33 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c7689b6b1dc5ec629cc63f76f9bea3c.pdf 09493751491696fdcc040c3450383e3e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5738 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne etnomedycyna dziurawiec (Hypericum perforatum L.) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5336 Title A name given to the resource Lecznicze wykorzystanie dziurawca (Hypericum perforatum L.)/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.148 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 6 . Lecznicze wykorzystanie dziurawca — (Hypericum perforatum L.) Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Co opowiadali o dziurawcu —„ziele świętoja­ ńskie", „ d z w o n e k " ? O d czego chroni? Jak się n i m posługują? Czy święcą? O b j a ś n i e n i a z n a k ó w : Dziurawcem leczono: 1 6 11 —rany; 7 —ż o ł ą d e k ; 8 —w ą t r o b ę ; 9 —serce; 2 —nerki; 10 —brak tradycji; 12 — brak odpowiedzi. —gardło; 3 — grypę; 4 —płuca; 5 —nerwy; —brak konkretnego przeznaczenia w lecznictwie; � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34d0945f3bdaacb3a08bb08ef4757754.pdf 8ae1b7d64d14b5f34817c45671371074 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6455 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6028 Title A name given to the resource Leiris i etnografia/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.0-273 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaniowska, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KATARZYNA KANIOWSKA Leiris i etnografia E tnografia Michela Leirisa to etnografia szczegól­ nego rodzaju. Skupia się ona na opisie nieznane­ go odkrywanego w znanym. To etnografia „od­ wrócona” w tym sensie, że badany obiekt rzuca światło na badanego; inność tego, co nieznane, staje się pretek­ stem do poznania siebie, rozpoznania własnej inności, dostrzeżenia i opisania nieznanego w sobie. To etnogra­ fia, która zakłada, że poznanie jest przede wszystkim samopoznaniem czynionym poprzez opis, który charakte­ ryzując inność, ukazuje i odkrywa ją, ujawniając przez to odrębność poznającego. Swoje fundamentalne cechy etnografia ta wywodzi z surrealizmu. Bez większego tru­ du można odnaleźć w światopoglądzie surrealistów idee uprawomocniające Leirisowską etnografię. W pierw­ szym Manifeście André Breton powiada: „jeżeli nie ma w kiści dwóch podobnych winogron, to dlaczego żądacie, abym opisał to grono przez jakieś inne, przez wszystkie inne, abym je uczynił gronem ja­ dalnym? Nieustępliwa mania, która sprowadza niezna­ ne do znanego, do czegoś, co jest zaszufladkowane, kołysze mózgi do snu. Analiza bierze górę nad uczucia­ mi” [Breton, za: Ważyk 1973: 61]. A dokonawszy krytyki poznania racjonalnego, od­ mawia rzeczywistości waloru pewności oczywistej i wy­ raża nadzieję, że: „...człowiek jako badacz będzie mógł znacznie dalej posunąć się w dociekaniach, upoważniony do czegoś więcej, niż do pobieżnego oglądu rzeczywistości. Zanosi się na to, że wyobraźnia odzyska swoje prawa. Jeżeli w głębinach naszego umysłu kryją się dziwne siły, zdolne do pomnażania sił na powierzchni albo do staczania z ni­ mi zwycięskiej walki, to jak najbardziej warto je schwy­ tać, przede wszystkim schwytać, aby potem, jeżeli zdoła­ my, poddać je kontroli naszego umysłu. Analitycy mogą na tym tylko zyskać” [Breton, za: Ważyk 1973: 62]. Leiris, nadrealista i analityk badanej rzeczywistości i samego siebie jednocześnie, realizuje surrealistyczny projekt najdokładniej w L ’Afrique fantôme, w La Règle du jeu i w Wieku męskim, najważniejszych swych tek­ stach, mieszających etnografię z literaturą. Zdecydo­ wanie, jest świadom tego, że etnografia „odwrócona” wymaga takiej narracji, która łączy relację z opowiada­ niem, opis z refleksją, przedstawienie z emocją i grą skojarzeń, ogląd zewnętrzny z oglądem wrażenia, od­ czucia. Narracja ta rodzi się z przemożnej chęci wyra­ żenia tego wszystkiego, co jej autorowi się przydarza. W każdej z tych książek Leiris pisze przede wszystkim o sobie. Poznawana rzeczywistość (obca, afrykańska czy własna z dzieciństwa i młodości) jest zawsze lu­ strem, w którym i dzięki któremu widzi i poznaje sam siebie. Etnograficzny opis służy odkryciu i zrozumieniu siebie. Dostrzeżenie inności okazuje się warunkiem ko­ niecznym do tego, by dowiedzieć się, kim jestem. Wiedza ta jednak nie wypływa ot tak, z etnograficz­ nego badania. Inność wszystkiego, co poza podmiotem jest niezbędnym tłem autoportretu poznającego. Jest to, jak sądzę, najistotniejsza cecha surrealistycznej antropo­ logii. Etnografia, na której się ona opiera, jest właściwie podwojonym wysiłkiem opisania poznawanego; podwo­ jonym, bowiem splatają się w niej dwa opisy, dwa proce­ sy poznania. Etnografia przedmiotu łączy się z etnografią podmiotu. Ale sprawa jest bardziej złożona. Rozróżnienie podmiot/przedmiot ma, w moim przekonaniu, w surreali­ zmie swoisty sens. Relację tę surrealiści pojmują jako re­ lację przenikania, współegzystencji, jednakże zawsze pod­ miot jest w niej ważniejszy. Cliffordowskie „etnograficzne Ja” w antropologii surrealistycznej nie oznacza jedynie autora antropologicznej narracji. Tutaj stanowi punkt wyjścia poznania i jednocześnie jego cel. Surrealizm cele­ bruje Ja, koncentruje się na podmiocie, czyni poznające­ go mistrzem ceremonii. Gdyby chcieć zewnętrznym, spo­ za surrealizmu wziętym językiem nazwać tę antropologię, to pewnie można by ją nazwać antropologią autobiogra­ ficzną, ale z koniecznym dookreśleniem - autobiografia oznacza tu dekonstrukcję autoportretu. Etnografia staje się narzędziem niezbędnym zarówno do wykonania auto­ portretu, jak i do jego krytycznej analizy. Etnografię tę można próbować charakteryzować bliżej, wskazując niektóre jej cechy. Skróconą ich listę podaje Leiris w przedmowie do Wieku męskiego: „Zerwałem z nadrealizmem z rozmaitych powodów, które za długo byłoby wyłuszczać (różnice poglądów, pomieszane z kwestiami osobistymi). Prawda to jed­ nak, że pozostałem nim przesiąknięty. Podatność na wszystko, co zdaje się nam dane, nie będąc poszukiwa­ nym (dane wewnętrznym dyktandem albo spotkaniem przypadku); przypisywanie poetyckiej wartości snom (gdzie zarazem upatrywałem bogactwo rewelacji, obja­ wień); zaufanie, którym obdarzyłem psychologię Freu­ da (uruchamia ona bowiem nader pociągający materiał obrazowy, skądinąd zaś pozwala wspiąć się łatwo na plan tragedii każdemu, kto uzna się za nowego Edypa); wstręt do wszystkiego, co jest transpozycją albo roz­ myślnym układem, to znaczy kłamliwym kompromi­ sem między rzeczywistymi zdarzeniami a płodami czy­ stej wyobraźni; konieczność dopowiadania spraw do końca, choćby brutalnie (zwłaszcza co do miłości, któ­ rą mieszczańska obłuda nazbyt łatwo ogranicza do wo­ 270 �Katarzyna Kaniowska • LEIRIS I ETNOGRAFIA dewilu, jeżeli wręcz nie spycha w sfery przeklęte i zaka­ zane). Takie były - niektóre przynajmniej - z potęż­ nych wskazań czy napięć nadrealizmu, jakie nadal przeze mnie przebiegały: mocno nieraz zanieczyszczone i nie wolne od sprzeczności...” [Leiris 1972: 13]. Wszystkie wymienione przez Leirisa elementy sur­ realizmu obecne są w etnografii, jaką uprawiał. I to ostatnie warte jest zaznaczenia. Leiris nie postuluje, ale realizuje projekt etnografii nowej, etnografii dokonują­ cej epistemologicznego zwrotu, rebelii w myśleniu. „.surrealizm - jak pisał w Drugim Manifeście Breton - do niczego nie dąży bardziej, jak do wywołania, z punktu widzenia intelektualnego i moralnego, kryzy­ su św iadom ości.” [Breton, za: Ważyk 1873: 125]. Ale są jeszcze inne, nie mniej ważne dla całości ob­ razu Leirisowskiej etnografii kwestie. N a przykład to wszystko, co określa sytuację poznawczą. Poznanie (to prawdziwe poznanie?) dokonuje się wtedy, gdy inicjuje je zaskoczenie, nieoczywistość, paradoks. W początko­ wym fragmencie Nadji Breton przekonuje o konieczno­ ści odczytywania dzieła poprzez osobowość i życie auto­ ra dzieła. Wspomina między innymi Chirico, który „po to, żeby malować, musi być zaskoczony (zaskoczony ja­ ko pierwszy) przez pewne układy przedmiotów i cała za­ gadka objawień mieści się dla niego w tym słowie: zasko­ czony”, ale jednocześnie „dzieło, które w taki sposób się rodziło, pozostawało «w ścisłym związku z tym, co pro­ wokowało jego narodziny»” [Breton 1993: 5]. W LAfrique fantôme Leiris wielokrotnie, zarówno w części doku­ mentującej badania wśród Dogonów, jak i w części dotyczącej pobytu w Gondarze, mówi o szoku, zaskocze­ niu. Opis, który z tego się wywodzi, zawsze wskazuje konkretny, nazwany ich powód. Odkrywany świat za­ skakuje i dlatego jest odkrywany. Ow element zaskocze­ nia wzmaga potrzebę poznania i uruchamia refleksję. Py­ tanie o to, co w badanej rzeczywistości jest obce, zaskakujące, nieznane, łączy się z pytaniem - dlaczego? Odpowiedź zaś rozpoczyna się od konstatacji własnej in­ ności. Nie towarzyszy jej zdumienie, zdziwienie. Nie ma się co dziwić. Znajduję tylko dowody mojej inności. Poznanie inności (ale tu chodzi o inność poznawane­ go obiektu) bywa inicjowane czymś jeszcze. Surrealistów interesuje egzotyzm wszelkiego rodzaju tak jak i wszel­ kiego rodzaju cudowność. Obydwie te cechy mogą, w przekonaniu nadrealistów, być przymiotami wcale nieodległego świata. Przeciwnie, zadaniem surrealisty jest odkrywanie niezwykłości tam, gdzie nikt inny jej nie dostrzega. Niezwykłość rzeczy zwykłych jest założeniem podstawowym surracjonalizmu, który według Bretona „nieodzownie towarzyszy surrealizmowi”, ponieważ „fak­ tycznie rozum w dzisiejszych czasach o nic nie stara się bardziej niż o nieustanne przyswajanie sobie czynnika ir­ racjonalnego” [Breton za: Ważyk 1973:163]. Leiris tak­ że uważał, że poszukiwanie merveilleux, tego nieuchwyt­ nego czegoś, co mityczne, mistyczne, tajemnicze było jednym z głównych dążeń surrealistów. Odnalezienie i - 271 co ważniejsze - nazwanie, opisanie merveilleux sprawi, że pokonana zostanie ograniczająca bariera racjonalności, nastąpi przejście Alicji przez lustro. Ciekawe są tu u nad­ realistów dwa przekonania: cudowność jest wszędzie (w świecie egzotycznie różnym od znanego, jak i w zna­ nym) oraz cudowność jest zmienna, inna w każdej epo­ ce, ale zawsze dociera do nas z trudem, „w niejasny spo­ sób wywiązuje się z jakiegoś ogólnego odkrycia, które dociera do nas tylko w szczegółach” [Breton za: Ważyk 1973: 68]. Oba te przekonania ujawniają się Leirisowskiej etnografii. Sekretny język Dogonów, tajemniczy, obcy Gondar czy nieuchwytna siła ducha zâr, władająca tańczącymi w transie - to przejawy, świadectwa obecno­ ści Niezwykłego, które „dociera do nas tylko w szczegó­ łach”. Etnografia pozwala te szczegóły poznać, a tym sa­ mym przyczynia się ona do zrozumienia tego, że w „porządku rzeczy” ukryte jest coś więcej. Etnografia przestaje być opisem rzeczywistości, staje się także próbą opisania nierzeczywistości, bez której ta pierwsza nie jest pełna, nie jest zrozumiała. Niezależnie jednak od tego, czy skupia swą uwagę na rzeczywistym czy nierzeczywistym, etnografia Leirisa jest też szczególnym s p o s o b e m opisywania ba­ danego świata. Nie myślę tu jedynie o literackiej for­ mie etnograficznych narracji Leirisa, choć oczywiście ona także odzwierciedla literackie kanony nadrealizmu. Specyficzne cechy tej etnografii łatwiej dostrzec, gdy nie poprzestaniemy na jej językowej czy krytycz­ no-literackiej analizie. L ’Afrique fantôme czy wydany później esej Sacrum w życiu codziennym zaświadczają 0 tym, że podstawą etnograficznego opisu czyni Leiris obserwację i wrażenie; łączy zatem niejako dwie różne percepcje. Połączenie to pozwala dokonywać oglądu zarazem z zewnątrz i z wewnątrz. Obserwacja nie jest ot po prostu przyglądaniem się. Louis Aragon w Wie­ śniaku paryskim, którą to książkę Leiris uznawał za jed­ ną z najważniejszych dzieł nadrealizmu i która jest li­ terackim „etnograficznym opisem” Paryża, pisał: „Wiem: jeden z głównych zarzutów, jakie mi stawia­ ją, to ciągle ten dar obserwacji, na który musi dopiero kto inny zwrócić uwagę, abym mógł go sobie uprzytomnić 1 trzymać go w ryzach. To prawda, nigdy nie uważałem siebie za obserwatora. Lubię wystawiać się na wiatry i deszcze: przypadek to moje całe doświadczenie. Nie mam poczucia, że świat jest mi dany” [Aragon 1971:27]. Leiris łączy w jedno przypadkowe spojrzenie z doświad­ czeniem, spostrzeżenie z przeżyciem. Przypadek nie jest czymś bez znaczenia - wzmaga siłę doznania, decyduje 0 „bezinteresownej grze myśli”. Przypadek nie oznacza jednak braku kontroli nad obserwowanym i przeżywa­ nym. We wstępie do Wieku męskiego Leiris wyjaśnia wła­ sne zamierzenie, które odnieść można też i do L ’Afrique: „ .s z ł o mi o to, aby skupić - w stanie niemalże suro­ wym - zespół zdarzeń i obrazów, których nie chciałem wykorzystywać, pozwalając wyobraźni, aby je obrabiała 1rozpracowywała. Słowem, szło o zaprzeczenie powieści. �Katarzyna Kaniowska • LEIRIS I ETNOGRAFIA Odrzucić wszelkie zmyślenie i jako materiał przyjmować tylko fakty prawdziwe (nie zaś prawdopodobne, jak w klasycznej powieści), tylko te fakty i wszystkie te fak­ ty. Taka była reguła, którą sobie obrałem. (...) obnażyć swoje serce, napisać o sobie książkę, gdzie troska o szcze­ rość byłaby posunięta tak daleko, że - pod zdaniami au­ tora - «papier marszczyłby się i zapalał za każdym do­ tknięciem pióra z ognia»” [Leiris1972: 12]. Tak jak Wiek męski miał być zaprzeczeniem powieści, tak L ’Afrique jest zaprzeczeniem narracji etnograficznej. Jest to swoisty dokument z podróży, zapis badanej rze­ czywistości wraz z jej „nierzeczywistym” wymiarem i za­ pis przeżyć, które obcowanie z tą rzeczywistością wyzwa­ lało. Leiris nazywał te książkę zbiorem codziennych notatek, rodzajem pamiętnika i skłonny był przyznawać jej raczej marginalne znaczenie; w żadnym razie nie my­ ślał o niej jako o pracy etnograficznej. Jednakże, nieza­ leżnie od intencji autora, L ’Afrique jest bezsprzecznie przykładem tekstu etnografii „odwróconej”. Rzeczywi­ stym obiektem etnograficznym jest tu badacz. Etnogra­ ficzny opis badanego świata wydaje się mieć drugorzęd­ ne znaczenie. Inność, obcość, egzotyzm świata, z którym badacz się styka, pojawiają się tutaj przede wszystkim ja­ ko siły wyzwalające autorefleksję, jako siły prowokujące do stawiania fundamentalnych pytań sobie, a nie lu­ dziom czy rzeczom spotkanym w tym świecie. Ta etno­ grafia bierze się z kryzysu własnej tożsamości i z przeczu­ wanego kryzysu własnej kultury, a także z chęci ucieczki od wszystkiego, co zań odpowiada. U jej początku jest przypadek. W Wieku męskim Leiris tak pisze o powodach swego etnograficznego przedsięwzięcia: „Wydostawszy się z tych otchłani [skomplikowanych przeżyć uczuciowych - K. K.] i poradziwszy się lekarza, pomyślałem, że nie od rzeczy byłoby zakosztować trochę twardszego i surowszego życia, którego mi najwyraźniej brakowało. Skorzystałem więc ze sposobności, aby od­ być długą podróż: wyjechałem na dwa lata do Afryki ja­ ko uczestnik misji etnograficznej” [Leiris 1972: 168]. „Wróciłem w roku 1933, zabiwszy przynajmniej je­ den mit: mit podróży jako ucieczki. Później poddałem się psychoanalizie tylko dwukrotnie, w tym raz - na bardzo krótko. Czego się zwłaszcza nauczyłem? Otóż tego, że w rozmaitych objawach - nawet najbardziej na pierwszy rzut oka nieskładnych - człowiek odnaj­ duje się zawsze tożsamy z sobą samym; cokolwiek by robił, wszystko sprowadza się do niewielkiej konstela­ cji pragnień, cech, zdarzeń itd., które - pod najróż­ niejszymi postaciami - powtarzają się automatycznie nieskończenie często” [Leiris 1972: 169]. W wywiadzie udzielonym w 1988 roku dla „Current Anthropology” zaś wspomina, że swą karierę antropolo­ ga zawdzięcza splotowi okoliczności. Kontakty towarzy­ skie i artystyczne spowodowały znajomość z Marcelem Griaulem, Paulem Rivetem, Georges’em Rivière’m i A l­ fredem Métraux. Pierwszemu zawdzięczał udział w wy­ prawie Dakar - Dżibuti, ostatniemu - zainteresowania badawcze. Ale w tych wspomnieniach również ujawnia się motyw przypadku, poszukiwań inspirujących przeżyć i intelektualnych podniet, które - zgodnie z kanonami nadrealizmu - służyć by miały twórczości artystycznej. Etnografia miała więc spełnić ten sam warunek, o którym wspominał Claude Lévi-Strauss. W Smutku tropików powiada on wprost: „Etnografia daje mi zado­ wolenie in te lek tu aln e .” [Lévi-Strauss 1964: 55]. W przypadku Leirisa jednak owo intelektualne zado­ wolenie nie bierze się z analizy badanej rzeczywistości, erudycyjnych prób jej odczytywania i poszukiwania głę­ boko ukrytych jej sensów. Etnografia, jak wydaje się są­ dzić Leiris, może (nie musi) przynieść nadzieję na znale­ zienie jakiegoś sposobu relacji ze światem; relacji, która by pomogła zrozumieć nie żaden porządek świata, ale je­ go nieporządek, zróżnicowanie i pomogła znaleźć rów­ nowagę pomiędzy obcymi, nieznanymi sobie, różnymi elementami. Etnografię tak pojmowaną można by po­ strzegać jako realizację głównych postulatów powstałego w roku 1924 (a więc w roku ogłoszenia pierwszego Ma­ nifestu) Centralnego Biura Badań Surrealistycznych. Miało ono pracować na rzecz poznania wszystkiego, co nieznane. Systematyczne gromadzenie dokumentacji zjawisk wymykających się bądź w ogóle nieobjętych ra­ cjonalistycznym wyjaśnianiem, ich badanie i dogłębna analiza, nastawione było na wypracowanie nowej episte­ mologii i zaowocować nową, nadracjonalną, a więc prawdziwą, koncepcją świata i człowieka. W Kryzysie przedmiotu Breton, powołując się na Hegla, stwierdzał: „Wszystko, co rzeczywiste, jest rozumne, wszystko, co rozumne, jest rzeczywiste,(...) czynnik rozumny jest przy tym zmuszony do ciągłej reorganizacji po to, aby się równocześnie umocnić i wzrosnąć” [Breton, za: Ważyk 1973: 163], oraz, że: „umysł w obecności przedmiotów pozostaje w sta­ nie czujności i żywego pobudzenia potrzebą własnego rozwoju tylko wówczas, gdy pozostaje w nich jeszcze coś tajemniczego, coś, co nie zostało jeszcze odsłonię­ te” [Breton, za: Janicka 1969: 179], i bodaj najistotniejsze w odniesieniu do etnografii Leirisa zdanie: „Myśl naukowa i nowoczesna myśl artystyczna przedstawiają pod tym względem taką samą strukturę: rzeczywistość, zbyt długo mylona z jej danymi, obec­ nie dla jednej i dla drugiej myśli, rozpryśnięta na wszystkie strony, zmienia się w konstelację możliwo­ ści i dąży do połączenia się z nią w jedno” [Breton, za: Ważyk 1973: 163]. Patrząc przez pryzmat tych deklaracji programo­ wych nadrealizmu widzimy, w moim przekonaniu, wyraźnie, jak dalece Leirisowski projekt etnografii wpisuje się w ramy surracjonalnej refleksji wywodzą­ cej się z dostrzeżenia i docenienia ważności tego, co nieznane. Świadomie używam tu określenia „surracjonalnej”, bowiem ma ono wskazać swoistość owej refleksji. Zwrócona ku nieoczywistemu, odwrócona 272 �Katarzyna Kaniowska • LEIRIS I ETNOGRAFIA od racjonalnego sposobu oglądu, wymaga ona też in­ nego rodzaju jej wyrażania. I tu pojawia się jeszcze in­ na, ogromnie ważna kwestia narracji; narracji, która umożliwiałaby realizację oczekiwań, stawianych tak rozumianej etnografii. Poszerzenie spektrum obiek­ tów etnograficznych, włączenie podmiotu w tę sferę, nastawienie na penetrację inności i na chwytanie ulotnych, niepoddających się jednoznacznym klasyfi­ kacjom obrazów, przeżyć, doświadczeń, dyktowało konieczność znalezienia nowego środka wyrazu w pisaniu etnografii. Mam wrażenie, że dla charakte­ rystyki tej narracji nie wystarczy ani wskazanie swo­ istego jej języka, ani wskazanie (jakże Geertzowskiego) mieszania gatunków. Poetycka uroda języka i swoboda łączenia rozmaitych stylów i gatunków są tylko koniecznym efektem ubocznym. Najważniejsze jest tu to, że pisanie etnografii Leiris rozumie tak, jak pojmuje je każdy surrealista. Pisanie jest formą wyra­ żania siebie. Etnografia jest formą wyrażania siebie. Ciekawe, że zapytany o to wprost Leiris niechętnie odnosi się do sugestii, by trafna była dla tego rodzaju uprawiania dyscypliny nazwa „etnografia siebie”. Ko­ mentując tę kwestię, Leiris wypowiada rzecz w moim przekonaniu najistotniejszą. Otóż element subiektyw­ ny musi być częścią etnograficznego opisu po to, by ten ostatni był uprawomocniony; subiektywność jest wa­ runkiem koniecznym obiektywności. Zatem subiek­ tywny ogląd świata nie może, ale musi być obecny w et­ nografii; staje się niejako jej warunkiem. Sądzę, że to właśnie jest istotą Leirisowskiej etnografii - wiara w obiektywne poznanie, którego fundamentem jest po­ znające Ja. Ta podstawowa teza, wyrażona we wstępie do L ’Afrique, brzmiąca - „to przez subiektywność (po­ suniętą do granic możliwości) możemy dojść do obiek­ tywności”, odzwierciedla głębokie związki tej etnografii z nadrealizmem. Etnograficzne Ja inicjuje i organizuje poznanie. W tym względzie nie ma różnicy pomiędzy nadrealistycznymi narracjami. Etnografia i literatura mają ten sam konfesyjny, osobisty ton. Tak jak w M a­ nifeście... lub w Wieśniaku paryskim czy Nadji, pisanie ma być „mówieniem na głos”. Aby tak pisać: „Wprowadź się w stan bierny, odbiorczy, jak dale­ ce stać cię na to będzie. (...) Powiedz sobie, że litera­ tura jest jedną z najsmętniejszych dróg, które prowa­ dzą do wszystkiego. Zacznij szybko pisać bez ustalonego tematu, tak szybko, aby nic nie zachować w pamięci i nie dopuścić do siebie pokusy odczytania tego, coś dotąd napisał. Pierwsze zdania przyjdzie ła­ two, prawdą jest bowiem, że w każdej sekundzie jest jakieś zdanie obce naszej myśli świadomej, domagają­ ce się ujawnienia.(...) Zdaj się na niewyczerpane źró­ dło podszeptu” [Breton, za: Ważyk 1973: 81], ale jednocześnie pisanie takie ma na celu odkrycie siebie, ujawnienie - także sobie - kim jestem: „Najważniejsze, żeby uzdolnienia szczególne (...) nie odwodziły mnie od poszukiwania jakiejś dyspozycji ogól­ nej, która byłaby mi właściwa, a która jednak nie została mi dana. Wnikając we wszystkie swoje upodobania, w ży­ wo odczuwane powinowactwa, w urzeczenia, którym podlegam, w zdarzenia, które mnie spotykają i które spo­ tykają tylko mnie, w mnóstwo zaobserwowanych u siebie odruchów, doświadczanych jedynie przeze mnie emocji usiłuję dociec, od czego zależy, a przynajmniej na czym polega moja odrębność w stosunku do innych ludzi. Czyż nie uda mi się z podobną ścisłością, z jaką uzmysławiam sobie tę swoją odrębność, objawić, co przyszedłem na tym świecie czynić pośród wszystkich innych ludzi i jaka jest moja wyłączna misja (...)” [Breton 1993: 4]. Leiris tak właśnie pisze etnografię. Widać to wyraź­ nie nie tylko w L ’Afrique fantôme, ale też w mniej zna­ nym cyklu La Règle du jeu i w niby-powieści Wiek męski. Widać to w całej jego twórczości - etnografii, prozie, poezji, eseistyce. Wszędzie znajdujemy to samo: subiek­ tywne spojrzenie na zaciekawiającą inność, na dostrze­ ganą we wszystkim zagadkę, na frapującą różnorodność świata. Uprawomocniając subiektywność, etnograficz­ ny opis ma za swą podstawę „obserwację siebie i obser­ wację ludzi innych kultur” [Leiris 1988: 172]. Subiek­ tywność poznania pozwala też na swobodny, spontaniczny (surrealiści powiedzieliby - wolny) jed­ nakże surracjonalny, a więc nie dowolny, ale świadomie czyniony wysiłek na rzecz poznania. Opis ten jest frag­ mentaryczny. Wybiera on to, co najważniejsze dla pod­ miotu. Etnografia jest manipulowaniem szczegółami powiada Leiris - przekładaniem drobnych zapisów rze­ czywistości, notowaniem myśli, dokumentowaniem świata na niezliczonej ilości fiszek. Istotą wszystkich tych czynności nie jest żadna rekonstrukcja opisywane­ go. Wartością najważniejszą jest refleksja; autorefleksja podmiotu. Tylko taka etnografia może dać zadowolenie intelektualne koniecznie poszerzone o „niedefiniowalny współczynnik uczuciowy”. Leirisowska etnografia podmiotu, ethnographie de soi-meme uzmysławia, jakie możliwości stwarza antropologia, jeśli tylko zachcemy poszerzyć przyjęte jej granice. Bibliografia Oprócz prac Michela Leirisa korzystałam z: A Conversation with Michel Leiris, „Current Anthropology”, vol. 2, n. 1, February 1988, s. 157-174 Louis Aragon, Wieśniak paryski, PIW, Warszawa 1971 André Breton, N adja, Oficyna Literacka Kraków 1993 André Breton, w: Adam Ważyk, Surrealizm. Antologia, Czytelnik, Warszawa 1973 (Manifest surrealizmu, List do rektorów uniwersytetów europejskich, Deklaracja Biura poszukiwań surrealistycznych, Drugi manifest surrealizmu, Kryzys przedmiotu, Geneza i perspektywy arty­ styczne surrealizmu , Prolegomena do trzeciego manifestu surrealizmu albo nie, Sytuacja surrealizmu między dwiema wojnami, Surrealizm w swoich dziełach żywych) James Clifford (red.), „A Special Section: New Translations of Mi­ chel Leiris”, SULFUR 1986, s. 4-125 Krystyna Janicka, Światopogląd surrealizmu, PWN, Warszawa 1969 273 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b83e4ea360b0fff6c2f88aa33edacc3.pdf e6eba4819791d72d0005b3acc60b34dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6454 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6027 Title A name given to the resource Leiris i Nerval / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.268-269 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowska, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MAŁGORZATA BARANOWSKA Leiris i Nerval D ziś, po doświadczeniach surrealizmu, Nerval często staje się bliższy XX wiekowi niż roman­ tyzmowi, zwłaszcza stosunkowo „trzeźwemu” romantyzmowi francuskiemu. Sądy o Nervalu, jak zwykle o literaturze i pisarzach, podlegają oddziaływa­ niu różnych metod, mód i szkół. W każdym razie Apollinaire, a za nim surrealiści, wprowadzili Nervala w wiek XX. Jako osobowość fantomiczna Nerval pojawia się często w twórczości Michela Leirisa. W Wieku męskim pisze: „Chciałem najpierw zagrać rolę Rolli, potem Hamleta, dzisiaj - Gerarda de Nerval. Jaką jutro? Co dzień wdziewałem maski nie licujące z parszywą gębą mieszczucha, którym jestem, moich bohaterów zaś na­ śladowałem w tym, co najłatwiejsze”.1 Leiris podaje, że zdania te pochodzą z dziennika z 1924 roku (nie ma powodu mu nie wierzyć), ale włącza je do książki, któ­ ra wyszła po raz pierwszy w roku 1938. Nerval nie od­ stępuje Leirisa, lecz raczej przesuwa się od czasu do czasu w krajobrazie jego doznań. W roku 1925 Leiris wiąże się bezpośrednio z grupą surrealistyczną, w któ­ rej oddziaływanie Nervala jest dość silne. Nie można się już teraz dokładnie dowiedzieć, na skutek jakich lektur, rozmyślań i rozmów czy z jakiego innego powo­ du pojawia się Nerval we śnie Leirisa opowiedzianym w „La révolution surréaliste” w roku 1926. Widzi w tym śnie plac, na którym wznosi się statua gipsowa, oraz kogoś podobnego do widma Nervala, które uka­ zało mu się kiedyś w jego własnym pokoju.2 W ten sposób Nerval jakby odgrywa w wyobraźni Leirisa ro­ lę, o której niewątpliwie za życia marzył, właśnie staje się snem. W dodatku zresztą w opisanym śnie wystę­ puje w roli podwójnej, znajdujemy tu sen w śnie. Nerval pojawia się cytowany przez Leirisa zarówno w Wieku męskim,3 jak nawet w postaci motta do omó­ wienia hermetycznego traktatu XVI-wiecznego astro­ loga i geografa angielskiego, zatytułowanego Monas Hieroglyphica.4 Dla Leirisa właściwie cała tajemna ga­ ma możliwości człowieka przejawiła się w osobowości i dziele Nervala. Przy czym dzieło i osobowość należa­ łoby tu traktować jako tak dalece posuniętą jedność, że w Wieku męskim znajdujemy następującą myśl: 268 „długo pragnąłem rozpłynąć się w świadomym i zamie­ rzonym obłędzie (takim, w jaki popadł - jak mi się zdawało - Gerard de Nerval)”.5 Prawdziwy życiorys Nervala i jego życiorys z wybo­ ru jest najlepszym przykładem postawy, o której moż­ na z całą pewnością powiedzieć: postawa romantyczna (oczywiście mając na uwadze ten rodzaj romantyzmu, jaki pociągał surrealistów, ale pamiętając, że nawet w odczuciu potocznym tak by się tę postawę określi­ ło). Zarówno wyzwanie losu, wybór sztuki, samotność, brak domu, nieustająca wędrówka, poświęcanie się naukom tajemnym, jak i współżycie z grupą bywającą w salonach, organizowanie publiczności na premierze Hernaniego Wiktora Hugo, nawet jego choroba nobi­ litowana przez romantyzm, wszystko to naznaczone było tzw. duchem czasu czy duchem epoki.6 Piętno in­ ności stawało się w tym czasie modą, i żeby ta moda mogła powstać, potrzeba było wielu niemożliwych do przeniknięcia, samotnych wyobraźni. Oczywiście, sło­ wa „wyobraźnia” użyłam tu w sensie psychologicznym, ale dla potrzeb moich rozważań o wyobraźni istotny jest przede wszystkim stosunek artysty do wyobraźni. W okresie kiedy mieszkał z kilkoma innymi nieco cygańskimi artystami, Nerval zakupił sobie podobno okazałe łoże, obok którego się układał na spoczynek. Poeta twierdził - w łóżku tym sypia „moja wyobraź­ nia”. Sam pomysł wydaje się dzisiaj pomysłem przed­ miotu surrealistycznego, rozumianego jako „przedmiot przeznaczony do funkcjonowania symbolicznego”. Świadkowie tego czynu byli może przygotowani do przyjęcia metafory w poezji, ale nie śniło im się, że można metaforyzować życie. Zapewne po raz pierwszy spotkali „przedmiot niepokojący i problematyczny”, jak by go nazwał Breton. Nervala otaczała znacznie większa ilość zaskakują­ cych przedmiotów i wydarzeń, bo też więcej niż inni dostrzegał. Dla nas istotny jest może nie tyle sam fe­ nomen tego wielkiego poety i wielkiej osobowości, chociaż tworzy on ważny rozdział historii poezji euro­ pejskiej, ile to, jak poeta swoją osobowość, a właściwie swój życiorys kreuje w porządku tym samym, co sztu­ kę. Nerval prawie dokładnie wypełnia wszystkie po­ stulaty surrealistów, które oczywiście zostały ukształ­ towane między innymi pod jego wpływem. * Fragment z książki Surrealna wyobraźnia i poezja, W ar­ szawa 1984, s. 98-100 Przypisy 1 2 3 4 Leiris M. Wiek męski, przeł. T. i J. Błońscy, Warszawa 1972, s. 129 Leiris M. Rêves, „La révolution surréaliste” nr 7/1926, s. 8 Leiris cytuje za Nervalem z Les Illuminés Cazotte'a. Wydaje mi się bowiem, że dla Nervala - podobnie jak i dla adeptów „nauk tajemnych” - alchemia znajduje �Małgorzata Baranowska • LEIRIS I NERVAL swe narzędzie w czytaniu. „Alfabet magiczny, tajemniczy hieroglif docierają do nas niepełne i sfałszowane bądź przez upływ czasu, bądź przez tych, którzy są zaintereso­ wani w naszej ignorancji; odnajdźmy zagubioną literę lub zatarty znak, ułóżmy na nowo gamę dysonansów i w ten sposób nabierzmy siły w świecie duchów” (Leiris M. La monade hieroglyphique de John Dee, traduit du la­ tin par Grillot de Givry, „La révolution surréaliste” nr 910/1927, s. 61). Por. także zdanie Bretona: „Być może życie wymaga rozszyfrowania jak kryptogram” (Breton A. Nadja, Paris 1964, s. 133). Najbardziej inspirujące 5 6 omówienie synkretyzmu religijno-filozoficzno-alchemicznego Nervala zawiera książka Richter J. Gérard de Nerval et les doctrines ésotériques, Paris 1947. Tu m.in. znajduje się wiele informacji o zainteresowaniach N e­ rvala doktryną i sektą Towiańskiego. Pozwala ona za­ uważyć podobieństwo między wyobraźniami Nervala i mistycznego Słowackiego. Leiris M. Wiek męski, s. 162 Por. Bizet R. La double vie de G. de Nerval, Paris 1928; Raymond J. Nerval par lui-meme, Paris 1954; Béguin A. Gérard de Nerval, Paris 1945 Michel Leiris, portret piórkiem André Massona. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/76c00d85b871e9f8c891ef49b0c3b96c.pdf 3ac62cca9ce195fdf53b4cc193e75e52 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6387 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5960 Title A name given to the resource Leiris.Zarys/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.3-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DARIUSZ CZAJA 1. Michel Leiris - a kto to taki? Po jego śmierci w 1990 roku prasa francuska pisa­ ła: „świadek XX wieku”, autor „dzieła magicznego i osobnego”, „wielkość zapoznana”. Pośród tych, na których wpłynął, wymienia się nazwiska z najwyższej półki: Michel Butor, Marc Augé, Georges Balandier, Claude Lévi-Strauss... Pisarz, etnolog, krytyk sztuki. Takie określenia znaleźć można w zwyczajowych no­ tach encyklopedycznych. Za sucho, za grzecznie. Dla pełniejszej jego charakterystyki trzeba by je nieco roz­ winąć. Bo Leiris to postać o wielu obliczach. Przy tym daleko wychodząca poza zbiór konwencjonalnych for­ muł. Autor tomików poetyckich i skrupulatny diarysta. Wierzący surrealista, wykrzykujący bluźniercze formuły i wykładowca nieformalnego College de So­ ciologie. Podróżnik mimo woli, sekretarz-archiwista Misji Dakar-Dżibuti. Badacz sekretnego języka Dogonów i kultów opętania. Bywalec burdeli. Miłośnik pięknych (i nie tylko) kobiet i praktykujący homosek­ sualista. Obsesjonat i onirograf. Entuzjasta muzyki jaz­ zowej i wielbiciel opery. Żarliwy aficionado. Przyjaciel muzyków i malarzy. Znawca sztuki współczesnej, czu­ ły i wnikliwy jej komentator. Wielbiciel gier słownych i oryginalny leksykograf. A i tak przedstawiona tu lista jego zatrudnień i fascynacji nie jest pełna... Leiris znany jest u nas i nieznany. Z naciskiem na to drugie. Jeśli miarą wiedzy o obcojęzycznym autorze jest liczba przekładów jego prac (a gdy chodzi o Leirisa naprawdę licznych i tematycznie różnorodnych), to bez dwóch zdań, w tej materii znajdujemy się w strefie stanów niskich, bardzo niskich. W paleoepoce realne­ go socjalizmu i maszyny do pisania wydano ważny co prawda Wiek męski, ale książka przeszła raczej bez echa i na lata utonęła w humanistycznym stawie. Z całą pewnością nie została zauważona przez etnologów, w każdym razie nic nie wiadomo, by ktoś się na tę książkę maniakalnie powoływał, by korzystał z niej w swoich pracach, intensywnie ją cytował. W posłowiu Błońskiego, Leiris występuje zresztą wyłącznie ja­ ko pisarz i autor dziennika intymnego; o etnologicz­ nych koneksjach autora ani słowa. Był rok 1972. Trudno nawet się dziwić: scjentyficznie zorientowana etnografia polska pogrążona była wówczas w rejestra­ cji, opisie i klasyfikacjach artefaktów z zakresu głów­ nie rodzimej kultury ludowej. A z tej perspektywy wi­ dziany Leiris - ze swoimi afrykańskimi uwikłaniami, ostentacyjnie ekshibicjonistyczny, pogrążony w obse­ sjach - musiał jawić się jako postać zgoła surrealna. Nie było żadnej potrzeby, by powoływać się na ekscen­ trycznego, wpatrzonego we własny pępek pisarza. Pi­ sarz, jak sama nazwa wskazuje, ma pisać, a naukowiec uprawiać naukę. Tak jest i tak powinno być. I nie ma co mylić pojęć. W roku 1999 wydano u nas Lustro tauromachii, ko­ lejną książkę Leirisa. Od wydania pierwszej minęło Leiris. Zarys ćwierćwiecze z okładem. Świat obrócił się kilka razy, komunizm zniknął, maszyny do pisania zastąpiły kom­ putery, antropologia polska poszerzyła wydatnie spek­ trum swoich zainteresowań. I co? I nic. I znowu głucho o książce Leirisa, choć mowa o pracy przecież ze wszech miar klasycznej. W dodatku - poruszającej, dyskusyjnej, interpretacyjnie ryzykownej, a więc takiej, która mogłaby spolaryzować głosy czytelników. Można co prawda pojąć, że krwawe przygody byków i toreadorów niekoniecznie musiały przejąć wszystkich (zwłasz­ cza co wrażliwszych) antropologów. Idzie mi jednak o to, że - biorąc na chwilę w nawias etyczne implikacji Michel Leiris. Lata 80-te. Za: „Magazine Littéraire”. 3 �Dariusz Czaja LEIRIS. ZARYS corridy - mamy tu do czynienia przede wszystkim z fa­ scynującym studium antropologicznym. Ze śmiałą i od­ krywczą lekturą bliskiego geograficznie, acz jakże „eg­ zotycznego” dla nas świata. Ale przede wszystkim z brawurowym przykładem interpretacji, która w prak­ tyce realizowała (i to wiele lat temu!) tak bliskie dużej części z nas postulaty antropologii współczesności. Z głęboką, wielostronną i wielowarstwową lekturą zna­ ków świata tauromachii. A wszystko to przepuszczone przez intensywną wrażliwość, wszystko finezyjnie opisa­ ne i skomentowane. Trzeba czegoś więcej? W dziele przywracania Leirisa polskiej świadomości antropologicznej ważną rolę odegrała - opublikowana w roku 2000 - książka (wreszcie komentowana!) Jame­ sa Clifforda Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etno­ grafia, literatura i sztuka. (Warto przypomnieć, że „Kon­ teksty” wcześnie, bo już w numerze 1: 1991 anonsowały tę książkę piórem M. Sznajderman i Z. Benedyktowicza, a w późniejszych numerach drukowały tłumaczenia kil­ ku rozdziałów, w tym m.in. ten poświęcony Leirisowi 1/2:1999) Leiris zajmuje w niej znaczące miejsce. Poja­ wia się przy okazji uwag nad karierą wywrotowych pary­ skich „Documents”, omawiania zjawiska nazwanego „surrealizmem etnograficznym”, czy - zwłaszcza w dłuższej glossie na temat dziennika z jego pierwszej afrykańskiej podróży. Ale i w tym przypadku obyło się bez poważniejszych konsekwencji. Leiris Clifforda, jeśli mógł kogoś zainteresować, to może przede wszystkim ja­ ko sygnatariusz szerszego nurtu, stylu myślenia, wybitny przedstawiciel historycznej formacji etnologicznej (we wspomnianym numerze 1:1991, K. Kaniowska w tym właśnie kontekście wspominała Leirisa), niż osobny i oryginalny pisarz antropolog, z wyraźnym autorskim stemplem. On sam i jego dzieło dalej trwało w stanie dziwnej hibernacji. I zdumiewającego zapomnienia. Chyba się nie mylę bardzo: nie pisało się u nas i dalej nie pisze wiele i wnikliwie o Leirisie, nie tłumaczy się jego fundamentalnych prac, nie wykłada się go na naszych uniwersytetach. Za mało naukowy, za bardzo pogranicz­ ny, za mało uporządkowany, za bardzo literacki, za bar­ dzo osobisty etc. Jest, a jakoby go nie było... W tej sytuacji czas więc chyba najwyższy, by upo­ mnieć się o Michela Leirisa. A „Konteksty” ze swoim upodobaniem do oryginałów, gatunków zmąconych i anachronicznych gestów wydają się - jeśli nie my, to kto? - jak najbardziej stosownym miejscem, by poczy­ nić w tej materii pierwszy duży krok. A poza tym, mo­ ment jest chyba wyjątkowo stosowny. W dobie widocz­ nego nadrabiania edytorskich zaległości, w czasie, gdy przywracamy polszczyźnie część mitycznych książek francuskiej antropologii, znanych dotąd tylko w języku oryginału (Obrzędy przejścia Arnolda van Gennepa, PIW; Bóg wody Marcela Griaule’a, Wydawnictwo M. Derewiecki; Esej o naturze i funkcji ofiary Henri Huber­ ta i Marcela Maussa, Nomos - by wymienić kilka z ostatnio wydanych) przypomnienie twórczości autora L ’Afrique fantôme wydaje się po prostu twardą koniecz­ nością. Wypełnia bowiem, chociaż w części, ziejącą bo­ leśnie translatorską lukę. Tym razem więc, monogra­ ficzny, i w dodatku podwójny numer, ma jednego tylko bohatera. Prezentujemy w nim prowizoryczny, kreślo­ ny liniami o różnej grubości i różnym stopniu wyrafino­ wania, zarys Leirisa. 2 .. Leiris, jak już wspomniałem, to człowiek-orkiestra. Zamieszkiwał wiele światów, żył w różnoimiennych obszarach kultury i sztuki. I pisał o nich. W miarę możliwości staraliśmy się tę okoliczność uwzględnić. Toteż materiał, którym dysponowali­ śmy, został wstępnie podzielony wedle haseł tema­ tycznych (autobiografia, corrida, opera itp.), choć nie zawsze udało się zachować jakże pożądaną takso­ nomiczną rozłączność (trudno: rzeczywistość skrze­ czy!). Jeśli jednak odejść na chwilę od kryterium tematycznego/przedmiotowego, a wziąć raczej pod uwagę rodzaj prezentowanych tu tekstów, to widać wyraźnie, że zasadniczo można je zgrupować w trzy bloki. Nie sposób w tym krótkim wstępie mówić o wszystkim, więc w charakterze anonsu (zachęty? zaproszenia do lektury?) do omówienia wybieram je­ dynie po kilka tekstów z każdego z nich. Pierwszy blok to pisma i wypowiedzi samego Leirisa. W lwiej części są to teksty po raz pierwszy udostępnio­ ne polskiemu czytelnikowi. Warto przede wszystkim zwrócić uwagę na solidne fragmenty, już nie tylko po­ mnikowego L ’Afrique fantôme, ale mniej może znanego, a równie interesującego Journal 1992-1989. Dokumen­ ty to wielkiej wagi. Nie tylko z powodów biograficznych (co oczywiste), ale także historycznych, bo odsłaniają­ cych nieznane kulisy antropologicznych poczynań. Świadectwa rzadkiej szczerości, ale też (nie bądźmy cał­ kiem naiwni) autokreacyjnego gestu. Działkę czysto et­ nograficzną reprezentuje studium o kulcie zâr w Etiopii, jak i na poły biograficzny esej Sacrum w życiu codzien­ nym. Z wypowiedzi o sztuce warto przede wszystkim zwrócić uwagę na esej o Francisie Baconie (Francis Ba­ con, en face i z profilu), w świetnym tłumaczeniu Marka Kędzierskiego - bez wątpienia jedno z najlepszych i naj­ bardziej cenionych studiów na temat malarstwa Baco­ na, zresztą przyjaciela paryskiego etnologa. N a osobną wzmiankę zasługują teksty dotyczące języka, a zwłaszcza wyimki z nieprzetłumaczalnego Langage tangage, które nie bacząc na piętrzące się przeszkody - przetłumaczył jednak dla nas niezawodny Jan Gondowicz. Prócz tego, przedrukowujemy fragmenty opubliko­ wanych już po polsku książek (oczywiście w stosowych skrótach), nie tylko by przypomnieć fragmenty istotne dla nakreślenia wizerunku Leirisa, ale także dlatego, by można było bez trudu śledzić nawiązujące do nich uwagi komentatorów. Teksty pochodzą z różnych okresów twórczości Leirisa. Są też, co warto zauważyć, 4 �Dariusz Czaja LEIRIS. ZARYS sna Lustro tauromachii. Tekst był już publikowany, toteż przypominamy jedynie jego fragmenty. Niezwy­ kle interesująco za to wypadają tu sprokurowane przez nas konteksty. Bogata, wieloznaczna, paradoksalna (jasno-ciemna), tragiczna rzeczywistość corridy uka­ zuje się tu całej pełni. Dochodzi do głosu w błyskotli­ wej, idącej po tropach bohatersko-rycerskich (tyle mogę zdradzić) analizie Ludwika Stommy - Autora witamy po latach nieobecności na naszych łamach! która, co ciekawe, idzie jeszcze w innym kierunku niż uwagi Leirisa. W zaskakujących paralelach i nieocze­ kiwanych odniesieniach, które w swoim studium prze­ prowadza historyk sztuki Jean Clair. W podszytych emocjami rozważaniach, które snują José Bergamin i jeszcze jeden wybitny historyk sztuki - Georges Didi-Huberman. Blok uzupełniają portrety wybitnych mi­ strzów sztuki corridy (obok Leirisa, szkice J. Ortegi y Gasseta i M. Barbaruk). Z kolei materiałem, który znakomicie uzupełnia, dopowiada, oświetla afrykańską przygodę Leirisa (do­ tyka wciąż drażliwych problemów kolonializmu, wła­ dzy, etnograficznego autorytetu) jest zapis paryskiej dyskusji na temat nieoczywistych i często umykają­ cych nam kontekstów Jądra ciemności Conrada. To niezwykle zajmująca, ciekawa z europejskiego (w tym polskiego) punktu widzenia dyskusja, bogata w dające do myślenia spostrzeżenia francuskich afrykanistów, z wprowadzeniem wielkiego Georges’a Balandier. Na trop tej dyskusji wpadliśmy dzięki Oldze Stanisław­ skiej, która nie tylko nam ją zaproponowała do druku, ale także dokonała wstępnej obróbki redakcyjnej zapi­ su dyskusji. Dziękujemy, jesteśmy zobowiązani, prosi­ my o jeszcze! Pozostając jeszcze krótko przy wątku kontekstowych powiązań pomieszczonych tu tekstów z twórczością Leirisa, dwa już tylko przykłady. Wątek surrealistyczny poszu­ kiwań Leirisa dobrze widoczny jest również w eseistycz­ nych (antropologicznych z ducha) mikromonografiach Krzysztofa Rutkowskiego (Ucho, Paluch), jakby dalekich odbiciach procedur tekstowych i fotograficznych podej­ mowanych w „Documents”. Zastanawiając się nad nie­ konwencjonalnym (dziwnym, dla wielu nie do przyjęcia) kształtem etnografii zaproponowanym przez Leirisa, za­ stanawiając się nad wzajemnymi relacjami (proporcjami) sztuki i nauki w pisarstwie etnograficznym, warto sięgnąć do świetnego tekstu wybitnego włoskiego filozofa Giorgio Agambena (w tłumaczeniu wspomnianego Krzysztofa Rutkowskiego), który śledzi genezę i zarysy nowej histo­ rii sztuki, osobliwej nauki przyszłości, „nauki bez imie­ nia”, której projekt był udziałem jednego z gigantów XXwiecznej refleksji o sztuce - Aby Warburga. Brak miejsca nie pozwala wymienić niestety in­ nych niezmiernie ciekawych - a są u nas inne? - tek­ stów. Wspomnę jeszcze tylko, że numer ten można czytać również „diachronicznie”, sięgając do wcze­ śniejszych numerów kwartalnika. Wówczas okaże się, bardzo zróżnicowane gatunkowo: zapis dziennikowy, wykład, esej, wspomnienie, fragment wywiadu. To również znak szczególny jego pisarstwa. Blok drugi, to komentarze i analizy dzieła Leirisa. Kompetentnym i wnikliwym wprowadzeniem do jego życia i dzieła, i ich wzajemnych uwikłań, są zwłaszcza dwa teksty, od których zresztą można (trzeba?) zacząć lekturę pisma i... znajomość z Leirisem. Tomasz Szer­ szeń (którego wkładu w przygotowanie tego numeru nie sposób przecenić, artykuły i przekłady mówią za siebie) w swojej rekapitulacji tematów Leirisa (Michel Leiris instrukcja obsługi) śledzi główne, przewijające się w jego tekstach wątki, zwracając uwagę na napięcie pomiędzy pisaniem (sztuką) i życiem, kulminującym w bolesnym paradoksie („pod pretekstem opisania swego życia, zapominamy żyć, ponieważ piszemy”), podkreśla też szczególnie istotny dla pisarstwa Leirisa wątek braku, nieciągłości, nieobecności, niedokończe­ nia. Z kolei u Jamesa Clifforda dochodzi mocno do gło­ su wątek realności, tego co prawdziwie realne (także w swych odniesieniach, do tego, co surrealne), jak też sposobu, w jaki pismo (język) zamienia rzeczywistość w tekst, jak pojęcie anektuje, to co „rzeczywiste”. Olśniewający analitycznie, a stylistycznie wielce wyrafinowany jest artykuł Denisa Holliera (Nagłówek Holofernesa. Notatki o Judycie, w tłumaczeniu Katarzy­ ny Przyłuskiej), w którym błyskotliwie został wykorzy­ stany jeden uporczywych fantazmatów Leirisa (motyw odciętej męskiej głowy, znany z historii starotestamentowej Judyty), we wnikliwej i oryginalnej lekturze jego pisarstwa autobiograficznego. Pozostając jeszcze w kręgu tej samej tematyki, niezwykle cennym ko­ mentarzem do dziennikowej części pisarstwa Leirisa jest tekst Philippe’a Lejeune’a, największego autoryte­ tu w dziedzinie diarystyki, który rozkręca na części pewne fragmenty jego dziennikowych zapisów, odsła­ niając to, co w nich ciemne, sugerowane, implikowa­ ne (Czytając Leirisa. Autobiografia i język). Wraz z nimi zaglądamy pod podszewkę osobistych wyznań, uczymy się czytać nie tylko, to co napisane, ale też to, co jest nienapisaną ich częścią. Świetnym i nad wyraz kompe­ tentnym komentatorem pism Leirisa - tym razem idzie o prywatne notatki na temat opery - okazał się również Jean Jamin. Przyjaciel i wydawca jego opero­ wych zapisków, pokazuje w swoim tekście (Niedomó­ wienie. Leiris, Lévi-Strauss i opera) operowe zaintereso­ wania Leirisa na tle innych jego biograficznych uwikłań, życzliwie, ale i nie bezkrytycznie omawia je­ go rozumienie spektaklu operowego. Blok trzeci: to różnej maści i autoramentu teksty, które wchodzą w rozmaite związki z pracami Leirisa; takie, dla których jego wywody stały się pretekstem, albo takie, dla których jego uwagi stanowią ciekawy poznawczo kontekst. Niemal cały dział tekstów doty­ czących różnych aspektów corridy utkany został wła­ śnie w ten sposób. Punktem wyjścia stało się rzecz ja­ 5 �Dariusz Czaja że ten Leiris nie spadł nam wcale z księżyca. Ze liczne linie i strzałki prowadzą od publikowanych w tym nu­ merze tekstów do artykułów, w których podejmowane w nim problemy i kwestie pojawiały się już wcześniej. Tytułem przykładu: niebezpieczne związki życia i lite­ ratury (nr 3/4:2002), niepokojące relacje słowa i rze­ czy, dyskusja wokół Rzeczywistych obecności Steinera (nr 4:1999); zagadki malarstwa Bacona (3/4:1997), fascynująca postać Aby Warburga (1/2:1999)... Jest do czego sięgać. 3. I na koniec jeszcze jedno. Po co nam dzisiaj Leiris? Co nam po Leirisie w czasie marnym? Mógłby ktoś tak znienacka zapytać. Zwłaszcza może ktoś z tych antropo­ logów, co żwawo podążają za bieżącymi modami, z tych, co to zawsze wiedzą, co się w naszej dyscyplinie właśnie nosi (i zwłaszcza: czy to się opłaca?). Nie chcemy, rzecz jasna, wyręczać czytelników w odpowiedzi, również i tych, którzy poza aktualiami świata nie widzą. Czy po­ mieszczone tu teksty staną się źródłem inspiracji dla an­ tropologicznych poczynań, zaczynem własnych pytań, czy też zostaną uznane za być może interesującą, ale jednak etnograficzną ramotę - nie nam rozstrzygać. O jednym chcieliśmy zapewnić. W dobie ogłaszania co pół roku kolejnej naukowej rewolucji, proklamowa­ nia śmierci - nieodwołalnych, oczywiście! - starych pa­ radygmatów („antropologia symboliczna umarła”, „her­ meneutyka dogorywa w konwulsjach”, i tym podobnych wesołych konceptów), nie ogłaszamy Leirisa żadnym zbawcą. Nowym guru antropologii. Patro­ nem metodologicznej odnowy. Nie proponujemy go ja­ ko panaceum na wszystko, nie upatrujemy w nim leku na całe (etnograficzne) zło. Nie sugerujemy więc ani przez chwilę, że oto czas porzucić dotychczasowe za­ bawki i etnografię/antropologię na jego sposób upra­ LEIRIS. ZARYS wiać. Zacząć pisać jak on. Cahiers Leiris koniecznie abonować. Namawiamy jedynie do tego, by Leirisa zacząć w końcu czytać. A także, by o nim nieco poczytać. Ty­ le przynajmniej na początek. A później się zobaczy. Odkrywając ten zapomniany ląd (bo przecież nie całkiem nieznany), chcieliśmy jedynie odpomnieć wielobarwną postać francuskiej humanistyki. I przy­ wrócić ją polskiej pamięci. Przedstawić niebanalnego badacza, intrygującego pisarza, fascynującego człowie­ ka wreszcie. Który do późnej starości nie przestał zada­ wać pytań (również i tych najprostszych, uchodzących za mało poważne, naiwne), który zachował dziecięcą ciekawość świata. Dostrzegał wiele. Słyszał wiele. Od­ słaniał rzeczywistość w jej nieoczywistości. W różno­ rodności i wielokształtności. W jej pięknie (czasem konwulsyjnym pięknie), szaleństwie i grozie. Poszerzał jej granice. Zaglądał w siebie, sprawdzał, co - z tego, 0 czym pisze - rezonuje mocno i głęboko nie tylko z rozumem, ale i z emocjami. Umiał nazywać rzeczy. 1 przyglądał się wnikliwie językowi, którym je opisy­ wał. Opukiwał słowa, wywracał je na drugą stronę. Nie miał ambicji tworzenia systemów, ustanawiania nowych naukowych paradygmatów. Był żywym przy­ kładem owocnego połączenia badawczego oka i arty­ stycznej intuicji. Nie troszczył się o „naukowy obiekty­ wizm” - ten upiorny fetysz pogrobowców pozytywizmu - własnych poszukiwań. Wczepiony mocno w siebie, pisał tylko o tym, co przeszywało go dogłębnie. Sam był szkłem powiększającym wielu zjawisk. Spoglądając przez nie, wielu zobaczyło świat rzeczy znanych nazwa­ ny na nowo, w nieznanym wcześniej oświetleniu. Spojrzeli na obrazy, muzykę, słowa, w taki sposób, o jakim nigdy się im nie śniło. Mało to czy dużo? Jak zawsze, dla jednych będzie to: t y l k o tyle. Dla innych: a ż tyle. Jak na duży mo­ nograficzny numer - w sam raz. