latach 1812-1832. gie ulecą, n i m minie dziesięć lat o d mojej ś m i e r c i " . 23 Umierały n o r m y europejskiego d o m u . Romantycz­ 20 Walpole przez całe życie zbierał książki, pamiątki histo­ n i pisarze i artyści p r o p o n o w a l i w i c h miejsce d o w o l ­ ryczne i dzieła sztuki, zarówno starożytnej, jak nowsze. ność stylistyczną i wolność struktury. O d tej pory Wypełniały one wnętrza pałacu, ale niekiedy to architek­ wszystko już było możliwe, nawet najdziwniejsze archi­ turę dostosowywano do obiektów kolekcji. Średniowiecz­ tektoniczne hybrydy. W procesie i c h wymyślania p r y m ne witraże zostały wykorzystane w oknach rezydencji. K i l ­ w i e d l i brytyjscy literaci, pierwsi zadając ciosy klasycz­ ka wnętrz (galerię, tzw. zbrojownię i tzw. Pokój Holbeina) n y m n o r m o m . Wśród w i e l u fascynujących przedstawi­ specjalnie przeznaczono na pomieszczenie osobliwości, cieli tego szczególnego g a t u n k u niektórzy zbliżali się rzeźb, starej broni i t p . do granic szaleństwa architektoniczngo. 21 W Strawberry H i l l mieściła się nie tylko kolekcja Walpole'a i jego bogata biblioteka, lecz tak­ że drukarnia, w której wydawał o n poezje i dzieła histo­ ••• ryczne. Tu właśnie wyszła w 1785 r. edycja jego własnego Essay on the Modem Gardening, który miał mieć wielki „(...) Podźwignąłem z upadku pewne (...) opactwo wpływ na kontynencie, także w Polsce na malownicze w najdzikszej i najodludniejszej okolicy pięknej A n g l i i . parki w stylu angielskim. Podobnie jak 100 lat później Posępny i smętny majestat b u d o w l i , dziki n i e m a l wy- 212 �Andrzej Pieńkos • „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU. T w i c k e n h a m , w i d o k w i l l i A . Pope'a o d strony Tamizy, ryc. z 1735. T w i c k e n h a m , ogrody A . Pope'a. Rysunek W. K e n t a z o k . 1730; L o n d y n , British Museum. Pope w swojej grocie w T w i c k e n h a m , rysunek a n o n i m o w y , o k . 1730; L o n d y n British Museum. C h i s w i c k House, p l a n o g r o d u i w i d o k i jego b u d o w l i , ryc. J. Rocque, 1736. Ч1 3 ' * , , Г 213 4 �Andrzej Pieńkos • „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU �Andrzej Pieńkos • „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU P a ł a c S t r a w b e r r y H i l l , b i b l i o t e k a W a l p o l e ' a . A k w a r e l a J. C a r t e r a z 1788. P a ł a c Strawberry H i l l , tzw. Pokój H o l b e i n a , p o 1750. A k w a r e l a J. C a r t e r a z 1788. Pałac Strawberry H i l l , tzw. K a p l i c a , względnie G a b i n e t W a l p o l e ' a , ryc. z 1772. 215 �Andrzej Pieńkos • „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU �Andrzej Pieńka * „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU gląd włości tudzież żałosne i czcigodne a związane z n i ­ snych ( m . i n . Byrona) i p o t o m n y c h (aż po Baudela- m i podania godziły się przedziwnie z uczuciem zupeł­ ire'a i M a l l a r m e g o ) . Jeszcze większy jednak podziw przy­ nego osamotnienia, co m n i e zagnało w te odległe (...) niosła m u niebawem najbardziej ekstrawagancka rezy­ strony". Wyznania te, i następnie relację z przekształ­ dencja w Europie. Oryginał ów zamówił tę kolosalną cania wnęttz klasztornej r u i n y na pełen przepychu pa­ siedzibę, ptzypominającą łac, bohater opowiadania Ligeia i klasztot u specjalisty w dziedzinie neogotyckich rezy­ Edgara A l l a n a Рое zatazem zamek, katedrę spisywał u końca doby R o m a n t y z m u . Już jednak u jej dencji, architekta Jamesa W y a t t a . F o n t h i l l początków opactwa i i c h t u i n y stanowiły p t z e d m i o t wznoszono w latach 1796-1815. swoistego k u l t u , utwietdzanego głównie przez „po­ ruina była budowana o d podstaw, i to nie jako pawilon- 24 wieść gotycką". Arcydzieło tego g a t u n k u , Mnich Lewi­ 27 Abbey T u śtedniowieczna -ustronie w patku przypałacowym, lecz jako właściwy sa, już samym tytułem ptzywołuje taką scenerię. Sław­ pałac. Pierwotnie dominujący aspekt ny a r c h i t e k t angielski, J o h n Soane w swoim niesamo­ k o n w e n t u " (Beckfordowi obcy był ideał zakonnika, ale w i t y m d o m u - m u z e u m w L o n d y n i e nie pominął, oczy­ postawa odosobnienia coraz bardziej wchodziła wtedy wiście, przemyślnie zaaranżowanej „celi m n i c h a " . w modę) zanikł zresztą z czasem na rzecz okazałego Tuż przed końcem W i e k u Świateł, w A n g l i i o b f i t u ­ jącego w takie i inne jeszcze mroczne epizody, w r o k u 1798 młody malarz angielski, W i l l i a m Turner ottzymał o d lorda Elgina (tego samego, któremu L o n d y n za­ wdzięcza zdobycie marmurów Partenonu) propozycję udania się do A t e n w chatakterze rysownika topogra­ fa, szkicującego tamtejsze zabytki. Odtzucając to k u ­ szące zaproszenie, późniejszy największy malarz W i e l ­ kiej Brytanii przyjął jednocześnie zamówienie na w y k o ­ nanie serii widoków wznoszonej właśnie ekscentrycz­ nej b u d o w l i lorda Beckforda w jego r o d z i n n y m F o n t h i l l w zachodniej A n g l i i . Czym o w o prowincjonalne F o n t h i l l Abbey, może oprócz niebywałej f o r t u n y Beckfotda, mogło przyciągnąć znakomitego romantyka? Skatby klasycznej Grecji nie przeważyły w rywalizacji ze sław­ ną już wtedy, w trakcie budowy, siedzibą pisarza, kolek­ „zrujnowanego i eleganckiego, nieregularnie zróżnicowanego „klaszto­ r u " . N a zewnątrz, na dziedzińcu-wirydarzu z fontanną i we wnętrzach panował styl gotycki, aż po meble (w t y m autentycznie state i. te wykonywane specjalnie dla Beckforda) oraz witraże. Po r o k u 1800 sam l o r d , i n ­ spirując się m . i n . wzorami w e n e c k i m i i arabskimi, pro­ jektował także przedmioty złotnicze, które następnie wykonywano dla jego kolekcji. Beckford, który w d u ­ żym stopniu narzucał a r c h i t e k t o w i ogólne koncepty, czerpał inspitacje ze swoich podróży, n p . olbrzymi o k t o gon wieży jest podobno w y n i k i e m wrażenia, jakie zrobił na n i m portugalski klasztor gotycki Batalha, wrażenia opisanego zresztą przezeń ciekawie p o d koniec życia. Ogólny zaś aspekt rezydencji jako świata grozy i zasko­ czeń stanowił oddźwięk przeżyć doznanych w alpejskich przełęczach. Kolosalna wieża „opactwa" stała się realizacją litetacko wcześniej ujętej w Watheku w i z j i . cjonera, podróżnika, wizjonera architektury. 28 W i l l i a m Beckford spędził długie życie (1760-1844) W pałacu zebtana została też wspaniała kolekcja na zadziwianiu swoich bliźnich. Odziedziczoną olbrzy­ dzieł sztuki, jedna z największych, jakie k i e d y k o l w i e k mią fortunę, a także inteligencję i talent litetacki trwo­ powstały na Wyspach B r y t y j s k i c h ; l o t d wykotzystał nił w szczególnie efektowny sposób. Czarne msze, orgie, nie tylko swoje włoskie podróże, ale i wyptzedaże zbio­ rozmaite skandale ciążyły na jego reputacji do tego stop­ rów królewskich oraz arystokratycznych we Francji po nia, że nie był mile widziany w Londynie. Stąd też po­ w y b u c h u r e w o l u c j i . Kupił też w całości dróże zagraniczne i samotnia-rezydencja stały się dlań wielkiego historyka angielskiego Edwarda Gibbona. wyrokiem losu. Jego najsławniejszym u t w o r e m literac­ W k i m była wschodnia powiastka fantastyczna Wathek, na­ m . i n . arcydzieła malatstwa europejskiego, od Belliniego bibliotekę g o t y c k i c h galeriach „opactwa" F o n t h i l l wisiały pisana w trzy d n i , a wydana w 1787 г., najpierw po fran­ i Rafaela po Rubensa, Rembtandta, El Gteca, Velasqueza, cusku. Stanowiła swoistą konkurencję z Zamczyskiem stały przedmioty z japońskiej l a k i i romańskie relikwia­ nawiązując jednocześnie do orientalnych po­ rze. Protektor artystów wspomagał największych ma­ w Otranto, wiastek Woltera. Tytułowy Wathek, kalif zmyślonej larzy b r y t y j s k i c h swojego czasu: Benjamina wschodniej ktainy, kietuje się niepohamowaną pychą ( t e m u , pietwszemu malarzowi A k a d e m i i Królewskiej, (porównywalną jedynie chyba z megalomanią samego wypłacał roczną pensję o wysokości równej jego pensji Beckforda), wznosząc m . i n . podniebną wieżę, z której państwowej!), „ludzie wydają m u się niczym mrówki, góry jak muszle, Turnera, Danby'ego, M a r t i n a . N i e tylko zbierał i c h a miasta jak ule z pszczołami". Spośród pięciu prze­ dzieła, ale i je zamawiał (np. kupił dla F o n t h i l l , o d ra­ ogromnych rezydencji Watheka, „pałac zwany Rozkoszą zu po n a m a l o w a n i u w 1800 г., pierwsze wielkie arcy­ Oczu albo Podporą Pamięci był nieustannym zachwyce­ dzieło Turnera, obraz Piąta plaga 25 n i e m . Znajdowały się t a m (...) osobliwości zgromadzone z wszystkich świata zakątków. (...) W a t h e k , najciekawszy z ludzi, nie pominął w t y m pałacu niczego, co mogłoby zaspokoić ciekawość tych, którzy go zwiedzali". Trudno Cozensa, Loutherbourga, Westa Blake'a, egipska). się dziwić, że fantastyczne „opactwo" F o n t h i l l , pełne zbytku i niespodzianek, silnie oddziały­ wało na współczesnych. Beckford umożliwiał n i e m a l turystyczne zwiedzanie siedziby. Publikował jego w i d o ­ 26 k i . Podobno młodzieńcza powiastka „gotycka" Shel­ Powiastka zapewniła młodemu Beckfordowi, nazwa­ leya Zastrozzi n e m u niebawem „kalifem z F o n t h i l l " , sławę u współcze­ 217 powstała p o d wpływem F o n t h i l l Abbey. �Andrzej Pieńkos • „MOJE BUDOWLE TO PAPIER, TAK JAK MOJE PISMA". SIEDZIBY ANGIELSKICH PISARZY XVIII WIEKU W s p o m n i a n y a k a d e m i k West z emfazą równą jego 4 pensji u B e c k f o r d a określał jego siedzibę j a k o dzieło raczej m a g i i niż rąk l u d z k i c h . Beckford urządzał już w swojej pierwszej, klasycystycznej rezydencji niezwykłe spektakle. Święta Bożego Narodzenia r o k u 1781 uświetniła trzydobowa „nekro- 5 6 7 mancko-podziemna" maskarada w inscenizacji malarza Phillipe'a-Jacquesa Loutherbourga. W n o w y m F o n t h i l l Abbey szalone fety odbywały się bez 8 ustanku, n p . w 1800 r. szerokim echem odbiło się wspaniałe przyjęcie na cześć admirała Nelsona, z którym zresztą Beckforda 9 łączyło romansowanie z tą samą sławną lady H a m i l t o n . ] a k wszyscy angielscy arystokraci, B e c k f o r d z zapa­ m i ę t a n i e m urządzał też o g r o d y . Otoczył włości wokół 29 swojego klasztoru k a m i e n n y m m u r e m , ukształtował 10 jezioro, które przypominać miało o t c h ł a ń , otwierającą się do wnętrza ziemi, założył m a l o w n i c z y „ogród alpej­ s k i " , który miał m u przypominać podróże szwajcarskie. W 11 12 F o n t h i l l o b o k m . i n . w s c h o d n i c h pawilonów poja­ wiła się d r e w n i a n a „chata norweska" i sztuczne groty. Przede wszystkim j e d n a k , nienasycony j a k jego W a ­ t h e k , B e c k f o r d prześcignął k o n k u r e n t ó w w ściąganiu „wszystkich roślin świata" do swojego p a r k u , który p o d t y m względem nie miał sobie równych. W 1822 r. lord, znudzony swoim dziełem, porzucił Fon­ " 14 t h i l l na zawsze i przeprowadził się do kurortu Bath, gdzie wybudował również wieżę przy pałacu Lansdown Tower. 30 15 Uprzednio urządził wielką wyprzedaż zawartości „opac­ t w a " i opublikował dwa olśniewające albumy z jego w i d o ­ kami. Zdawać by się mogło, że dalsze losy pałacu-opactwa 16 układały się według konsekwentnie zaplanowanego sce­ nariusza: F o n t h i l l Abbey zaczęło się rozpadać, zupełnie 17 jakby dla opowieści Poe'a, już bezpośrednio po opuszcze­ n i u . W pośpiechu budowana wieża zwaliła się całkowicie w 1825 г., grzebiąc cały pałac. Po wspaniałym opactwie 18 19 pozostały do dziś tylko bramy wjazdowe do parku. F o n t h i l l A b b e y i Strawberry H i l l były realizacjami a r c h i t e k t u r y n i e a r c h i t e k t o n i c z n i e pomyślanej. M i m o 2 0 udziału architektów w i c h t w o r z e n i u były raczej sublim a c j ą literatury. A n i rezydencji Pope'a, a n i i c h nie 2 1 można też liczyć do właściwej h i s t o r i i p r a c o w n i arty­ stów. S ą j e d n a k w y b i t n y m i przykładami „domu arty­ sty", a więc miejsca, które w sposób z jego twórczością 2 2 związany r o z m a i t y m i nićmi kreuje jego środowisko: 2 i kompleks inspiracji i kontekst odbioru. 2 4 Przypisy Tekst ten stanowi rozwinięcie kilku artykułów popularyzują­ cych angielskie siedziby X V I I I wieku, które publikowałem w „Domu i Wnętrzu", 1999, nr nr 5, 6, 7 W kontekście nowej interpretacji wzorów klasycznych w Anglii po­ czątku XVIII wieku rozpatruje tę próbę H . F. Clark, Eighteenth Cen­ tury Elysiums. T/te Role of 'Association' in the Landscape Movement, „Journal ot the Warburg and Courtauld Institutes", 1943, s. 166 ' Materiały dotyczące tej rezydencji zawiera katalog: Alexander Pope's Villa. Views of Pope's Villa, Grotto and Garden: a Micro­ cosm of English Landscape, Twickenham 1980. Zob. też wszech­ stronne omówienie w: V. Hammerschmidt, J. Wilke, Die Erudeckung der Landschaft. Englische Garten des 18. Jahrhunderts, Stuttgart 1990, s. 32-36 2 5 1 218 2 6 2 7 2 8 2 9 , 0 Anonimowa A n Epistolary Description of the Late Mr. Pope's Ho­ use and Gardens at Twickenham z 1747 г., cyt. w: The Genius of the Place. The English Landscape Garden 1620-1820 (red. J. D . H u n t i R Willis), Cambridge (Mass.) 1988, s. 249-250 Cyt. w: Alexander Pope's Villa..., op. cit., s. 9 Por. M . Mack, A Poet in His Landscajje. Pope at Twickenham, w: From Sensibility to Romanticism, Oxford 1970, s. 13 Zob. A . Aleksandrowicz, Izabela Czartoryska. Polskość i europej­ skość, Lublin 1998, s. 196 Wśród licznych omówień twórczości architektonicznej Burlingtona oraz znaczenia Chiswick wyróżnia się: J. Harris, The Palladian Revival. Lord Burlington, His Villa and Garden at Chiswick, Cambridge 1994 R. Castell, Villas of the Ancients Illustrated, London 1728. Publi­ kacja ta odegrała wielką rolę w upowszechnieniu stylizowanego na antyczny modelu rezydencji kształtowanej zgodnie z ideałem malowniczej rozmaitości, nasyconej wielorakimi odniesieniami literackimi i historycznymi. Najpełniejsze omówienie The Leasowes w: J. Riely, Shemtone's Walks: The Genesis of the Leasowes, „Apollo", 1979, Septem­ ber, s. 202-209; V. Hammerschmidt, J. Wilke, op. cit., s. 100-104 Cyt. w: The Genius of the Place..., op. cit., s. 289-297 Ruina gotyckiego opactwa pojawia się również w twórczości lite­ rackiej autora. „Powinniśmy interpretować 'opactwo' w świetle poezji Shenstone'a" - twierdzi Ml. Charlesworth, The Ruined Ab­ bey: Picturesque and Gothic Values, w: The Politics of the Picture­ sque: Literature, Landscape and Aesthetics Since 1770 (red. S. Co­ pley i R Garside), Cambridge 1994, s. 67-69. Takie dosłownie klasztorne odosobnienie twórcy znajdujemy później m.in. w sie­ dzibie Byrona w Newstead Abbey. Zob. jego opis w: B. Mądra-Shalcross, Domromantycznegoarty.sty, Kraków 1992, s. 193-199 A . Aleksandrowicz, op. cit., s. 198 Z. Sinko, Z zagadnień gotycyzmu europejskiego i jego recepcji pol­ skiej, „Pamiętnik Literacki", L X I I I , 1972, z. 3, s. 34 Cyt. w: M . McCarthy, The Origins of the Gothic Revival, New Haven-London, s. 63. Praca ta stanowi najbardziej wnikliwą prezentację historii powstania Strawberry H i l l , ukazanej w kon­ tekście tendencji odrodzenia gotyckiego w Anglii. Zob. na ten temat m.in. A . Aleksandrowicz, op. cit., s. 222-225; B. Majewska-Maszkowska, Mecenat artystyczny Izabeli z Czarto­ ryskich Lubomirsktej 1736-1816, Wrocław 1976, ss. 61 i 183 M . Przymanowska, Posłowie, w: H . Walpole, Zamczysko w Otranto, Kraków 1974, s. 112 Cyt. za: B. Mądra-Shalcross, op. cit., s. 24 Richard Bentlcy, jeden ze współtwórców pałacu Strawberry H i l l , przedstawił właściciela na tle jego siedziby, w towarzy­ stwie... Demokryta i Heraklita na rycinie z 1753 г., stanowiącej frontyspis do jednego z historycznych dzieł Walpole'a. Jakże to charakterystyczny splot odniesień! List z 1761 г., cyt za: J. Mordaunt Crook, Strawberry Hill Revisited, Country Life 1973, Junnc, s. 17 Doskonalą analizę kolekcji Walpole'a oraz jej powiązania z całą koncepcją rezydencji daje C. Wainwright, The Romantic Interior. The British Collector at Home 1750-1850, New Haven-London 1989, s. 71 i n . Por. J. Summerson, Architecture in Britain 1530 to 1830, London 1977 ( V I wyd.), s. 474-475 Rezydencji tej, a także inym „zamkom" romantycznych pisarzy i artystów, poświęcę osobne omówienie. E. А. Рое, Ligeia (tłum. S. Wyrzykowski), w: tegoż, Opowieści niesamowite, Kraków 1976, s. 298 W. Beckford, Wathek. Opowieść arabska (tłum. A . Jasińska), Kraków 1975, s. 7 Ttmże, s. 6 Zob. wyczerpujące omówienia: H . Wischermann, Fonthill Abbey - Studien zur profanen Neugotik Englands im 18. jahrhundert, Fre­ iburg i . Br. 1979; C. Wainwright, op. cit., s. 109 i n . Zob. na ten temat m.in. Z. Sinko, Posłowie, w: W. Beckford, Wa­ thek..., op. cit., s. 105; K . Murawska, A n image of mysterious wis­ dom won by toil': The Tower as Symbol oj Thoughtful Isolation in English Art and Literature from Milton to Yeats, „Artibus et H i storiac", 1982, n r 5 , s s . 142, 149-151, 156-157 Zob. m.in. R. J. Gemmett, Beckford's Fimtliill: The Landscape as An, „Gazette des Beaux-Arts", LXXX, 1972, decembre, s. 335-356. Zob. m.in. K. Murawska, op. cit., s. 159 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89e5b5bd0468f58e870b94da27e16a8e.pdf 78306527bc9a7889026957469bb4a59f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2878 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2683 Title A name given to the resource Samotność Osterwy. Co dalej w badaniach nad Redutą? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.219-228 Creator An entity primarily responsible for making the resource Osiński, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Osiński • SAMOTNOŚĆ OSTERWY. CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ.' T ak się złożyło, że Reduta i teatr. Artykuły - w y ­ wiady - wspomnienia 1914-1947 Juliusza Oster­ ZBIGNIEW wy, podobnie zresztą jak obszerny, liczący po­ nad siedemset stton d r u k u t o m Duchowość Recenzje teatralne 1901-1940 OSIŃSKI i maestria. Mieczysława L i m a n o w ­ skiego, ukazały się dokładnie czterdzieści cztery lata po śmierci każdego z o b u założycieli Reduty. Osterwa Samotność Osterwy* zmarł 10 maja 1947, a L i m a n o w s k i — 25 stycznia 1948 r o k u ; Reduta a Duchowość i teatr o p u b l i k o w a n a została w 1991, i maestria - w 1992 r o k u . W t e n sposób książki te raz jeszcze nakazują przywołać tak ważnego Co dalej w badaniach dla Limanowskiego i Osterwy, jak i dla powołanej nad Redutą?* przez n i c h Reduty - A d a m a M i c k i e w i c z a i jego „czter­ dzieści i cztery" wraz z całą symboliką tej liczby. Przy­ padek to jedynie, czy też ukrywa się za t y m jakiś głęb­ szy sens i znaczenie? Zadowalającej odpowiedzi na to Pamięci Ireny i Tadeusza Byrskich pytanie nie uzyskamy już chyba nigdy. Ważne jest t o , że a n i Juliusz Osterwa, a n i Mieczy­ sław L i m a n o w s k i nie napisali t a k i c h książek. Zostały one zrobione (w najbardziej dosłownym tego słowa znaczeniu) z tekstów o p u b l i k o w a n y c h wcześniej N i e bez p o w o d u użyłem tutaj określenia „niemal wszystkimi", ponieważ jest prawdopodobne, że jakieś w różnych czasopismach i okolicznościowych d r u k a c h teksty Osterwy i Limanowskiego zostaną jeszcze kie­ przez i c h redaktora i obie oficyny: w w y p a d k u Reduty dyś odnalezione w starych czasopismach. i teatru było to w y d a w n i c t w o Wiedza o Kulturze we niewprowadzonym w t e n rodzaj pracy należy się w t y m Wrocławiu, a w wypadku Duchowości i maestrii - W y ­ miejscu wyjaśnienie, że ptzy b r a k u j a k i e j k o l w i e k b i ­ d a w n i c t w o I n s t y t u t u Sztuki Polskiej A k a d e m i i N a u k . bliografii zawartości p o l s k i c h czasopism sprzed r o k u Osobom 1945 (dopiero o d tego r o k u zaczęły się b o w i e m ukazy­ Także tytuły o b u książek pochodzą ode m n i e . Sześć lat czekał na d r u k Był kiedyś' teatr Dionizosa wać Polska bibliografia literacka i Bibliografia odszukanie interesujących zawartości nas tekstów Mieczysława Limanowskiego, zawierający eseje o te­ czasopism) atrze i dramacie oraz teksty w s p o m n i e n i o w e . T o m t e n przypomina zazwyczaj ptzysłowiowe poszukiwanie igły jeszcze w 1988 t o k u złożyłem w W y d a w n i c t w i e L i t e - w stogu siana. W takiej sytuacji właściwie nigdy nie r a c k i m , które jednak, dokonawszy już składu w D r u ­ można być p e w n y m , że dotarło się już do wszystkiego. k a r n i Polskiej w K r a k o w i e , zrezygnowało z książki Jest to więc praca wymagająca dyspozycji, jakie daw­ z powodów f i n a n s o w y c h . W r o k u 1994 wydał ją Insty­ niej kojarzono z c n o t a m i benedyktyńskimi. W dodat­ t u t Sztuki P A N , dzięki czemu dysponujemy wreszcie k u były to zawsze prace u nas niedoceniane w każdym n i e m a l wszystkimi tekstami związanymi z teatrem, ja­ znaczeniu tego słowa. kie obaj twórcy Reduty przeznaczyli kiedyś do d r u k u . Jeśli chodzi o teksty Osterwy, to ptzypomnę, że do r o k u 1991 znaliśmy tylko jego wydane w 1968 r o k u na­ kładem Państwowego I n s t y t u t u Wydawniczego Listy, zebrane przez Matyldę Osterwę i Elżbietę Osterwiankę * Zarys pierwszej wersji tego tekstu, a może należałoby powie­ oraz zredagowane przez Edwarda Krasińskiego. Dzisiaj dzieć jego wstępny, nieco rozbudowany konspekt ukazał się w wy­ tamtą edycję można by co najmniej podwoić: w r o k u dawnictwie okolicznościowym Państwowego Teatru i m . Juliusza Osterwy w Gorzowie Wielkopolskim, opublikowanym w pięćdzie­ 1987 P I W opublikował jako osobną książkę odnalezio­ siątą rocznicę śmierci współtwórcy Reduty i patrona gorzowskiej ną korespondencję między d w o m a twórcami-założycie- sceny: Państwowy Teatr im. Juliusza Osterwy, Wydawnictwo Arty- lami Reduty, niektóre i c h listy do i n n y c h osób ukazały styczno-Graficzne ARSENAŁ, Gorzów Wielkopolski 1997. Niniej­ się w czasopismach, ale wiele spośród odnalezionych szy tekst zawiera jedynie niektóre fragmenty tamtej wersji, został on po r o k u 1968 znajduje się w różnych zbiorach biblio- również zmieniony i dopracowany. teczno-archiwalnych i czeka jeszcze na d r u k . Po raz pierwszy podjąłem rozważania pod tym tytułem podczas promocji książki: Juliusz Osterwa, Reduta i teatr. Artykuły — wywia­ dy — wspomnienia, 1914-1947. Teksty zebrali Zbigniew Osiński i Teresa Grażyna Zabłocka. Opracował i przygotował do druku Zbi­ kę złożoną z rozproszonych tekstów Osterwy: Reduta gniew Osiński, wydawnictwo Wiedza o kulturze Fundacji dla U n i ­ i teatr. Artykuły wersytetu Wrocławskiego, Wroclaw 1991. Promocja odbyła się P u n k t wyjścia dla tej publikacji stanowiła praca magi­ 5 maja 1992 roku w Sali Estradowej Państwowej Wyższej Szkoły Te­ - wywiady - wspomnienia, sterska Teresy Grażyny Zabłockiej Teksty atralnej i m . Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie, wprowadzenie Juliusza do dyskusji wygłosił prof. Edward Krasiński, a teksty Osterwy od­ Osterwy, 1914-1947• publikowane napisana p o d m o i m k i e r u n k i e m na Wydziale Polonistyki U n i w e r s y t e t u Warszawskiego czytali Maja Komorowska i Zbigniew Zapasiewicz. Por. Książka w latach 1982-1984.' Zabłocka zebtała 55 tekstów, o Osterwie, Zycie Warszawy 5 V 1992, nr 105 219 I W r o k u 1991 nieistniejące już dzisiaj wrocławskie w y d a w n i c t w o Wiedza o Kulturze opublikowało książ­ �Zbigniew Osiński * SAMOTNOŚĆ OSTERWY. CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ? książka Reduta i teatr zawiera i c h 83, w której t o licz­ Reduty, 29 bie znajduje się: 20 tekstów autorskich, 48 wywiadów, Związku Artystów Scen Polskich A n d r z e j listopada 1989 r o k u , ówczesny prezes 7 wypowiedzi w a n k i e t a c h , 3 listy do r e d a k c j i czaso­ ogłosił w prasie, r a d i u i telewizji okolicznościowy List pism, 3 omówienia odczytów i 2 teksty z obszernymi otwarty, w którym możemy między i n n y m i przeczytać: Łapicki przytoczeniami w y p o w i e d z i . Siedemdziesiąt sześć tek­ „Dzień dzisiejszy jest dla teatru polskiego w i e l k i m stów zostało o p u b l i k o w a n y c h za życia Osterwy, siedem świętem. Siedemdziesiąt lat t e m u w salach r e d u t o ­ - po jego śmierci. Spośród t y c h o s t a t n i c h wszystkie w y c h Teatru W i e l k i e g o w Warszawie [...] rozpoczęła teksty (z j e d n y m tylko wyjątkiem) ukazały się bądź swoją działalność Reduta, jedno z najistotniejszych wkrótce po śmierci Osterwy, bądź w jej kolejne okrą­ przedsięwzięć artystycznych w dziejach polskiej sceny. 2 głe rocznice: dziesiątą i dwudziestą. Ta prawdziwa ma­ [...] Działalność Reduty dała początek naszemu n o w o ­ nia jubileuszowości, związana z k o l e j n y m i rocznicami, czesnemu t e a t r o w i . [...] W swych peregrynacjach po jest zresztą dla całej polskiej recepcji Osterwy i Redu­ kraju realizowała Reduta postulat teatru ideowego ty f a k t e m charakterystycznym. i artystycznego, którego tradycja jest wciąż żywa i i n ­ W a r t o wspomnieć, że Józef Szczublewski jako autor 5 Pierwszej Reduty Żywota W a r t o przy t y m zauważyć, że przytoczony list okazał Osterwy (1971) znał tylko czternaście tekstów za­ się w o s t a t n i c h k i l k u n a s t u l a t a c h bodaj j e d y n y m o f i ­ Osterwy (1965), a p o t e m spirująca". mieszczonych w Reduta i teatr, co stanowi około pięt­ c j a l n y m d o k u m e n t e m polskiego środowiska teatralne­ nastu procent. Z a t e m ponad cztery piąte tekstów ze­ go, w którym przypomniano Redutę. b r a n y c h w Reduta i teatr ukazało się po raz pierwszy o d czasu i c h pierwodruków; nie były one znane nawet W Reducie i teatrze Osterwy przyjąłem c h r o n o l o ­ czołowemu h i s t o r y k o w i Reduty. W r o k u 1992 wydaw­ giczny układ tekstów, aby w trakcie l e k t u r y łatwiej n i c t w o Wiedza o Kulturze opublikowało wybór tek­ można było śledzić ewolucję myśli artysty. stów pochodzących z rękopisów O s t e r w y d o k o n a n y A n e k s wypełniają trzy statuty, pochodzące z lat przez Ireneusza Guszpita, w jego również opracowa­ 1923, 1938 i 1946, oraz uwagi O Statucie Reduty z ro­ n i u , a trzy lata wcześniej i n n a wrocławska oficyna w y ­ k u 1937. D o k u m e n t y te, spośród których tylko jeden dała książkę Guszpita Przez teatr - poza teatr. - Statut z r o k u 1938 - został wcześniej ogłoszony d r u ­ 0 Juliuszu Szkice k i e m , pozwalają prześledzić ewolucję założeń, jaka do­ Osterwie. 3 Jeśli zaś chodzi o Mieczysława Limanowskiego, to konała się o d zorganizowania Towarzystwa Polskich dopiero czterdzieści lat po jego śmierci, czyli w r o k u Artystów Teatru „Reduta" do Stowarzyszenia Społecz- 1987, ukazała się odnaleziona wtedy korespondencja no-Artystycznego pod nazwą „Zespół R e d u t y " z siedzi­ z Osterwą (w zamierzeniu o b u autorów nie przezna­ bą w Warszawie, a p o t e m w K r a k o w i e . czona do d r u k u ) , w 1992 - Duchowość cenzje teatralne 1901-1940 i maestria. Re­ Przyjętym i w miarę możliwości konsekwentnie zre­ oraz w 1994 - zbiór Był kie­ a l i z o w a n y m przeze Były to pierwsze w ogóle jego książ­ dyś teatr Dionizosa. m n i e założeniem było: ocalić wszystko, co jest jeszcze możliwe do ocalenia, niezależ­ k i o teatrze, jakie ukazały się d r u k i e m . W a r t o t u wspo­ nie o d literackiej wartości t y c h tekstów. Za klasyczną m n i e ć , że już na początku r o k u 1925 wydawnictwo w t y m względzie można chyba uznać opinię zawartą Towarzystwa Przyjaciół Reduty p o d nazwą „Biblioteka w tekście z r o k u 1984, autorstwa jednego z ówczesnych R e d u t y " zapowiedziało publikacją odczytu N a drogach słuchaczy Wydziału Wiedzy o Teatrze warszawskiej tworzenia nowego aktora, którym 21 grudnia 1924 r o k u PWST, dzisiaj reżysera teatralnego - Krzysztofa K o p k i : L i m a n o w s k i otworzył serię osiemnastu wykładów p u ­ „[...] na czym polegała metoda twórcza Osterwy blicznych z dziedziny t e a t r u , wygłaszanych w niedziel­ i Reduty? Próba odpowiedzi nastręczy t u niemało kło­ ne południa w salach r e d u t o w y c h Teatru W i e l k i e g o potów. Genialny a k t o r i świetny reżyser - w przeci­ w Warszawie. Publikacja nie doszła wówczas do skut­ wieństwie do Stanisławskiego, Brechta czy Craiga - k u , a rękopis uważano za zaginiony, dopiero w latach nie posiadał Osterwa zdolności pisarskich. N i e pozo­ dziewięćdziesiątych odnalazł się o n wśród materiałów stawił po sobie teoretycznych, rozpraw i dzisiaj o jego Mieczysława Limanowskiego znajdujących się w zbio­ metodzie mamy jedynie blade pojęcie, czerpane albo rach M u z e u m Z i e m i Polskiej A k a d e m i i N a u k (wcze­ ze sprzecznych relacji krytycznych, albo z rażących - śniej dysponowaliśmy jedynie sprawozdaniami praso­ raz patosem, raz oschłością - a zawsze nie tykających w y m i z odczytu) . istoty zjawiska wspomnień ludzi, którym dane było 4 z Osterwą współpracować". W latach dziewięćdziesiątych pamięć Reduty, mię­ 6 dzy i n n y m i poprzez publikacje książek, stała się swo­ Powyższy tekst, napisany - j a k dość często zdarza się istym wyzwaniem, n i e m a l prowokacją dla łudzi decy­ to młodym a u t o r o m - z dużą pewnością siebie, intere­ dujących o losach polskiej kultury, w t y m również p o l ­ suje m n i e przede wszystkim jako zbiór obiegowych ste­ skiego t e a t r u . Przy oczywistych różnicach czasy i o k o ­ reotypów na temat Osterwy i Reduty, powtarzanych liczności wydawały się wtedy p o d niektórymi względa­ właściwie do dzisiaj wśród zdecydowanej większości m i zadziwiająco podobne do t y c h , w j a k i c h powstała polskiego środowiska teatralnego. Najprościej 1 działała Reduta. W siedemdziesięciolecie powstania wiąc, stosunek t e n jest oparty na szczególnego rodza- 220 mó­ �Zbigniew Osiński • SAMOTNOŚĆ OSTERWY. CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ? j u hipokryzji: ogólnikowe i do niczego nie zobowiązu­ Pieiwsza Reduta Warszawska z lat 1919-1925. A dla­ jące czego nie Reduta w W i l n i e , I n s t y t u t Reduty w podzie­ uwielbienie, powtórzone zapewne za którymś z pedagogów („genialny aktor i świetny reżyser"), bez m i a c h przy ulicy Kopernika lub okupacyjne projekty jednak rzetelnej znajomości i przemyślenia tekstów (to b r a c t w t e a t t a l n y c h „Dal" i „Genezja"? I n n y t a k i ste- ostatnie wymagałoby b o w i e m tzetelnego wysiłku i nie­ teotyp to powszechne ptzekonanie, że Reduta grała zależności sądów), czego wyrazistym ptzykładem może wyłącznie polski repertuar. Tymczasem założenie ta­ być zdanie, że żaden ze współpracowników Osterwy kie dotyczyło jedynie Pierwszej Warszawskiej. Osta­ 7 nie dotknął nawet „istoty zjawiska", gdyż wszystkie bez tecznie każda ocena będzie zależała przede wszystkim wyjątku wspomnienia o Reducie grzeszą patosem lub o d ptzyjętych kryteriów. L e k t u r a Reduty i teatru uświa­ oschłością. Stwierdzenie to jest na tyle ogólne, że nie damia, że jedną ze stałych właściwości zespołu Ostet- da się z n i m właściwie polemizować. wy i Limanowskiego była jego gotowość i otwartość na D l a Juliusza O s t e r w y słowo miało być przede wszystkim przekaźnikiem treści, które zamierzał prze­ zmiany, że znajdował się o n w ciągłym statu nascendi. Pokazują to również wspomniane Statuty Reduty. kazać. Trzeba jednak powiedzieć jasno, że jego teksty W tomie znalazły się wyłącznie teksty zaakceptowa­ były i pozostały również i dla nas ważne przede wszyst­ ne przez Osterwę do d r u k u , przeznaczone przezeń do k i m ze względu na rolę i znaczenie i c h autora w histo­ wiadomości publicznej. Wydaje się to szczególnie waż­ t i i polskiej sztuki teatralnej. N i e da się wydestylować ne w przypadku twótcy, który konsekwentnie twierdził: z tekstów Osterwy znakomitej literatury. W moim przekonaniu byłby to wysiłek datemny, a troska o czy­ telnika zupełnie fałszywie pojęta. na 8 Z tego też p o w o d u wcale nie zależało m u na ujaw­ Przyjęte ptzeze m n i e założenie posiada swoje zalety, zwłaszcza dla badaczy. M a również wady, spośród któ­ rych najważniejszą jest btak selekcji materiału, „Wszelki zamiar w y j a w i o n y publicznie t r a c i swej s i l e " . co n i a n i u , a t y m bardziej na p u b l i k o w a n i u wszystkiego. Lektura Reduty i teatru uświadamia raz jeszcze odręb­ ność Juliusza Osterwy w całej histotii polskiego teatru w efekcie nie oszczędza niekiedy pisarstwa Osterwy. i polskiej k u l t u r y teattalnej. Był o n w istocie jedyny i nie N a coś musiałem się jednak zdecydować, zaś — jak do powtótzenia, p o m i m o że można oczywiście wskazy­ w i a d o m o - dążenie do kompletności i selekcja mate­ wać na różne analogie w bliższej i dalszej przeszłości. riału wykluczają się wzajemnie. Podczas akademii zorganizowanej w m a j u 1972 r o k u Teksty zebrane w Reducie i teatrze nie były też nigdy w Państwowym Instytucie Sztuki w Warszawie z okazji podręcznikiem dla aktorów i reżyserów. N i e znajdzie­ ćwierćwiecza śmierci artysty (znów okrągła rocznica m y w n i c h na przykład uwag o charakterze technicz­ i akademia!) Jerzy G r o t o w s k i mówił o t y m , że niektóte n y m a n i zapisu ćwiczeń a k t o r s k i c h . wypowiedzi Ostetwy bardzo łatwo jest wyśmiać, wy­ Książka jest przede wszystkim zapisem śladów dtogi twórczej Juliusza Osterwy, pozostawianych przez niego kpić. Sam twórca Teatru L a b o r a t o r i u m dobrze poznał t e n śmiech w wiele już lat po jego śmierci. 9 samego przez ttzydzieści ttzy lata. Jego przemyśleń, Z obecnej perspektywy zdaje się wyglądać na to, że niepokojów, w a l k i , złudzeń i nadziei, zmęczenia, znie­ podstawową „naiwnością" obu twórców Reduty była cierpliwienia, pasji, cierpliwości, oddania, wierności. i c h głęboka wiata w zespół jako f u n d a m e n t każdego A k t o r , reżyser, współtwórca Reduty i jej przywódca, twótczego t e a t t u . Paradoksalnie wróciliśmy b o w i e m działacz teatralny, w i e l k i rozdział historii i żywej inspi­ w Polsce do e p o k i teatru gwiazd, jakby w międzyczasie racji. W końcu każdy autentyczny polski zespół te­ nie było W i e l k i e j Reformy, a potem „drugiej reformy atralny musi skonfrontować się z doświadczeniem Re­ teatru". d u t y : na „tak" lub na „nie", co na jedno wychodzi. Po k u l t gwiazd w teattze, któremu sprzyja k u l t u r a maso­ prostu nie da się inaczej, jeśli pracę w teatrze t r a k t u j e wa i związane z nią współczesne media, jest również ja­ 10 A może obecny, tak zaskakujący na pozóf się z powagą. Z tego właśnie p o w o d u tak ważne było kąś teakcją na obie reformy teatru? Jeśli tak, to t y m dla m n i e ocalenie możliwie wszystkiego, co Osterwa bardziej n i e m a l wszystkie pytania pojawiające się na napisał czy powiedział w wywiadach, których zresztą k a t t a c h Reduty i teatru wydają się nadal aktualne i ży­ z reguły wówczas nie autoryzowano. N i g d y przy t y m we, nawet jeśli język tej książki należy do czasów nie w i a d o m o , co, kiedy i dla kogo może okazać się Osterwy i może być już dla w i e l u czytelników (zwłasz­ wartościowe. cza nieprzygotowanych do l e k t u r y ) anachroniczny. O t o najważniejsze z t y c h pytań: Miałem pełną świadomość, że na całe dziesięciole­ cia będzie to najpewniej jedyna możliwość wydania t y c h tekstów. Można zresztą grymasić na l i t e r a c k i po­ 1. C z y m jest właściwie twórczy zespół w teatrze? ziom tekstów Osterwy, ale w a r t o sobie uświadomić, że 2. C o t o naprawdę znaczy „etos zespołu"? t e n i c h zbiór jest pracą absolutnie podstawową, nie­ 3. Jaka jest rola przywódcy/przewodnika zespołu teatralnego? zbędną dla wszelkich i n t e r p r e t a c j i . O d n o s i się to rów­ 4. Współpraca reżysera z aktorem? nież do Reduty. Uttwaliły się u nas o d lat pewne ste­ 5. Praca a k t o r a n a d sobą i n a d rolą? reotypy w jej recepcji. Jak na przykład, powtatzana do 6. C o t o dzisiaj znaczy „społecznikostwo" w sztuce, teatr p o j ­ dzisiaj opinia, że najciekawsza i najważniejsza była | 221 m o w a n y i p r a k t y k o w a n y j a k o służba społeczeństwu, r o - �Zbigniew Osiński * SAMOTNOŚĆ OSTERWY. CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ? d e m z Przepióreczki Żeromskiego, b ę d ą c e j n i e j a k o j e d n y m Za t a k i m odwołaniem t k w i niewątpliwie moje głębo­ z utworów k a n o n i c z n y c h Reduty? kie przekonanie, że zamierzenia O s t e r w y i R e d u t y były n a tle polskiego t e a t r u i polskiej k u l t u r y arty­ N i e przypadkiem mówiono o Osterwie: „brat d u ­ c h o w y Stefana Ż e r o m s k i e g o " . 11 stycznej swoich czasów wysiłkiem w istocie osamot­ Który z teatrów i/lub n i o n y m , co jednak na szczęście nie oznacza, że był t o czołowych polskich aktorów miałby na przykład po­ wysiłek daremny. W p r o s t przeciwnie: j a k okazało się trzebę i odwagę, aby systematycznie (to jest przynaj­ po l a t a c h , był o n ważny, miał niebagatelne m n i e j raz d o r o k u ) jeździć do dzisiejszych Łap i T u r - kwencje. montów z repertuarem t a k i m , jak: Książę Niezłomny, konse­ Dlatego też nie o d rzeczy będzie przypomnienie Przepióreczka, Wesele? w t y m miejscu wypowiedzi ludzi, którzy Osterwę znali naprawdę dobrze. Przywołam t u fragmenty dwóch Wypisałem t y l k o przykładowy zestaw problemów pojawiających się w tekstach tekstów napisanych bezpośrednio p o jego śmierci, Osterwy, zebranych a o p u b l i k o w a n y c h na łamach poświęconego artyście w książce Reduta i teatr lub zainspirowanych przez te n u m e r u „Tygodnika Powszechnego" z 22 czerwca 1947 teksty. Przedstawię teraz propozycje tematów d o opra­ r o k u . Pierwszy z n i c h to obszerny fragment świetnego, cowania przez badaczy: a zupełnie niesłusznie p o t e m zapomnianego przemó­ wienia n a d grobem artysty, wygłoszonego przez księdza 1. R e d u t a W i l e ń s k a 1925-1929. P o m i m o istniejącej już n a Konstantego Michalskiego: t e n t e m a t książki, której krytyczne omówienie zamieści­ „Trzy co najmniej główne myśli głosi mistyka chrze­ ł e m na l a m a c h „Pamiętnika T e a t r a l n e g o " wkrótce po ścijańska o d w i e l u wieków: jedną o podwójnym o b l i ­ jej ukazaniu s i ę . czu duszy, drugą o jej t a j n i , trzecią o c u d a c h łaski Bo­ 12 żej, jakie się w tej t a j n i dokonują. D w a oblicza posia­ 2. I n s t y t u t R e d u t y 1931-1939, nazywany również Drugą R e d u t ą Warszawską. da ludzka dusza, by jednym z n i c h zwracać się do 3. O b j a z d y / W y p r a w y R e d u t y 1924-1939. R e d u t a Objaz­ wieczności, d r u g i m do ziemi i do tego wszystkiego, co 4- 5. 6. 7. 8. 9. dowa. na niej m i j a razem z czasem. Mówi się o powierzchni R e d u t a i r e d u t o w c y . Książka taka mogłaby między i n n y ­ duszy i o jej tajni, bo na jej powierzchni mogą się zmie­ m i twórczo wykorzystać najważniejsze spośród istnieją­ niać bezustannie wrażenia po wrażeniach, emocje po c y c h obecnie prac o t o w i a n i z m i e i t o w i a ń c z y k a c h . emocjach, ale w t a j n i może panować pokój, t e n pokój, 13 R e d u t a j a k o pierwsze w Polsce l a b o r a t o r i u m teatralne co się utrzymuje w głębinach m o r s k i c h , c h o ć t a m i pierwszy p o l s k i t e a t r a l n y zespól a l t e r n a t y w n y , j a k po­ gdzieś u góry szaleją burze. Dzieją się w t a j n i duszy c u ­ wiedzielibyśmy dzisiaj. da łaski bożej, które chyba najpiękniej, a przynajmniej Powstałe podczas o k u p a c j i p r o j e k t y stowarzyszeń arty- najbardziej obrazowo wypowiedział kiedyś średnio­ styczno-społecznych „ D a l " i „Genezja" j a k o w i e l k i e u t o ­ wieczny mistyk, Mistrz Eckhart: jak słońce prowadzi pie Juliusza O s t e r w y . ożywcze soki w drzewie szlachetnym o d jego korzeni, Teatr j a k o przedsiębiorstwo a teatr j a k o „przedsięwzię­ poprzez pień, gałęzie i rózgi, by wreszcie na rózgach cie", zarówno w samej Reducie, j a k i h i s t o r i i t e a t r u wytrysły barwne kwiaty, tak Bóg z dna duszy wyprowa­ i kultury teatralnej. dza siły swej łaski poprzez wszystkie władze, poprzez I w związku z t y m : czym jest poważnie pojęta edukacja wszystkie dyspozycje jakby przez rózgi, by wreszcie poprzez teatr, zaczynając o d małych dzieci, a kończąc na z n i c h wykwitły najpiękniejsze z uczuć l u d z k i c h i zapa­ w i d z a c h dorosłych? liły się najjaśniejsze przędze myśli. Język Reduty. Byłaby t o okazja d o twórczej współpracy Trzy myśli m i s t y k i średniowiecznej urzeczywistniają teatrologa i językoznawcy o zainteresowaniach t e a t r o l o - się w n i e j e d n y m człowieku bez względu na to, jaką po­ gicznych. siada konstytucję i typ psychiczny. Typy psychiczne R e d u t a w teatrze p o l s k i m i e u r o p e j s k i m pierwszej p o l o ­ będą różne, ale w duszy będzie zawsze podwójne o b l i ­ cze, utrzyma się jej głębina czy tajnia i zawsze w głębi­ w y dwudziestego w i e k u . nie będą się spełniały cuda bożej łaski. 10. Tradycje Reduty. R e d u t a j a k o tradycja. Miał śp. Juliusz Osterwa własną konstytucję i wła­ W pierwszej kolejności są to oczywiście zadania dla sny typ psychiczny, ale też u niego uwidaczniały się polskiej teatrologii i teatrologów. I nie są to tylko za­ wyraźniej aniżeli u człowieka przeciętnego trzy główne dania akademickie. O d czasu i jakości i c h wypełnienia myśli z m i s t y k i chrześcijańskiej. Jedno oblicze jego d u ­ będzie szy zwracało się ciągle w wieczność, zwracało się jakby zależał również poziom k u l t u r y teatralnej w Polsce. w świat idei platońskich, w świat bożych myśli, drugie Tytułując niniejszy tekst Samotność łą świadomością nawiązałem z ca­ Osterwy, zwracało się nie tyle do ziemi, ile raczej do synów zie­ ważnego, m i i do i c h losów, zwracało się do teatru, gdzie aktor a dotychczas nieprzetłumaczonego na język p o l s k i ar- na scenie odtwarzał i tworzył ludzkie dramaty. Jakoś tykułu Wsiewołoda M e y e r h o l d a z r o k u 1921: zawsze światła cziestwo Stanisławskogo do tytułu (Samotność Odino- Stanisławskiego) . z oblicza pierwszego przechodziły u Osterwy w oblicze drugie, by sięgnąć aż d o dna jego 1 4 222 �Zbigniew Osiński • SAMOTNOŚĆ OSTERWY. CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ? duszy, do jej istoty, jej tajni i odbić się t a m , jak się o d ­ arcybiskupa Nowowiejskiego, ale nie to jeszcze cha­ bijają gwiazdy w głębinach czystych wód; w czystych, rakteryzuje d n i i tygodnie, kiedy chłonął w t y m o k r e ­ a nie i n n y c h w o d a c h najlepiej odbijają się czyste sie. Najbardziej mówi do nas jedna, gwiazdy [ . . . ] . wtenczas jego książka, a tą książką jest Mszał. najukochańsza Ciągle N i e był Osterwa doskonałą figurą geometryczną, się w n i m rozczytywał, podziwiał ptzede wszystkim je­ lecz człowiekiem żywym, co miał duszę i ciało, więc też go kolekty, tłumaczył z niego raz po raz wielkie ustępy, nic dziwnego, że ulegał rozwojowi i przemianom. [...] bo byl dlań źródłem radości w życiu. Każde życie ludzkie, przynajmniej bogate życie, spełnia C h ł o n ą ł jeszcze inaczej. Poszedł w j e d n y m W i e l k i m dwie funkcje, bo chłonie i tworzy. Jeden ze współpra­ Tygodniu na rekolekcje zamknięte do klasztoru oo. cowników O s t e r w y z Reduty wileńskiej opowiada, jak Dominikanów k r a k o w s k i c h , a w i n n y m W i e l k i m Ty­ jego ukochany Mistrz miał tygodnie i miesiące, kiedy g o d n i u do klasztoru oo. Benedyktynów chłonął, a inne tygodnie i miesiące, kiedy tworzył. Przede wszystkim W i e l k i Tydzień razem ze swą głębo­ w Tyńcu. Miał Osterwa tygodnie i miesiące, kiedy chłonął, k o wzruszającą liturgią w t y n i e c k i m klasztorze pozo­ zamykał się w sobie, milczał i rozmyślał. Drogą do po­ stawił aż do końca życia w duszy O s t e t w y niezatarte znania człowieka intelektualisty jest jego biblioteka. ślady. Powtarzał często, że się nigdy nie modlił tak, jak N a półkach b i b l i o t e k i O s t e r w y z pierwszego okresu się modlił w Tyńcu. znajdziemy czterech naszych wieszczów, ale nie tylko, znajdziemy t a m Towiańskiego, C h ł o n ą ł i marzył, i tworzył. D l a artysty bez marze­ Hoene-Wrońskiego, nia nie m a n i e m a l twórczości. Marzył Osterwa o t y m , Trentowskiego, bo to wszystko go interesowało, to jakby pierwiastki litutgiczne przenieść w dyskretny wszystko chłonął. C h ł o n ą ł to, co miało minąć, i to, co sposób w twórczość aktorską; marzył o t y m , jakby miało pozostać. Pozostać miały poglądy Libelta na z opowieści Tobiasza stworzyć wielkie m i s t e r i u m , któ­ piękno, pozostać miały myśli Calderona, a przede re by odgrywano na dziedzińcu klasztoru w Szczyrzycu. wszystkim styl wyczuwania i tworzenia C y p r i a n a N o r ­ Marzył i tworzył. Grał rolę Księdza Piotra w D r i a ­ w i d a . W Estetyce Libelta podkreślił w tekście ołów­ dach, а wtedy z głębin jego duszy, z jej dyspozycji jakby k i e m te myśli, gdzie artysta naśladuje Stwórcę i staje z żywych rózg wytryskały najpiękniejsze kwiaty jego na­ się Jego narzędziem. Naśladuje Stwórcę przez to, że tchnienia, wydobywały się potężne impulsy, które m u uzewnętrznia swe myśli w kształtach m a t e r i a l n y c h ; szły w całą jego postać, że aż ludziom się zdawało, jako­ staje się narzędziem Stwórcy przez to, że sztuka ptzez by z Księdzem P i o t t e m w mistyczne zapadał zachwyty. całą swą istotę staje między religią a filozofią, by z re­ ligii wynieść to, co złaknioną piękna duszę najwięcej uderzy i podbije. Z Calderona, a jeszcze bardziej z N o r ­ w i d a wyniósł i c h mistyczne zapatrzenie w Boga przez pierwsze oblicze duszy. Marzył jeszcze o j e d n y m . Wyczytał kiedyś, jak to nadwornego aktora cesarskiego nawiedziła nagle łaska Boża w c h w i l i , kiedy przedrzeźniał obrzędy chrześci­ jańskie dla zabawy Dioklecjana. Z ulubieńca cesar­ skiego stał się oskarżonym więźniem. Wśród t o t t u t po­ Były tygodnie i miesiące, kiedy Osterwa chłonął wtarzał: «Możecie tysiąc razy zabić, a Chrystusa z d u ­ i rozmyślał, a były inne, kiedy tworzył. Tworzył w ży­ szy m i nie wydrzecie». Spodobała się Osterwie posta­ w y m słowie, w geście, we wszystkich wyrazach dostęp­ wa niezłomnego wyznawcy. Zaczął marzyć o swych n y c h dla aktota, ale w całej jego działalności przeja­ d a w n y c h i przyszłych Redutach, zaczął marzyć o t y m , wiało się to, co widziało pierwsze oblicze. Głosił [ . . . ] , żeby piękno w duszach i c h aktorów oddać w opiekę że coś świętego musi spoczywać na dziele l i t e r a c k i m , zapomnianego towarzysza w purpurze na dramacie; coś świętego musi żyć na dnie duszy au­ Było już za późno. męczeńskiej. tora i coś świętego musi się znajdować w całej istocie Nadeszła okupacja niemiecka i już nie mógł grać ja­ aktora, który ma wygrać na scenie losy ludzkich dzie­ ko aktot, ale zaczął uczyć artystycznej d y k c j i w dwóch jów. Czysty byl świat, w który wpatrywał się Osterwa seminariach d u c h o w n y c h , k t a k o w s k i m i częstochow­ i dlatego powtarzał, że czystym musi być piękno aktor­ skim, budząc entuzjazm w tamtejszej młodzieży, bo po­ skie, czystym bez wszelkiej przymieszki niepotrzebnego kazywał naocznie, jak p o t r a f i się wypowiedzieć w ma­ rekwizytu i balastu. [...] terialnych, w i d o c z n y c h ksztattach i r u c h a c h , i głosach Jakim był Osterwa w Reducie wileńskiej, t a k i m był to, co mieszka na dnie duszy i co w c h o d z i w litutgicz­ w warszawskiej. [...] Znał jego usposobienie Żeromski ne teksty. Zapłonęły dusze młodych seminarzystów, i dlatego jakby dla niego napisał Przepióreczkę. a o d n i c h zapaliły się dusze młodych księży, którzy za­ [...] Także w d r u g i m okresie [Reduty warszawskiej z lat czej. Spojrzeć na półki jego b i b l i o t e k i z tego okresu, a zauważy się na n i c h Summę częli przychodzić prywatnie na specjalne rozmowy i komunikacje. 