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/743abe4b71e21299e79391dc7709391c.pdf 3aac1152230243cc0a761ac14c568244 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3572 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3349 Title A name given to the resource Lekcja żywego jezyka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.11-13 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lekcja żywego języka Aleksander Jackowski L u b i m y s ą s i a d ó w , ale o dwie miedze. Z b l i s k i m i k ł o p o t y . Pretensje. N i e jest to nawet kwestia f o r m a l n y c h barier, p o d r ó ż o w a ć m o ż e m y łatwiej n i ż k i e d y k o l w i e k . W a ż n i e j s z e od granicznych są zapory psychiczne, stereotypy, k t ó r e przesłaniają rzeczywisty, a więc z r ó ż n i c o w a n y obraz s ą s i a ­ da. Takiego, j a k i m jest, a nie s p a d k o b i e r c ę g r z e c h ó w historii. Z a p o r y istnieją z r e s z t ą z o b u stron. Naszej i ich. Zapory takie postrzegamy t a k ż e w o b r ę b i e jednego p a ń ­ stwa. Vincenz, jeszcze przed w o j n ą , zwrócił u w a g ę na t o , że s p o ł e c z n o ś ć polska i ż y d o w s k a żyły o b o k siebie, ale nie znając się nawzajem. T o samo da się p o w i e d z i e ć o Cyga­ nach i o t a c z a j ą c e j ich l u d n o ś c i . Brak szaczunku dla innego? Brak c i e k a w o ś c i ? Szczególnie k o m p l i k u j e się sytuacja, gdy d o c h o d z ą pre­ tensje za czyny p r z y w ó d c ó w , za fakty n a l e ż ą c e do historii. O d p o w i e d z i a l n o ś c i ą za nie obarcza się żyjących, m i m o iż nic z t y m i f a k t a m i nie m a j ą w s p ó l n e g o . Jak d ł u g o m o ż n a ż ą d a ć ekspiacji o d N i e m c ó w ? O b a r c z a ć w i n ą L i t w i n ó w za zbrodnie p o p e ł n i a n e przez s z a u l i s ó w . P o l a k ó w za wcielenie W i l n a przez gen. Ż e l i g o w s k i e g o ? Amnestia w historii nie istnieje. C i ą g u z d a r z e ń z m i e n i ć się nie da. Pokolenia n a s t ę p n e nie m o g ą j e d n a k o d ­ p o w i a d a ć za t o , co się z d a r z y ł o , inaczej b ę d z i e m y żyli w ciągle podsycanej atmosferze n i e n a w i ś c i . H i s t o r i ę z a s t ą p i histeria, k t ó r ą ł a t w o w y w o ł a ć , t r u d n o z a ś p o h a m o w a ć . Ciąg pretensji musi w p e w n y m momencie z o s t a ć prze­ rwany. A l t e r n a t y w ą w s p ó ł ż y c i a , p r z y j a ź n i , są w a ś n i e , w a l k i etniczne. J u g o s ł a w i a . T o j u ż nie sprawa p o l i t y k ó w , o n i m a j ą swoje gry, swoje roszady. T o j u ż nie troska h i s t o r y k ó w , do z a d a ń k t ó r y c h należy tworzenie obrazu historii z i c h dzisiejszej perspek­ tywy. A j a k trudne to zadanie ś w i a d c z ą r o z b i e ż n o ś c i W ocenie w y d a r z e ń z d z i e j ó w Polski i L i t w y . R o z b i e ż n o ś c i m u s z ą w y s t ę p o w a ć , z w a ż y w s z y na p e r s p e k t y w ę z jakiej się ocenia fakty. Pozostaje więc j e d n o - p o z o s t a w i ć spory i dyskusje t y m , k t ó r z y z a w o d o w o z a j m u j ą się o c e n ą przeszłości i przejść d o d z i a ł a ń sprzyjających b u d o w a n i u zaufania, szacunku m i ę d z y n a r o d a m i . O d w a ż n y i m ą d r y p r z y k ł a d takiego d z i a ł a n i a m a m y w naszej najnowszej historii gest polskiego E p i s k o p a t u , który z w r ó c i ł się d o niemieckich b i s k u p ó w ze s ł o w a m i przebaczenia i p r o ś b ą o wybaczenie. Te s ł o w a , tak w ó w c z a s bulwersujące w ł a d z e i wielu z nas, o t w o r z y ł y d r o g ę do procesu normalizacji. M o ż n a sięgać d o h i s t o r i i , chodzi jednak o t o , j a k i zamiar temu p r z y ś w i e c a . N a l e ż y z n a ć p r z e s z ł o ś ć i jej reperkusje, trzeba r o z u m i e ć cudze o b a w y , d r a ż l i w o ś ć , poczucie za­ grożenia. A l e celem n a d r z ę d n y m musi b y ć d z i a ł a n i e i m y ś ­ lenie z w r ó c o n e k u p r z y s z ł o ś c i . Jednym z k o n k r e t n y c h tego p r z e j a w ó w p o w i n n a b y ć ^oska, b y ś m y się lepiej znali, rozumieli. Trzeba t w o r z y ć o s t y porozumienia p o n a d p o l i t y k ą , nie b a c z ą c na ist>enie o s z o ł o m ó w , na b u ń c z u c z n e p o k r z y k i w a n i a r ó ż n y c h z a ł ą c z y . Są j u ż dobre p r z y k ł a d y takiej w ł a ś n i e p o z y t y w ­ nej pracy. W y m i e n i ę c h o ć b y liczne, u k a z u j ą c e się u nas m n w y d a w n i c t w a , m a t e r i a ł y , sesje naukowe, imprezy k u l t u r a l ­ ne (zwłaszcza „ f e s t i w a l " p o d n a z w ą „ W i e l k i e X i ę s t w o Litewskie"), pisma, z k t ó r y c h z w ł a s z c z a w y m i e n i ć trzeba „ L i t h u a n i ę " . W k r ę g u takich d z i a ł a ń w i d z ę też niniejszy numer „ K o n t e k s t ó w " , p o d w ó j n y w numeracji, ale o znacz­ nie z w i ę k s z o n e j o b j ę t o ś c i . M a o n charakter monograficz­ ny, n a w i ą z u j e w t y m d o poprzednio w y d a n y c h - o kulturze Ł e m k ó w i o kulturze ż y d o w s k i e j w Polsce. Chcemy p o k a ­ z a ć przede wszystkim k u l t u r ę a r t y s t y c z n ą w s p ó ł c z e s n e j L i t w y . Jej s z t u k ę , w wielu przejawach w y b i t n ą . Z w r ó ć m y przy t y m u w a g ę na t o , ż e t w o r z y j ą n a r ó d niewielki, liczący nieco ponad 3,5 m i l i o n a ludzi, a więc wielkości d z i e s i ą t k ó w miast na świecie. Trzeba p o d z i w i a ć siłę w o l i i p r ę ż n o ś ć społeczeństwa k t ó r e z taka u p o r c z y w o ś c i ą w a l c z y ł o i wciąż walczy, o n i e p o d l e g ł o ś ć i n a r o d o w ą t o ż s a m o ś ć ! 0 swoją o d r ę b n o ś ć . Jeśli tej w a l k i nie w e ź m i e m y pod u w a g ę , wiele ż ą d a ń , pretensji, o k a ż e się n i e z r o z u m i a ł y c h . T y l k o w t y m k o n t e k ś ­ cie m o ż n a je p o j ą ć . K i e d y niedawno b y ł e m w W i l n i e 1 Kownie, odczuwałem w rozmowach z ludźmi kultury d ą ż e n i a i emocje, k t ó r e z n a ł e m dobrze, z a j m u j ą c się n i e g d y ś „ s t y l e m z a k o p i a ń s k i m " i W i t k i e w i c z e m (ojcem). N a d r z ę d ­ ny w y d a ł m i się na L i t w i e p r o b l e m w a l k i z z a b o r c ą . Tworzenie „ k u pokrzepieniu serc", o d w o ł y w a n i e się do w ł a s n e j , pradawnej przeszłości, f o l k l o r u , ludowej sztuki, p o g a ń s k i e j m i t o l o g i i . T o wszystko jest n a m dobrze znane. A l e t y m razem o p ó r wobec zaborcy z w r ó c o n y jest t a k ż e przeciw n a m . M o ż e nawet przede w s z y s t k i m przeciw naszej, d o m i n u j ą c e j k u l t u r z e , ciążącej na nich, p r z y t ł a c z a ­ jącej „ t o ż s a m o ś ć " , do k t ó r e j d ą ż ą . T r u d n o się z t y m p o g o d z i ć . B o l i . D l a nas w s p ó l n a przeszłość zdaje się rzeczą p i ę k n ą , j e s t e ś m y przekonani, że uszczęśliwialiśmy L i t w i n ó w , że j u ż Jadwiga l a s k ę u c z y n i ł a e u r o p e i z u j ą c w y c i ą g n i ę t e g o z chaszcz i b o r ó w Jagiełłę, że p o l o n i z u j ą c wielkie r o d y litewskie, p r z y s p o r z y l i ś m y t v m samym c h w a ł y ich rodzimej ziemi, a p o l o n i z u j ą c ( ^ e u r o ­ peizując) l u d n o ś ć W i l n a u c z y n i l i ś m y c o ś , co warte jest p o c h w a ł y . Tymczasem... N i e w c h o d ź m y w r o z w a ż a n i a , dlaczego te sprawy, tak niewiele dziś o b c h o d z ą c e świat, są dla L i t w y szczególnie d r a ż l i w e . S p r ó b u j m y raczej z r o z u m i e ć m a ł y n a r ó d , niewo­ lony - d o s ł o w n i e - do ostatnich lat, r u s y f i k o w a n y , p o l o n i ­ zowany, sowietyzowany, k t ó r y odcina się dziś z a r ó w n o o d swych rosyjskich s ą s i a d ó w , j a k i o d nas. Przy czym para­ doks polega na t y m , że to Polska była dla L i t w y o k n e m na świat, nasze radio i telewizja p o z w a l a ł o i m z a c h o w a ć więź z z a c h o d n i ą cywilizacją. D u ż a część inteligencji rozumie polski język, j u ż nie z d o m u . ale z telewizji. Istota paradoksu zawiera się w t y m , że aby z a c h o w a ć p o s t u l o w a n ą samo­ d z i e l n o ś ć m u s z ą się o d c i ą ć o d Polski, jej k u l t u r y . O d c i ą ć tak iak svn od oica. Svn k t ó r y czuie iż jest niesprawied­ liwy, ale chce z e r w a ć wszelk.e więzy, by samodzielnie ż y ć . A l e to t v l k o p o r ó w n a n i e nie naileosze z r e s z t ą i a k o że właśnie paternalizm d r a ż n i ć m o ż e dziś L i t w i n ó w , nasze nie skrywane p r z e ś w i a d c z e n i a , iż j e s t e ś m y lepsi, z a m o ż n i e j s i . 11 �II. 1 3 Kowno. Rynek i ulice Starego Miasta. 1993. Fot. Aleksander Jackowski bardziej europejscy i że to m y j e s t e ś m y t y m i , k t ó r z y i m „ t y l e " d a l i . nawet Mickiewicza. P o p e ł n i a m y b ł ę d y , przewa­ żnie n i e c h c ą c y , ale też nie widzimy niczego złego w d ą ż e ­ niach do polonizacji L i t w i n ó w s e j n e ń s k i c h czy zaszczepia­ niu Litwinomnaszego modelu k a t o l i c y z m u . W r a ż l i w i e rea­ gujemy na d z i a ł a n i a sprzyjające naturalnej ( p o d k r e ś l a m t o ) lituanizacji mniejszości polskiej na L i t w i e , zwłaszcza m ł o ­ dzieży. Drażliwość Litwinów m o ż e dziwić. M o ż e d e n e r w o w a ć , ale s ą d z ę , że rola, a nawet o b o w i ą z e k silniejszego partnera domaga się tego, by chcieć z r o z u m i e ć p o w o d y tej d r a ż l i w o ści. Jest to trudne. C h o ć b y sprawa W i l e ń s k i e j A K . M a ona dwa aspekty, jeden gdy p a t r z y ć oczami L i t w i n ó w , drugi gdy przyjmiemy n a s z ą , do tego b e z k r y t y c z n ą p e r s p e k t y w ę , nie c h c ą c p a m i ę t a ć o u p o k a r z a n i u L i t w i n ó w , o w y r z ą d z o ­ nych i m k r z y w d a c h . A l b o druga j ą t r z ą c a kwestia tzw. b u n t u gen. Ż e l i g o w s k i e g o . M y usprawiedliwiamy się t y m , że w W i l n i e była w i ę k s z o ś ć P o l a k ó w , a t y l k o jeden czy dwa procenty L i t w i n ó w , że zachowali się źle w czasie wojny polsko-bolszewickiej i t p . A l e to nasza perspektywa. Ich jest inna. nie procent dla nich w a ż n y , lecz fakt, iż W i l n o b y ł o h i s t o r y c z n ą , o d w i e c z n ą stolicą p a ń s t w a , a Ż e l i g o w s k i p o g w a ł c i ł m i ę d z y n a r o d o w y t r a k t a t . N i e odczuwamy z a ż e ­ nowania, u s p r a w i e d l i w i a j ą c manewr P i ł s u d s k i e g o z „ b u n ­ t e m " g e n e r a ł a , k t ó r y zajął W i l n o . Ciekawe, czy tak samo b y ś m y reagowali, gdyby z a i s t n i a ł a sytuacja odwrotna? Oczywiście ż ą d a n i e DrzeDroszenia za Ż e l i e o w s k i e e o wyda­ je się p r z e s a d ą Przecież to już trzy czwarte wieku mija ci k t ó r z y w ó w c z a s szli na W i l n o , o d k i l k u n a s t u lat leżą w grobach. A i p a ń s t w o też j u ż nie t a m t o . Z a s t a n ó w m y się jednak, czy ten gest nie jest i m potrzeb­ ny? D w i e o p t y k i . M y j e s t e ś m y p e w n i , że n i k t nie pokusi się o z m i a n ę granic, wcielenie W i l n a (czy L w o w a ) d o Polski. Nie s ą d z ę , aby w naszej części E u r o p y m o g ł y m i e ć miejsce takie etniczne „ c z y s t k i " , zbrodnie, j a k w b. J u g o s ł a w i i . A l e L i t w i n i , o czym p r z e k o n a ł e m się, r o z m a w i a j ą c z wieloma osobami, d r ż ą o swoje W i l n o . Boją się, że kiedy sytuacja się zmieni, d r u g i Ż e l i g o w s k i m o ż e się z n a l e ź ć . T o nie sprawa racjonalnej oceny sytuacji, lecz emocjonalnej. A ż ą d a n i e p o t ę p i e n i a ? Przecież t u chodzi o gest symboliczny, nie o t o , że r z ą d , sejm s t w i e r d z ą , iż n i k t nie rości pretensji do miasta, lecz by s ą s i a d silniejszy, 11 razy liczniejszy p r z y z n a ł się d o złego uczynku. M o ż e gdyby nie b y ł o p r z y k ł a d ó w naszej arogancji, arogancji z pozycji siły, sprawy przeprosin by nie 12 b y ł o . Niepotrzebna, ż e n u j ą c a historia, nie s ł u ż ą c a d o b r y m stosunkom m i ę d z y naszymi n a r o d a m i . T r u d n o , nie m o ż e m y się nieustannie rozliczać, trzeba p r z e s t a ć szczuć na siebie w gazetach i i n n y c h ś r o d k a c h przekazu, trzeba p o z o s t a w i ć p o l i t y k o m , a pewnie i his­ t o r y k o m chandryczenie się. natomiast d ą ż y ć do wzajem­ nego zrozumienia i szacunku o b u naszych n a r o d ó w . Trze­ ba lepiej się z n a ć , więcej wiedzieć o sobie. D l a t e g o zdecydo­ w a l i ś m y się na p r z y g o t o w a n i e tego n u m e r u - l i t e w ­ skiego. I t u o d razu d o d a m , tak j a k ciągle są k ł o p o t y z p i e n i ę ­ d z m i , tak w t y m p r z y p a d k u życzliwość w s z y s t k i c h , d o k t ó r y c h się z w r ó c i l i ś m y o pomoc, była w r ę c z z a s k a k u j ą c a . Potrzeba z b l i ż e n i a , wzajemnego zrozumienia jest ogro­ m n a . T o j u ż nie p o l i t y k a , m o ż e w r ę c z o d w r o t n i e , to ś w i a d o m o ś ć tego, iż narody nasze łączy c o ś , co jest n i e p o r ó w n a n i e silniejsze - więzi istniejące o d w i e k ó w . N i e m o ż n a j e d n a k p o m i j a ć f a k t u , iż s z c z e g ó l n ą p o s t a c i ą dialogu m i ę d z y n a r o d a m i są relacje p o m i ę d z y r z ą d a m i p a ń s t w a m n i e j s z o ś c i ą n a r o d o w ą . W naszym p r z y p a d k u dotyczy to l u d n o ś c i litewskiej, skupionej na Sejneńszczyźnie i polskiej na L i t w i e . Ż a d e n r z ą d nie m o ż e p o z o s t a ć o b o j ę t n y na t o . j a k się traktuje m n i e j s z o ś ć z n a j d u j ą c ą się poza jego granicami. Zasady c h r z e ś c i j a ń s t w a z d a j ą się szczytnym postulatem, w rzeczywistości m a m y p r z e w a ż n i e d o czynienia z z a s a d ą w z a j e m n o ś c i . Jak o n i t r a k t u j ą naszych, tak m y ich. N a szczęście nie jest to rygorystycznie stosowane, sytuacja L i t w i n ó w S e j n e ń s k i c h jest obecnie lepsza niż P o l a k ó w na L i t w i e . O c z y w i ś c i e i u nas ż y w a jest p a m i ę ć f a k t ó w ś w i a d c z ą c y c h o d y s k r y m i n a c j i , np. przez wiele lat nie zgadzano się na litewskie n a b o ż e ń s t w a w Bazy­ lice S e j n e ń s k i e j , przy czym argumenty tak w ł a d z y , j a k i k o ś c i o ł a były identyczne. N i e c h się p o l o n i z u j ą ! - usłysza­ ł e m z a r ó w n o w rezydencji Prymasa, j a k i w gmachu K C . T a k ż e budowa kościoła w Widugierach niepokoi L i t ­ w i n ó w k t ó r z y o b a w i a j ą sie że o s ł a b i to więzi ł ą c z ą c e ich s p o ł e c z n o ś ć , przez rozproszenie ludzi. Dotychczas c e n t r u m duchowego życia L i t w i n ó w i miejscem coniedzielnych SDOtkari bvła bazylika w Seinach i k o ś c i ó ł w P u ń s k u N a b o ż e ń s t w a w n o w y m kościele m o g ł y b y o d c i ą g n ą ć ludzi o d tych c e n t r ó w , a t y m samym sprzyjać o s ł a b i e n i u ich więzi etnicznej Sa oczywiście inne d r a ż l i w e sorawy ale raczei incydentalne co jednak w sytuacji grupy m n i e j s z o ś c i o w e ma zawsze z w i ę k s z o n y rezonans. �Rzeczywiście trudne są stosunki m i ę d z y p o l s k ą mniej­ szością na L i t w i e a w ł a d z ą . W y n i k a j ą m i ę d z y i n n y m i z tego, że litewscy Polacy bynajmniej nie w y d a l i się zachwyceni uzyskaniem przez L i t w ę n i e p o d l e g ł o ś c i . Powiaty „ p o l s k i e " głosowały przeciw, p o d o b n i e j a k m n i e j s z o ś ć rosyjska. Kiedy z n i k n ą ł w s p ó l n y w r ó g , Polacy poczuli się z a g r o ż e n i . Przedtem ich status nie o d b i e g a ł o d tego, k t ó r y mieli L i t w i n i , teraz, po wyzwoleniu, poczuli się z a g r o ż e n i przeja­ wami litewskiego nacjonalizmu. U w a ż a j ą , że m i e s z k a j ą c od w i e k ó w " na obszarze dzisiejszej L i t w y są tam u siebie. C h c ą a u t o n o m i i , przy c z y m z a c h ę c a ich d o stawiania ż ą d a ń postawa miejscowych (ale nie tylko!) d z i a ł a c z y . Z a iluzje płacą gorzko. T r u d n o i m z r o z u m i e ć , że Warszawa nie m o ż e i nie chce się za n i m i u j ą ć . Boleśnie więc odczuli s ł o w a Papieża, k t ó r y dobitnie określił ich miejsce - P o l a k ó w , obywateli L i t w y . P a p i e ż p o w i e d z i a ł to nawet ostrzej, nazwał ich L i t w i n a m i polskiego pochodzenia. Nie c h c ę w c h o d z i ć w r o z w a ż a n i a , czy bvlo to najzręczniejsze sfor­ m u ł o w a n i e . W a ż n a jest b o w i e m jego istota r o z w i e w a j ą c a wszelkie iluzje. W a r t o z a u w a ż y ć , że w p o d o b n y m k i e r u n k u działa w Niemczech kanclerz K o h l , w y r a ź n i e o k r e ś l a j ą c obywatelskie o b o w i ą z k i mniejszości niemieckiej w Polsce. W numerze, k t ó r y oddajemy w ręce C z y t e l n i k o m , sku­ piamy się na k i l k u problemach: pierwszy - r o z b i e ż n o ś c i w widzeniu historii, d r u g i - stereotypy s ą s i a d a , w y s t ę p u j ą c e po obu stronach granicy, trzeci blok m a t e r i a ł ó w dotyczy Wilna, tego, k t ó r e z a c h o w a ł o się w p a m i ę c i ludzi r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i - i obecnego. M i t u W i l n a , miasta L i t w i n ó w . P o l a k ó w , Ż y d ó w . W s p ó ł c z e s n ą s y t u a c j ę styku mniejszości i grup w y z n a n i o w y c h omawia K r z y s z t o f C z y ż e w s k i . N a ­ s t ę p n y , d u ż y zestaw m a t e r i a ł ó w pochodzi z b a d a ń , p r o w a ­ dzonych przez K a t e d r ę Etnologii U W w ś r ó d P o l a k ó w na L i t w i e . D o t y c z y z a r ó w n o widzenia s i ą s i a d a , j a k i zachowa­ nych w i e r z e ń , o b r z ę d ó w , p a m i ę c i tradycji, a p o k r y f ó w . Ostatnia, bardzo istotna, część n u m e r u to prezentacja t w ó r c z o ś c i litewskiej w r ó ż n y c h dziedzinach sztuki, ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m tradycji ( ź r ó d ł a ) , do k t ó r y c h n a w i ą z u j e . Pokazujemy tę t w ó r c z o ś ć w p r z e k r o j u „ p i o n o ­ w y m " , o d sztuki ludowej po o s i ą g n i ę c i a „ a w a n g a r d y " , w przekroju czasowym od C i u r l i o n i s a po Stasysa i Bartulisa. U w a ż n y czytelnik n i e w ą t p l i w i e z w r ó c i u w a g ę na t o , co w tytule n a z w a ł e m lekcją ż y w e g o j ę z y k a . Jest to przede wszystkim lekcja o b c o w a n i a z „ i n n y m i " , z s ą s i a d e m , lekcja, k t ó r a ma sens, jeśli d o s t r z e ż e m y dzięki niej lepiej samych siebie. Lekcja widzenia h i s t o r i i , a ściślej m ó w i ą c , u ś w i a d o m i e n i e sobie f a k t u , iż nie ma, i m o ż e nie być jednej h i s t o r i i , kiedy r ó ż n e są perspektywy, z k t ó r y c h się j ą postrzega. Lekcja szacunku dla s ą s i a d a , k t ó r y jest nam tak m a ł o znany, ze s z t u k ą k t ó r e g o stykamy się t y l k o przy nielicznych okazjach. Wreszcie - lekcja, k t ó r ą daje nam przeczytanie w y w i a d ó w p r o w a d z o n y c h w ś r ó d polskiej mniejszości etnicznej na L i t w i e P r z e b i j a j ą c a z wielu w y p o ­ wiedzi nuta w y ż s z o ś ć . , w r ę c z ksenofob.., p o ś w i a d c z a t y l k o , iż niejednokrotnie m ó w i ą c o innych m ó w i m y o sobie Nie budu ą c a to lektura, ale też i „ K o n t e k s t y " nie są „ D z w o n ­ kiem N i e d z i e l n y m " . Z r e s z t ą na pewno nie mniejsze n a p i ę ­ cie ksenofobii w y s t ę p u j e i u naszych s ą s i a d ó w . Jeśli zaś chodzi o nasze intencje, są a ż n a d t o w y r a ź n e . Budowanie m o s t ó w , d r ó g do wzajemnego poznania. I sza­ cunku. 13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d3fcce6aa85ce977afa411800a471668.pdf 03a901b0a39e34c18bd56ca2be292e46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2807 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2615 Title A name given to the resource Lekcje ciemności. Dwa spojrzenia na Apokalipsę / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.80-86 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lekcje ciemności. Dwa spojrzenia na Apokalipsę Dariusz Czaja 1. A imię jej: 666 W marcu tego roku, jedna z naszych gazet codziennych zamieściła poruszającą wiadomość z zagranicy. Oto na uli­ cach Bukaresztu, informuje krótka notatka, pojawiła się nowa linia autobusowa. Jej numer - 666 - wzbudził, zupełnie nieo­ czekiwanie, gwałtowne i zdecydowanie negatywne reakcje mieszkańców. W atmosferze bojaźni i drżenia, zgodnym pro­ testem, wymusili oni na władzach miasta usunięcie z autobu­ sów inkryminowanego numeru. Z dość przemyślnych i skomplikowanych wyliczeń pew­ nego numerologicznie uzdolnionego mieszkańca Ugandy, możemy dowiedzieć się - korzystając z pomocy odpowie­ dniej strony internetowej - że imię i nazwisko Billa Gatesa, założyciela Microsoftu i równocześnie postaci notowanej od pewnego czasu notorycznie na pierwszym miejscu listy naj­ bogatszych, jest w istocie literowym kryptonimem liczby 666. Tym sposobem, obsadzony został wakujący od jakiegoś czasu etat dyżurnego potwora dziejów, którego niechlubnymi inkarnacjami bywały już w minionej historii osobistości tak znaczne, jak cesarz Neron, papież Leon X , a w czasach nam bliższych Adolf Hitler czy Saddam Hussein. 1 2 Położona w bliskim sąsiedztwie Instytutu Etnologii UJ kawiarnia, nazywająca się nomen omen Nietoperz (złowrogie konotacje symboliczne tego ssaka nie wymagają chyba spe­ cjalnych komentarzy) wzbogaciła ostatnio, dobrze już znaną stałym klientom, ofertę alkoholowych delicji o nową pozycję. Od kilku miesięcy podawany jest tam, obok standardowych drinków, nowy specjał pod zwracającą uwagę nazwą: „Tchnienie szatana". Cena tego napoju, który, po prawdzie, więcej wrażeń obiecuje, niż realnie daje, wynosi dokładnie: 6 złotych 66 groszy. Jeśli zgodzimy się, że zdroworozsądkowe wyjaśnienia opisanych zdarzeń za pomocą paru pozostających zawsze pod ręką wytrychów - tutaj, odpowiednio: myślenie magiczne, zwyczajna głupota, postawa ironiczna - są trywialne i nicze­ go naprawdę nie tłumaczą, że, przeciwnie, same domagają się interpretacji, to być może dostrzeżemy w tych drobiazgach, oprócz materiału na smaczną anegdotę, także i skrótowy za­ pis całkiem realnych dylematów współczesności. Przywołane tu emblematycznie fakty dotyczące popular­ nych wykładni imienia apokaliptycznej Bestii - a przykłady tego rodzaju można by niemal dowolnie mnożyć - zdają się sugerować, że kultura współczesna, nie ta, oczywiście, spod znaku biblijnej egzegezy czy intelektualnego namysłu, ale ta jej część, której przejawy odnajdujemy w życiu codziennym, nie jest jednoznaczna w swoich próbach uporania się z pyta­ niami eschatologicznymi. Dwa głosy brzmią tu szczególnie donośnie; są przy tym wyraźnie wobec siebie kontradykcyjne. Pierwszy, z czytelnymi oznakami strachu i histerii, po­ brzmiewa dobitnie i stanowczo. Nie może być już żadnych wątpliwości: to właśnie teraz nadchodzi nieodwołalny Ko­ niec. Wszystkie dotychczasowe przepowiednie, wszystkie poprzednie wskazania czasów ostatecznych były błędne. Po­ kazujące się w obecnej chwili znaki są aż nadto czytelne. Wielokształtna Bestia swobodnie przechadza się po gościńcu. Musimy być czujni. Katastrofa tym razem nas nie ominie. Zaiste, „czas jest blisko" (Ap, 1,3 tłum. C. Miłosz). Drugi grozę tego czarnego scenariusza rozbraja śmiechem i ironią. Przekonuje, że do natury przepowiadanych co jakiś czas apokaliptycznych proroctw w wydaniu popularnym na­ leży to, że się nie spełniają, że, innymi słowy, tak pojmowa­ ny „koniec świata" ma naturę wciąż uciekającego horyzontu, nigdy nie jest tu, w miejscu, gdzie teraz jesteśmy, ale zawsze tam, gdzie nas jeszcze nie ma i gdzie, jak niektórzy z uporem utrzymują, uda się wreszcie komuś dotrzeć. Ten głos jakby chciał powiedzieć umysłom nazbyt gorącym i niecierpliwym: spokojnie bracia, trochę luzu, napijcie się, to wam przejdzie. Osobliwe przy tym, że wyznawcy tego poglądu wcale często łączą kpiący dystans wobec inspirowanej religijnie wizji koń­ ca z wiarą w apokalipsę w jej rozlicznych świeckich we­ rsjach. Zamiast więc straszyć wielogłową Bestią wychodzącą z morza, obrazem odesłanym już do krainy bajek, ględzą oni z równym przejęciem o rozszerzającej się dziurze ozonowej, 0 wciąż ocieplającym się klimacie, o wyczerpywaniu się za­ sobów naturalnych itp.; nagromadzenie tych okropieństw spowodować ma w efekcie planetarną zagładę. Co charakterystyczne, postawy te nie są tak odległe od siebie, jak można by z pozoru sądzić. Zauważmy bowiem, że obydwie, choć w różny sposób, w zasadzie uchylają wizję „końca świata" zawartą w Apokalipsie św. Jana. Pierwsza, bo prostodusznie interpretując jej tekst, a także przesuwając ad infinitum jego nadejście, skutecznie kompromituje i ośmiesza samą ideę, druga, bo uznaje ją za myślowy anachronizm 1 z tego względu po prostu nie wykazuje najmniejszego zain­ teresowania całą kwestią; unieważnia problem tak, jak unie­ ważnia się zagubiony dokument. Przywołane na początku kulturowe reakcje na jeden z bar­ dziej poruszających i mających za sobą już sporą bibliotekę apokaliptycznych obrazów, nie obejmują, rzecz jasna, pełne­ go spektrum możliwych współcześnie postaw eschatologicz­ nych. Są natomiast instruktywne o tyle, że, jak sądzę, wska­ zują na jego „górny" i „dolny" kraniec. Po jednej stronie, ma­ my więc religijność naiwną zastygłą w dosłownym, literal­ nym traktowaniu tekstu Pisma, tropiącą gorliwie znaki rychło mającego nadejść końca; po stronie przeciwnej, ducha scep­ tycznego z właściwym mu świeckim rezonerstwem i prze­ śmiewczym dystansem wobec przekazu biblijnego. 3 4 A co znajduje się w rozległym obszarze „pomiędzy"? Oczywiście, gdy chodzi o materię tak delikatną i trudno mie- �rzalną, jak wyobrażenia eschatologiczne, trudno o twarde konstatacje, wszelkie ustalenia muszą mieć charakter mniej lub bardziej precyzyjnych przybliżeń. Zaryzykowałbym jed­ nak hipotezę (nieduże to ryzyko), że pośród postaci zapełnia­ jących ową przestrzeń „środka" relatywnie dużą grupę stano­ wią dzisiaj ci, którzy przyznają się co prawda do dziedzictwa chrześcijańskiego, ale dla których ta identyfikacja nie obywa się jednak bez istotnych trudności. Tak więc, chociaż, z jed­ nej strony nie biorą oni na serio gorączki milenijnej, są też wyraźnie nieufni wobec jarmarcznych przepowiedni i inter­ netowych spekulacji, to, z drugiej strony, chcieliby uwierzyć słowom Apokalipsy św. Jana i traktować je poważnie, ale tak naprawdę nie bardzo wiedzą, co począć z dość dla nich egzo­ tyczną, trudno przekładalną na pojęcia, wieloznaczną mową proroctwa z Patmos. Wolni są od skrajności: ani nie trawią ich przesadnie pokusy chiliastyczne ani też nie dotknęła ich szczególnie mocno, nicująca do szczętu tradycyjne wyobra­ żenia, choroba podejrzliwości. Dla nich wyrażenia takie jak „koniec czasu", „koniec świata" - choć problematyczne - nie są z pewnością pustymi hasłami. 2. Dwie lekcje z Idioty Odsuwając zatem na bok lęki związane z rokiem 2000, którego „eschatologiczność" zdaje się mieć przede wszyst­ kim wymiar medialny, nie frustrując się też zanadto tym, czy obecny kurs euro we Francji (1 euro = 6,66 FF) nie zwiastu­ je szybkiego nadejścia Armageddonu, spróbujmy poważniej zastanowić nad kilkoma kwestiami dotyczącymi całkiem re­ alnego, przynajmniej dla części z nas, problemu: jak rozu­ mieć dzisiaj tajemniczą wizję Widzącego z Patmos. Czy ję­ zyk symbolu, obrazu, metafory, z których utkana jest materia proroctwa, przemawia jeszcze do nas? A jeśli tak, to co wchodząc w ten „las ciemny" - chcemy i co umiemy z niego wyczytać? Czy nie jest czasem tak, że wzrost wiedzy o tek­ ście Apokalipsy, o jego genezie, przynależności gatunkowej, strukturze itd., osłabia równocześnie promieniowanie jego misteryjnej treści; że, paradoksalnie, im więcej o nim wiemy, tym mniej z niego rozumiemy? Jakiej rzeczywistości dotyka zagadkowa mowa Janowego proroctwa i jaki status skłonni bylibyśmy jej przyznać? Jak rozumieć dzisiaj wizję „końca świata", którą przynosi Apokalipsa? 6 już tylko pobłażliwy śmiech. Dostojewski był świadkiem i przenikliwym komentatorem tego procesu odparowywania treści z żywych niegdyś symboli religijnych, procesu, który w naszym stuleciu przypomina już zjazd po równi pochyłej. Jego konsekwencje dla życia duchowego opisywano i opłaki­ wano później wielokrotnie. W roku 1874 opublikowana zostaje po raz pierwszy w po­ staci książkowej powieść Idiota. Zarejestrował w niej Dosto­ jewski pogląd, wolno sądzić, że nie całkiem wtedy odosob­ niony, zgodnie z którym wydarzenia dziejące się w ówcze­ snej rosyjskiej i szerzej: europejskiej rzeczywistości, noszą wyraźne znamię czasów ostatecznych. Misję świadczenia 0 spełniającej się właśnie apokalipsie otrzymuje w powieści urzędnik sądowy Łukian Timofieicz Lebiediew. Ten rzadko trzeźwiejący osobnik uchodzi, w oczach własnych rzecz ja­ sna, za wtajemniczonego w arkana egzegezy biblijnej: .je­ stem mocny w komentowaniu Apokalipsy i robię to już pięt­ naście lat... jestem równy największym potentatom". Wedle jego wykładni słów Pisma: ,jesteśmy przy trzecim koniu, wronym, i przy jeźdźcu trzymającym w ręce miarę, ponieważ w dzisiejszych czasach wszystko jest oparte na miarach - na umowach, i wszyscy ludzie dochodzą tylko swoich praw: 'miarka pszenicy za grosz, a trzy miarki jęczmienia za grosz'... i jeszcze ducha wolnego, i serce czyste, i ciało zdro­ we, i wszystkie dary Boże chcą przy tym zachować. Ale sa­ mym tylko prawem nie zachowają i potem nastąpi koń płowy 7 5 Zanim sięgniemy do dwóch, w moim przekonaniu, nie­ zwykle pouczających i „dających do myślenia" komentarzy, dwóch współczesnych odczytań Apokalipsy, by z ich pomo­ cą szukać możliwych odpowiedzi, warto przypomnieć na po­ czątek kilka fragmentów z tekstu jeszcze jednego proroka. To w dziele Dostojewskiego - i , całkiem niezależnie, u Nietzschego - precyzyjnie został opisany konflikt pomię­ dzy tradycyjną religijnością a mentalnością pooświeceniową z jej kultem wątpiącego rozumu, ekspansją nauki i wiarą w nieograniczony postęp. Efektem tego spotkania, którego skutki dziedziczymy dzisiaj, było poważne nadkruszenie fun­ damentów wiary religijnej, a w planie najbardziej nas intere­ sującym - erozja wyobraźni eschatologicznej. Chrześcijań­ skie zaświaty zaczęły stopniowo, acz konsekwentnie, popa­ dać w ruinę. Niebo i piekło poczęli opuszczać jego stali mie­ szkańcy, a tradycyjna identyfikacja przestrzenna tych miejsc stawała się coraz bardziej problematyczna. Ikonograficzne wizje Sądu Ostatecznego miast napominać i przerażać, budzą 8 1 ten, któremu na imię Śmierć, a za nim już piekło..." Powiada się też o Lebiediewie, że sławny werset mówiący o gwieździe, która spadła na ziemię i zatruła źródła wód (Ap 8,10), oznacza w jego interpretacji sieć kolei żelaznej, która właśnie zaczęła pokrywać ówczesną Europę. Co ciekawe, ów pijaczyna, portretowany w powieści z sarkazmem, ale i z wy­ raźną sympatią, zmuszony przez dyskutantów, by wytłumaczył się, czy rzeczywiście uważa, że kolej jest przekleństwem ludz­ kości, odpowiada całkiem trzeźwo: „Nie koleje żelazne, nie, proszę panów! (...) Właściwie same koleje żelazne nie zamącą źródeł życia, ale wszystko to w sumie jest przeklęte, cały ten kierunek naszych ostatnich wieków, ogólny ich charakter, nau­ kowy i praktyczny, jest może istotnie przeklęty, proszę łaska­ wych panów". Z jednej strony, Dostojewski dystansuje się od „egzegezy" Apokalipsy opartej na dość luźnych skojarzeniach, a właściwie wmówieniach w Tekst najzupełniej dowolnych tre­ ści, z drugiej zaś, w tej ostatniej wypowiedzi nietrudno rozpo­ znać poglądy samego pisarza, upatrującego w emancypacji ro­ zumu naukowego i technicznego źródeł kryzysu duchowego współczesności. W każdym razie, z wykładów potentata egze­ gezy Lebiediewa, wynika niezbicie, że czas jest bliski, jeszcze tylko koń płowy i Śmierć oznajmi ponuro: proszczajtie riebiata, zabawa skończona. 9 Ale jest w Idiocie również i inne rozumienie, w zasadzie przeczucie głębszego sensu apokaliptycznej wizji, łatwo je przeoczyć, bo zanotowane jest niejako „przy okazji", na mar­ ginesie całkiem innej kwestii. Nie jest tak spektakularne jak to wcześniejsze, nie odwołuje się w ogóle do tradycyjnego in­ strumentarium symbolicznego Apokalipsy św. Jana, a prze­ cież jest to odważna próba przeniknięcia jednego z jej najbar­ dziej zagadkowych sformułowań. Książę Lew Nikołajewicz Myszkin, rozmyślając nad szczególnym przeżyciem czasu poprzedzającym zazwyczaj jego napady epilepsji, dochodzi nieoczekiwanie do konkluzji, która rzuca trochę światła na 81 �ten fragment z księgi (Ар 10, 8), w którym mowa o nastaniu końca czasów: „Zamyśli! się między innymi nad tym, że w jego epilep­ tycznych stanach była pewna krótka faza prawie tuż przed atakiem (jeśli tylko atak przychodził na jawie), kiedy nagle wśród smutku, ciemności duchowych i przygnębienia chwi­ lami jakby rozpłomieniał się jego mózg i z niezwykłą mocą natężały się jednocześnie jego siły witalne. Odczuwanie ży­ cia, uświadomienie sobie swojej jaźni wzrastały niemal dzie­ sięciokrotnie w owych momentach, krótkich jak b ł y s k a ­ w i c a (podkr. DC). Umysł, serce, rozjarzały się niezwykłym światłem, wszystkie wzruszenia, wszystkie wątpliwości, wszystkie niepokoje od razu jakby się uciszały, przechodziły w jakiś idealny błogostan, pełen jasnej, harmonijnej radości i nadziei, łączyły się z Najwyższym Rozumem i Ostateczną Przyczyną. Ale te momenty, te przebłyski były dopiero zapo­ wiedzią owej decydującej sekundy (nigdy nie trwało to dłu­ żej niż sekundę), w której zaczynał się atak. Ta sekunda była oczywiście trudna do zniesienia. Rozmyślając nad ową chwi­ lą później, już będąc zdrowym, mówił sobie często, że prze­ cież te wszystkie błyskawice myśli i przebłyski wyższego od­ czuwania i wyższej świadomości, a więc i 'doskonalszego bytu', nie są niczym innym, tylko chorobą, naruszeniem nor­ malnego stanu, a jeśli tak, nie jest to wcale doskonalszy byt, przeciwnie, trzeba to uważać za byt podrzędny, niższy. (...) Cóż z tego, że to jest nienormalne napięcie, jeżeli rezultat, chwila odczuwania, którą się potem przypomina i rozpatruje, będąc już zdrowym, okazuje się najwyższą harmonią, pięk­ nem, daje niesłychane i niespodziewane dotychczas uczucie pełni, miary, pojednania (...). W owym momencie (...) stają się dla mnie jakoś zrozumiałe słowa, że czasu w i ę ­ cej nie b ę d z i e " . Inaczej niż u Lebiediewa, brak tu od­ niesień do poszczególnych obrazów Apokalipsy i próby ich przełożenia na „ludzki" język, przetestowania niejako ich prawdziwości przez odniesienie do wydarzeń historycznych. Nie ma jednak wątpliwości, że Myszkin wchodzi w samo sedno wizji Janowej. Stara się zrozumieć niemożliwe. I daje własną interpretację owych tajemniczych słów o „zwinięciu czasu" u kresu dziejów. W miejsce wszystko tłumaczącej, ra­ cjonalizującej wykładni - niejasna sugestia, przeczucie, intu­ icja, owoc chwilowego jasnowidzenia. Co istotne: to nie wi­ dzialna, dotykalna przestrzeń jest tu kluczem do tekstu, ale czysta abstrakcja: czas. 1 0 Mając w pamięci te dwa, zaczerpnięte z powieści, roz­ bieżne sposoby rozumienia tekstu Apokalipsy, dwie idące w różnych kierunkach próby wniknięcia w jego ciemną mo­ wę, przyjrzyjmy się teraz bliżej anonsowanym już wcześniej współczesnym świadectwom. Pierwszym jest fdm dokumen­ talny Wernera Herzoga Lekcje ciemności, drugim filozoficz­ ny esej Krzysztofa Michalskiego Krótka historia Apokalipsy i jej zeświecczenia. Tu istotne zastrzeżenie: nie są to, oczywi­ ście, dokładne repliki wspomnianych odczytań, raczej ich twórcze, nieintencjonalne rzecz jasna, rozwinięcia; przy pew­ nych jednak retuszach, zmianach akcentów, wyraźnie można w nich odnaleźć ducha tych komentarzy. 3. Okropności wojny W lutym 1991 roku zakończyła się wojna w Zatoce. W pa­ rę dni później przestała być już, co przyjęliśmy z obojętnym 82 zrozumieniem, atrakcją medialną. Jak w wierszu Szymbor­ skiej Koniec i początek: „wszystkie kamery wyjechały już / na inną wojnę". Ale dla tych, którzy pozostali na miejscu, ko­ niec wojny oprócz ulgi przynosi również całkiem prozaiczne problemy. Choćby takie: „Po każdej wojnie / ktoś musi po­ sprzątać (...) Ktoś musi zepchnąć gruzy/ na pobocza dróg (...) Ktoś musi grzęznąć / w szlamie i popiele"," jak mowa jest 0 tym we wcześniejszym fragmencie tekstu. Werner Herzog rozpoczyna swój film dokumentalny Lek­ cje ciemności w takim właśnie momencie. Przyjeżdża z ka­ merami wówczas, gdy pierwsze ekipy strażackie rozpoczyna­ ją kilkutygodniowe, jak się miało później okazać, próby ga­ szenia płonących szybów naftowych. Już początkowe motto z Pascala - „Upadek światów gwiezdnych dokona się tak jak ich stworzenie - w doskonałej piękności" - wyraźnie jednak sugeruje, że nie będzie to reportaż o ofiarnej pracy strażaków w walce z żywiołem, ale raczej próba metaforycznego uogól­ nienia. Filmowa parabola. W podzielonej na 13 odsłon opowieści filmuje Herzog krajobraz po bitwie. Kamera wydobywa ślady po niegdysiej­ szym życiu. Oto miejsce, w którym rósł las, teraz zamienio­ ne w jezioro ropy. Nagie szkielety zwierząt, spalone samo­ chody, ruiny domów, podziurawione pociskami bunkry, nie­ czynne urządzenia przemysłowe, zdezelowane obiekty, nie­ dawno jeszcze latające, jakaś smutna resztka po tym, co kie­ dyś było radarem. Ciężarówki-widma snujące się po drogach. Oglądamy narzędzia z izby tortur. Słuchamy opowieści ko­ biety, której dziecko oniemiało z przerażenia. Inna chce coś powiedzieć, ale straciła mowę, widząc na własne oczy śmierć najbliższych. Obrazy z „krainy milczenia i ciemności" - by przywołać tytuł jednego z pierwszych dokumentów Herzoga. Co warto zauważyć: dojmujący i niepowątpiewalny realizm tych po-wojennych obrazów stoi w jaskrawej sprzeczności z przekłamanym, całkowicie aseptycznym i odrealnionym obrazem rzeczywistości tej „dziwnej wojny" znanym nam z telewizyjnych przekazów. Ze szczególną predylekcją, w której pomieszana jest gro­ za z fascynacją, filmuje Herzog żywioły. Grafitowe połacie spopielałej ziemi, gęste od czarnego dymu powietrze, stru­ mienie ognia wydobywające się z dogaszanych szybów, wul­ kaniczna lawa, którą tu naśladują rozlewiska pulsującej ropy. Wszystko to filmowane z lotu ptaka, można by rzec: z nie­ ziemskiej perspektywy, oglądane jakby nieludzkim okiem. Czasem obraz puszczony jest na zwolnionych klatkach, co potęguje jeszcze wrażenie. Jego siłę wzmacnia również suge­ stywne tło muzyczne (Schubert, Wagner, Mahler, Part). Nie­ które z tych wizyjnych kadrów komentowane są fragmentami Apokalipsy św. Jana. Części piątej, zatytułowanej Rezerwat szatana, towarzy­ szą końcowe fragmenty rozdziału 16: „I nastąpiły błyskawice i głosy, i gromy, i wielkie trzęsie­ nie ziemi, jakiego nie było, odkąd ludzie są na ziemi, trzęsie­ nie ziemi tak wielkie. Miasto wielkie rozpadło się na trzy czę­ ści i miasta narodów runęły. (...) A wszelka wyspa zniknęła 1 nie można było znaleźć gór". (Ap 16, 17-19) W części siódmej, komentarzem do obrazu ognia wydo­ bywającego się z płonącego szybu są słowa: „Piąty anioł zatrąbił. I widziałem gwiazdę, która z nieba spadła na ziemię, i dano jej klucz od studni przepaści. I otwo­ rzyła studnię przepaści, i wydobył się dym z głębi jak dym �z wielkiego pieca, i pociemniało słońce i powietrze od dymu ze studni. (...) I w owe dni szukać będą ludzie śmierci, ale jej nie znajdą, i będą chcieli umrzeć, ale śmierć będzie od nich uciekała". (Ap 9, 1-2, 6) Nie ma więc wątpliwości, jakie znaczenie filmowanej wi­ zji stara się nadać Herzog. Nawet bez tych cytatów, wprowa­ dzonych tu nazbyt może ostentacyjnie, trudno byłoby o po­ myłkę. Scenografia zupełnie jak z biblijnej wizji Końca: czar­ ne od dymu słońce, pokrywające ziemię popioły, ogniste je­ ziora. I towarzyszące tym znakom: tortury, cierpienie, wszechobecny brak nadziei... W pierwszym odruchu można by przypisać autorowi na­ iwność. Co to bowiem za apokalipsa, skoro - jak widzieliśmy - po wojnie ktoś posprzątał, szyby wygaszono i życie, choć z trudem, toczy się jednak dalej, powoli powraca do normy. W dodatku mógł zostać jeszcze nakręcony o tym film. Trud­ no jednak sądzić, by Herzog naprawdę wierzył, że na pusty­ niach Kuwejtu rozegrała się ostateczna walka pomiędzy siła­ mi Światła i Ciemności a ich upostaciowaniem byli generał Schwarzkopf i Saddam Hussajn; że właśnie czas się skończył i że gdzieś nieopodal na pustynnej oazie zakwitła Niebieska Jeruzalem. W tej filmowej hermeneutyce znaków czasu cho­ dzi chyba o co innego. Tekst Apokalipsy służy tu jako narzędzie interpretacji wy­ darzeń historycznych. Herzog nie jest oczywiście pierwszym, który posługuje się tą matrycą wyobrażeniową. Robiono to już przed nim wielokrotnie i , co ciekawe, w podobnych sytu­ acjach. Dwa przykłady z niedalekiej przeszłości: oto poeci opisujący grozę polskiej rzeczywistości I I wojny w porówna­ niach i obrazach zaczerpniętych wprost z Apokalipsy, zu­ pełnie serio dostrzegający w wydarzeniach, które działy się na ich oczach, widome znamiona czasów ostatecznych; oto Francis Ford Coppola przedstawiający w swoim filmie wojnę wietnamską w duchu spełniającej się apokalipsy, którego już sam tytuł Czas Apokalipsy (w oryginale jeszcze mocniej: Apocalypse Now), wyraźnie steruje wrażliwością odbiorców i podpowiada, czy wręcz: narzuca, klucz interpretacyjny do rozumienia pokazanego obrazu wojny. 12 13 Jest tak, jak gdyby niemożliwe przyciągało niemożliwe: jak gdyby po to, by opisać naturę świata niemożliwego, choć przecież całkiem realnego, świata, który „wypadł z formy", trzeba było koniecznie sięgnąć do „niemożliwego" języka prorockiej wizji, bo tylko taki język jest w stanie temu zada­ niu sprostać. I ta powtarzająca się ze stałą regularnością okoliczność powinna przynajmniej zastanawiać. Powstaje więc pytanie: czy nakładanie obrazów apokaliptycznych na rzeczywistość empiryczną jest zaledwie artystycznym chwytem, a więc de­ cyzją mieszczącą co najwyżej w granicach estetyki, czy mo­ że inercją wyobraźni, która nie umie uciec od zapadających głęboko w pamięć (tak kulturową, jak i jednostkową) wyo­ brażeń albo zwyczajną modą (tak właśnie postrzegał Miłosz sporą część poezji okupacyjnej, pisząc przekornie w roku 1944 swoją Piosenkę o końcu świata ), czy też za skłonno­ ścią do myślenia o wojnie w terminach apokaliptycznych, dyspozycją, jak się wydaje, powszechną i trwałą, nie kryje się jakaś prawda o historii i naszej w niej egzystencji. Czy zatem, przywołany in extenso w Lekcjach ciemności tekst Apokali­ psy jest zaledwie retorycznym ornamentem, przypadkowym komentarzem, bez którego film i tak by się tłumaczył, czy też 14 pełni on rolę poznawczą: wydobywa i nazywa pewne war­ stwy portretowanej rzeczywistości inaczej niewidoczne? Odpowiedzi Herzoga nie znamy, domniemania na temat jego intencji muszą, z natury rzeczy, pozostać wątpliwe. Wy­ korzystując jednak hermeneutyczną regułę przekraczania in­ tencji przez sens „tekstu", można pokusić się o pewną hipo­ tezę. Jedna z możliwych wykładni byłaby więc następująca. Apokalipsa św. Jana to nie jest scenariusz przyszłych wyda­ rzeń historycznych, tego, co wydarzy się w trudnej do prze­ widzenia i wyobrażenia przyszłości. Apokalipsa jest opowie­ ścią o świecie, w którym teraz mieszkamy, w którym mie­ szkaliśmy i mieszkać będziemy. Widziana w tej perspektywie wojna, każda wojna, okazuje się czymś daleko głębszym, niż sugeruje to sławna formuła Clausewitza; wojna rozumiana jest tu nie tylko i nie przede wszystkim jako wydarzenie na­ tury militarnej i politycznej, ale jako sytuacja, w której z wy­ jątkową intensywnością dochodzi do fundamentalnego po­ gwałcenia porządku powinności, elementarnego zanegowa­ nia sensu, wyzwolenia sił zła. Wojna jest szkłem powiększa­ jącym, które wydobywa na jaw potencje, które tkwią immanentnie w „normalnej", zwyczajnej, codziennej rzeczywisto­ ści. Jest taką sytuacją, w której proroctwo Janowe aktualizu­ je się w empirycznej historii. Spod obrazów wielogłowych bestii i spadających z nieba krwawych deszczów przebija myśl o trwałej obecności zła w świecie, o tym, że mimo wszystkich naszych wysiłków „świat w złem leży" ( U 5,19) i że jest to stan nieuleczalny. Porządek społeczny, jak i nasza egzystencja to kruche konstrukcje ustawicznie zagrożone rozpadem. Apokalipsa wciąż i na nowo spełnia się w historii. Ten scenariusz na trwałe wpisany jest w struktury naszej rze­ czywistości. Toteż dokument Herzoga nie jest w żadnym razie utwo­ rem terapeutycznym, jakąś przestrogą (tacy naiwni to już nie jesteśmy), ale raczej trzeźwym świadectwem ontologicznej ułomności tego świata. Opowiada o rzeczywistości eschato­ logicznej o tyle, o ile w przymiotniku eschatos będziemy ak­ centować znaczenia takie jak „krańcowy", „graniczny" i od­ nosić je do ekstremalnych wymiarów ludzkiego doświadcze­ nia. W naturze tego typu doświadczeń leży to, że ludzkie spo­ tyka się tu z nieludzkim, czas historyczny jakby sam siebie przekracza, wskazując na inną, już nie mieszczącą się w po­ rządku czasowym rzeczywistość. Klucz apokaliptyczny miał ten stan rzeczy wydobyć na światło dzienne, „odsłonić", „ujawnić", „objawić". Czy nie do takich właśnie znaczeń odwołuje grecki czasownik apokalyptein ? 4. Chronos i kairos Esej Krzysztofa Michalskiego ukazał się najpierw w formie osobnego artykułu; nieco później został dołączony jako aneks do powtórnej edycji jego książki Heidegger i filozofia współ­ czesna, co, jak zobaczymy, nie jest okolicznością bez znacze­ nia. Punkt wyjścia tych rozważań może wydać się dość osobli­ wy w zestawieniu z tematem głównym, jakim jest próba od­ czytania przesłania Apokalipsy św. Jana. Jest to pytanie o spo­ sób istnienia nauki w świecie nowożytnym. Autora interesuje nie to, czy rezultaty badań naukowych przynoszą pozytywne czy negatywne skutki dla współczesnego życia, ale o to, czy w samym fakcie uprawiania nauki, w przeniknięciu życia co­ dziennego przez myślenie naukowe nie da się dostrzec jakiejś ważnej odpowiedzi na pytania o sprawy ostateczne. Pretekstem 15 83 �do tych uwag stała się przenikliwa sentencja Nietzschego, we­ dle którego nauka jest przebraniem moralności. Wyróżnia Michalski dwie radykalnie rozbieżne możliwo­ ści interpretacji Apokalipsy. Wedle pierwszej, bodaj najbar­ dziej powszechnej, dotyczy ona wydarzeń z bliżej nieodgadnionej przyszłości. Jest opowieścią o potężnej katastrofie, końcu znanego nam świata, po którym nastąpi Sąd Ostatecz­ ny. W tym scenariuszu jest jednak moment pewności: mimo że samo zakończenie jest niepewne, mimo że nie wiem, jak i kiedy nastąpi, wiem przynajmniej to, że nastąpi w jakimś niezidentyfikowanym bliżej „kiedyś" i że ta sytuacja dotyczy w tym samym stopniu mnie, jak i wszystkich innych. Mam więc czas, by się do tego traumatycznego zdarzenia przygo­ tować i nie obawiać się przesadnie, o ile przygotowania wy­ padły dobrze. Druga możliwość wydaje się daleko bardziej dramatyczna. Wyrażenie z Ар 1,3 „czas jest bliski", nie ozna­ czałoby już jakiegoś niezwykłego zdarzenia z nieokreślonej przyszłości, jakiegoś wyróżnionego momentu czasu, ale od­ nosiłoby się do każdego momentu czasu z osobna, co ozna­ cza, „że każda chwila kryje w sobie możliwość końca, grani­ cy, kresu, zamknięcia świata, jaki jest - i nowego początku, wyjścia poza granice tego, co zastane, możliwość świata ra­ dykalnie nowego". Jeśli zaś tak, to Apokalipsa nie jest odło­ żona na później, ale zdarza się już, teraz, w każdym momen­ cie mojego życia. W tej interpretacji nie odnosi się ona do przyszłego wydarzenia, które z konieczności, dotyczyć bę­ dzie wszystkich, ale dotyczy mnie, personalnie i bezpośre­ dnio, tu i teraz. W takim rozumieniu czas Apokalipsy nie da się przesunąć ani odwlec. To czas, w którym właśnie żyję. Pierwsza wykładnia otwiera przed nami nadzieję względnego spokoju i bezpieczeństwa, druga - wytrąca nas z codzienne­ go letargu i nakazuje, by czuwać, by - jak w Starożytnym tor­ sie Apollina Rilkego - „swoje życie zmienić", bo w każdym jego momencie decyduje się nasze zbawienie lub potępienie. 16 I w tym miejscu pojawia się nauka. Odwołując się do Pa­ scala, Nietzschego i Heideggera - trzech najważniejszych fi­ lozoficznych punktów odniesienia w tym tekście - kreśli au­ tor mało budującą perspektywę, w której nauka jawi się jako współczesna forma rozrywki, owa pascalowska divertisse­ ment, podobna polowaniu czy grze w piłkę. Jest tak dlatego, że każda z tych działalności, acz w różny sposób (nauka by­ łaby tu rozrywką wielce wyrafinowaną) wciąga nas w życio­ we, doczesne problemy, skutecznie tym samym odciągając od fundamentalnych pytań egzystencjalnych; nie chodzi na­ turalnie o to, co nauka ma do powiedzenia o świecie, ale o to, co robią naukowcy, o cały zinstytucjonalizowany aparat no­ wożytnej nauki i codzienną mrówczą pracę jej etatowych funkcjonariuszy. Tak rozumiana nauka, projektując świat uporządkowany, zrozumiały, w pełni wytłumaczalny, zapew­ nia - próżno dodawać, że złudne - poczucie stabilności i bez­ pieczeństwa. Nade wszystko zaś oferuje spokój w kwestii przyszłości. Nauka więc, tak jak widzą ją Nietzsche i Heideg­ ger, to największa iluzja nowożytności, krótko: narzędzie samooszustwa. „Gdy (...) pracując dla pewnej i nieskończonej przyszłości w trybach nowożytnej maszyny naukowej śnicie sen o świecie jako ogrodzie, tracicie z oczu inną postać świa­ ta: świat niepokojący - bo świat, którego przyszłość jest sta­ le, z konieczności, pod znakiem zapytania, świat groźny - bo świat, z którego konfliktów nie da się usunąć. Świat, gdzie nie ma czasu na sen - bo w każdej chwili, ciągle, na nowo, 84 17 rozstrzyga się sens każdego z nas". Świat jest ciągle zagro­ żony wymykaniem się sensu, który pozostaje wciąż in statu nascendi, wciąż tworzy się i rozpada na naszych oczach, czy­ niąc naszą egzystencję nieuleczalnie problematyczną. Nauka rozumiana jako pewien sposób organizacji życia, tęskniąc za ładem i bezpieczeństwem, nieustannie zamazuje to elemen­ tarne doświadczenie. Buduje wokół grozy i niepewności ży­ cia strefę zapomnienia, dostarcza narzędzia konsolacji. „Na­ uka - a ściślej biorąc instytucja nauki - przejmuje więc funk­ cję, którą pełniło kiedyś, dziś już nieprzekonujące apokalip­ tyczne opowiadanie o kosmicznej katastrofie, jaką sprowadzą kiedyś jeźdźcy, trąby i plagi; funkcję odsunięcia przeznacze­ nia, pocieszenia i oparcia. Robi to nawet skuteczniej niż jej mitologiczna poprzedniczka: obiecując dominację nad świa­ tem, instytucja nauki obiecuje też opanowanie przyszłości, podporządkowanie jej, zapewnienie jej nam. A tym samym odłożenie końca świata, jaki znamy (i początku nowego), ad calendas Graecas i korzystanie, póki co, ze świata bez apo­ kaliptycznych obaw". 18 Jest we wspomnianej książce Michalskiego krótki rozdział dotyczący źródeł inspiracji heideggerowskiej ontologii. Destruując zachodnią tradycję filozoficzną, zwracał się Heideg­ ger początkowo ku myślicielom, którzy sami sytuowali się na jej obrzeżach. Oni to właśnie - św. Paweł, Luter, Kierkegaard, Dilthey - uporczywie i na różne sposoby tę tradycję nadkruszali. Poszukując odpowiedzi na pytanie, czym jest dziejowość, czym jest pierwotne doświadczenie dziania się bycia i w jakim języku dałoby się je opisać, przywołuje Heidegger w jednym z wykładów słowa św. Pawła o tym, iż „dzień Pań­ ski jako złodziej w nocy, tak przyjdzie" (1 Ts 5,2). Ze słów tych wynika jasno, że nie da się obliczyć daty Drugiego Przyj­ ścia, jako że nie jest to wydarzenie z porządku chronologii, ale dzieje się w błysku (gr. kairos - błyskawica), okamgnieniu, chwili, należy do porządku „kairologicznego", stąd też żad­ nych ludzkich miar nie da się w w tym przypadku zastoso­ wać. Nadzieja na powrót Chrystusa nadaje szczególną wagę każdej przeżywanej chwili; jest ona otwarciem na to, co nadejdzie niespodziewanie. Krótka historia Apokalipsy zdaje się powrotem do tych intuicji i ich rozwinięciem po latach. 19 Bo czym jest Apokalipsa rozumiana, jak się tu powiada, niemitologicznie? Nie jest zapewne ostatnim „wydarzeniem historycznym", tak jak Stworzenie nie jest pierwszym w po­ rządku czasu. Tego rodzaju myślenie zakłada bowiem szcze­ gólne rozumienie czasu. To, co zmienne, przemijające, znikliwe jest tu pojmowane z punktu widzenia wieczności, bez takiego odniesienia, czas sam w sobie jest zupełnie niezrozu­ miały. Historia, czas historyczny, dają się pojąć jedynie przez relatywizację do nieczasowej podstawy; wówczas dopiero hi­ storia nabiera sensu. Takie myślenie obecne jest w pokaźnej części wielkiej tradycji filozoficznej (Platon, Plotyn). Tu ina­ czej: warunkiem możliwości rozumienia czasu okazuje się nie jakaś aczasowa, jak powiadamy: wieczna, struktura, ale jego najdrobniejszy, niepoliczalny moment. W tej perspekty­ wie czas nie jest „zewnętrznym" wobec życia układem odnie­ sienia, ale sposobem, w jaki „świat przeżywany" wychodzi na jaw. Tym samym wieczność zostaje uczasowiona, czas przeniknięty wiecznością. „Początek i Koniec, Alfa i Omega, Potępienie i Zbawienie byłyby wówczas składnikami każdej chwili z osobna - a nie zewnętrznymi klamrami czasu jako procesu, co kiedyś się zaczyna i kiedyś się kończy". Apoka20 �lipsa zatem to możliwość, która aktualizuje się w każdym momencie mojego życia. Jest więc dokładnie, tak jak chce Miłosz w Piosence o końcu świata: żadnych błyskawic, gro­ mów, trąb oraz jak dopowiada Michalski: żadnych popisów hippicznych. Apokalipsa bowiem dzieje się już, spełnia się permanentnie w nieefektownej prozie codzienności. Tak: „In­ nego końca świata nie będzie". W związku ze zreferowanym tu pokrótce trybem lektury apokaliptycznego tekstu nasuwa się jednak pewna wątpli­ wość. Oprócz wspomnianych myślicieli jest, jak sądzę, je­ szcze jeden ważny, choć nie wymieniony z nazwiska, intelek­ tualny patron Krótkiej historii Apokalipsy: Rudolf Bultmann. Jego idea demitologizacji pobrzmiewa wyraźnie w całym eseju. Dla Michalskiego czytać dzisiaj Apokalipsę, to w znacznym stopniu uprawiać lekcję martwego języka. Wy­ raźny jest w tekście dystans wobec mitologicznej, czytaj: anachronicznej warstwy Apokalipsy. Trudno, twierdzi autor, trzeba pogodzić się z tym, że opowieści o bestiach, koniach i jeźdźcach są symbolami pozbawionymi niegdysiejszej mo­ cy, nie przemawiają już do nas. W związku z czym współcze­ sna lektura tekstu Apokalipsy, jeśli chce uchodzić za sensow­ ną, winna pozbyć się tego kłopotliwego dziedzictwa, w prze­ ciwnym razie brnąć będziemy w jawne niedorzeczności. Trzeba zatem przełożyć powstałe w innych okolicznościach historycznych i kulturowych wyobrażenia na bliższe nam mentalnie pojęcia. Nie wydaje mi się to jednak ani tak proste, ani całkiem możliwe. 21 22 Przy całej finezji wywodu Michalskiego jest coś obezwła­ dniającego w tak szybkiej i łatwej rezygnacji filozofa z całe­ go, tak przecież bogatego, dziedzictwa egzegetycznego odno­ szącego się do Apokalipsy, z licznych (czasem - to prawda dość bałamutnych, czasem - najzupełniej dowolnych ) prób uporania się z jej profetycznym szyfrem. Ale czy sama skala i intensywność zjawiska: wciąż ponawianego w dziejach ge­ stu odczytywania Janowego przekazu, od alegorezy pierw­ szych tekstów patrystycznych po współczesną hermeneutykę teologiczną oraz interpretacje gematryczne nie jest dowo­ dem na jego trwałą obecność w naszym myśleniu?; czy przy­ toczone na początku przykłady - niechby nawet uznać je za naiwne i karykaturalne - nie świadczą jednak o żywotności symbolicznej mocy tekstu Apokalipsy? Czy rzeczywiście, po to aby dotrzeć do semantyki głębokiej i jej metafizycznego rdzenia, trzeba koniecznie pozbyć się warstwy symbolicznej, traktowanej tu jako zbędny balast? Rozumowanie Michalskie­ go jest konsekwentne wobec przyjętego założenia, tyle tylko, że samo to założenie nie jest poddane jakiejkolwiek procedu­ rze weryfikacyjnej; ma moc heurystycznego dekretu. Lektura demitologizująca ma swoje racje (i przynosi, jak widzieliśmy, wymierne efekty), ale nie jest tak, by obywało się to całkowi­ cie bez pewnych strat własnych. 23 24 25 26 5. Co należy zrobić przed końcem? Przy wszystkich, widocznych „gołym okiem" różnicach, obydwie zaprezentowane tu świeckie (w znaczeniu: nie będą­ ce dziełem teologów) interpretacje Apokalipsy spotykają się w jednym: obydwie mianowicie, choć przy użyciu innych środków, optują za jakąś wersją religijnie rozumianej escha­ tologii realizującej się w czasie. W wyprowadzonym z filmu Herzoga pojmowaniu wyda­ rzeń historycznych, niewątpliwie zakłada się odnoszenie hi­ storii świeckiej do historii świętej, jako że dopiero w perspek­ tywie tej ostatniej empiryczna rzeczywistość staje się zrozu­ miała; wyraźnie przy tym widać, że eschaton nie oznacza (a w każdym razie nie musi oznaczać) w tym wypadku jakie­ goś wielkiego katastroficznego wydarzenia, które ostatecznie kończyłoby trwanie świata. Jest raczej tak, jak gdyby realizo­ wał się on wszędzie tam, gdzie dochodzi do radykalnego za­ łamania się porządku powinności, wszędzie tam, gdzie ma miejsce eskalacja zła i cierpienia. O wojnie jako zwiastunie końca pisał Mikołaj Bierdiajew w głębokim i , co może zaska­ kiwać, niezwykle zdystansowanym jak na czas powstania (początek I I wojny) tekście: „Historia zawsze była par excel­ lence wojną, zapełniona jest wojnami. Istniały jedynie dość krótkie okresy pokoju, względnej równowagi, którą łatwo by­ ło naruszyć. Historia toczyła się jak na wulkanie i okresowo rozlewała się lawa. Historia powinna się skończyć, ponieważ historia jest wojną. W historii występuje moment eschatolo­ giczny, jakby wewnętrzna apokalipsa historii. Ten eschatolo­ giczny moment jest szczególnie mocno odczuwany podczas katastrof, wojen, rewolucji i kryzysów cywilizacyjnych. Woj­ na jest więc zjawiskiem historycznym par excellence, ale okropności wojny dają ludziom ostre eschatologiczne poczu­ cie zbliżającego się końca. (...) Wojna jest historią par excel­ lence, ale zarazem wojna jest zawsze dotknięciem końca hi­ storii". Nie jest więc tak, by wojna, niechby najbardziej krwawa, wieszczyła nieodwołalny koniec świata (Bierdiajew przywołuje słowa Mt 24,6), ale w jakimś sensie usprawiedli­ wione jest myśleć o niej w kategoriach apokaliptycznych. Wojna jest sygnałem, że historię można rozumieć jako per­ manentny kryzys, jako serię wciąż powtarzających się przesi­ leń, jako koniec nieustannie rodzący z siebie początek. Ak­ cent padałby tu nade wszystko jednak na demoniczny wymiar rzeczywistości empirycznej, tak spektakularnie obecny w Apokalipsie. 27 O ile w tej wykładni przeważałby ton pesymistyczny, tra­ dycyjnie zresztą i najczęściej bodaj łączony z Apokalipsą (jak gdyby zarysowana w niej rzeczywistość świata przemienio­ nego nie mogła przebić się przez sugestywne wizje rozmai­ tych okropności), ton, który może nawet ociera się o fatalizm, 0 tyle w drugiej interpretacji, nie mniej przecież dramatycz­ nej, nacisk położony jest co najwyżej na możliwość, potencjalność spełnienia się czarnego scenariusza. Akcentowany jest natomiast bardzo wyraźnie wymiar jednostkowej wolno­ ści. W tym przypadku Apokalipsa nie jest rzeczywistością, która przychodzi do nas z zewnątrz, czymś, co nas zaskakuje 1 na co nie mamy wpływu. Przeciwnie: to każdy z nas, na własną rękę, tworzy rzeczywistość eschatologiczną. Jakże bliskie jest to innej intuicji Bierdiajewa: „Koniec świata i hi­ storii jest procesem Bogoczłowieczym i zakłada aktywność oraz twórczość człowieka. Koniec nie jest oczekiwany, lecz przygotowywany. Nie należy rozumieć końca świata jedynie jako immanentnej kary i zniszczenia. Koniec jest także zada­ niem dla człowieka, jest zadaniem przemienienia świata". I dalej: „Każdy autentycznie twórczy akt jest nastaniem koń­ ca świata, jest przejściem do królestwa wolności, wyjściem z ograniczoności świata". 28 W obydwu interpretacjach, choć w każdej inaczej, docho­ dzi do głosu taka perspektywa rozumienia czasu, która po­ zwala wyjść poza wykładnię czysto linearną i dostrzegać w nim gęsty splot sprzeczności. Widać wyraźnie, że spojrze85 �nie apokaliptyczne przemienia czas w paradoks. W metahistorycznym wymiarze Apokalipsy czasy są zawsze pierwsze i zawsze ostatnie. Zawsze zawierają w sobie, jako immanentną możliwość, ciemność końca i blask początku. W tych rozważaniach o Końcu, czas na końcowy midrasz. Dwa przedstawione tu świadectwa wydają mi się niezwy­ kle wzbogacające również i dlatego, że proponowana w nich lektura tekstu Apokalipsy jest niezależna od zaczynającego się roku 2000 i doraźnych dywagacji z tym faktem związa­ nych. Z tego, że mnich Dionizy Mały pomylił się kiedyś w swoich obliczeniach - co tak bardzo poruszyło Stephena Jay Goulda, że aż napisał o tym demistyfikacyjną książkę wynikają tylko kwestie związane z umownością chronologii historycznej; z tego, że pierwszy dzień przyszłego roku przy­ niesie nam zapewne spodziewaną niemoc, nie wynika zgoła nic poza wątpliwą satysfakcją z tej samosprawdzającej się przepowiedni. W żaden jednak sposób okoliczności te nie l i ­ kwidują aktualności sporu o to, co tekst proroctwa z Patmos 29 znaczy i jak znaczy; nie usuwają z pola widzenia pytań 0 apokaliptyczną wizję końca wszystkich rzeczy. Nie chodzi, rzecz jasna, o to, że ktoś kiedyś wyczerpująco na nie odpowie 1 że wreszcie będziemy mieli z tym spokój. Upierałbym się jednak, że podtrzymywanie pytań tego rodzaju jest dla ży­ wotności kultury istotne. Zarówno bowiem pierwsi anachoreci chrześcijańscy jak i wielu późniejszych ascetów i kontemplatyków, twierdziło zgodnie, że nic tak dobrze nie nastraja do życia jak uważny namysł nad sensem spraw ostatecznych. Chyba że uznamy, iż cała ta kwestia religijnie myślanego „końca świata" jest już mocno przedawniona. Wówczas jed­ nak trzeba się liczyć z tym, że jedyny trwały kontakt z escha­ tologią zapewnić nam już będzie mogła tylko codzienna lek­ tura opakowań produktów spożywczych, na których anoni­ mowy nadawca przypomina nam uprzejmie, acz stanowczo, że: „należy spożyć przed końcem". Ale myśl to poznawczo jałowa. O tym, że należy spożyć przed końcem, wiedzieliśmy już przecież skądinąd. PRZYPISY ' Podaję za: „Życie", *** marzec 1999 M. Lurker, Przesianie symboli, przeł. R. Wojnakowski, Kraków 1994, s. 182 Eco wręcz twierdzi, że współczesna mysi o końcu czasów jest bar­ dziej obsesją świata laickiego niż chrześcijańskiego, U. Eco, С. M. Mar­ tini, W co wierzy ten, kto nie wierzy?, tłum. I. Kania, Kraków 1998, s. 16 Liczne przykłady egzegetyczne podaje A. Wierciński, 666: liczba imienia Bestii, „Nomos" nr 10:1995, s. 5-29 Na ten bulwersujący (oczywiście jego zdaniem) fakt zwraca uwa­ gę G. Bodson w popularnej książce Les Secrets de l'Apocalypse, cyt. za: Ch. Makarian, La verite sur Г Apocalypse, „L'Express", 5-11 sierpnia 1999, s. 38 Znamienna jest w tym względzie uwaga Gustawa Herlinga-Grudzińskiego o genezie jego opowiadania Polar w Kaplicy Sykstyńskiej A.D.1998: „Pytasz, jaki był impuls do napisania tego opowiadania? Otóż wchodząc kiedyś do Kaplicy Sykstyńskiej zuważyłem coś, co mnie bar­ dzo poruszyło, a mianowicie niechętny stosunek młodych ludzi do reli­ gijnych znaczeń 'Sądu Ostatecznego' Michała Anioła. Byłem świadkiem śmiechów, ironicznych uwag, żartów, nieprzyjemnych komentarzy doty­ czących nagości i tak dalej. Jednym słowem drwin z tego, co namalował Michał Anioł, z tego, co nie tylko jest wielkim arcydziełem sztuki, ale co jest przede wszystkim jakąś summa wiary - bo 'Sąd Ostateczny' jest przecież artystycznym ukoronowaniem chrześcijaństwa", G. HerlingGrudziński, W. Bolecki, Rozmowy w Dragonei, Warszawa 1997, s. 227 F. Dostojewski, Idiota, przeł. J. Jędrzejewicz, Warszawa 1971, s. 225 Ibidem Ibidem, s. 414 Ibidem, s. 252; Enzo Paci w swojej interpretacji Idioty niezwykle trafnie zwraca uwagę na podobieństwo przeżycia intensywności chwili Myszkina do tego, co o dialektyce chwili i wieczności pisał Kierkegaard, E. Paci, Związki i znaczenia. Eseje wybrane, wybrał, przełożył i wstępem opatrzył S. Kasprzysiak, Warszawa 1980, s. 253 " W. Szymborska, Koniec i początek, Poznań 1993, s. 10 Motywy apokaliptyczne w twórczości poetów okupacyjnych ana­ lizuje wnikliwie Paweł Rodak w artykule Apokalipsa. Wyobraźnia poko­ lenia wojennego, „Twórczość", nr 1:1998, s. 43-65 W takim duchu interpretuje film Coppoli np. Krzysztof Stanisław­ ski, inkrustując swój tekst licznymi odwołaniami do Apokalipsy, Pod­ róż w mroki duszy, w: Sztuka na wysokości oczu. Film i antropologia, red. Z. Benedyktowicz, D. Palczewska, T. Rutkowska, Warszawa b.d., s. 265-275 Por. uwagi Aleksandra Fiuta o eschatologii w poezji Miłosza w: Poznawanie Miłosza. Studia i szkice o twórczości poety, Kraków 1985, s. 174-188 Pierwodruk eseju Michalskiego w: „Gazeta Wyborcza", 8-9 sierp­ nia 1998, s. 18-20; przedruk w: K. Michalski, Heidegger i filozofia współ­ czesna, Warszawa 1998, s. 267-283 Michalski, op. cii., s. 270 op. ci'/., s. 278, op. cit., s. 282 " op. cit., s. 53-55; por. charakterystykę pojęcia kairos w: X. LeonDufour, Słownik Nowego Testamentu, przeł. K. Romaniuk, Poznań 1986, 2 3 4 5 6 7 8 9 10 12 13 14 15 16 17 18 86 s. 207; analizę kategorii chwili przeprowadza Kierkegaard w rozprawie Pojęcie lęku, przełożyła i posłowiem opatrzyła A. Djakowska, Warszawa 1996, s. 102-108; adaptację kierkegaardowskiej koncepcji chwili do cha­ rakterystyki kairos znaleźć można u teologa protestanckiego Paula Tillicha: „Kairos zawiera ingerencję wieczności w chronologię czasu, zawie­ ra w sobie element konieczności wyboru i losu, dający znać o sobie w hi­ storycznej chwili, ale zawiera też świadomość tego, że żaden stan wiecz­ ności nie może istnieć w czasie, że to, co wieczne, z istoty swej wpraw­ dzie daje znać (ist das Hereinbrechende) o sobie w czasie, ale nigdy nie może być w nim zafiksowane", P. Tillich, Gesammmelte Werke, Stuttgart 1963, L V I , cyt. za: K. Toeplitz, Kierkegaard, Warszawa 1980, s. 124 K. Michalski, Rok 2000, „Tygodnik Powszechny" nr 33:1998; tekst ten, idealnie współbrzmiący z wywodami z Krótkiej historii Apoka­ lipsy, był pomyślany jako wprowadzenie do „Rozmów w Castel Gandolfo", VIII międzynarodowego kolokwium organizowanego przez wiedeń­ ski Instytut Nauk o Człowieku w dniach 17-18 sierpnia 1998 Jak bliska jest Michalskiemu wyłożona w wierszu Miłosza wizja „pełni czasu", może świadczyć umieszczenie tego utworu w zakończeniu książki o filozofii Husserla, K. Michalski, Logika i czas. Próba analizy Husserlowskiej teorii sensu, Warszawa 1988, s. 216 Na podstawowe trudności związane z bultmannowską ideą demitologizacji Nowego Testamentu zwracał uwagę Leszek Kołakowski w eseju Iluzje demitologizacji, w: idem. Cywilizacja na lawie oskarżo­ nych, Warszawa 1990, s. 215-236 Mikołaj Bierdiajew stwierdza dobitnie: „Istnieje specjalistyczna literatura dotycząca egzegezy Apokalipsy, ale stojąca na dość niskim po­ ziomie. Zwykle literatura ta w dowolny sposób tłumaczy symbolikę Apo­ kalipsy i ma obskurancki charakter"; M. Bierdiajew, Głoszę wolność, wybór, wstęp i przekład H. Paprocki, Warszawa 1999, s. 260 Zob. np. niezwykle odkrywczą, sofiologiczną interpretacją księgi Apokalipsy pióra wybitnego teologa prawosławnego Sergiusza Bułhako­ wa, o której wspomina Jerzy Nowosielski; J. Nowosielski, Od współcze­ sności do ikony, „Opcje" nr 4(23): 1998, s. 81 Przykładem wspomniany artykuł Wiercińskiego, przy całej świa­ domości interpretacyjnego ryzyka jakie przy tego rodzaju odczytaniach powstaje; w ogóle na dużą uwagę zasługują poszukiwania niejawnych, ezoterycznych sensów tekstów nowotestamentowych przy zastosowaniu procedury tzw. retrowersji (przekładu tekstu greckiego na hipotetyczny pierwowzór hebrajski), por. znakomity tekst Ireneusza Kani, Nowy Testa­ ment a Kabała. Kilka uwag w kwestii pierwotnego języka Ewangelii, „Znak" nr 430 (3): 1991, s. 62-70 Wierciński wspomina np. o wielce intrygującym fakcie nadania komputerowi Euronet Wspólnoty Europejskiej (Bruksela) figlarnej na­ zwy „Bestia": „Czy nazwa 'Bestia' (...) dla brukselskiego komputera jest tylko 'kaczką dziennikarską', czy też faktem, tego nie wiem. Jeśli to fakt, to można rzecz uznać za practical joke kogoś z obsługi, czy nadzoru. Jakby nie było, widać, jak silny jest nacisk symboli APK na mentalność nawet ludzi współczesnych", Wierciński, op. cit., s. 26-27 Bierdiajew, op. cit., s. 258 Ibidem, s. 264 i 266 S. J. Gould, Pytania o millenium. Ściśle umowne zasady odlicza­ nia. Przewodnik racjonalisty, przeł. D. Kozińska, Warszawa 1998 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 28 2 9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bbe0de13ba2507823909daaefe04d41f.pdf 8982536e5a175f295c0c021f8ebd27d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3651 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3428 Title A name given to the resource Lem i trzy ewolucje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.39-47 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szpakowska, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lem i trzy ewolucje M a ł g o r z a t a Szpakowska 1. Wielokrotnie j u ż zauważano, że w poglądach Stanisława Lema dwa pojęcia odgrywają rolę kluczową: pojęcia ewolucji i przypadku. Pojawiają się właściwie wszędzie, tak w tekstach literackich, jak dyskursywnych. Stanowią szkielet koncepcji przyrody i koncepcji kultury. Interweniują w konstrukcję fabularną utworów, zaprzątają uwagę bohaterów i stanowią kanwę ich doznań osobistych. A przy tym - jak to pojęcia 0 bogatej konotacji - dalekie są od jednoznaczności. Charakterystykę poglądów Lema na temat ewolucji życia na Ziemi zacząć trzeba od stwierdzenia trywialnego: poglądy te mają jednak inny status niż to, co Lem pisze o technoewolucji 1 ewolucji kultury. Czym innym bowiem jest snucie prognoz i formułowanie hipotez w dziedzinach, które w zasadzie nie podlegają empirycznej weryfikacji (taką dziedziną jest przy­ szłość, chyba że stanie się przeszłością, i taką dziedziną, choć z innych powodów, jest w przeważającej części wiedza o kul­ turze), czym innym zaś - zajmowanie stanowiska wobec zjawisk opisywanych wielekroć i szczegółowo przez dyscypliny nauki z dawna ukonstytuowane, mające ustalone miejsce w strukturze uniwersytetów i w programach szkolnych. Chociaż czy na pewno? Z niezmiernie ciekawej książki Antoniego Hoffmana Wokół ewolucji\ podsumowującej po­ glądy biologów i paleontologów formułowane gdzieś do począt­ ku lat osiemdziesiątych, wynika raczej, że o bioewolucji wiemy coraz mniej i że jest to wiedza coraz mniej pewna. W tym znaczeniu, że rozmaite sensy, które przypisywano ewolucji od czasów Darwina, coraz mniej zasługują na zaufanie. Dobór naturalny, swego czasu scedowany przez poszczególne organiz­ my na rzecz największej ekspansji genotypu (słynny „samolub­ ny gen" Dawkinsa), rozpływa się ostatecznie w stwierdzeniu, że wśród błędów replikacji D N A decydujących o ewolucji zdarza­ ją się korzystne, zdarzają się niekorzystne, ale przede wszystkim zdarzają się neutralne i tych - jak wskazuje rozkład statystyczny - jest najwięcej. Niemożność dziedziczenia cech nabytych - fundamentalna teza darwinizmu i podstawa jego opozycji przeciw lamarkizmowi - też nie w każdym przypadku okazuje się prawdziwa; obok mutacji i doboru naturalnego jednym z czynników sprawczych ewolucji wydaje się również system epigenetyczny. O żadnych łańcuchach bytów od mniej doskona­ łych do najdoskonalszych nie wypada j u ż nawet wspominać; ani o starej zasadzie Ernsta Haeckla, że ontogeneza odzwierciedla filogenezę. „Ewolucja prowadzi d o n i k ą d " - pisze Hoffman; „historia biosfery to tylko suma chwilowych, przypadkowych adaptacji" .1 ostatecznie: „ N a u k a nie wie nie tylko, dlaczego, ale nawet jak zjawiliśmy się na ś w i e c i e " . Dla laika - jak j a na przykład - najbardziej sugestywny w książce Hoffmana pozostaje obraz ewolucji jako pagór­ kowatego krajobrazu, w którym gatunki pełzną w górę walcząc o przetrwanie: jedne wymierają, zanim osiągną szczyt, inne najwyższym wysiłkiem wdrapują się na samotny wierzchołek, z którego nie da się przeskoczyć na żaden inny, najszczęśliwsze zaś opanowują całe pasmo górskie i rozmnażają się tam w niezliczone odmiany. Nie dlatego, by były w jakimkolwiek sensie „lepsze" albo „lepiej przystosowane", lecz dlatego, że sprzyjał i m los, przypadek, ślepy traf. Nie przypadkiem też Hoffman w swojej książce przedstawia podstawowy chyba spór 2 5 4 * Z przygotowywanej książki Dyskusje ze Stanisławem Lemem. co do sposobu traktowania ewolucji (jako ciągłej bądź nieciąg­ łej) jako starcie opcji daleko wykraczających poza obszar doświadczenia: „oba modele ewolucji organicznej - pisze - to nic innego jak dwie wizje świata ożywionego, dwa konkuren­ cyjne paradygmaty, zespoły przeświadczeń metafizycznych narzucających interpretację e m p i r i i " . Gdzie na tej mapie umieścić teraz Lema wraz z jego potyczkami o ewolucję i z ewolucją? Sprawa o tyle przedstawia trudność, że w samych jego tekstach mamy do czynienia z pewną wieloznacznością, której pierwszym i chyba najgłębiej sięgającym powodem jest - bodaj nie do końca zamierzone - wahanie się samego autora między, nazwijmy to tak, ładem zastawanym i ładem ustanawianym. T ę alternatywę można zresztą wypowiedzieć trywialniej: jako pytanie, czy nasza wiedza o świecie, wiedza odwołująca się do doświadczenia, rzeczywiście opisuje świat takim, jakim on jest „ n a p r a w d ę " , czy też stanowi rezultat pewnej konwencji, pewnej obowiązują­ cej w danym czasie ćpistemć, paradygmatu, ideału poznania naukowego. Bardzo wiele j u ż napisano o przełomie, jaki dokonał się w nauce w wieku dwudziestym; napisano zarówno w tonie apologetycznym, j a k pogrzebowym. T u pozwolę sobie odwołać się do zestawienia, jakiego dokonał Fritjof Capra w Punkcie zwrotnym - zestawienia bardzo przejrzystego, choć cała książka wydaje mi się mocno dyskusyjna. Capra opisuje mianowicie „ d w a paradygmaty": kartezjańsko-newtonowski świat wiedzy pewnej, z przestrzenią euklidesową, w której rozgrywają się zjawiska fizyczne sprowadzające się ostatecznie do ruchu cząstek materialnych , oraz świat „nowej f i z y k i " : „organiczny, holistyczny i ekologiczny" , w którym nie istnieje determinizm, lecz tylko prawdopodobieństwo, i w którym „ N a każde zdarze­ nie wywiera wpływ cały w s z e c h ś w i a t " . „ W mechanice klasy­ cznej - pisze C a p r a - własności i zachowania części determinują cechy całości, natomiast w mechanice kwantowej sytuacja jest odwrotna: to całość determinuje zachowania poszczególnych c z ę ś c i . " Przytoczone formuły brzmią całkiem zgrabnie; w is­ tocie jednak ich sens daleko odbiega od świadectwa naszych zmysłów. Sam Einstein, główny sprawca zmiany paradygmatu, nie chciał, jak wiadomo, przystać na jej filozoficzne konsek­ wencje; jego znane powiedzenia o tym, że B ó g nie gra ze światem w kości i że jest wyrafinowany, lecz nie perfidny, dowodzą, zdaniem Capry, skrywanego kartezjanizmu i tęsknoty za deterministycznym obrazem świata. Ta sama ambiwalencja, która przypadła w udziale Einsteinowi, stanowi też do dziś żywy problem w refleksji o nauce; opozycja między determinizmem a holizmem trochę krzyżuje się, a trochę nakłada z inną opozycją, też ważną: między pozytywizmem a konwencjonalizmem. 5 6 7 8 9 Nazwy te wprowadzam tutaj w możliwie najszerszym sensie wykraczającym poza podręcznikową terminologię historii filo­ zofii. Po jednej stronie znajduje się więc cały zespół stanowisk określanych jako empiryczne czy scjentystyczne, a także pewna odmiana światopoglądu potocznego, którą można określić jako pozytywizm kuchenny i która w naiwności swej znosi prob­ lematykę epistemologiczną, ponieważ głosi, że świat jest, jaki jest; tu także ma swoje miejsce „newtonowski świat-maszyna" Capry i - również wykarmiony przez mechanikę klasyczną - „nowożytny ideał nauki" (termin Stefana Amsterdamskiego). 39 �Po drugiej stronic natomiast zgrupują się rozmaite tendencje wywodzące się z opozycji wobec pozytywizmu, a także filozo­ fowie nauki, jak Kuhn, Foucault czy Feycrabcnd, którzy akcentują konwencjonalny z gruntu charakter wiedzy naukowej jako nieuchronnie podporządkowanej jakiejś epistemć czy jakiemuś paradygmatowi pochodzącym spoza obszaru „nauki czystej".Ta zaś, jak podkreśla Amsterdamski, na różne sposoby badający stosunki między nauką a porządkiem świata (tak brzmi tytuł jednej z jego książek), nie jest najpewniej ani tak czysta, jak wierzą radykalni empirycy, ani tak arbitralna, jak orzekają konwencjonaliści. Z jednej bowiem strony „Najbardziej goły takt nosi [...] na sobie zawsze jakiś przyodziewek teoretycz­ ny"'", z drugiej zaś żadna konstrukcja teoretyczna (choćby dlatego, że wyrażona w języku naturalnym) nigdy nic jest w stanic pozbyć się całkowicie bagażu wiedzy potocznej, która dla nauki pozostaje „nieusuwalnym s z c z u d ł e m " " . Jak zatem przedstawiają się poglądy Lema na lak szczególne zagadnienie naukowe, jak rozwój życia na Ziemi? Jak się wydaje, len nic jest szczególnie ortodoksyjnym darwinistą: wykrywane regularności znacznie częściej wiąże z działaniem przypadku i rozrzutem statystycznym niż z mutacjami i dobo­ rem naturalnym wymuszanym przez środowisko, a pojawiające się czasem w jego tekstach akcenty finalistyczne (głównie jako wyrazy podziwu dla doskonałości rozwiązań ewolucyjnych) to raczej sprawa stylu niż przekonań co do natury bytu. Nic sprzeciwiłby się więc zapewne słowom Władysława Kunickicgo-Goldfingera. który pisze, że „cały świat żywy nie ma żadnego programu, rozwija się [...] pod naciskiem przypadku i ograniczeń, nakładanych na niego przez odziedziczone po przodkach struktury. Ewolucję można zatem porównać do działań typu bricolagc" . W Paszkwilu na ewolucję (tekst ten, wbrew tytułowi, nic jest w rzeczywistości ubolewaniem nad spartolonym dziełem stworzenia, lecz pomyślany został przede wszystkim jako zestaw „ b ł ę d ó w " , których należałoby uniknąć w ewentualnym sterowaniu technocwolueją) Lem przedstawia rozwój życia na Ziemi jako proces nader chaotyczny i zarazem okrutny, który swoje wytwory pozostawia w pożałowania godnym stanic, a swoje sukcesy zawdzięcza wyłącznie niepraw­ dopodobnym zbiegom okoliczności. Ewolucji dostaje się tu i za informacyjne skąpstwo sprawiające, że przesyłana genotypowo informacja utrzymywana jest na możliwie najniższym poziomic (czego efektem jest powstawanie mnóstwa organizmów zdefek­ towanych oraz nierównomiernie zużywanie się organizmów bardziej złożonych), i za informacyjną rozrzutność, która powoduje, że na przykład w embriogenezic płód przybiera kształt zamierzchłych faz rozwoju gatunku. A także dostaje jej się za „oportunizm" i „krótkowzroczność", w wyniku których, chwytając się pierwszego z brzegu rozwiązania, ewolucja blokuje drogę rozwiązaniom innym, być może korzystniejszym czy efektywniejszym. Dostaje się jej również za zróżnicowanie biochemiczne organizmów, z których każdy produkuje sobie trochę inne białko, co na przykład bardzo utrudnia dokonywanie przeszczepów; a wynika to stąd. że poszczególne organizmy kształtowały się oddzielnie, zmuszone polegać tylko na sobie. 1 za to. że wszystkie odkrycia ewolucji są czysto losowe. I tak dalej. Paszkwil na ewolucję napisany zoslal językiem dyskursywnym, pod pewnymi względami jednak nieodległy jest od obrazu, który Ijon Tiehy wyśnił podczas swej Podróży ósmej: że mianowicie życie na Ziemi stworzyło dwóch opryszków. Bann i Pugg, którzy przez czystą złośliwość wylali na nienadającą się do zamieszkania planetę zjełczały klej żelatynowy, nadpsutą pas­ tę albuminową, sfermentowaną rybozę i zgliwiałe aminokwasy, mieszając to łopatką do węgli i pogrzebaczem, oboma skręcony­ mi w lewo, wskutek czego wszystkie białka są lewoskrętne. 13 1 rzecz nic w t y m . oczywiście, że Lem w Paszkwilu na ewolucję nie traktuje omawianych spraw serio: jest akurat 40 przeciwnie. Zarazem jednak dyskursywne teksty Lema odznaczają się z reguły niemal laką samą migotliwością stylistyce ną, jak jego teksiy literackie; mnóslwo lu efektów inicrtekstual. nych, cytatów, kryptocytatów, parodii i autoparodii, a takżj wielokrotnych odbić zwierciadlanych. Janusz Sławiński w dys. kusji nad Filozofią przypadku zorganizowanej przez redakcję „Pamiętnika Literackiego" mówił o charakteryzującej u książkę „kulistej" narracji; lecz jego obserwacje można, moim zdaniem, odnieść do wszystkich rozpraw Lema traktowanych jako pewna całość. Sławiński pisał: „Tę samą kwestię formułuje Lem wielokrotnie w rozmaitych miejscach tekstu: iwierdzcnji swoje buduje nawrotami, na raty, dając za każdym razem nieco inną wersję, przy czym nic zawsze wersja później podana bywa bogatsza czy trafniejsza od wcześniejszej. (...) W rezultacie odnosi się wrażenie, że tekst nic posuwa się naprzód, lecz rozrasta się przestrzennie na kształt kuli wokół pewnej formuły ośrodkowej" . 11 M Spróbujmy wobec lego przypomnieć, choćby tylko aby znaleźć jakiś punkt wyjścia, jak sam Lem charakteryzował własne stanowisko w Rozmowach z Bcrcsiem. Mówił tam: „2 pozytywizmem czy neopozytywizmem nie można moich po. glądów utożsamiać, ponieważ, wiem i przyznaję, że empiria, czyli wiedza wyprowadzana z teorii budowanych pod kontrola falsyfikacyjnych eksperymentów, nie daje się zamknąć szczel­ nie. Znaczy to, że empiria przerasta w pozaempirię stopniowo. Jeśli oglądać postępy fizyki, kosmologii, aby przy nich stanąć, widać, że dla przyrodoznawczych dziedzin to już właściwie metafizyka"". I zaiste, trudno o radykalny empiryzm pomawiać" autora, który, relacjonując niezgodne z. neodarwinizmem po­ glądy Rupcrta Ricdla. potrafi napisać: „«Cechy nabyte dziedzi­ czą się» - takie twierdzenie nie jest prawdziwe; «cechy nabyte się nic dziedziczą» - to również, nic jest cala prawda"". Nie jest też wiernym spadkobiercą pozytywizmu ktoś, kto rozważają; powody ludzkiej ciekawości świata oznajmia: „mnie osobiście najbardziej odpowiadają repliki wyprowadzające nasz nienasy­ cony apetyt poznawczy z własności ośrodkowego układu nerwowego tych wszystkich gatunków, które nas poprzedzi­ ł y " ; bo choć druga część cytowanego zdania jest niewątpliwi ncocwolucjonistyczna, to równie niewątpliwie nic da się tego powiedzieć o pierwszej. Zarazem jednak, polemizując w nowej wersji Filozofii przypadku z twierdzeniem Leszka Kołakows­ kiego, jakoby filozofia i teoria ewolucji były równic niedowodli we empirycznie, Lem żarliwie protestuje: gdyby lak być miało, powiada, to nasze myślenie o świecie musiałoby się rozpast „pod patronatem logicznej dowolności"'*. 1 dalej pisze z cał* kategorycznością: „Dziś jest więcej ewolucjonistów niż » czasów Darwina nic dlatego, bo laka moda panuje, lecz dlatego, bo odkrycia dokonane grubo po Darwinie - od ro/poznaniJ jedyności kodu dziedzicznego po genetykę populacyjną i i * żynierię genetyczną wsparły wiarygodność cwolucjpnizmu" . A jednocześnie wie przecież i stwierdza niejedn* krotnic, że „Historia nauki wskazuje, że każdy kolejno sporZł dzany przez nią obraz świata był uznany za ostateczny, a pole* ulegał korektom, aby wreszcie rozpaść się jak w / ó r rozb#! mozaiki, i robotę jego układania podejmowały od nowa nastCP nc generacje" . 17 19 10 Orientacja pozytywistyczna czy konwencjonalislyc/.na?Q* raz świata czy koncepcja świata? Odpowiedź może być W wymijająca. Przedstawione niespójności u wypowiedzi'' Lema zdają przede wszystkim sprawę z trudności narracyjw jaką stwarza relacjonowanie odkryć naukowych połącz* z jednoczesnym zaznaczaniem ich konwcncjonalistyczflw charakteru. Sądów pretendujących do opisu rzeczy wisiości** s ą d o w o tych sądach nie udaje się na ogół zawrzeć w tym samy* zdaniu. Lem, pisząc o ogólnej sytuacji nauki i statusie f twierdzeń, znacznie łatwiej przystaje na ich relatywny * �uwarunkowany paradygmatem charakter, niż gdy przychodzi mu same te twierdzenia relacjonować lub rozważać płynące j h wnioski; otóż łatwość ta ma, jak się zdaje, wymiar nie tyle metodologiczny, co stylistyczny. Po drugie zaś, ostatecznym kryterium, do jakiego Lem się odwołuje oceniając wartość ciągnięć nauki, jest jednak nie prawda, lecz praxis. „Nie wymyślę tu nic mądrzejszego od orzeczenia Marksa, który zresztą także nie powiedział tego pierwszy, że teoria sprawdza lc praktyce" - tłumaczy Lem Beresiowi; o tym samym Świadczą pojawiające się w Summie technologiae pomysły n C 21 s w czarnych skrzynek", „hiochipów" - urządzeń, których zasada działania nic byłaby do końca znana, ale które mimo to działałyby skutecznie. I na to samo wskazuje wiclckroć for­ mułowana przez Lema wiara w nieograniczone możliwości technocwolucji - niezależnie j u ż od tego, czy są to możliwości błogosławione, czy złowrogie. 2. Podstawowy pogląd Lema na tcchnoewolucję najzwięźlej chyba sformułowany został w Filozofii przypadku. Czytamy lam, co następuje: „wielkie procesy samoorganizacji, jak np. ewolucja życia i ewolucja narzędzi technicznych lub środków informacyjnych, mają w s p ó l n e n i e z m i e n n i k i d y ­ n a m i c z n e " . Znaczy to tyle przede wszystkim, że do działalności technologicznej człowieka można stosować z grub­ sza te same kryteria, co do zachowań gatunków w biocenozie: lulaj także rządzą mutacje i dobór, ale też - i to w ogromnym zakresie - przypadek. Oznacza to również - i to wydaje się szczególnie ważne - zasadnicze przekonanie Lema o c i ą g ­ ł o ś c i między zachowaniami człowieka jako istoty biologicz­ nej i jego poczynaniami technologicznymi zapośredniczonymi przez świadome działanie. Oczywiście, nic chodzi tu o „eks­ trapolacyjną prostolinijność", z której Lem tłumaczył się w przedmowie do drugiego wydania Dialogów", o proste interpretowanie ludzkiej wynalazczości technicznej w katego­ riach na przykład przystosowawczych (nawet jeśli omylnych i prowadzących ostatecznie do samozguby). Chodzi raczej o to, żc icchnocwolucja. aczkolwiek - jak i bioewolucja - podlegała działaniu przypadku, nic jest jednak ani całkiem chaotyczna, ani całkiem podporządkowana woli swych twórców. 2 2 Przyświecające Summie technologiae pytanie: ,,Klo powodu­ je kim? Technologia nami. czy też my n i ą ? ' " - jest więc właściwie retoryczne. Technoewolucja z punktu widzenia po­ szczególnego podmiotu ludzkiego jest czymś równic zewnętrz­ nym, niezależnym i nieuchronnym, jak bioewolucja z punktu widzenia pojedynczego organizmu, który co najwyżej może sam dla siebie poszukiwać najlepszej taktyki w walce o prze­ trwanie. Z drugiej jednak strony cytowane pytanie potraktować *olno również jako pewien program. Wkład ludzkiej myśli * przebieg technoewolucji jest niezaprzeczalny; istnieje zatem ^ansa. że na kształt tych procesów moglibyśmy mieć wpływ, żc jakiejś przynajmniej mierze moglibyśmy nad nimi zapano*ać. Zwłaszcza wiedząc to, co j u ż wiemy: żc niekontrolowany rozwój rokuje perspektywy, jak to Lem nazywa, suicydalne. 24 w Takie są przesłanki. Spróbujmy teraz - za Summa - krótko Podstawić argumenty Lema za zbieżnością obu ewolucji. Podobieństwo ich przebiegu prima facie widoczne jest j u ż 'yrn na przykład, że nowe urządzenie (jak nowy gatunek) Początkowo zachowuje znaczne podobieństwo z fazą poprzczająeą; y j pierwsze samoloty byłyby mutantami sJawców. Również w bioewolucji, jak w ewolucji technicznej, jo^wój prowadzi w zasadzie w stronę uniwersalności funkcji j ' pominąć sprawę wszechuniwersalnej komórki; z tego "rat punktu widzenia w ewolucji biologicznej działa, jak ada Golem, „ujemny gradient perfekcji ustrojowych rozI ^ l n " ) . Zarazem zaś w obu ewolucjach organizmy żywe '-a,dzcnia techniczne przechowują wiele cech, których nic da w l s 1 W| Z; Ur 3, l m s c n s e się wytłumaczyć ich zaletami przystosowawczymi (jak grzebień koguta i jak ozdoby na karoserii samochodu). Jedne też i drugie ujawniają skłonność do mimikry. Nie dość jednak na tym. „Obie ewolucje - pisze Lem w Summie - są procesami materialnymi o prawic takiej samej ilości stopni swobody i zbliżonych prawidłowościach dynami­ cznych. Procesy te zachodzą w układzie samoorganizującym się, którym jest i cała biosfera ziemi, i całokształt technicznych działań człowieka - a układowi takiemu jako całości właściwe są zjawiska «postępu», to jest wzrostu sprawności homcostatycznej, która zmierza do ultrastabilnej równowagi jako do celu b e z p o ś r e d n i e g o " . W obu przypadkach mamy więc do czynienia z systemami, które rozwijają się same z siebie, niezależnie od niczyjej woli czy intencji. Czy rzeczywiście jednak jest to „ p o s t ę p " i w jakim sensie? Dziś Lem praw­ dopodobnie nie użyłby w ogóle tego słowa, nawet ujętego w cudzysłów, sceptyczniej traktując kierunkowość ewolucji, jednak w roku 1964, kiedy uzkazało się pierwsze wydanie Summy technologiae, żywił (przynajmniej co do perspektywy rozwoju technologicznego) znacznie więcej optymizmu. 2h To jeśli idzie o tonację przytoczonego fragmentu. Dalszy bowiem wywód Lema, co też warto podkreślić, w ogóle bierze ten „postęp" w nawias. Jak wiadomo, zgodnie z zasadami termodynamiki bieg zjawisk fizycznych prowadzi od większej do coraz mniejszej złożoności, inaczej mówiąc, do wzrostu entropii. Powstanie życia tymczasem było procesem odwrot­ nym, więc, przynajmniej z naszego, ludzkiego punktu widzenia, energetycznie mało prawdopodobnym. Lem tłumaczy jednak, żc w górę może wchodzić błąd perspektywy; my, ludzie, znamy bowiem tylko dwa rodzaje systemów: niezwykle skomplikowa­ ne (Jak my sami) i niezwykle proste (Jak nasze, nawet najbar­ dziej wyszukane maszyny); we Wszechświecie natomiast pro­ cesy samoorganizacji materii mogą nic być czymś aż tak niezwykłym. 27 To wyjaśnienie nic brzmi najbardziej przekonująco, sprawa tymczasem warta jest uwagi. Cytowany tu już Fritjof Capra pisze, że pojawienie się cwolucjonizmu (u Kanta i Laplacc'a w astronomii, u Hegla i Engelsa w polityce, o Lamarcka i Darwina w biologii) zaowocowało ostatecznie nie tylko kresem „newtonowskiego ś w i a t a - m a s z y n y " . ale doprowadziło również do podważenia jedności wiedzy. Ujawniła się zasad­ nicza przeciwbieżność zjawisk w fizyce, gdzie ewolucja, zgodnie z prawami termodynamiki, prowadzi od ładu do chaosu (wzrost entropii), i w biologii, gdzie zachodzi proces odwrotny (od prostoty do coraz większej złożoności; Capra bowiem przyjmuje jak się zdaje, taką kierunkowość bioewolucji za dowiedzioną). Niezgodność obrazów świata dostarczanych przez różne dziedziny nauki każe dziś podejrzewać, pisze Capra, „żc absolutna prawda w nauce w ogóle nie istnieje" *. Co więcej, twierdzi dalej autor Punktu zwrotnego, „w X X wieku po raz pierwszy została postawiona pod znakiem zapytania zdol­ ność człowieka do zrozumienia wszechświata" ''. Bo i jak mielibyśmy zrozumieć c o ś , co do czego uzyskiwane przez nas dane są sprzeczne? 2 2 Tak radykalnych wniosków Lem nigdzie nie wyciąga, zdaje się że z gruntu obca jest mu sama myśl. jakoby świat mógł się okazać nie-do-zrozumienia. W o l i więc po prostu przedstawiać proces ewolucji biologicznej jako termodynamicznie nader nieprawdopodobny (o wielu zjawiskach, póki się nie zdarzą, można przecież powiedzieć to samo). Ten nieprawdopodobny proces przebiega przy tym dwufazowo: w pierwszym etapie od materii martwej do żywej, o czym wiadomo bardzo niewiele, a co kończy się powstaniem komórki - „budulca o nieporów­ nywalnej z niczym wszechstronności i p l a s t y c z n o ś c i " (z zachwytów Lema nad doskonałością komórki i nad maksymal­ ną wynalazczością ewolucji na samym progu jej poczynań 50 41 �można by ułożyć cały poemat). Dopiero druga fazę stanowi tu ewolucja „właściwa", w wyniku której pojawia się „Człowiek, syn matki Natury i ojca Przypadku"''. Otóż sprawność homeostalyczna człowieka bynajmniej nie jest większa od sprawności homcostatycznej komórki, zatem o „postępie" w biocwolucji nie ma mowy, przeciwnie, zachodzi tu regres, działa, jak powiada Lem, „ujemny gradient". Rzeczywiście natomiast można w kategoriach „postępu" ujmować ewolucję techniczna: nic wytworzyła ona na początku żadnego cudownego budulca, odpowiednika komórki, lecz od urządzeń wąsko wyspecjalizo­ wanych zmierzała ku coraz uniwcrsalnicjszym. I zmierza nadal. Między ewolucją biologiczną a techniczną zachodzą też inne, poważne różnice. Bioewolucja działa po omacku, metodą prób i błędów, a raz podjęte w niej „decyzje" okazują się nie­ odwracalne. Technoewolucja leż czasem ucieka się do metody prób i błędów, lecz stosuje ją w znacznie węższym zakresie; i, jednej strony ze względu na udział świadomego czynnika kreacyjnego, z drugiej - z powodów czysto praktycznych („można bowiem - zauważa przytomnie Lem - zbudować metodą prób i błędów dynamomaszynę, ale nie - reaktor atomowy"'"). I wreszcie w lechnoewolucji wytępuje czynnik, klóry w biocwolucji był całkowicie nieobecny: wzgląd na normy i wartości kultury. Krytycy technocwolucji przytaczają wprawdzie tysiączne przykłady wskazujące, że udział tego czynnika ciągle jest zbyt nikły, i jako argument przywołują wszelkie możliwe zagrożenia, jakie człowiek własnymi silami sobie zgotował - od bomby atomowej po demograficzną. Co nie zmienia faktu, że „czynnik moralny".nawet niekonsekwentnie uwzględniany, może wpływać zakłócająco na autonomię prze­ biegu ewolucji technicznej. O rzeczywistej technocwolucji, zdaniem Lema. można zresz­ tą mówić dopiero od niedawna. Ani sławetny bambus, którym małpa przyciąga sobie gałąź z bananami, ani wynalazek kola. ani mnóstwo innych innowacji technicznych nic stanowi jeszcze przekroczenia progu, za którym znaleźliśmy się obecnie. Pod ten próg ..startu technologicznego" podchodziły w przeszłości inne kultury, zatrzymując się jednak w pół drogi; tak było na przykład ze starymi kulturami Chin lub Indii. Próg ó w zdołała przekroczyć dopiero kultura europejska czy, jak mówią nie­ którzy, śródziemnomorska. Trudno nawet - kontynuuje Lem - potwierdzić, dlaczego właśnie ona; jedni twierdzą, że pod­ stawowym mechanizmem napędowym były tu wyjątkowo liczne wojny, inni, jak Lévi-Strauss, na którego Lem się powołuje, opowiadają o kumulacji wiedzy, która w pewnym momencie przekroczyła masę krytyczną. Można by do tego wywodu dorzucić Lemowi jeszcze parę hipotez, dlaczego to właśnie kultura basenu Morza Śródziem­ nego okazała się szczególnie płodna technologicznie: od pomy­ słów wywodzących szczególną ciekawość badawczą Zachodu z tabu seksualnego (jak u Bettelheima) po własną Lema koncepcję polisemantyczności kultury jako czynnika rozbijają­ cego jej tradycyjną jedność (ta koncepcja pojawia się w Filozofii przypadku); wielokulturowość wybrzeży Morza Śródziemnego stwarzać miała dla tej polisemantyczności wyjątkowo podatny grunt. Mnie jednak osobiście najbardziej odpowiada tu inny pomysł Lema, pochodący z Dzienników gwiazdowych. Otóż podczas swej Podróży dwudziestej Ijon Tichy wyprawił się, nie całkiem z własnej woli, w daleką przyszłość, by tam uczest­ niczyć w pracach nad Tclechroniczną Optymalizacją Historii Powszechnej. Udoskonalanie dziejów powszechnych napotyka­ ło jednak liczne przeszkody z powodu niesubordynacji i kon­ fliktów między współpracownikami: wśród nich na przykład pewien H . Yobb zrzucał pęczak Żydom wędrującym przez pustynię, L . Nardcau dc Vincc manipulował przy wynalazkach technicznych, a P. Lation, skłócony śmiertelnie z Harrym S. Toltlcscm, podejrzewany był nawet o to, że „wyswatał niejaką Schickclgrubcr, aby urodziło się wiadome dziecko"", hju mogąc sobie dać rady z nieznośnymi uczestnikami programu Tichy najbardziej niesfornych zaczął zsyłać w przeszłość; ^ ponieważ kto żyw ze skazanych prosił się na Lazurowe Wybrzeże, uległem, moc osób posiadających wyższe wyksztaj. cenie skoncentrowało się wokół Morza Śródziemnego, i ot. skąd się wziął właśnie tam wschód cywilizacji Zachodu'" . Tyle Ijon Tichy. Jego autor zaś, tym razem j u ż serio w Summie technologiae pisze, że trudno tu mówić o działaniu jakiegoś pojedynczego czynnika. Także ciąg zdarzeń jednorod. nych, na przykład wynalazków technicznych, nic wystarczyłby jeszcze do zapoczątkowania technologicznej cywilizacji Za­ chodu. Aby doszło do przekroczenia progu, do „startu techno, logicznego", musiały się połączyć dwa ciągi zjawisk. Tei pierwszy, technocwolucyjny i masowo-statystyczny, przeciąg się musiał z drugim, spoleczno-świadomościowym. Innymi słowy, nic tylko musiała nastąpić kumulacja wynalazków, lea również musieli pojawić się ludzie, którzy świadomie dążyli do dalszego rozwoju technologii. Czy rozpoczęta tak tcchocwolucja jest ..dynamicznym proce­ sem t r w a ł y m " ? C z y eksplozja wynalazczości, do której doszło na Zachodzie, będzie odtąd trwać j u ż wiecznie, a przynajmniej przez długie wieki? Czy, mówiąc prościej, postęp nauki może być nieograniczony? Istnieją co do tego poważne wątpliwości. Inaczej jednak przedstawia jc Lem, inaczej widzą jc współcze­ śni naukoznawcy. U Lema nadciągający kryzys ma przede wszystkim wymiar ilościowy. W Summie technologiae czytjmy. że wprawdzie trwa ciągle oszałamiające przyspieszenie, it od siedemnastego wieku liczba czasopism naukowych wzrasta wykładniczo i żc podobnie wzrasta liczba osób zajmujących się nauką; wygląda jednak na to, że niebezpiecznie zbliżyliśmy sit już do pułapu. Gdyby bowiem miało się utrzymać dotych­ czasowe tempo wzrostu, to za lat pięćdziesiąt cała ludnoíí Ziemi składałaby się z uczonych; proces musi ulec spowol­ nieniu, bo inaczej ani ludzi, ani środków nie starczy. Spowol­ nienie zaś oznacza regres. Zahamowanie ludzkiej wynalazc» ści związane będzie przede wszystkim z koniecznością przeprowadzenia selekcji wśród kierunków, w jakich prowadzisk badania: a ponieważ, prawdziwe odkrycia są ex definitiew nieprzewidywalne, może to zagrozić niebezpieczeństwem po­ rzucenia dróg, w których - o czym nic wiemy kryją Ś największe potencje. Dotychczas, powiada Lem. na wielki? loterii nauki obstawiano wszystkie numery, zatem zaWB któryś musiał wygrać. Natomiast przy obstawianiu selekty* nym wygrane mogą się skończyć. 4 Wypada jednak zauważyć, że w refleksji nad rozwoje! nauki moment krytyczny bywa przedstawiany również inafll i nic aspekt ilościowy, leca jakościowy wysuwany icsi tam* plan pierwszy. Fritjof Capra, jak pamiętamy, za punkt zwflfl i świadectwo pojawienia się nowego par.nlvgmatu uw» wyczerpanie się newtonowskiej koncepcji świata jako masz)*! i narodziny nowej fizyki, a w konsekwencji - utratę kartezj kicj pewności, której j u ż nikt w nauce mieć nie może Amsterdamski z kolei w książce Między historią a inet zasadniczą zmianę uważa zmierzch „nowożytnego idi u k i " . Ó w „nowożytny ideał nauki " Amsterdamski widzi szerzej niż Capra - „ ś w i a t - m a s z y n ę " , a przede w szerszym kontekście społecznym. Warunkiem ukształtowania się owego nowożytnego nauki nie był empiryzm, lecz nowa ontologia i no*ł tropología: zamiast wiary w wartość tradycji - wiara w po< cze zdolności człowieka. Człowieka uczyniono autonoi podmiotem poznania - a to zaowocowało koncepcją ai nauki jako instytucji, postulatami jej uniezależnienia od ła, ideologii, polityki i tak dalej. A ubocznie - • oddzieleniem świata faktów od świata wartości. Jest c* �nisze Amsterdamski, że jeszcze rewolucja przemysłowa osiem­ nastego wieku dokonała się właściwie poza nauką, niezależnie od niej- Ponowne sprzężenie nauki z rzeczywistością - tym jazem j a ^ ° uwikłanym w życie społeczne rozwojem technologicznym - nastąpiło dopiero pod koniec dziewiętnastego wieku. I właśnie razem z tym sprzężeniem zaczynają się rysować początki kryzysu, który na dobre da o sobie znać w naszym stuleciu. Nowożytny ideał nauki zaczął bowiem ulegać szybkiej erozji. Zmienił się adresat twórczości naukowej: międzynarodówkę uczonych spragnionych prawdy zastąpiły instytucje, które naukowcom płacą pensje i w zamian żądają rezultatów. Zmieni­ ły się też kryteria doboru analizowanych problemów: miejsce osobistej ciekawości uczonego zajął narzucony odgórnie plan badań. Kontrolę rezultatów przez kolegów zastąpił wyścig konkurencyjny; stąd znaczna część wyników badań podlega utajnieniu. Związek nauki z życiem narzucił jej kryteria moralne: samo dążenie do prawdy przestało być wartością oczywistą, pojawiło się pytanie, kto i w jaki sposób może wykorzystać osiągnięte rezultaty. A jednocześnie kolejne od­ krycia fizyki rozbiły jednorodność wizji świata, której gwarantką była dotąd mechanika klasyczna. Prawa natury straciły charakter deterministyczny, pojawiła się zasada nieoznaczonoś­ ci jako immanentna granica poznania, degradacji uległo pojęcie „sejentyzmu". Nauka przestała być dobrem nieproblematycznym. Amsterdamski punkt krytyczny widzi więc nic tylko w poja­ wieniu się „nowej fizyki", ale również, w zmianie społecznych funkcji nauki, przede wszystkim w jej sprzężeniu z techniką i poddaniu się wymaganiom rynku. Lem natomiast tego prob­ lemu zdaje się w ogóle nic dostrzegać. Tam, gdzie Amsterdam­ ski wskazuje konflikt i źródło zagrożeń, u Lema znajdujemy ścisłą współpracę. Tak ścisłą, że nie wymaga nawet rozróżnień terminologicznych („tcchnocwolucja" Lema obejmuje przecież nic tylko ewolucję techniki w sensie ścisłym, ale również ewolucję jej podstaw teoretycznych). Zważywszy ten fakt - a także biorąc pod uwagę, że Lem uwzględnia przede wszystkim ilościowy wymiar możliwego kryzysu wiedzy - czy mimo •ttystko Lem nie zasługuje na tytuł sejentysty-optymisty? Na ten tytuł zasługiwał z. pewnością pisząc Dialogi i pierwszą edycję Summy. O pierwszej z tych książek powie po latach, * przedmowie do wydania z 1972 roku: „Czas sprawił, że Dialogii stały się świadectwem prawic bezgranicznego optymiz­ mu poznawczego, jaki nic tylko we mnie wzbudziło powstanie cybernetyki"". Summe w kolejnych wydaniach będzie uzupeł­ niać o dodatkowe rozdziały, wstępy i posłowia, przyznając - na Prcykład w posłowiu do wydania czwartego, zatytułowanym "*adzieścia lar później - że rozwój cywilizacji wykazuje eksze przyspieszenie, niż wcześniej przewidywał, że ujawają się iu coraz potężniejsze środki i coraz męlniejsze cele, i że w, n| * *brew marzeniom o kontroli nad sytuacją - coraz bardziej *ygląda na to, że o losach świata zdecyduje przypadek, na co * każdym razie wskazuje stan uzbrojenia obu supermocarstw, stokrotnie też. w najróżniejszych tekstach i przy najróżniejj ^ h okazjach, będzie podkreślać, że futurologia jako nauka *alasię zupełnym niewypałem, ponieważ niemal żadne z jej powiedni się nic ziściły. Jak widać nawet z tego zestawienia można by je pewnie ciągnąć dłużej - czas utemperował ^ izm ' o r a Dialogów i Summy. Zasadniczej jednak jego •ry w autonomiczną wartość nauki nie naruszył: te zapowicj^**yzysu. jakie Lem dostrzega, nadal mają charakter ilośw niczym nic podważają nicproblematyczncgo dobra. a au C 1 C n a u k c s a w Wróćmy jednak do mechanizmów, które rządzą rozwojem cywilizacji technicznej. Autonomia tego rozwoju, po prze­ kroczeniu pewnego progu, nie budzi, zdaniem Lema, wątpli­ wości; dobitnie formułuje to w Rozmowach: „kiedy cywilizacja raz wstąpi na technologiczną drogę, technologia staje się zmienną niezależną od woli jednostek. Każda faza osiągniętej j u ż sprawności technicznej otwiera szansę dotarcia do następnej fazy, a porządek, w jakim dokonuje się odkryć, nic zależy od tego, czy ich owoce będą pożywne, czy z a b ó j c z e " * . Zatem to właśnie autonomia rozwoju kryje w sobie potencjalnie najwięk­ sze zagrożenia; to ze względu na nią wszelkie restrykcje i zakazy stawiane ludzkiej wynalazczości wypadają wręcz humorystycznie. Humorystycznie też wypadają próby przewi­ dywania kolejności i charakteru przyszłych odkryć i wynalaz­ ków technicznych: bo to trochę tak. jakbyśmy chcieli przewi­ dzieć błąd w przekazywaniu kodu genetycznego - błąd, który przyczyni się do powstania nowego gatunku. Toteż, powiada Lem, przewidywać przyszłość łatwiej jest pisarzowi niż uczonemu, który nie ma prawa uciekać się do fantazji i intuicji. A Lem, co trzeba mu przyznać, istotnie przewidział niemało. W wolnym od przesadnej skromności artykule Trzydzieści lat później, opublikowanym w „Wiedzy i Ż y c i u " " i złożonym chyba w dwóch trzecich z autocytatów z Summy dowodzących jak, wymyślając niegdyś „('automaty­ k ę " , dokładnie przewidział dzisiejsze „rzeczywistości wirtual­ ne"; w tym więc artykule, zawierającym nadto bardzo gorzkie wyrzuty pod adresem Kołakowskiego, że mu niegdyś, w recen­ zji z Summy, odmówił zdolności predykeyjnych, a kiedy Lemowc przepowiednie się sprawdziły, nigdy tamtej opinii nie sprostował; w tym artykule zatem Lem powiada, chyba rzeczy­ wiście trafiając w sedno, że bieg wydarzeń potwierdza jego dawno sformułowane przekonanie, iż „życic w jego procesach badanych przez nauki biologiczne stanie się kopalnią inwencyjną dla przyszłych konstruktorów". Jest to. zwracam uwagę, inny już. rodzaj związku między bio- a technocwolucją niż ten, który zakładał w obu wspólne niezmienniki dynamiczne. T y m razem nie chodzi już o homologię strukturalną, lecz po prostu o wykorzystanie w technologii - wiedzy o organizmach żywych. 