1932-1939] O s t e t w a c h ł o n ą ł i t w o t z y l , c h o ć już ina­ Miał n i e m a l w każdym d n i u Osterwa specjalną św. Tomasza z A k w i n u , chwilę, kiedy chłonął miłość i piękno bezpośrednio [Żywoty świętych, 1579] księdza P i o t t a Skargi, z Boga. Komunikował się z Chrystusem sakramental­ dzieła św. Jana o d Krzyża i autobiografię [Dnieje dusry] nie i wtenczas, kiedy był zdrów i wtenczas, kiedy się Mniejszej św. Teresy [Teresy z Lisieux; 1898, wydanie znalazł na łożu sttasznego cierpienia. C h ł o n ą ł i - t w o ­ polskie 1902], znajdzie się t a m czterotomową liturgię rzył. Jeszcze w cierpieniu tworzył, już nie j a k o aktor, Żywoty 223 �Zbigniew Osiński * SAMOTNOŚĆ OSTERWY. CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ? lecz jako człowiek o niezłomnym charakterze m o r a l ­ N a koniec przypomnienie kilku mało znanych i w zde­ n y m , jako wierzący i kochający k a t o l i k . Należał już cydowanej większości nieopublikowanych dotychczas jakby do innego świata, ale jeszcze ciągle pozostawał wypowiedzi samego Osterwy — wszystkie pochodzą z tak artystą i patrzał w t a m t e n świat jako w ojczyznę pięk­ zwanego Raptularza kijowskiego. Pierwszą z n i c h wydaw­ n a . Piękną swą duszę oddał ze spokojem w ręce C h r y ­ ca Ireneusz Guszpit datuje na luty 1921 roku: stusa, prosząc tylko o to, aby go pogrzebano na C m e n ­ tarzu Zwierzynieckim [ . . . ] . Juliusz Osterwa, sługa Bo­ „Nie zapowiadaj nigdy n i c ! Jeśliś zmuszony, zapowiedz ga na ziemskim p o s t e r u n k u " . j e d n ą dziesiątą tego, co zamierzasz. 15 N i e ulega wątpliwości, że ksiądz Konstanty M i c h a l ­ N i e zginie c i n i c . ski jako autor tej krótkiej biografii duchowej zdawał N i e patrz na lewo a n i na p r a w o , t y l k o w swój cel i . . . p o d sobie doskonale sprawę z tego, co i o k i m pisze. Znał nogi". 1 9 w końcu bohatera swojej opowieści jak mało k t o . Był wszakże jego spowiednikiem, i to właśnie o n został po­ Po raz pierwszy usłyszałem te słowa o d Grotowskie­ proszony, aby udzielił Osterwie ślubu z jego drugą żo­ go w opolskiej restauracji Pająk w styczniu 1963 r o k u . ną — Matyldą Sapieżanką, bratanicą m e t r o p o l i t y k r a ­ Siedzieliśmy t a m sami przy stoliku. G r o t o w s k i uznał za kowskiego, najmłodszą córką księcia Pawła Sapiehy celowe, aby już podczas mojego pierwszego przyjazdu i M a t y l d y księżnej Sapieha, z d o m u księżniczki węgier­ do Teatru L a b o r a t o r i u m 13 Rzędów powiedzieć m i skiej W i n d i s c h - G r a t z . Ślub t e n odbył się w czerwcu właśnie te słowa Osterwy, dodając do n i c h zresztą swój 1937 r o k u w kościółku przyklasztornym (kaplicy Zgro­ własny komentarz. Zapamiętałem je i p o t e m zapisałem madzenia Niepokalanego Poczęcia Najświętszej M a r i i następująco: Panny) w Szymanowie pod Sochaczewem - w obecno­ „Jeśli naprawdę musisz i nie masz już żadnego i n n e ­ ści jedynie najbliższej rodziny panny młodej i pana go wyjścia, to powiedz tylko dziesiątą część tego, co za­ młodego. mierzasz zrobić. I tak będziesz o tyle zubożony". 16 Jest oczywiste, że przytoczona biografia O s t e r w y zo­ W r a c a j ą c zaś do Osterwy, to badacz jego twórczości stała ujęta z perspektywy kapłana katolickiego. A l e po i Reduty p o w i n i e n wyciągnąć, praktyczne k o n s e k w e n ­ pierwsze - t r u d n o byłoby oczekiwać i n n e j perspektywy cje z przytoczonego wyżej poglądu samego artysty. od księdza i myśliciela reprezentującego w końcu i n ­ Rzeczywiście jest b o w i e m tak, że znacznie ważniejszym stytucję Kościoła katolickiego, i po drugie - właśnie źródłem niż jego opublikowane artykuły i wywiady, w w y p a d k u Juliusza Osterwy jego religijność i stosu­ w których ogłaszał przeważnie ową „dziesiątą część" n e k do Kościoła wydają się po prostu konieczne dla tego, co naprawdę miał do powiedzenia, są jego pry­ rzeczywistego, możliwie watne listy oraz zapiski w dziennikach. pełnego zrozumienia jego twórczości; w m o i m przekonaniu u n i k a n i e tego pro­ Kolejne wypowiedzi Osterwy odnoszą się do we­ b l e m u byłoby nie tylko równoznaczne z metodologicz­ wnętrznych spraw t e a t r u . 13 maja 1920 r o k u , po d r u ­ n y m r e d u k c j o n i z m e m , lecz oznaczałoby przede wszyst­ g i m pokazie Papierowego k i m ucieczkę o d p r o b l e m a t y k i zupełnie tutaj podsta­ a pierwszym z drugą obsadą do tego przedstawienia, wowej i esencjalnej. Notabene przemówienie n a d gro­ zapisał: kochanka Szaniawskiego, b e m O s t e r w y było o s t a t n i m tekstem księdza Konstan­ „Zeby czar widowiska był pełny, należy zharmonizo­ tego Michalskiego o p u b l i k o w a n y m za jego życia. T e n wać energię wewnętrzną. Wśród maszynistów musi w y b i t n y filozof i zarazem ówczesny r e k t o r A k a d e m i i być t e n sam zapał, co wśród artystów. N i e o d p o w i e d ­ Papieskiej w K r a k o w i e zmarł nagle niespełna dwa mie­ n i c h trzeba bezwzględnie usuwać. siące po śmierci twórcy R e d u t y . Publiczność wtedy tylko panuje n a d sceną, kiedy 17 D r u g i fragment zaczerpnąłem z artykułu Tadeusza Kudlińskiego, zamieszczonego w t y m samym numerze „Tygodnika Powszechnego": sama słabnie [ . . . ] , ale publiczność trzeba też umieć «normować». Którą, jaką publiczność?". 20 Za t a k i m sądem stała, rzecz jasna, wyprowadzona „Dlaczego Reduta nie stała się trwałą placówką w rozwoju naszej sceny. Czemu nie istnieje dziś jako z wielkiego już wtedy doświadczenia praktycznego, świadomość pracy z widownią i n a d widownią. warsztat, ale staje się dla jednych zwolna legendą, dla Kolejna uwaga odnosi się do tego, co o d kilkudzie­ i n n y c h wiarą, w s p o m n i e n i e m młodości, o t u c h ą może? sięciu lat uważa się za jedno z największych „dzi­ - Dlaczego rozsiała swych ludzi szeroko po kraju, a każ­ w a c t w " Osterwy. Było to jego przekonanie, że teatr dy z osobna swój teatr tworzył. Może w t y m właśnie jej p o w i n i e n działać dosłownie wszystkim, co znajduje się powołanie? W i e l k i e g o ożywienia i zapłodnienia? w jego zasięgu, zatem nie tylko muzyką i światłem, ale Powiadają, że to w i n a Osterwy - jako k i e r o w n i k a . również „zapachem, temperaturą i . . . bufetem celowo Ze był zmienny, czasem niezupełnie sprawiedliwy i nie urządzonym". Przytoczę t u fragment t y c h zapisków, zawsze dość zręczny. Zapewne, ulegał błędom l u d z k i m . odnoszący się do tego, czym może i p o w i n i e n stać się A l e każdemu z nas, znających go, pracujących z n i m dla widzów bufet w teatrze: w teatrze — zostawił coś cennego w duszy. I zobowiązał nas niepisanym t e s t a m e n t e m " . „[...] bufet t r a k t o w a n y był tylko z p u n k t u korzyści materialnej, administracyjnej, więc oczywiście nigdy 18 224 �Zbigniew Osiński • SAMOTNOŚĆ OSTERWY. CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ? Juliusz O s t e r w a , W i l n o o k . 1908 Juliusz O s t e r w a , K r y n i c a 1946 W y p r a w a Zespołu R e d u t y z Księciem Niezłomnym, n a d w o r c u w Poznaniu, pierwszy p o prawej O s t e r w a 225 �Zbigniew Osiński * SAMOTNOŚĆ OSTERWY. CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ.' �Zbigniew Osiński * SAMOTNOŚĆ OSTERWY. CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ? nie był t r a k t o w a n y jako pewien możliwy czynnik wra­ I jeszcze ostatni wypis z tego samego raptularza: żeń artystycznych widza. „Są kwiaty, co wschodzą na wiosnę, p a c h n ą c e w le­ Myślę, że n i k o m u na świecie nie przyszło do głowy, cie, kwitnące w jesieni. = Lao-tse: Tao [Tao-te-king]. + Poremba m i d a ł " . że bufet może mieć podobny wpływ na usposobienie 22 widza, jak na przykład a r c h i t e k t u r a t e a t r u . C o prawda Dwudziestosześcioletni Józef Poremba (krzyż przed my t u w Polsce w ogóle bardzo mało wiemy, co k t o jego nazwiskiem został postawiony po 27 g r u d n i a 1923 zagranicą sądzi o p r o b l e m a c h nie tyle sztuki t e a t r u , co roku) 0 p r o b l e m a c h t e a t r u - p a n Kotarb[iński] uznaje, że to i w j a k i c h okolicznościach? N a j p e w n i e j nie dowiemy 2 3 dał Osterwie książkę Lao-tse. W j a k i m celu n a m niepotrzebne. [...] Uwzględniając własną igno­ się tego już nigdy, a w każdym razie szanse na t o wyda­ rancję na tle teatrologii europejskiej, sądzę, że pierw­ j ą się bliskie zera. Zarazem to, że wybór tej właśnie szy d o t y k a m tego problemu i pozwalam sobie przy­ książki i jej adresata nie były przypadkowe, wydaje się puszczać, że przy lada sposobności mój p u n k t widzenia pewne. Problem zatem pozostaje. zostanie ośmieszonym, ale śmiem twierdzić, że przy la­ Jest to jedna z w i e l u zagadek pozostawionych przez da sposobności dojdzie mój pomysł bufetowy do wia­ Osterwę. N i e bardzo dzisiaj wiemy, dlaczego ktoś kie­ domości Artystów T e a t r u " . Dalej następuje dyś uznał, że wszystko zostało właściwie już powiedzia­ uszczegółowienie tego pomysłu. Z rozważań Osterwy w y b i e r a m t u t a j jedynie fragment: ne o n i m i Reducie. W i e l e przesłanek zdaje się jednak wskazywać na t o , że jest zupełnie inaczej: Juliusz „Podczas sztuk Słowackiego p o w i n n o się krzepić ta­ Osterwa i Reduta kryją jeszcze wiele fascynujących za­ k i m i n a p o j a m i , o w o c a m i lub przekąskami, jakie spoży­ gadek i tajemnic. Zdolność do tego pozostaje niewąt­ wał Słowacki lub jego właśnie widziani bohaterowie. pliwie jedną z trwałych cech żywotności t y c h zjawisk W o d a , owoce, lekkie w i n o , a może miód staropolski w zmieniających się czasach i u w a r u n k o w a n i a c h . w Horsztyńskim i herbatę w Fantazym. W t y m kontekście w a r t o też przypomnieć, że zupeł­ Publika n i e c h nic o t y m nie wie, dlaczego t o , a nie nie niezależnie o d Gurdżijewa t e r m i n „sztuka obiek­ co innego dostaje. Publika nigdy się nie domyśla, dla­ t y w n a " pojawia się w 1921 r o k u w osobistych n o t a t ­ czego Śnieg [Przybyszewskiego] nie r o b i na niej wraże­ k a c h Osterwy, który tak jak Gurdżijew uważał, że: nia w lipcu, tylko w zimie. I n i e c h się nie domyśla; „Architektura... jest Sztuką obiektywną, najobiek- n i e c h nie wie, n i e c h nie rozumie, dlaczego wczoraj na tywniejszą ze wszystkich. Potem muzyka. Potem ma­ Fantazym była herbata, a dziś na Księciu larstwo, p o t e m słowo... l i t e r a t u r a " . Niezłomnym jej nie ma. N i e ma i basta. S ą daktyle. I w konsekwencji postulował: M o g ę to zgłosić w Skamandrze, tytułując Problemy „Niechby teatr działał j a k a r c h i t e k t u r a . [...] A r c h i ­ nowego teatru. Zagadnienia nowego teatru zacznę na t e k t u r a działa najszłachetniej wstępie tak: «Niedawno zastanawiał się t u , w t y m p i ­ u znawców i wrażliwych - na wszystkich zaś oddziały­ - zachwyt wzbudza śmie, p a n Ignacy W i t k i e w i c z n a d reformą t e a t r u . wa tak, iż sobie z tego sprawy nie z d a j ą " . 24 Uwzględniając jego erudycję, pracę, nawet brak talen­ Powiedział m i o t y m G r o t o w s k i wiosną 1988 r o k u t u , jego zdenetwowanie się, szarpanie się, jego nawet w Pontederze we Włoszech. Wówczas jeszcze przyto­ tęsknotę za czymś lepszym i wyższym, m i m o całe uzna­ czone słowa Osterwy nie były nigdzie o p u b l i k o w a n e . nie dla jego wysiłków muszę z żalem stwierdzić, że są Twórca Teatru L a b o r a t o r i u m poznał je dzięki przesła­ one próżne, bo płaskie, płytkie i o d rzeczy. Pan W i t k i e ­ nej m u d o Pontedery kserokopii z rękopisu znajdujące­ wicz nie zna istoty, nie zna duszy t e a t r u , a n i n a t u r y te­ go się w zbiorach M u z e u m Teatralnego w Warszawie. atru nie poznał. N i e podoba m u się garb człowieka Tak właśnie przekazywana jest tradycja, a z nią rów­ 1 słusznie, ale nie rozumie, że żadna ślina a n i nóż nie nież i pamięć. poradzą na to, aby garbu nie było, a trzeba urodzić Maj 1992, styczeń 2002 człowieka bez garbu. To się zaś odbywa przed narodze­ n i e m owego człowieka". 21 Powyższe uwagi Osterwa zapisał w czerwcu l u b l i p ­ cu 1920 r o k u . N i e p u b l i k o w a n o i c h dotychczas zapew­ Pzypisy 1 ne dlatego, że uważano je za w i d o m y znak m a n i a c t w a niłem jej również bibliografię tekstów Ostetwy, którą przez wie­ i/lub grafomanii autora, a zatem - w tak zwanej dobrej le lat pracowicie zbierałem w czasopismach i drukach zwartych. wierze. O w a cenzura w dobrej czy nawet najlepszej Dwadzieścia osiem tekstów odnalazłem jeszcze sam po przyjęciu wierze, pomijając już aspekt pragmatyczny i e w e n t u a l ­ i obronie pracy, dołączając je potem do książki. ne prekursorstwo Osterwy w t y m względzie, spowodo­ 2 O d czasu publikacji udało m i się jeszcze odnaleźć jeden nieumieszczony w niej wywiad Osterwy: Mija Pęczkowska, Oster­ wała jednak interpretacyjny r e d u k c j o n i z m we wszyst­ wa. Twórczy duch redutowych podziemi, „Polska Zbrojna" 1 X I I k i c h dotychczasowych opracowaniach. Po prostu b u ­ fet teatralny jak wszystko i n n e podlegał t u t a j r y t m o m kosmicznym i atmosferze pory r o k u , do której należa­ 1935,s.5 5 Wydawnictwo ELS, Wrocław 1989. Książka jest przeredagowa­ ną wersją rozprawy doktorskiej obronionej w roku 1984 na Wy­ ła przygotowywana sztuka. D l a Osterwy i Reduty m i a ­ dziale Polonistyki Uniwersytetu Wrocławskiego. Byłem jednym ło to zupełnie f u n d a m e n t a l n e znaczenie. z recenzentów tego doktoratu. 227 1 Jako promotor zaproponowałem, autorce temat pracy. Udostęp­ �Zbigniew Osiński • SAMOTNOŚĆ OSTERWY.CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ? Por. Maria Wąsik, Materiały Mieczysława Limanowskiego (1876-1948), w: Materiały archiwalne twórczości naukowej 15 połskich w zbiorach Muzeum Ziemi PAN. Inwentarz spuścizn na­ 16 ukowych. Część 1 i 11. Optacowanie pod redakcją Jadwigi Garbowskiej, Muzeum Ziemi PAN, Warszawa 1996, s. 87 (Aneks Ks. Konstanty Michalski, Juliusz Osterwa. Przemówienie nad gro­ bem, „Tygodnik Powszechny" 22 V I 1947, nt 25, s. 1 geołogów Pot. Józef Szczublewski, Żywot Osterwy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Watszawa 1971, s. 431-432 17 28. Sygn. j . 44. Artykuły o teattze: 8). Pot. Ks. Konstanty Michalski. Uczony - filozof - artysta, „Tygo­ dnik Powszechny" 24 V I I I 1947, n t 34, s. 1 Siedemdziesięciolecie Reduty. List Andrzeja Łapickiego, „Zycie 1 8 Tadeusz Kudliński, Niedopełniony żywot. „Tygodnik Powszech­ 19 Juliusz Osterwa, Dziennik rękopiśmienny (tzw. Raptularz), głównie ny" 22 V I 1947, n t 25, s. 4 Watszawy" 29 X I 1989, n t 277, s. 4. Por. także: abc, Siedemdzie­ siąta rocznica Reduty. O przywiązaniu, „Kultura" 24-31 X I I 1989, nt 51-52, s. 12; Juliusz Lubicz-Lisowski, Kochać teatr, „Zycie z okresu Reduty Warszawskiej. Zapiski osobiste, dotyczące pracy, ra­ Rękopis: atramentem Warszawy" 2-3 X I I 1989, n t 280, s. 6; Krzysztof Pysiak, Fluidy chunki, szkice rysunkowe, Reduty, „Życie Watszawy" 2-3 X I I 1989, nr 280, s. 6 i ołówkiem. Katty numerowane do 134- Muzeum Teatralne 1918-1927. Krzysztof Kopka, ]akiś sens, jakiś cel, jakaś czystość, „Przegląd Ka­ w Warszawie, sygn. D. 52 III, karta 106, s. 1. Dalej: Raptularz- Por. tolicki" 15 V I I 1984, nt 4 Juliusz Osterwa, Z zapisków. Wybór i opracowanie Ireneusz Guszpit, wydawnictwo Wiedza o Kułtutze, Wrocław 1992, s. 55 Pot. Bogdan Śmigielski, Reduta w Wilnie 1925-1929, Instytut Wydawniczy PAX, Watszawa 1989, s. 53-59 2 0 Juliusz Ostetwa, Raptularz, karta 34, s. 1 Juliusz Osterwa, Pięć lat Reduty, w: tegoż, Reduta i teatr, s. 31. 21 Juliusz Osterwa, Raptularz, karty 63 s. 1 i 64, s. 1 Jetzy Grotowski, Osterwa po ćwierćwieczu, 2 2 W rękopisie karta 105. Ktzyż postawiony przed nazwiskiem Po- „Dialog" 1972, nr 9, s. 115-117 remby musiał zostać postawiony po 27 grudnia 1923 roku (jest Por. Kazimierz Braun, Druga Re/orma Teatru? Szkice, Zakład Na­ to dzień samobójczej śmierci aktora), chociaż sama notatka jest rodowy imienia Ossolińskich, Wroclaw 1979 niewątpliwie wcześniejsza - znajduje się ona między zapiskami Mija Pęczkowska, Osterwa. Twórczy duch redutowych podziemi. z 5 i 9 lutego 1921, któte wyznaczają jej terminus a quo i termi­ Zbigniew Osiński, Bogdan Śmigielski, Reduta w Wilnie nus ante quern. Pot. Lao Tse, Droga (Tao te king). Ptzeklad z ję­ 1925- -1929, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1989, „Pamiętnik zyka angielskiego Michał Fostowicz-Zahotski, Wydanie I I . Rę- Teatralny" 1990, z. 3-4, s. 539-552 kodzielnia „Athat", Wrocław 2001 Dla ptzykladu: Alina Witkowska, Tówiańczycy, Państwowy I n ­ 2 ł Józef Szczublewski, Żywot Osterwy, s. 252-254 stytut Wydawniczy, Warszawa 1989; tejże, Cześć i skandale. » Juliusz Osterwa, Raptularz, karty 103, s. 2 (3 I I I 1921) i 105, s. O emigracyjnym doświadczeniu Polaków, Wydawnictwo sło- 1 (5 I I 1921). Por. Juliusz Osterwa, Z zapisków, s. 56, otaz opu­ wo/obtaz terytoria, Gdańsk 1997; Dotota Siwicka, Ton i bicz- blikowany ostatnio polski ptzeklad niezmiernie ważnego tekstu Zakład Narodowy imienia Grotowskiego o Gutdżijewie: Rodzaj wulkanu. Rozmowa z Je­ Mickiewicz wśród towiańczyków, Ossolińskich, Wroclaw 1990; tejże, Obrok duchowy. O Mickie- rzym Grotowskim. (Rozmowa odbyła się w Paryżu 8, 9 i 10 lutego [w: ] Balsam i trucizna. 13 tekstów o Mickiewi­ 1991 roku). Tłumaczenie w oparciu o wydania angielskie i fran­ czu. Pod redakcją Ewy Graczyk, Zbigniewa Majchrowskiego, cuskie Grzegorz Ziółkowski. Konsultacja i redakcja tekstu Mag­ wiczu-towiańczyku, Wydawnictwo ATEXT, Gdańsk 1993, s. 107-124; Ewa Hoff- da Złotowska, [w:] Petet Brook, Jean-Claude Carriere, Jerzy mann-Piottowska, Teatralizacja życia w Kole Sprawy Grotowski, Georgij Iwanowicz Gurdżijew, Ośrodek Badań Twór­ Bożej, „Rocznik Towarzystwa Literackiego imienia Adama Mickiewi­ czości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kultuto- cza" XXX, 1995, Warszawa 1996, s. 131-150 wych, Wroclaw 2001, s. 41-80. Polskie wydanie przygotowane Por. Wsiewolod Meyerhold, Walerij Bebutow, Tieatralnyje listki. zostało z okazji konfetencji W stronę esencji. Georgij Iwanowicz I I . Odinoczestwo Stanislawskogo (1921 g.), [w:] W. E. Meyethold, Gurdżijew - oddziaływanie Start, pisma, rieczi, biesiedy. Czast' wtoraja: 1917-1939, Izdatiel- 2001. Redakcja Jarosław Fret, Grzegorz Ziółkowski. stwo „Iskusstwo", Moskwa 1968, s. 30-34 i 517-519. Pierwodruk w czasopiśmie „Wiestnik Tieatta" 1 V 1921, nr 89-90, s. 2-3 228 i znaczenie. Wrocław, 8-10 listopada � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7774438e9a0d4698a5e78e50f8aad36c.pdf fc72ebf353ab324405705089690c78a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2298 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2132 Title A name given to the resource Między Rejem a śmietnikiem (Ikonosfera warzywnych ogródków) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.4, s.47-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sulima, Roch Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roch Sulima MIĘDZY R A J E M A Ś M I E T N I K I E M IKONOSFERA WARZYWNYCH OGRÓDKÓW Miejskie warzywne ogrody, czyli tzw. „działki", stanowią wyrazistą subkulturę, która nie może dziś umknąć uwadze wówczas jej „promieniowanie", choć rozszczepione na różne ogniska znaczeń (kwietniki, grządki, altanka, ozdoby, drzewa, antropologa, podejmującego zagadnienia „codzienności", „ o - przedmioty użytkowe itp.) będzie wypełniało cały „kubik" wycię­ czywistości"; chciałoby się powiedzieć: — uprawiającego „ a n ­ ty z trójwymiarowej działkowej przestrzeni. „Zielony d o m " pod tropologię banału". Skierowanie uwagi na organizację dział­ dachem nieba będzie przeniknięty „promieniowaniem". Wszyst­ k o w y c h przestrzeni mogłoby być wstępem do opisu świata ko tam może być odbierane jako „otwarty" tekst zachowań w a r z y w n y c h ogrodów, a zarazem próbą uwolnienia się od i doświadczeń człowieka, przede wszystkim doświadczeń jedno­ p o w s z e c h n y c h dziś przekonań o „miejskich w c z a s a c h " , o kul­ stki, gdyż nawet odświętny, rodzinny pobyt na działce, nie turze „czasu w o l n e g o " , micie „rajskiej szczęśliwości", a nawet mówiąc już o samej pracy, redukuje się zazwyczaj do doświad­ traktrowaniu P r a c o w n i c z y c h Ogródków Działkowych jako s w o i ­ czenia jednostkowego, indywidualnego. J e s t to jeden z paradok­ stej figury ideologicznej. Punktem wyjścia niech będą zatem uwagi o przestrzennym komponencie „działkowych ekspresji". Nie nawiązuję tu do jakiejś konkretnej ekspresyjnej koncepcji sztuki, gdyż słowo „ekspresja" pojawia się jakby w cydzysłowie. W tej kwestii odwołam się do Georga Simmla, który pisał: „Każdą jednostkę w pewnym sensie otacza mniejsza lub większa sfera promieniują­ cego z niej znaczenia, w której zanurza się każdy, kto z nią obcuje". Ekspresją jest tu całość emitowanej przez jednostkę informacji, czytelnej jako treść ludzkiego doświadczenia: jako tekst egzystencjalny, czyli jedna z „ekspresji życia" (Dilthey). Jeśli w centrum działkowego mikroświata umieścimy „osobę". sów działkowego świata. Całościowa czy s y s t e m o w a hipoteza działkowej rzeczywistości pozwoli — jak sądzę — inaczej spoj­ rzeć na i k o n o s f e r ę warzywnych ogrodów; pozwoli widzieć ją integralnie, a nie jako skupienie zjawisk izolowanych, oazę kiczu, przejaw amatorskiej twórczości plastycznej, czy charakterystyczną działkową architekturę. Świat działkowy, także dla postronnego obserwatora, przecho­ dnia-spacerowicza, zaleca się intensywnością i różnorodnością doznań, jakich skąpią mu dzisiaj n o w e ( „ b l o k o w e " ) przestrzenie miejskie. Właśnie płaszczyzna doznania, a więc poznawalność i przetłumaczalność c u d z e g o d o ś w i a d c z e n i a , innymi sło­ w y możliwość odtworzenia ludzkiej skali zjawisk, byłaby najambitniejszą dyrektywą badawczą. 