3. Traktowanie ewolucji kultury jako prostego przedłużenia biologicznej ewolucji gatunku ludzkiego jest pomysłem starym, szacownym i od dawna j u ż zarzuconym. A j u ż na pewno w tej postaci, jaką można było spotkać u Spencera, Morgana, Tylora czy nawet u Frazera. Toteż z takim ewolucjonizmem. który zmierzałby do wykrycia naturalnych i deterministycznych praw rządzących rozwojem społecznym, poglądy Lema istotnie nie mają wiele wspólnego. Jak natomiast mają się do ewolucjonizmów nowszych* albo do teorii socjobiologów - przyjdzie się s k , o n n Ale' y jest uznawać. '"Przecież tylko jedna strona medalu. Bo w końcu nie kto kiswa ^ ' ' Lem, między innymi dzięki swoim talentom tyjnym i literackim, od lat uświadamia ludziom za­ l a n grożenia cywilizacyjne i uczula ich na możliwość zatrzaśnięcia się pułapki technologicznej, to w końcu właśnie Lem prze­ strzega stale nasz gatunek przed coraz łatwiej osiągalną moż­ liwością samozagłady. Z takiej zaś perspektywy rysującym się kryzysem nic jest j u ż . rzecz prosta, spowolnienie technocwolucji - lecz jej gwałtowny koniec, jaki niewątpliwie nastąpić by musiał wraz z końcem ludzkości czy świata. Tutaj więc także widać pęknięcie: jakby Lem, ubolewając nad tym, że przy rosnących wciąż możliwościach technicznych ludzkość (a przynajmniej jej część najbardziej technologicznie rozwinięta) nic potrafi sobie stanowić wartościowych celów, nie był w stanie ująć obu tych spraw w jednym horyzoncie, lecz traktował je w gruncie rzeczy jako rozdzielne. * Przegląd stanowisk współczesnego ncocwolucjonizmu w badaniu kultury znaleźć można w książce Piotra Chmielewskiego Kultura i ewolucja. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1988 43 �jeszcze zastanowić. Nie ulega bowiem wątpliwości, że jako badacz kultury, Lem w znacznym stopniu pozostaje w kręgu myśli ewolucjonistycznej. Dobitnie daje temu wyraz, charakteryzując punkt wyjścia swej najobszerniejszej jak dotąd książki o kulturze - Filozofii przypadku. „Kategorią centralną - pisze - jest przypadek, rozumiany nic podług tradycji jakiejś szkoły filozoficznej, lecz wedle znaczenia nadanego mu przez empirię badającą procesy stochastyczne i ergodyczne, czyli rozwojowy tor bardzo wiel­ kich i złożonych układów. Przypadek jest wczesnym zwłaszcza zwrotnym czynnikiem wszelkiego procesu ewolucyjnego, w którym układ, powstając, wytwarza jednocześnie własne, systemowe prawa, jakich nic wykrywa się na ogól w tym, co go wszczęło." I dalej, jeszcze wyraźniej: „chodzi o takie ewolucje, w których przypadkowy, koincydenlalny stan wyjściowy prze­ radza się w trwałą cechę układu jako jego prawidłowość: rzecz jest więc o tym, jak przypadek obraca się w sternika, losowość - w los"-" . Jak poprzednio technika, tak teraz kultura okazuje się więc „bardzo wielkim i złożonym u k ł a d e m " , który wykazuje własną dynamikę niezależnie od woli uwikłanych w niego ludzi. Układem, w którym zainicjowane losowo procesy zaczynają polem wykazywać pewne regularności, tak właśnie, jak w ewo­ luującej biocenozie. 1 Podobieństwo kultury z biocenozą, twierdzi Lem. można pociągnąć dalej. Kultura bowiem, tak samo jak biocenoza, prowadzi z naturą grę o przetrwanie. Jest to gra c z ę ś c i o w o pusta; gra. „której p e w n e r e g u ł y ustanowione są nie­ zmienniczo przez naturę i trzeba się ich, będąc jej partnerem, albo domyślić, tj. wykryć jc i spełnić, albo zginąć""'. Lem pisze lu sporo o „normie ewolucyjnej", o owym minimum przy­ stosowawczym, jakie musi być przez kulturę zachowane, aby w ogóle mogła przetrwać; bardziej jednak zdaje się go inte­ resować to wszystko, co ponad minimum przystosowawcze wyrasta. A więc właśnie to, co nic daje się wytłumaczyć funkcjonalnie, co jest, innymi słowy, nadmiarowe. Bo dopiero ta część nadmiarowa jest obszarem, w którym kulturę można traktować jako system zdolny do samoorganizacji. modele kultur - pisze Lem - powstają przez pokoleniowe wzmocnienie sprzężeniem zwrotnym - losowego odchylenia od stanu wyjściowego, [...] tym sposobem kulturowe formacje, obejmujące całokształt reguł i norm etycznych, religijnych, rodzinnych, matrymonialnych itp. stanowią «wytrząśnięte z kubka» rezultaty długotrwałej «gry w s p o ł e c z e ń s t w o ) . " " Roz­ woju kultury zatem, konkretnego kształtu, jaki dana kultura przybierze, nie da się w odpowiedzialny sposób przepowiadać; choć, oczywiście, im kultura jest bardziej złożona i roz­ budowana, tym liczba stopni swobody, jakimi dysponuje, będzie mniejsza, a zatem kolejne jej etapy - mniej zaskakujące. Złożoność jednak, jak wiadomo, nie jest miernikiem doskonało­ ści homeostatycznej; z lego, że brontozaur był stworzeniem bardziej skomplikowanym niż wymoczek, nic dobrego dla brontozaurów nic wynikło. „Niekontrolowana puchlina infor­ macyjna - pisze więc dalej Lem - razem z. technologiczną clefantiazą niekoniecznie stanowią przeżywalnościowo najlep­ szą strategię. Kultura nasza trwa ledwie paręset lat, w trzonie ty­ powo technologicznym, a zatem jakieś dziesięć razy krócej niż kultury mieszkańców różnych archipelagów wysp Oceanii, które zresztą nie dlatego znikły, że j u ż nie były do dalszej egzystencji zdolne, ale dlatego, ponieważ myśmy jc zniszczyli." 4 41 Mamy zatem do czynienia z kulturą, której dalszych losów nie jesteśmy w stanie do końca przewidzieć, ani tym bardziej kontrolować, a o której j u ż wiemy, że weszła na tory cokolwiek niebezpieczne. Jest to diagnoza, którą w dość zbliżonym brzmieniu Lem wystawia także technice. Pojawia się zatem pytanie, jak się mają do siebie zakresy obu tych pojęć. Kiedy, zdaniem Lema. pokrywają się, kiedy i w jakiej mierze pozostają 44 rozłączne? Na zdrowy rozum, technikę należałoby potraktow^ jako część kultury, być może, ze względu na szczególny sposfik przyrastania odkryć i wynalazków, obdarzoną pewną auto. nomią; jeśli nawet technika jest samoorganizującym się sy$. ternem, którego dynamika wymyka się spod kontroli człowieka (swego stwórcy), to pamiętajmy, że takim samym .systemem samoorganizującym się jest i kultura. Ale wcale nic jestem pewna, czy Lem sobie to dokładnie tak wyobraża. Bo zachodzą tu również inne możliwości, na przykład taka, że kuliura jeg „niszą ekologiczną" dla poszczególnych wynalazków technicznych (trochę lak. jak w Filozofii przypadku jest „niszą ckologj. c z n ą " dla dzieł literackich); te zaś dopiero wyekstrahowane z niej, przeniesione na inny poziom, układają się w nowy układ homeostatyczny: właśnie w zaulonomizowaną technologie. Albo możliwość taka, że technika (cywilizacja techniczna)jest po prostu mianem jednej z wielu kultur: naszej mianowicie (wtedy tożsamość niezmienników dynamicznych w ewolucji kultury i tcchnoewolucji nie byłaby zaiste niczym dziwnym). Teksty Lema i pod tym względem nic są całkiem jednoznaczne. Pewne jest jednak, że kultura w jego rozumieniu nie daje się po prostu podzielić na część techniczną i część symboliczną; pewne jest też, że wymiar techniczny kultury nie daje sit dokładnie utożsamiać z jej minimum przeżywalnościowym (choć znowu mogłoby się zdawać, że w wynalazczości techno­ -1I1Wlogicznej człowieka aspekt stricte funkcjonalny odgrywa większą niż, powiedzmy, w jego twórczości artystycznej]i role Najwięcej argumentów przemawia za tym, że cywil zaeja techniczna stanowi po prostu jedną z ludzkich kultur, umiej­ scowioną w czasie i przestrzeni, a nadto wyposażoną w barda szczególne parametry. Nie jest jednak pewne, kiórc sfor­ mułowania Lema należy traktować dosłownie, a kiórc metafo­ rycznie, gdy pisze on w Filozofii przypadku, że cywilizacji przemysłowa, zrodzona jako wytwór pewnej kultury, wyzwoliła się następnie spod jej wpływu i uzyskała samodzielność Dokładnie tak: „Kultura ta, zainicjowawszy rozwój ortocwolucyjny technologii i nauki, j u ż nań nic wpływa, jak poucza otyn obserwacja. Zdobył on sobie własne prawidłowości i ją - do nich - nagina" . Związek naszej - bo przecież o nią chodzi - kultury z jej wyalienowanym płodem wynika, zdaniem Lena, z jej polisemantycznego charakteru. Kultury pierwotne, wywo­ dzi Lem, są. przynajmniej w teorii, monosemantyczne. to jest takie, że każdy społecznie przyjęty stereotyp myślowy i z* chowaniowy ma w nich tylko jedną wersję; nasza poliscmantyczna kultura stanowi zatem ich oczywiste przeciwieństw Utrzymująca się zaś przez czas dłuższy poliscmnatycznoS oznacza niestabilność historyczną; mówiąc grubo, kultin niejednoznaczna bardziej jest narażona na rozkład od jedno­ znacznej. Nasza jednak nic rozpada się. a to dlatego, że ,JW „j«~ stabilizator kulturowych s e n s ó w " występuje w niej, choć zrM niejawnie, „sfera i n s t r u m e n t a l i z m ó w " ' . 43 4 Jest to sytuacja dosyć niezwykła. Na ogól bowiem, nisK pi Lem. kulturę rozpatrywać można w dwóch planach: ..w plan* operacji, z jakich się składa, i w planie sensów, jakie t konstytuują" . Nic są to plany od siebie niezależne, w zasad* jednak nie są również tożsame (chyba że w bardzo wczes* fazie rozwoju społecznego, kiedy czynności techniczne i saBf ne nakładają się na siebie). We współczesnej kulturze anw kańskiej wygląda tymczasem na to, że operacje zaczyW zajmować miejsca sensów. Technologiom juz zastosowany* trzeba ciągle przydawać nowe. które by likwidowały niekortf tne skutki uboczne tych wcześniejszych i zaspokajały potrtf* przez nie wywołane. Jest to proces, który od pewnego czasus»» się napędza i przerwać go j u ż nie można, nawet gdyby wsZFJ bardzo chcieli; ale też dzięki temu kultura zyskuje nowy w miejsce tego, który z racji nadmiernej polisemanty utraciła. 44 �Mamy więc do c/.ynicnia z mechanizmem o znacznej autonomii, który wylągł się wewnątrz naszej kultury, rozrósł się jej obrębie i w końcu przejął nad nią kontrolę, jako cel tjając przed nią swoją własną dynamikę rozwoju. „... jak jgcosfcryczncgo systemu powstaje, rodząc się w jego wnętrzu, biologiczny, jak w biologicznym wynika antropogencza i przez most socjalizacji dochodzi do stanu - systemowego generatora kultur, jak w kulturze wynika językowy uktad i jak, we wszystkich wypadkach owych, układy powstające na prawach samoorganizacji, mając w sobie wytłoczone cechy u k ł a d u r o d z i c i e l s k i e g o jako s p r a w c z e g o , manifestują równocześnie - p r a w a s w o i s t e , lak jest podobnym, autonomizującym się systemem w ruchu, technologiczna ewo­ lucja, własnymi prawidłowościami rozwoju opatrzona" * - czylamy w Fiozofii przypadku. Inaczej jednak, jeśli dobrze rozu­ miem, niż działo się to w poprzedzającym łańcuchu bytów, między dzisiejszą technoewolucją a kulturą, która ją na świat wydala, zaczyna funkcjonować sprzężenie zwrotne. w staVV 4 Łańcuch bytów zresztą - to może przesada; obraz nakreślony |ir/e/ Lema bardziej j u ż przypomina rosyjskie baby w babach j jarmarku: autonomiczne, ale zrobione z tego samego drewna. W nowej wersji Filozofii przypadku, w rozdziale zatytułowa­ nym Grania wzrostu kultury mówi się o tym, że kultura jest w gruncie rzeczy wynikiem występowania w przyrodzie zmian nie podlegających algorytmizacji. Gdyby wszystko dało się zalgorytmizować - żadna kultura nic byłaby potrzebna. „Ewo­ lucja jest dywergencją w rozwiązywaniu zadania przeżywalnosci" * - pisze Lem; aby przeżyć w nieprzewidywalnie zmien­ nych warunkach, ustroje żywe mogą uciekać się do różnych strategii. Mogą do warunków przystosowywać się w sposób doraźny, kulturowy, inaczej mówiąc, fenotypowo; mogą leż się do nich przystosowywać w sposób trwały, czyli genotypowy - jako gatunki. W rzeczywistości zaś praktykowany jest kompromis: silna determinacja genotypowa połączona z pewną plastycznością fenotypu. „Mózg jest owym kompromisem -powiada Lem - bo, sam uwarunkowany genotypowo, potęguje lenotypową a d a p t a c y j n o ś ć " . Toteż w antropogenezie zmiany dokonują się nic w kodzie genetycznym i nie w indywidualnych zachowaniach osobniczych, lecz w aulonomizująccj się kul­ turze. Ona bowiem czyni możliwym to, co niemożliwe jest w bioewolucji: realizację strategii odwracalnych. 1 4 41 Poszczególne kultury - wywodzi Lem - początkowo po­ wstawać musiały polifilctycznie, jak gatunki, niezależnie od siebie i w izolowanych obszarach. Były też z początku mono­ foniczne, wyposażone każda w swój własny, jedyny obraz świata (tą monoikonicznością Lem w Granicach wzrostu kultury zastąpił, jak się zdaje, wcześniejszą monosemantycztość). Potem dopiero zaczynały się ścierać, zwalczać, kon­ kurować ze sobą - przez to wszystko zaś wzbogacać aż. "ajwiększąekspausywność i rozwojowe przyspieszenie zdobyła kultura śródziemnomorska przez to, że wyznawane wiary dały późnej fazie chrześcijaństwa zgodę, niebezoporną i nienatyniiastową, na powstanie technogennej empirii. T y m samym Poczęry zyskiwać prym narzędzia, wyzbywając się stopniowo jymboljc/.nego uzasadnienia i wsparcia, a zatem ponad- i pozaudzkiej sankcji transcendentalnej." * Powstała współczesna y*ilizacja przemysłowa - no, i mamy to, co mamy. Niemniej kultura w swej istocie, podkreśla Lem, pozostaje " 'ądzenicni przcciwlosowym", przypadkowo powstałym za­ l e ż e n i e m przypadkowości świata. „W świecie losowym, ^>'i stworzonym przez nikogo, przeznaczonym dla nikogo, fnym wobec nikogo" - wartości, oczywiście nie istnieją; ~ P ' ° kultura je ustanawia '. Chroniąc człowieka przed 'ucicm przypadkowości, co jest jej celem podstawowym. stara się jednak przed swoimi uczestnikami tę swoją rolę Wartości stanowione przez siebie stara się przedstawić w cn 4 c Ur er U r a l c 4 jako dane, jako po prostu odkrywane w świecie. Stąd paradosalnym walorem każdej ludzkiej kultury jest jej niepełna przejrzys­ tość dla uczestników. Dostrzegł to w swej mądrości Golem: „Kultura jest instrumentem niezwykłym przez to, że stanowi odkrycie, które, żeby działać, m u s i b y ć z a k r y t e przed swoimi twórcami"*'. A zatem, ciągnie Golem swój paradoksalny wywód, kultura jest to „laki wynalazek, który urabia po swojemu własnych wynalazców, a oni o tym nic wiedzą, kiedy zaś się dowiedzą, traci absolutnie moc nad nimi, a oni dostrzegają próżnię, i la właśnie sprzeczność jest opoką s p o ł e c z e ń s t w a " " . Żarły żar­ tami, ale to przecież jest nasza współczesna sytuacja. Konlyunuując myśl Lema, można dopowiedzieć, że stanowiony (to jest relatywny) charakter wartości nie jest j u ż dla nikogo tajemnicą (obszar wydzielony stanowiłyby chyba tylko wartości religijne - i pochodne - dla ludzi wierzących), kultura rozpada się pod naporem własnej poliikoniczności, miejsce sfery sensów (od­ wołuję się tu do poprzedniej części wywodu) zajęła dynamika rozwoju technologicznego (której pochodną jest bezsensowny wzrost konsumpcji). Słowem, nadmiar samowiedzy wcale nie wyszedł nam na zdrowie. A jak. zanim do tego doszło, kształtowały się wartości w kulturze'? Czy można o tym procesie powiedzieć coś więcej niż. to. co j u ż wiemy: że był losowy, nieuświadamiany i że nie mógł szkodzić minimum przeżywalnościowcmu? Szczegółowy opis rodzenia się wartości stanowi jedne z głównych wątków Filozofii przypadku; w grę wchodzą tu jednak wartości dość specyficzne, bo literackie - estetyczne i dodatkowo powiązane z koniecznością odczytywania kodu symbolicznego. M i m o to spróbujmy odtworzyć rozumowanie Lema, a potem zastanowić się, jak szeroki może być zasięg jego stosowalności. Filozofa przypadku jest, jak wiadomo, książką zdecydowa­ nie polemiczną, wymierzoną lak przeciw fenomenologicznej, jak przeciw strukturalistycznej teorii dzieła literackiego. Obu tym szkołom, a także paru innym, Lem przeciwstawia argument następujący. Nic ma niczego takiego, jak dzieło literackie, nie jest to żaden byt, żaden przedmiot, którego budowę można by badać. Istnieje natomiast wielka mnogość poszczególnych, indywidualnych odczytań tego samego dzieła - i tylko owymi odczytaniami można się zajmować empirycznie. Dzieło literac­ kie bowiem s t a j e s i ę dopiero w odbiorze - i tym samym podlega kolejnym relatywizacjom: do podmiotu czytającego, do społeczeństwa, którego ów przedmiot jest członkiem, do histo­ rii, do polityki, co całości kultury. Ta różnorodność odczytań jest przez teoretyków kultury traktowana często jako zakłóce­ nie, przeszkoda; co o tyle jest bezsensowne, powiada Lem. że poza tą różnorodnością nic ma nic. A zatem nie jest to przecież różnorodność nieograniczona ani całkiem dowolna; w końcu dwie osoby są w stanic ustalić w rozmowie, że czytały tę samą książkę, nie podając tytułu ani autora. Jakie więc są tu granice rozrzutu? Lem porównuje odbiór dzieła literackiego do embriogenezy. Każde poszczególne odczytanie byłoby wówczas fenotypem, genotyp zaś (nietożsamy przecież ani z zadrukowanymi strona­ mi, ani z rękopisem, ani z zamysłem autora, ani z tym co „zawarte jest" w dziele niezależnie od odczytań) należałoby dopiero z mnogich fenotypów zrekonstruować. Dokładnie lak, jak to robi genetyka populacyjna. „Rozmiary pola fenotypowcgo, jako granice jego rozrzutu, wyznacza środowisko - bio­ logiczne bądź kulturowe [...] tekst, trafiając w różne odbiorcze środowiska, realizuje je w różnych przedziałach z m i e n n o ś c i . " " Nie dość na tym, genotyp w biologii, jak wiadomo, nie jest niczym stałym: mutacje a także zmiany środowiska sprawiają, że zmienia się w czasie. I podobnie jest z literaturą: budując stochastyczny model dzieła, również i jego genotyp winniśmy traktować jako zmienny. Ostateczny więc obraz rysuje się 45 �następująco: rozmaite akty odbioru, z konieczności zakłócane przez warunki i przez wydarzenia losowe, tworzą klasę fenoty­ pów, która stabilizuje się w pewnych granicach; jeśli jednak zmienią się znacznie warunki środowiskowe i strategia odbioru (na przykład - a to j u ż mój przykład - jeśli zaniknie cenzura, a zatem i skłonność do odszyfrowywania ukrytych treści), wówczas tak ustabilizowana klasa fenotypów ulega zmianie, a więc i generujący ją genotyp okaże się również, inny. Stochastyczny model dzieła literackiego, zaproponowany w Filozofii przypadku, dotyczy w zasadzie kształtowania znaczeń; w tym sensie jest właściwie modelem wszelkiej wypowiedzi językowej, która w procesie komunikacji podlega rozumiejącemu odbiorowi. Z drugiej jednak strony Lem pisze, i słusznie, że „aksjologiczne pierwiastki od semantycznych w odbiorze oddzielać się zasadniczo nie d a j ą " " . Jeśli więc, w wyniku procesów masowo-statystycznych uwikłanych w sfe­ rę historii, kultury i języka, następuje w końcu względna stabilizacja sensu dzieła, to następuje również względna stabili­ zacja jego wartości. Ze jest to prawdą - widać dokładnie, jeśli się prześledzi losy utworów, które mozolnie i przez długie lata musiały dobijać się rangi nickwestionowalnych arcydzieł; i tych niegdyś nickwestionowalnych arcydzieł, o których dziś nikt już nie pamięta. Ale dokładnie to samo, co o arcydziełach, można przecież powiedzieć o zachowaniach i postawach ocenianych jako wartościowe: pewne czyny, cokolwiek do siebie podobne, lecz każdorazowo indywidualnie zabarwione przez osoby, które ich dokonują, byłyby fenotypami odpowiadającego im geno­ typu, który w innej terminologii określany być może po pro­ stu jako norma (moralna lub obyczajowa). Taki właśnie charak­ ter mają różne „ s i ę " regulujące nasze postępowanie: nic dowolne, lecz kształtowane losowo w procesach masowo-staty­ stycznych. Mógłby ktoś wprawdzie zarzucić mi, że dokonałam zbyt daleko idącej ekstrapolacji, na podstawie znaczeń wnioskując 0 wartościach literackich, a na podstawie wartości literackich - o wartościach w ogóle. Usprawiedliwia mnie jednak fakt, że podobne wnioski, jak ja na podstawie Filozofii przypadku, Lem formułuje, nie odwołując się już do literatury, w artykule z 1966 roku zatytułowanym Etyka technologii i technologia etyki. Pisze tam, że etyka to nic innego jak część gry w społeczeństwo, jako że aspekt etyczny mogą mieć jedynie sytuacje międzyludzkie; jaka część - to j u ż zależeć będzie od konkretnej kultury. Różnice biologiczne między ludźmi i rasami ludzkimi w zasa­ dzie na kształt kultur nic wpływają; jeśli tytko realizowane jest minimum przystosowawcze, to cała „ n a d m i a r o w a " reszta może przybierać kształty dowolne. A czy będą one apollińskie, czy dionizyjskie, czy okażą się stacjonamo-ruralne, czy dynamiczno-przemysłowc - o tym w gruncie rzeczy decyduje los. Mówiąc krótko zatem: wartości sobie, biologia sobie. Czy na pewno jednak? Pamiętamy przecież, że w kulturze musi występować minimum przystosowawcze, elementarna zdolność do współpracy, bez której żadne działanie zbiorowe nic mogło­ by się dopełnić; len warunek właśnie stanowi „normę ewolucyj­ n ą " . Pamiętajmy też. że Lem skłonny był obok minimum kooperacyjnego za możliwe uznać także pewne minimum altruistycznc. W Rozmowach wywodzi przecież, wprawdzie trochę żartem, że „szlachetne odruchy ludzkie [...] są pro­ gramowane genetycznie", i twierdzi, że imperatyw kategorycz­ ny Kanta można wywieść z osnowy biologicznej* .1 tłumaczy to tak: empiria wskazuje, że z dwóch gatunków istot społecznych, z których jeden preferuje osobniczy egoizm, a drugi altruizm 4 - ten drugi ma znacznie większe szanse zbiorowej przeżywalności. Udowodniono dzięki symulacji komputerowej, ciągnie Lem dalej, że taka jest właśnie norma ewolucyjna. Znane zachowania delfinów i wielorybów, klórc rannego towarzysza wypychają na powierzchnię, aby mógł zaczerpnąć tlenu, są w istocie „uwarun­ kowane genowo": „geny warunkujące ten typ behawioni zostały w loku ewolucyjnym wyselekcjonowane i wprowadzo­ ne jako automatyczna odruchowość, będąca znamieniem normy 46 gatunkowej"^. W interesie zachowania gatunku w genotyp wpisane zostało zatem pewne minimum dobroci. „ N o r m a ewolucyjna" i genotypowy altruizm w niemałym stopniu ograniczają więc autonomiczność kultury i jej losowy charakter. Może więc, wbrew zastrzeżeniom Lema, w jeg poglądzie na świat rozbrat między biologią a kulturą nie jesl lafc zupełny? Być może zachodzi lu ciągłość w znacznie ściślejszym sensie, niż by to wynikało z zaprezentowanego wcześntó łańcucha bytów z Filozofii przypadku. Wypada jednak zapytać najpierw, czym właściwie miałby być ów przyrodzony altruizm. Lem ma tu zapewne na myśjj teorię tak zwanego doboru krewniaczego czy selekcji krewniaczej; teoria ta, jak pisze najkrócej Władysław KunickiGoldfinger. głosi, że „w selekcji faworyzowane są te rodzaje postępowania, które zwiększają szansę pomnożenia własnego genotypu""\ W społecznościach owadzich, takich jak mrówki lub pszczoły, wszyscy pracują „ d l a " królowej, ponieważ to ona bezpośrednio pomnaża genotyp. Antoni Hoffman, który [ sprawę omawia dość szczegółowo, przytacza z tej okazji wyliczenia Scwalla Wrighta dotyczące „pokrewieństwa genety­ cznego" owadów; wynika z nich, że na przykład mrówki, robotnice spokrewnione są bliżej ze sobą, niż byłyby z własnym potomstwem, gdyby je mieć mogły; dlatego - z genetycznego punktu widzenia - mrówkom bardziej „opłaca się" pielęgnować larwy swoich sióstr-robotnic niż swoich (nieistniejących) dzie­ ci. Zdaniem socjobiologów, pisze Hoffman, „ g e n o t y p " , w któ­ rym nic ma dyrektywy działania zgodnej z wynikami rachunku współczynników pokrewieństwa genetycznego, musi przegraj w konkurencji wewnątrzgatunkowej z genotypem, który taką dyrektywę zawiera"". Zatem być może rzeczywiście przyroda premiuje „altruizm". Tylko czy rzeczywiście zachowania na rzecz pomnożenia własnego genotypu mają coś wspólnego z altruizmem w .sensit etycznym, realizowanym przez człowieka w zachowaniach kulturowych? Tu zdania będą co najmniej podzielone*. Cyto­ wany j u ż Kunicki-Goldfinger sądzi na przykład, że tropienie udziału czynnika genetycznego w kształtowaniu ludzkich nomi etycznych jest w gruncie rzeczy nadużyciem. U naczelnyca bowiem powszechna jest rywalizacja seksualna i na tym tle agresja wewnątrzgatunkowa, natomiast zasięg selekcji krew­ ni aczej - nikły (praktycznie ograniczony do własnej rodziny z czym społeczeństwo jako całość musi walczyć). A przed* wszystkim „człowiek jest istotą kulturową i przekazywanie ceń zachowania się i postępowania poprzez przekaz pozagenctyczny, kulturowy ma [dla niego] ogromne znaczenie"-*. Nic jesl to jednak, rzecz prosta, pogląd powszechnie obowiązujący. Wśród uczonych, których opinie zestawia w swej książce Hoffman sporo jest wprawdzie krytyków przenoszenia teorii selekcji krewniaczej w obszar kultury ludzkiej, jednak w sprawi* genetycznego przekazywania norm etycznych socjohiolog Ed­ ward Wilson i etolog Konrad Lorenz razem znajdą się w prze­ ciwnym obozie. Dla Wilsona, pisze Hoffman, ..program genel)" czny człowieka wyznacza uniwersalia ludzkie i narzuca wl turze, a właściwie kulturom, ograniczenia" : '' wśród t p l uniwersaliów znajdują się między innymi niezrytualizo«*J| agresja wewnątrzgatunkowa, psychologiczna odmienność oraz potrzeba transcendencji. A można by do nich dopt* warunkowaną przez dobór krewniaczy (czy, jak woli Lon* grupowy), zdolność do kooperacji. Czyli podstawę żarów* domniemanego altruizmu, jak wspominanej tu już wiclokrot* „normy ewolucyjnej". 0 ? s 1 Lem wprawdzie zgodziłby się pewno z argumentami 5* phena Goulda, który pisze, że - nawet przyjąwszy, że M \ * Wyczerpujący przegląd stanowisk socjobiologów w kwestii I cznych i kulturowych konsekwencji genetycznego wyposażeni* wieka znaleźć można w antologii Człowiek, zwierzę spulecS* redakcją Barbary Szackiej i Jakuba Szackicgo, Czytelnik, W»" 1991; zwłaszcza w ickstach Rogera D. Maslersa, Richarda D. Ale* oraz. Pierrc'a L . van den Berghe'a. �normy etyczne przekazywane są w genach - w praklycc najczęściej nic da się ustalić, czy konkretna norma ma po­ chodzenie genetyczne, czy kulturowe. Jeśli jedno z plemion eskimoskich ma zwyczaj, uciekając przed głodem, pozostawiać w dawnej siedzibie starców, których w ten sposób skazuje się na śmierć, lecz zarazem zwiększa szanse przeżycia pozostałych _ to właściwie nic sposób orzec, czy jest to wpisana w geny selekcja krewniacza, czy działanie normy przekazywanej w wy­ chowaniu. Lem podpisałby się też z pewnością pod pytaniem stawianym przez Johna Mayarda Smitha: jeśli socjobiologia uzasadnia istnienie tylko niektórych norm etycznych, to skąd się wzięły wszystkie pozostałe? - bo w końcu to jest jeden z głównych tematów jego twórczości. Upierałabym się jednak, że stanowisko Lema jest socjobiologizmowi bliskie; zarówno ze względu na altruizm przypisywany gatunkowi ludzkiemu w Rozmowach, jak ze względu na założenie wspólnych nie­ zmienników dynamicznych, czyli ciągłości, jaką Lem dostrzega w ewolucji życia i kultury. A także z powodu ciągłości, jaką ustanawia między cielesnością a świadomością człowieka; tę jednak sprawę odłożymy do innej okazji. PRZYPISY 1 s U 1 Ant"" Hoffman. Wokół ewolucji. Państwowy InslyUI Wydawniczy. Warw a 1982 Tainze. s. 137 'Tamże. s. 149 ' Tamże. s. 11.1 ' Tamże. s. 133 ! "Por. Friljof Capra. Punki zwrotny. Nauka, społeczeństwa, nowa kultura Przełożyła Ewa Woydyllo. Przedmowa opatrzyła Anna Wyka. Państwowy Instytut Wydawniczy. Warszawa 1987. s. 88-89 Tamże. s. 113 'Tamże. s. 119 •Tamże. s. 124 '* Stefam Amsterdamski. Mi(dz\ historią a metodą. Państwowy Instytut Wydawniczy. Warszawa 1983. s. 122 " Por. tamże. s. 159 |: Francois Jacob. Gra możliwości. Exej ti różnorodności życia. Przełożył Marek Kunicki-Goldfingcr Przedmowa opatrzył Władysław Kunicki-Goldfinger, Państ­ wowy Instylut Wydawniczy. Warszawa 1987. s. 7 "Filozofia przypadku, dyskusja. ..Pamiętnik Literacki" z. 1/1971 " Tamże, s 359 "Stanisław Bereś. Rozmowy ze Stanisławem Lemem, Wydawnictwo Literac­ kie, Kraków 1987. s. 170 "Filozofia przypadku. Wydawnictwo Literackie. Kraków 1988. I. 2. s. 138 " Tamże. l. 2. s. 50 "Tamże. I. 2. s. 12 "Tamże. * Biblioteka XXI wieku. Wydawnictwo Literackie. Kraków 1987. s. 41-42 :l Rozmowy, op. cii., s. 338 "Filozofia przypadku. Wydawnictwo Literackie. Kraków IS>68. s. 312. podkreślenie moje Dialogi. Wydawnictwo Literackie. Kraków 1972. s. 6 Summa lechnologiae. Wydawnictwo Literackie. Kraków 1969. s. 19 'Golem XIV. Wydawnictwo Literackie. Kraków 1981. s. 41 :1 51 * Summa lechnologiae. op. cii., s. 27 n Capra, op. c i t . s. 88 Tamże. i . I I ] *' Summa lechnologiae. op. cii., s. 33 Tamże. s. 31 Tamże. s. 37 Dzienniki gwiazdowe Ijona Tichego. Czytelnik. Warszawa 1976. 07 Tamże. s. 209 Dialogi, op. cit., s. 5 Kozmowy, op. cit., s. 285 Trzydzieści lal później. ..Wiedza i Ż y c i e " nr 6/1991 Filozofia przypadku, op. cit. (1968). s. 21 Tamże. s. 388 Tamże. s. 393 Tamże. s. 422 Tamże. s. 427 Por. tamże. s. 424 Tamże. s. 422 Tamże. s. 427-428 Filozofia przypadku, op cii. (1988). t. 2. s. IR Tamże. t. 2. s. 22 Filozofia przypadku, op. cit. (1988), t. 2, s. 29 Por. lamze. I. 2. s. 31 Gotem XIV. op. cit.. s. 28 Tamże. s. 29 Filozofia przypadku, op. cit. (1968). s. 216 Tamże. s. 332 Por. Kozmowy, op. cit.. s. 382 Tainze. s. 383 Władysław KunickiGoldfinger. Genetyka, Wizje urzekające i groźne. Alla. Warszawa 1987. s. 135 Hoffman, op. cii., s. 23 Kunicki-Cioldfinger. op. cii., s. 136 Hoffman, op. cii., s. 44 Tamże. 47 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3cffd15715a4733cb502b203e404d34c.pdf 542efa1e1c2098712e24454e499e9ae5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2837 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2644 Title A name given to the resource Letters from the Tropics=Listy z podróży do tropików / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.294-305 Creator An entity primarily responsible for making the resource Witkiewicz, Stanisław I. Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Ignacy Witkiewicz • LETTERS FROM T H E TROPICS S T A N I S Ł A W I G N A C Y W I T K I E W I C Z Letters from the Tropics Letters to Mother Orient Line of Royal Mail Steamers R.M.S "Orsova" June 20, 1914 Dearest Mother, We're nearing the strait of Bab'el Mandeb and are about to cross into the Indian Ocean. The voyage through the Mediterranean seems like a sojourn i n subarctic regions compared with the crazy heat that we're having now. The sun has reached the tropic of Cancer which we're crossing at this very moment, so the sun's rays are hitting us at right angles. One could say that it was quite cool till we reached Suez. We arrived in Port Said at 11 a.m. and left eatly next morning, at 2 o'clock. Bronio and I took a walk i n the Egyptian quartet. Marvellous faces and costumes. Mostly blue long robes. Faces eithet wild ot languid with delight. Men only, quite obviously. In the streets thete are stands selling poppy cakes as well as other sweets of a weird persuasion. A n d coffee-houses with gentlemen sitting in them who are not of this world but nevertheless seem to be more trustworthy than the Italians in Naples. Even the worst rogues do not convey the impression of a scoundrel; on the contrary: they emanate a sort of seriousness and dignity. I n front of a cafe, on the pavement, there may be a buffet with a lot of brass vessels standing on it or hanging on long strings. (This is a letter of a total moron but I feel justified by this ctazy heat). - Just think: a rather narrow sea between two burning-hot deserts. The bishop of New Guinea who's been traveling with us told us today, when we were taking tea - barely conscious from the heat and drenched with sweat as if we'd just come out of a bath - that back in New Guinea he'd never experienced such pleasant coolness. Sounds like a nice prospect for Bronio, who's planning to do some conceptual work. The landscape along the Canal seems awfully weird. The Canal itself is narrow, maybe 30 or 50 yards. O n one side there's Egypt - oases, palms and strange trees with fluffy flowers and a wonderful smell that reminds me of linden. O n the other side there's the dreadful Arabian desert - yellow-orange sands which begin right on the shore as little wavelets and gradually turn into huge mountains gleaming with a pink phosphorescent glow on the horizon. The valleys with salty sediment at the bottom glitter with a bluish reflection of the sky. We pass two steamers which hug the shore to let us through. Every now and then we come across the posts of the Ftench company that owns the Suez Canal. Little houses among palms and ttees with wonderful crimson flowers. Ctd. We left Port Said at 2.30 a.m. and reached Suez only about 1 p.m. The ship bately crawls, guided by a local pilot. It accelerates a little when crossing salty lakes that the Canal passes through. We stayed for half an hour in Suez. Marvellous hues of the sea which cuts into the red and yellow sand. Bands of emerald, tutquoise, yellow, green, celadon and ultramarine topped with a chain of wild rocky mountains, purple (that's a fact) in colour Then we entered the Gulf of Suez, flanked by the rocky mountains of Egypt on one side and the otange sandy mountains of the Sinai Peninsula on the other. We could see both shores late into the evening. 294 It's been two days now since we saw any land and the heat is getting worse. I'm sitting writing a letter, sweat streaming down my forehead. This is the Music Room on the deck. The cabin is a real sauna. A l l night long the ventilator keeps booming. We sleep completely naked. A t 7 the sound of a monstrous gong wakes us up so we can take a bath. Then breakfast (smoked meat, fruit with rice and coffee). One can have both fish and roasted meat. Then lying on the deck and reading begins. Then some stupid games. Awful boredom. In the evening we go aft and join the riffraff in the third class to watch the stats. Last night we could see the Alpha Centauri or the Canopus. The Cross hasn't appeared yet. Venus is shining in the west. You and I may be watching it simultaneously. The sea hardly moves at all and our huge ship (123000 tons) sways very lightly and seriously. There's nothing curious in the Red Sea except the heat, flying fish and phosphorescence. The fish (about 10 inches long) fly in droves, crossing a distance of some 50 yards, throwing silver gleams against the dark blue wave. Phosphorescence can be seen only in the wake of the ship, along the twin walls of foamy water churned by the two screw propellers. (Many, many kisses for Mother from Staś). Greenish sparks shoot from the screws, fan out into the wan light and disappear a dozen or so yards behind the ship. June 21 - Today we passed 12 volcanic islands called Zebayr. Wonderful pumice rocks, white and brown, perforated like sponges. Two of them had distinct volcanic cones. About 5 o'clock the island Jebel Zukush. Coffee-coloured sky and a greenish sun. Green- �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY Z PODRÓŻY DO TROPIKÓW Do M a t k i w Zakopanem * S T A N I S Ł A W I G N A C Y W I T K I E W I C Z [Papier z nadrukiem:] Orient Line O f Royal Mail Ste­ amers RMS „ORSOVA" 20 V I 1914 Najdroższa Mamo: Zbliżamy się do cieśniny Bab-el-Mandeb, po której zacznie się Ocean Indyjski. Podróż przez Morze Śródziemne wydaje się pobytem w podbiegu­ nowych okolicach wobec tego szalonego upału, który te­ raz mamy. Przejeżdżamy właśnie zwrotnik Raka, w którym obecnie znajduje się słońce i świeci na nas kompletnie prostopadle. Do Suezu można powiedzieć, że było chłod­ no. W Port Said staliśmy od 11-2 w nocy. Byliśmy z Bro­ nieni na spacerze w dzielnicy egipskiej. Twarze i stroje cu­ downe. Niebieskie, długie szaty przeważają. Twarze o wy­ razach dzikich albo mdlejących z rozkoszy. Tylko mężczy­ źni oczywiście. Na ulicy stragany, w których sprzedają się słodycze i makagigi dziwnego nabożeństwa. Kawiarnie, w których siedzą panowie nie z tego świata, ale jednak bardziej wzbudzający zaufanie niż Włosi w Neapolu. Na­ wet u najgorszych wywłok nie czuje się kanaliowatości, tylko jakąś powagę i dostojność. Przed kawiarnią, na trotuarze, stoi bufet obstawiony i obwieszony naczyniami mosiężnemi na długich sznurach. (List zupełnego krety­ na, ale upał szalony usprawiedliwia.) - Proszę pomyśleć: wąskie stosunkowo morze między dwiema rozpalonymi pustyniami. Biskup Nowej Gwinei, który jedzie z nami, powiedział dziś przy podwieczorku do nas, nieprzytom­ nych z upału i spoconych, jak gdybyśmy wyszli z kąpieli, że nie pamięta takiego zimna przyjemnego na Nowej Gwinei jak dzisiejszy dzień na statku. Wesoła perspekty­ wa dla Bronia, który ma umysłowo pracować. Pejzaż wzdłuż Kanału strasznie dziwaczny. Kanał wąski. Może ma 30-50 m szerokości. Z jednej strony Egipt z oazami, palmami i jakiemiś dziwnymi drzewami o puszystych kwiatach i cudownym zapachu przypominającym lipę. Z drugiej straszliwa pustynia arabska, z żółto-pomarańczowemi piaskami, które od małych fal przy brzegu Kana­ łu przechodzą w ogromne góry świecące różowym fosfo­ rycznym blaskiem na horyzoncie. Doliny świecą od osa­ dzonej w nich soli niebieskawym odblaskiem nieba. Mija­ my dwa parowce, które się przytuliły do brzegu, aby nas przepuścić. Co pewien czas stacje kompanii francuskiej, do której Sueski Kanał należy. Domki obsadzone palma­ mi i drzewami o cudownie purpurowych kwiatach. C D . Z Port Said wyjechaliśmy o V 3 w nocy, a w Suezie byliśmy dopiero koło 1 w południe. Okręt ledwo się wlecze, prowadzony przez pilota miejscowego. Trochę szybciej jedzie się przez słone jeziora, któte Kanał przeci­ na. W Suezie staliśmy '/ godziny. Cudowne kolory mo­ rza, wrzynającego się w czerwono-żółty piasek. Szmarag2 2 Listy z podróży do tropików dowe, turkusowe, żółte, zielone, seledynowe i ultramary­ nowe pasy. Nad tym linia gór dzikich, skalistych, fioleto­ wego (dosłownie) koloru. Potem wjechaliśmy w Zatokę Sueską, mając po jednej stronie skaliste góry egipskie, po drugiej pomarańczowe góry piaskowe Półwyspu Synajskiego. Do wieczora widać było brzegi oba. Już drugi dzień bez lądu, wśród wzrastającego upału. Siedzę spokojnie pisząc list, a pot leje się m i z czoła ciur­ kiem. To w Music Roomie na pokładzie. W kajucie ła­ źnia. Całą noc huczy wentylator. Śpimy nadzy zupełnie. 0 7 budzi nas potworny gong na kąpiel. Potem śniadanie (wędzonka, owoce z ryżem i kawa). Można jeść i rybę, 1 pieczeń. Potem zaczyna się leżenie na pokładzie i czyta­ nie. Potem idiotyczne gry. Nuda straszna. Wieczorem idziemy do 3 k l . na tył między baciarów i obserwujemy gwiazdy. Wczoraj widać było albo Alfa Centauri albo Canopus. Krzyża jeszcze nie ma. Wenus świeci na zachodzie. Może jednocześnie na nią patrzymy. Morze bardzo mało się rusza i nasz statek duży (12300 ton) bardzo lekko i po­ ważnie się kołysze. Na Morzu Czerwonym oprócz gorąca, ryb latających i fosforescencji nic osobliwego nie ma. Ry­ by (wielkości 30 cm) latają po jakieś 50 m całymi stada­ mi, świecąc srebrem na tle granatowej fali. Fosforescencję widać tylko z tyłu statku wzdłuż dwóch wałów wody, spie­ nionej od ruchu dwóch śrub okrętu. Zielonawe iskry wy­ latują spod śrub i rozszerzając się w mdłe światło giną o kilkanaście metrów za statkiem. 21 V I [1914] Dziś przejeżdżaliśmy koto 12 wulkanicznych wysepek Zebayr. Cudowne skały pumeksowe białe z brązowym jak gąbki dziurawe. 2 znowu miały wyraźne stożki wulkanicz­ ne. Koło 5 wyspa Jebel Zukustr. Niebo koloru kawy i zie­ lonawe słońce. Chmury na tern tle zielononiebieskie, ja­ sne, wyglądają jak przeziory w szarem niebie. Wyspa brą­ zowa ginie w kawowej mgle. Pod nią morze z seledyno­ wym odbiciem słońca jak tafla z aluminium. Koło 10 wie­ czorem wjeżdżamy w Bab-El-Mandeb. Monsoon podobno jeszcze nie zaczął wiać. Bardzo się tym martwię. Dotąd morze zupełnie spokojne. 295 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LETTERS FROM T H E TROPICS blue, pale clouds look against this background like openings i n the grey sky. The brown island drowns in the coffee-coloured mist. Underneath the sea with a celadon reflection of the sun resembles an aluminium sheet. About 10 p.m. we're entering the Bab-ElMandeb. They say the monsoon hasn't started blowing yet. I'm very worried. The sea has been quite calm so far. Trans, by M.K. June 24, 1914 Our last day in the Red Sea and the day that we spent i n the Gulf of Aden were both monstrously hot. 39° R (sic) i n the cabin. Even worse out there i n the sun. Bronio's been totally lifeless. He doubts it if he can stand New Guinea. Wheteas I've got quite used to the conditions and have been feeling fine these days. The day before yesterday at 10 p.m. we passed Perim, a port in the strait of Bab-El-Mandeb. We saw nothing but the leering eye of a lighthouse. Then we spent the entire day traveling across the Gulf of Aden with not a trace of land i n sight. That night we decided to sleep on the deck because the heat was just terrible. The Alpha and Beta Centauri can already be seen. The former is the star nearest us. The light takes 4 years to reach here. A t night the ship began to rock slightly and at 6 a steward woke us up telling us to remove our stuff since the waves wete going to start washing over the deck soon. We were passing cape Guarda Fui at that moment (see map). Some 4 miles away in the morning mist one could see a vertical rock about 300 yards high and an utterly yellow hill. About 8 o'clock, as soon as we passed the cape and crossed into the Indian Ocean, the monsoon started blowing and the huge waves of the open sea grabbed us. We sat on the deck for a while, wearing highly incomplete costumes. (The women sleep on the left side of the deck and the men on the right). The women started crossing over, so I went to take a bath, but as soon as I tried to dress, I threw up quite awfully. Horrible sinking of the floor or violent upward movement of same. I hadn't eaten anything so I kept throwing up bile. Bronio, as it later turned out, was doing the very same thing on the deck. Then I fell asleep and slept till 10 o'clock. A navy officer by the name of Pitcher woke me up, sent down by Bronio to my rescue. He helped me dress (meanwhile I threw up another portion of bile) and led me up onto the deck. A l l the symptoms ceased at once and we spent the test of the day lying side by side, feeling sort of vomitive. Just an orange for lunch. We only went downstairs at 7 o'clock to have dinner. But we ate just one course and fled back onto the deck. Don't tell anyone about Bronio's symptoms. I think he'll get used to the heat. Another night on the deck. This morning Bronio kept 296 throwing up. I've got quite accustomed to the swaying by now (it sounds like a risky statement since we need another three days to reach Colombo). The waves come at us from the side. It's a west-southerly monsoon. Every once i n a while the whole huge ship moves sideways climbing a wave (about 6 yards high) and then falls into an abyss. The sun is shining. The wind makes the air cooler and it's quite a pleasant time, really, unless one is throwing up. The waves are just marvellous. They rise slow as mountains and scatter into splashes of green foam as soon as they meet another wave which is moving forward. It'll go on like this till we reach Colombo. The Southern Cross has finally appeared. [the letter ends here] Trans, by M.K. * Letters to Father R.M.S. "Orsova", June 21, 1914 Dearest Father, We're nearing the strait of Bab-El-Mandeb and we're going to cross it at midnight. We've just passed 12 volcanic islands called Zebayr (scattered along some 6 miles). Weird, small, uninhabited, contorted i n shape and fotm, except fot the two that emerge from the water as regular cones. The sky looks like coffei and milk with little celadon-blue clouds. A t the beginning of our journey we took them for openings i n the overcast. The sea is calm. It's getting hotter and hotter. We're right on the tropic and since this is summet the rays of the sun fall quite vertically. This morning the thermometer in my cabin read 34° R. I'm sitting in the Music Room, wearing a shirt with sleeves rolled up. Sweat is stteaming down my face. Frightful heat, we're lucky that it's dry. The bishop of New Guinea, w h o ' been traveling with us, told us yesterday while we were having tea that back in his diocese he'd never experienced such pleasant cool days. (The paper is wet with sweat which is literally pouring from my hands.) The greenish sun seen against the coffee-coloured sky reflects itself in the copper water as celadon sparks. Droves of flying fish start from under the bow, glittering in the sun as if they were made of metal. One of them (10 inches long) fell through the window into my cabin yesterday. The Mediterranean as I remember it now seems like some subarctic country. The stars of the southern sky begin to appear (such as the Canopus or the Alpha Centauri). A t night green sparks of phosphorescence explode from under the propeller screws and get spewed through the apertures in the hull to melt in the foam, turning into broad, pale, luminous �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY Z PODRÓŻY DO TROPIKÓW D o Ojca w Lovranie 24 V I 1914 Ostatni dzień na Morzu Czerwonem i dzień w zatoce Aden mieliśmy gorąco potworne. 39°R (sic) w kajucie. Cóż dopiero w słońcu. Bronio zupełnie zdechły. Wątpi, czy mu się uda być na Nowej Gwinei. Ja zupełnie się przy­ zwyczaiłem i te dni czułem się fizycznie zupełnie dobrze. 2awczoraj wieczorem o 10 minęliśmy port Perim w cieśni­ nie Bab-El-Mandeb. Z tego widzieliśmy tylko łypiące oko latarni morskiej. Potem cały dzień bez kawałka lądu przez zatokę Adenu. Tej nocy postanowiliśmy spać na pokładzie, bo upał był straszny. Widać już Alfa i Beta Centauri. Alfa najbliższa nam gwiazda, do której światło idzie 4 lata. W nocy zaczęło się lekkie falo­ wanie, a o 6-tej zbudził nas steward, żebyśmy rzeczy usu­ nęli, bo fala będzie zalewać pokład. Właśnie mijaliśmy przylądek Guardafui (obacz na mapie). W odległości ja­ kichś 7 km widać było w rannej mgle prostopadłą skałę jakich 300 m i wzgórze zupełnie żółtego koloru. Jak tylko minęliśmy przylądek koło 8-ej i znaleźliśmy się na Ocea­ nie Indyjskim, zadął Monsoon i chwyciły nas wielkie fale pełnego morza. Siedzieliśmy chwilę na pokładzie w stro­ jach mocno niewykończonych. (Na lewej pokładu stronie śpią kobiety, na prawej mężczyźni). Kobiety zaczęły prze­ łazić, więc poszedłem do kąpieli, zaledwie jednak po­ próbowałem się ubierać, rzygnąłem strasznie. Potworne zapadanie się podłogi lub wypychanie do góry gwałtem. Ponieważ nic nie jadłem, więc rzygałem żółcią. Bronio, jak się okazało później, robił to samo na pokładzie. Potem zasnąłem do 10. Obudził mnie oficet marynarki wojennej p. Pitcher przysłany na ratunek przez Bronia. Pomógł mi się ubrać (przy czym znowu rzygnąłem żółcią) i wywiódł na pokład. Od razu wszystko przeszło i cały dzień przele­ żeliśmy obok siebie w półrzyglikowym usposobieniu. Na lunch pomarańcza. Dopiero na obiad o 7 poszliśmy na dół. Ale tylko jedno danie zjedliśmy i uciekliśmy na górę. O symptomach Bronia nie trzeba nic nikomu mówić. My­ ślę, że się przyzwyczai do upału. Znowu noc na pokładzie. Dziś Bronio jeszcze rzygał rano. Ja już się przyzwyczaiłem zupełnie (boję się to mówić, bo jeszcze 3 dni do Colom­ bo). Fale mamy z boku. Monsun zachodniopołudniowy. Co chwila cały olbrzymi statek wyjeżdża bokiem na szczyt fali (jakieś 6 metrów wysokiej) i zapada w otchłań. Słoń­ ce świeci. Wiatr ochładza powietrze i o ile się nie rzyga, jest dosyć przyjemnie. Fale są cudowne. Podnoszą się po­ woli jak góry i rozpryskują się w zielonej pianie, kiedy spo­ tykają falę idącą od przodu. Do Colombo ciągle to samo. Już widać Krzyż Południowy, [na tym list się urywa] RMS „ORSOVA", 21 V I 1914 Najdroższy Tato: Zbliżamy się do cieśniny Bab el-Mandeb, którą przeje­ dziemy o północy. Minęliśmy tylko co 12 (na przestrzeni 10 km) rozsianych, wulkanicznych wysp Zebayr. Dziwacz­ ne, małe bezludne, wykręcone w sylwetach i budowie, z wyjątkiem dwóch, tworzących tegularne stożki wystają­ ce z wody. Niebo koloru kawy z mlekiem, na tle czego chmurki seledynowoniebieskie, które z początku braliśmy za przeziory niebieskie. Morze spokojne. Upał wzmaga się. Jesteśmy na zwrotniku, a ponieważ jest lato, słońce świe­ ci zupełnie prostopadle. W kabinie było 34° Reaumura rano. Siedzę w koszuli z zawiniętymi rękawami w Musie Roomie. Pot leje się z twarzy ciurkiem. Straszliwe gorąco, całe szczęście, że suche. Biskup Nowej Gwinej, który z nami jedzie, oświadczył wczoraj przy podwieczorku, że nie pamięta tak przyjemnie chłodnych dni w swojej die­ cezji. (Papier mokry od potu, który się leje z rąk.) Na tle nieba kawowego słońce zielonkawe, odbijające się w miedzianej wodzie seledynowymi iskrami. Stada rybek latających wylatują spod okrętu, lśniąc się w słońcu jak z metalu. Jedna (30 cm) wpadła do kaju­ ty wczoraj przez okno. Morze Śródziemne we wspomnie­ niu przybiera charakter kraju podbiegunowego. Pokazują się gwiazdy południowego nieba (Canopus czy Alfa Cen­ tauri). W nocy spod śrub i tych womitujących otworów okrętowych wylatują zielone iskry fosforescencji i roztap­ iając się w pianie na szerokie, blade plamy świecące, nik­ ną w ciemnościach. W Port Said staliśmy od 11-2 w nocy. Udaliśmy się z Broniem do dzielnicy egipskiej. Domy otoczone balkonami na słupach ponad trotuarami. Zapach kóz, kawy i makakigów dziwacznej formy, które się sprzedaje na straganach. Ludzie piekielni, o twa­ rzach dzikich albo omdlałych z rozkoszy. Tylko mężczyzn widzi się na ulicach. Trafiliśmy na pochód weselny (tylko mężczyźni), w powozach panowie w fezach. Furmani trzy­ mają rury, z których buchają płomienie acetylenu, i pie­ kielna, ponura, monotonna muzyka (piszczałki i bębny) za nimi. Ubrani w długie szaty, przeważnie niebieskie. Najgorsza hołota w Egipcie ma powagę i dostojność wschodnią i ostatni baciarz wzbudza zaufanie. Kanał wąski (50 m, może trochę więcej). Minęliśmy dwa parowce, które przytulone do brzegu czekały na nasz przejazd. Z jednej strony Egipt pełen oaz i palm, z drugiej, stra­ szliwa, drgająca w słońcu Pustynia Arabska, płaska u brzegu, górzysta w oddali. Pomarańczowe piaski drgają­ ce w słońcu i doliny pokryte solą, w których niebo odbija się mdłym, szarym fioletem. Co chwila stacje francuskiej kompanii, do której należy Suez. Domki otoczone palma- 297 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • L E T T E R S FROM T H E TROPICS stains and finally disappear in the darkness. We stopped in Port Said from 11 p.m. to 2 a.m. Bronio and I went to the Egyptian quartet. Houses ringed with balconies, raised on columns, seem to hang over the pavements. Smell of goats, coffee and strangely shaped poppy cakes sold from the stalls. The people here are just infernal, their faces either wild or languid with delight. Only men can be seen in the streets. We came across a wedding pageant (men only) composed of fezzed gentlemen riding in carriages. The coachmen held pipes with acetylene flames blowing from them. Infernal, morose, monotonous music (fifes and drums) followed that whole parade. The men wore long robes, most of them blue. The worst riffraff in Egypt emanates eastern seriousness and dignity so that even the lowest bum seems trustworthy. wings and white tails add to this sombre picture. Frightful heat. Even the bishop has been sweating a little and got slightly red. 34° R in the cabin. Sea water at 80° F - about 30° R. I've been tolerating the heat quite well, the only trouble is that I'm sweating awfully, but then everyone does. This glare, this general melting into the brown fog, these mysterious desert islands which disappeat in the coffee-coloured haze have something extremely attractive and fantastic about them. Now and again a steamer scurries past (we see seven or nine of them daily) or there's a lighthouse on an island, with a solitary man on a pumice rock blinking at night. Some of these islands of white pumice look like huge sponges. Trans, by M.K. * The Canal is narrow (50 yards, maybe a little more). We passed two steamships which hugged the shore, waiting for us to move along. R.M.S. "Orsova", June 24, 1914 On one bank there's Egypt full of oases and palms, on the other - the frightful Atabian desert shimmering in the sun, flat near the shore, mountainous in the distance. Orange sands shimmering in the sun and valleys covered with salt. The sky teflected in the latter looks bland, greyish-purple. Every once in a while we pass posts of the French company that owns Suez. Little houses among palms, trees with crimson masses of flowers and others, smelling like linden. It takes us till afternoon to arrive in Suez. Marvellous hues of the sea which cuts into the desert with narrow bands, any colour you can name, from ultramarine through emerald and turquoise to yellowish green in shallow places. Topped with wild rocky mountains, purplereddish. Whirlwinds milling the sand everywhere. The evening before last we crossed the Bab elMandeb. The only proof of that was the lighthouse in Perim which leered at us with a greenish light. Then a whole day of crazy heat in the Gulf of Aden. (39° R in the cabin). We slept on the deck, on blankets. The women on the left side, the men on the right. The mood downstaits is just terrible. Smells like a hairdresser's and a loo combined. It's stuffy beyond anyone's endurance. Plus the moaning of the pump. Hell. A steward woke us at 6 telling us to grab our gear because the waves were about to start jumping. We were already swaying quite impressively, passing cape Guardafui, the last barrier between us and the Indian Ocean, some 4 miles away. A vertical rock about 300 yards high and a yellow hill disappearing in the morning mist. The colours of the sky at sunrise and sunset are pale and the sun itself is greenish-yellow. As soon as we passed the cape, the southerly-western monsoon began to blow and the huge ocean waves grabbed us. We will remain in their power till Colombo where it will take us three days to arrive without seeing a scrap of land in the meantime. The sea is marvellous with the whitecaps. Waves huge as mountains rise and lift us sideways (each wave parallel to the path of our colossus). Then we fall [into] swaying ravines. The tops of the waves have a marvellous colour like translucent oxide finishing. I went down to take a bath but threw up some gall instead from my empty stomach. I slept for two hours and couldn't go out because I kept getting sick whenevet I tried to get up. The terrible heat in the cabin put me in a vomitive mood. Mr. Pitcher, a navy officer, rescued me at last, sent down by Bronio who was puking up on the deck meanwhile. Mr. Pitcher Then the Gulf Suez. O n one shore we see the sandy Arabian mountains of the Sinai Peninsula, while on the othet thete are the tocky, funnel-shaped mountains of Egypt. The heat makes writing impossible. I lie in a deckchair all day long and go to the bar from time to time to have an iced drink. Even reading is difficult in this hell. We've got acquainted with some French people from the first class and they often drop in for a visit. I've developed a loathing of the English. Having seen them in close-up I've decided that they [are] nothing but brutes lacking any emotions ot aesthetics. About 5 p.m. we passed the island of Jebel Kuzur. Four volcanoes joined together A deathly, sombre, fascinating sight. Brown island against the coffeecoloured sky [dtawing in text]. Some grey-green trees and yellow beaches on the long flat shore. The rest (mountains about 500 yards high) is nothing but brown lava. The bluish-green sun reflected in the slightly wavy, bronze sea looks like a sheet of melted aluminium. The brown seagulls with white-rimmed 298 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY Z PODRÓŻY DO TROPIKÓW Stanisław I. Witkiewicz z ojcem Stanisławem Witkiewiczem - fotografia wykonana przy pomocy samowyzwalacza, fot. Stanisław I. Witkiewicz, Lovrana, 1913. Ze zbioru Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem Stanisław l. Witkiewicz with his father Stanisław Witkiewicz - photograph by time releaser, photo by Stanisław l. Witkiewicz, Lovrana, 1913. The collection of the Tatra Museum, Zakopane mi, drzewami o purpurowych masach kwiatów i inne, wy­ dające zapach podobny do lip. Dopiero po południu w Suezie. Cudowne kolory morza wrzynającego się w pu­ stynię wąskimi pasami, od ultramaryny, przez szmaragdy i turkusy, aż do żółtej zieloności - gdzie płyciej. Nad tym góry floletowoczerwonawe, dzikie, skaliste. Wszędzie zry­ wają się trąby piasku. Potem zatoka Suez. Z jednej strony, piaskowe góry arabskie (półwyspu Synaj), z drugiej, egipskie skaliste, lej­ kowato wymodelowane. Gorąco odbiera możność pisa­ nia. Leżę cały dzień w leżaku i od czasu do czasu piję ice drink w barze. Czytać nawet niewiele można w tym pie­ kle. Zaznajomiliśmy się z Francuzami z I kl. i ci u nas czę­ sto bywają. Do Anglików mam już wstręt. Przy bliższym przyjrzeniu się jest [to] bydło bez żadnych uczuć i estety­ ki. Koło 5 po południu przejeżdżaliśmy koło wyspy Jebel Kuzur. Wulkany 4 złączone. Śmiertelnie ponury i fascynu­ jący widok. Wyspa brązowa na tle nieba [tu rysunek w tekście] kawowego. Na długim, płaskim brzegu jakieś drzewa szarozielone i plaże żółte. Reszta (góry może z 500 ) z brązowej lawy. Słońce niebieskawozielone odbija się lekko sfalowanym morzu koloru brązu (metalu) i odbi­ m w cie słońca wygląda jak płyta roztopionego aluminium. Mewy brunatne z białymi obrzeżeniami skrzydeł i białymi ogonkami dopełniają ponurości. Upał straszliwy. Nawet biskup się spocił trochę i sczerwieniał. 34°R w kabinie. Woda w morzu 80° Farenheita. Kolo 30°R. Zupełnie do­ brze znoszę gorąco, tylko pocę się, jak zresztą wszyscy w sposób straszliwy. W tym rozżarzeniu, roztopieniu w brunatnej mgle, tych tajemniczych wyspach pustych, znikających w kawowej srężodze jest [coś] niesłychanie pociągającego i fantastycznego. Od czasu do czasu prze­ myka parowiec (może z 7-9 dziennie widzimy) albo na którejś z wysp widać latarnię morską, z której w nocy mruga jakiś samotnik na skale z pumeksu. Niektóre wy­ spy z białego pumeksu wyglądają jak olbrzymie gąbki. * RMS „ORSOVA", 24 V I 1914 Zawczoraj wieczorem o 10 przejechaliśmy Bab el-Mandeb. Jedynym znakiem tego była latarnia morska w Perim, która łypała na nas zielonkawym światłem. Po­ tem cały dzień upału szalonego w zatoce Aden. (39°R 299 �Stanisław • L E T T E R S FROM T H E TROPICS Ignacy Witkiewicz helped me dress and took me upstairs. I got better right away. We lay down and ate nothing till lunch, of which we only managed to have one course. Anothet night up on the deck. Bronio has no stomach for the heat and the sea, whereas I've got used to them and physically I'm quite fine. Even this morning Bronio was getting sick. I'm quite well now and although the waves are 6 yards high I can eat whatever's offered. But even these varied experiences are getting tiresome. Evening. The Southern Cross can already be seen quite clearly. The storm keeps raging with unrelenting force. We devoured our lunch like real sea wolves. Whole crowds of little flying fish surround the ship just as they used to do. I wish we wete in Colombo already. I also wish the waves got bigget and bigger, even if I had to vomit again. Life on a ship is so frightfully boring that a struggle with sea sickness turns into quite an entertainment. I've been reading Lord Jim by Conrad. A real masterpiece. Have you read it? There is a Polish trans [lation]. Trans, by M.K. conscience. That's not the case at all. They give the impression of being animals. Wonderful people. In color ranging from red chocolate to black bronze. Some with long hair, others with a top knot and circular combs all around their heads; the ends of these combs sparkle i n the sun like phlox roses. The diabolical impression a tropical garden makes. Trees with forms and colors that are beyond belief. Bamboos, lianas, eucalyptuses, flowets of every color with shapes out of fairy tales. Then a Buddhist temple 150 years old. New wall paintings and gigantic painted statues and frescoes. But everything gaudy and exaggerated. You could tell that everything was new. We were taken fot Jews. Six little Sinhalese took our shoes off. Aftet lunch we went out of the city. Little houses in the midst of palm forests. Wonderful costumes. Pieces of chocolate and black flesh amid purple violets. Clean-shaven priests in long yellow garments with fans. We're in tropical outfits with pith helmets covering our heads. Despite the sweltering heat and dirt, and garbage in the streets, almost no unpleasant smell whatsoever Colombo isn't any city at all. Just little houses scattered among the palm fotests. Every blade of grass, every stone has its own individual character and doesn't remind us of anything we know. Outside the city, scrubby brush amid swampland skirting a golf course where stodgy Englishmen play golf. If you half-shut your eyes, you might think that you were in Lithuania. We slept for a rupee a person in a Sinhalese hotel. Everything is so original down to the smallest details. Mysterious, bronze monkeys wait on us half-naked. The beds have mosquito nets. Terrific heat. The sweat pours off a naked person lying quietly. Colombo is full of ravens that croak hopelessly all day and night and give a dismal cadaverous atmosphere to everything. (We were late for the train to Kandy and thus had to spend the night in Colombo.) In the port, instead of seagulls, red-bronze vultures with jagged wings fly about. Hotel Suisse Kandy, Ceylon Monday, 29 June 1914 Dearest Father: I'm in no state to describe the wonders I am seeing here. These things are absolutely monstrous in their beauty. We spent our last days at sea in frightful heat, apathy, and lethatgy. The ocean was relatively calm and we weren't at all sick to our stomachs. O n Saturday the second-class passengets were allowed to sleep on the first-class deck so they wouldn't get buried under the coal while they wete refueling the ship at Colombo. Bronio preferred to choke in his cabin. I didn't sleep from the moment I saw the lighthouse at Colombo. From then I waited for us to land. A t 2:30 A . M . we dropped anchor Except for several nearby ships and different colored signal lights, I , of course, couldn't see anything. They woke me up at six and we packed, sweating profusely in the forty-degree centigtade heat in the cabin. My first impressions were unpleasant. Sweltering heat at nine in the morning. Red houses, streets red as the earth (terra rossa). Lush greenery. I went to look at the ocean (the color of the Baltic plus a beach). As soon as we passed by India, the sea changed from blue to gteen. There I chatted on a bench with a Sinhalese fot the first time in my life. Bronio went to see some guy to whom he'd been given a letter of recommendation. Then we took rickshaws (each of us in a separate one) and went to Cinnamon Gatdens. I had thought a ride in a rickshaw would be something unpleasant because of having a guilty In the morning we're on our way to Kandy. The capital of the independent state of the Sinhalese. A rich Sinhalese planter is going with us and he's explaining things to us. Diabolical vistas. Meadows flooded with water in the midst of forests. Strange olive-green calami. In little ponds, purple-violet water lilies. The vegetation madder and madder, and the people more and more gaudily but wonderfully dressed (violet, yellow and purple, sometimes emerald green), which along with the chocolate and bronze bodies, and the strange plants in the background, creates a diabolical effect. The mountains begin halfway there. Angolla Peak. The mountains give the impression of something soft made of peat. Everything is choked by the frenzy of luxuriant vegetation. Trees with leaves in unheard-of 300 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY Z PODRÓŻY DO TROPIKÓW w kajucie.) Spaliśmy na pokładzie na kocach. Po lewej stronie kobiety, po prawej mężczyźni. Nastrój na dole straszny. Zapaszek fryzjersko-klozetowy, 39° i duszność nie do zniesienia. Do tego jęczący odgłos pompy. Piekło. O 6 zbudził nas steward, żeby zabietać rzeczy, bo fala będzie skakać. Już kołysaliśmy się porządnie. Mijaliśmy właśnie przylądek Guardafui. Ostatnia przegroda oddziela­ jąca nas od Oceanu Indyjskiego w odległości około 7 km. Skała prostopadła na jakie 300 m i ż ó 11 e wzgótze giną­ ce w mgle porannej. Kolory nieba o wschodzie i zachodzie - blade, a słońce zielonkawożółte. Zaraz za przylądkiem zadął monsun południowo-zachodni i chwyciły nas wiel­ kie fale Oceanu, i nie popuszczą aż do Colombo, dokąd mamy trzy dni drogi bez lądu. Morze cudowne z baranka­ mi- Góry powstają i podnoszą bokiem (fala równoległa do kierunku) naszego kolosa, po czym zapadamy [w] roz­ chwiane jamy. Cudowny kolor wierzchołków fali - oksyd przezroczysty. Zeszedłem na kąpiel i zamiast tego rzygną­ łem żółcią będąc na czczo. Leżałem i spałem 2 godziny nie mogąc wyjść, bo co wstałem, rzygałem. Gorąco okropne w kajucie usposobiło do rzyglików. Wybawił mnie p. Pit­ cher, oficer marynarki wojennej, przysłany przez Bronia, który rzygał na pokładzie. Pomógł się ubrać i wyprowa­ dził. Od razu zrobiło się lepiej. I tak na czczo przeleżeli­ śmy do obiadu, z którego tylko jedno danie zdołaliśmy zjeść. Znowu noc na pokładzie. Bronio w ogóle źle znosi upał i morze. Ja już się przyzwyczaiłem i do tego, i do te­ go, i fizycznie mam się zupełnie dobrze. Dziś Bronio je­ szcze chorował rano. Ja już mam się dobrze mimo fal 6-cio metrowych i jem wszystko. Ale nawet ta rozmaitość już się przykrzy. W i e c z ó r . Widać już wyraźnie Krzyż Południowy. Burza trwa z tą samą siłą. Obiad zjedliśmy zupełnie jak wilki morskie. W dalszym ciągu tłumy rybek latających otaczają okręt. Marzę o dostaniu się do Colombo. Teraz chciałbym już fal coraz większych i nawet za to zdecydowałbym się chorować znowu. Tak strasznie nudne jest życie na stat­ ku, że walka z chorobą morską już jest rozrywką. Czytam Lorda ]ima Conrada. Arcydzieło. Czy Tata to zna? Jest w tłom[aczeniu] polskim. * Hotel Suisse, Kandy, Ceylon Poniedziałek, 29 V I 1914 Najdroższy Tato: Nie jestem w stanie opisać tych cudów, które tu w i ­ dzę. Są to rzeczy wprost potworne od piękności. Ostatnie dni na morzu przeżyliśmy w straszliwym upale, bezwładzie i zniechęceniu. Morze było z lekka sfalowane i nie rzyga­ liśmy wcale. W sobotę pozwolono spać I I kl. na pokładzie I klasy, bo Bronio wolał dławić się w kajucie. Nie spałem od czasu, kiedy zobaczyłem latarnię w Colombo. Potem czekałem wylądowania. O 7, 3 w nocy zarzuciliśmy ko­ twicę. Oprócz kilku bliskich statków i różnokolorowych sygnałów nie widziałem oczywiście nic. O 6 zbudzono mnie i pakowaliśmy się, oblewając się potem w 40° w ka­ jucie. Pierwsze wrażenie było nieprzyjemne. Upał o 9 ra­ no. Domy czerwone, ulice czerwone od ziemi (terra rossa). Zieleń jaskrawa. Wyszedłem nad morze (kolor Bałty­ ku z plażą). Już od czasu kiedy minęliśmy Indie, morze stało się zielone z niebieskiego. Tam rozmawiałem na ław­ ce z Syngalezem po raz pierwszy w życiu. Bronio poszedł do jakiegoś faceta, do którego miał list polecający. Potem wsiedliśmy w rikszas (każdy w innego) i udaliśmy się do Cinamon Gardens. Myślałem, że jazda rikszasem będzie czymś przykrym ze względu na wyrzuty sumienia. Tymczasem nic. Robią wrażenie zwierząt. Ludzie cudowni. Od koloru czerwonej czekolady do czarnego brązu. Jedni z długimi włosami, in­ ni z węzełkami i grzebieniami okrągłymi naokoło całej głowy, których końce świecą w słońcu jak płomykowa te różki. Piekielne wrażenie tropikalnego ogrodu. Drzewa 0 formach i kolorach nie do uwierzenia. Bambusy, liany, eukaliptusy, kwiaty wszystkich barw o kształtach z bajki. Potem świątynia Buddy sprzed 150 lat. Nowe polichromie 1 olbrzymie posągi malowane i freski. Ale wszystko jaskra­ we i przesadzone. Znać, że nowe. Wzięto nas za Żydów. Buty zdejmowało z nas 6 małych Syngalezów. Po obiedzie (lunchu) udaliśmy się za miasto. Domki wśród lasów pal­ mowych. Cudowne stroje. Kawały mięsa czekoladowego i czarnego wśród purpury, fioletów. Kapłani ogoleni w długich, żółtych szatach z wachlarzami. My w ubra­ niach tropikalnych, w hełmach na głowach. Mimo upału i brudu, i śmieci na ulicach żadnego prawie przykrego za­ pachu. W ogóle miasta Colombo nie ma. Tylko wśród palmowych lasów rozsypane domki. Każda trawka, każdy kamień ma swój odrębny charakter i nie przypomina nic naszego. Za miastem zarośla nad bagnami otaczającymi teren golfowy, na którym grają ogłupiali Anglicy. Jak przymknąć oczy, można by myśleć, że się jest na Litwie. Spaliśmy za 1 rupię od osoby w hotelu syngaleskim. Wszy­ stko oryginalne do ostatnich szczegółów. Usługują taje­ mnicze, brązowe małpy półnagie. Łóżka z siatkami od moskitów. Upał szalony. Z nagiego człowieka leżącego spo­ kojnie pot leje się. Całe Colombo pełne kruków, które ca­ łą noc i dzień rozpaczliwie kraczą i nadają wszystkiemu ponurotrupi charakter. (Spóźniliśmy się na pociąg do Kandy i dlatego musieliśmy nocować w Colombo.) W po­ rcie zamiast mew latają czerwonobrązowe sępy z wystrzę­ pionymi skrzydłami. Rano jedziemy do Kandy. Stolica samoistnego pań­ stwa Syngalezów. Jedzie z nami bogaty plantator Syngalez, który nam udziela wyjaśnień. P i e k i e l n e w i d o k i . Łąki wśród lasów zalane wodą. Dziwne tataraki oliwkowozielone. Na stawikach - nenufary purpurowofioletowe. 301 �-s'~>-_7 wiuaeuncz L E T T E R S FROM THE TROPICS shapes, from huge voluminous ones to different designs fringed with minute jagged edges. The mountains bigger and bigger. We're going over valleys hundreds of feet deep, in the midst of which rice fields lie drowned in water, cut out i n strange patterns. The trees are covered with flowers going from purple and orange vermilion to violet and red and white... [ A page is missing.] They cart around fruits resembling orange melons, full of sweet juice (a quart in each one) contained within thick, л hite walls. Green, yellow, and violet fruits. Gum trees, breadfruit trees. Coconut and banana palms. By the railroad-crossing gate, a group of children going to school. Further on you can see the school without any walls, full of children of many different colors. Mountains in fantastic shapes. Sheer cliffs fall off into the thick of the jungle. We were in Kandy at eleven i n the morning. A l l along the way bushes covered with flowers, orange bordering on vermilion. The hotel where we're staying, on the slope of the mountains covered with palms, lianas, and the devil knows what, on the edge of a lake full of fish and turtles, is an enchanted palace. (Eight rupees including meals.) A l l this causes me the most frightful suffering and unbearable pain, since she's no longer alive with me. Only the worst despair and the senselessness of seeing this beauty. She won't see this - and I'm not an artist. I wouldn't wish my worst enemy to go through what I've been living through mentally on the ship and what I'm suffering, looking at the inconceivable beauty of the world. A l l this is too much for me mentally and spiritually. Everything is poison which brings close thoughts of death. W i l l this inhuman suffering ever come to an end! I kiss you, Dad, my dearest Dad. I kiss Mrs. Dembowska's hand. Staś Bronio sends his respects. Trans, by D.G. Forgive me everything. Destiny has arranged our meeting at a fatal moment: you were serene and pure, just about to begin life, while I was broken, disappointed and unable to create anything, descending into death. I could never make you happy while I'm so terribly, hopelessly and solely in love with My Lost One. It's quite possible that I do love you, but even that could not save me in this state of destruction I'm in. The beauty of what I'm seeing makes a monstrous impression on me. I knew in advance that whatever I attempt to do would ovetwhelm me, so I shouldn't have embatked on this journey. Well, what's done is done. But nobody /one or more lines missing from the xerox copy / nor my Parents should have made me suffer so terribly with no hope and no goal. That's why I'm asking all of you to forgive me everything. I still try to exert myself, but whatever I think of, the one thing I find in me is hopeless emptiness, while the world with its beauty only makes me experience the torment of uncreative barrenness and the terrible guilt at the thought that She cannot enjoy this beauty any longer and that I am to blame. Whatever Karol, that born and professed scoundrel, has done (which I cannot hold against him, the persistent pig that he is), aided by Miciński, that ultra-bohemian who commits little acts of meanness in the name of lofty ideas, my guilt has been so enormous as to dwarf anything else by comparison. I've been going through horrible torment. Until now everything in my life was beautiful. Now life has turned into ugliness. Only death can put an end to this. Please, forgive me. Trans, by M.K. * To Karol de Beaurain [Address on the envelope] The Honourable Doctor /Karol Beaurain/ Executive/Sanatorium in Wisła/Ustroń post-office/Szlazk/Schlesien/Austria/Ósterreich/Europe R.M.S. "Orsova" To Jadwiga Zielińska [June 1 8 - 2 8 , 1914] [Envelope marked] Hotel Suisse/Kandy, Ceylon Dear and Respected Doctot, The Honourable Miss Jadwiga Zielińska ( с о . Mr & Mrs Szyszlowski) I did not come to you because every moment spent in Poland was an awful blow to my ambition. It was either death ot New Guinea for me, nothing else. Well, easier said than done. Death and the thoughts that push one i n its direction are just the same i n Zakopane as i n the Red Sea. I want to make it to Colombo. Every moment causes me unbearable pain. I'm worthless. As a human being I've been compromised. As an artist I have destroyed myself. Now I've decided to try and cure 47 Łobzowska Street, Cracow, Galizien/Austria, Europe June 18, 1914 Passing through the Suez Canal I'm awfully unhappy and feel that the end is near 302 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY Z PODRÓŻY DO TROPIKÓW Coraz wścieklejsza roślinność i ludzie coraz bardziej ja­ skrawo, ale cudownie ubrani (fiolet, żółć i purpura, cza­ sem zieleń szmaragdowa), co przy ciałach czekoladowych i brązowych, na tle roślin dziwnych, robi efekt piekielny. Od połowy drogi zaczynają się góry. Angolla Peak. Góry robią wrażenie czegoś miękkiego zrobionego z torfu. Wszystko dławi się od rozwścieczonej roślinności. Drzewa o liściach form niebywałych, od olbrzymich fałdzistych do wystrzępionych w drobne ząbki różnych kształtów. Góry coraz większe. Jedziemy nad dolinami po kilkaset metrów, wśród których leżą zatopione w wodzie, porysowane w dziwne desenie pola ryżowe. Drzewa pokryte kwiatami od purpury i minii oranżowej do fioletu i laki z białą [btak stroniczki w tękopisie]. Roznoszą owoce jak dynia pomarańczowe, pełne soku słodkiego (kwarta w każdym), zamkniętego w grubych, białych ścianach. Owoce zielone, żółte i fioletowe. Drze­ wa gumowe, chlebowe. Palmy kokosowe i banany. Przy rampie grupa dzieci idących do szkoły. Dalej widać szko­ łę bez ścian, pełną różnokolorowych dzieci. Góry o kształ­ tach fantastycznych. Skały prostopadłe spadają w gąszcza dżungli [tu rysunek w tekście]. W Kandy byliśmy o i l tano. Wzdłuż całej drogi krza­ ki pokryte pomarańczowymi jak minia kwiatami. Hotel, w którym mieszkamy na zboczu gór pokrytych palmami, lianami i czort wie czym, otaczających jezioro pełne ryb i żółwi, jest zaczarowanym pałacem. (8 rupii z jedzeniem). Wszystko to sprawia najstraszniejsze cier­ pienie, ból nie do zniesienia, bo Jej nie ma ze mną. Tylko rozpacz najgorsza i bezsens widzenia tej piękności. Ona tego nie widzi - a ja nie jestem artystą. Najgorszemu wrogowi nie życzyłbym, [aby] przeżył to, co ja przemyślałem na okręcie i co cierpię patrząc na nie­ pojętą piękność świata. Wszystko to się we mnie nie mieści psychicznie. Wszy­ stko trucizna, która zbliża do myśli o śmierci. Kiedyż się skończy to nieludzkie cietpienie. Całuję Tatę, Mój Najdroższy Tato. Pani Dembowskiej rączki całuję. Staś Bronio przysyła Tacie wyrazy czci i całuje serdecznie. Do Jadwigi Zielińskiej [Koperta z nadrukiem:] Hotel Suisse/KANDY, Ceylon [Adres:] Wielmożna Panna Jadwiga Zielińska (u W. R S z y s z ł o w s k i c h / 4 7 Łobzowska / K r a k ó w / Cracow / Galizien Austria/Europe 18V11914Na K a n a l e Sueskim Jest mi strasznie źle i czuję, że koniec jest już niedługi, i Niech Pani przebaczy mi wszystko. Los kazał się nam spo­ tkać w fatalnej chwili, kiedy Pani spokojna i czysta wstę­ powała w życie, a ja złamany, bez wiary i możności twótczości, schodziłem w śmierć. Nigdy bym Pani szczęścia nie dał kochając tak strasznie i beznadziejnie Ją jedną. Moż­ liwe, że Panią kocham, ale to nie mogłoby mnie uratować w tym stanie zniszczenia. Potworne wrażenie robi na mnie piękność tego, co widzę. Wiedziałem, że wszystko, co zro­ bię, jest ponad moje siły i nie powinienem był jechać. Sta­ ło się. Ale nikt [w kserokopii ucięta jedna - ? - linijka tekstu] ani Rodzice kazać mi się męczyć tak potwornie bez żadnej nadziei i bez celu. Dlatego przebaczcie mi wszystko. Jeszcze się staram robić wysiłki, ale gdziekol­ wiek myśl zwrócę, pustka beznadziejna we mnie, a świat ze swoją pięknością daje mi tylko poznać mękę niemoż­ ności pracy twórczej i strasznego wyrzutu, że Ona już tej piękności pojmować nie może i to z mojej winy. Cokol­ wiek zawiniła taka kanalia z przekonań i z urodzenia jak Karol (za co nie mogę mieć pretensji, bo jest w nim kon­ sekwencja świństwa) i tak ultrakabotyn jak Miciński, który popełnia małe świństwa w imię wzniosłych idei, moja wina jest tak okropna, że wszystko wobec tego ma­ leje. Straszna jest moja męka. Dotąd wszystko było w mo­ im życiu piękne. Zycie teraz jest brzydotą. Tylko jedna śmierć to skończyć może. Niech m i P a n i przebaczy. Do Karola de Beaurain [Na kopercie adres:] Wielmożny Pan Doktór / Karol Beaurain / Dyrektor Zakładu Leczniczego w W i ś l e / P o c z t a U s t r o ń / Szlązk/Schlesien/Austria/Osterreich/Europe RMS „ORSOVA". [18-28 czerwca 1914] Szanowny i Kochany Panie Doktotze: Nie przyjechałem do Pana Doktora, bo każda chwila spędzona w kraju zadawała straszliwe ciosy mojej ambicji. Albo śmierć, albo Nowa Gwinea. Tymczasem łatwo tak mówić. Śmierć i myśli, które do niej skłaniają, te same są w Zakopanem, co na Morzu Czerwonym. Chcę dobrnąć do Colombo. Każda chwila jest męką nie do zniesienia. Jestem bez wattości. Jako człowiek zblamowałem się. Ja­ ko artysta zniszczyłem siebie. Wziąłem teraz na siebie zo­ bowiązania wyleczenia się przez podróż. Zabija mnie to do reszty. Wszystko, co widzę pięknego, działa jak najstra­ szliwsza trucizna. Czemu Ona tego nie widzi, czemu zmarnowałem Ją i najpiękniejszą miłość, jaka kiedykol­ wiek istniała. Nie idealizuję tego przez śmierć. Nie umia­ łem s i e b i e cenić. Bo byłem bezwartościowym. Tylko Ją teraz kocham i tylko siebie nienawidzę. Śmierć musi przyjść czy prędzej, czy później, bo męki tak okropnej dłu­ go znosić niepodobna. 303 1 �Stanisław ' L E T T E R S FROM T U L IROP1CS Ignacy Witkiewicz happened. What of him. He's just an unpretentious pig. myself with this journey. But it's been killing whatever's still alive in me. Every beautiful thing that I see turns into the most lethal poison. Why can't She see all this, why did I waste Her and the most beautiful love that's ever existed. I'm not idealising them just because they are dead. I did not appreciate myself. Since I was worthless. Now I only love Her and hate nobody but myself. Death must come sooner or later because it's impossible to suffer such terrible torment for a long time. She really loved me and that's why my errors have been the worst. Trans, by M.K. * From Aniela Jałowiecka to Maria Witkiewicz (the letter defines the date of Witkiewicz's arrival in St. Petersburg on the end of September 1914) Farewell, then, Dear Doctor. I kiss your wife's hands and thank both of you for all the kindnesses. S. Witkiewicz [St. Petersburgh, February 13 Qanuary 30), 1915] My self-portrait and the drawing of you will be waiting for you to claim them. Trans, by M.K. To Mrs Jadwiga Janczewska (Mother) [Envelope marked] Hotel Suisse/Kandy, Ceylon The Honourable Mrs Jadwiga Janczewska/Leszcze estate/Klodawa post-office/Kingdom of Poland/Kaliśka Guberniya/Russia, Europe. Hotel Suisse, Kandy [June 30, 1914] My Dear and Respected Lady, Why isn't She with me here. What a pity I didn't borrow some 2,000 roubles from you and we didn't come here. I could have made a fortune painting the beautiful things that I'm seeing here instead of being stuck in stinking Zakopane with all that rabble. Without Her everything is more awful than words can say. Why cannot She, poor thing, see this. A l l this /one or more lines missing from the xerox copy/ Had our relations been normal, had we got married a long time ago, She'd surely have been happy with me. I feel nothing but the terrible love I have for Her and the awful regret. Seeing the beauties of this world and realising that She is no more and will never be again. It's a horrible punishment, too severe for my faults. Forgive me and think of me sometimes as you remember Her. I kiss yours and Father's hands S.Witkiewicz Please send my works to a posthumous exhibition. Miciński has been much to blame for what My Dear, I thought you'd known for a long time what had been happening with your son. As far as we know, you should have received his letter telling about the events of his life in the latest months when he made the irrevocable decision to join the Russian army and defend Poland. He came here at the end of September, and having conquered many obstacles got admitted into the cadet school which he's going to leave in two months with an officer's certificate and join the army the Polish legion, perhaps, which is being formed at this very moment. No reasoning, nobody's influence could persuade him to change his mind. He'd never been like he is now. Cool, one might even say - joyful, holding himself erect, carrying his head high, he shook 1 limself free of that desperate apathy and inertia in which we saw him on his arrival. He's been studying diligently for the exams in military theory and has had no problems accepting the discipline. His health is perfect. He looks very handsome in his uniform; the heavy boots, the thick coat and the sabre do not cramp his style in the least. Believe me, I've had a really hard time before I accepted the idea of seeing him in the army, but that must have been God's will. His help often comes from the most unexpected quarters and is nonetheless effective. Towards the end of his military career your son may regain his spiritual balance and come back to you quite adjusted to normal life. We've sent 650 roubles to Lovrana since October. How come my brother hasn't got any of that money? My husband has complained at the Spanish embassy here. We'll try to find another way of sending money. We thought Mary and Niusia were in Florence but it seems that they are still in Zakopane, is that so? We've known nothing at all about Zencia's and our children's whereabouts for more than two months. The rest of the family are fine. We kiss all of you Aniela Trans, by M.K. 304 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY 'l. PODRÓŻY DO TROPIKÓW O d Anieli Jałowieckiej do Marii Witkiewiczowej Żegnam więc Kochanego Doktora i Pani rączki całuję dziękuję Państwu za wszystko (list pozwala określić datę przyjazdu Witkiewicza do S. Witkiewicz Petersburga na koniec września 1914 r.) Portret mój własny i rysunek p. Doktora będą zawsze |o odebrania. [13 lutego (30 stycznia), Petersburg 1915 Do Jadwigi Janczewskiej (matki) [Koperta z nadrukiem:] Hotel Suisse/KANDY, Ceylon [Adres:] Wielmożna Pani Jadwiga Janczewska / maj. Leszcze, poczta K ł o d a w a / Królestwo Polskie, Gub. Kaliska / Russia, Europe. Hotel Suisse, Kandy, [30 V I 1914] Pani Szanowna i Kochana: Czemu tu z Nią nie jestem. Co za szkoda, że nie poży­ czyłem od Państwa ze 2000 rubli i nie wyjechaliśmy tutaj. Mógłbym zrobić majątek malując te cudowne rzeczy, które tu widzę - zamiast siedzieć w tym parszywym Zako­ panem z tą całą hołotą. Bez Niej wszystko tak straszne, że słów nie mam do wyrażenia tego. Czemu Ona, biedaczka, nie widzi tego. To wszystko [w kserokopii ucięta jedna —?— linijka tekstu] Żeby nasze stosunki były normalne, żebyśmy wzięli ślub dawniej, b y ł a b y n a p e w n o ze mną szczęśliwa. Nic, tylko straszna miłość do niej i żal okropny. Straszna męka widzenia piękności świata z tym poczuciem, że Jej nie ma i n i g d y nie będzie. Straszna kara, za wielka na moje winy. Niech Pani przebaczy mnie i pomyśli czasem o mnie wspominając Ją. Całuję ręce Pani i Ojca S. Witkiewicz Moje prace, prosiłbym, żeby posłali Państwo na wysta­ wę pośmiertną. Miciński bardzo winien był wszystkiemu. Cóż tamten. Zwykła świnia bez pretensji. Moje winy najgorsze, bo Ona mnie naprawdę kocha­ ła. Moja Droga! Sądziłam, że od dawna już jesteś poinfor­ mowana o losie swojego syna. Według naszych obliczeń powinnaś była dostać jego list. w którym opisuje dzieje ostatnich swych miesięcy życia, kiedy to powziął nie­ odwołalną decyzję wstąpienia do rosyjskiej armii, aby bro­ nić Polski. Przybył on tutaj w końcu września i po licz­ nych trudnościach został przy-jęty do wojskowej szkoły oficerskiej, skąd wyjdzie za dwa miesiące w stopniu ofice­ ra, by wstąpić do armii - być może polskich legionów, które są właśnie w trakcie formowania. Żadne perswazje ni niczyj wpływ nie były w stanie zmienić jego postano­ wienia. Takim, jakim jest teraz, nie był ni-gdy dotąd. Spo­ kojny, można by rzec - wesoły, trzymający się prosto, z wy­ soko podniesioną głową, otrząsnął się zupełnie z tego roz­ paczliwego stanu apatii i inercji, w jakim zobaczyliśmy go po powrocie. Przygotowuje się znakomicie do egzaminów teoretycznych i świetnie znosi wojskowe rygory. Zdrowie jego jest doskonałe. W mundurze wygląda bardzo dobrze; ani wielkie buciska. ani gruby płaszcz, ani szabla bynaj­ mniej go nie krępują. Wierz mi. że przeżyłam doprawdy . ciężkie chwile, zanim pogodziłam się z tym. że zobaczę go wojskowym - taka była jednak najwidoczniej wola Boga. Pomoc Jego przychodzi niejednokrotnie z najbardziej nie­ przewidzianej strony, nie będąc przez to mniej skuteczną. Być może u końca swojej wojskowej kariery syn Twój odzyska równowagę duszy i powróci do Ciebie zupełnie już przystosowany do normalnego życia. O d października wysialiśmy do Lovrany 650 rubli, czy jest możliwe, by brat mój nic jeszcze nie był otrzymał? Mąż zaczął reklamować w ambasadzie hiszpańskiej - spróbujemy innej drogi dla przesyłania pieniędzy. Sądziliśmy, że Mary i Niusia są we Florencji, tymczasem, zdaje się, nie opuściły one Zakopa­ nego? O Żeńci i o naszych dzieciach nie wiemy zupełnie nic od przeszło dwóch miesięcy. Reszta rodziny miewa się dobrze. Całujemy Was wszystkie. Aniela 305 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7bed130ec820fbf60e40dc7762eb525.pdf 878b664f2acc477ab86b5686310da37d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3221 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3018 Title A name given to the resource Lew i Święty / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.167-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Ludwik Stomma LEW I ŚWIĘTY zwanego k a z a ć jego zdecydowanie. A w i n i o n jest k i j o m , wypowiedzenie ,,sprowadzonia K r z y ż a k ó w do P o l s k i " ) o b w o ł a n a zostaje w Pary­ W marcu 1226 (a w i ę c d o k ł a d n i e w dniach l a k w o j n y m a r c h e w k ą . B l a m a ż wojsk k r ó l e w s k i c h jost bez znaczenia, ż u kolejna k r u c j a t a a u t y k a t a r s k a . „ L ' a p o s ( o l o f i l m a n d e r m i r o y g d y ż chodzi — p o w t ó r z m y — o d e m o n s t r a c j ę do Franco que, par D i o u , i l allast a Tlioulouso" — „ N a m i e s t n i k a nio siły, k t ó r ą m o ż n a z ł a t w o ś c i ą w z m o c n i ć w razio p o t r z e b y . 1 zdecydowania, C h r y s t u s o w y u p o w a ż n i ł k r ó l a F r a n c j i , b y w i m i ę B o ż e r u s z y ł na T a k zwano „ k a p i t u l a c j e " Carcasorme, A l b i ot eonsortes nie s ą T u l u z ą " . L u d w i k V I I I w y p o w i a d a wiec uroczyści© wojno wszyst­ n i o z y m i n n y m (historycy u w i e l b i a j ą eufemizmy i terminologiczne kim, heretyków. igraszki), j a k r o z e j m o w y m i p o r t r a k t a c j a m i , na k t ó r y c h miasta te W m i o s i ą c p ó ź n i e j a r m i a k r ó l e w s k a wyrusza z Bourges i m i n ą w s z y którzy wspioraliby, ochraniali lub ukrywali z r e s z t ą doskonale w y c h o d z ą . T u l u z a zostajo osamotniona i o d c i ę t a L y o n kieruje się, brzegami R o d a n u , na p o ł u d n i e . Jest t o dziwna od ś w i a t a . Caliors, A l b i i Carcasonne, a z drugiej s t r o n y Aragonia, w o j n a , na k t ó r ą n i k t n a p r a w d ę nie m i a ł o c h o t y . Ryeerzo L u d w i k a k t ó r a toż podejmuje p e r t r a k t a c j o z L u d w i k i o m V I I I , opanowawszy bez w a ł k i p a r ę pomniejszych miast u t y k a j ą , pod wszystkie p r o w a d z ą c e do nioj drogi handlowe. Po cóż m i a ł b y ryglują m u r a m i A w i n i o n u , gdzie w ś r ó d n i e m r a w y c h s z t u r m ó w i hucznych w i ę c k r ó l F r a n c j i w y k r w a w i a ć swoje o d d z i a ł y w walce z przeciw­ biesiad szybko m i j a c z t e r d z i e ś c i d n i koniecznych, ale i wystarcza­ n i k i e m politycznie, j ą c y c h dla k r z y ż o w c ó w do uzyskania o d p u s t u z u p e ł n e g o . H r a b i a skoro w y s t a r c z y ł o c z e k a ć w p a r y s k i c h wygodach na n i e u n i k n i o n ą strategicznie i ekonomicznie w y k o ń c z o n y m , T h i b a u d ze s w o j ą d r u ż y n ą powraca do rodzinnej Szampanii. Nie i r z e c z y w i s t ą t y m razem k a p i t u l a c j ę p r z e g r a n y c h . M y l i się w i ę c m a dnia, aby pojedyncze p o c z t y nie w y m y k a ł y się z o b l ę ż n i c z e g o Zbigniew obozu. A l o w l a ś n i o w t y c h dniach r o z k ł a d u , gdy s ł a b o ś ć i zad»- wyniszezonia k r a j u c h ę c o n i o jego wojsk ukazuje się jaskrawo c a ł e m u ś w i a t u , p r z y j ­ że R a j m u n d muje Ludwik VIII jedne po drugich H o r b o r t p i s z ą c , iż „ t y l k o p e r s p e k t y w a kompletnego i śmiortolne znużenie m o g ą V I I , z w y c i ę z c a M a n t f o r t a i ten, wytłumaczyć, k t ó r y u g i ą ł się kapitulacje potężnych przed k r ó l o m F r a n c j i , twierdz o d l e g ł y c h nieraz, j a k A l b i , czy Сагсаяоппо, o kilkesot z a w i e r a j ą c y w a r u n k i , j a k i e z w y k ł o się n a r z u c a ć sromotnie po­ podpisuje w r o k u 1228 t r a k t a t w M a u x , 3 k i l o m e t r ó w o d areny w a l k i . Gdy wreszcie, w l i p c u , z a ł o g a A w i ­ konanemu przeciwnikowi." nionu T u l u z a ani z n u ż o n a , ani wyniszczona. U g i ą ł się R a j m u n d V I I poddaje sie na w z g l ę d n i e h o n o r o w y c h w a r u n k a c h , k r ó l zadowala się demonstracyjnym przemarszem przoz Bćzicrs, Carcasomio, Pamiers, Castcbuiudary „ o n p a i x sa'rs guerre fairo jusques a quatro łieuz asses pres de T h o u l o u s e " — „ w tejżo Tuluzie — g n i e ź d z i o horezji i g ł ó w n e m u colowi wyprawy L u d w i k V I I I nie p r ó b u j e nawot z a g r o z i ć , a pozostawiwszy część o d d z i a ł ó w swemu k u z y n o w i Iml^ert de Beaujeu udaje się w d r o g ę p o w r o t n ą do Paryża. przez L u d w i k a niebieskim, iż w y p o - wiedzenio w o j n y jest samo w sobio dowodem n a j g l ę b s z o j p r z y ­ VIII. N i e s t e t y , ten o s t a t n i nio d o c z e k a ł c h w i l i swojego triumfu. Z m a r ł w Montjiensier, podczas z w y c i ę s k i o g o p o w r o t u do stolicy. Naoczny ś w i a d e k w y d a r z e ń — k a n o n i k do Puylaurens — dajo nam o s o b l i w ą p r z j - c z y n ę zgonu m o n a r c h y . Oto L u d w i k , który od p o c z ą t k u k r u c j a t y nie spal z k o b i o t ą , z a p a ś ć m i a ł na d z i w n ą chorobę Leszek K o ł a k o w s k i stwierdza w Kluczu 1228 nie b y ł a to jeszcze przed n i e u b ł a g a n ą l o g i k ą p o l i t y c z n ą n a r z u c o n ą o m a l bezkrwawo pokoju, boz toczenia w a l k , a ż na cztery w i o r s t y o d T u l u z y " . Ale w ł a ś n i e W roku spowodowaną tą wlaśnio abstynencją. Tłumaczenie z a d z i w i a j ą c e w ustach e z ł o w i o k a K o ś c i o ł a , t ł u m a o z e n i o w p e ł n i za to pasujące do charakteru króla, o k t ó r y m powszoelmie 2 j a ź n i . N i e p o r u s z a m y się w aż t a k wysokich sforach ( K o ł a k o w s k i e ­ m u chodzi b o w i e m o w o j n ę w y p o w i e d z i a n ą przoz J e h o w ę k r ó l o w i Salomonowi), by deklaracje m i h t a r n o p r z y b i e r a ł y dla nas metafi­ zyczne a ż w y m i a r y . N i e s p o s ó b j e d n a k nie z a u w a ż y ć , żo r ó w n i e ż w ziomskich Warunkach a k t ó w m a swojo specyficzno i bardzo p r a k t y c z n e znaczenie. O t ó ż realne d z i a ł a n i a o r ę ż n e p o d j ę t e bez ich uprzedniej deklaracji m o g ą zawsze, i historia u d o w o d n i ł a to n i e s k o ń c z o n ą ilość razy, z o s t a ć uznano za n i o b y ł o , bez względu na ilość ofiar, zniszczenia i p o ż o g i . — J a k a w o j n a ? — J a c y za­ b i c i ? Ś m i e c h u w a r t o ! To t y l k o n i e p o s ł u s z n a w a t a h a , nieporozu­ mienie, b r a k k o o r d y n a c j i . . . N a t o n r a i t wypowiedzenie wojny, i nio m a najmniejszogo znaczenia, czy n a s t ę p u j ą po n i m , czy t e ż nio (jak w p r z y p a d k u L u d w i k a V I I I i T u l u z y ) , j a k i e k o l w i e k dzia­ ł a n i a zaczepno, przenosi p r o b l e m na p ł a s z c z y z n ę p r a w n ą . Stan w o j o n n y nio m o ż e b y ć p e r m a n e n t n y , j a k o żo l u d z k o ś ć (a p r z y ­ m ó w i o n o , iż „ b o n crestien estoit et t a n t comme i l fu en v i o , on no t r o u v o pas que i l oust oncques a fairo a femmo, fors a celle que i l p r i s t en mariago" — „będąc dobrym chrześcijaninem, przez cało życio nio m i a ł do czynienia z k o b i o t ą , z w y j ą t k i e m t e j , k t ó r ą p o j ą ł za m a ł ż o n k ę " . P r ó c z j u r n o ś c i , wysoko cenionej w owoj opoco, nio m ó g ł toż L u d w i k V I I I z a i m p o n o w a ć swoim p o d d a n y m p o s t u r ą — w z r o s t u niskiego, cherlaw}', bladej cery, z p o d k r ą ż o n y m i oczyma... I oto t e m u w ł a ś n i e w ł a d c y — s k r o m n o m u , p o b o ż n e m u i s ł a b e g o zdrowia n a d a l i w s p ó ł c z e ś n i d u m n y przydoraok „łe L i o n " — „ L o w " . Jest w t y m g ł ę b o k a m ą d r o ś ć , zrozumienie, iż p r a w d z i w i e l w i majestat o s i ą g a się przez pokazanie p a z u r ó w w o d p o w i e d n i m miejscu i czasio, a nio przez n a z b y t c h ę t n e nurzanie ich wo k r w i . Z a ś lwie spojrzonio jest zimno i t w a r d e , lecz nie spopiola go r o z p a l a j ą c a n a m i ę t n o ś ć , a n i m ą c i szaloństwo fanatyzmu. n a j m n i e j jej j u d o o - c h r z o ś c i j a ń s k a część) u m ó w i ł a się, b y za nor­ m a l n y i w ł a ś c i w y u w a ż a ć stan p o k o j u . W o j n a m u s i w i ę c k i e d y ś , c h o ć b y i po stu wypowiedziana l a t a c h , ulec zakońozoniu. N i e s t e t y , nasza o p o w i o ś ć na t y m się nie k o ń c z y . Po ś m i e r c i L u d w i k a V I I I L w a t r o n F r a n c j i o b j ą ł jego pier­ W t y m sonsie samo j u ż wypowiedzenie w o j n y jost wezwaniom w o r o d n y syn do r o z e j m u , c z y l i —- o d w r a c a j ą c s ł y n n e powiedzenio Clausewitza w y r u s z a j ą z n ó w na poludnio. P o d ich o s ł o n ą o d b y w a się w upo­ — jest korzonej Tuluzio synod p o ś w i ę c o n y zwalczaniu k a t a r s k i o j herezji. 1226 staje się ani o d w o ł a n i a . Uchwalone s t a t u t y p r z e w i d u j ą k a r a n i e niewiernych nieuniknionym przodłużoniem wojny wypowiedzianoj dyplomacja. Teraz dopiero przebieg dziwnej w o j n y r o k u dla nas L u d w i k I X Święty. W k r ó t c e wojska francuskio T y m razom nio m a wypowiodzenia w o j n y , nio m a p e r t r a k t a c j i , z r o z u m i a ł y . K r ó l , wezwawszy swych k m ą b n y c h wasali z p o ł u d n i a do r o z m ó w (wypowiedzenie w o j n y w P a r y ż u ) , rusza pod ś m i e r c i ą , pozbawienie mienia u k r y w a j ą c y c h najsurowszymi represjami A w i n i o n , gdzio w b r e w w o l i m i e s z k a ń c ó w g r o d u , k t ó r z y —• j a k d o n o s i c i e ł s t w a . W k r ó t c e (maj podajo Nicolas do B r a y — od pierwszych c h w i l p r o p o n o w a l i tury, przeprowadza otwarcie b r a m , dokonuje domonstracji m i l i t a r n e j teraz „propagatorami mającej wy­ się wszystkim, horetyków, którzy grożą odmawialiby 1252) zalegalizowane z o s t a j ą t o r ­ zorganizowaną grzesznej m i ł o ś c i " obławę na trubadurów. zwanych Liczba 167 �historyka browohiio o p u ś c i ć ) . K r ó l o w i o — L w y nio w i d z ą p o w o d ó w , b y a l b i g e n s ó w — Napoleona P e y r a t — nawet m i l i o n a . Ś l e p y t e r r o r z d o b y w a ć miasta, k t ó r o i t a k się p o d d a d z ą ; z a b i j a ć l u d z i , z k t ó r y c h rodzi rozpaczliwy o p ó r , t e n z n ó w staje się pretekstom do spo­ m o ż n a u c z y n i ć p o d d a n y c h ; p a l i ć na stosie k o b i e t y , k t ó r e m o ż n a tęgowania z g w a ł c i ć l u b i n n y m na to p o z w o l i ć ; r u j n o w a ć budowlo, n a d a j ą c o z a b i t y c h sięga sotek tysięcy, a p o d ł u g zaslużonogo okrucieństw. 16 marca 1244 w ręco królowskich h u f c ó w dostajo się ś w i ę t y zamok k a t a r ó w M o n t s ó g u r . O d d a j m y się do w y k o r z y s t a n i a . N a t o m i a s t glos H o r b o r t o w i : „ U p o d n ó ż a g ó r y na miejscu, k t ó r e nazywa o d s y ł a do ideologii, do o k r e ś l o n e g o p o r z ą d k u m i t y c z n e g o . O zie­ samo j u ż p o j ę c i e świętości się d z i ś Cramatchs (od los c r ś m a t s — spaleni), ż o ł n i e r z e w z n o s z ą m i ę , p o d d a n y c h , bogactwa, k o b i e t y m o ż n a się t a r g o w a ć , m o ż n a p o t ę ż n y stos. O tej porze r o k u suchego drzewa jest m a ł o , więc d o k o n y w a ć m a c h l o j e k l u b k o m p r o m i s ó w . M i t jest l u b go n i e m a . zamiast rusztowania, przetykanego M i t — j a k p o u c z a j ą m i s l r z o w i o ze s z k o ł y T a r t u — jest t e k s t e m g a ł ę ź m i i p a l i , do k t ó r y c h przywiązani bywali skazańcy, budują wpędzają zakutych albigensów. ota­ i j a k o t a k i pozostaje niepodzielny i j e d y n i o p r a w d z i w y . Gdzie­ zagrody k o l w i e k więc lejo się k r e w n i e w i n n y c h i nie s t a w i a j ą c y c h o p o r u , zwycięzcy palisadę c z a j ą c ą s p o r ę w a r s t w ę chrustu. D o tej m a k a b r y c z n e j Źródła podają cyfrę dwustu gdzie p ł o n ą m ę c z e ń s k i e stosy, szukajcie m i t u . Szukajcie „ ś w i ę t y c h o s ó b — kobiet i m ę ż c z y z n . P a l i s a d ę podpala się z czterech s t r o n . spraw", R a n n y c h i chorych wrzuca się do ś r o d k a . Ż a r jest t a k w i e l k i , żo o j c ó w " . R o l a n d Barthos w a m się k ł a n i a . ś w i a d k o w i e m u s z ą odejść" o d stosu. Ś p i e w y d u c h o w n y c h i k r z y k i umierających mieszają się zo s o b ą . (...) Ciężki, m d l ą c y schodzi na d o l i n y i rozwiewa się po h i s t o r i i . " Antropolog zadumany pragmatyczna. 