47 ��propagandy wizualnej, a później również reklamy. Były to kawałki sklejki, blachy, na których widnieją do dziś plastyczne znaki Kilka wstępnych uwag o ikonosferze w a r z y w n y c h ogrodów, pamiętnych akcji politycznych, „dekad", „ d n i " i festiwali. Często u w a g , które stały się przedmiotem niniejszego szkicu, sporządzi­ wykorzystywano drewno z różnych tuż powojennych prowizo­ łem z autopsji, z dystansu przechodnia-spacerowicza. Próby rek. S a m budulec był swoistym „zapisem" (tekstem) budowania ogólnego modelu działkowego świata przenikały się wym. kulturo­ zazwyczaj z „weryfikującymi" spacerami na działki, a konkretnie: Powstawały budowle składające się jakby z serii kilku „przybu­ działki znajdujące się na pograniczu Saskiej Kępy i G r o c h o w a , d ó w e k " , wzajem do siebie d o p a s o w y w a n y c h oraz przybudówek obramowane ul. Waszyngtona, ul. Kinową, Al. Stanów Zjed­ zespolonych często z altankami. „ D o b u d ó w k i " uznał Tadeusz noczonych i ul. Międzynarodową. Zlokalizowane są tam P r a c o w ­ Chrzanowski za trwałą cechę polskiej sztuki architektonicznej. nicze Ogródki Działkowe noszące m.in. nazwy: „Kolejarz", „Ene­ Oznaczały one „specyficznie polską rozłożystość, która nigdy nie rgetyk", „Górnik", „Nauczyciel". Są tam działki pracowników pięła się nadmiernie w górę, za to bez skrupółów rozszerzała" . „Cory", „ W e d l a " i in. w a r s z a w s k i c h zakładów pracy. W sposób Przybudówki oraz pseudoaltanki to konstrukcje jakby „przybu­ zorganizowany działki te zaczęto zasiedlać, czy jak mówią ich d o w a n e " do i d e i domu. Nie oznaczały one podniosłego aktu użytkownicy — „ b u d o w a ć " , w „budowania", ale raczej akt rezygnacji, w postaci jedynie „przy­ latach 1 9 5 2 — 1 9 5 3 . W roz­ z m o w a c h z gospodarzami działek można usłyszeć, iż z tych działek b u d o w a n i a " tego, co winno być w rzeczywistości „ z b u d o w a n e " , korzysta już drugie i trzecie pokolenie, natomiast siedemdziesiąt wykreowane. Idea „przybudówki" ma nie tylko historycznokul- procent pionierów zagospodarowujących ten teren już nie żyje. turową motywację, ale ma też zapewne motywację socjalną. Warto jeszcze dodać, iż w centrum działek zbudowano, stylizo­ Szopa, komórka, piwnica, skład, to np. dla mieszkańca w s i czy w a n y na „biały dworek", budynek administracyjny, a zarazem małego miasteczka możliwość własnej inicjatywy architektonicz­ dom świetlicowy. nej, bez konieczności odwoływania się do z a w o d o w y c h umiejęt­ Najbardziej uchwytne są przemiany stylu architektury dział­ ności majstrów, czy przedstawicieli firm b u d o w l a n y c h . Polskie kowej, stanowiące czytelne znaki działkowej „historii". A l t a n - miasta, miasteczka i wsie były (są nadal!) oblepione wszelkiego k a i „p r z у b u d ó w к a " (il. 2 , 1 1 , 1 2 ) stanowią d w a podstawowe rodzaju przybudówkami, na co, jako na istotny rys współczes­ moduły architektury działkowej. Styl altankowy, altankowy raczej nego polskiego pejzażu wskazywał także Marcin Czerwiński. 3 tylko z nazwy, dominował w latach pięćdziesiątych (częściowo Styl d а с z o w y, czy raczej pseudodaczowy, dominuje w lataćh sześćdziesiątych) i był s t o s u n k o w o nieźle dopasowany do para­ siedemdziesiątych. Ma on dwie mutacje: „ z a m k o w ą " (zamecz- metrów przestrzennych i funkcji ogrodu warzywnego. Konstruo­ k o w ą ) (il. 1) oraz w i l l o w ą (il. 1 0 ) , która utrzymuje się do dziś, w a n o najprostrze budowle w funkcji składziku na narzędzia lub a jej charakterystyczne oznaki to m.in. elewacje z materiałów wprost „szałasu" chroniącego przed deszczem. Materiał na te ceramicznych (tzw. „stłuczek") oraz takie elementy otoczenia budowle pochodził nierzadko z „resztek" zdezaktualizowanej domku, jak mini basen kąpielowy, wolnostojący stolik z s z a c h o - 49 �wnicą, symetrycznie usytuowane alejki, bielone krawężniki, ze­ strzeń pragmatyczna, mityczna i socjalna. Ośrodkiem tych o d ­ wnętrzne betonowe podesty itp. niesień jest ostatecznie ciało ludzkie. Promieniującą ekspresję Styl s t a n d a r d o w y c h d o m k ó w działkowych, wytwarza­ podmiotu aktywizuje i scala „ i n n o ś ć " działkowej czasoprzest­ nych fabrycznie, upowszechnił się w latach osiemdziesiątych, rzeni, jej „separacja" wraz z zanikaniem „przybudówek" oraz altanek. Domki fabrycz­ „odświętność", „ozdobność", a więc swoista nadwartość s e ­ ne, licowane impregnowanym drewnem, zaczynają stanowić na mantyczna. działce wartość prymarną. Przestrzeń Historia „małego domku ewolucję na działce" pozwala koncepcji samej działki. W latach prześledzić (izolacja) od domu mieszkalnego, jej s ł u c h o w a ma wartość względnie obojętną, ale funkcjonalną w kategoriach więzi społecznej, ustanawiającą pięćdziesiątych i podtrzymującą działkowe „sąsiedztwo" (wymiana pytań, grze­ i sześćdziesiątych wartością prymarną była — jak się wydaje czności, etykieta i pragmatyka ogrodnicza). W przestrzeni słu­ — sama działka, czyli użytkowanie kawałka gruntu c h o w e j dochodzą „do głosu", przekazy ustne, a więc „opowieści (grządki i drzewa o w o c o w e ) . Mogłaby o tym świadczyć, jeszcze do dziś w a r z y w n y c h ogrodów". J e s t to również, intensyfikująca się czytelna, „cywilizacja" starych drzew o w o c o w y c h , ich centralny w ostatnich dziesięcioleciach — przestrzeń m u z y c z n a (radia układ na działce, wyznaczający dla altanki czy przybudówki tranzystorowe, magnetofony). Istotną wydaje się powtarzalność, często bardzo skromne miejsce, jakby deprecjonujące sam d o ­ a nawet nakładanie się, sekwencji muzycznych (niedzielne kon­ mek. Pojawiające się w drugiej połowie lat osiemdziesiątych certy życzeń), nakładanie się audycji (wiadomości, transmisje standardowe domki do montażu, zmieniają wyraźnie strukturę sportowe, „Jeziorany" itp.). Dodajmy do tego, modne (standar­ działki i waloryzację jej przestrzeni. Wśród w a r z y w n y c h zago­ d o w e ) nagrania kasetowe. Przestrzeń muzyczna charakteryzuje nów, a niekiedy zamiast nich, pojwiają się trawniki, krzewy się tym, że „nasza" muzyka jest zarazem „ i c h " muzyką. Konflikt ozdobne, rozszerza się i różnicuje przestrzeń typu rekreacyjnego; stylów czy oczekiwań muzycznych nie był do tej pory istotny. pojawiają się (również standardowe!) lampy ogrodowe, pergole, P r z e s t r z e ń z a p a c h o w a . „ K o m p o z y c j e z a p a c h o w e " (bzy, trejaże, ale także coraz wyraźniejsze kompozycje kolorystyczne maciejka, jaśminy itp.) usytuowane są zazwyczaj w zakątkach w płaszczyźnie poziomej, podlegające ściśle zasadom geomet- działki a więc „kompozycje" te są mniej istotne dla struk- ryzacji przestrzeni ogrodowej. Zanikanie, czy tylko „cofanie się" turowania (ustanawiania) przestrzeni wizualnej. przestrzeni warzywnej, wzmaga strukturalizację działkowej prze­ strzeni, w z b o g a c a intensywność znaków ekspresji, dostarcza Przestrzeń ruchowo-czynnościowa wyznaczona jest m. in. jako obszar rozpoznawalny krokami, „złożona" przez świadectw konsumpcyjnego bardziej niż użytkowego sposobu powtarzalne typy ruchów i czynności. J e s t to przestrzeń funkc­ korzystania z działki. jonalna, a przy tym chyba najbardziej własna. P r z e s t r z e ń w i z u a l n a jest konstrukcją podmiotu, ale jest III zarazem przestrzenią w największym zakresie „cudzą", tzn. pod­ daną penetracji ze strony osób postronnych (przechodniów, Przestrzeń architektoniczna w ścisłym sensie, którą modeluje spacerowiczów, dalszych sąsiadów), ale zarazem najbardziej dla się poprzez plany, rysunki, wykresy, jest czymś raczej wtórnym, nich czytelną, uniwersalną, integrującą społecznie. Promieniują­ czymś co się ma dopiero z doświadczenia wyłonić, co może być ca ekspresja jest odmianą samorealizacji podmiotu, lecz właśnie stanem finalnym, a nie przyczyną. „Finalność" objawiają dopiero w ramach przestrzeni wizualnej, ekspresja ta jest zaadresowana, przechowywane w rodzinnych archiwach, fotografie „z działek", czyli intencjonalna. W przestrzeni wzrokowej n a d a w c a spotyka czy po prostu sam akt fotografowania się na ich tle. Przestrzeń się z adresatem. To nie tylko podstawowy wymiar (komponent), działkowa nie jest więc konceptem, nie ma charakteru abstrakcyj- ale również no-teoretycznego, ale jest przestrzenią d o ś w i a d c z o n ą w m a ­ adresata wydaje się niezwykle istotna bez względu na to, czy jest łej skali. J e s t to przede wszystkim przestrzeń on niedzielnym spacerowiczem, czy też przechodniem, który zna zmysłowa, kod ikonosfery w a r z y w n y c h ogrodów. Pozycja a przedmioty w tym świecie mają strukturę jakby „egocentrycz­ np. K a n d i n s k y e g o (Punkt i linia a płaszczyzna), czytał Strzemiń­ ną". skiego (Teoria „urbanistyczne" Każdy typ środowiska ma swoją dominantę przestrzenną. widzenia), pamięta w c z e s n e wiersze J u l i a n a Przybosia. W środowisku naturalnym, czy quasi naturalnym (ogródki dział­ kowe) aktywizuje się przede wszystkim przestrzeń słuchowa IV i z a p a c h o w a . Jakkolwiek „organizacja ludzkiej przestrzeni zależy prawie wyłącznie od wzroku", a „inne zmysły rozszerzają i w z b o ­ 4 gacają przestrzeń wizualną" , to jednak w działkowym mikro- Postrzeganie działki z zewnątrz, a więc pewien dystans i t o w a ­ rzyszący mu namysł, czyni z niej instrument „teraźniejszości". świecie szczególnego znaczenia nabiera przestrzeń: s ł u c h o ­ Natomiast dla działkowicza staje się ona miejscem posiadającym wa, „przeszłość zmysłową" i łączy się z doświadczeniem zakorzenie­ zapachowa, dotykowa, ruchowo-czynnoś- c i o w a . Są to podstawowe komponenty doświadczenia, nad nia. Obserwator potrafi „czytać" działkę w ramach przestrzeni którym nadbudowuje się, lub poprzez które uobecnia się prze- wizualnej, natomiast mało czytelne są dla niego inne rodzaje 8 19 50 �doświadczenia, przebiegające w ramach pozostałych przestrzeni. Świat działki czytać można najpewniej ze struktury materialnych nośników znaczeń „przedmiotów" czy „świadectw" czynności agrarnych, a więc ze zobiektywizowanych tekstów zachowań. utożsamiana z chaosem czy profanum. Tu „porządek" sąsiaduje z analogicznym „porządkiem", a to rozmnożone „zorganizowa­ nie" staje się szansą ekspresji działkowej, narzuca jej formy, jest formą. Nie można jednak zapomnieć o konieczności rekonstruowania Inne reguły rządzą ekspresją zaadresowaną do przechodnia- (odtwarzania), choćby tylko hipotetycznego, swoistych s c e n a ­ spacerowicza, ogólnie: widza. Aspekt „sztuczności", miniatury­ riuszy działkowego „szczęścia", ale i działkowych „zgryzot", czyli zacji, zabawy „ w uprawy", „ w mieszkanie" (dom, pole, zagony) małych dramatów ludzi z ogródkowych wspólnot. Nie bądźmy nabiera tu istotnego znaczenia. Wyłączywszy działki narożne, naiwni! Działka nie jest enklawą bezkonfliktu, oazą spokoju, otwarte z d w u kierunków, struktura przestrzenna większości miejscem zapomnienia, czy azylem, w którym rodzimy się na ogródków usytuowana jest na rzucie centralnym (rzucie perspek­ nowo. J e s t działka żmudną tywicznym), którego oś w y z n a c z a najczęściej relacja: bramka niekiedy kreacją takiego azylu, instytucją samoobroną. Nie można więc wykluczyć działania wejściowa — drzwi domku (jego fronton). Rozwiązanie jest na ukrytego, ale dostatecznie mocno paraliżującego jednostkę przy­ tyle przemożne, iż neutralizuje nawet strukturotwórczą orientację musu: — muszę na działce porzucić d o m o w e kłopoty, muszę „na słońce". wypocząć, muszę „zapomnieć się" w pracy na świeżym powiet­ Wizualną przestrzeń działki, traktując rzecz w największym rzu. C z a s e m zaczyna doskwierać sama świadomość, że to właśnie uproszczeniu, wyznaczają d w a . zwrócone ku sobie, rzuty central­ działka stała się miejscem „zrzucania" trosk i kłopotów. ne, a modelem graficznym tej sytuacji mógłby być wydłużony Na przekór temu, c o m ó w i m y o działce jako azylu, można określić ją romb, odwzorowujący d w a spotykające się spojrzenia: właś­ jako miejsce, gdzie doświadcza się kłopotów z egzystencją, gdyż ciciela działki na progu domku i widza-przechodnia w bramce jest ona sferą „poza domem", „poza pracą", jest więc miejscem, wejściowej do ogródka. T e d w a spojrzenia organizują i hierar- gdzie ulegają zmiękczeniu „twarde", ale p e w n e wymiary bytu. chizują przestrzeń wizualną działki, stanowią ramę przejawiania Doświadcza się tu zarówno sakralności zakorzenienia, jak i nie­ się ekspresji plastycznej, motywują układy znaków ikonosfery. pokoju „wygnania", przejściowości. Przekonanie o rozstrzygającej roli d w u spotykających się spoj­ Promieniująca ekspresja zaadresowana jest wielorako: a) do rzeń potwierdza fakt, iż widzenie (postrzeganie), którym p o ­ przechodnia-spacerowicza; b) do sąsiada-działkowicza; c ) do sługuje się przechodzień-spacerowicz-widz, jest w gruncie rze­ samego siebie (autoekspresja). Wszystkich adresatów czy widzeniem ruchomym, z przemieszczającą się osią rzutu może łączyć jedna wspólna właściwość, mogą oni przyjąć rolę nosiciela centralnego. U p o w s z e c h n i o n e konwencje organizacji i hierar­ jakiegoś uniwersalnego sensu ludzkiego działania, potwierdzają­ chizacji przestrzeni zdają się jednak widzenie to unieruchamiać, cego archetypiczną treść budowania (kreowania), odnawiania przywiązywać do osi centralnej: próg — bramka. życia: orka — siew — plon, ziarno — nasienie, itp. Ekspresję Przestrzeń wizualna zostaje podzielona na przestrzeń centralną działkową różnicują w sposób, jak sądzę uchwytny i czytelny, (wyróżnioną), intymną (fronton domku, ganek, weranda), zde­ dwie gradowaną (nieczystą) oraz obojętną (neutralną). pierwsze kategorie adresata. Kim innym jest bowiem przechodzień-spacerowicz, po prostu widz, a kim innym sąsiad, Przestrzeń centralna ma kształt przypominający romb, którego czy też członek działkowej wspólnoty. Sąsiedztwo bezpośrednie dłuższą przekątną jest oś: próg — bramka. W tej przestrzeni angażuje przede wszystkim struktury rodzinne. Sąsiadami, nawet mieszczą się wszelkie znaki prestiżu: szpalery krzewów, kwietniki, na działce, są przeważnie rodziny i wciąż żywa wydaje się cała „ozdoby", symetrycznie posadzone świerki, podnoszące per­ tradycja sąsiadowania oraz spektywiczne walory osi centralnej. Tu usytuowane są ozdoby związana z nim rywalizacja w prestiżu, współpraca, ale także wolnostojące (krasnale, m u c h o m o r y - i l . 1 2 ) , mini basen, fontan­ czy graniczenia ze sobą rodzin przysłowiowe spory o miedzę. Struktura sąsiedzko-rodzinna na, stół itp. W wymiarze pionowym płaszczyzną centralną jest nadaje rzeczywistości ogródków działkowych znamiona realno­ frontowa ściana domku. Domki z gankami włączają w przestrzeń ści. centralną także wystrój ganku (jaskrawe formy symetrii) oraz O w e zminiaturyzowane, wymodelowane i w jakiś sposób fronton domku, ale tu już pojawia się inny typ przestrzeni, ramach sąsiedztwa ustanawiający enklawę prywatności. Na drugim biegunie tej osi włączone w struktury realnego, potocznego życia; zostają więc znajdują się bramki z całym systemem wystrojów. Bramki, podo­ „sztuczne" światy działkowe, zostają w uspołecznione. Wszalkie ekspresje działkowe wiążą się z namias­ bnie jak werandy, są osobnym zagadnieniem. tką posiadania, bycia właścicielem, ordynowania, bycia poses- często ideogramy działki. Powrócę do wspomnianej enklawy Przypominają jonatem, co przejawia się nie tylko w całych seriach d o w c i p ó w prywatności. Przestrzeń centralna (publiczna) wydziela z siebie, o działkowiczach, ale również stylizacjach architektonicznych na jakby na zasadzie kontrastu, biegun, który iest ośrodkiem znacze­ zamki, fortece,blankowane mury, palisady, triumfalne niowym przestrzeni intymnej. W skali typowej dla P r a c o w n i c z y c h Ogródków bramy. Działkowych sąsiednia działka nie jest na tyle sferą „obcości", aby miała być 20 ШЛ \A Przestrzeń intymną wyodrębnia zazwyczaj — usytuowany wzdłuż frontu — szpaler krzewów lub drzew iglastych, które na �działkach pełnią bardzo określone funkcje, zaznaczające się świata (domu, okolicy, sąsiadów) na nowo, w akcie swoistej gry szczególnie możliwości i konieczności. w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Wcześniej, układy krzewów i drzew iglastych służyły prawie Działka jest nie tylko przestrzenią „odtwarzaną" (rozmnożoną wyłącznie do podkreślania osi centralnej działki. Ponadto realizo­ w setkach i tysiącach egzemplarzy), ale także nade wszystko wały pewien stereotyp krajobrazowy, pewien schemat prze­ — przestrzenią „odtworzenia", w której są naśladowane, paraf­ strzeni typu odświętnego, przestrzeni niepospolitej (m.in. re­ razowane, lub wprost „ c y t o w a n e " różne przestrzenie kulturowe. kreacyjnej), znanej chyba nie tyle z przysłowiowych landszaftów, Będzie to m.in.: przestrzeń wiejskiego ogródka ale raczej dwudziestowiecznych pocztówek, eksponujących pej­ malw, słoneczników, formowanie grządek); przestrzeń ogrodo­ zaże podhalańskie, alpejskie, a niegdyś także huculskie. Czytel­ w a i parkowa (komponowana przez gazony, szpalery krzewów nym uschematyzowaniem tej przestrzeni jest uproszczona s y l ­ ozdobnych, drobną architekturę, rzeźby, fontanny); przestrzeń weta domu i sylweta świerka. Przestrzeń (kompozycja górska i leśna (drzewa iglaste, murki kamienne, sztuczne wznie­ zdegradowana (nieczysta) to przestrzeń sienia oraz inne stereotypy krajobrazowe rodem z w i d o k ó w e k ) ; przybudówek, podręcznych składów, kompost, w c , a więc w s z y ­ pezestrzeń stko to, co nie jest do pokazania, c o stanowi sferę bezładu (kompozycje kwiatowe, ozdoby ceramiczne i techniczne); prze­ architektonicznego (niezborność kształtów, nieużyteczne k o n ­ strzeń malarstwa naiwnego i jarmarcznego. Rzeczywistość dział­ strukcje itp.). Usytuowany w tej przestrzeni kompost zamienia kowa charakteryzuje się s w e g o rodzaju przestrzenią „składaną" „nieczyste" w naturalnie „czyste". J e s t to sfera gnicia, sfera na zasadzie przemiany materii. Przestrzeń zdegradowana znajduje się zwykle „zdobiona" typu werandowego i balkonowego bricolage'u* Wyliczyłem tu zaledwie niektóre typy przestrzeni cytowanej czy za domkiem, bądź przylega do jego ślepych ścian, jest sferą parafrazowanej w świecie działkowym, przestrzeni uschematyzo- zaciemnioną. wanej kulturowo, od której nie ma większych odstępstw. Znam P r z e s t r z e ń o b o j ę t n a . D w a spotykające się rzuty centralne tylko jedno działkowe odstępstwo, którego autorem był znany wyłączają z pola widzenia przede wszystkim narożniki, jako pisarz warszawski średniego pokolenia. Na przyznanej mu działce miejsca peryferyjne. Narożniki, szczególnie przy uliczce, mają zasiał żyto, a kiedy ono wyrosło, wystrzygał w nim nożyczkami wartość obojętną, są jakby sferą naturalnie zamazaną, pozbawio­ wielkie zielone „kubistyczne" kompozycje, z których najbardziej ną wszelkiej charakterystyczności. Nie ma tu zazwyczaj „charak­ udaną była sylwetka nowojorskiego Manhattanu. Po tym epizo­ terystycznych" krzewów, kwiatów, „ozdób", ale drobne drzewa dzie działkę mu zabrano. o w o c o w e , w a r z y w a , rzadziej bzy (symbol przestrzeni zapacho­ VI wej). Jeśli jednak przyszłoby znaleźć najbliższe i zarazem najprost­ V sze, w sensie kulturowym i funkcjonalnym, paralele „przestrzeni działkowej", to warto wskazać starą warszawską tradycję majó­ Rozmnożone w setki i tysiące, regularne czworokąty działek wek na Bielanach, kiedy to — w końcu ubiegłego wieku — ż y w i o ł (nie do pomyślenia są tu struktury koliste, typowe dla budowli plebejski zaczął nadawać ton bielańskim zabawom. M a j ó w k a nie sakralnych i publicznych, czytelne na planach miast-utopii) są tylko stwarzała okazję przeniesienia się do „innej" (odświętno- jakby powtórzeniem struktury „ d o m u " , a może lepiej powiedzieć - rekreacyjnej) przestrzeni, ale także wyznaczała kulturowe prafo- — struktur „przydomowych" (ogródka, ogrodu, najrzadziej par­ rmy dzisiejszych działek pracowniczych. Praformą taką mogłyby ku). Ogródek działkowy można uznać za strukturę „przydomo­ być np. tzw. „dołki", czyli obozowiska uboższych rzemieślników. w ą " przeniesioną w inne miejsce, które już wtórnie w y z n a c z a Istotą takiego „dołka" — obozowiska była atrakcyjna lokalizacja położenie i strukturę działkowego „ d o m k u " , zawiera w sobie w plenerze, a przede wszystkim rozpalone ognisko, na którym potencjalnie strukturainość altanki czy przybudówki. Ogródek warzono strawę. W latach międzywojennych były to „zielone materializuje wyobrażenie przestrzeni, czyni z niej przedmiot stoliki" i „zielona sala" dla środowisk plebejskich i robotniczych. „kubistyczny". Szczególnej waloryzacji podlega front domku, „Od maja, kiedy to ruszała żegluga na Wiśle, ferajna wybierała się 7 wnętrze — jak już wspomniałem — jest zazwyczaj ubogie. Tak na 'zieloną salę' na Bielany i do Młocin. (...) 