4 i świętego. słusznego światopoglądu", „wiary waszych K o l u m n y a k t u a l n o ś c i w gazetach s ą w y s t a r c z a j ą c y m argu­ m e n t o m dla otnologa, b y nie m u s i a ł t ł u m a c z y ć , że etnologia nio jest a r e h o o l o g i ą k u l t u r y i że j e j o b i e k t nio zanika nawet w Mac n a d k a r t a m i h i s t o r i i nie jest czony t y m p o r ó w n a n i e m d z i a ł a ń Lwa dym „jedynie zasko­ Natura L o u h a n o w s k i c h elektronicznych wioskach. Z s y m p a t i ą i w z r u ­ jest szeniem czyta t e ż etnolog dzieła swych wiołkich p o p r z e d n i k ó w , L e w , j a k o zwiorzę, zabija w i ę c , a b y się n a j o ś ć , k t ó r z y — j a k B r o n i s ł a w M a l i n o w s k i — w i e r z y l i w racjonalny r o z s z e r z y ć swojo t e r y t o r i u m łowieckie ( k t ó r e o d d a ć m u m o ż n a pragmatyzm bez w a l k i ) , o d e b r a ć s a m i c ę ( k t ó r ą t a k ż e m o ż n a dla niogo do- ś w i ę t y c h nadal r o ś n i e , l w y s ą z a ś g a t u n k i o m na wymarc i u . kultury, l w a nosili w herbie. Niestety pogłowie P R Z Y P I S Y 1 „ t a k zwanego", g d y ż chodzi w r z e c z y w i s t o ś c i o p r z y w i l e j n a d a j ą c y w i o l k i m m i s t r z o m Z a k o n u na torenie Prus u p r a w n i e n i a k s i ą ż ą t Rzeszy, n a d a n y przez F r y d e r y k a I I bez w o l i i wiodzy K o n r a d a Mazowieckiego. 1 2 L . K o ł a k o w s k i , La ctef des ciea.v, Paris 1986, p . 97 3 Z . H o r b e r t , Barbarzyńco 4 t a m ż e , s. 244—245 w ogrodzie, Warszawa 1973, s. 216 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/00e5b2d718c66bc9fecb94ef5312cc71.pdf 46618ccf05670fc91bcf0201039a3dac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4899 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4545 Title A name given to the resource List do redakcji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.163 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Samokow, Gabrowo) b y ł y n i e z w y k l e o k a z a ł e , zdobione w s p a n i a ł ą s n y c e r k ą , k t ó r e j najbogatsze p r z y k ł a d y sta­ n o w i ą d r e w n i a n e stropy, t z w . t a w a n y . Tego r o d z a j u do­ m o s t w a b y ł y o c z y w i ś c i e w ł a s n o ś c i ą l u d z i b o g a t y c h , ale w o m a w i a n y m okresie z a m o ż n o ś ć nawet mieszkańców w s i b y ł a taka, że znalazła ona w y r a z w charakterze zabudowy c a ł y c h osiedli (Smdlian, Rajkowo, Arbanasi i innych). K o ż u c h a r o w daje liczne ilustracje zdobnictwa d o m ó w b u ł g a r s k i c h , ale szerzej n i e z a j m u j e s i ę t y m p r o b l e m e m , i n t e r e s u j ą go p r z e d e w s z y s t k i m z a g a d n i e n i a typologiczne i rozwój d o m u bułgarskiego. P r z y j m u j ą c jako p o d s t a w ę systematyki wzajemne usy­ tuowanie pięciu g ł ó w n y c h części s k ł a d o w y c h d o m u b u ł ­ garskiego, a m i a n o w i c i e i z b y z o g n i s k i e m (kaszta), sieni (prust), k o m o r y (kiler), izby z piecem ogrzewalnym (soba) o r a z w e r a n d y ( c z a r d a k ) , w y r ó ż n i a a u t o r d w a z a ­ sadnicze t y p y . Jeden s t a n o w i dom, k t ó r e g o p l a n r o z w i j a się d o k o ł a czardaka jako p u n k t u centralnego, obejmu­ j ą c y s w y m z a s i ę g i e m p o ł u d n i o w ą część B u ł g a r i i po r z e k ę M a r i c e na p ó ł n o c y , i d r u g i t y p , k t ó r y r o z w i j a się w o k ó ł izby z o g n i s k i e m (kaszta), w y s t ę p u j ą c y na p o z o s t a ł y c h obszarach k r a j u z w y j ą t k i e m okolic g ó r S t r a n ż a . P o ­ dział n a b u d o w n i c t w o części p ó ł n o c n e j i p o ł u d n i o w e j m a r ó w n i e ż swe uzasadnienie jeśli chodzi o zagadnienie u r z ą d z e ń ogniowych. W części p ó ł n o c n e j w o b r ę b i e do­ m u jest jedno t y l k o pomieszczenie p o s i a d a j ą c e ognisko do g o t o w a n i e , p o d c z a s g d y w c z ę ś c i p o ł u d n i o w e j u r z ą ­ dzenia t a k i e z n a j d u j ą się w k a ż d y m w n ę t r z u m i e s z k a l ­ nym. D o m y b u ł g a r s k i e z a r ó w n o w części północnej, jak i p o ł u d n i o w e j s ą w zasadzie s z e r o k o f r o n t o w e . T y p b u ­ downictwa wąskofrontowego z szeregiem wnętrz w amfiladzie, z w e j ś c i e m w węższej ścianie b u d y n k u , w y ­ stępuje w rejonie gór S t r a n ż a i w z d ł u ż w y b r z e ż a Morza Czarnego a ż poza Burgas n a p ó ł n o c y . D a w n i e j p o d o b n y u k ł a d (obok szerokofrontowego) s t o s o w a n y b y ł w c h a ł u ­ pach t y p u ziemiankowego, k t ó r e w y s t ę p o w a ł y w szero­ k i m pasie c i ą g n ą c y m się w z d ł u ż D u n a j u . N a t l e p o d ­ stawowego zróżnicowania wyodrębniło się w 2.poł. X I X w . .szereg o d m i a n l o k a l n y c h , k t ó r e a u t o r o m a w i a w sposób szczegółowy, przedstawiając k a ż d o r a z o w o ich rozwój w postaci bardzo interesujących schematów. Tekst uzupełniają mapy ilustrujące zasięgi w y s t ę p o w a ­ nia p o s z c z e g ó l n y c h t y p ó w i odmian w p a r u przekrojach czasowych. Jak j u ż wspomniano w y ż e j , w d a w n y m budownictwie b u ł g a r s k i m u ż y w a n y b y w a ł budulec drewniany. W y ­ s t ę p o w a ł on przede w s z y s t k i m na terenach g ó r s k i c h , L I S SZANOWNA Przesyłam sują. W zówka T Rss. D O W a m 2 zdjęcia, 1967 pow. Nowy Skupień. Pyzówce, k t ó r e może Was r. b y ł e m na Targ. Poznałem biarza kapliczek S t a n i s ł a w a samej Praca K o ż u c h a r o w a dzięki przejrzystości konstrukcji, zgromadzeniu sporego m a t e r i a ł u faktograficznego, in­ teresującym rekonstrukcjom naświetlającym problemy genetyczne i rozwojowe p o s z c z e g ó l n y c h t y p ó w a r c h i t e k ­ tonicznych m a d u ż ą w a r t o ś ć n a u k o w ą . Jest ona j e d n ą z n a j w a ż n i e j s z y c h pozycji dla p r z y s z ł y c h prac w dzie­ dzinie b a d a ń nad l u d o w y m b u d o w n i c t w e m w rejonie k a r p a c k o - b a ł k a ń s k i m . Z pracy tej w y n i k a jednak, że budownictwo Bułgarii wykazuje wiele analogii z budow­ nictwem południowej i południowo-wschodniej Rumunii. Wiąże je z n i m dawne w y s t ę p o w a n i e b u d o w n i c t w a zie­ m i a n k o w e g o po o b u s t r o n a c h D u n a j u , d o m ó w p i ę t r o w y c h z pomieszczeniami gospodarczymi w części parterowej a m i e s z k a l n y m i i c z a r d a k i e m na p i ę t r z e . A n a l o g i e te, k t ó r y c h s z c z e g ó ł o w y rejestr m o ż n a by znacznie rozsze­ rzyć, kańczą się u podnóża Karpat p o ł u d n i o w y c h . B u ­ downictwo Siedmiogrodu w sposób w y r a ź n y odcina się o d tego, co s p o t y k a m y n a t e r e n i e B u ł g a r i i i p o ł u d n i o w e j R u m u n i i . T r u d n o b y ł o b y d o s z u k a ć s i ę p o d o b i e ń s t w a czy bardziej czytelnych z w i ą z k ó w p o m i ę d z y b u d o w n i c t w e m b u ł g a r s k i m a t y m , k t ó r e w y s t ę p u j e na terenach K a r p a t , szczególnie zaś wschodnich i zachodnich. R E D A K C J I REDAKCJO sierpniu wiskiem p o d c z a s -gdy w d o l i n a c h s t o s o w a n y b y ł t z w . p a j a n t , t j . konstrukcja ramowa w y p e ł n i o n a plecionką z chrustu polepionego gliną. Dziś k o n s t r u k c j a p a j a n t o w a panuje już w całej Bułgarii, zaś chałupy budowane z drewna n a w ę g i e ł czy s u m i k i ł ą t k ę n a l e ż ą do b a r d z o r z a d k i c h zabytków. Z b u d o w n i c t w a wiejskiego w y w o d z ą się genetycznie budowle miejskie, których najwspanialsze przykłady stanowią domy bogatych k u p c ó w w starej dzielnicy Plowdiwu. Po u z y s k a n i u n i e p o d l e g ł o ś c i w z w i ą z k u z k o n i e c z n o ś ­ cią b u d o w y reprezentacyjnych g m a c h ó w dla w ł a d z a d m i ­ n i s t r a c y j n y c h , s z k o l n i c t w a etc. p o j a w i a s i ę w m i a s t a c h bułagarskich architektura typu zachodnioeuropejskiego. Wprawdzie z początkiem X X w. architekci bułgarscy p r ó ­ b o w a l i w s w y c h p r o j e k t a c h n a w i ą z y w a ć do l o k a l n y c h tradycji, jednak nie u d a ł o i m się z a h a m o w a ć naporu kosmopolitycznych w z o r ó w , k t ó r e ostatecznie zadecydo­ w a ł y o obliczu większości miast b u ł g a r s k i c h . Bardziej konserwatywna o k a z a ł a się natomiast w i e ś , k t ó r a m i m o przemian gospodarczych i s p o ł e c z n y c h , j a k i e zaszły po I I wojnie światowej, nawet w s w y m najnowszym, w dużej mierze zmodernizowanym b u d o w n i c t w i e nie z r y w a całkowicie więzów z przeszłością. Kilka przy urlopie we tam zaintere-. m o g ł e m s i ę d o w i e d z i e ć , czy w i n n y c h w s i a c h s ą wsi jego ludowego kapliczek znajduje drodze, jedna przy stacji kobieta, której syn zginął Skupień kapliczki rzeź­ swoje m a l u j e i złoci. F i g u r e k kich się pelii. Żalił się nawet, w kolejo­ również kapliczki. przez­ Szeligę, znanego pod jego Py­ nie rzeźbi. K a p l i c z e k że b y l i u niego i n a m a w i a l i go, a b y r z e ź b i ł ludz­ żadnej jacyś „ r ó ż n e t a k i e pajace", ale jego d w a rodzaje: jeden — „ p o l n e " , stosunkowo m a ł e i proste, równię? w sąsiedniej wsi Sieniawie. Nie a inne przeznaczone do jego wnętrz, można podzielić on m i e j s c u p o d p o c i ą g i e m ) . P o z a t y m r o z p o z n a ł e m 2—3 kapliczki Kapliczki Ce­ z Krakowa na ją przystał. w tym (ufundowała nie sprzedaje w wej to nie precyzyjnie na rzeźbione, 163 �bogato m a l o w a n e , d o c h o d z ą c e prawie do wysokości metra, w formie przypominające barokowy ołtarz. P ó ł r o k u t e m u r z e ź b i a r z a p o r a z i ł p i o r u n . O d tej p o r y b a r d z o ź l e w i d z i i j u ż n i e r z e ź b i . G d y go n a m a w i a ł e m , powiedział, że s p r ó b u j e , m o ż e w i ę k s z e kapliczki będzie Również w kapliczka stojąca Warszawie. Moja II. K R !. fi?c:bmr? Adres Szeligi: poczta Pyzówka O Z Szeliga ze N sicoimi 96, pow. znajduje się na kolor Nowy Targ poważaniem Janusz ( w y s o k o ś ć 48 c m ) . Stanisław strony jest b e j c o w a n a orzecha i złocona. m ó g ł r z e ź b i ć . O k u l a r ó w nie nosi i nie m o g ł e m się do­ w i e d z i e ć , czy b y ł u o k u l i s t y . K a p l i c z k a w i d o c z n a w ś r o d ­ k u ( i l . 1) j e s t o b e c n i e m o j ą w ł a s n o ś c i ą z lewej kapliczka kapliczkami. I Fot. Janus: K Eysymont Ej/sj/mowt. A za okres IV - VI 1968 Dnia 2 czerwca z m a r ł śmiercią t r a g i c z n ą dr Franciszek K l o n o w s k i , kustosz i wicedyrektor Muzeum M a z u r s k i e g o w O l s z t y n i e . Jego za­ sługą było zorganizowanie działu etnografii w muzeum jak również dokonanie pełnej inwentaryzacji b u d o w n i c t w a d r e w n i a n e g o na t e r e ­ nie W a r m i i i Mazur. N i e m a ł e za­ sługi o d d a ł dr K l o n o w s k i przy orga­ n i z o w a n i u jednego z najciekawszych m u z e ó w s k a n s e n o w s k i c h w Polsce 164 — p a r k u etnograficznego w Olsz­ tynku. Problematyce kultury ludo­ wej regionu w a r m i ń s k o - m a z u r s k i e g o p o ś w i ę c i ł szereg a r t y k u ł ó w n a u k o ­ wych i prac popularnonaukowych. Za z a s ł u g i na p o l u b a d a ń n a u k o ­ w y c h odznaczony b y ł Z ł o t y m K r z y ­ żem Zasługi, odznaką ministra k u l ­ tury i sztuki „Zasłużony Działacz K u l t u r y " oraz złotą o d z n a k ą ,,Za­ s ł u ż o n y dla W a r m i i i M a z u r " . Konferencje, muzeów zjazdy, działalność W d n i a c h 27—28 m a j a w s a l a c h lubelskiego Z a m k u t o c z y ł y się ob­ rady Ogólnopolskiego Zjazdu T w ó r ­ c ó w L u d o w y c h . W zjeździe uczest­ n i c z y l i poeci, pisarze oraz t w ó r c y sztuki ludowej — rzeźbiarze, ko­ wale, wycinankarki, tkaczki. Na obrady przybyli przedstawiciele władz województwa, ZSL oraz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1953e6985e7cfceb5093efa1b0166863.pdf e2584f7e4efbf434aca2f5bb0ad58e9c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3361 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3150 Title A name given to the resource List do redakcji. W sprawie wprowadzenia do odpowiedzi na ankietę "Pol. Szt. Lud.", 1981 nr 2 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.123 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text List do Redakcji W sprawie wprowadzenia do odpowiedzi na ankietę Redakcji „Polskiej Sztuki Ludowej" W n r 2 z r o k u 1 9 8 2 „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " u k a z a ł y się o d p o w i e d z i n a ankietę rozesłaną przoz Redakcję w r o k u 1980. Już p r z e d d w o m a l a t y gratulowałam R x l a k c j i i n i c j a t y w y gotowania obeonego również staną i rozesłania a n k i e t y zawierającej c h a r a k t e r u i przyszłości przekonany, się że istotnym tak odpowiedzi zawsze przy­ dotyczące etnografii/etnologii. opublikowane elementom pytania Jestem na potrzebnej, choć dyscypliny. Odpowiedzi się t u t a j obrazą pominiętego redaktora. Jednak tylko j a ропозге odpowiedzialność za treść a t a k o w a n e j książki a także za d o b r e imię l u d z i , k t ó r z y p o w i e r z y l i m i swoje artykuły. odpowiedzialności zbiorowej u c e , najczęściej ankietę z n a t u r y r z e c z y n i e kończącej się, d y s k u s j i n a d s t a n e m i c h a r a k ­ terem kieruję niesprawiedliwa Drugim dowodom i nieprawdziwe Zasada i t e r y t o r i a l n e j jest, nie t y l k o w n a ­ i nieskuteczna. n a próbę d y s k r e d y t a c j i jest przedstawienie tendencyjne treści książki. A u t o r wprowadze­ n i a w y b r a ł c e l o w o t e m a t y k ę k i l k u a r t y k u ł ó w i n i e zochciał przyjąć d o w i a d o m o ś c i , że o w e „ f u n k c j e s p o ł e c z n e e t n o l o g i i " t o p r z e c i e ż n a ankietę poprzedza słowo wstępne przygoto­ wane przez L u d w i k a Stommę. Niektóro f r a g m e n t y tego w p r o w a ­ pojęcie zbiorcze, n a które składa się w i e l e kierunków działań a w książce z a r ó w n o treść w s z y s t k i c h a r t y k u ł ó w w n i e j z a m i e s z ­ dzenia przyjmuję j a k o próbę n i o rzeczowej i n f o r m a c j i czy oceny c z o n y c h m . i n . o służbie społecznej e t n o l o g i i , s t o s u n k u b a d a ń p o d ­ Pj d y s k r e d y t a c j i p e w n y c h stawowych Jakie przez L. dostrzegam zespołów i ośrodków eelo i metody Stommę ? Zastanawia etnologicznyeh. dyskredytacji się o n w s w o i m przyjęte wprowadzeniu do p r a k t y k i społecznej c z y r o l i e t n o l o g i i w w a n i u t e o r i i r o z w o j u społecznego, j a k również u w a g i n e w r e d a k t o r s k i m Posłowiu. P o d k r e ś l a m r o l ę Poslowia powsta­ poczynio­ ze w z g l ę d u n a d t y m , czy etnografia,/etnologia jest z a w o d e m czy powołaniem. n a c h a r a k t e r książki. J e s t o n a przecież publikacją materiałów z N i e z a r z u c a m a u t o r o w i naiwności ( l u b d o m a g o g i i ) w t a k formuło­ konfereneji, wanej ważnej i n f o r m a c j i o c h a r a k t e r z e książki, w y p o w i e d z i a n e j a l t e r n a t y w i e , próbuję b o w i o m dostrzec jego intencje. L . S t o m m a w i e przecież, że w e u r o p e j s k i m społeczeństwie X X wie ponadto, włączone zwrócić wąsko że treści uwagę w dobrze związane w i e k u jost również wykonywany z powołaniem. n a znaczenie pojmowanymi szerszych, interesami i uznać za i dobro etnografia/etnologia zawód A mogą zatem zostać autor mieszczący ch się r obowiązkami zabrakło zawodem, która o d b y t a się w w rozważanhach Trzecim dowodom wyimaginowanej L. Poznaniu w roku 1977. I Stommy. n a próbę d y s k r e d y t a c j i jest przez L. tej wprost, Stommę treści zestawienie z wstępnymi założe­ chco n i a m i u s t a w o s z k o l n i c t w i e wyższym i p o t r a k t o w a n i e t a k spre­ poza parowanej zawodowymi 1968. książki Conię jako sobie „płaskiej wykładni" nieoczekiwane skojarzenia, ustawy z w również tym roku zadań i możliwości etnologów. Dotąd r o z u m i e m a u t o r a w p r o w a ­ skojarzenia z prac n a u k o w y e h L . S t o m m y , ale n i e zgadzam dzenia. na ich wykorzystywanie jako podstawy Muszę jednak zaprotestować przeeiwko włączeniu do rozw-ażań: „ e t n o g r a f i a — z a w ó d c z y powołanie ':" książki Funkcje ności i działalności i n n y c h . W i przedstawieniu wąsko a u t o r z y i r e d a k t o r n i e informują społeczne etnologii pojmowanego zawodowstwa jej jako przykładu i wąskiego p r a k t y c y z m u . Z a s k a k u ­ jąca j e s t zresztą n i e teza L . S t o m m y , n i k t n i e m u s i treści t o m u do oceny m o j e j p r a c y Funkcje społeczne etnologii o swoim stosunku do ustawy w jej r e a k c j i z r o k u 1968 l u b j a k i e j k o l w i e k i n n e j u s t a w y . wiam się działal­ Odma­ z a t e m L . S t o m m i e p r a w a zestawiania książki z u s t a w a m i akceptować i inaczej p r z y j ą ł b y m k r y t y c z n ą recenzję książki, ale 0 s z k o l n i c t w i e w y ż s z y m . N i e o z n a c z a te> j e d n a k , ż e p r a g n ę u c h y l i ć sposób j e j u z a s a d n i e n i a się p r z e d Stomma pisze: i zaprezentowania. „Staraniem. Komitetu Nauk Etnologicz- do tekstów n y c h P A N u k a z a ł się w 1 9 7 9 r . w P o z n a n i u t o m Funkcje społeczne etnologii. J a k się o k a z u j e , z a o w e t y t u ł o w e „ f u n k c j e społeczne" raczej uważają autorzy (referatów) m . i n . prac. popularyzację skich dań z poszczególnych artykułów ziemniaków, grochu, k a p u s t y i śliwek", podnoszenie k r z y w e j p r o d u k c j i „Cepelii", „zatwierdzenia i przyjęcia etnografa-krajoznawcy", ustaw o spowodowanie odznaki zorganizować, będzie warto przypomnieć 1920" kontynuuje L. Pierwszym tacji, Funkcje jest piękne pominięcie oraz miasta — "dlatego ustawy z roku mego — nazwiska i jako próbą dyskredy­ redaktora wyeksponowanie książki zespołu, K o m i t e t u Nauk Etnologicznych Poznania, w którym praca się bowiem ludzi i ich ukazała. który PAN Nic zamierza d l a dalszego r o z w o j u polaryzacji stanowisk w kręgu". Nie jestem zwolennikiem s t a n o w i s k w nauce, ale n a ankietę naszej naszym zapobie­ odpowie­ d z i a ł e m . N i e s ą d z i ł e m j e d n a k , że z a p r z y c z y n ą a n k i e t y n a s t ą p i ć może inna polaryzacja — nych n a t o , że t e k s t j e s t etnologii pracę pomógł w y d a ć poprzedniej Stomma. dowodem społeczne słowa t y l k o z jaj zmieniona, pożyteczna e t n o g r a f i i i zapobiegnie dalszej stwierdza L. Stomma — zgodno one k u s j a n a d u d z i e l o n y m i o d p o w i e d z i a m i , którą R e d a k c j a gania polaryzacji t a m a być Są probierzami W liście, k t ó r y t o w a r z y s z y ł rozsyłanej w r o k u 1980 a n k i e o i e , i t p . Jest t o poniekąd zgodne z brzmie­ dodajmy jednak — wyższym. a nie dobrymi R e d a k t o r „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " pisał: „ W i e r z y m y , że dys­ regulaminu parostopniowej Ustawa etycznych chłop­ n i e w i e l k i m przecież wykładnią". szkolnictwie drogowskazami n i e m u s t a w y o s z k o l n i c t w i e w y ż s z y m z d n i a 20 g r u d n i a 1968... — płaską w kategoriach suszonych m u z y k i kapel ludowych, upowszechnianie „mąki, ocenami ogólnymi, ujętymi 1 i d e o w y c h . K a ż d e m u w e d ł u g j o g o zasług ale m o ż e bez sięgania t e m u , co określa d o b r y c h obyczajów. Sztuki Ludowej", rantowała przyjmowanie stanowisk się, również Dobrze tych nauce, byłoby, g d y b y czasopisma stosowanie w przeciwstaw­ przestrzeganiem Redakcja „Polskiej t a k przecież zasłużonego, z a g w a ­ dobrych obyczajów w tekstach, k t ó r e są c z y m ś w i ę c e j n i ż i n d y w i d u a l n y m i t e k s t a m i a u t o r s k i m i . Zbigniew Jasiewicz O d R e d a k c j i : R e z y g n u j ą c z d o b r y c h o b y c z a j ó w z d e c y d o w a l i ś m y się n i e zamieszczać o d p o w i e d z i p . L u d w i k a S t o m m y . P r z e d e w s z y s t k i m dlatego,żo n i e sądzimy, a b y p o l e m i c z n e l i s t y i w y k o r z y s t y w a n i e niezręczności w sformułowaniach sprzyjały d y s k u s j i o p r y n ­ c y p i a c h . A o społecznych f u n k c j a c h e t n o g r a f i i d y s k u t o w a ć trzeba, i t o . j a k s ą d z i m y , właśnie w kontekście zadań, j a k i e stoją p r z e d nauką. N i e t y l k o zresztą polską. A. J . 123 Г � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a28a7d6851de8a36bc7f86bc5dc07d8.pdf 7c3fda4b0808455c49258945cc58fea3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2345 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2176 Title A name given to the resource List z podróży / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.63 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czyżewski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof Czyżewski LIST Z PODRÓŻY S z a n o w n y Panie Aleksandrze! Ten list piszę w o d p o w i e d z i na pańską prośbę o refleksję nad r u c h e m a m a t o r s k i m , kulturą a l t e r n a t y w n ą , teatrem — o c z y w i ś c i e w t y m t y l k o obszarze, który stał się d o s t ę p n y m o j e m u d o ś w i a d c z e n i u . T r o c h ę z w l e k a ł e m z o d p o w i e d z i ą . J u ż trzeci miesiąc jesteśmy w Podróży na W s c h ó d — t a k n a z w a l i ś m y nasze o b e c n e przedsięwzięcie, które w jakiś s p o s ó b realizuje marzenie o ciągłej w ę d r ó w c e , łączącej w j e d n o życie i pracę, miłość i o b o w i ą z e k , o g i e ń i n i e b o , marzenie, które ma s w e ź r ó d ł o w czasach, o k t ó r y c h będę pisał. M y ś l ę , że z a r ó w n o t o , jak i fakt, że w tej drodze s p o t k a ł o się w i e l u ludzi, u c z e s t n i k ó w zdarzeń, które będę p r z y z y w a ł — że t o w s z y s t k o p o m o ż e mi t y l k o w r o z m o w i e z przeszłością. U w a g ę s w o j ą s k u p i ę na d o ś w i a d c z e n i u „ G a r d z i e n i c " , w k t ó ­ rym brałem udział w latach 1 9 7 8 — 1 9 8 3 i na c a ł y m kontekście z t y m z w i ą z a n y m . Zacznę j e d n a k o d r o b i n ę w c z e ś n i e j , o d recytacji poezji. W Polsce m ł o d y c z ł o w i e k , p o c z ą w s z y już o d szkoły p o d s t a w o w e j , m o ż e w z i ą ć udział w r u c h u , k t ó r y ma s w o j ą tradycję, ma s w o j e w z l o t y i u p a d k i , ma s w o i c h m i s t r z ó w i w y ­ c h o w a n k ó w , i który w najczystszym s ł o w a t e g o sensie jest r u c h e m a l t e r n a t y w n y m . C h o d z i o u w a g ę s k u p i o n ą na b r z m i e n i u s ł o w a p o e t y c k i e g o , a l b o inaczej, o pracę w obrębie w ł a s n e j w r a ż l i w o ś c i , charakteru i ś w i a d o m o ś c i . W ó w c z a s była t o cała sieć s p o t k a ń w r ó ż n y c h miejscach Polski, w ciągu c a ł e g o r o k u , s p o t k a ń ludzi g ł o d n y c h d u c h o w e j p r z y g o d y , p o u c z e n i a , d o s t ę p ­ n y c h j e d n a k w innej f o r m i e niż p r o p o n o w a ł a t o szkoła czy kościół. Poezja, a w i ę c przestrzeń w o b r ę b i e której działali, c h r o n i ł a ich szczelnie, czy chcieli t e g o czy nie, przed kulturą oficjalną, komercyjną, mass m e d i a m i , p r o f e s j o n a l i z m e m i t d . T u t a j alter­ n a t y w n o ś ć nie jest czymś przyjętym czy w y m y ś l o n y m — p o prostu przynależy d o natury rzeczy. I nie p o m o g ą nic różne ingerencje z z e w n ą t r z w ten ś w i a t — różni l o g o p e d z i , aktorzy z a w o d o w i i inni specjaliści, którzy c h ę t n i e by p o w y r y w a l i c h w a s ­ t y w t y m o g r ó d k u , żeby c h o ć t r o c h ę p r z y p o m i n a ł ich w ł a s n y . Istota poezji b r o n i się sama i kontestuje. Otóż ja jestem w y ­ c h o w a n k i e m t e g o r u c h u . Po o d e j ś c i u z „ G a r d z i e n i c " na n o w o się w tę s p r a w ę z a a n g a ż o w a ł e m , bardziej już j a k o w y c h o w a w c a i juror, ale też w e w ł a s n e j praktyce teatralnej, w której recytacja, czyli sztuka u w a g i s k u p i o n e j na b r z m i e n i u s ł o w a p o e t y c k i e g o , s p o t y k a się z w y p r a c o w a n ą w „ G a r d z i e n i c a c h " ś w i a d o m o ś c i ą ciała i o d d e c h u . A l e nie o t y m c h c i a ł e m pisać. Faktem jest, że t o m o j e d o ś w i a d c z e n i e recytatorskie w a r s z t a t o w o w pracy w „ G a r ­ d z i e n i c a c h " się nie przydało — w i ę c e j , s t a n o w i ł o przeszkodę, którą trzeba b y ł o przezwyciężyć. Z c z y m ja przyszedłem d o „ G a r d z i e n i c " ? Z poezją M i ł o s z a , ( t o m i k Ocalenie cały przepisany ręcznie w czytelni u n i w e r s y t e c ­ k i e j ) , z i n t e n s y w n i e p r z e ż y w a n y m s p o t k a n i e m ze Stachurą, z j e g o ż y c i e m i książkami, z p o c h ł o n i ę t ą w r ę c z książką Brauna o n o w y m teatrze na świecie... i z całą s w o j ą bezradnością. A t a m , w p o m i e ­ szczeniu przed salą, na p ó ł c e stał M i c k i e w i c z , Rabelais, B a c h t i n , M o s z y ń s k i , Kolberg... Pamiętam też a l b u m z rycinami Blake'a, które nakładają mi się teraz na obraz l u d z k i c h ciał p o d d a n y c h ekspresji i muzyce, obraz jaki u j a w n i a ł się po o t w o r z e n i u d r z w i d o sali, w której p r a c o w a l i ś m y . G ł o w a na dół, brzuch d o góry, ś m i e c h d o t r z e w i , akrobacje, c z u p r y n y jak p ł o m y k i ś w i e c na w i e t r z e , gitary, flety i b ę b e n , r y t m i dotyk... O d t e g o w s z y s t k i e g o aż gęste b y ł o p o w i e t r z e . Ten czas t o była dla m n i e p r a w d z i w a szkoła. Proszę sobie w y o b r a z i ć m ł o d e g o c h ł o p a k a ( k o ń c z y ł e m w t e d y 2 0 lat) z a k o c h a ­ n e g o w sobie, n i e p o r a d n e g o ż y c i o w o , a m b i t n e g o , który już coś t a m m a ł e g o osiągnął, czegoś d o t k n ą ł , i który nagle w r z u c o n y jest w n o w y ś w i a t , gdzie trzeba cały s w ó j bagaż w y r z u c i ć , b o może t y l k o przeszkadzać, z a p o m n i e ć o sobie i p o d d a ć się n i e z n a n e m u . W takiej sytuacji m o ż l i w e są d w i e reakcje: a l b o c z ł o w i e k o k o p u j e 62 się w s w o j e j f o r t e c y i broni z d o b y t y c h p o z y c j i , a l b o c o ś pęka i przez wąską szczelinę w y c h o d z i nagi, by w s ł u c h a ć się i w s p ó ł i s ­ tnieć. Ten d r u g i w a r i a n t jest o c z y w i ś c i e w a r i a n t e m k o c h a n k a i tak też się ze mną stało — serdeczna kropla zaczęła drążyć skałę i p o w o l i zacząłem przystawać d o zespołu. A była t o n i e z w y k ł a konstelacja ludzi, n a p r a w d ę d u ż y c h i n d y w i d u a l n o ś c i . B y ł e m o d nich młodszy, n a w e t d u ż o młodszy. M i e l i już za sobą d o ś w i a d ­ czenia teatru s t u d e n c k i e g o lat siedemdziesiątych i Teatru „ L a b o ­ r a t o r i u m " . Na p o s z u k i w a n i e n o w e g o n a t u r a l n e g o ś r o d o w i s k a teatru w y r u s z y l i w 1 9 7 7 r o k u . S p o t k a ł e m ich w K r a k o w i e w 1 9 7 8 roku na M i ę d z y n a r o d o w y m Biennale Teatru A m a t o r s k i e g o i w y ­ ruszyłem z n i m i na w y p r a w ę d o C y g a n ó w . N i g d y nie w i d z i a ł e m ich pracy z zewnątrz. J u ż t a m , w Szaflarach, w Spektaklu Wieczornym działałem w e w n ą t r z , w y k o n u j ą c małą etiudę. P o t e m w s z y s t k o p o t o c z y ł o się szybko: w e w n ę t r z n a praca, w y p r a w y , ludzie na w s i , p o d r ó ż e p o Europie... I n t e n s y w n y s t r u m i e ń . N i e b y ł o czasu na w ł a s n e p r o b l e m y , na refleksje t y p u czy m n i e t o realizuje czy nie, na w ą t p l i w o ś c i i roztrząsania decyzji. T o był s t r u m i e ń d o ś w i a d c z e n i a , o c z y w i s t y , s p o n t a n i c z n y , bez­ graniczny. Nie w i e się w t e d y c o t o kalendarz, rachuby, zmęczenie, dystans. I ciągle trzeba s t a w a ć na w y s o k o ś c i zadania, czy t o w o b e c t y c h dziesięciu przyjaciół, którzy stawiają duże w y m a g a ­ nia, czy w o b e c ludzi na w s i , czy w o b e c b i o r ą c y c h udział w w y p r a w i e . Jesteś t a k i , jakie w tej c h w i l i dajesz ś w i a d e c t w o o sobie. I t u nic nie da się zatrzymać, p o w t ó r z y ć , zagadać czy ukryć. Czy stół w „ G a r d z i e n i c a c h " był s u t o czy u b o g o z a s t a w i o n y ? Nie w i e m . Nie m y ś l a ł e m o t y m . Zawsze t y l k o i r y t o w a ł y m n i e u w a g i czy a r t y k u ł y o t y m , jak t a m jest ciężko i biednie. T o ciągnie się d o dziś. B y ł e m syty w „ G a r d z i e n i c a c h " i t o o d rana d o późnej n o c y . Czy ciężko p r a c o w a l i ś m y ? W y d a w a ł o mi się, że tak, zwłaszcza p e w ­ n y m i okresami. A l e , g d y po odejściu z zespołu, kolega z Poznania poprosił m n i e , ż e b y m przez tydzień p o p r o w a d z i ł za n i e g o lekcje języka p o l s k i e g o w t e c h n i k u m , ugryzłem się w język i w i ę c e j 0 ciężkiej pracy w „ G a r d z i e n i c a c h " nie w s p o m i n a ł e m . A ż n i e w i a ­ r y g o d n e , ile p o d o b n y c h m i t ó w i klisz f u n k c j o n u j e w ś r ó d ludzi. Z z e w n ą t r z t o może w y g l ą d a ć n a w e t atrakcyjnie, ale jest bardzo niebezpieczne dla w e w n ę t r z n e j pracy. Wystarczy taką kliszę przyjąć — a cóż bardziej kuszącego — i ma się garb na całe lata, k t ó r e g o z b i e g i e m czasu coraz t r u d n i e j jest się pozbyć. Porzucam już dygresje i p o w r a c a m d o okresu z przełomu lat 7 0 1 8 0 . N a d c h o d z i ł czas kondensacji d o t y c h c z a s o w y c h d o ś w i a d ­ czeń, nadania im jeszcze i n n e g o w y m i a r u . Rodził się spektakl Gusła. Pamiętam dużą salę na piętrze pałacu w „ G a r d z i e n i c a c h " , która była w ó w c z a s naszym d o m e m : t a m w s z y s c y spaliśmy, t a m jedliśmy, t a m p r z y j m o w a l i ś m y g o ś c i . Kto nas o d w i e d z a ł ? Na przykład H i d e o Kanze, mistrz teatru N ó , k t ó r e g o grę na flecie słyszę d o dziś, Jerzy G r o t o w s k i , o p o w i a d a j ą c y n a m przy stole o „ s y z y g o s " — ś w i e t l i s t y m bliźniaku g n o s t y k ó w ; Paco M a y a n o , ś p i e w a j ą c y f l a m e n c o tak, jak t y l k o Lorca o t y m pisać potrafił: „ Z o l i w e k ciężko zwisają krzyki. T o chmara p t a k ó w u w i ę z i o n y c h rozpościera w c i e m n o ś c i a c h d ł u g i e o g o n y " . Przychodził też pan J a n , stróż, by o p o w i a d a ć s w o j e n i e z w y k ł e s n y o p o d r ó ż a c h d o nieba, r o z m o w a c h z a n i o ł a m i i d u c h a m i , a l b o też p r o r o c t w a z ksiąg M i c h a l d y ( S y b i l l i ) zaczerpnięte. Był t a m piecyk, trociniak, z i m o w ą porą rozgrzany d o czer­ w o n o ś c i i prychający d y m e m , duży stół, szafa, półka z książkami, a za przesłoną w różne s t r o n y p o r o z s t a w i a n e tapczany, w o k ó ł k t ó r y c h p r ó b o w a ł y się z a g o s p o d a r o w a ć i n d y w i d u a l n e ś w i a t y k a ż d e g o z nas: szafki, małe p ó ł k i , plecaki, instrumenty... Z książek p a m i ę t a m o c z y w i ś c i e różne w y d a n i a M i c k i e w i c z a , teksty Pigonia �0 Dziadach, Ev- o d c z u c i e m ó w c z e s n e j pracy w „ G a r d z i e n i c a c h " . Nie z d z i w i ł b y m d o k i m o w a . Mój wiek W a t a , Fabuła rasę Stachury, pisma S i m o n e Miłosza poezje i Ziemię się też, g d y b y Pan o d n i ó s ł się d o tej relacji z p o d e j r z l i w o ś c i ą , czy Ulro, Prawosławie Weil. n a w e t z i r o n i c z n y m u ś m i e c h e m . J a sam chętniej u m i e ś c i ł b y m t o Olaf dostał w ó w c z a s c y m b a ł y , Jasiek harmonię, przy p o m o c y w j a k i c h ś bardziej s t a b i l n y c h , teatralnych ramach. T y m c z a s e m tak której r o z p i s y w a ł na głosy ukraińskie pieśni p r z y w i e z i o n e z D u - się nie da. Czy o w o niegranie oznaczało bycie sobą w spektaklu? biażyna. Były też pieśni białoruskie o d n a l e z i o n e przez Piotrka Nie. T o nie p o l e g a ł o na w y t y c z e n i u bezpośredniej linii z życia d o 1 W a n d ę podczas „ W y p r a w y z i m o w e j " , pierwsze pieśni ż y d o w s ­ zdarzenia. Wręcz p r z e c i w n i e , n a s t ę p o w a ł o przeistoczenie, w c i e ­ kie, chasydzkie n i g u n y , a także pieśni i m e l o d i e z Lubelszczyzny, lenie w inną postać egzystencji, d o t k n i ę c i e u k r y t e g o , z u p e ł n i e jak c h o ć b y oberek ze w s i Piłatka, a l b o Hej, dołóż pieśń nieznanego lądu. Jeżeli spektakle Guseł o d b y w a ł y się w k o ń c ó w ­ zapisana na j e d n e j z p i e r w s z y c h w y p r a w nad B u g . Były też kasety ce t y g o d n i a , t o w ó w c z a s w s z y s t k o ku tej s o b o c i e czy niedzieli moja, z mojej pierwszej podróży na Grabarkę, ze spotkania z Babką ciążyło, b y ł o p r z y g o t o w a n i e m i o c z e k i w a n i e m na c h w i l ę w z m o ­ z Otrocza, która leczyła przykładając d o ciała saganek z t o p i o n y m ż o n e g o życia, na bycie i n n y m sobą. A l e t o d o ś w i a d c z e n i e w c a l e woskiem i zaklinając: „ N i e c h a j wszystkie bóle śpią, i teraz i zawsze, i na w i e k i w i e k ó w . A m e n " , a p o t e m odczytywała c h o r o b ę z kształtu zastygłego w o s k u i przepisywała zioła. Oczy­ w i ś c i e są t o j e d y n i e o k r u c h y w y ł o n i o n e z c a ł e g o kontekstu nie musi zakładać k o n w e n c j i i gry. I nie ma t u sprzeczności. A może t o s t a n o w i ukrytą istotę i m o c teatru w ł a ś n i e ? M o j a o p o w i e ś ć d o b i e g a kresu. Z k o ń c e m 1 9 8 3 roku o d s z e d ł e m z zespołu. I w ó w c z a s także nie towarzyszyła t e m u żadna przemyś­ naszych w y p r a w i r e k o n e s a n s ó w , s p o t k a ń ze starcami i z ł o w r o g ą , lana decyzja, żadna rachuba; musiałem zebrać w s z y s t k i e s w e siły, pijaną ciżbą, cisnącą się w d r z w i a c h izby, gdzie o d b y w a ł o się całą o d w a g ę , by być p o s ł u s z n y m w e w n ę t r z n e m u g ł o s o w i , który Zgromadzenie l e d w i e słyszalnie n a k a z y w a ł mi p a k o w a ć m a n a t k i i ruszać w d r o ­ Wieczorne. Na salę gę. T o był ten sam głos, który p r z y p r o w a d z i ł m n i e d o „ G a r ­ c h o d z i l i ś m y czasem p o j e d y n c z o z W ł o d k i e m , czasem w m a ł y c h d z i e n i c " , d l a t e g o nie śmiałem m u się sprzeciwiać. Przede mną g r u p a c h , czasem wszyscy, budząc się na zmianę w c i ą g u całej była c i e m n o ś ć , zupełnie nie w i e d z i a ł e m d o k ą d idę. Na szczęście nocy. nie b y ł e m sam, jeszcze kilka o s ó b o d c h o d z i ł o w ó w c z a s z zespołu T o w s z y s t k o r ó ż n y m i d r o g a m i przenikało d o Guseł. Kończyliśmy często ś w i t e m i wtedy zdarzało się, że w blasku jutrzenki graliśmy mecz w piłkę nożną, a l b o p o prostu i bardzo sobie w t e d y p o m o g l i ś m y . Zacząć trzeba by n o w ą o p o w i e ś ć , ale nie czas na t o . M y ś l ę teraz szło się na mszę poranną d o kościoła w W y g n a n o w i c a c h . O b e c n i e u ś w i a d a m i a m sobie, że tak n a p r a w d ę Gusła n i g d y nie o idei, którą przez te kilka lat p r ó b o w a l i ś m y u r z e c z y w i s t n i ć i która zaistniały dla m n i e w kategoriach teatralnych. N i g d y nie o d ­ ciągle pozostaje ż y w ą , może już nie w s a m y c h „ G a r d z i e n i c a c h " , czułem t e g o zdarzenia j a k o p e w n e j k o n w e n c j i a bardziej w każdym z nas z o s o b n a , w ludziach „ G a r d z i e n i c " . i umowności sytuacji, relacji z w i d z e m , ś w i a d o m o ś c i f o r m y . Nie p r z y p o m i n a m N i g d y sobie w s p ó l n i e takiej idei nie z w e r b a l i z o w a l i ś m y , sobie też, a b y m k i e d y k o l w i e k przejął się t y m , jak t o jest o d b i e r a n e bardziej, że pozostaje ona w c i ą ż ż y w a , a w i ę c ukryta. Pragnę t y l k o przez i n n y c h i jakie ma recenzje. B y ł o i n t e n s y w n e działanie z najbliższymi, o t w a r t e na pracę d u c h o w ą . Nie b y ł o żadnej linii wskazać Panu p e w i e n t r o p , ten mianowicie, który tym poprzez w y p r a w y i rekonesanse p r o w a d z i ł ku l u d z i o m na w s i . P r z y n a j m ­ h o r y z o n t a l n e j , j e d y n i e linia p i o n o w a , b e z i n t e r e s o w n e w o ł a n i e niej dla n i e k t ó r y c h z nas ta podróż już d a w n o przestała być z w n ę t r z a , k o n i e c z n e tak, jak lament u w d o w y , a l b o pieśń u pana podróżą po n o w e ś r o d o w i s k o dla teatru, po w i e d z ę k r a j o z n a w ­ m ł o d e g o . A k t o r — z t y m s ł o w e m n i g d y nie m o g ł e m się o s w o i ć , czą, czy historyczną, p o atrakcyjny materiał, który później można nie d l a t e g o , że ż y w i ę d o n i e g o jakąś urazę, bo nie, ale d l a t e g o , że by na różny s p o s ó b w y k o r z y s t a ć . Niepostrzeżenie g o d z i n y s p ę ­ o n o nie mieściło się w ż a d n y m p o l u odniesienia d o ó w c z e s n e j d z o n e w izbach ze starcami przy w t ó r z e ich pieśni, m o d l i t w y , pracy. J a p o prostu nie grałem. Przez w i e l e w i e c z o r ó w w ciągu skargi i t ę s k n o t y s t a w a ł y się g o d z i n a m i w t a j e m n i c z e n i a na takiej kilku lat k o c h a ł e m , cierpiałem, t ę s k n i ł e m i w o ł a ł e m bez żadnej samej zasadzie na jakiej kiedyś chcąc przyuczyć c h ł o p a k a d o u m o w n o ś c i , w j e d n y m s t r u m i e n i u u c z e s t n i c t w a p ł y n ą c y m dzięki ś p i e w u w c e r k i e w n y m chórze s t a w i a n o g o p o m i ę d z y ś p i e w a k ó w o b e c n o ś c i najbliższych przyjaciół. Tak w ł a ś c i w i e nic n a d z w y ­ podczas każdej liturgii, aż sam nie dosłyszał t o n u , który o d t ą d c z a j n e g o , powtarzająca się m o d l i t w a w i e c z o r n a z r a c h u n k i e m zestrajał będzie j e g o duszę i p r z y w o ł y w a ł . sumienia i inkantacją. Szczególne może t y l k o t o , że m o ż l i w a w g r u p i e , w ł a ś c i w i e t y l k o dzięki g r u p i e , i w teatrze Otóż podczas w y p r a w . Z g r o m a d z e ń W i e c z o r n y c h , r e k o n e s a n ­ wobec sów... d a w a ł się słyszeć ó w t o n p r z y p o m i n a j ą c y głos d z w o n u w i d z ó w , d o k t ó r y c h nic nie jest s k i e r o w a n e , a j e d n o c z e ś n i e z d a w n o już opuszczonej ś w i ą t y n i . Szukaliśmy ścieżki w y j ś c i a zdarza się, że o d c z u w a j ą silniej w s p ó l n o t ę z t y m i , którzy ich z krainy w y d z i e d z i c z e n i a ? P r z y w o ł u j ę ten t r o p , b o w i e m m n i e goszczą p o d j e d n y m d a c h e m . s a m e g o o n najbardziej n i e p o k o i i inspiruje. T o w s z y s t k o jest o c z y w i ś c i e moim bardzo subiektywnym Łączę w y r a z y s z a c u n k u . DROGI PANIE ALEKSANDRZE (...) O b e c n i e na W i g r a c h r o z p o c z y n a m y pierwszy nasz p o w a ż ­ ny projekt w t y m regionie — „ P a m i ę ć s t a r o w i e k u " . Poza uczest­ i p r a w o s ł a w n i . Szykuje się też w i e l k i e ś w i ę t o pieśni s t a r o w i e k u z udziałem z e s p o ł ó w i ś p i e w a k ó w z całego pogranicza. n i k a m i z Polski i zagranicy, którzy przewinęli się przez „ P o d r ó ż na Myślę o t y m wszystkim jako o pierwszym impulsie do spot­ W s c h ó d " i będą tutaj p r e z e n t o w a ć spektakle, koncerty, w y s t a w y kania, w z a j e m n e g o rozpoznania i przełamania l o d ó w . Następne oraz p r o w a d z i ć warsztaty i seminaria, t o będzie też spora g r u p a s p o t k a n i e z t e g o c y k l u z a p l a n o w a l i ś m y na w i o s n ę . ludzi z S u w a l s z c z y z n y i Białostocczyzny (młodzież, nauczyciele, instruktorzy, e t n o g r a f o w i e , m u z y k a n c i . . . ) . Będą w ś r ó d nich L i t w i n i , Ukraińcy, B i a ł o r u s i n i , będą starowiercy, u n i c i , katolicy W i g r y , 15 listopad 1 9 9 0 r. Z radością dzielę się z Panem n o w i n ą , że otrzymaliśmy p o m i e ­ szczenie w b u d y n k u przy s y n a g o d z i e w S e j n a c h , gdzie o n g i ś mieściła się jesziwa i rabinat. P o z d r o w i e n i a serdeczne Krzysztof Czyżewski 63 �Podróż na Wschód Przystępujemy d o realizacji projektu „ P o d r ó ż na W s c h ó d " . Z a m i a r e m naszym jest przekształcenie d o t y c h c z a s o w e j f o r m u ł y Projekt t e n jest k o n s e k w e n c j ą i k o n t y n u a c j ą działań t e a t r a l n y c h , s p o t k a ń . J u ż nie Wioska Spotkania, które p r o w a d z i m y o d kilku lat na terenie całej Polski. Każdego nieprzerwana, trwająca o d trzech d o czterech miesięcy (czerwiec roku działania te miały s w o j ą k u l m i n a c j ę w o r g a n i z o w a n e j przez — wrzesień 1 9 9 0 г.), z k o ń m i i w o z a m i . Podróż ku l u d z i o m i ku nas Wiosce Spotkania w Czarnej D ą b r ó w c e , kaszubskiej w s i p o ł o ż o n e j na p ó ł n o c y Polski. I n s t y t u c j o n a l n y m w s p a r c i e m S p o t ­ kań był istniejący t a m Ośrodek Kultury. K a ż d o r a z o w o i n i c j o w a l i ś ­ a Podróżna Wschód. Podróż naturze. Przez d n i i noce. Z w ł a s n y m e k w i p u n k i e m zabezpieczają­ c y m b y t i w a r u n k i d o pracy. T r z o n e m Podróży na Wschód b y ł a b y m i ę d z y n a r o d o w a g r u p a m y te S p o t k a n i a podróżą p o rejonie Kaszub, w ę d u j ą c przez lasy ludzi złożona z d o t y c h c z a s o w y c h u c z e s t n i k ó w Wioski i w i o s k i , z k o n i e m i w o z e m , szukając ś l a d ó w k u l t u r y t r a d y c y j n e j , ( 2 0 — 2 5 o s ó b ) , która o p r ó c z c z y n n o ś c i o r g a n i z a c y j n y c h i g o s ­ o b r z ę d ó w , d a w n y c h pieśni i o p o w i e ś c i . Często b y ł o t o b e z p o ­ p o d a r c z y c h , p r o w a d z i ł a b y w y t ę ż o n ą pracę teatralną. Celem tej Spotkania średnią inspiracją dla f o r m y i treści przedstawienia, nad k t ó r y m pracy b y ł o b y p o w o ł a n i e w s p ó l n e g o s p e k t a k l u . P o n a d t o w p o ­ p r a c o w a l i ś m y w podróży. Zdarzało się także, że p o k a z y w a l i ś m y d r ó ż y k o n t y n u o w a n a byłaby praca d o k u m e n t a c y j n a , zbierająca przedstawienia l u d z i o m w e w s i a c h . Po tej p o d r ó ż y p r z y s t ę p o w a ­ ślady k u l t u r y t r a d y c y j n e j ; praca muzyczna nad p i e ś n i a m i , b y ł b y liśmy d o b u d o w a n i a Wioski Spotkania także p r z y g o t o w a n y n i e o p o d a l Czarnej D ą b r ó ­ i p r e z e n t o w a n y spektakl dla dzieci, itp. w k i , w s z c z e g ó l n y m miejscu ze w z g l ę d u na m o c i czystość natury. Spotkania z i n n y m i zaproszonymi l u d ź m i i g r u p a m i o d b y w a ł y b y D o tej W i o s k i przyjeżdżali zaproszeni przez nas ludzie z c a ł e g o się w drodze, na krótszy czy też dłuższy okres czasu, i o b e j ­ ś w i a t a , aby uczestniczyć w e w s p ó l n e j w y m i a n i e d o ś w i a d c z e ń m o w a ł y b y t w ó r c z ą w y m i a n ę d o ś w i a d c z e ń . Finałem Podróży teatralnych, muzycznych, n a u k o w y c h . W większości były to Wschód teatry, g r u p y m u z y c z n e , czy n a u k o w c y , k t ó r y c h praca w jakiś drodze. s p o s ó b o d n o s i się d o k u l t u r y t r a d y c y j n e j , d o korzeni czy d o źródeł ojczyzny z której p o c h o d z ą . Tak w i ę c byli Ż y d z i , Rosjanie, W ł o s i , Skandynawowie, Francuzi, N i e m c y , Hindusi, przedstawiciele A m e r y k i p o ł u d n i o w e j p i e l ę g n u j ą c y w ł a s n e tradycje będzie prezentacja Ideą projektu Podróż przedstawienia stworzonego na w na Wschód jest p o w o ł a n i e przestrzeni spotkania d o ś w i a d c z e ń teatralnych, p l a s t y c z n y c h , m u z y c z n y c h , n a u k o w y c h p r o w a d z o n y c h w p o d o b n y m d u c h u na obszarze muzyczne całego ś w i a t a . P o w o ł a n i e przestrzeni s p o t k a n i a , w której m o g ł y ­ i teatralne, e t n o m u z y k o l o d z y i aktorzy, badający i p r a k t y k u j ą c y by się przeciąć ścieżki bliskich sobie d u c h o w o ludzi oraz zebranie kulturę tradycyjną s w e g o kraju. Ta część t w ó r c z e j pracy w Spotkania Wiosce ich d o ś w i a d c z e ń w j e d e n strumień d ł u g i e j , p e r m a n e n t n e j p o ­ t r w a ł a 2 t y g o d n i e . Finałem pracy była M i ę d z y n a r o d o ­ dróży, w której poprzez k o n f r o n t a c j ę i w y m i a n ę d o ś w i a d c z e ń w a Sesja każdego roku p o ś w i ę c o n a i n n y m w y b r a n y m z a g a d ­ nieniom. p o w o ł a n y by został spektakl teatralny. Taki spektakl b y ł b y z j e d n e j s t r o n y ś w i a d e c t w e m w s p ó l n o t y I tak t e m a t a m i t y c h sesji były: d u c h o w e j u c z e s t n i k ó w p o d r ó ż y , a z drugiej s t r o n y ś w i a d e c t w e m w 1 9 8 7 г.: Teatr — M i t — Tradycja, i n d y w i d u a l n e g o losu każdego w s p ó ł t w o r z ą c e g o . B y ł a b y t o „ P o ­ w 1 9 8 8 г.: Teatr — Ś w i ę t o d r ó ż " d o d u c h o w e j ojczyzny w s p ó l n e j n a m w s z y s t k i m , ale ze Rytuał, w 1 9 8 9 г.: Teatr — Pieśń — Poezja. Na Sesję przyjechała d o d a t k o w o liczna grupa o s ó b z Polski i ze ś w i a t a . P r e z e n t o w a n e były spektakle, o d b y w a ł y się w y k ł a d y , ś w i a d o m o ś c i ą , że każdy dociera d o niej ścieżką p r o w a d z ą c ą ku ź r ó d ł o m — k o r z e n i o m w ł a s n e j małej ojczyzny, jej t r a d y c j i , historii, jej języka i pieśni. biesiady m u z y c z n e , projekcje f i l m ó w . W y d a w a n e i k o l p o r t o w a n e były materiały związane z t e m a t a m i sesji. Krzysztof Czarna D ą b r ó w k a , 8 . 0 1 . 1 9 9 0 r. Czyżewski Wojciech Szroeder „Pogranicze - sztuk, kultur, narodów" Istnieją na ś w i e c i e obszary, przez które przebiegają granice n a r o d ó w , ojczyzn, kultur, w y z n a ń i ras. Są t o przestrzenie pogranicza. W i e l u ludzi nosi w sobie pamięć o n i c h ; dla w i e l u są treścią t ę s k n o t i marzeń. J a w i ą się o n e j a k o obszary o t w a r t o ś c i ; granice, często w b r e w r ó ż n y m z e w n ę t r z n y m i w e w n ę t r z n y m n a c i s k o m i i d e o l o g i o m , nie dzielą i izolują, lecz p r z e c i w n i e — spotykają. W przestrzeniach pogranicza życie d u c h o w e n a c e c h o w a n e jest szczególną tolerancją, szerokością h o r y z o n t ó w . N i e w ą t p l i w i e są t o miejsca, które mają s w o j ą siłę, w ł a s n y klimat i n i e p o w t a r z a l n e b o g a c t w o . O b e c n i e j e d n a k coraz t r u d n i e j natrafić na takie miejsca pozostające w p i e r w o t n e j s w e j m o c y i ocalające wszystkie w y p r a c o w a n e niegdyś w a r t o ś c i . Rosnąca o d p o ł o w y XIX w i e k u n a w a ł n i c a Historii, której g ł ó w n e prądy w z b i e r a ł y p o ś r ó d haseł n a c j o n a l i s t y c z n y c h , r a s i s t o w s k i c h i d e o l o g i i i nietolerancji, niosła przestrzeniom pogranicza spustoszenie. Docierający d o n a j o d ­ leglejszych w i o s e k n a m i e s t n i c y Historii, i d e o l o d z y , misjonarze r ó ż n y c h o p c j i p o l i t y c z n y c h i r e l i g i j n y c h p r z e c i w s t a w i a l i brata bratu, n a r o d o w i n a r ó d , m o d l i t w i e m o d l i t w ę . Rany p o w s t a ł e po rozpętanej w ó w c z a s n i e n a w i ś c i pozostają nie z a g o j o n e d o d z i ­ siaj, a m ł o d e p o k o l e n i a ciągle w y c h o w y w a n e są w d u c h u , p o d ś w i a d o m e j często, nietolerancji. W i e k XX niósł ze sobą jeszcze j e d n ą siłę, dla przestrzeni pogranicza r ó w n i e z ł o w r o g ą jak p o p r z e d n i a . N o w o c z e s n o ś ć , laicyzacja, kult t e c h n i k i , kultura 64 masowa, pragmatyzm — to wszystko elementy potężnego prądu, n a z y w a n e g o często ś w i a t o p o g l ą d e m n a u k o w y m , k t ó r y kształ­ t o w a ł u m y s ł y f i l o z o f ó w i u c z o n y c h już o d kilku stuleci, ale d o p i e r o teraz z l a b o r a t o r i ó w i p r a c o w n i na poddaszu przeniknął na ulice miast i d o w i o s e k , osiągając w y m i a r m a s o w y . T o , na czym wyrastała kultura pogranicza, a w i ę c tradycja, w i a r a p r z o d ­ k ó w , w s p ó l n a pamięć, folklor, zostało z a k w e s t i o n o w a n e . Nic w i ę c d z i w n e g o , że często te p o g r a n i c z n e e n k l a w y najdłużej opierały się erozji n o w o c z e s n e g o ś w i a t o p o g l ą d u i d o dziś, broniąc się przed w y k o r z e n i e n i e m , z a c h o w a ł y ż y w ą łączność z przeszłością. T e n , kto dzisiaj uzna się za c z y n n e g o s p a d k o b i e r c ę d z i e d z i c t w a pogranicza, p o w i n i e n być ś w i a d o m przede w s z y s t k i m d w ó c h w a r t o ś c i , które należy ocalić i p r a k t y k o w a ć . Są t o szeroko rozumiana tolerancja, p o s z a n o w a n i e p r a w każdej mniejszości, c o jest tożsame, zwłaszcza w c h w i l i o b e c n e j , z o d b u d o w y w a n i e m z g o d n e g o sąsiedztwa i przezwyciężaniem w z a j e m n y c h u r a z ó w , oraz c z u w a n i e nad ciągłością t r a d y c j i , d b a ł o ś ć o pamięć, o ż y w ą o b e c n o ś ć mądrości p r z o d k ó w . Staje się t o dzisiaj w i e l k i m w y ­ zwaniem. Ludzie, którzy p o w o ł u j ą d o istnienia Fundację „ P o g r a n i c z e " , pragną podjąć t o w y z w a n i e . C z u j e m y się o c z y w i ś c i e najbardziej związani z naszą rodzimą, polską tradycją, ale przecież d o p i e r o rozpoznanie w ł a s n y c h korzeni jest d o ś w i a d c z e n i e m , które p o - � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0d158a8d15ca274954da19992b01f17.pdf a9da91409bf741b6a9958ea08c4ba9b6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3707 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3484 Title A name given to the resource Listy do Bronisława Malinowskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.240-292 Creator An entity primarily responsible for making the resource Witkiewicz, Stanisław I. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Ignacy Witkiewicz • LETTERS T O BRONISŁAW M A L I N O W S K I don't say no, I beg you, because the "milieu" hete is just right for divagations a la St. Lack. Kisses Your Staś STANISŁAW IGNACY WITKIEWICZ Letters to Bronisław Malinowski (Translated by Daniel Gerould and Michał Kłobukowski) i. [Syłgudyszki, September 1 0 - 15, 1903] Dear Bronio, Yesterday I came from Poiaga and today I got a formal card i n which you ask my cousin for my address. You jerk. I'd written to the Lublin Guberniya - four letters from Bogdanówka, two from Syłgudyszki. Then three more to Petrograd. 1 wrote nine letters altogether and got nothing from you! You've made me quite mad. Aren't you planning to go to Warsaw by any chance. I'm going there in ten days or a fortnight, more or less for a week. I'm moving to Cracow for the winter Don't go to Catania yet. We'll see how we can work things out together. This might be conceit on my part (as Prim Patrykowicz would have said). Write me extensively about your plans, dates of departures, things like that. Pay no mind to the style and try to wallow in your own Being. Your digressions in that direction delight me. Don't spin out any theories about my "brutality", like alt my other friends have stupidly done. There's just one recollection you ought to blush at - namely, having drawn my attention to the fact that Mrs. Ewa had some scrambled eggs on her lip, while your green eyes were looking at me searchingly through your sunglasses. I burst out laughing each time I remember that scene. I've been quite empty after all this painting of seascapes. The erotomania has quietened down for a while. My Aunt has heard so much about you that she wants you to visit me in Syłgudyszki. She's asking you to drop by for a few days on your way back from Petrograd. A second class ticket for a local train will cost you 75 kopecks. You need to start from the railway station in Swięciany. The trains leave from Swięciany to Syłgudyszki at half past noon and at 4 a.m. I'll be most grateful if you come. Rite /sic!/ me back at once and 1AC\ You may find my comparisons tasteless, but as you read this passage from Prinz Patrykowie z's correspondence: "... you see: my heart is hard /you understand the difference between heart and imagination/..." — doesn't it make you think of phrases like; "...to die?? /contemporary writers are more handy/..." or: "erupting spontaneously, grotesquely /Romanticism, the Martinique disaster/..." - St. Lack, St. Lack, mon cher. Or take this; on the envelope in which Aunt Jadzia's letter came: "To Uncle and Staś I wish all the best, amen. Tadek". Isn't it "the greatest improductivism of yesterday's goals and colours"? What I'm doing is very tasteless, indeed. Because Tadek really loves me, in fact. I couldn't reciprocate his feeling since I "didn't know him". Unless he's "sensed tout ceci, tout cela, qui sent un peu du grimoir". His letter to me emanates some mysterious sadness. As a matter of fact I'm sorry I've written all that. Trans, by M.K. 2. [Zakopane, summer 1906] Dear Bronio: I'm answering at once in order to explain why I wrote to Z[ofia] D[embowska] and admitted to her that I had told you about the debauchery (I did write her all, so you can discuss with her whatever you like). The thing is, I began to feel so guilty about Z.D, that I wanted to try to undo the damage in any possible way, even risking some kind of swinery against you, so I asked her to tell you everything, since you knew it anyway. She is such a fabulously noble person that she did write you all. For that I owe you an apology, but a man whose conscience has been burdened with as many swineries as mine is ought to be forgiven just one more swinery (at your cost) committed in order to eradicate the earlier instances of piggishness. I can imagine your demoniac smile as you read this. I'm sending you het lettet; maybe you will draw some interesting conclusions from it. You accuse me of being „common", but I sincerely forgive you, because a person who is an object of someone else's game must of necessity judge the player common - that particular player or a participant i n any other sort of play. Thus, you may find my life in general very common. But 1 cannot help it. You haven't learnt enough maths, apparently, to invent an equation for the curve that I have been sketching �i ' t u n i s k u * Ignacy Witkiewicz • LISTY DO BRONISŁAWA M A L I N O W S K I E U 3 STANISŁAW IGNACY WITKIEWICZ [Syłgudyszki, 10-15 września 1903 r.] Drogi Broniu! Wczoraj przyjechałem z Połągi i dziś otrzymuję kartkę oficjalną do mego kuzyna, w której prosisz go o mój ad­ res. Jesteś Fujara. Pisałem do gub. Lubelskiej, 4 listy z Bogdanówki, 2 z Syłgudyszek. Następnie 3 do Pitra. Ra­ zem 9 listów!!! A Ty nic. Jestem zły na Ciebie. Czy nie bę­ dziesz w Warszawie. Ja tam jadę za 10 dni lub 2 tygodnie i będę tam z tydzień. Na zimę idę do Krakowa. Nie jedź do Catanii jeszcze. Zobaczemy jak nam tu pójdzie razem. Może to zarozumiałość (jak by powiedział Xiążę Patrykowicz). Napisz mi duży, wyczerpujący list o Twoich zamiarach, datach wyjazdów i innych tym podobnych rzeczach. Nie zważaj na styl i pobabraj się w twojej Jaźni. Dywagacje twoje w tym kierunku sprawiają mi szaloną rozkosz. Nie wytwarzaj sobie teorii o mojej „brutalności". Choć Ty je­ den z moich przyjaciół nie rób tego głupstwa. Na jedno wspomnienie tylko musisz się czerwienić, t j . to, jak mi zwracałeś kiedyś uwagę, że p. Ewa ma jajecznicę na ustach i patrzyłeś na mnie badawczym zielonym wzro­ kiem zza ciemnych okularów. Tarzam się ze śmiechu, jak to sobie przypomnę. Jestem pusty po tym malowaniu morza. Erotomania uspokoiła się na chwilę. Moja Ciotka słysząc tak wiele o Tobie pragnęłaby, że­ byś odwiedził mię w Syłgudyszkach. Prosi Cię więc, żebyś wracając z Pitra wstąpił tu na patę dni. Będzie Cię to ko­ sztować 75 kop. za bilet I I kl. na podjazdowej kolei, która chodzi o 1/2 1 w południe i 4-tej rano ze Swięcian do Sył­ gudyszek. Stacja K.Z.W.R Swięciany. Zrób to, a będę Ci bardzo wdzięczny. Opisz [sic!] natychmiast i potwierdza­ jąco. Proszę Cię o to nadzwyczajnie, bo „milieu" jest do­ bre do dywagacji a la St. Lack. Całuję Cię Twój Staś Może Ci się wydadzą niesmaczne moje porównania, ale czy ten ustęp z korespondencji Xiecia Patrykowicza: „...uważasz: moje serce jest twarde (rozumiesz różnicę między sercem a wyobraźnią)..." - nie budzi w Tobie na­ stępujących kojarzeń: „...umrzeć?? (współcześni są wygo­ dniejsi)...", albo: „wybuchających spontanicznie, grote­ skowo (Romantyzm, katastrofa na Marrynica)..." - St. Lack, St. Lack, mon cher, albo to: na wierzchu listu Cio­ ci Jadzi: „Wujaszkowi i Stasiowi wszystkiego dobrego ży­ czę, amen. Tadek". Czy to nie jest „największy improduktywizm celów i barw wczorajszych"? To b. niesmaczne, co ja robię. Bo Tadek mnie, swoją drogą, kocha. Ja nie mo­ głem, bo go „nie znałem". Chyba żeby „przeczuwał tout ceci, tout cela, qui sent un peu du grimoir". Z listu Tad Listy do Bronisława Malinowskiego ka do mnie emanuje się jakiś tajemniczy smutek i ptzykro mi nawet, żem to wszystko napisał. 2. [Zakopane, lato 1906] Drogi Broniu: Odpisuję zaraz, tlomacząc się z tego, że napisałem do Z[ofii] Dfembowskiej] o tym, że Ci powiedziałem o wyuzda­ niu (napisałem do niej w s z y s t k o i możesz z nią mówić, o czym tylko chcesz). Otóż dostałem tak gwałtownych wy­ rzutów sumienia co do Z. D., że chciałem jakkolwiek to na­ prawić, nawet popełniając świństwo względem Ciebie, i po­ prosiłem jej, żeby Ci opisała wszystko, bo wiesz o wszystkim. Ona jest tak bajecznie szlachetną, że napisała Ci wszystko. Za to bardzo Cię przepraszam, ale kto tak piekielnie naświnil jak ja, może być wytłumaczonym jeszcze z jednego świń­ stwa (względem Ciebie), które popełnił, aby zmazać poprze­ dnie. Widzę Twój uśmiech demoniczny, kiedy to czytasz. Po­ syłam Ci jej list, z którego może coś wywnioskujesz ciekawe­ go. Co do Twego zarzutu, że jestem „gminnym", to przeba­ czam Ci z całego serca to przekonanie, ponieważ człowiek, którym się ktoś bawi, musi uważać za gminnego człowieka, który się nim bawi albo który w ogóle się bawi. Dlatego mo­ je życie może Ci się wydać bardzo gminnym w ogóle. Ale na to nic nie poradzę. Widocznie za mało obkuleś matematyki, żeby wynaleźć równanie krzywej, zakreślonej moją artystycz­ ną ręką. Jestem na drodze do wyidealizowania mego życia na powrót i może wtedy zechcesz ze mną gadać. Ojciec ciężko chory. Ma gorączkę i pluje krwią. W domu zamęt i dlatego nic ciekawszego nie mam humoru pisać. Maluję dość dużo i robię postępy stale. Może byś pozwolił przyjechać mi na Twój doktorat? Na­ pisz, kiedy to będzie. Po doktoracie postawisz kolację w „Grandzie". Całuję Cię serdecznie Twój Staś Myślę, że już nie będziemy mieli do siebie żadnych uraz. Przebacz mi, synu. Zegnaj, Małgorzato. Książę i Warwick do tego mnie zmusza. 241 �Sumislaw Ignacy Witkiewicz * L E T T E R S T O BRONISLAW MALINOVCSK! with my artist's hand. 1 am on my way to bringing my life back to its ideal form, so maybe you will talk to me again. Father is gravely ill. He has a fever and spits blood. The house is in a turmoil so I am in no humour to write anything that could be of greater interest. I have been painting quite a lot, making steady progress. Would you let me come to celebrate your doctorate? Just write me when. After you get it you will buy us dinner at The Grand. A lot of kisses Your Stas I think there will be no more grudges between the two of us. Forgive me, son. Farewell, Margaret. The Prince and Warwick are forcing me to do this. Trans, by M.K, 3. a most unpleasant feeling: I'd love to write you many things but cannot. Whenever I sit down to write I get so nervous that I break into little pieces. I've been working quite passionately, on and off. I'm not going to write you about my new artistic inventions since those things make sense only to someone who's also involved in them. As for the "erotica", nothing has changed. I'd appreciate it i f you would send me the pragmatists and James, as well as the address of a bookstore where I could order such stuff. Write me at length, I beg you, about your experiences, states of mind and the work you've been doing. Whatever I can write you about my work doesn't interest you. W i t h me and your work it's just the opposite. Maybe in a week's time I'll manage to write a letter. I wish all the trifles of last summer could be crossed out. My basic attitude towards you is always one of deepest friendship. [Zakopane, October 1906] A constant point i n the universe. The end of my life will be terrible. Bronio, My Dear, A posthumous exhibition could be interesting. Right now I can write nothing. My nerves are in an awful state. Karol Szymanowski has been staying with us. Miciriski and Wielopolska are coming. I'll write you about their visit. I hope you will excuse the brevity of this letter, but it is getting late and I have been working quite a lot so I need to get up early in the morning. We have discovered a new talent. Leon Chwistek has painted a landscape which has delighted (as an early work, that is) my father, Slewinski and all the young artists, myself included (although I may have raved about it somewhat less than the rest of them). I wonder what will become of him. Write me what's new with you (just a few words: I know you must be busy) - whether you have been keeping up your correspondence with Zosia D[embowska] and how are her nerves. (You absolutely have to write me about the condition of the old hag's stomach.) Hugs and kisses Your Stas I've just got a letter from Zosia asking me what's happening with you and why you've stopped writing her. Could you please write either Zosia or me so that I can enlighten her? Do it at once, I implore you, because she's quite desperate. Kisses Your Stas I kiss Mrs. Malinowska's little hands. Mother sends her cordial greetings to Mrs. and Mr. Malinowski. She's been very busy running the pension. Trans, by M.K. 5. Bronio, My Dear, 4. The most horrible misfortune has befallen me. Poor Miss Jadwiga has committed suicide. I've been much to blame for many of the things that have happened since the beginning of the year. I felt quite terrible and she thought she was responsible for my state of mind. That misunderstanding resulted in certain events which through a fatal coincidence made her do that rash deed. If not for Mother, I would have long been dead. Those who make me go on living although I find life absolutely impossible take an awful responsibility upon themselves. [Zakopane, January 1914] Bronio, My Dear, I'm totally incapable of writing any letters. Father sometimes goes for as long as two weeks without a note from me, although I have a bad conscience about it. It's I am a completely broken man. She used to be my only source of motivation for trying to achieve something in art, since otherwise I felt quite redundant. As far as I can tell, I am totally finished as an artist. But 1 have to go on living as long as Mother does. I am in duty bound to stay with her and be accountable for this Trans, by M.K. 242 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY DO BRONISŁAWA MAUNOWSK1EUO 3. Pani Malinowskiej rączki całuję. Mama przesyła Państwu serdeczne pozdrowienia. Zajęta b[ardzo] pensjonatem. [Zakopane, październik 1906] Kochany Broniu: Wybacz, że nie piszę dużo, ale późno, a pracuję dość du:o i muszę wstać rano. Odkryliśmy nowy talent. Leon Chwistek wyrżnął pejzaż, którym zachwyceni są (jak na pierwszy występ) mój ojciec, Ślewiński i wszyscy młodzi artyści, nie wyłączając mnie (mo­ że byłem najpowściągliwszy w pochwałach). Ciekawa rzecz, co z niego dalej będzie. 5. Napisz mi, co z Tobą słychać (choć parę słów, bo wiem, że musisz być zajęty) - czy korespondujesz jeszcze z Zosią D[embowską] i jak z jej nerwami. (I koniecznie, jak się ma stara baba z żołądkiem.) Ściskam Cię i całuję serdecznie Twój Staś W tej chwili otrzymałem list od Zosi pytający mnie, co się z Tobą dzieje i dlaczego do niej nie piszesz. Może napi­ szesz albo do niej, albo do mnie, żebym jej mógł odpowie­ dzieć. Proszę Cię, zrób to zaraz, bo ona jest w rozpaczy. 4. [Zakopane, styczeń 1914] Kochany Broniu: Absolutnie nie jestem w stanie napisać listu. Do ojca nie pisuję czasem po dwa tygodnie mimo wyrzutów sumienia. Stan b[ardzo] przykry, ponieważ chciałbym Ci wiele rzeczy napisać, a nie mogę. Kiedy siadam do pisania, przychodzi stan takiego zdenerwowania, że się rozlatuję w drobne ka­ wałki. Pracuję dość gwałtownie, ale z przerwami. Nie piszę Ci nic o nowych wynalazkach w dziedzinie artystycznej, bo te rzeczy mogą być zrozumiałe tylko dla kogoś, co sam to ro­ bi. Co do „erotyki", stan jest zupełnie ten sam. Bardzo bym Ci był wdzięczny za pragmatystów i Jamesa, i za adres księgarni, z której mógłbym takie rzeczy wypisać. Proszę Cię bardzo, napisz długo o swoich przeżyciach, stanach, pracach itd. To, co ja Ci mogę napisać o mojej pra­ cy, jest dla Ciebie nieciekawe. Z Tobą jest przeciwnie. Może za tydzień będę mógł się zdobyć na list. Chciałbym, żeby wszystkie drobiazgi letnie były wykreślone. Zasadnicze stanowisko moje dla Ciebie jest zawsze naj­ głębsza przyjaźń. Punkt trwały we wszechświecie. Koniec mego życia bę­ dzie okropny. Wystawa pośmiertna może być interesująca. Na razie nic nie mogę napisać. Stan moich nerwów jest fatalny. Mieszka u nas Karol Szymanowski. Ma być Miciński z Wielopolską. Napiszę o rym dalej. Całuję Cię Twój Staś [Zakopane, koniec lutego 1914] Kochany Broniu: Spotkało mnie najstraszniejsze nieszczęście, jakie być może. Nieszczęsna panna Jadwiga popełniła samobójstwo. Wiele było w tym, co zaszło od początku tego roku, mojej wi­ ny. Czułem się b[ardzo] źle, ona brała to do siebie i wynikły stąd rzeczy, które przy fatalnym zbiegu okoliczności dopro­ wadziły Ją do tego. Gdyby nie Matka, już bym dawno nie żył. Straszną odpowiedzialność biorą ci, którzy żyć każą mimo zu­ pełnej niemożliwości życia. Jestem człowiek złamany kompletnie. Dla Niej tylko coś robiłem w sztuce czując się niepotrzebnym. Jestem, o ile mi się zdaje, zupełnie skończony jako artysta. Ale póki Matka żyje, żyć muszę i mam obowiązek być z Nią i zdać sprawę z te­ go okresu życia i postanowiłem przez gwałt pracować, jak przez gwałt żyję. Mogłem Ją zatrzymać nad brzegiem przepa­ ści i nie zrobiłem tego. Ten wyrzut mnie zabija, a oprócz te­ go jestem sam i czuję się opuszczony przez wszystko. Nie będę Ci opisywał tego, co się stało. Boję się życia bez wiary, które zmusza do kompromisów. Boję się życia poniżej tego, co wymagam od siebie jako artysta i jako człowiek, a póki Matka żyje, nie mogę Jej opuszczać. Nic nie wie i nie rozumie ten, kogo nie spotkała rzecz tak straszna. Nie jest to słabość. Jest to poczucie, że wszystko skończyło się napraw­ dę aż do ostatniej głębi. I siła nadludzka, którą pokonywam siebie, aby żyć, nie daje mi żadnego zadowolenia. Przeciwnie, poniża mnie w moich własnych oczach. Widzenie się z Tobą byłoby dla mnie szczęściem w tym okropnym opuszczeniu. Cóż, kiedy to niemożliwe. Na jak długo wystarczy mi siły, aby żyć tak dalej - nie wiem. Boję się obłędu najbardziej, bobym juz nie panował nad kwestią śmierci. Tydzień upłynął od tego czasu. Chwilami nie wierzę, że się to stało. Czasem myślę, że to było lata cale, a czasem, że tylko co się stało. Każdy dzień jest cotaz gorszy i jedyna myśl to chęć skoń­ czenia wszystkiego. Mógłbym usprawiedliwić to życie jakąś niesłychaną twórczością. Ale jej przed sobą nie widzę. Nic oprócz straszli­ wej pustki życia już po śmierci istotnej wszystkiego, dla cze­ go żyć warto. Jesteś dla mnie jedynym punktem jasnym w świecie oprócz Rodziców. Pamiętaj o mnie i nie posądzaj mnie o tchórzostwo. 243 Całuję Cię mocno Twój Staś �Stanisław Ignacy Witkiewicz • L E T T E R S T O BRONISŁAW MALINOWSKI period of my life, so I have decided to force myself to work, just as I've been forcing myself to live. I could have stopped Her at the very brink of the abyss, but I failed to do so. Bad conscience is killing me. Besides, I feel quite alone, totally forsaken. I am not going to give you any details of what has happened. The very idea of life as a faithless business in which compromises are unavoidable seems frightening. I am frightened of a life that has to be lived far below the level of what 1 require of myself as an artist and a human being, but as long as Mother is alive, I mustn't leave her alone. Those who have not experienced this sort of a nightmare know nothing and understand nothing. This is not a weakness. It is rather a feeling that everything has ended, really, down to the very bottom of the abyss. The superhuman strength that I am using to make myself go on living gives me no satisfaction at all. O n the contrary, 1 find it demeaning. Seeing you would make me very happy in this terrible desolation. Alas, that is impossible. I don't know how long I can keep going like this. What frightens me most is the thought of going mad, because in that case the choice of life or death would fall beyond the scope of my decision. come. But no miracle happens. Any move to control these phenomena provokes greater and greater resistance on their part. Invincible self-doubt and death, that's all there is. What shall I do, just tell me. Whatever the future has in store for me can only become steadily worse and more disgusting. No hope of a change. If only you could know how awful and hideous all this is. No faith at all, only that gray emptiness, while each moment of my life takes me one step away from death, turning me into a filthier and tilthier cartoon of myself. A l l of this is my terrible fault. I've spent my life squandering my energies on trifles and now I'm powerless. Please come soon. Those few moments with you might be better, at least. I'm so very lonely, completely forsaken, even though I Jo live with people. Loneliness, an old man's boredom and despair are in me. Your Stas Trans, by M.K. A week has passed since that thing happened. Sometimes I just cannot believe it really did. There are moments when it seems like years have gone by already. A t other times I have the feeling that it happened just a little while ago. 7. [Zakopane, March 1914] Every day is worse than the previous one and I only wish I could put an end to all this. Bronio, My Dear, I might try to acquit myself with some extraordinary fit of creativity, but I see nothing of the sort ahead of me. Only the terrible emptiness remains when everything that used to make life worthwhile is dead. You are the sole bright point in my life besides my Parents. Remember me and do not think that I am a coward. W i t h lots of kisses Your Stas I kiss Mrs. Malinowska's little hands and ask her to remember me. The letter I wrote to her has been sent back. Write me about yourself immediately. Maybe you can give me some kind of advice. A reading list is a necessity. I have nothing to read, nothing at all. Trans, by M.K. 6. [Zakopane, March 1914] Bronio, My Dear, I'm getting worse and worse. I'm waiting for you to I've been deeply moved by your letters. It is extremely important for me to think that you are with me - and in such a way, too. But what will become of me, of that I know nothing. A l l I can see before me is total emptiness. There's that awful fact, the unbearable sense of being guilty of Her death, but apart from that I feel, as an individual - if one can think of me as of an entity separate from what I've experienced - finished once and for all. 1 believe in nothing in this world. I'd never been much of a believer, anyway. She was my last belief. I worked only for Her. And so my own worthlessness was demonstrated to me. This is the reason why I cannot be reborn. I used to think that when Mother dies She would be my only chance of survival. Now that I have to live for Mother and do this maddening work (I have started working again, with superhuman effort), walking around with death lodged deep inside me, I see this as a monstrous experience, inconceivable to anyone who has not gone through the same things that 1 have. I wanted to tell myself: " I ' l l go on living as long as Mother does and I'll vindicate this period of my life with some extraordinary work." I was wrong. That cannot be done. One just cannot live carrying death inside. A mere thought 244 �Stanisław Ignacy Witkiewicz * LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO Bronisław Malinowski jako „Xerxes Jakszma", ohraz olejny Stanisława I. Witkiewicza, ok. 1912. Oryginał zaginął. Fotografia Stanisława I. Witkiewicza. Ze zbioru E. Franczak i S. Okolowicza Bronisław Malinowski as "Xerxes Yakshma", oil on canvas by Stanisław l. Witkiewicz., ca. 1912. Original lost. Photo by Stanisław l. Witkiewicz. The collection of Pani Malinowskiej rączki całuję i o pamięć proszę. List, który do Niej pisałem, został mi odesłany. Napisz mi zaraz coś o sobie. Może mi dasz jaką radę. L i ­ s t ę k s i ą ż e k k o n i e c z n i e . N i e m a m co c z y t a ć zupełnie. E. Franczak and S. Okołowkz Przyjeżdżaj prędzej. Może choć te parę chwil z Tobą będą lepsze. Jestem tak strasznie sam i opuszczony mimo ludzi, którzy ze mną żyją. Samotność i starcza nuda, i rozpacz jest we mnie samym. Całuję Cię Twój Staś 6. [Zakopane, marzec 1914] Kochany Broniu: 7. Coraz gorzej ze mną. Czekam Twego przyjazdu. Ale cuda się nie dzieją. Każde opanowanie wywołuje tylko coraz więk­ szy opór tych rzeczy. Niezwyciężone zwątpienie w siebie i śmierć. Co robić, powiedz. Coraz gorsze i obrzydliwsze rze­ czy czekają mnie dalej w życiu. Żadnej nadziei, żeby coś się zmienić mogło. Żebyś wiedział, jakie to wszystko okropne i ohydne. Żadnej wiary, tylko szara pustka i każda przeżyta chwila, oddalając mnie od śmierci, czyni ze mnie coraz obrzydliwszą karykaturę mnie samego. Wszystko moja wina okropna. Całe życie roztrwanialem siły na głupstwa i teraz ich mieć nie mogę. [Zakopane, marzec 1914] Kochany Broniu: Jestem bardzo głęboko wzruszony Twoimi listami. Ta myśl, że jesteś ze mną, i to w taki sposób, jest dla mnie czymś niezmiernie ważnym. Ale co będzie ze mną, nic nie wiem. Widzę przed sobą zupełną pustkę. Poza tym faktem okrop­ nym, poza wyrzutami nie do zniesienia. W stosunku do Niej, czuję, że ja sam - jeżeli można mnie brać niezależnie od te­ go, co ptzezyłem - jestem definitywnie skończony. W nic w życiu już nie wierzę. Nigdy nie wierzyłem bardzo. Ona by­ ła źródłem tej wiary ostatniej. Dla Niej tylko pracowałem. 245 �Stamslaw Ignacy Witkuxutcz • LETTERS T O BRON1SLAW MAL1NOWSK1 about tomorrow is horrifying, unbearable - not to mention the years to follow. That event has devastated me by destroying the very core of my general faith in life. seems to have lost all meaning even before that awful misfortune happened. I love you very much Thank you for wanting to come here and for your invitation, but I cannot leave Mother alone right now, although I could procure the money. Do not sacrifice too much for my sake, since I'm not sure i f it's worth it. Every cent spent on me is lost. A n investment in a business gone bankrupt. I have to stop writing because I'm going out with Mother. I love you and thank you with all my heart. Give my thanks - and Mother's - to Mrs. Malinowska. Mother was very moved by your kindness. As soon as your lectures are finished, try to come and visit us. But do it only after careful consideration whether such a trip could be worthwhile. Three weeks I don't think I can survive that long. But don't hold it against me i f I won't amount to anything anymore. Remember my saying that I couldn't really visualize being thirty and going on. That thing happened three days before my birthday. Yours always Stas Trans, by M.K. 8. [Zakopane, March 1914] My Dear Bronio, Do not be so upset by those ideas of mine. If I go anywhere at all, it will be to Brittany with the Borkowski couple, to visit Slewinski. I am still the same way. That is, I feel so terrible that it just cannot possibly go on. I only wish I could die, because then 1 would not need to suffer any more, to carry around the horrible burden of life and drag myself through it like a living corpse. I am looking forward to your visit here. I f I cannot pull myself together, nothing will help me. But just think what kind of a future is in store for me. Nothing but material poverty. I've been trying to work ever so little, but it's only made me more desperate. The remnant of life still left in me is not worth half a penny. In such a state of mind one cannot hope to create anything of value. A n d even if 1 did create something, so what! It won't give me any pleasure. I kiss Mrs. Malinowska's little hands. Mother sends her cordial greetings. Stas Trans, by M.K. 9. [Zakopane, March 1914] Bronio, My Dear, When I thought of going away with you it was merely momentary madness and an attempt at rescuing myself. There is no rescue and there cannot be. Even i f I did have the money it would make no sense to leave Mother right now. You do not mention the prospect of your coming here. I'm not going to try and convince you, although it would make me very happy. But seeing the ruin of a man whom you once found interesting would only make you sad. My despair is growing stronger by the minute. I don't know whether I have it in me to go on living like this much longer. I see nothing but Her wasted life . nd the ruin of my own. It's all my doing, but I was like a blind man who has now seen the light. You cannot possibly have any idea of how I suffer and what effort it takes to live from moment to moment. That's all I can write, because there's nothing in me but the terrible unwillingness to live and the unbearable suffering. W i t h lots of kisses Your Stas Mother sends her cordial greetings to Mrs. and Mr. Malinowski. If you knew what it was and how terrible was all that happened, you'd understand why there's no more life left in me. I'm faced by horrible emptiness. My work makes me feel quite desperate. I'm in horrible pain, the whole meaning of life is lost, my youth has been wasted and now I'm bearing the brunt. Death would end all and justify all. The only other solution is to keep on trudging through a mess that now Your Stas I'd always thought that only after my death all this effort might yet turn out to have been of some avail. But my torment, the source of all my creativity, was also Hers. Together we could have achieved something. Now my torment is pointless. I'm supposed to be living for Mother, but my state of mind only makes her suffer most terribly. 246 �Stanisław Ignacy WilkiewUz • LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO Okazało mi to moją własną marność. To jest przyczyna, dla której odrodzić się już nie mogę. Myślałem, że kiedy umrze Matka, przez Nią bym tylko mógł to przetrzymać. Te­ raz życie dla Matki z pracą, która mnie przyprawia o obłęd (bo zacząłem z nadludzkim wysiłkiem pracować) i ze Śmier­ cią w sobie jest czymś tak potwornym, że przechodzi pojęcie każdego, co nie przeżył tego co ja. Chciałem sobie powie­ dzieć: „Będę żył, póki żyje Matka, i jakimiś nadzwyczajnymi pracami usprawiedliwię ten okres życia." Nieprawda - jest to niemożliwe. Nie można żyć nosząc w sobie śmierć. Myśl o dniu jutrzejszym jest straszna, nie do zniesienia - a cóż mówić o latach. To mnie zniszczyło, sam ośrodek wiary w ży­ cie w ogóle. Śmierć teraz byłaby końcem usprawiedliwiającym wszyst­ ko. Dalej tylko wleczenie czegoś, co już sens utraciło dawno, zdaje się, że jeszcze przed tym okropnym nieszczęściem. Dziękuję Ci, że chcesz być tutaj, i za zaproszenie. Teraz odjechać od Matki nie mogę, mimo że pieniądze by się zna­ lazły. [Zakopane, marzec 1914] Kochany Broniu: Ten zamiar wyjazdu z Tobą to był chwilowy obłęd i szu­ kanie ratunku. Ratunku nie ma i być nie może. Nawet gdy­ bym miał pieniądze, opuszczenie Matki teraz byłoby nonsen­ sem. Nic nie piszesz o swoim przyjeździe. Ja Cię nie nama­ wiam, mimo że to byłoby dla mnie szczęściem. Zmartwisz się tylko zobaczywszy taką ruinę człowieka, niegdyś interesują­ cego Ciebie. Rozpacz moja potęguje się z każdą chwilą. Czy długo bę­ dę mógł ciągnąć takie życie, nie wiem. Ciągle tak samo nic przed sobą nie widzę oprócz zmarnowanego Jej i swojego ży­ cia. Nie rób zbyt wielkich poświęceń dla mnie, bo nie wiem, czy warto. Każdy cent wydany na mnie jest stracony. Wkła­ danie kapitału w zbankrutowany interes. Kończę, bo jadę z Matką. Całuję Cię i dziękuję Ci z całego serca. Ode mnie i od Matki podziękuj Pani Malinowskiej. Ma­ ma bardzo wzruszona Twoją dobrocią. Jeżeli będziesz mógł, przyjedź po skończeniu wykładów. Ale oblicz się dobrze, czy warto. Trzy tygodnie - wydaje mi się niemożliwym, abym to przeżył. Ale nie bierz mi za złe, jeśli już ze mnie nic nie bę­ dzie. Pamiętasz, jak mówiłem, że po trzydziestym roku nie widzę swego życia. Stało się to na trzy dni przed moimi uro­ dzinami. Twój zawsze Staś Całuję Cię bardzo Twój Staś Pani Malinowskiej rączki całuję, a od Mamy serdeczne pozdrowienia przesyłam Staś 9. Wszystko to ztobiłem sam, ale byłem jak ślepy, który przejrzał. Nie możesz mieć pojęcia, jak straszliwie cierpię i jakiego wysiłku wymaga każda chwila przeżyta. Nic Ci więcej napisać nie mogę, bo nic oprócz strasznej niechęci życia i cierpienia nie do zniesienia we mnie nie ma. Całuję Cię bardzo serdecznie Twój Staś 8. [Zakopane, marzec 1914] Kochany mój Broniu: Nie bierz do serca tych pomysłów. Jeżeli pojadę, to do Bretanii z Borkowskimi do Slewińskiego. Ze mną tak samo. To znaczy tak strasznie, że dalej być nie może. Tylko śmierci pragnę, żeby tylko nie cierpieć i [nie] czuć strasznego ciężaru życia i wleczenia siebie po śmierci za życia. Bardzo czekam Twego przyjazdu. Jeśli sam siebie nie podźwignę, to nic mi nie dopomoże. Ale zastanów się, jaka ptzyszlośc mnie czekać może. Nędza materialna tylko. Pracuję trochę, ale to mnie tylko do gorszej rozpaczy przywodzi. Nie ma we mnie życia za 7, penny. Z tym nie można mieć nadziei, że się stworzy rzeczy wartościowe. A nawet gdy[by]m coś stworzył, co z tego, kiedy mnie to już żadnej ptzyjemności nie sprawi. Matka przesyła Państwu serdeczne pozdrowienia. Żebyś wiedział, czym to było i jak straszne było to wszyst­ ko, co się stało, to byś zrozumiał, czemu we mnie życia nie ma. Straszliwa pustka przede mną. Praca moja doprowadza mnie do rozpaczy. Zawsze myślałem, że tylko po śmierci mojej coś z tego bę­ dzie. Ale moja męka, z której wszystko powstawało, była też Jej męką. I razem mogliśmy czegoś dokonać. Teraz męka moja stała się bezcelową. Żyję niby dla Matki, a sprawiam Jej swoim stanem stra­ szne cierpienie. Nikt i nic mnie z tego wydobyć nie może. Każdą kobietę, żeby nie wiem czym była, znienawidziłbym za to, że nie jest Nią. I co zresztą mogę dać komuś sam tylko śmierci pragnąc.7 Ból okropny, sens życia stracony, zmarnowana młodość i skutki tego mszczą się. 247 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LETTERS T O BRONISŁAW MALINOWSKI I kiss Mrs. Malinowska's little hands and send cordial greetings from Mother to both of you. Nobody and nothing can bring me out of this. Every woman, however wonderful, I'd hate for not being Her. Anyway, what do I have to offer anyone when my only wish is to die? T r a n s , by Trans, by M.K. M.K. 11. 10. [Zakopane, March - April 1914] Bronio, My Dear, [Zakopane, March - April 1914] Bronio, My Dear, I have to admit that the postponement of your visit here has saddened me greatly. I'm in a really awful state. The longing for death is with me constantly. I am tormented by terrible pangs of conscience and cannot see any way out. I'm not strong enough to suffer this torment and death is the only solution. I don't know where to find the strength to survive all this and stay with Mother. Nobody has any idea what kind of inhuman suffering my life has become. Otherwise someone would certainly shoot me. I have a request to make and I hope that as a real friend vou won't refuse. I need some potassium cyanide so as to have complete mastery over my life at all times. If I do decide to finish all this, I don't want to shoot myself because that is an uncertain method: one can easily miss and be brought back to life. If I ever decide to go ahead with i t , I want to do it deliberately and surely, since I'd hate to come back, not at any price. Your conscience will remain clear, because if it finally turns out that I won't and cannot live, I can do myself in anyway, only through some more unpleasant means. My dear, do not refuse. I promise not to make any rash decisions. Wasserberg used to have it. But you are so well connected that you can easily get hold of it (in view of a journey, the prospect of being roasted alive by savages or some such thing). Do me this huge favour if you love me just a little. A l l of you who keep trying to convince me that I should get on with my life have no idea what terrible state I'm i n . Every day being dragged out of nothingness with superhuman effort. Don't mention this request of mine when you write back, or else Mother might read it. Just bring me some (laboratory in Leipzig), I'm sure you have friends there. Sealed in a piece of glass pipe. Sorry about the trouble. I've drawn several compositions but cannot do any good portraits. I'll never amount to anything. Hugs and kisses. Your Stas Thanks a lot for the card and book. Could you please bring me (but I absolutely insist on paying you back) a pair of black English shoes more or less your size, or a little smaller, perhaps. I'm in an absolutely horrible state. Don't forget about my request. Rest assured that I'll always feel responsible for Mother and will do nothing rash. Destroy the letter I wrote you the other day. I suffer so terribly that life becomes an absolute impossibility, but live I must. Some days I spend a whole morning weeping like a baby. I've been painting a composition, but I don't believe it can develop. I believe in nothing. No development is possible. I'm finished. 1 used to write, now I can't. I've drawn a number of compositions but now I cannot do anything and can't even visualize any possibility of work. We'll become destitute and Mother will have to walk around begging with a madman. I used to doubt if I could ever come into any money and now the very thought sends a cold shiver down my spine. As a matter of fact, being this moral ruin that I am, I can do nothing for Mother. This life that I've been living supposedly for Mother merely adds to her suffering. I see nothing but death before me. Every day I give ir another try and every day I break down under the terrible burden of guilty feeling about our wasted lives, Hers and my own, and I suffer so cruelly that no words can express it. When 1 tell you all, maybe you'll understand why life is so hideous. My dear, you wouldn't be talking about states of downfall if you knew real suffering by which one is broken and destroyed, with no chance of a rescue. Gather strength while there is still time. For me it is already too late to attempt anything. I only want to die. Set me free from life if you want to show me some mercy, all of you. If only Mother stopped having faith in me and began to share my wish. I kiss you, my dear Bronio StaS Helena has been staying with us. She's been very kind to me. Everybody's been kind. You too have been 248 �S t a n i s ł a w Ignacy Witkiewicz • LISTY D O BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO trafię zrobić. Tylko będzie to dla mnie przykrzejsze. Mój dro­ gi, nie odmów mi tego. Wiedz, że l e k k o m y ś l n i e n i e p o s t ą p i ę . Miał to kiedyś Wasserberg. Ale przy Twoich znajomościach to Ci łatwo przyjdzie (ze względu na podróż, pieczenie żywcem przez dzikich czy coś podobnego). Łaskę mi wielką zrobisz, jeśli mnie choć trochę kochasz. 10. [Zakopane marzec/kwiecień 1914] Kochany Broniu: Przyznaję się, że odłożenie Twego przyjazdu zmartwiło unie bardzo. Stan mój jest wprost oktopny. Chęć śmierci nie opuszcza mnie ani na chwilę. Wyrzuty straszne gnębią mnie i żadnego wyjścia absolutnie nie widzę. Znoszenie tej męki jest nad moje siły i jedna śmierć może to rozwiązać. Skąd wziąć siłę na przeżycie tego i pozostanie z Matką, nie wiem. Żeby kto wiedział, jak nieludzką męczarnią jest dla mnie ży­ cie, to by mnie pierwszy zastrzelił. Będę miał do Ciebie prośbę i myślę, że właśnie jako mój przyjaciel prawdziwy n i e o d m ó w i s z m i t e g o . Chcę mieć cyjanek potasu dlatego, żeby w każdej chwili być panem swego życia. Gdybym kończył, to nie chcę się strzelać, bo to niepewne i można chybić i być odratowanym. Gdybym to zrobił, to z rozmysłem i na pewno, i już wrócić bym nie chciał za żadną cenę. Nie będziesz nic mial na su­ mieniu, bo jeśli żyć nie zechcę i nie będę mógł, to i tak to po­ 7/5 [18)99. Ja w beczce (zdejmowała Nie macie pojęcia wszyscy ci, którzy mnie do życia nama­ wiacie, jaki jest mój stan. Dzień każdy wywleczony z nicości nadludzkim wysiłkiem. O tej prośbie mojej n i c n i e pisz, żeby Matka nie zo­ baczyła. Tylko mi przywieź (laboratorium w Lipsku), musisz tam mieć znajomych. Zatopiony w szklannej rurce. Przepraszam Cię, że Cię męczę. Narysowałem trochę kompozycji, portrety mi się nie udają. Nic ze mnie nie będzie. Ściskam Cię i całuję Twój Staś Pani Malinowskiej rączki całuję i od Mamy dla Obojga Państwa serdeczne pozdrowienia przesyłam. A ń d z i a ) S ł o ń c e przez Zakopane, 1899. 7/5 / 1 8 ) 9 9 . Me m a barrel (taken by Ańdzia) chmury, godż, 11-12. Cz.[as] 4", S t a n i s ł a w I. Witkiewicz, Ze zbioru E. Franczak i S. Okolowicza Sun thmugh clouds, 11-12 hrs. TĄime) 4", Stanisław /. Witkiewicz, The collection oj E. Franczak 249 and S. Ohołowicz Zakopane, 1899. �j t a n u w u / Ignacy Witkiewkz ' L E T T E R S T O BRON1SLAW MALINOWSKI wonderful. Come, it might be our last chance to see each other. But not for comfort and empowerment, because no one can do that. Your Stas" Trans, by M.K. 12. repeat myself on and on. There is nothing and nothing can save me. I kiss you very warmly. I kiss Mrs. Malinowska's little hands. Your Stas1 Mother sends her cordial and grateful greetings to Both of You. T r a n s , by M.K. [Zakopane, March - April 1914] 13. Bronio, My Dear, I'm getting worse from day to day. I can't control myself in front of Mother, for whom I supposedly live, but I've been poisoning her life and damaging health. Today I had another fit of a suicidal mania. I cannot sleep at night and in daytime (I wake up at six or seven o'clock after just a few hours of sleep) I try to work, but it feels like a hideous comedy and only makes me loath life and the prospect of going on with this awful existence towards no discernible goal. Only the thought of traveling with you to some wild country seems to make some sense. A change radical enough to turn everything upside down. I think that during such a journey I could still do some work that would pay the expenses. But where shall I turn for the money to start with? This morning I wanted to go to London at once. But those are mere palliatives. Death is in me wherever I go and it doesn't depend any longer on memories and on staying in the same places all the time. It's the only possible cure for me. Not to exist any longer, that is my strongest wish. I cannot add anything to my opus. I have no faith whatsoever in my own creativity. I've been writing a theoretical piece that is supposed to include all my ideas and thoughts on art, philosophy and social problems. But even that writing seems like some cheap farce in front of the nothingness I'm faced with. Every day crawls along like a nightmare. To rescue oneself one needs at least a shadow of faith. I have nothing - no strength, no faith, no sense to anything. If I do go on it's because I still have some consideration for Mother, but that is a weak emotion compared with my inner devastation. It doesn't seem worthwhile to try to achieve anything, since all of this is going to end soon, anyway. You are extremely valuable to me and I love you very much, but the thought of you gives me no support. I think that nothing in the world can save me. Loathing one's own life, wasted through one's own fault. Too late for anything, all faith is ruined. In view of this, what do all those years mean. A n d old age. I feel old already and cannot begin anew. Forgive me these letters I've been writing. I can only [Zakopane, April 1914] Bronio, My Dear, Thank you very much for frequent news and your friendship. I'm getting worse and worse every day. I've realised that I have no right to live since I don't deserve it. Because of Mother I have to overcome my inertia with superhuman effort. But I'm scared of madness. My own work has been turning against me. That is worst of all. Whenever I happen not to think about death I feel horrid disgust. When I work, I have the feeling that I'm acting out some kind of comedy in order to save my life. Now I've learnt the very worst things about myself. Long ago I used to think that I'd do myself in as soon as I saw that I'd stopped being creative. But now I see that even i f I did produce something really perfect it would make me loathe life in a most horrible way. I fall asleep late and wake up at six o'clock. The mornings crawl along like nightmares. I've been writing a theoretical piece (rather humorous = my pessimistic view of life). I read, but the days just drag themselves, so monstrously long and absurd. The very thought of the days that are still in store for me is sickening. The only thing that seems appealing is the prospect of that journey with you. Let me know how much money is needed to begin with and approximately how much one would have to spend monthly. Could I perhaps serve as photographer and draftsman? I draw quickly and know how to render a likeness. Answer me, because in this emptiness that surrounds me the thought of a trip with you is the brightest point. Don't think I'm going down. The very fact that I'm still struggling is the greatest horror. I kiss you very warmly. I kiss Mrs. Malinowska's little hands. Think of our journey, but with no concessions, of course. Mother sends her cordial greetings to Mrs. Malinowska and grateful thanks to you for the kindness you've shown me. 250 T r a n s , by M.K. �S t a n i s ł a w Ignacy Witkiewicz • LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO 11. [Zakopane, marzec/kwiecień 1914] Kochany Broniu: Dziękuję Ci za kartkę i książkę bardzo. Może zechcesz mi przywieźć (ale absolutnie za zwróceniem kosztów) buty an­ gielskie czarne mniej więcej na Twoją nogę, może trochę mniejsze. Stan mój jest wprost s t r a s z n y . N i e z a p o m n i j o m o j e j p r o ś b i e . Wiedz, że lek­ komyślnie w stosunku do Matki tego nie zrobię. List tamten zniszcz. Cierpienie moje jest tak potworne, że zupełnie żyć nie mogę, a muszę. Na przykład płaczę cały ranek jak małe dziecko. Maluję kompozycję, w której dalszy ciąg nie wierzę. Nie wierzę w nic. Nie ma możności rozwoju. Skończyłem się. Dawniej pisałem, teraz nie mogę. Narysowałem szereg kompozycji, a teraz już nic nie mogę i możliwości pracy przed sobą nie widzę. Czeka nas nędza i potem Matka będzie cho­ dzić po żebraniu z wariatem. Dawniej nie miałem wiary w zdobycie pieniędzy, a teraz na myśl o tym zimno mi się ro­ bi. Właściwie będąc tak zrujnowanym moralnie nic dla Mat­ ki zrobić nie potrafię. Cale to życie dla Matki to tylko przysparzanie Jej cierpie­ nia. Tylko śmierć przed sobą widzę. Próbuję co dzień i co dzień łamię się od straszliwego wyrzutu zmarnowanego Jej i mojego życia i cierpię w sposób tak okrutny, że żadne słowo tego wypowiedzieć nie może. Jak Ci opowiem wszystko, to może pojmiesz, dlaczego ży­ cie tak jest ohydne. Mój kochany, nie mówiłbyś teraz o stanach upadków, że­ byś znal prawdziwe cierpienie, które łamie i niszczy bez ra­ tunku. Zbieraj siłę, póki czas. Dla mnie za późno już na wszystko. Tylko śmierci chcę. Uwolnijcie mnie od życia, a łaskę mi zrobicie. Ze by Mat­ ka przestała już we mnie wierzyć i sama tego chciała. Całuję Cię, mój kochany Broniu Staś Mieszka u nas Helena. Bardzo dobra dla mnie. Wszyscy są dobrzy. 1 Ty jesteś nadzwyczajny. Przyjedź, bo może ostat­ ni raz się będziemy widzieć. Nie dla pocieszenia i dania siły, bo tego nikt nie potrafi. Twój Staś 12. [Zakopane, marzec/kwiecień 1914] Kochany Broniu: Stan mój z dniem każdym coraz okropniejszy. Nie mogę się opanować wobec Matki, dla której niby żyję, a której ży­ cie zatruwam i niszczę zdrowie. Dziś miałem znowu atak ma- Stanislaw I. Witkiewicz, Zakopane, ok. 1910-12. Ze zbioru E . Franczak i S. O k o ł o w i c z a Stanisław I. Witkiewicz, Zakopane, ca. i910-12. The collection of E. Franczak and S. Okolowicz nii samobójczej. W nocy spać nie mogę, a w dzień (budzę się 0 szóstej-siódmej po krótkim śnie) staram się pracować, co wydaje mi się ohydną komedią i napawa tylko okropnym wstrętem do życia i dalszego ciągnięcia nie wiadomo po co tej strasznej egzystencji. Jedynie myśl o podróży z Tobą w ja­ kiś kraj dziki coś przedstawia. Jakaś zmiana tak radykalna, żeby wszystko wywrócić do góry nogami. Przypuszczam, że w podróży takiej jeszcze mógłbym coś zrobić, co by potem wróciło koszta. Ale skąd wziąć coś na początek? Dziś rano chciałem zaraz jechać do Londynu. Ale to tylko paliatywy. Śmierć jest we mnie, gdziekolwiek jestem, 1 nie zależy już to wszystko od wspomnień i miejsc tych sa­ mych. Jedynie to mnie uleczyć może. Niczego tak nie pragnę, jak nie istnieć. Nic już po sobie więcej zostawić nie mogę jak to, co zrobiłem. Nic nie wierzę w moją twórczość. Piszę rzecz teoretyczną, w której chcę za­ mknąć wszystkie moje poglądy i przemyślenia w kwestiach sztuki, filozofii i spraw społecznych. Ale to nawet pisanie wy­ daje mi się marną farsą wobec tej nicości, którą widzę przed sobą. Każdy dzień wlecze się jak zmora. Ratować się może człowiek, który ma choć cień wiary. Ja nic - ani sił, ani wia­ ry, ani sensu żadnej rzeczy. Trzyma mnie cień względu na Matkę, ale to słabe uczu­ cie, nawet wobec tego zniszczenia wewnętrznego. Może nie warto się o nic starać, bo i tak się to niedługo skończy. 251 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LETTERS T O BRONISŁAW MALINOWSKI 14. [Zakopane, after May 9, 1914] Bronio, My Dear, You have no idea how hard it is for me to make any decisions. In a few days I'll know and then I'll write you. 1) Can one go having a little less money than the sum stated? 2) Will a metal box for the painting stuff be needed? 3) Are there any special paints and canvases avadable for use in the tropics and i f so, are they expensive? 4) Does a gun like the one that you're taking with you cost a lot? 5) Will the money that I already have suffice for this sort of preliminary expenses? Do you think I'll be able to work during the journey? Find out and let me know at once. I'm in a terrible state, no willpower as yet. If I do go with you rest assured that I won't be in the way. After you left I had a suicidal fit that lasted three days. Now I feel a little better - that is, uglier. I'm giving you a big hug and thank you for all your efforts. Your Stas T r a n s , by M.K. assure you that I have absolutely no intention to be a burden, unless one or both of us fall ill. What paints and other painting materials are used in those parts? Are they expensive there? I could be your photographer and draftsman. I think I'm a good observer as well. Whether we go through Ceylon or not, I must travel with you - and not by third class, either. It is one thing to undertake a difficult journey by land, and quite another to suffer during a sea voyage. It could break me at once, both in spirit and body. Can one paint on canvas stretched on wooden frames? Can a large tin box for keeping ants away be bought cheaply? I think we can survive anything once we land. The main thing is to live through the passage by sea. Remember that this trip is my only, my last chance of a radical breakthrough. Otherwise I don't know what will happen. Think about it and And out immediately whether painting equipment can be locally bought and send me a cable at once with a final yes or no. Do you think I can do some efficient painting someplace during our stay in Australia white you have fun with the congress there. Because that time (at the moment there's 600 or 700 roubles left for Australia and for the beginning of the Guinea part of the trip. Mother is supposed to send 500 to Sydney before we leave for Guinea). Sorry to trouble you again. Please send me a cable at once. Kiss Mrs. Malinowska's little hands from me and thank her for everything. I'm leaving just after the cable arrives. If the answer is yes, buy me a ticket immediately, I'll pay you back on my arrival or have the money forwarded to the bank in London while I travel. 