'Zielonych stolików', niską waloryzację wnętrza (charakterystyczną dla lat pięćdziesią­ czyli косу z wódką, były tysiące" — czytamy w tych i sześćdziesiątych) można uzasadniać w ten sposób, że robotnika z warszawskiego Powiśla. i d e ę d o m u reprezentuje to, c o jest „poza" domkiem, a raczej to, c o „przed" domkiem. pamiętniku 8 Można więc zaproponować, funkcjonalnie i kulturowo s k o n ­ kretyzowany ciąg swoistych p r a f o r m dzisiejszych Pracowni­ Świadectwa „rozrzutności" na zewnątrz kontrastują wyraźnie czych Ogródków Działkowych: „zielony stolik" (koc z wik­ ze zgrzebnością, czy wręcz surową funkcjonalnością wnętrza tuałami) — domek — działka („zielona s a l a " ) . Praformy te stają domku, które nie miało do tej pory charakteru przestrzeni intym­ się bardziej czytelne, kiedy odtworzymy — najbliższe im — para­ nej, ale było nawet przestrzenią wstydliwą, gdyż nie było tam lele kulturowe. Wskażą d w a paralelne szeregi: p i e r w s z y (uni­ wstępu dla gości. Odwrotne zasady, przepych wnętrza i suro­ wersalny) : stół — dom — miasto; d r u g i (charakterystyczny dziś wość na zewnątrz, wyznaczały styl polskich d w o r k ó w szlachec­ dla plebejskich tradycji): „zielony stolik" (koc) — d o m e k — d z i a ł ­ kich. Tadeusz Chrzanowski stwierdził: „szlachecka wspaniałość ka pracownicza. Warto paralelizmy te przedstawić w postaci zwracała się do wnętrza, dokąd gościnnie gościa zapraszał dom bardziej rozwiniętej: 1) stół (potrawy rytualne) — d o m (ognisko) nieozdobny na zewnątrz", a rzadka ozdobność i wielorakość •-- miasto (sąsiedzi, ład architektoniczny, hierarchie wartości, zewnętrzna była raczej sprawą przypadku, dominowała nato­ system społeczny); 2) „zielony stolik" (koce z wódką, potrawy miast funkcjonalność." Domek jest więc elementem w funkcji rytualnej) — domek („dołek" z ogniskiem) — działka szerszego, mówiąc metaforycznie, domu czegoś zbudowanego ze (gry kulturowe, zabawa w architekturę, zabawa w „sąsiedztwo"). „ścian" powietrza i światła. J e s t to zatem dom otwarty, o d ­ Relacja: stół -» koc, dom -» domek, miasto -» działka oznacza słonięty, dom dla innych oczu. W tym domu „napowietrznym" nie tyle powrót do Natury, ale także swoistą degradację porządku gubi się tak fundamentalna zasada, jak stałe napięcie między kulturowego, otwarcie go na „chaos" środowiska naturalnego, „zewnętrznością" i „wewnętrznością", intymnym i publicznym. a nawet degradację standardów i norm architektonicznych. Mała J e s t to więc dom otwarty, w którym dopiero rodzą się niewielkie skala, miniaturyzacja, odejście od normatywności, czy też swoista enklawy prywatności. Działka jest ideą domu i zarazem jego degradacja „miejskości", ma tu walor oczyszczający (surowość), modelem naocznym. Takie modele służą do symulacji rzeczywis­ sakralizujący, ale i konsumpcyjny. tości, a w swej postaci i funkcji niewiele różnią się od zabawek Relacja: koc — stół, domek — dom, działka — miasto oznacza w ręku dziecka, narzucają rzeczywistości konwencję gry, zabawy potrzeby normatywne, systemowe, a zarazem daje świadectwa w dom, stwarzają na wpół z a b a w o w ą szansę „zbudowania" pobudzania samowiedzy kulturowej. Powrót do „dużej skali" 52 �(„normalnej") do twardych w y m i a r ó w bytu, jego form zor­ tetyczne. A jednak czasami jest w nich esencja wszelkiego piękna ganizowanych, łączy się jakby z nabywaniem stanu „przetworze­ i zdolne są nieść pocieszenie. Kontemplacja i trzymanie w ręku nia", oddalenia się do źródeł. dzbanka albo ciepłego, twardego pomidora może W jakiś sposób Pierwszy z wymienionych wyżej paralelnych szeregów (stół — dom — miasto) jednocześnie wskazuje na porządek Kultury. przekonać nas — mimo depresyjnego nastroju — o zdrowiu natury."* Drugi, („zielony stolik" — domek — działka, czyli „zielona sala") Wszechobowiązująca zasada „małej skali" wzmaga miniatury­ oznaczający rzeczywistość działkową, jest wyraźnie a m b i w a ­ zację przestrzeni, rozpisuje ją na elementy nieskończenie podziel- lentny, „przejściowy", „graniczny", „dwurzeczywisty"; jest ne, gdyż podzielność ta wynika z ludzkiej skali, zależy od Kulturą i Naturą zarazem. Szereg drugi oznacza rzeczywistość, człowieka, którego wyraża i stanowi środek jego ekspresji. która nie jest wyłącznie ani „ t u " , ani „tam". M ó w i ą c w wielkim Działkowa rzeczywistość pozwala w y d o b y ć na światło dzienne uproszczeniu wyraża on formy „ p o w r o t u " do Natury, ale również marzenia, sny, stłumienia, treści, które moglibyśmy formy „wyłaniania" się z Natury: w y z n a c z a więc sferę „progo­ najprościej jako „infantylizmy", pozwala wydobyć przypomnie­ w ą " , dostępną przede wszystkim d o ś w i a d c z e n i u określić zmys­ nia „innych" miejsc i czasów. Konieczność stałego kształtowania ł o w e m u człowieka, choć my najczęściej łączymy ją z koncep­ działkowego otoczenia dopuszcza możliwość kumulacji eks­ tami i teoriami filozoficznymi, ze starymi wątkami myślenia presji, na co nie pozwala zazwyczaj „twarda" rzeczywistość blokowej egzystencji. Niebagatelne znaczenie ma również fakt, 0 powrocie do Natury. Ambiwalentny charakter działkowego świata sankcjonuje pa- że użytkownikami działek są przeważnie rodziny robotnicze, któ­ raobrzędowy, czy pararytualny sens czynności, przedmiotów, re w ten sposób, i w tym miejscu, kanalizują potencjał swojej zachowań związanych z tym miejscem. Działka jest więc czaso­ ekspresji, dalekiej od wyspecjalizowania. przestrzenią liminalną, nie utwierdza, ale raczej rozmywa granice Celem tej ekspresji jest zbudowanie („skonstruowanie") natu­ między Naturą i Kulturą, czasem pracy i czasem wolnym, p o w s z e ­ ralnego otoczenia, co niekiedy przeradza się w proste w p i s y w a n i e dnim i świątecznym, między czynnościami sprawczymi i auto­ struktur miejskich w środowisko naturalne. Dopiero budowanie, telicznymi, światem na serio i światem zabawy. kształtowanie, ale także „ozdabianie" w y z w a l a pełne poczucie natury i przestrzeni; jest sposobem analizy przestrzeni naturalnej, odkrywania jej ludzkiego sensu. „ N i e wiadomo czy istoty ludzkie VII mogłyby pojąć te właściwości natury bez uprzedniego doświad­ Istotą działkowego świata jest założona i pielęgnowana „i n n o ś ć " , znacząca „wyłączenie", „przeniesienie", fazę przejścio­ czenia z odczuciem form i skali rzeczy tworzonych przez człowie­ k a " — pisze Y i - F u T u a n . 10 wej „separacji". Trafniejsze jest z a p e w n e podkreślenie aspektu niedokonaności a więc „wyłączania", „przeniesienia" itp. Proce­ VIII sy te są po prostu dwukierunkowe. Działka pracownicza stanowi dzisiaj tylko namiastkę „drugiego adresu" będącego w p e w n y c h Świat Pracowniczych Ogródków Działkowych można opisy­ grupach i środowiskach oznaką prestiżu społecznego. Inność wać z różnych punktów widzenia, a więc jako zjawisko pobudza­ działkowego świata podyktowana jest odmiennością doświad­ ne i programowane czenia, jego „dwuwartościowością", rozległością ambiwalencji. półgłos starej idei powrotu do natury, wzmacnianej dziś przez Każda próba przełamania tej „dwuwartościowości" np. sama społeczne ruchy ekologiczne; jako przejaw alternatywnych sty­ niegdyś przez politykę społeczną; jako produkcja (uprawa w a r z y w i o w o c ó w ) , bądź sama rekreacja lów życia, w których liczy się m.in. idea „zrób to s a m " , ale też 1 zabawa, podważa i niweczy sens działki. Nadmierna „naturaliza- wzorce podsuwane przez kulturę populistyczną i masową („nie­ c j a " , jak również nadmierna „urbanizacja" („sztuczność") w y ­ dzielna wiejskość", „sztuka nieprofesjonalna" organizowana wołuje komentarze, narusza kanon. przez instytucje). Niebagatelne byłoby też, zwłaszcza w ostatnich Działka „składa się" z paradoksów i sama jest paradoksem. latach, spojrzenie na działkę, jak na sposób uzupełniania budże­ Paradoksalną cechą rzeczywistości działkowej jest s t a b i I i z u - t ó w d o m o w y c h . Nie można jednak przeoczyć j a c y Charakter „napięcia", „dwubiegunowości", „przejściowo- jawnej, ale udzielającej m o c n y c h sankcji znaczeniom działkowe­ idei najmniej ści", stabilizujący psychologicznie i kulturowo. Mimo „ p r o g o w e ­ go świata, czyli idei „progowości", posiadającej głębokie kul­ g o " charakteru działka nie jest ani przestrzenią „niczyją", ani turowo i egzystencjalnie uwikłania. czasem „niczyim". J e s t miejscem cyklicznych czynności o d ­ Wspomniane wyżej idee, w większym czy mniejszym stopniu, twarzających życie (siewy — zbiory), poświadczających o d - decydują o znaczeniach miejskich w a r z y w n y c h ogrodów, mate- wieczność zmian. W planie społecznym jest obszarem p o d ­ rializują się w czynnościach i w y t w o r a c h , które stają się dla trzymywania tradycyjnie agrarnych celów i czynności prac i w a r ­ obserwatora znakami do odczytania. Działkę określa bardziej idea tości związanych z etosem małych wspólnot agrarnych, etosem „ d o m u " niż idea Natury, oczywiście w jej romantycznym, czy chłopskim i ziemiańskim. modernistycznym pojmowaniu. J e s t więc działka budowaniem Działki nie są w swej istocie „miejscem zastanym", choćby były „małej skal i" prz> pomocy środków i materiałów w y p r a c o w a n y c h już nawet w pełni urządzone. Działka jest zawsze do „ z b u d o w a ­ w ramach „skali dużej". J a n Strzelecki w e wstępie do znanej corocznie. Działkowy świat jest książki Erwina F. Schumachera Mate jest piękne stwierdził: „(...) nieustannie zwrócony w przyszłość, a nie w przeszłość. Przy­ jednym z donioślejszych problemów współczesnej cywilizacji nia", do „skonstruowania" szłość ma tu w i e l i znaków, związanych najczęściej z czynnoś­ przemysłowej jest nie tyle zniesienie wielkich struktur, ile o d ­ ciami agrarnymi, które nie mogą ustać. Wszystko tu trzeba robić tworzenie w ich obrębie małych. Wielkie byłyby instrumentami na nowo, wszystkiego doświadczać ponownie, ale bez auto­ niezbędnego ładu, małe narzędziami niezbędnej wolności. W s z y ­ matyzmu i jego jednoznaczności. Na planie działki można by stkie działałyby na obszarze kultury. zapewne wyznaczyć dosyć dokładnie diagramy czy grafiki ru­ fundamentu, węgielnego kamienia, na którym wypisane byłyby Miałaby ona charakter c h ó w i czynności, a więc nakładające się na siebie „mapy" podstawowe kanony wartości, zgodne z naturą człowieka i steru­ działań. Intensywne doświadczenie obecności punktów stałych, jące działaniami różnorodnych struktur przyszłej, post przemy s - jak również elementów funkcjonalnie zmiennych, ale mających łowej c y w i l i z a c j i " . Człowiek, budując z „dużego" „małe", z n ó w 11 strukturę potwierdza się jako kreator, buduje dla siebie również z tego, c o działki, „napromieniowuje" przestrzeń osobowością, czyli jej wymknęło się spod jego kontroli, co działało przeciwko niemu. wyrazistą fakturę zmysłową, tworzy z n a c z ą c ą wieloraką ekspresją. Dotyczy to wszystkich „przedmiotów" na Działkową działce, należących zarówno do porządku Kultury, jak i Natury. industrialnej. Industrie „buduje" Naturę! Naturę można zbudować już tylko z cywilizacji Sugestywnie pisał o tym Y i - F u Tuan: „Kury, jajka i pomidory to Pracownicze Ogródki Działkowe są ostatecznie światem czło­ codzienne przedmioty w wiejskim gospodarstwie. Są tu, żeby je wieka zdegradowanego, w tym sensie, w jakim można mówić spożywać albo dostarczać na rynek; to nie są przedmioty e s ­ o zepchnięciu człowieka nie tylko na peryferie cywilizacji indust- 53 �Halnej, ale również na peryferie świata Natury. Nie może on dziś „nieprzystawalnych tworzyw", b) estetyka „dziecięcego poko­ określić swojej tożsamości wyłącznie w środowisku naturalnym j u " , c ) estetyka „piękna użytecznego". („wiejskość"), czy w środowisku wyłącznie zurbanizowanym („miejskość"). „ W S Z Y S T K O S I Ę P R Z Y D A " . Działka jest światem „prze­ 44 niesionym", gdzie „struktury zmagają się ze zdarzeniami" , Rzeczywistość działkowego świata, jak już wielokrotnie p o d ­ a rzeczy oraz idee ulegają miniaturyzacji i symbolizacji. Dział- kreślałem, konstytuowana jest przez najróżniejsze ambiwalencje, kowicz doświadcza zatem istnienia rzeczy „nie umiejscowio­ jest „ d w u w a r t o ś c i o w a " i „progowa". Czynności działkowe i bieg n y c h " , ale zarazem swoistego nadmiaru rzeczy, które mogą się spraw uwikłane są jakby w dwie logiki: logikę „rośnięcia" (orka przydać przy zagospodarowaniu działki, czyli zakorzenianiu się — ziarno — siew — plon — żniwo — o w o c ) oraz logikę na n o w y m miejscu (il. 1 8 ) . Działka przeradza się w zbiornicę „ b u d o w a n i a " . Ale samo „rośniecie" ma wyraźne ślady estetyki rzeczy koniecznych, „ b u d o w a n i a " , natomiast „ b u d o w a n i e " korzysta z praw i estetyki w domu; rzeczy nie odtrąconych, lecz „przyjaznych" i o s w o j o ­ ale funkcjonalnie jakby zdublowanych wielkiej nych. Są to m.in. meble, narzędzia, naczynia, d o m o w e sprzęty, „sztuki ogrodów", potwierdzają najlepiej — jak to określił J a n ozdoby, figurki, zabawki, rzadziej dewocjonalia. „ N o w e " ( „ i n ­ Stanisław Bystroń — t z w . „figle o g r o d o w e " " , znane w przeszło­ ne") zdaje się wchłonąć wszystko. ści, ale dziś szczególnie wyraziście rzucające się w oczy, m.in. „składowanie" (architektura „przybudówki", szopy). Na działkę, krzewy formowane w postacie zwierząt i ptaków. wraz z rzeczami, przenosi się pamięć ich poprzednich kontekstów „rośnięcia". Ambiwalencje te, charakterystyczne dla Za sprawą tylekroć podkreślanych ambiwalencji można potrak­ tować działkę jako odległy pogłos przestrzeni „ p r o g o w e j " znanej r r w a ł ą zasadą działki jest oraz ich rodzinno-domowe „historie". Rzeczy nieustannie „opo­ wiadają", a szczególnie w nowym miejscu. z obrzędów i „rytuałów przejścia"." Kiedy myślimy o rytuałach, to Ciśnienie rzeczy „nie u m i e j s c o w i o n y c h " objawia ich potencję mamy zazwyczaj na myśli naturalne sposoby rozwiązywania oraz potencję domku jako miejsca. Rzeczy domagają się o d ­ istotnych dla wspólnoty sprzeczności i konfliktów egzystencjal­ tworzenia, zbudowania dla nich środowiska. Następują więc nych. Tak, jak można, w perspektywie historii społeczeństw swoiste przenosiny domu, iluzoryczna próba powtórzenia go i tradycji ludzkiej kultury, mówić o rytuałach „przekraczania", czy w innym miejscu, a więc — „wycofanie". Idea rzeczy koniecz­ „zdobywania" (procesy ukierunkowane na podwyższanie statu­ nych lecz zdublowanych pod względem funkcjonalnym zdaje się sów, zmiany paradygmatów, przekształcanie systemów), tak niekiedy górować nad samą ideą działki. Pewne jej przestrzenie są — być może — przychodzi nam dziś mówić o rytuałach „wycofa­ kształtowane i formowane ze względu na „ciążącą" obecność nia", rytuałach obronnych, ukierunkowanych m.in. na odtworze­ rzeczy. nie się w „małej skali"; rytuałach „rezygnacji", towarzyszącej każdemu autentycznemu doświadczeniu ludzkiemu. Wszak c h o ­ dzi tu o rytuał, o pewien dogłębny typ doświadczenia egzysten­ cjalnego a nie o teorie czy ideologie zmian społecznych. Ważna jest tu przede wszystkim osobowość wtopiona egzystencjalnie w świat, a nie tylko osobowość rozumująca. „RZECZY SZUKAJĄ MIEJSCA". Użytkownik działki intensywnie o d c z u w a istnienie miejsca „nie zapełnionego", które trzeba zapełnić, czyli przyłączyć do świata, do sfery ładu. W pus­ tym ( n o w y m ) miejscu rzeczy chciałyby ułożyć się w uprzednie konfiguracje, w realne całości. Ale tu rzeczy już nie „tworzą" miejsca, lecz miejsce staje się pojemnikiem, czy ramą dla z a ­ W rytuałach „wycofania" człowiek przejściowo lub s e z o n o w o , stanych rzeczy (il. 18, 1 9 ) . Działka taka jako miejsce służy do osiąga symboliczno-zmysłową iluzję pełni. Kontakt z przyrodą nie neutralizowania ich kulturowej energii, czyli poprzedniej funkc­ narusza cywilizacyjnej tożsamości, a cywilizacyjna tożsamość nie jonalności i standardowości. Działka, czyli miejsce, unieruchamia wyklucza „roztopienia się" w naturze. Na działce iluzoryczna jest poprzednią specjalizację rzeczy, czyni je rzeczami „na wolności". zarówno Natura, jak i Kultura, choć należy podkreślić reliktową Stąd działka przypomina swoistą „układankę", model „do skła­ wprawdzie, ale wciąż istotną moc rytuałów agrarnych, w jakimś dania". Buduje się działkę nie tylko z prefabrykatów, ale również sensie wciąż niezniszczalnych. Rytuał jest s w e g o rodzaju m e c h a ­ w środowisku prefabrykowanym (system Pracowniczych Ogród­ nizmem adaptacyjnym, sposobem radzenia sobie z „ n o w ą " k ó w Działkowych). Prefabrykowanej kulturze odpowiada prefa­ sytuacją. „Progowość" oznacza zawsze przyczółki „ n o w e g o " , brykowana psychika. O „zapełnienie" dopominają się wręcz potencje zmiany, bez względu na to czy są to rytuały „ z d o b y w a ­ ściany d o m k ó w oraz przestrzenie intymne. Tworzą się swoiste nia", czy rytuały „wycofania", gdyż „wycofanie" też jest „prze­ kolekcje rzeczy (znaków) na zasadzie podobieństwa, symetrii, kraczaniem" i spotykaniem się z „ n o w y m " , choć często w ułudnej przystawalności kształtów lub tożsamości funkcji. O d b y w a się masce „starego". intensywny proces dysfunkcjonalizacji i metaforyzacji. Być może, Traktując rzecz najogólniej można powiedzieć, że działka jest to właśnie idea miejsca „nie zapełnionego" w y z w a l a inicjatywę przestrzenią „wycofania" się z drogi, a raczej — drogą, którą plastyczną na działce, ekspresję, którą określamy jako dekorowa­ podyktowały człowiekowi idee cywilizacji przemysłowej. Nie nie czy „zdobienie" działki. Np. motywy zoomorficzne, florys- broni przed alienacją, gdyż sama jest świadectwem alienacji. tyczne, czy bajkowe najlepiej realizują ideę miejsca „do zapeł­ Natura w rzeczywistości działkowej ma postać prefabrykowaną, nienia". Same nie mogłyby wykreować ( „ z b u d o w a ć " ) takiego można ją zbudować metodami na wpół przemysłowymi. Można miejsca. w ten sposób osiągnąć pewien stan ułudy, któremu tak łatwo się „ Z R Ó B T O S A M " . Działka to świadectwo kunsztów własnych poddajemy. Działka stabilizuje jednak emocje i potrzeby egzys­ jej użytkownika, działań ożywiających dziś, choć w odmiennym tencjalne człowieka zepchniętego, czy też „strąconego" na kontekście filozoficznym, stary wątek „prac ręcznych", czy nawet peryferie wielkich struktur. Rytualizacja ubezpiecza więc i stymu­ s w o i s t y k u l t p r a c r ę c z n y c h (il. 1 2 , 1 5 ) . Całokształt ekspresji luje wycofanie się człowieka „na peryferie", do enklaw, które działkowej jest przedłużeniem tego wątku, który trwa w kulturze — nawet w sensie ściśle proksemicznym — utworzyły się na europejskiej m.in. za sprawą sporu między rzecznikami „sztuk skutek nieprzystawalności dużych struktur (m.in. kwestia pod- kontemplacyjnych" a rzecznikami „sztuk mechanicznych", by miejskości, przedmieścia). Warto zauważyć, że miejskie w y s y p i s ­ posłużyć się formułami F. B a c o n a . Zanim idea „zrób to s a m " ka śmieci często sąsiadują z Pracowniczymi Ogródkami Dział­ zyskała znów, na szeroką skalę, motywację ekonomiczną, znane kowymi, a duże podmiejskie nieużytki rodzą małe przestrzenie były opinii publicznej różne aberacje artystów i mężów stanu, użytkowe, czyli ogrody warzywne. 18 imających się orki, kośby czy stolarstwa, a więc prac ręcznych, O w o „wycofanie się" można sprowadzić do kilku zasad, waloryzowanych dziś pozytywnie w środowiskach inteligenc­ którym towarzyszą określone teksty zachowań, posiadające swój kich i robotniczych, ale deprecjonowanych wciąż w polskich plan wyrażenia i plan treści. Będą to m.in. teksty zachowań, środowiskach neomieszczańskich. Pamiętam spotkanie na Uni­ którymi rządzi: a) zasada, iż „rzeczy szukają miejsca", b) zasada, iż wersytecie Warszawskim z jedną ze znanych aktorek, która swoje „wszystko się przyda", c ) zasada „zrób to s a m " . W planie walory starała się pomnożyć opowieścią o tym, jak to sama estetycznym są skorelowane z tymi zasadami m.in.: a) estetyka zamontowała klamkę w drzwiach. Opowieść nieco zbladła, kiedy 54 �uniwersytecki docent przelicytował aktorkę opowieścią o „wsta­ procesy wspólne wszystkim ż y w y m istotom. Wskazuje na to w i e n i u " całych drzwi, wraz z futryną. wielkie podobieństwo r y s u n k ó w Warto w tym miejscu przytoczyć sąd Alvina Tofflera: „ N i e ­ którzy ludzie (przynajmniej wśród warstw średnich) z pogardą n a m u r a c h , dokonywa­ nych w e wszystkich miejscach i czasach. Rysunki te są z a w s z e 21 bardzo p i ę k n e " . odnosili się do wszelkiej pracy własnych rąk, teraz natomiast staje W działkowym świecie, w sposób naturalny, prawie wszystko się ona p o w o d e m do dumy. Ludzie chlubią się pracą własnych może kojarzyć się ze wszystkim. Stąd też własna, naturalna — j a k rąk". Za sprawą idei „zrób to s a m " powracają stare, ożywcze chciał Chwistek — inicjatywa plastyczna, zderza się z w s z e c h ­ w epoce pracy automatycznej, wątki kulturowe, ale kształtuje się obecnym s z a b l o n e m p l a s t y c z n y m , szablonem, którym od 1 działkowa koncepcja „użytecznego piękna'" '. ESTETYKA kilkunastu lat zarzucane są sklepy z zabawkami (il. 2, 4, 1 8 ) , ,, N I E P R Z Y S T A W A L N Y C H TWO­ butiki, sklepy papiernicze (Myszka Miki, Pies Pluto, Kaczor R Z Y W " . Chodzi tu przede wszystkim o tworzywa, a nie o formy, Donald, Mikołaj, myśliwy, krasnal). Szablon jest wzorem do których autonomia wydaje się ograniczona, gdyż w y z n a c z o n a odtworzenia samemu, a ponadto szablony mają to do siebie, że jest właśnie przez rodzaj tworzywa, które i tak już najpierw było efekty ich oddziaływania są wzajem przekładalne, ekwiwalentne, jakąś rzeczą, przedmiotem użytkowym lub z a b a w o w y m , elemen­ „podstawialne". G ł ó w n y m dostarczycielem tych szablonów jest tem jakiejś konstrukcji ( i l . 8 ) . Posiada więc jakieś ślady uprzedniej wideosfera środków m a s o w e g o przekazu, a nade wszystko ekran formy, która nie może już odzyskać telewizora. pierwotnej tożsamości i autonomii. J e s t to w gruncie rzeczy ekspresja tworzyw, które są „pod ręką" (bricolage), rodząca zjawiska z w a n e kiczem, który najpewniej będzie określić jako Przedmioty i motywy plastyczne ze sfery „dziecięcego pokoju" najczęściej mogą być dalekim pogłosem dziecięcego totemizmu czy animiz- „dysproporcja mu, ale ich psychospołeczne funkcje są bardziej j a w n e i czytelne. 1 między środkami a c e l a m i " ' , czy „skłócenie między strukturą ie Przedmioty działkowej ikonosfery ustanawiają dodatkowe pasma a t w o r z y w e m " . Sprawy działkowego kiczu, dosyć tutaj o c z y w i ­ wspólnoty poprzez „ozdobę". Przedmioty te pełnią więc funkcję stej, nie podejmuję. identyfikującą, ale także odróżniającą, dają szansę bycia „kimś" To, c o może wydać się stylizacją, udziwnieniem, parafrazą, (znaki niepowtarzalności własnych c e c h , przymiotów, decyzji, kiczem, b y w a — jako wartość estetyczna — funkcją materiału, działań) i bycia „z kimś" (stabilizująca psychologicznie pewność który znalazł się „pod ręką"; b y w a funkcją „miejsca nie zapeł­ małych wspólnot, podobieństwo do „innych". Taki jest, w wiel­ nionego", jak również skutkiem działania zasady „wszystko się kim uproszczeniu, fenomen „ozdoby" opisany przez Simmla. przyda", posiadającej głębsze psychologiczne uzasadnienie, niż „Ozdoba" (zdobienie) jest znakiem podwójnego związku, tylko skrzętność czy gospodarską oszczędność. Działka jest posiada więc nieograniczone wprost możliwości metaforyzacji w połowie drogi między „izbą pamiątek" a śmietnikiem. S w e g o codziennej rzeczywistości. Pozwala ł ą c z y ć , czyli zestawiać czasu Toffler obwieścił erę społeczeństwa wyrzucającego rzeczy i porównywać, nawet najbardziej odległe aspekty rzeczywistości; na śmietnik. 19 Ale śmietnik objawia, przynajmniej jeszcze dziś, podważa zarazem jednoznaczność zastanych kwalifikacji, takso­ potencję „oczyszczenia", „przetworzenia". „Nieczyste" zamienia nomii i hierarchizacji, wzmaga ambiwalencję obrazu świata, się w „życiodajne". potwierdza jego „przejściowość", „epizodyczność" i „progo­ Działka, jako „ d o m " nie jest agregatem do mieszkania, jak blok wość". Działka to jakby odkrywanie znaczeń i rodzaj „gry" miejski, ale „urządzeniem" egzystencjalnym w pełni. J e s t zara­ w znaczenia, czyli odmiana zabawy semantycznej. Należy n a ­ zem tekstem wielotworzywowym i wielokrotnie zakodowanym. zwać przedmioty w n o w y c h kontekstach oraz nazwać stare J e d n y m z tych działkowych kodów jest E S T E T Y K A „ D Z I E C I Ę C E ­ konteksty z rzeczami „nie stąd". Przypomina to trochę odwieczny G O P O K O J U " . Ze względu na pomieszanie działkowych „logik" rytuał z a d a w a n i a z a g a d e k , odgadnięcie których, czy tylko praca staje się tu zabawą; zabawa — czynieniem użytecznego; samo zadanie, nie ma już wyraźnych sankcji egzystencjalnych, ale powtarzalne i typowe odbierane jest jako „jedyne", istniejące wciąż jeszcze istotne sankcje magiczne. Działka jest więc pełna wyłącznie „tu i teraz". „ O z d o b a " staje się czymś użytecznie znaczeń „przemieszczających się", znaczeń „otwartych", aż do funkcjonalnym, stare narzędzie staje się „ozdobą". Działka przy­ jawnej ambiwalencji („dwurzeczywistość"), która stanowi o kul­ pomina w tym momencie zasadę „dziecięcego pokoju" (il. 7 , 1 2 ) , turowym fenomenie działki, ale nie ma większego w p ł y w u na jej objawia intensywnie swoją „progowość" oraz — ideę „wycofa­ wartość utylitarną. Działka nie bywa jednak ekspresją „ w y w y ż ­ nia", co łączy się ze społecznie doniosłymi mitologiami dziecińst­ szenia", jak to przeważnie dzieje się z „ozdobą", ale raczej w a jako kulturowego powrotu, jako fazy odwiecznego cyklu ekspresją „dorównania". Nie jest przedmiotem licytacji próżnoś­ życia. Estetyka „dziecięcego pokoju", czyli potrzeba ładu fantas­ cią, ale raczej świadectwem działań własnych rąk, materializuje tycznego, ma swój aspekt horyzontalny i wertykalny, innymi ideę, „zrób to s a m " , powiela estetykę „użytecznego piękna". słowy „dziecięcy pokój" ma „ścianę" i „podłogę". Przede w s z y s ­ ESTETYKA,,UŻYTECZNEGO P I Ę K N A " . Realizuje się tkim „ścianę" wypełniają rozwiązania typowe, ikoniczne s c h e ­ ona za sprawą „niepodobnego" w „ p o d o b n y m " , „niepowtarzal­ maty z dziecięcych obrazków, aktywizuje się dziecięca ikono- nego" w „powtarzalnym", „nadwartościowego" w stera. Dominuje tu, wzorotwórcza dla działkowych rozwiązań nym". J a k już wspomniałem, dążenie do „koniecz­ niepowtarzalności plastycznych, sylwetka domu, znana z dziecięcych obrazków, narusza podstawowe funkcje działki, aż do zanegowania istoty jej a więc domu z kominem (il. 8 ) , kwiatami w oknach, okolonego funkcji. Piękno „użytkowe" nie może być wyłącznie indywidual­ płotem, szpalerem kwiatów, z ideogramem promieniście rozbłys­ ne, musi posiadać s w o j e , powszechnie czytelne, piętno stylis­ kującego słońca. Dom z kominem, płot, okno, drzwi, kwiaty, tyczne; musi być po prostu „uwięzione" w jakimś stylu. Ekspresja 20 słońce — to składniki archetypiczne wiejskiego siedliska , czyli działkowa polega na uwalnianiu się z tego „uwięzienia", ale pramodelu wszelkiego domu. Warto by prześledzić plastyczne nigdy nie jest to wolność pełna. Ta zagwarantowana jest dla dzieł wyobrażenia w kolejnych edycjach Elementarza dla pierwszo­ sztuki, którym działka, nawet najbardziej „ozdobiona" (ale właś­ klasistów. Ściana domku, a także przestrzeń jako ściana, jest ramą nie — „ozdobiona"!) nigdy być nie może, gdyż zatraciłaby się jej i zarazem płaszczyzną, sytuującą i funkcjonalizującą działkowe istota. „Wszystko to, co jest częścią życia człowieka — w przeci­ malowidła, m.in. postaci z bajek, ale też, n i e n a c e c h o w a n e jako wieństwie do dzieła sztuki, które w ogóle nie jest częścią cudzego „cytaty" z kultury masowej, kwiaty, ptaki, zwierzęta. Działkowe życia, ale samo w sobie stanowi samowystarczalny świat — musi 22 malowidła i plastyczną ekspresję dziecka łączy pewna elementar- raczej oznaczać jednostkę coraz szerszymi koncentrycznymi sfe­ ność i typowość, na którą wielokrotnie zwracano uwagę. Leon rami." 23 Chwistek w dialogu z Władysławem Strzemińskim stwierdzał Trudno byłoby dziś wskazać — poza miejskimi warzywnymi m.in.; „Kiedy małe dziecko zabiera się do kształtowania rzeczywi­ ogrodami — sferę tak wyraziście „ o z n a c z a j ą c ą jednostkę"; stości po swojemu, to wtedy to nie ma nic wspólnego z in­ sferę, gdzie coraz intensywniej pielęgnuje się nasze życiodajne dywidualizmem. Wprost przeciwnie, im bardziej się jest n a ­ złudzenia i nasze marzenia, że istnieje jeszcze gdzieś świat p r a w d ę sobą, tym bardziej występują na wierzch biologiczne „niegotowy". 55 �PRZYPISY 1 G . Simmel, Socjologia. Wstęp S . Nowak, W a r s z a w a 1 9 7 5 , s . 425 2 T. Chrzanowski, Wędrówki po Sarmacji europejskiej. Eseje o sztuce i kulturze staropolskiej. W y d a w n i c t w o „Znak", Kraków 1 9 8 8 , s . 14 M. Czerwiński, Okiem przechodnia. Warszawa 1 9 7 7 , s . 104—105 Y i - F u T u a n , Przestrzeń i miejsce. Wstęp K. W o j c i e c h o w s k i , Warszawa 1 9 8 7 , s. 2 8 T. Chrzanowski, op. cit., s. 1 0 7 — 1 0 9 1 4 8 • C . Levi-Strauss, Myśl nieoswojona. Warszawa 1 9 6 9 , s. 30—39 W. L. Karwacki, Zabawy na Bielanach, Warszawa 1978, s.85 • S . Dobiasz, Chłopcy z ferajny Godlaka, Warszawa 1 9 8 1 , s . 12 • Y i - F u T u a n , op. c i t , s . 182 Y i - F u Tuan, op. c i t , s . 1 4 4 — 1 4 5 Por. J . Strzelecki, (w:) E. F. Schumacher, Male jest piękne. Warszawa 1 9 8 1 , s . 1 6 — 1 7 J . S . Bystroń, Tematy, które mi odradzano. Pisma etno7 1 0 1 1 1 2 graficzne rozproszone. Wybrał i opracował L. Stomma, Warszawa 1980, s . 2 2 4 Odwołuję się tu do koncepcji V. Turnera i E. Leacha U. E c o , Pejzaż semiotyczny. Przedmowa M. Czerwiński, Warszawa 1 9 7 2 , s . 2 9 9 P. Rossi, Filozofowie i maszyny. W a r s z a w a 1979 A. Toffler, Trzecia fala. Przedmowa W. Osiatyński, Warszawa 1 9 8 6 , s. 3 1 8 A. Moles, Kicz, czyli sztuka szczęścia. Studium o psychologii kiczu. Wstęp A. Osęka, Warszawa 1 9 7 8 , s . 2 0 3 1 3 1 4 1 8 1 8 1 7 1 8 M! Czerwiński, op. c i t , s. 100 A . Toffler, Szok przyszłości. Przedmowa J . Danecki, War­ szawa 1974, s . 7 1 — 7 2 M. Czerwiński, Życie po miejsku. Warszawa 1 9 7 5 , s. 91 Por. W. Strzemiński, Pisma, Ossolineum 1 9 7 5 , s. 2 2 6 — 2 2 7 Odnosi się również do takiego „cacka" jakim jest domek na działce Bronisława Surowiaka, przedstawiony w niniejszym n u ­ merze „ P S L " . G . Simmel, op. c i t , s. 4 2 7 — 4 2 8 1 8 2 0 2 1 2 2 2 3 Ilustracje pochodzą z pracy magisterskiej p. E w y Wojtkowiak, Ogródki działkowe jako współczesnych przejaw stylów życia, napisanej w Katedrze Kultury Polskiej U W pod kierownictwem doc. dra R o c h a Sulimy. Fotografie wyk. Autorka. Przedstawione obiekty: M o k o t ó w , P.O.D. „Siekierki", ul. A u g u s t o w s k a - il. 12, 19, 21 Wola, P.O.D. „ A g a w a " , ul. Narcyzowa - il. 4 Ochota, P.O.D. „ O w o c " , ul. Żwirki i Wigury - il. 7, 8 Praga Poł. P.O.D. im Washingtona, ul. Kinowa - il. 1 3 Ochota, działki przy lotnisku krajowym - il. 2 0 Praga Poł. P.O.D. „Kolejarz", ul. Kinowa - il. 2 Wola, P.O.D. „Kasprzak", ul. Kocjana - il. 4, 9, 15 Białołęka Dworska, P.O.D. „Las" - il. 1, 10, 17 Wola, ul. Dywizjonu 3 0 3 - il. 18 Głubczyce k. Opola - il. 3, 14, 22 56 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5ee3ae8456a234d1c1b68dd57aa910f6.pdf 296aa92f4ecf1598a3854051c64e8809 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2883 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2688 Title A name given to the resource Inni / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.249-251 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski • INNI W k w i e t n i u tego r o k u miała miejsce w war­ szawskiej G a l e r i i Krytyków „Pokaz" wysta­ wa: Srało mi się, że wychodzę za mąż- Wysta­ ALEKSANDER JACKOWSKI wę tę pokazano następnie (czerwiec) w krakowskiej Galerii d ' A r t N a i f pana Leszka Macaka. I już w t y m Inni miejscu nasuwa się pytanie - co gdzie pokazujemy? A u t o r z y wystawy: Zofia Bisiak i niżej podpisany, zebra­ l i prace, nazwijmy to, szczególne. A może trafniej to nazwać - osobne, i n n e . O wysokich w a l o r a c h arty­ stycznych, a zarazem „inne", to znaczy takie, w któ­ rych na kształt dzieła składa się zarówno talent, jak i n ­ s t y n k t o w n e poczucie formy, kształtu, k o l o r u , ale też i szczególne cechy psychiki. Jakie? Pamiętam pierwszą rozmowę z Jeanem D u b u f f e t e m , w i e l k i m artystą f r a n ­ cuskim, a zarazem twórcą k o l e k c j i A r t B r u t . Byłem ujawnienia się poza k o n w e n c j a m i , poza wysiłkami, aby pod wrażeniem zobaczonych t a m dzieł, i n n y c h o d spo­ się podobać. Zdumiewające, ile człowiek powalony, t y k a n y c h w muzach, a zarazem b l i s k i c h sztuce współ­ zdawałoby się, chorobą, bólem, samotnością ma do czesnej. I n n y c h , a intrygująco b l i s k i c h w swej s t r u k t u ­ powiedzenia n a m , zdrowym „normalnym". Rację ma rze, dostrzegających świat jakby na n o w o , przez pry­ Kępiński, kiedy widzi w tych ludziach głębiej czują­ zmat swej osobowości, nieuładzonej, wręcz obnażonej. cych, mocniej przeżywających świat. Pewnie dlatego Normalność? Oto właśnie zapytałem D u b u f f e t a . ta sztuka tak interesuje artystów. Sam D u b u f f e t czer­ Wściekł się, a co to pana obchodzi? Pyta się pan o to, pał wiele inspiracji ze swej k o l e k c j i (dziś jest ona w L o ­ oglądając sztukę? C h o r y c h są miliony, malują z n i c h zannie). Twórczości szalonej, niepokornej, ale i odkry­ tysiące, dziesiątki tysięcy, a M u n c h jest jeden, v a n wającej świat na n o w o , w a r t o poświęcić uwagę. D l a t e ­ G o g h , Ensor. Miał rację, każdy wybrany przez niego do go zorganizowaliśmy tę wystawę. Opatrzyłem ją wstę­ kolekcji był inny, był sobą. I w t y m rzecz. N i e wymyślił pem formy, sposobu pokazania swej „oryginalności", bo ona nieznacznie zmieniając. A więc „inni" - mówi się sztu­ była w n i m , bo o n był właśnie sobą. W bolesny, czasem ka taka, i n n a . D o b r a - zła, profesjonalna - amatorska. o k r u t n y sposób. A w n i e j : n a i w n a , art brut, ekspresja psychopatologicz- Dlaczego o t y m mówię? Ponieważ teksty krytyków piszących o wystawie bywały beztadne. Jak do tego po­ dejść? Jak opisać? Najprościej powiedzieć - schizofren i k , chory. Ciekawy, ale właśnie dlatego inny. Tak jak­ by nie dostrzegali, że choroba, czy to trawiąca umysł, czy zniewalająca ciało, jest t y l k o wyzwaniem, szansą odwołującym się do tytułu. Przytoczę go, na. Podziały zachodzą na siebie, przenikają się. A l e wszędzie można dostrzec dwie postawy: pierwszą - szukanie pokrewieństwa, uleganie jakiemuś t r e n d o w i , w z o r o m i drugą - szukanie własnej osobowości twór­ czej. Takiej, która przekracza granice. W t e d y ważna się staje oryginalność, nawet ta niezamietzona. Spoty­ ka się ją wszędzie, u profesjonalistów i amatorów. A l e świadomy artysta wybiera, odrzuca m u niepottzebne umiejętności, natomiast „inny" jest t a k i j a k i jest, po­ nieważ nie p o t r a f i być i n n y m . Jeden dochodzi do swo­ jej prawdy, drugi jest w niej zakotwiczony o d początku. Zwłaszcza wtedy, gdy bodziec twórczy u j a w n i a się w późnych latach życia. W i s i przede m n ą rysunek Jerzego Panka - Koza. Zdefiniowana jedną, nieomylną kreską, sprowadzona przez wielkiego artystę do znaku, do formy tak prostej, że aż zaskakującej. A na wystawie możemy zobaczyć r y s u n k i A d a m a Dębińskiego. Też jedną kreską kreślo­ ne. Tylko jak gdyby z i n n e g o k o ń c a „drabiny". Z pierwszego szczebla. Również niezawodne, sformu­ łowane w sposób najprostszy z możliwych. A d a m D ę ­ biński rysuje, maluje z potrzeby swego życia, psychiki. Beata Jaszczak, i n s t r u k t o r k a p l a s t y k i w Płockim Ośrodku K u l t u r y i Sztuki, tak pisze o n i m : „Mówi bar­ dzo źle, wyraża myśli całym ciałem, spojrzeniem, m i ­ miką, gestem. K i e d y opowiada, zapala się, wciąga słu­ chacza w krąg tematów najważniejszych, t a k i c h jak Barbara C h ę c k a Śniło mi się, że wychodzę za broń, wojna i wieś. A ta wieś to przede wszystkim ko- mąz 249 �Aleksander Jackowski • INNI �Aleksander jad-.koivski • INNI nie, i k r o w y z dużymi w y m i o n a m i . Ludzie-muzykanci, b o w i e m wyciągniętą lewą ręką, leżąc na podłodze. grajkowie żydowskiej k a p e l i " . K r o w y malowane nie­ R ę k a , k t ó t a ttzęsie się, gdy siedzi, gdy się w i t a , że­ bieskim k o l o r e m mają żółte, n i e m a l złote w y m i o n a . gna. W s p o m i n a m t y l k o o k i l k u ptzykładach, ale to, Jak słoneczko w rysunkach dzieci. Z w y m i o n a m i jak że je znamy, że już się o n i c h mówi, pisze, zawdzię­ słoneczne p r o m y k i . Bo przecież wymię jest najważniej­ czamy k o n k u t s o w i i m . Teofila O c i e p k i , któty w byd­ sze! Daje m l e k o . g o s k i m D o m u K u l t u r y zorganizowała Agnieszka So­ wińska. Już A d a m Dębiński mieszka już ptawie o d cztetdziestu istotę ptzedsięwzięcia. O c i e p k a - w i e l k i mag, o k u l t y s t a , w i z j o n e r świata. w jego rysunkach to nawet nie tyle wspomnienie, co W i ę c nie typowy przegląd d o r o b k u amatorów, lecz matzenie. Kiedyś, gdy wyjechał z grupą n a d morze, wyraźnie zaznaczony k i e r u n e k zainteresowania - n a wyszedł o świcie z n a m i o t u . Z a n i e p o k o j o n y o p i e k u n l u d z i „innych". znalazł go na łączce, gdy pasł na ttawie swoje dwa O Dębińskim i C h ę c k i e j pisałem. T u chciałbym d t e w n i a n e k o n i k i - z a b a w k i . A d a m tysuje z t r u d e m , jeszcze dodać obrazy G a r s t k i , Jezierzańskiego, Żarskie­ musi pokonać opór ciała, mięśni. Każda kreska po­ go, Świetlika, Głowali. W i e l u z uczestników k o n k u r s u wstaje z wysiłkiem, ważna, ostateczna. O n nie wybie- pracuje t a m , gdzie ptzebywa - w d o m a c h spokojnej ta, lecz twotzy świat „od zeta". S w ó j . Potrzebny m u . starości, o p i e k i społecznej. Właśnie z k i l k u tych do­ mów pochodziły ptace ptzysłane na k o n k u t s Oto Ja, Jean D u b u f f e t tworząc pojęcie art brut - sztuki su­ rowej, nieoktzesanej przez kultutę, a więc wynikłej z bezpośtedniej inicjacji - znajdował ją wśród ludzi społecznego marginesu: włóczęgów, odludków, nędza­ rzy, więźniów, pacjentów ztealizowany ptzez Beatę Jaszczak w Płockim Ośrodku K u l t u r y i Sztuki. Ciekawe ptzyciąga ciekawe. W Płocku dzieje się k l i n i k psychiattycznych. dużo, Beata Jaszczak ptacuje z dziećmi, a jest to odręb- U niektórych rodziła się, zazwyczaj w późnym w i e k u , ny f e n o m e n - dzieci, któte walczą z dorosłymi o swe pottzeba twotzenia. Realizowali swe obsesje, marze- podwótko, sadzą na n i m kwiaty, żądając w regulami- nia, wizje, teligijne ptzesłania. W krajach anglosaskich nie, który wywiesiły, by być życzliwym i „nie szczać nazywa się i c h outsiderami. U nas „innymi". Ponieważ w bramie". Przedwcześnie dojrzałe, ale - pewnie dzię­ są i n n i o d typowych amatorów, naśladujących lubiane k i Beacie - nie ustające w „wychowywaniu" ojców, obrazy, utrwalających w i d o k lasu, zmierzchu słońca, którzy często wracają do domów chwiejąc się na n o ­ pałacu na wodzie. Ponieważ są tak różni, że n a w e t gach i „szczając w bramie". W Płocku działa galeria, laik dostrzeże - to N i k i f o r , a to O c i e p k a . Barbara muzeum. Zbigniew Chlewiński wydał katalogi rysun­ C h ę c k a , której obrazowi wystawa zawdzięcza swój ty­ ków Monsiela, sławne się stają obrazy - przerażające tuł, w późnych l a t a c h życia malowała, pisała listy, wy­ twarze ludzi, nawet nie polityków, malowane przez Ry­ imaginowane - do Jasia Potockiego. Malowała to, co szarda Koska. Bydgoszcz zaś to i konkurs t k a n i n y arty­ było dla niej ważne, o czym myślała, śniła. Była już o d stycznej, i sztuka ludowa. A jeśli już o niej m o w a , to dawna w B r w i l i n i e , gdy stwotzyła obraz - pokazany na wspomnijmy o Józefie Chełmowskim. Mówi się o n i m tej wystawie - Śniło m i się, że wychodzę artysta ludowy, i do rzeźb określenie to dobrze przysta­ za mąż- A l e był to tylko sen. W k r ó t c e p o t e m odeszła. je. A l e Chełmowski to także ptzedziwne instalacje Zupełnie i n n e w k o n c e p c j i , w charakterze przestrzenne - jak maszyna do łapania w i a t r u : to dzie­ jest m a l a r s t w o D a m i a n a Rebelskiego. Temat wydaje się w n i m m n i e j i s t o t n y - ważny jest jako pretekst do m a l o w a n i a , pięknego zestawienia kolorów czystych, świetnie się d o p e ł n i a j ą c y c h w całości. To jest t a l e n t ogromny, i n t u i c y j n y . Żywiołowy. Czuje się radość tworzenia świata k o l o r e m , tak jakby bez wysiłku. A przecież o g r o m n y jest to t t u d t w o r z e n i a , przejście do innego świata. D a m i a n , nieszczęsny chłopiec, ła zmagające się z tajemnicą świata, z jego budową. Myśli o świecie, czyta i pisze, snując śmiałe hipotezy na podstawie znanych sobie faktów. Zajmuje go ko­ smos, tajemnice b y t u , studiuje obce języki. A l e naj­ ważniejsze - maluje. Koroną życia stała się dla niego praca nad Apokalipsą według św. Jana. Stwotzył dzie­ ło w i e l k i e , wstęgę płótna 54-metrową, na której przedstawił wizualną wersję A p o k a l i p s y wers po wer­ sie. M a ł ą wersję A p o k a l i p s y pokazujemy na wystawie. skazany na i n w a l i d z k i wózek i opiekę ojca, maluje 251 i tytuł okteślał lat w D o m u Pomocy Społecznej w B r w i l i n i e . Wieś � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/60e128d43c2d97e7d4b8dd0866b1b666.pdf 68a36fc8dd26ce37ce965361088a05a5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2884 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2689 Title A name given to the resource Jedną kreską kreślone albo dlaczego w kwietniu wróble kąpią się w piasku? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.252-256 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki » JEDNĄ KRESKĄ KREŚLONE ALBO DLACZEGO W KWIETNIU WRÓBLE KĄPIĄ SIC W PIASKU? Czcigodna Osoba, która m n i e zaprosiła na w e r n i ­ JACEK OLĘDZKI saż, Aleksander Jackowski, ów niestrudzony t y t a n ani­ macji sztuki rozumianej nowatorsko, mądrze nie po akademicku, siedział sobie skromnie p o d ścianą wpa­ trzony w rysunki A d a m a Dębińskiego, eksponowane Jedną kreską kreślone albo dlaczego w kwietniu wróble kąpią się w piasku? przed n i m , ale też wyróżniające się spośród prezento­ w a n y c h na tej wystawie prac. W i e m , o czym myślał, bo sam to ujawnił w tekście zatytułowanym Inni, jednego z dwóch katalogów wystawy Śniło mi się, że wychodzę mąż- M a l a r s t w o i rysunek: Barbara C h ę c k a , Józef Chełmowski, A d a m Dębiński, Tomasz Jezierzański, D a m i a n Rebelski. Galeria Krytyków „Pokaz", Warsza­ wa, kwiecień-maj 2002: Wisi przede mną - pisze Jackowski - rysunek Panka „Koza". jedną tak prostej, że aż zaskakującej. zobaczyć rysunki kreślone. Tylko Adam jak Jerzego nieomylną kreską, A na wystawie Dębińskiego. możemy Też jedną gdyby z innego końca Z pierwszego szczebla. Warszawa, kwiecień-maj 2 0 0 2 Również kreską „drabiny". niezawodne, sformuło­ wane w sposób najprostszy Z możliwych. A d a m rysuje, maluje z potrzeby swego życia, Jaszczak, o, co napiszę, będzie przede wszystkim o Beacie Jaszczak, a następnie o Zofii Bisiak oraz A l e k ­ znakomita, w Płockim „Mówi Ośrodku twórcza Kułtury bardzo źłe, wyraża niem, mimiką, sandrze Jackowskim. ga słuchacza Dębiński psychiki. Beata instruktorka i Sztuki, plastyki tak pisze o nim: myśli całym ciałem, spojrze­ gestem. Kiedy opowiada, zapala się, w krąg tematów najważniejszych, 1 krowy, z dużymi wymionami. nej w kraju i poza jego g r a n i c a m i (pamiętamy działal­ kowie żydowskiej Zgodnie z obyczajem, po wej­ ściu do galerii Pokaz 4 k w i e t n i a tego r o k u ucałowałem Jego dłoń, p o t e m dłoń Zofii Bisiak. Wchodząc do tej Adam Dębiński wcią­ takich jak broń, wojna i wieś. A ta wieś to przede wszystkim Zacznę o d ostatniej postaci, papieża* sztuki naiw­ ność wieloletnią Insita.) Zdefiniowana sprowadzonej przez wielkiego artystę do znaku, do formy Śniło mi się, że wychodzę za mąż- Malarstwo rysunek Barbara Chęcka, Józef Chełmowski, Adam Dębiński, Tomasz Jezierzański, Damian Rebelski. Galeria Krytyków Pokaz, T za konie. Ludzie - muzykanci, graj­ kapeli." mieszka już prawie od czterdziestu w Domu Pomocy Społecznej w Brwilnie. najważniejszej w Warszawie galerii, nic nie wiedzia­ sunkach to nawet nie tyle wspomnienie, co marzenie. łem, że będę jeszcze całował B e a t ę Jaszczak i nie Adam rysuje z trudem, musi pokonać w dłoń, lecz w Jej gladziutkie, śliczne policzki! Każda kreska powstaje z wysiłkiem, lat Wieś w jego ry­ opór ciała, ważna, (...). mięśni. ostateczna. * T e n czcigodny tytuł zasugerował z p r z e k o n a n i e m k o n t y ­ i nawet b l i k i reflektorów skierowane były na osobę zacnego n u a t o r dzieła A l e k s a n d r a Jackowskiego Z b i g n i e w Benedyk - Jubilata, i że pozostałe osoby, łącznie z b o h a t e r a m i ostatnie­ towicz. Nastąpiło to w r o k u 2 0 0 1 , k i e d y o b c h o d z o n y b y l j u ­ go n u m e r u „Kontekstów" - zespołem T e a t r u „Gardzienice" - bileusz u r o d z i n dwóch k o c h a n y c h postaci, Jana Pawła I I z należnym w takiej c h w i l i szacunkiem i respektem, podczas w W a t y k a n i e oraz J A C K A w C e n t r u m S z t u k i Współczesnej gdy wręczaliśmy zadedykowany J u b i l a t o w i n u m e r „Kontek­ na Z a m k u U j a z d o w s k i m . Sporządzone wówczas zdjęcia pa­ stów", starały się pozostawać w c i e n i u naszego miątkowe ujawniły zjawisko zaskakujące - p r o m i e n i o w a n i e i współ-bohatera tego wieczoru. A ż dziw bierze, że tak w y ­ Mistrza zacnego Jubilata i n i e p r o m i e n i o w a n i e na t y c h samych zdję­ t r a w n e m u artyście f o t o g r a f o w i i p r a k t y k o w i fotografii, j a k i m c i a c h t a k i c h bardzo ważnych osób, j a k L e c h S o k ó ł , Jan S t ę - jest Jacek Olędzki, takie t r y w i a l n e , t e c h n i c z n o - oświetlenio- szewski, Włodzimierz S t a n i e w s k i i Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z . w o - fotograficzne wyjaśnienie i . . . oświetlenie tego „niezwy­ Jako a u t o r t y c h niezwykłych d o k u m e n t ó w stwierdzam z ca­ kłego zjawiska" nie przyszło do głowy. „Zadziwiające." - j a k łą odpowiedzialnością, że o d b i t k i fotografii nie były p o d d a n e powiedziałby żadnym zabiegom m a n i p u l a c y j n y m , w y k o n a n e zostały r u t y ­ z wdzięcznością ów fragment, nie t y l k o j a k o przykład m i r a k u - n o w o przez sklep K o d a k a na K r a k o w s k i m Przedmieściu. larnej wrażliwości i niezwykłej, zniewalającej nas j a k zawsze nasz u l u b i o n y A u t o r . Zachowujemy zatem [ T r u d n o pozostawić t e n f r a g m e n t bez komentarza. „Nie­ urody Jego pisarstwa, które obfitując w podobne fabulacje zwykłe p r o m i e n i o w a n i e zacnego Jubilata" - A l e k s a n d r a Jac­ i dygresje, odznacza się rzadką i, nie do p o d r o b i e n i a m o c ą kowskiego - i „niepromieniowanie" pozostałych osób u c h w y ­ twórczego k r e o w a n i a i n t e r p r e t o w a n e j przez a u t o r a rzeczywi­ cone na fotografii przez Jacka Olędzkiego, owe „zaskakujące stości, ale i przede wszystkim z y/dzięcznością, jako że w tej zjawisko" mogło n a j p r a w d o p o d o b n i e j , po prostu, być w y n i ­ dygresji zapisuje się choćby ślad ze w s p o m n i a n e j uroczystości, k i e m takiego a nie innego oświetlenia, panującego w przy­ n a której t o opis, ze względu n a ciasno wypełnione lamy c i e m n i o n e j sali C e n t r u m S z t u k i Współczesnej. W k o ń c u to i przekroczoną, j a k zwykle, objętość bieżącego n u m e r u , nie zrozumiałe, że wszystkie światła owego wieczoru, a p e w n i e starczyło n a m już miejsca. - przyp. Redakcji] 252 �lacek Olędzki • JEDNĄ KRESKĄ KREŚLONE ALBO DLACZEGO W KWIETNIU WRÓBLE KĄPIĄ SIĘ W PIASKU? Po lewej, i l . d o artykułu Siedzi baba..., str. 242-248: W i k t o r Gajda Dlaczego poranki warszawskie uwzięły się na nas, d r e w n o b u k o w e , żaba, r o k 2000 W i k t o r Gajda Pomnik 78 Międzynarodówki wg. Tadina, jeszcze bardziej modem, dedykowany prof. M. Porębskiemu, który, loco citato, ujął byl modernizm w punkty (!?) uwydatniając topos i logos, d r e w n o b u k o w e , żaby r o k 2001 Po prawej: M a t k a Boska i wyobrażenia żab spotykanych w petroglifach Kordyliery Wschodniej Andów. Nawiązanie do legendy o współczuciu udzielonym na Golgocie NajwiętszejMańi Panny przez żabę, akryl 1998, Fot. St. Stępniewski Ewa Z y d e k , maluje Jezusa i M a t k ę Boską z żabami. 6 ш ше 'п^,,,:,, R y / I M u r z y n o w o 1997. 253 �Jacek Olędzki * JEDNĄ KRESKĄ KREŚLONE ALBO DLACZEGO W KWIETNIU WRÓBLE KĄPIĄ SIĘ W PIASKU? Po l e w e j : U c z e s t n i k p l e n e r u Rafał Piekarski Po p r a w e j : Beata Jaszczak, Tak pracujemy (obecnie s t u d e n t I I I r. H i s t o r i i ) . jak odpoczywamy a k r y l , 1996. Beata Jaszczak w czasie гшкшатиа M a t k i Boskiej z żabami. U c z e s t n i k p l e n e r u ze s w o i m i p r a c a m i , f o t . Stępniewski A d a m Dębiński r y s u n k i , f o t . St. Stępniewski J ó z e f C h e ł m o w s k i Aniołowie, f o t . St. Stępniewski 254 �Jacek Olędzki • JEDNĄ KRESKĄ KREŚLONE ALBO DLACZEGO W KWIETNIU WRÓBLE KĄPIĄ SIĘ W PIASKU? O n nie wybiera, lecz tworzy świat „od zera". Swój. i okolice. To jest katalog, a zarazem o d początku do Po­ k o ń c a wizytówka Beaty Jaszczak. N i m ośmielę się mó­ trzebny mu. wić o tej niezwykłej Osobie, staje przede mną, zapo­ Postrzeganie znaku równości między t y m , co się l o ­ wiedziana, poważniejsza przeszkoda. Zofia Bisiak. kalizuje na szczytach i dołach k u l t u r y , j a k o potrzeby istnienia artystycznego, a ostatecznie osiąganie przez N i e byłoby w i e l u wspaniałych dokonań A l e k s a n ­ twórców o zasadniczo o d m i e n n y m przygotowaniu, dra Jackowskiego, gdyby nie ofiarna p o m o c tej prze­ u w a r u n k o w a n i a c h życiowych i t d . zbieżnych f o r m a l ­ uroczej p a n i - psycholoa, grafika, r e d a k t o r a , sceno­ nie i nie t y l k o rezultatatów, nie jest czymś n o w y m . grafa i niestrudzonej a n i m a t o r k i sztuki (zawsze do­ W i e m y o t y m o d czasów chociażby Jeana D u b u f f e t a - b r e j ) . Czuje się i t u niezawodną rękę Z o f i i Bisiak którego Jackowski przywołuje - oraz t a k i c h w i e l k i c h w karkołomnym zadaniu umieszczenia w n i e w i e l k i e j kontynuatorów, jak A n d r e M a l r a u x . Wszelako nasza sali prac aż pięciu artystów. Pełni w c h w i l i wchodze­ tutejszość to nie Francja i podanie przykładu z Kozą nia gości h o n o r y p a n i d o m u . N a j z n a k o m i t s z y c h gości Jerzego Panka w kontekście sposobu prowadzenia po­ coraz więcej. N a samym środku rozprawia sam R o c h dobnie kreski przez A d a m a Dębińskiego, to rodzaj Sulima. Postrzegłem, że z kąta za kotarą jakaś dłoń wytrwałej r o b o t y r e d a k t o r a „Kontekstów. Polskiej c i c h c e m podaje jakiemuś wybrańcowi katalogi. Zwró­ S z t u k i L u d o w e j " , który gnębił t a k i c h jak ja autorów, ciłem się więc d o Z o f i i Bisiak i również dostałem ka­ aby przy swej zawiłej charakterystyce artysty nie zapo­ talogi. W i ę c e j , obietnicę, że jakaś p a n i z Płocka, jeśli m i n a l i o F O R M I E D Z I E Ł A . O owej zbieżności for­ będę sobie życzył d o d a t k o w y c h i n f o r m a c j i , przyjdzie malnej zaświadczają prace i n n y c h jeszcze, najwięk­ i m i i c h udzieli. szych p o l s k i c h artystów, H e n r y k a Tomaszewski ego czy A n d r z e j a Strumiłły. T ł u m napierał, znalazłem się więc na klatce scho­ dowej. M i a ł e m już zaczerpnąć powietrza, kiedy stanę­ A l e k s a n d r o w i Jackowskiemu nauka i k u l t u r a Polski ła przede m n ą piękna jak wiosna, stonowana w guście zawdzięcza t e r m i n „inni". Wydaje się, że w stosunku dyskretnych b i e l i i żółtości z niewielką dozą czerni do art brut, t e r m i n t e n , zarazem (jak okładki Jej o b y d w u katalożków) Beata Jaszczak. niejednoznaczne określenie, to prawdziwa łaska pańska dla dojrzałej Z przyczyn o d nas niezależnych nie widziałem tej percepcji sztuki nieoficjalnej. Pamiętamy n i e p r a w d o ­ Beaty p o n a d 3 lata. A łączyła nas wcześniej przez k i l ­ podobny sukces ekspozycji I N N I stworzonej przez ka sezonów l e t n i c h i jesiennych niezwykła przygoda. A l e k s a n d r a Jackowskiego na początku lat sześćdziesią­ Plenery artystyczne z młodzieżą w M u r z y n o w i e , kie­ t y c h w „Zachęcie". rowane przez Jaszczak. 2'ałączam parę zdjęć z t y c h Po blisko półwieczu pojęcia inny, i n n i , inność zabar­ zdarzeń. Zdjęcia ukazują B e a t ę Jaszczak j a k o artyst­ wiły się n o w y m i znaczeniami i odczuciami. O s w o i l i ­ kę, a nie j a k o „znakomitą, twórczą instruktorkę pla­ śmy się z n i m i , a jednocześnie przyjęły one - styki." może słusznie - szersze skojarzenia, sensy. Bycie i n n y m stało się w a r u n k i e m dla w i e l u artystów oficjalnych, w a r u n ­ k i e m bycia sobą. Zarazem twórczym, niezależnym, Dlaczego magnolie zakwitają przed wypuszczeniem liści osobnym. Z n a k o m i t e wyczucie wartości przekazu artystyczne­ N a straszliwej pustyni i n t e l e k t u a l n e j i artystycznej go i towarzysząca tkliwość, rodzaj charakterystycznego uniwersyteckiego ośrodka w M u r z y n o w i e (po śmierci ciepła kieruje o d lat Jackowskim w poszerzaniu naszej mędrca i malarza, prześmiewcy Alojzego Piekarskie­ o r i e n t a c j i w bezkresnym obszarze sztuki, którą nazy­ go), gdzie spędziłem 22 lata schyłkowego czasu mego wał również nieprofesjonalną. Określenie to, jak wie­ życia, pojawianie się Beaty Jaszczak z jej „dziećmi" my, nie jest adekwatne w stosunku do licznych przy­ (nazywała tak również pojedynczych ćpunów), stawa­ padków inności czy naiwności artystycznej. Niezlicze­ ło się prawdziwym Ś W I Ę T E M . n i artyści zwani n a i w n y m i bywają w kraju rzadziej, Ekspresyjna, żywiołowa, bezpośrednia, po prostu a na świecie częściej, zawodowcami. Nasz mistrz ujaw­ szalona. Umiejętnie panowała nad g r o m a d a m i liceali­ nia swoją wrażliwość i wiedzę w charakteryzowaniu stów, jak też artystów dorosłych z K u t n a , Płocka, twórczości Barbary C h ę c k i e j . Wyłowił z jej twórczości Sierpca, Łęczycy, Gostynina, K o n i n a i l i c h o wie skąd wzruszający tytuł dla tej ważnej wystawy: Snilo mi się, jeszcze. Wiedziałem co nieco, że równolegle prowadzi Że wychodzę warsztaty zwane Integracją, za mąż- Określenia sztuka naiwna Aleksander Jackowski a więc takie, w których inaczej sprawni ze sprawnymi malują, lepią, dłubią i t d . w swym wprowadzeniu do wystawy nie używa. N a t o ­ 1 zapewne z tej o r i e n t a c j i ukształtował się zdumiewają­ miast pojawia się to określenie w d r u g i m uroczym ze­ cy znaczeniem, a nawiązujący do Jungowskiej koncep­ szyciku, katalogu, już na okładce. N a tej okładce znaj­ cji Ego p r o g r a m O T O J A . W świetle założeń tego pro­ dują się obok, pośrodku, Sztuki zwanej naiwną na sa­ gramu i jego efektów, o d początku do k o ń c a autorstwa mej górze O T O J A (nazwa p r o g r a m u pracy z artysta­ Beaty Jaszczak, zaczęłem również przychylniej myśleć mi) o sobie, o robocie M u r r y n o w o . Znaki istnienia i tożsa- oraz napis najbardziej wyeksponowany: Płock 255 �Jacek Olędzki * JEDNĄ KRESKĄ KREŚLONE ALBO DLACZEGO W KWIETNIU WRÓBLE KĄPIĄ SIĘ W PIASKU? mości. Nastąpił b o w i e m m o m e n t refleksji, nakazujący t y w n y sens tego słowa, t a k j a k t o czują znawcy sztu­ oderwanie się całkowite o d tutejszości, o d t y c h nerwic k i , wciąż w niedokształconym społeczeństwie ocze­ naszych, cierpień i niepojętych aspiracji. kuje rodzaju o c h r o n y . Z a w a r t a w t y m słowie treść d o ­ Przy n i e p r a w d o p o d o b n i e w i e l u obciążeniach orga- maga się stałego p r z y p o m i n a n i a , że jest n i e w i n n a , z prowadze­ szczera, prawdziwa, wewnętrzna, refleksyjna, lirycz­ n i e m gromady plenerowiczów, włączała się radośnie na, tajemnicza, piękna i d o b r a . . . Bez t y c h ostrzeżeń do programów, prowadzonej przeze m n i e w M u r z y n o ­ rodzą się kretyńskie wpisy d o wyłożonych ksiąg pa­ wie Ekspozycji miątkowych na w y s t a w a c h (vide, wpis p o d datą 5 I V nizacyjno-dydaktycznych pod wiosłem związanych ziełonym. Miała swoje l u b p o d o p i e c z n y c h prace na w y s t a w a c h : Po tej stronie chmur, 1995; Plagi, żywioły, demony, Opatrzność, Świę­ ci Pańscy, 1996; Ranidae, Świat 1997; Ułotna sztuka niewinności, wspiera się na w Kordegardzie). N a prezentację Śniło mi się, że wychodzę za mąż nie żabie, przybył d y r e k t o r I n s t y t u t u E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i 1998 (artystami g r u ­ K u l t u r o w e j W H U W prof. L e c h Mróz, a przecież d o u c z e s t n i k a m i tej wystawy, zaopiekowała zadań tejże placówki należy troska o najważniejszą się po m a t c z y n e m u , pokazując i c h d o r o b e k u siebie rzecz w życiu. A jak w i a d o m o , o d zarania ludzkości tą w P ł o c k u ) , Śuidae, rzeczą jest gest-słowo, malarstwo, rzeźba i pieśń, a na­ py Pinokio, 1999. Z n a k o m i t e szkice prosiąt z c h l e w u Barbary i Cezarego Rudzińskich, które sta­ stępnie pochodne rodzaje sztuk z - f i l m e m na końcu. nowiły część owej ostatniej ekspozycji, przedstawiam U d a ł o się jednak nakłonić uczonego antropologa, za­ w niniejszym szkicu. Każdy w i d z i , że Jaszczak to razem wybitnego ornitologa Lecha Mroza, aby zaist­ prawdziwy w i r t u o z kreski, czarnej i „tak sobie", dla niał, chociażby w t y m tekście. Otóż, uczony potwier­ okraszenia, czerwonej. dził, że z nastaniem wiosny - kiedy odmarznie g l e b a - N i e zdążyłem się nacieszyć nieziemskim zjawiskiem wróble kąpią się w piasku. Potwierdził też, że wróble Beaty Jaszczak w ponurej scenerii k l a t k i schodowej wyróżniają się spośród naszych p a r k o w y c h przyjaciół, w pobliżu wejścia do ostatniej łaźni miejskiej w naszym sikorek, szpaków, kosów, kowalików. Dodał, że kąpią mieście, kiedy z b u k i e t a m i tulipanów wszedł sam Zbi­ się w piachu również kuropatwy i przepiórki. N a ko­ gniew Benedyktowicz. N i e było już możliwości k o n t y ­ niec ujawnił, że w t y c h zachowaniach u t r w a l o n y jest ZWA­ k o d genetyczny t y c h ptaków. A zatem, każdy k t o są­ okolicach. dzi, że wróble to najbardziej rodzime nasze ptaszki, jest Nazajutrz dowiedziałem się o d Jackowskiego (dzięko­ w w i e l k i m błędzie. Wróble to przybysze z Bliskiego wałem za zaproszenie), że nasz wróbelek po kąpieli Wschodu, z terenów p u s t y n n y c h . . . Nasz wróbelek Be­ n u o w a n i a dyskursu o O T O JA oraz o S Z T U C E NE] NAIWNĄ, a t y m bardziej o Płocku i ata Jaszczak odleciała do Płocka, ale pozostawiła t u wernisażowej wrócił do siebie, d o Płocka. Znakomicie się stało, że wystawa w Pokazie zbiegła się z prezentacją w Kordegardzie dzieł Zbigniewa M a ­ część siebie w pracach artystów z Jej prywatnej kolek­ cji O T O J A . kowskiego. A r t y s t y „listy", „księgi", pisane jak dziennik W trzecim haśle okładki, Płock i okolice, zawarta jest przez lata do siebie, to zapewne ogólnoludzka potrzeba słuszna sugestia, że o w y c h o k o l i c nie stanowi B r w i l n o , wewnętrzna poznawania siebie samego i otaczającego Zakrzewo czy Miszewo M u r o w a n e (miejscowości D o ­ świata. Dlaczego kwitną magnolie nim..., to jedno z wie­ mów O p i e k i Społecznej), ale również, jak powiada i n ­ lu pytań-spostrzeżeń, jakie widz odczytuje na tej przej­ na a n i m a t o r k a ważnych dla k u l t u r y wydarzeń, ongiś mującej prezentacji swego ja w kosmicznym uniwer- ściśle związana z Płockiem Ewa Baczyńska, „najdłuższa sum. U Makowskiego, jak u artystów, których n a m wieś w k r a j u " , czyli dzisiejsza Warszawa. Płock to w y ­ udostępniła Jaszczak, pojawia się najszczersze wyzna­ lęgarnia niezwykłych ludzi, ongiś L u d w i k a Krzywickie­ nie, bez j a k i c h k o l w i e k osłon, O T O JA. go, a dziś chociażby Zbigniewa Zbycha Chlewińskiego Próba nazywania t y c h zbieżnych zjawisk artystycz­ (w tekście Jackowskiego obecnego jako Z y g m u n t ) , f i ­ n y c h sztuką naiwną wydaje się dziś już niezasadna. lozofa, który poświęcając się poznaniu twórczości t y l ­ Dlaczego? Powodów jest krocie, szczególnie w ojczyź­ k o jednego artysty, E d m u n d a Monsiela, zorganizował nie, w której słowo „naiwny" ma najczęściej k o n o t a ­ własne badania na Zamojszczyźnie, a najważniejsze c j ę u j e m n ą , w najlepszym razie kojarzy się z t o l e r o w a ­ - ną niedojrzałością, a w najgorszym z dewiacją. Pozy­ próbę rozumienia sztuki... 256 zgromadził pokaźny t o m tekstów podejmujących � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6873193e859b3ad78e9468d58db38632.pdf 6567cd48c324d6f0f025c53e70ed6001 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2300 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2134 Title A name given to the resource Bronisław Surowiak / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.4, s.61 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander J a c k o w s k i BRONISŁAW S U R O W I A K Urodził się 2 0 października 1936 roku w Gdyni. Był czwartym Pracuje od wielu już lat jako technik przy reprodukowaniu dzieckiem w rodzinie. Ojciec pracował jako robotnik, pił, a matka planów architektonicznych w jednym z warszawskich przed­ nie zawsze mogła zarobić na najpilniejsze potrzeby. Leżał więc siębiorstw budowlanych. Lubi swoją pracę, kolegów, s a m też jest całymi dniami w łóżku, słaby, „nieudany". Bawił się palcami, przez nich lubiany, zaakceptowali go, ujęła ich jego życzliwość przybierał je papierkami i gałgankami. J e d e n palec przedstawiał i uczynność, brak wszelkiej zawiści, lojalność w o b e c każdego, Matkę Boską, inne aniołów. Układał modlitwy ze słów, które nie poczucie sprawiedliwości i umiejętność wybaczania. istniały. Szybko je zapominał. Dzieci się z nim nie bawiły, samotny Ważną rolę w życiu Surowiaka odgrywa pełna kwiatów dział­ chodził po ulicach. Zbierał pudełka zapałek, budował z nich ka, na której postawił domek, suto zdobiony rzeźbami i ornamen­ miasta. Marzył o nieznanym świecie, o niebie, gdzie jest sprawie­ tami. „Każdy pragnie mieć swój mały świat - napisał - ja go dliwość. „Kiedy chciałem być sobą, mówił, uciekałem od ludzi, odnalazłem na działce. Światło dało roślinom życie, ja im daję budowałem w polnym rowie ołtarz z gałązek, kamieni i przy nim wolność, one mnie piękno i o w o c e . " się modliłem. Modlitwa była wołaniem do otaczającego mnie M o ż e i pod w p ł y w e m uroku swojej działki Surowiak odchodzi krajobrazu." Szkołę podstawową ukończył z trudem, nie umiał się w koncentrować, każdy postrzeżony fakt uruchamiał jego wyobraź­ symboliczne sceny - jak zawsze - z dużą sprawnością. S a m nię, już wtedy - malarską. „ W klasie czytano Odprawę postów wypracował i doprowadził do mistrzostwa właściwe sobie środki a ja traciłem g ł o w ę , bo wciąż chodziły po niej myśli c o wypowiedzi. Szczególnie interesujące są rysunki tuszem. W osta­ greckich ostatnich latach od „czarnej" tematyki. Rysuje i maluje rysować. Nie tylko język polski dawał mi tematy, ale i chemia, tnim okresie powstały widoki matematyka, nie mówiąc już o historii." Kiedy miał 12 lat ulubioną czytelnym nawiązaniem do architektury Grobu Nieznanego Żoł­ jego zabawą było kreślenie planów wyimaginowanych miast na nierza, kościoła św. Anny czy Zamku, w y c z u w a się odwołanie do czystej stronie zerwanych z murów plakatów. „ M o j e życie było historii, do emocjonalnego klimatu, które mają te miejsca dla Warszawy, ale w nich poza trudne, przyjaciół nie miałem. Rozmawiałem z niebem, słońcem Polaków. „Każde pokolenie - pisze w komentarzu do jednego i roślinami, one były dla mnie człowiekiem. A kiedy bliżej z obrazów - poznałem człowieka i jego charakter, to w tej czułości odnalazłem zostawi człowiek naszego pokolenia?" pozostawia po sobie ślad s w e g o istnienia. C o siebie, wtedy powstała potrzeba rysowania życia. Rysowałem miasto pełne rajskich ogrodów. Ale człowiek w nim był smutny i nieszczęśliwy." Marzył o tym, żeby zostać architektem, ale oddano go do piekarza. Za pierwsze zarobione pieniądze kupił blok rysunkowy, ołówki, kredki. Chciał zapisać się na kurs kreślarski. Ale ojciec nie chciał się zgodzić, zniszczył mu skrypty, połamał ołówki. Konflikt narastał, chłopiec miał swoje marzenia, ambicje, których w domu nie mógł zrealizować. Wyjechał do Warszawy, wrażliwy, bezbronny, bez grosza, tylko z książkami Orzeszkowej i swoimi planami miast. Unikał ludzi, bał się ich, sypiał na ławkach w parku, za sprzedane puste butelki kupował chleb i kawę mleczną. Wszedł w środowisko włóczęgów, tam przyjęto go pierwszy raz w życiu serdecznie. Ale raził go brud, szybko więc odszedł i pracował przy czym się dało. Miał szczęście, spotkał znacznie od siebie starszego człowieka, kalekę, który go przygarnął, znalazł zajęcie na budowie. Po pracy Surowiak pomagał mu w domu, uprawiał działkę s w e g o dob­ roczyńcy - i rysował do późnej nocy. Na wielkich arkuszach wymalował kredkami s w o j e „muzeum wyobraźni", amfiladę sal obwieszonych obrazami. Podobne obrazy rzeczywiście później namalował. Przedstawiały ludzi starych, brzydkich, ułomnych. Ta tematyka fascynowała go, a przy tym wyrażała przepełniające go myśli o życiu. Wstrząsem była dla niego w o j n a , agresywność ludzi, okrucień­ stwo, niesprawiedliwość, której zdążył sam doświadczyć. „ W i ­ działem jak człowiek staje się ofiarą innych ludzi i sam jako ofiara szukałem prawdy życia (...) Moje malarstwo pełne jest smutku, krzyku ludzi skrzywdzonych, wyczerpanych życiem i wojnami (...) Nienawidzę niesprawiedliwości, poniżenia innych, boli mnie ciało na widok kalectwa ludzkiego (...) Jestem odmienny od wszystkich (...) nie potrafię żyć jak inni ludzie, przywykłem już do życia cierpiącego i pełnego refleksji. Muszę jednak powiedzieć prawdę, że nie potrafiłbym żyć w dobrobycie, w szczęściu i spokoju. Nienawidzę s w o i c h cierpień, mojego bólu a jednocześ­ nie kocham je." Zdaje sobie sprawę ze s w e g o skazania na samotność, ale nie widzi wyboru. Myślał o ożenku, ale szybko zdał sobie sprawę, że nie miałby wtedy czasu na rysowanie, malowanie, kucie w kamie­ niu i wyplatanie grubych, kudłatych gobelinów. 61 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/77a9365e579953279af0de8fbf5385f0.pdf f98af3279efd2a293f177e19bc601542 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2302 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2135 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa kontekst;^ ANTROPOLOGIA KULTURY • ETNOGRAFIA • SZTUKA POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XLV • 1991 • NR 1 (212) �CONTENTS Katarzyna Kaniowska Monika Sznajderman Zbigniew Benedyktowicz Ludwik Stomma Zbigniew Benedyktowicz Aleksander Jackowski Jacek Olędzki Barbara Magierowa, Antoni Kroh Lucjan Grajny Aleksander Jackowski Surrealism and Etnography On Etnographical Surrealism James Clifford, The Predicament of Culture . . . . Charm of one's Mistake A Spectre of the Centre of Universum. A Contribution to the Anthropology of Modern Time Marginal notes Gestures of Hope The Private Lexicon of Contemporary Polish (An introduction and samples of entries) An Exhibition of Żywiec Folk Sculpture Made of Stone Antoni Toborowicz Summary of Articles 3 7 10 11 16 33 35 47 54 57 64 REDAKCJA: Zbigniew Benedyktowicz (z-ca redaktora naczelnego), Aleksander Jackowski (redaktor naczelny), Ewa Korulska, Anna Kunczyńska-lracka, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji), Ludwik Stomma oraz Zofia Bisiak i Jan Świderski TŁUMACZENIA: Andrzej Guc, Piotr Paszkiewicz REDAKTOR TECHNICZNY: Krzysztof Nalewajko STALE WSPÓŁPRACUJĄ: Jerzy Bartmiński, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Antoni Kroh, Jacek Olędzki, Czesław Robotycki, Roch Sulima � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/55a9b76bf650ed85e8b1516f0c541f53.pdf 0315a8d89b9553d4fbccb6d5a9981d41 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4161 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3881 Title A name given to the resource Streszczenie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12 z.3; s.190 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S QUARTERLY N. 3 H F PUBLISHED BY YEAR THE STATE BOOK SUMMARY M a r i a Przeździecka — T H E O R I G I N OF C A S U B I A N EMBROIDERY The problem of modern Casubian embroidery and its a f f i n i t y w i t h local popular traditions has been many times discussed i n Polish f o l k a r t l i t e r a t u r e . Yet, the p r o b l e m has never been treated i n a l l its complexity and a l l the accounts available on this subject are of a fragmentary character. I n r e v e r t i n g once more to this subject, Miss Przeź­ dziecka discuses the genesis of Casublan embroidery agaimt t h e background o f general a r t i s t i c trends at w o r k and the various local schools characteristic of certain periods of time Which influenced the development of Casublan! embroidery. The lack of p r i m a r y sources makes i t impossible to ascertain whether popular Casublan embroidery existed i n the past and the p u r e l y decorative cha­ racter and the rich variety of colours of modern Casublan embroidery are out o f l i n e w i t h Polish popular traditions. Present day Casuibian needle­ women use as many as seven different colours, w h i l e facilities f o r colouring were l i m i t e d i n the past. The assumption seems j u s t i f i e d that Casublan embroidery developed under the influence of u r b a n and guild a r t and the authoress puts special stress on the influence of convent embroidery w h i c h through the Church penetrated easily i n t o the peasant milieu. The convents i n Zukov and Żarnowiec were i n the 17th a n d 18th centuries i m p o r t a n t embroidery centres i n t h e Casublan area and the r i c h 'collections of embroidery w h i c h have been preserved show an a f f i n i t y w i t h Renaissance patterns w h i c h , beginning w i t h the 16th century w e r e p r i n t e d i n I t a l y and Germany. The preserved embroidery shows no l i n k w i t h folk art traditions of t h a t time. Modern Casubian embroidery has m u c h i n common w i t h the 17th century Z u k o w and Żarnowiec con­ vents embroidery and w i t h ornaments o f later periods w h i c h consisted m a i n l y o f f l o r a l designs, tulips, pomegranates and roses. A n analogy w i t h the convent embroidery can also be traced i n the themes of the compositions. I t w o u l d be d i f f i c u l t to state w h e n was i t that folk embroidery b a d reached f o r patterns of the e l i t a r i a n art. The preserved specimens of women's bonnets f r o m the 18«* century (cloth of gold) were most probably embroidered i n the convents. The most recent i n f o r m a t i o n on Casubian popular embroidery originates f r o m t h e beginning of the 20th century, but i t w o u l d be reasonable to date i t back to earlier times, w h e n r u r a l w o m e n a n d g i r l s embroidered robes to dress figures of saints. Charactaeristic of the Zarnow district, the robes were most probably closely l i n k e d w i t h the Zarnow convent. U n f o r t u ­ nately, not one of these robes has been preserved. Research into Casubian f o l k art does not exclude that Casuibian motifs, characteristic n o t only of em­ broidery, but of other speoimes o f Casubian f o l k a r t , 190 O OF L K A INSTITUTE OF R T ART XII 1958 ARTICLES take their o r i g i n f r o m ornaments dating back to the 17ch century. Casubian embroidery of o u r times was i n i t i a t e d at the beginning o f t h e 20th century b y Izydor G u l gowski, a teacher i n the village o f Wdzydze and his w i f e Teodora, w h o had artistic inclinations and being a sister of the convent's vieary, came t o study the convent embroidery. M r s Gulgowska n e x t studied p a i n t i n g i n B e r l i n where, a l i k e i n Poland, folk a r t witnessed a stage of r e v i v a l at t h e end of the 1 9 and the beginning of t h e 20th centuries. The embroidery centre i n the village of Wdzydze set up b y M r s Gulgowska d i d n o t d r a w u p o n popular traditions. M r s Gulgowska herself composed the designs and decided o n t h e colours. Yet, she drew i n s p i r a t i o n f r o m Casubian p o p u l a r a r t , as for e x a m ­ ple, f r o m pottery, f u r n i t u r e and sometimes also f r o m o l d Casubian bonnets. Thus, the embroidery i n i t i a t e d by M r s Golgowska takes up i n an i n d i r e c t w a y local Casubian t r a d i t i o n s b y using creatively patterns f r o m other fields of f o l k art. A n d yet, f r o m the very moment of i t s b i r t h the Wdzydze embroidery has never been of a p u r e l y f o l k character and despite the fact t h a t b y n o w i t has been i n existence for 50 years i t d i d not take root among the Casubian people and remains a regional p e c u l i a r i t y produced for sale i n the towns. I t represents Casubian a r t outside the Casubian area, a factor w h i c h should not be underestimated w h e n t h i n k i n g about the future of Casuibian embroidery. th Władysław Muller ARCHITECTURE? — DECLINE OF POPULAR The r a d i c a l changes w h i c h had been going on i n the Polish countryside since after the f i r s t w o r l d w a r and the impact b r o u g h t about b y the last, war dealt a severe b l o w to t r a d i t i o n a l r u r a l architecture. The advancing indiustriailization h a d 'also reached the countryside w h e r e wooden huts, m i l l s , tuileries and smithies are being ousted by modern i n d u s t r i a l b u i l ­ dings a n d concrete and bricks are definitely repla­ cing wood, u n t i l recently the f a m i l i a r b u i l d i n g ma­ t e r i a l i n the Polish countryside. Higher standards of l i v i n g induce the peasants to abandon the old, t r a d i t i o n a l b u i l d i n g patterns and to b u i l d along mo­ dern lines. I t w o u l d be useless to t r y and check this inevitable process of modernisation, b u t something should be done to save the fine t r a d i t i o n a l r u r a l architecture f r o m complete decay. Under the present c i r c u m ­ stances m a n y among the finest specimens of r u r a l architecture are i n a state of d i l a p i d a t i o n , some are reconstructed along modern lines, w h i l e m a n y more are p u l l e d d o w n altogether. The voivodsbip (regional) Conservator, is the official i n charge w i t h the d u t y to protect the buildings w o r t h y of being preserved. I t w o u l d , be, however, t o much t o expect o f t h e Conservator to take care of each i n d i v i d u a l b u i l d i n g i n the area under his �supervision; overburdened w i t h his daily r o u t i n e work, the Conservator is content i f he manages to keep an accurate i n v e n t o r y of a l l the buildings which badly need repair. Next come the financial worries: the conservatory cannot afford to meet a l l the expenses connected with the upkeep of buildings w h i c h on account of their historic value should be preserved, w h i l e the owners show no interest i n investing money i n o l d fashioned dilapidataed b u i l d i n g s ; they prefer to b u i l d houses w i t h modern amenities. The author suggests as the o n l y possible solution for saving r u r a l architecture f r o m complete o b l i v i o n , the setting u p of a Skanson centre, composed of buildings i n various regional styles. The accumu­ lation of the finest specimens i n one area has, i n the author's opinion, m a n y advantages: i t makes easier the study of the various styles to experts and offers an interesting sight-seeing to tourists. In conclusion, the author criticises the w o r k of the designing offices w h i c h , according t o h i m , show a lack of understanding f o r the need t o preserve the fine traditions i n popular architecture, even though they also lack i n understanding f o r m o d e m requirements i n present-day b u i l d i n g . Janina Krajewska — CASUBIAN POTTERY This article contains the data w h i c h Miss Janina Krajewska collected i n the Casubian area i n the years 1934—39, a t the time she was m a k i n g research which preceded the opening of an ethnographie sec­ tion i n the Gdynia M u n i c i p a l Museum. Miss K r a j e w ­ ska makes a survey of Casubian pottery, 'including the production technique of Casubian earthenware (pottery for domestic use, religious objects, o r n a m e n ­ ted tiles) and t h e methods o f ornamentation. The biggest pottery centres w e r e concentrated in the towns of Kościerzyna, K a r t u z y and Chmielno, followed by Wejherowo and Puck. Some of the p o t ­ ters also settled i n villages. The earliest i n f o r m a t i o n the authoress succeded i n t r a c i n g about the Casubian potters dates back to the beginning of the 19th cen­ tury. Clay, Technique and Ornamentation The Casubian potters used for t h e i r products local clay. The preparation process started i n the a u t u m n and lasted several months. Cleansing was usually done by hand a n d o n l y bigger workshops h a d at their disposal a slime-cleaner. (See drawings 2 & 4) It was not u n t i l the end of the 19th c e n t u r y that machines replaced hand-cleaning. The earthenware was shaped either on whetstones or i n moulds. The latter technique was m a i n l y used to produce r e ­ ligious objects (minute figurines of saints, aspergilla, etc). A t the end of the 18th century, the K a r tusian Monastery produced these religious objects in mass quantities. Glazing and Enamel In the period under r e v i e w (end of the 19th and beginning of the 20th centuries) flower-pots and saucers to be placed under t h e m were mostly left unglazed, b u t j u d g i n g b y t h e pottery i n the n e i g h ­ bouring regions i t w o u l d be safe to assume t h a t more biscuit vessels for domestic use were produced in earlier times. Varnished pottery was glazed i n b r o w n , yellow, white and green and then covered w i t h a vitreous brown, green or dark blue coating w h i c h served as a basis for ornamentation. The Technique of Ornamentation The Casubian potters used various ornamentation techniques, i n c l u d i n g engraving and glued applica­ tions. Religious figures were usually adorned w i t h glued on plastic ornaments, w h i l e painted ornaments w e r e don© b y means of a funnel o r brush i n white, green and b r o w n . Whitewash and metal oxide were used to obtain the colours. Ovens a n d F i r i n g The ovens were m a i n l y b u i l t of bricks, b u t clayovens — s i m i l a r to bread ovens — were also used i n earlier times. N o t infrequently, the equipment was m u c h more p r i m i t i v e , w i t h a p i t i n the earth, or a chimney being used as an oven. The authoress gives a description of a l l types of ovens and t h e i r construction, discussing i n detail the methods of f i r i n g and placing the vessels i n the oven. Organisation of W o r k and Sale of Wares The poorer potters w o r k e d usually by themselves. Owners of bigger workshops employed apprentices, each one of w h o m performed just one stage of the w o r k . The potters themselves travelled to small townships and villages to sell t h e i r wares. Olga Mulkiewicz — KAŃCZUGA NET-LAGE The art of net-lace m a k i n g has not been much discussed i n Polish f o l k a r t l i t e r a t u r e . Miss Olga M u l k i e w i c z ' detailed account o f the net-lace history i n Kańczuga (Rzeszów Voivodship) is a n attempt at f i l l i n g the gap. The study contains m u c h compa­ r a t i v e data f r o m other regions. Bordering upon w i c k e r - w o r k and weaving, the net-lace technique was k n o w n i n the remote past and is s t i l l alive i n m a n y European countries. Formerly, Kańczuga net-lace was chiefly used — or a t least i t appears so i n the l i g h t of present day findings — f o r m a k i n g bonnets and belts and almost every w o m a n i n Kańczuga was a skilled lace-maker. The production of net-lace bonnets 'began to dwindle away i n the i n t e r - w a r period and i t vanished alto­ gether i n the years 1940—1942. Jewish vendors used to finance the p r o d u c t i o n of net-lace, they then dyed the lace, l i n e d i t w i t h l i n e n 'and sold readymade bonnets i n a l l the regions neighbouring on Kańczuga. S m a l l looms were used for cotton o r silk y a m weaving. (See d r a w i n g 1). The technique and weaving desings as applied by the various neeldle-women are discussed i n detail by Miss M u l k i e w i c z (See drawings 4, 5, 6). Vertical stripes and sometimes chequer desings were cha­ racteristic of Kańczuga bonnets. There is n o suffi­ cient comparative m a t e r i a l to f i n d out whether groups of p a r t i c u l a r desings can be l i n k e d u p w i t h either regions or p r o d u c t i o n centres. A general con­ clusion seems t o be justified t h a t though the Kań­ czuga bonnets were distinguished for the variety of t h e i r designs, the bonnets f r o m L u b l i n and Pod­ lasie regions testify to better workmanship of the women lace-makers f r o m t h a t regions. Similar i n t h e i r general character to the net-lace products i n ' other European countries, the Polish specimens are most a k i n to Czechoslovakian and Wołyń net-lace articles, w h i c h can be explained by close neighbourhood and trade relations. m �Teresa Karwicka L U B L I N AREA — NUPTIAL VERGES IN THE The custom of n u p t i a l w i c k e r verges has r i c h traditions i n Europe. I n Poland i t was a general custom i n the middle of the 1 9 century, though now i t has completely vanished. I n the L u b l i n area, the bride's maids made the verges f r o m tree b r a n ­ ches and adorned them w i t h coloured glossy paper, feathers, ribbons and sometimes w i t h candles. When the verge was properly adorned, the bride's maids used to go to the bridegroom who hung gifts for his future wife on the verge. Miss K a r w i c k a makes a detailed analysis of the various kinds of verges used i n the L u b l i n area and the mode of adorning them t h Zofia B. Głowa — CRACOW E M B R O I D E R Y ANCIENT „ŁOKTUSE". AND Miss Głowa makes an analysis of some exhibits of the Cracow Ethnographic Museum. She dwells i n p a r t i c u l a r on square home-spun l i n e n kerchiefs, either p l a i n or w i t h embroidered edges, k n o w n i n the past as „łoktuse", w h i c h i n southern Poland were an i m p o r t a n t element o f a woman's gala dress. The custom of weaving „łoktuse', as a shoulder kerchief, survived u n t i l the end of the 1 9 century. l h Ewa Fryś — E X H I B I T I O N FABRICS A N D REGIONAL OF N O R T H COSTUMES LUBLIN Miss Fryś reviews the e x h i b i t i o n of N o r t h L u b l i n fabrics and regional costumes w h i c h was organized in Biała Podlaska by the People's Council's Cultural Department, i n cooperation w i t h the L u b l i n Museum and the L u b l i n Ethnographic Society. G i v i n g a short description of the exhibits, Miss Fryś h i g h l y values the i n i t i a t i v e of the organizers, saying that e x h i ­ bitions of this k i n d are m u c h more useful than the usual regional exhibitions including a l l forms of folk art. �POLSKA SZTUKA LUDO W A R. X I — 1 9 5 7 S P I S T R E Ś C I Błachowski Aleksander Wystawa ukraińskiej sztuki ludowej w Warsza­ wie s. 44—53 Bogatyński Władysław Elementy strojów ludowych mieszczan i chłopów w świetle materiałów źródłowych s. 159—167 Brzeska Wanda Bożena Stelmachowska (1889—1956) s. 190—191 . Chitimia, Jon. Const. O rumuńskiej literaturze ludowej s. 53—56 . . Cieśla-Reinfussowa Zofia Brańskie dywany dwuosnowowe s. 68—107. . Dubiel Ludwik Cieszyńska ceramika ludowa s. 195—207 Dunare Nicolae Siedmiogrodzkie kafle ludowe s. 224—228. . . . Fryś Ewa Garncarstwo ludowe Lubelszczyzny s. 37—42 . . . Fryś Ewa Rzeźby Jana Gładysza z Chlebowa s. 157—158. . . . Gawrak ZbignieiD Filmografia sztuki ludowej i f o l k l o r u za lata 1945—1956 s. 121—124 . . . Gawrak Zbigniew O filmowe a r c h i w u m polskiej twórczości ludowej s. 119—121 Gerlach Alicja Wystawa sztuki ludowej w Koszalinie s. 183—136. . . Glapa Adam Sztuka ludowa w Muzeum w Lesznie Wielkopolskim s. 182—183 Głowa Zofia Dziesięć l a t A r c h i w u m Sekcji Badania Plastyki Ludowej P.I.S. s. 187—190 Głowa Zofia Materiały do mapy ośrodków garncarskich w Polsce s. 56—60 Głowa Zofia Materiały do mapy ośrodków garncarskich w Polsce, cz. V I s. 124—127 . Jasiewicz Zbigniew A r t y z m w wyrobach z metalu s. 181—182. . . Kotula Franciszek Wpływ m e b l i małomieszczańskich na urządzenie izby wiejskiej s. 167—174 Kowalska-Lewicka Anna Haft biały na Podhalu s. 229—249. . . Mulfciewicz Olga Ozdoby rysowane piaskiem s. 216—223. . Mulfciewicz Olga Wystawa sztuki ludowej w Rzeszowie s. 42—14. , . Pachoński Jan Z historycznego a r c h i w u m s. 186—187. . . , . Pietkiewicz Kazimierz Z okazji wystawy ludowej sztuki litewskiej w Pol­ sce s. 131—157 Przeździecka Maria Na tropach skulskich ochweśników s. 250—256. . Przeździecka Maria Szymon Czerniakiewicz — podlaski wycinkatrz ludowy s. 33—37 Reinfuss Roman Z doświadczeń nad stosowaniem f i l m u w dokumentacji etnograficznej s. 117—119 . : Rss. Banicka Dedina Zakarowce s. 180—181 Rss. A r c h i t e k t u r a polska do połowy X I X w i e k u s. 63—64 . . . . Rss. Kazimierz Saysse-Tobiczyk „Pod w i e r c h a m i T a t r " s. 62—63. Rss. Przemysł l u d o w y i artystyczny s. 60—61 Rss. Slovensky ludovy odev w m i n u l o s i s. 61—62 Tippenhauer Wanda Józef Bigos s. 25—33 Tippenhauer Wanda Stanisław Szymoszek-Gąsienica s. 174—180. . . Tippenhauer Wanda Wanda Kossecka (1893—1955) s. 191—192. . . Seweryn Tadeusz Z a b a w k i ludowe jako odbicie zwyczajów, obyczajów, baśni i legend s. 3—21 Żywirska Maria Rzeźbione formy piernikarskie s. 67—107 . . . Wystawa sztuki ludowej Mazowsza Płockiego s. 187 Wystawa litewskiej sztuki ludowej s. 137 . . . . nr 1 nr nr nr nr nr nr nr nr 3 3 1 2 4 4 1 3 nr 2 nr 2 nr 3 nr 3 nr 3 nr 1 nr 2 nr 3 nr nr nr nr nr 3 4 4 1 3 nr 3 nr 4 nr 1 nr nr nr nr nr nr nr nr nr 2 3 ł 1 1 1 1 3 3 nr nr nr nr 1 2 3 3 �CZASOPISMA PAŃSTWOWEGO I N S T Y T U T U W A R S Z A W A , U L . DŁUGA 26 SZTUKI S Z T U K A I K R Y T Y K A , k w a r t a l n i k , ponad 200 str. d r u k u , w t y m k i l ­ kadziesiąt całostronicowych r e p r o d u k c j i dzieł sztuki polskiej i . obcej. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PRZEGLĄD A R T Y S T Y C Z N Y , dwumiesięcznik poświęcony nowoczes­ nej twórczości plastycznej, 64 str. dużego formatu, bogata szata i l u ­ stracyjna w technice r o t o g r a w i u r o w e j . Cena 18 zł, prenumerata pół­ roczna 54 zł, roczna — 108 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 160 str. d r u k u , około 100 ilustracji. Cena 18 zT, prenumerata półroczna 36, roczna — 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , ponad 90 str. d r u k u , kilkanaście ilustracji. Cena 10 zł, prenumerata półroczna 20 zł, roczna — 40 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 170 str. d r u k u , liczne przykłady nutowe. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PRENUMERATA Zamówienia i przedpłaty na prenumeratę przyjmowane są w terminie do dnia 15-go miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty — przez: Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz Oddziały i Delegatury ,,Ruchu". Można również zamówić prenumeratę dokonując wpłaty na konto P K O n r 1-6-100020 — Centrala Kolportażu Prasy i W y d a w n i c t w „Ruch" — Warszawa, u l . Srebrna 12. Cena prenumeraty za granicę jest o 40°/o droższa od ceny podanej w y ­ żej. Przedpłaty na tę prenumeratę przyjmuje na okresy półroczne i roczne Przedsiębiorstwo Kolportażu W y d a w n i c t w Zagranicznych „Ruch" w Warszawie, Wilcza 46 za pośrednictwem P K O Warszawa konto Nr. 1-6-100024. SPRZEDAŻ Aktualne n u m e r y czasopism Państwowego I n s t y t u t u Sztuki są - do na­ bycia: w kioskach „Ruchu", w większych księgarniach miast wojewódzkich. Egzemplarze zdezaktualizowane można nabyć w sklepie przy u l . W i e j ­ skiej 14 w Warszawie. Zamówienia spoza Warszawy należy kierować do Centrali Kolportażu Prasy i W y d a w n i c t w „Ruch", Warszawa, ul. Srebrna 12. Stołeczne Z a k ł a d y G r a f i c z n e . Zlakład W y d a w n i c z y . W - w a , Podchorążych 39. Z a m . 653. P a p . i l u s t r . k l . I I I , 100 g A l + k a r t o n b i a ł y k l . I I I , 220 g B I . N a k ł a d 2.000 egz. W-72. D r u k ukończono w k w i e t n i u 1959. �