15. [Zakopane, before May 21, 1914] Bronio, My Dear, In your last letter you did not answer my fundamental question about the prices of tropical painting equipment. Will 40 pounds be enough to equip myself so that I can work efficiently and ants won't eat my pictutes? My only chance of returning the money borrowed rests on that. Right now I've got 2,000 roubles and Mother promises to come up with another 500 by September. Do you think that's enough to start? I've got 500 roubles from Aunt Zenia and another 500 from you (for which I thank you with all my heart) 2,000 all together. Traveling third class is out of the question. I must restore my energies during the journey if I'm to be of any use when I arrive. Otherwise I'd have to stay in hospital in Capetown. Is 70 pounds the price of a second, third or first class ticket? I'd rather travel with you. I promise not to make a nuisance of myself and my mental states; we could speak English and I could do some reading to educate myself so as to be more useful in your undertaking. I'm quite willing to help and will do whatever I can to be of use. Not as a Slehodzinski but as a friend who wishes you well. I can With cordial kisses Your Staś Bronio, remember that Staś can travel with You or not at all. Kisses Maria W[itkiewiczowa] Trans, by M.K. 16. [R.M.S. Orsova 12/13 June 1914] Terrible pangs of conscience for coming on the trip and spending the money, all for nothing. But some of the responsibility also falls on the people who wouldn't let me do away with myself when the time was right. That is why my end will be even uglier. Seeing the world's beauty is the crudest suffering that can be imagined. What in other circumstances would be 252 �Stanislaw Ignacy Witkiewicz • LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO Jesteś dla mnie niezmiernie czymś wartościowym i , ko­ cham Cię bardzo, a jednak na myśli o Tobie nie mogę się oprzeć zupełnie. Myślę, że nic takiego nie ma, co by mnie uratować mogło. Wstręt do zmarnowanego z własnej winy Życia, za późno na wszystko, ruina wszelkiej wiary. Cóż te lata znaczą wobec tego. I starość. Czuję się już starym i zaczynać na nowo nie mogę. Wybacz te listy. Ciągle to samo tylko powtarzać mogę. Nie ma nic i nic mnie nie uratuje. Całuję Cię bardzo. Pani Malinowskiej rączki całuję. Twój Staś Mama przesyła Wam Obojgu serdeczne pozdrowienia i wyrazy wdzięczności. 13. [Zakopane, kwiecień 1914] Kochany Broniu: Dziękuję Ci bardzo za tak częste wiadomości i Twoją przyjaźń. Ze mną z każdym dniem gorzej. To mi pokazało, że żyć nie mam prawa, bo nie jestem wart. Muszę przełamywać się z nadludzkim wysiłkiem ze względu na Matkę. Ale boję się obłędu. Praca zwraca się przeciw mnie. To najgorsze. O ile nie myślę o śmierci, czuję ohydne obrzydzenie. Kie­ dy pracuję, mam wrażenie, że odegrywam jakąś komedię dla­ tego, aby ratować życie. Teraz dowiedziałem się o sobie rze­ czy najgorszych. Z początku myślałem, że wtedy skończę, kiedy zobaczę, że już nic zrobić nie mogę. Tymczasem teraz widzę, że gdybym zrobił rzecz naprawdę doskonałą, i ta by mnie napoiła najgotszym wstrętem do życia. Zasypiam późno, a budzę się o szóstej. Ranki ciągną się jak zmora. Piszę rzecz teoretyczną (raczej humorystyczną = mój światopogląd pesymistyczny). Czytam, a dnie wloką się tak potwornie długie i bezsensowne. Na myśl o dniach, które mnie czekają, niedobrze mi się robi. Jedna rzecz, na którą miałbym ochotę, to ta podróż z Tobą. Napisz, ile t r z e b a naraz, a p o t e m ile m n i e j w i ę c e j m i e s i ę c z n i e . Czy nie mógłbym peł­ nić funkcji fotografa i rysownika? Rysuję szybko i podobnie. Napisz o tym, bo w tej straszliwej pustce, która mnie otacza, ta myśl podróży z Tobą jest najjaśniejsza. Nie myśl, że się opuszczam. Tylko właśnie to, że walczę, jest najokropniejsze. Całuję Cię bardzo. Pani Malinowskiej rączki całuję. Pomyśl o tej podróży, naturalnie z całą bezwzględnością. Mama przesyła pozdrowienia serdeczne Pani Malinow­ skiej, a dla Ciebie wielką wdzięczność za Twoją dobroć dla mnie. 1 14. [Zakopane, po 9 maja 1914] Kochany Broniu: Nie masz pojęcia, jak mi trudno na coś się zdecydować. Za dni parę będę wiedział i napiszę. 1) Czy można jechać nie mając reszty pieniędzy? 2) Czy trzeba metalowe pudełko do malowania? 3) Czy są specjalne tropikalne farby i płótna i czy drogie? 4) Czy dużo kosztuje karabin taki, jak Ty bierzesz? 5) Czy to, co mam, wystarczy na wydatki przygotowaw­ cze tego rodzaju? Czy myślisz, że praca będzie tam możliwa? Dowiedz się o tym i donieś mi zaraz. Stan mój okropny i zupełny brak woli na razie. Jeślibym pojechał z Tobą, możesz być pewnym, że Ci nie będę już tym zawadzał. Po Twoim wyjeździe miałem trzydniowy atak samobójczy. Teraz trochę lepiej, to znaczy wstrętniej. Ściskam Cię i dziękuję za trudy, które ponosisz. Twój Staś 15. [Zakopane, przed 21 maja 1914] Kochany Broniu: W liście Twoim nie odpowiedziałeś mi na kardynalne py­ tania co do cen tropikalnych przyborów do malowania. Czy za czterdzieści funtów zdołam się wyekwipować tak, aby móc tam pracować ze skutkiem, i czy moje prace nie zostaną zje­ dzone przez mrówki? Chodzi tu przecie o możliwość oddania pożyczonych pieniędzy. Mam w tej chwili dwa tysiące rubli, a pięćset rubli Matka obowiązuje się dostarczyć do września. Czy myślisz, że z tym można zaczynać? Ciotka Zenia dała pięćset rubli, z Twoimi pięciuset (za co Ci bardzo dziękuję z całego serca) - dwa tysiące. Co do jazdy trzecią klasą, to niemożliwe. Muszę się tą podróżą odrestaurować, abym do czegoś był zdolny na miejscu. Tym sposobem zostałbym w Capstadzie w szpitalu. Czy siedemdziesiąt f[untów] druga, czy trzecia, czy pierwsza? Chciałbym jechać razem z Tobą. Nie narzucałbym Ci się już wtedy z moimi stanami psychicz­ nymi, ale moglibyśmy mówić po angielsku, czytałbym coś ta­ kiego, co mogłoby mnie wykształcić w kierunku pomocy dla Ciebie. Nie odrzekam się od tej pomocy i wszystko, co będzie w mojej mocy, zrobiłbym, aby Ci tam być pożytecznym. Nie jako Ślebodziński, tylko jako Twój przyjaciel, który Ci dobrze życzy. Tego bądź pewnym, że ciężarem dla Ciebie poza cho­ robą, która obu nas może trafić, nie mam zamiaru być. Na czym się tam maluje i jakimi farbami? Czy są drogie te rzeczy? Mógłbym być Twoim fotografem i rysownikiem. Myślę, że mam też zdolności obserwacyjne. �Sttmishw Ignacy Witkkwkl * L E T T E R S T O BRONISLAW MAUNOWRKI happiness (such a trip) is unbearable torture. I shall try to get hold of myself, but if I don't hold out, 1 beg fot your forgiveness. Take pity on me and don't bear me any i l l will for doing away with myself, because if you could really see me as I am, you would kill me yourself to take me out of my misery. 1 must force myself to live through each second with its frightful pain and with the consciousness that my suffering will go on endlessly until my death. I actually feel worse and worse with each passing moment. The first day of the ocean voyage already seems endless. What will it be like latet? I don't know if I'll last until Colombo. It will be even more beautiful there and for just that reason, more dreadful. It is dreadful that just when I feel fatter on the whole, then it is the worst. Then the entire monstrosity of my unhappiness appears with terrifying force. I see everything that 1 have within me and that is condemned to annihilation. I f I am depressed, I think of death and everything appears in a single tonality. In the moments when I feel the variety of life and want to go on living, it is most dreadful for me. That is why any rebirth is an impossibility. Take pity on me and forgive me and don't think ill of me. When she was alive, I wasn't able to appreciate her and I destroyed everything myself. But my "friends" Karol Szymanowski and Tadeusz Micinski abetted me in all of this. Karol is a bom scoundrel, and I feel less resentment against him than against myself for believing him. But Micinski what an obscene ham. In all of this he was the behindthe-scenes instigator of many things. It's all dreadful, but the worst guilt is mine. May remembrance of me when I'm gone not be poisoned by reproaches. I am too tormented now to be burdened with reproaches after my death. Trans, by D.G. 17. [The xerox copy does not make it clear whether the letter was sent in an envelope or without it, folded in four, with the address written on the blank side] B. Malinowski. read and return to sender R.M.S. "Orsova" [June 13 - 15, 1914) shooting at me from behind a fence, condemning me as a ruthless Don Juan and then - what cheek! - sending me his scribbles. Why has it taken me so long to realize who my friends were. A n d at just such a moment, when I was being really unkind to poor Her, I let those people into my house. Why am I seeing this only now. My guilt is terrible, but those gentlemen behaved like utter swine. I want Micinski to know this. It might inspire him to some sort of libel. It might teach them something. Unfortunately, I've been immune to all sorts of lessons that life had tried to teach me. Stricken with a terrible blow, seeing only mv own guilt. I let those people show me compassion. I loathe myself for that. I cannot come back. 1 cannot bear to think of any of the places I've been to. I want to end my life far away from that loathsome company. I can travel on, but sooner or later it's death for me. So why should I torment myself, swallowing dose after dose of my aimless future and of the terrible guilty feeling about my whole past. Forgive me. Let Micinski know at once or else he might write something about me. It would be most unfair. Trans, by M.K. 18. R.M.S. "Orsova" [June 13 - 15, 1914] No one will ever understand since no one knows what's happened. I've lost my honour. Not because of what turned out to be the last straw that caused our break-up. She was always right and her very endurance in staying with me so long proves how exquisite feelings she had for me. I've lost my honour not because of the people who are to blame in this connection. I kept pushing myself lower and lower. I would have to write whole volumes to explain why it is impossible to live on. Nothing in me gives any support whatsoever. Nothing has survived. Whatever I did was bad. But not deliberately, semi-consciously as it were. Believe me. I cannot describe everything. Only death can rescue me. There's nothing ahead of me except terrible suffering. Let no one blame me. If anyone knew how I've suffered recently, i f people realised the extent of my awful suffering right now, caused by what I'm doing to my dearest Parents. But there's no way out. Unfortunately, my entire life has been plagued by I'isprit d'escalier. I should have prevented any intimacies with Micinski after some things happened that I knew about. He likes to arrange situations of a certain sort either in order to square personal accounts or having a "literary" goal in mind. I knew what that gentleman meant by "friendship". But M . with his lofty phrases, 254 Trans, by M.K. 19. R.M.S. "Orsova" [June 1 3 - 1 5 , 1914] If someone only knew how monstrous my torment �SwnuŁni' lgnucy Witkiewicz • LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO Czy przez Ceylon, czy nie, ale jechać muszę z Tobą i nie trzecią klasą. Trudy na lądzie co innego. Co innego ta podróż, która by mnie z punktu mogła złamać i psychicznie, i fizycznie. Czy można malować na drewnianych blejtramach i czy można za tanie pieniądze mieć skrzynię blaszaną do chowania tego przed mrówkami.' Tam chyba zniesiemy wszy­ stko. Tylko morze to grunt, żeby przetrzymać. Pamiętaj, że ta podróż to moja jedyna, ostatnia nadzieja radykalnego przewrotu. Inaczej nie wiem, co będzie. Pomyśl nad tym i zaraz dowiedz się o ekwipowanie się malarskie i za­ raz z a t e l e g r a f u j t a k l u b n i e ostatecznie. Czy pod­ czas pobytu w Australii myślisz, że będę mógł malować gdzieś tam ze skutkiem podczas Twoich zabaw z kongresem. Bo ten czas (na razie zostaje sześćset-siedemset rubli na Australię i początki Gwinei. Pięćset Matka ma dosłać do Sydney przed odjazdem na Gwineę). Wybacz, że Cię jeszcze raz trudzę. Proszę, zaraz zatelegrafuj. żającą siłą. Widzę to wszystko, co jeszcze jest we mnie i co jest skazane na zagładę. Jeżeli jestem zgnębiony, myślę o śmierci i wszystko jest w jednym tonie. W takich chwi­ lach, kiedy czuję życie i chcę żyć, a nie mogę, jest mi najokropniej. Dlatego wszelkie odrodzenie jest niemożliwo­ ścią. Miejcie litość i przebaczcie i nie myślcie źle o mnie. Kiedy Ona żyła, nie umiałem Jej cenić i sam zniszczyłem wszystko. Ale moi „przyjaciele", Karol i Miciński, pomo­ gli mi w tym wszystkim. Karol jest kanalia urodzona, do niego nie mam tyle pretensji, raczej do siebie, że mu wie­ rzyłem. Ale Miciński - co za plugawy kabotyn. O n byl aranżerem wielu rzeczy w tym wszystkim. Okropne to wszystko, ale wina najgorsza jest moja. Żeby pamięć po mnie nie była zatruta wyrzutem. Zanadto się na to męczę, aby po śmierci wyrzutami mnie obciążać. Pani Malinowskiej rączki ucałuj i podziękuj za wszystko. Zaraz po telegramie wyjadę. Jeśli tak, kup zaraz bilet dla mnie, a zwrócę Ci po przyjeździe lub jednocześnie ze mną pieniądze pójdą do banku w Londynie. 17. B. M a l i n o w s k i Całuję Cię serdecznie. Twój Staś Po p r z e c z y t a n i u Pamiętaj, Broniu, że Staś może tylko jechać z To b ą lub w c a l e . Całuję Ciebie. Maria W[itkiewiczowa] 16. [RMS „ORSOVA", 12/13 czerwca 1914] Straszny wyrzut sumienia, że pojechałem w podróż i wydaję pieniądze, co jest na nic. Ale trochę odpowie­ dzialności jest i na ludziach, którzy mi nie dali skończyć ze sobą w porę. Dlatego koniec mój będzie jeszcze brzyd­ szy. Widok piękności świata jest najokrutniejszym cierpie­ niem jakie sobie wyobrazić można. To, co w innych wa­ runkach byłoby szczęściem (taka podróż) jest męczarnią nie do zniesienia. Będę jeszcze starał się opanować, ale je­ śli nie wytrzymam, błagam o przebaczenie. Zlitujcie się nade mną i nie miejscie za złe, że odchodzę, bo gdybyście mogli widzieć mnie naprawdę, to byście sami mnie zabili, żebym się już nie męczył. Każdą sekundę przeżywam gwał­ tem ze strasznym bólem i z tą świadomością, że cierpienie moje jest bez końca aż do śmierci. Jest m i właściwie coraz gorzej z każdą chwilą. Pierwszy dzień podróży morskiej już wydaje się bez końca. Co będzie dalej. Nie wiem, czy do­ trzymam do Colombo. Tam będzie jeszcze piękniej i przez to jeszcze okropniej. Strasznym jest to właśnie, że jeżeli się czuję ogólnie l e p i e j , to wtedy jest n a j g o r z e j . Wtedy cała potworność nieszczęścia występuje z przera­ odesłać RMS „ORSOVA" [13-15 czerwca 1914] Niestety całe życie miałem esprit d'escalier. Powinie­ nem był nie dopuszczać Micińskiego do żadnej ze sobą konfidencji po pewnych faktach, które znałem. Lubi on aranżować sytuacje albo dla załatwienia rachunków oso­ bistych albo dla celów „literackich". Wiedziałem, co zna­ czy dla takiego Pana „przyjaciel". Ale M . ze swoimi wzniosłymi hastami, który strzela zza płotu do mnie j a k o do bezlitosnego Don Juana i potem ośmiela się swoje ra­ moty mnie przysyłać. Czemu tak późno widzę, czym byli moi przyjaciele. I w takiej chwili, kiedy faktycznie byłem dla Niej biednej niedobry, takich ludzi wpuściłem do do­ mu. Dlaczego teraz dopiero widzę to. Moje winy są stra­ szliwe, ale panowie ci zachowali się jak skończone świnie. Chcę, aby o tym wiedział Miciński. Może go to natchnie do jakiego paszkwilu. Może ich to czego nauczy. Mnie niestety nic w życiu nauczyć nie mogło. Uderzony stra­ sznym ciosem, w i d z ą c t y l k o m o j ą winę, pozwoli­ łem tym ludziom okazywać mi współczucie. Czuję wstręt do siebie za to. Wrócić nie mogę. Nie mogę myśleć o żad­ nym miejscu, w którym byłem. Chcę skończyć z daleka od tego obrzydliwego towarzystwa. Mogę jeszcze jechać da­ lej, ale czy prędzej, czy później śmierć. Więc po co się mę­ czyć i łykać po trochu całą ohydę przyszłości bez celu i straszny wyrzut za całą przeszłość. Przebaczcie mi. Niech M[iciński] zaraz się o tym dowie, aby broń Bo­ że czego o mnie nie napisał. Byłaby to straszna krzywda dla mnie. 255 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • L E T T E R S T O BRONISŁAW MALINOWSKI has been. When misfortune srrikes a man conscious of his own worth he can pick himself up. But looking all around me I see nothing but evil, irreparable evil that is my own doing. Every sort of effort seems totally worthless since I have nothing to lean on. I'm a worthless person because, being in love with Her, in a love that happens once in a thousand years, I did not create life and through contemptible foolishness which I could have easily avoided I've wasted both of us. As an artist I'm finished for sure. One senses such things. I have no support whatsoever. After all, in otder to live for one's Parents one must have some kind of substance in one's very being. A n d I have nothing. Now I love Her as I should have loved Her from the very beginning. The conviction that it was I who has destroyed that love causes me unbearable pain. There are things I cannot describe, too simple and terrible in their simplicity. Things that seem to be trifles but are in fact most important. The chasm between theory and everyday reality. No woman could have withstood that. She must have been a Saint for being able to endure the life that we led for such a long time. A n d I knew that very well but did nothing at all to change the situation. I cannot even put all this into writing. But believe me, all of you, life has become utterly impossible. I suffer terribly - and justly. The people who have helped me destroy everything are also guilty. Bui I can blame neither the born scoundrel that Karol is nor a cheap bohemian like Micinski. Knowing them both very well 1 pushed Her into their company and withdrew, leaving Her totally abandoned. My horrible crime. 1 want them both to know what 1 think of them. Too late, alas. The worst part is that 1 did not really want to notice what was going on. I kept my eyes closed whenever a sign appeared that could have corrected my ways. Pity I cannot describe in detail what went on. If I did, even Mother couldn't hold against me my inability to go on living. Why, the torment I'm going through right now and whatever pain 1 still need to suffer when I'll be dying will atone for everything. Forgive me, believe me, I really couldn't have gone on living. Every second causes me excruciating pain from which nothing beautiful or exalted can be born any more. The sea voyage which forces me to rack my memory is the crudest punishment that could have been invented for me. I don't know if I'll make it to Colombo. It takes all my remaining willpower to keep in check my overwhelming desire to die. Dearest Mother, forgive me. Seeing me under torture, wouldn't you wish me a quick death. This is worse than being broken on a rack and burnt alive. What I'm doing is terribly unfair, but my torment is simply inhuman. Where can 1 find any support now that I'm not an artist any more and have lost all faith in myself as a human being. Have pity and forgive me, all of you. Trans, by M.K. 20. [R.M.S. Orsova Ca. 15 June 1914] For Bronisław Malinowski Send it to my family I am writing for the last time. The terrible wrongs for which I am to blame prevent my living any longer. Forgive me, dearest parents. I cannot go on. I am frightfully guilty. She was a saint for being able to stay with me as long as she did. Forgive me, Broneczek, for abandoning you, but you don't know how frightfully I'm suffering. I kiss you and bid you farewell. Don't be angry with me. You alone know the entire ghastliness of my suffering. Yout Staś Last Will and Testament Tu Irena Solska: a composition drawing and an oil portrait of her. (Begging for Merc}), a To Mr. and Mrs. Janczewski: her remaining v rowings and my portraits (drawings) of her. Negatives ot photographs of het. To Mr, Langier: a painting with "The Dream Bird," two compositions: A n lllmatched Couple and Melancholy. A walking stick carved by me which belonged to her. A l l the negatives except those of her (including the reproduction rights for the compositions). To Bronio Malinowski: My camera. If he returns from the expedition, he may choose any paintings he wants his own discretion. To Miss ladwiga Zielińska: A l l the portraits of her and the albums containing reproductions of my works, which belonged to the late Jadwiga Janczewska. To Miss Aniela Zagórska: Photo albums of my works, which were in my possession. A l l my literary works (the novel, poetry, etc.). Bury all her letters and mementos with her under the stone which is to be erected for me at the spot where she took her own life. God forbid that that ultta-ham Miciński should write a single word about me. This is my most ardent wish. I would rather be completely forgotten. Read this to him: The Last Will of the Deceased. 256 Once more I ask all of you for forgiveness. Don't �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO 18. 19. RMS „ORSOVA" [13-15 czerwca 1914] Nikt tego nie będzie mógł zrozumieć, bo nikt nie wie, co było. Straciłem honor. Nie dlatego, co było ostatnią przyczyną mojego zerwania. Ona miała zawsze rację i to, że ze mną tyle czasu mogła wytrzymać, dowodzi, jak pięk­ ne było to uczucie, które miała dla mnie. Straciłem swój honor niezależnie od ludzi, którzy tu są winni. Sam siebie powoli spychałem coraz niżej. Musiałbym napisać całe to­ my, żeby wytlomaczyć, dlaczego życie moje jest niemożli­ we. Na niczym w sobie nie mogę się oprzeć. N i c nie oca­ lało z tego. Każdy mój czyn był zły. Ale nie świadomie, właściwie pół świadomie. Wierzcie mi. Nie mogę opisać wszystkiego. Tylko jedna śmierć może mnie wyzwolić. Nie ma nic przede mną oprócz straszliwego cierpienia. Niech nikt nie ma dla mnie wyrzutu. To, co przecierpiałem te­ raz, żeby kto wiedział i jak strasznie cierpię z powodu te­ go, co robię Rodzicom Najdroższym. A jednak wyjścia nie ma. Jadwiga Janczewska, fot S t a n i s ł a w I. Witkiewicz, Zakopane, ok. 1913. Ze zbioru E . Franczak i S. Okolowicza Jadwiga Janczewska, photo by Stanisław ca. 1913. The coUection oj i. Witkiewicz, E. Franczak and S. Zakopane, Olcolrwicz RMS „ORSOVA" [13-15 czerwca 1914] Żeby kto mógł znać potworność mojej męki. Człowiek, który czuje swoją wartość i na którego spada nieszczęście, może się podnieść. Ja, gdzie spojrzę, widzę tylko zło, które wyrządziłem i które jest nie do naprawienia. Widzę zupeł­ ną bezwartościowość wszelkiego wysiłku, bo nie mam na czym się oprzeć. Jestem bez wartości jako człowiek, bo z Nią, mając taką miłość, jaka się raz na tysiąc lat zdarza, nie stworzyłem życia i przez marne głupstwa, których z ła­ twością mogłem uniknąć, zmarnowałem siebie i ją. Jako ar­ tysta jestem skończony napewno. Takie rzeczy się czuje. Na niczym nie mogę się oprzeć. Zeby żyć dla Rodziców, trzeba bądź co bądź mieć coś w sobie. Ja nie mam nic. Teraz ko­ cham Ją tak, jak powinienem kochać od początku. I to po­ czucie, że sam zniszczyłem to, jest męką nie do zniesienia. Nie mogę opisać wszystkiego, bo zbyt to jest proste i w swej prostocie okropne. Pozornie małe rzeczy, które są najważ­ niejsze. Niezgoda teorii z codzienną rzeczywistością. Żadna kobieta tego by nie wytrzymała. Ona była święta, że tyle czasu znosiła takie życie jak ze mną. I wiedziałem o tym, a jednak nic na to nie zrobiłem, aby zmienić wszystko. Nie mogę nawet napisać tego wszystkiego. Ale wierzcie mi, że życie to niemożliwym jest zupełnie. Straszliwe jest moje cierpienie, ale na nie zasłużyłem. Ludzie, którzy pomogli mi w tym zniszczeniu wszystkiego, też są winni. Ale nie mogę mieć pretensji ani do urodzonej kanalii, jaką jest Karol, ani do kabotyna z laski Bożej, jakim jest Miciński. Znałem do­ brze i jednego, i drugiego, i sam jakby Ją w to towarzystwo popchnąłem i opuściłem sam zupełnie. Potworna zbrodnia z mojej strony. Chcę, aby obaj wiedzieli, co o nich myślę. Za późno niestety. Nie chciałem tego wszystkiego widzieć, to najgorsze. Zamykałem oczy na wszystko, co mogło mnie naprowadzić na lepszą dorgę. Żałuję, że nie mogę tego, co było, opisać. Wtedy nikt, nawet Matka, nie miałaby do mnie pretensji, że żyć nie mogę. Przecież to cierpienie, które jest teraz, i to, co przecierpię musząc umrzeć, okupi wszystko. Błagam Was, przebaczcie mi i wierzcie, że na­ prawdę żyć nie mogłem. Każda sekunda jest rozdzierającym bólem, z którego już nic pięknego i wzniosłego powstać nie może. Podróż okrętem, która zmusza do rozpamiętywania, jest czymś najokropniejszym, co dla mnie wymyślonym być mogło. Nie wiem, czy zdołam dojechać do Colombo. Le­ dwo ostatnim wysiłkiem woli trzymam straszliwą w swej mocy chęć śmierci. Matko Najdroższa, przebacz mi. Żebyś widziała, jak mnie torturują, czyż nie życzyłabyś mi śmierci. To gorsze od łamania kołem i palenia żywcem. Straszną krzywdę ro­ bię, ale nieludzka jest moja męka. Na czym oprzeć się mo­ gę, kiedy przestałem być artystą i nie wierzę w siebie jako człowieka. Z l i t u j c i e się nade mną i przebaczcie mi. 257 �j u m u t m c ignacy Witkiewuiz • L E T T E R S T O BRON1SLAW MALINOWSKI judge me too harshly for choosing death. It is preferable to constant suffering without end and lack of creativity. RMS Orsova between Tarent and the Suez Canal on 15 June 1914 Stanislaw Ignacy Witkiewicz RS. Important To Mrs. Eugenia Borkowska: a composition entitled The Kiss of Death, one of the last, on the understanding that she will never try to take her own life. I mention this because two years ago she talked about it several times. She must never do i t . Trans, by D.G. 21. [No address, no stationery mark] [R.M.S. "Orsova" in the Suez Canal] June 18, 1914 The further 1 travel, the more monstrous everything becomes. A n evening in Port Said gave me a taste of what might be in store for me: nothing but torment and getting worse. Whatever I see that is beautiful, strange or unusual turns into horrible torture. I wish I could see all those sights with Her. I've got used to the idea that all events took their whole value from Her presence by my side. Without Her everything is suddenly too strong, too terrible for me to endure. Every single detail that could have been a thing of power and beauty turns against me like the worst kind of poison. That awful sense of guilt for having failed to give shape to my own life, although all the necessary potential was there, for having wasted Her life by refusing to fully offer myself to Her and through a lot of seemingly trivial actions which I cannot even mention in writing. Those who don't know the details of our relationship will never realise how ghastly all this is. The longer I live, the more awful my guilt becomes. I cannot turn my thoughts elsewhere for where shall I find any support. I try to think about things that used to preoccupy me. I think like a wound-up dummy but there is nothing creative in it. Everything has become worthless because it doesn't relate in any way to my deepest essence, which is nothing but horrible pain and remorse. There is nothing in me except this love I have for Her, an emotion which is quite awful to experience because of its belated manifestation. Yes, it had been there, but only uncommitted, weak, vacillating and coveted up with a thousand minor errors, so the life that we shared didn't give Her a sense of a total possession of me and by the same token couldn't make Her happy. A n d when She rebelled against such a state of affairs, I rejected Her brutally, pushing Her into death and annihilation. Since I was undecided and refused to focus my whole being in that one love, even in purely external, social matters I treated Her in a way that was below Her dignity. Keeping our relationship secret (because the final decision still had to be taken) made my external situation vague and hazy, from which many bad things resulted; meanwhile She was obviously losing faith in my strength and couldn't rely on me. This I see as proof of my awful worthlessness as a human being; I have to recall my shameful behaviour on and on, feeling pain and disgust with myself. It's too late for selfimprovement, since She who alone could have made me change is no more. I'm not one of those people who can suddenly start living in totally different dimensions than before, doing it either for the sake of others or through a simple love of life. I cannot get over it that all my creativity has ended and just go on living in torment so as not to hurt Mother and Father. I've been trying to live for months. The only result is that the torture is getting worse and the task turns out to be overwhelming. A n d whenever a man takes upon himself something that overwhelms him, the excessive effort will break him and turn his moral worth into evil. I didn't want to go. I had not a vestige of willpower left, because a man who has nothing but death in him cannot muster up his will for any given task. I relied on other people's will - Mother's, Bronio's, all those who claimed that the external circumstances could make a difference. Indeed, they could have changed something in a man who had retained even a tiny remnant of his worth untouched by his misfortune. Nothing but creativity existed for me. A n d that only reality has been irrevocably destroyed. Had I any faith in moral value, I could have built something on it. But here my past shared with Her poses the question: What have I done while I possessed all that bounty and was still creative? Destruction and despair. Can I begin anew while the sole thing alive in me is the love for Her, the love that blinds me to the rest of the world but creates nothing, only poisons me with the worst kind of remorse and doubt in the value of any sort of effort. Why can't She see all this, why can't She go on with Her writings. I f I'd really tried to understand them, I could have made amends for everything that Her ambition prevented Het from complaining about. Seeing the beauties of this world with the thought that She cannot look at them any longer is more than I can do. Neither Mother nor Father have ever suffered such a terrible misfortune in their lives, so they won't be able to comprehend why I cannot go on living. If they did, if they knew what I've 258 �Stanislaw Ignacy Witkiewicz • LISTY TO BRONISŁAWA MALINOWSKIECiO RS. W a ż n e P a n i E u g e n i i B o r k o w s k i e j kompozycja pod tytułem „Pocałunek śmierci", jedna z ostatnich, z tym że­ by nigdy nie śmiała sobie odebrać życia. Piszę to dlatego, że parę razy 2 lata temu o tym mówiła. Niech tcj,H> nigdy nie uczyni. 20. B. Malinowski Odesłać Rodzinie [RMS „ORSOVA", 15 V I 1914] 21. Ostatni raz to piszę. Straszne winy nie pozwalają mi żyć dłużej. Przebaczcie Najdrożsi Rodzice. Nie mogę dłu­ żej. Jestem straszliwie winny. Ona była święta, że tyle cza­ su ze mną przeżyć mogła. Przebacz, Broneczku [że Cię] opuszczę, ale nie wiesz, czym jest straszliwe cierpienie. Całuję Cię i żegnam. Nie gniewaj się na mnie. Ty jeden znasz całą okropność mojego cierpienia Twój Staś [RMS „ O R S O V A " , na Kanale Sueskim] 18/VI 1914 TESTAMENT Kompozycja (Błaganie o litość), rysunek i portret olej­ ny p a n i I r e n i e S o l s k i e j . PR J a n c z e w s k i m pozostałe rysunki Jej i moje Jej portrety rysunkowe. Klisze z Jej fotografii. P L a n g i e r o w i obraz z „Ptakiem snu", kompozycje: Niedobrana para i Melancholia. Pałę zrobioną przeze mnie, która była Jej własnością. Wszystkie klisze oprócz Jej (z prawem reprodukowania kompozycji). B r o n i o w i M a l i n o w s k i e m u Aparat fotogra­ ficzny. Jeśli wróci z wyprawy, niech sobie wybierze obrazy, jakie zechce a discretion. P a n n i e J a d w i d z e Z i e l i ń s k i e j wszystkie jej portrety i albumy z reprodukcjami moich prac, które były własnością śp. Jadwigi Janczewskiej. P a n n i e A n i e l i Z a g ó r s k i e j Albumy z photo z moich prac, które były moją własnością. Wszystkie pra­ ce „literackie" (powieść, wiersze itd.) Listy Jej i pamiątki po niej pochować pod kamieniem, który ma być dla mnie postawiony w dolinie Kościeliskiej, tam gdzie ona sobie życie odebrała. Niech, Broń Boże, ultra kabotyn Miciński nie napisze o mnie ani słowa. Błagam o to najmocniej. Wolę być zu­ pełnie zapomniany. To mu przeczytać. O s t a t n i a w o ­ la u m a r ł e g o . Proszę jeszcze raz o przebaczenie wszystkich. Niech mi nie biorą za złe śmierci. Lepsze to niż ciągła męka bez końca i brak twórczości... R.M.S. „ O R S O V A " , między Tarentem a Suezem dnia 15/VI 1914 r. Stanisław Ignacy Witkiewicz Im dalej jadę, tym potworniejsze wszystko się staje. Wieczór w Port Said dał mi poznać, czym może być wszy­ stko, co przyjdzie: coraz okropniejszą męczarnią. Wszyst­ ko, co widzę pięknego czy dziwnego i niezwykłego, zamie­ nia się w straszną mękę. Wszystko to chciałbym oglądać z Nią. Przywykłem, że wszystko, co się działo, miało tylko wartość przez Jej obecność przy mnie. Wszystko teraz jest za silne, za straszne do zniesienia bez Jej obecności. Wszy­ stko, co być mogło siłą i pięknością, zwraca się przeciw mnie jak najgorsza trucizna. Straszliwy wyrzut co do mnie, że życia mego nie umiałem stworzyć mając wszyst­ kie dane do tego, że Jej życie zmarnowałem przez niecał­ kowite oddanie się Jej i przez cały szereg drobnych pozor­ nie rzeczy, o których pisać nie mogę. Jak to wszystko jest okropnem, nikt tego wiedzieć nie może, kto nie znał ca­ łego naszego stosunku. Im dalej żyję, tym okropniejszą jest moja wina. Zwrócić myśli gdzie indziej nie mogę, bo na czym się oprę. Próbuję myśleć o rzeczach, które mnie dawniej obchodziły. Myślę jak manekin nakręcony, ale nie w sposób twórczy. Wszystko to straciło wartość, bo nie ma żadnego związku z moją najgłębszą istotą, która jest tylko jednym strasznym bólem i wyrzutem sumienia. Nic oprócz straszliwej, bo za późno objawionej miłości dla Niej we mnie nie ma. Wszystko to było, ale było niezde­ cydowane, słabe, chwiejne i przywalone tysiącami drob­ nych błędów i życie ze mną bez zupełnego poczucia posia­ dania mnie nie mogło Jej dać szczęścia. A kiedy się prze­ ciw temu zbuntowała, odepchnąłem Ją brutalnie w śmierć i zatracenie. Wskutek tego niezdecydowania i niezamknięcia się w tej jednej miłości postępowanie mo­ je było niegodnym Jej nawet w rzeczach czysto zewnętrz­ nych towarzyskich. Ukrywanie naszego stosunku (przez brak decyzji ostatecznej) czyniło moją sytuację zewnętrz­ ną niewyraźną i niejasną, skąd wiele złych rzeczy wynikło, a ona musiała tracić wiarę w moją siłę i oparcia we mnie znaleźć nie mogła. W tym widzę straszny brak wartości mojej jako człowieka i muszę przypominać sobie moje niegodne zachowanie się z bólem i wstrętem do samego siebie. Na poprawę za późno, bo nie ma Jej, dla której je­ dynie innym stać się mogłem. Nie jestem z tych ludzi, którzy mogą dla innych albo z chęci samego życia zacząć żyć w zupełnie innych wymiarach, niż żyli dotąd. Nie mo- 259 �Stanislaw Ignacy Witkiewkz * LETTERS T O BRON1SLAW MALINOWSKI been through staying alive after Her death, they'd forgive me everything. There used to be nothing ugly in my life till now. There were mistakes, there was evil and the suffering it caused. Now the time comes when ugliness may intrude. Please don't ask me to turn ugly, let me leave in peace. I implore you, death is a wonderful thing. I'll try with all my might, but forgive me if I fail. I know, all of you may think that this is just a passing aberration. It is not, I assure you. I know myself now. But at times I get mad with the thought of death and that madness is the only truth. The rest is just lies and ugliness. A man who's spent thirty years never making a sacrifice cannot be required all of a sudden to start living in the most awful torment only for his Parents. Inner absurdity is killing me. I was nothing but an artist, born to love one woman only. I've wasted everything. My fault. My suffering is unbearable. Living on in the spirit of sacrifice would only make me crazy. I cannot come back. I can only die. The very thought of a return is frightening. I must travel on as long as there's any strength left in me and when all of it goes out, forgive me my faults. I implore you. I'm determined to endure till we arrive in Colombo. Something may still change, although it's getting worse and worse. I'm seeing all the irreparable evil that I've done but have refused to look at until now. If I'd been completely unaware, at least. But no, I could have changed everything but kept postponing it from day to day. Nothing can save me. I'll try to endure for as long as I can, but forgive me if I lose control. Trans, by M.K. 22. R.M.S. "Orsova" [June 19 - 28, 1914] Do you realise how I suffer because of my Parents? Can anyone understand how terribly I've been suffering? I keep trying to write exhaustively about everything. But 1 can't. You must believe me. This is not merely despair. But what I've thought through during the sea voyage. It's a conceptual construct that I cannot overcome. It's easy to say, "live for us". But W H O is supposed to live for you. A tortured corpse which cannot muster up even the slightest fondness for himself. If you only knew how terrible this suffering is. I f I could only describe it. Having travelled even this far has cost me an awful lot of effort. No chance of a rescue. I'd like to die serene but I can't because by doing that I'd torment my Parents to death. What terrible torture. If someone could only know the monstrosity of this. People will say that I was weak. To die one also needs some strength and the awareness that it is really impossible to go on. One needs to know one's worth, too, and the fatality of one's nature. A l l my life I've been a man bound with ropes. But that torment made sense. I was creative. Now there's nothing. A h , why write at all. Will your judgement change? You'll go on blaming me - that's all that'll remain. If someone could know my life and all this. If someone knew? She alone could have said something about i t . Tetrible torture. Forgive me. If just one section in this circle of thoughts could by its nature let a person focus on it. / A drawing of a circle divided into six parts is enclosed. / If I could only explain why death alone can exculpate me and give me some dignity. One cannot live with hideousness in one's heart. These are things one can neither stomach nor atone for since She is no more. A l l the errors resulted from Her unwillingness to make our engagement publicly known - but why. Because I'd already tried to break up with her once, so she couldn't be sure of anything. She couldn't rely on me. But neither did I_want the engagement to become public knowledge. Because I couldn't tely on myself, either. As a result things happened where I had to behave inadequately from the point of view of honour. I couldn't act as Her guardian and protector. In front of other people I had to put up a show which authorised them to do things I couldn't object to. But it's been my fault. A n d that is why my honour has been damaged. I wish I could describe all that so as to make you believe me. Many mysteries will remain unexplained. But I have erred horribly. I represent none of those values that a new life can be created from. It is possible to survive somebody else's death but not one's own moral demise while one is still alive. This is awful. Death will purify all that and you will have a clear memory. That it didn't happen earlier and I kept on hurting people, making them believe that I'd go on living, is not only my fault. I've told you: the further I go, the worse it gets. A terrible truth has been manifesting itself to me with increasing clarity. A n d its light is making me look more and more ghastly. Forgive me. Only death. Wherever I look I see nothing but things that aeath alone can cleanse. 260 Trans, by M.K. 23. [No address or stationery mark] [June 1 9 - 2 8 , 1914] �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO gę pogodzić się z tym, że moja twórczość skończyła się i żyć w męczarni dlatego, by nie krzywdzić Matki i Ojca. Próbowałem przez 4 miesiące żyć. I z jakim rezultatem, że męka coraz straszniejsza i zadanie ponad siły. A wszystko, co człowiek ponad siły na siebie weźmie, musi go złamać i przekręcić jego moralną wartość na zło. Nie chciałem je­ chać. Byłem zupełnie bez woli, bo człowiek, który tylko ma śmierć w sobie, nie może mieć woli do żadnego po­ szczególnego zadania. Zdałem się na wolę innych - Mat­ ki, Bronia itd., którzy twierdzili, że zewnętrzne warunki mogą coś zmienić. Mogą w człowieku, który zachował choć jakąś jedną małą część swojej wartości nie zniszczo­ ną przez nieszczęście. Istniała dla mnie tylko twórczość. To zostało bez ratunku zniszczone. Żebym miał wiarę w wartość moralną, to bym mógł na tym coś zbudować. Ale na to odpowiada mi przeszłość z Nią przeżyta. Cóż zrobiłem mając to wszystko i mogąc tworzyć? Zniszczenie i rozpacz. Czyż mogę zacząć to nie mając sobie nic oprócz miłości dla Niej, która wszystko mi zakrywa, a nic nie tworzy, tylko truje najgorszym wyrzutem i zwątpieniem w wartość każdego wysiłku. Czemu Ona tego wszystkiego widzieć nie może, czemu nie może pisać dalej swoich prac, które żebym chciał rozumieć, naprawdę mogłem wszystko był naprawić, to na co wprost skarżyć się nie po­ zwalała Jej ambicja. Męka oglądania piękności świata z tą myślą, ze Ona juz tego widzieć nie może, jest czymś prze­ chodzącym moje siły. A n i Matka, ani Ojciec nie mieli tak potwornego nieszczęścia w życiu i dlatego nie zrozumieją nigdy, dlaczego żyć nie mogę. Gdyby zrozumieli, gdyby wiedzieli, co wycierpiałem żyjąc teraz po Jej śmierci, prze­ baczyliby mi wszystko. Dotąd nie było w moim życiu nic b r z y d k i e g o . Były błędy, było zło i męka z tego powo­ du. Teraz może przyjść brzydota. Nie chciejcie, abym się stał brzydkim i pozwólcie odejść w pokoju. Błagam o to, śmierć jest cudowna rzecz. Będę się starał wszelkimi siła­ mi, ale jeśli nie będę mógł, przebaczcie mi. Wiem, że wszyscy mogą myśleć, że to „stan chwilowy". Wierzcie mi, że tak nie jest. Znam teraz siebie. Ale miewam chwile strasznego obłędu śmierci i to jest j e d y n a p r a w d a . Reszta to kłamstwo i brzydota. Nie może człowiek, który 30 lat żył bez poświęcenia, nagle w najstraszniejszym cier­ pieniu żyć tylko dla Rodziców. Bezsens wewnętrzny mnie zabija. Byłem tylko artystą i byłem stworzony, aby kochać jedną kobietę. Zmarnowałem wszystko z własnej winy. Cierpienie nie do zniesienia. Poświęcenie i życie dalsze doprowadziłoby mnie tylko do obłędu. Wrócić nie mogę, tylko umrzeć. Na myśl o powrocie straszno się robi. Mu­ szę jechać dalej, póki sił starczy, a jeśli nie starczy, daruj­ cie mi moje winy. Błagam Was o to. Postanawiam dotrzymać do Colombo, Może się coś je­ szcze zmieni, jakkolwiek jest coraz gorzej. Tak wyraźnie teraz widzę wszystkie moje winy nie do odkupienia, których widzieć przedtem nie chciałem. Gdybym był cał­ kiem bezświadomy. Ale wszystko mogłem zmienić i od­ kładałem z dnia na dzień. Nic nie może mnie uratować. Będę się starał wytrwać, ile tylko będzie możliwe, ale przebaczcie mi, jeśli nie zdołam się opanować. 22. RMS „ O R S O V A " [19-28 czerwca 1914] Czy w i e c i e co ja c i e r p i ę z p o w o d u Ro­ dziców? Czy kto może zrozumieć, jak strasznie cierpię? Zabieram się ciągle, żeby napisać wyczerpująco 0 wszystkim. Ale nie mogę. Musicie mi wierzyć. To nie jest tylko rozpacz. Ale to, co przemyślałem przez drogę na okręcie. To jest konstrukcja myślowa, której nie mogę przezwyciężyć. Łatwo mówić - żyj dla nas. Ale K T O ma żyć dla Was. Umęczony ttup, który najmniejszej sympatii do siebie mieć nie może. Żebyście wiedzieli, jak straszne jest to cierpienie. Żebym mógł to opisać. To straszliwy wy­ siłek, że dotąd dojechałem. Nie ma ratunku. Chcę umrzeć z pogodą, a nie mogę, bo zamęczę Rodziców. Co za straszna męka. Zeby kto mógł wiedzieć potworność te­ go. Powiedzą ludzie, że byłem słaby. Na śmierć trzeba też pewnej siły i świadomości, że naprawdę już dalej nie moż­ na. Trzeba znać swoją wartość też i fatalność swojej natu­ ry. Byłem człowiekiem skrępowanym powrozami całe ży­ cie. Ale męka miała sens. Była twórczość. T e r a z n i c . Ach, po co pisać. Czyż sąd Wasz się zmieni? Zostanie żal do mnie. A gdyby kto mógł znać moje życie i to wszystko. Zeby kto wiedział? Jedna Ona mogłaby coś o tym powie­ dzieć. Straszna męka. Przebaczcie mi. Zeby choć jeden wycinek z tego kółka myśli był taki, żeby się na nim za­ trzymać. [Tu rysunek koła podzielonego na 6 cząstek]. Żebym mógł wytłomaczyć to, że tylko jedna śmierć może mnie usprawiedliwić i nadać mi wartość. Nie można żyć z ohydą w sercu. To są rzeczy, których nie można strawić 1 nie można odpokutować, bo Jej n i e ma. Błędy wy­ nikły stąd, że ona nie chciała, aby wiadome było narzeczeństwo - ale czemu. Bo już raz chciałem z Nią zerwać i niczego nie była pewna. Nie mogła mi wierzyć. Ale ja t e ż nie chciałem tego, aby to było wiadome. Dlatego, że nie wierzyłem sobie. I stąd wynikły rzeczy, w których mu­ siałem być niedociągnięty pod względem honoru. Nie mogłem być Jej obrońcą i opiekunem. Musiałem udawać wobec ludzi, co upoważniało ich do rzeczy, na które nie mogłem reagować. Ale to moja wina. W tym jest nad­ szarpnięty mój honor. Chciałbym módz to wszystko tak opisać, abyście musieli mi wierzyć. W i e l e t a j e m n i c z o s t a n i e n i e w y j a ś n i o ny c h. Ale winy moje są okropne. Nie mam nic z tych wartości, których nowe ży­ cie stworzyć można. Można znieść czyjąś śmierć, ale nie można znieść swojej moralnej śmierci za życia. To okrop- �Stanisław Ignacy Witkiewicz • L E T T E R S T O BRONISŁAW MALINOWSKI Dearest Parents. Destiny has decided. I cannot go on living. I've been like a man covered with wounds who's been bathed i n sulphuric acid. Every sinde thing - the sea, the people, the sky, each word causes me boundless pain. Forgive me. A man turns into a monster when he's forced to struggle against overwhelming odds, finding inside himself nothing to rely on. No words can express what I've been going through. Nothing but death. I beg your forgiveness. Trans, by M.K. 24. [Address:] B. Malinowski / read and send to the Family / send all letters as registered mail R.M.S. "Orsova" [June 1 9 - 2 8 , 1914] Telling someone else to live is a terrible thing to do. Wouldn't it have been better i f I'd finished with myself right away, just as I wanted to. I f a man as attached to life as I've been suddenly wants to die that's proof enough that everything is really finished. Why not [one or more lines are missing from the xerox copy] terrible complications without the awful torment of the last months. If someone only knew how terrible my suffering has been. What I've lost. Everything: the most beautiful, the only love, My Only One for whom I could have still created something in this world. I am alone. Mother, don't be angry. I wish Father didn't blame me. It's been my destiny. Believe me, I just couldn't go on living. This is not a passing condition. It's getting more and more ghastly. Forgive me. I beg you again. Trans, by M.K. 25. 26. 2 July 1914 Anurasdhapura Explications for the Authorities of Ceylon After having lost my bride who has suicided herself, I would beforfe] 4 months to kill myself [wanted to kill myself four months ago]. My Family has concealed [counseled] me to make a journey. My friend (the one of my two best friends) was just going for New Guinea in a scientific Expedition. He was so kind that he has lent me £ 50 to the sum, I have had, and has taken me with him in a very bad psychic state and on account of it has had many troubles. He was so good as a best brother. A n d I am sorry that I must do him than unjustice and leave him in his dangerous tripes. But I see that travelling instead of improving my state makes me a horrible pain. Because I see the bea[u]tifull things that She never will see and this makes me most unhappy. More than I was before i t . I am writing it in scope that my dearest Friend Dt. Malinowski has no troubles on account of my death to make him avoid any formalities or inquiry, that can make him too late for his ship. That is my last will that he does not be disturbed on account of me in his journey, because he must be in Australia for the Congress of British Association. It would be for me a very great pain that I instead to be grateful! to 1 im have made him any trouble Excuse me for my horrible English. Yours, S. I . Witkiewicz [Original letter in English] Dear Bronio: You'll think this is ham acting. I don't wish you ever to suffer even a part of what I've been through. [Address:] [Printed on the envelope:] B. Malinowski / read and send to the Family Clarke's Botanic Hotel North Terrace Adelaide Telephone 665 R.M.S. "Orsova" [June 1 9 - 2 8 1914] Can anyone comprehend the awfulness of my torment. If anyone knew, they'd forgive me. Let a little pure memory of me remain, at the very least. Have pity on the unhappiest man in the world. I kiss your hands. Forgive me. Forgive - [In Witkiewicz's hand:] B. Malinowski Open in case of my death Trans, by M.K. 262 [On the reverse side of the envelope:] �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO ne. Śmierć oczyści to wszystko i będziecie mogli mieć czy­ stą pamięć. Ze wcześnie się to nie stało i tyle krzywdy je­ szcze wyrządziłem łudząc wszystkich, że żyć będę, nie tyl­ ko moja wina. Mówiłem: im dalej, tym gorzej. Straszliwa prawda coraz jaśniej zarysowuje się przede mną. Coraz straszniej wyglądam w tym świetle. Przebaczcie. Tylko śmierć. Gdzie spojrzę, nie ma rzeczy, której by tylko śmierć oczyścić nie mogła. 23. [RMS „ORSOVA", 19-28 czerwca 1914] Najdrożsi Rodzice. Takie było przeznaczenie. Żyć dłu­ żej nie mogę. Jestem jak człowiek cały w ranach, którego kąpią w kwasie siarkowym. K a ż d a r z e c z - morze, lu­ dzie, niebo, każde słowo jest męczarnią bez granic. Prze­ baczcie. Człowiek potwornieje, kiedy musi przezwyciężać rzeczy silniejsze od niego nie mając w sobie nic, na czym mógłby się oprzeć. Nie ma słów na to, co cierpię. Jedyna śmierć. Błagam o przebaczenie. Statek „ O r s o v a " . Ze zbiorów Terence'a Wrighta Orient Liner „OrstW. The collection of Terence Wright 25. Dr Bronisław Malinowski Po przeczytaniu proszę odesłać Rodzinie RMS „ORSOVA" [19-28 czerwca 1914] 24. B. Malinowski Po przeczytaniu odesłać Rodzinie Listy proszę wysłać rekomendowane RMS „ORSOVA" [19-28 czerwca 1914] Straszna rzecz kazać komuś żyć. Czyż nie lepiej było skończyć zaraz wtedy, kiedy chciałem. Jeśli człowiek tak przywiązany do życia jak ja chce umrzeć, to dowód, że na­ prawdę wszystko się już skończyło. Czemu nie [brak jed­ nego lub więcej wierszy w kserokopii] strasznych kompli­ kacji bez straszliwej męki tych miesięcy. Zeby kto wie­ dział, jak straszne jest moje cierpienie. Co straciłem. Wszystko: najpiękniejszą, jedyną miłość. Jedyną, dla której mogłem jeszcze stworzyć coś na świecie. Jestem sam. Matko, nie gniewaj się. Zeby ojciec nie miał żalu. Takie było przeznaczenie. Wierzcie mi, że żyć nie mogłem. To nie stan chwilowy. Coraz straszniej jest. Przebaczcie mi. Jeszcze raz błagam. Czy kto jest w stanie zrozumieć okropność mojej mę­ ki. Gdyby kto wiedział, przebaczyłby mi. Niech przynaj­ mniej trochę pamięci czystej po mnie zostanie. Zlitujcie się nad najnieszczęśliwszym człowiekiem na świecie. Całuję ręce Wasze. Przebaczcie. Przebaczcie — 26. * 2 V I I 1914, Anuradhapura Explications for the Autorities of Ceylon After having lost my bride who has suicided herself, I would befor[e] 4 months kill myself. My Family has conce­ aled me to make a journey. My friend {the one of my two best friends) was just going for New Gwinea in a scientific * O r y g i n a ł listu pisany w wersji angielskiej. T ł u m a c z e n i e poniżej. 263 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • L E T T E R S T O BRONISŁAW MALINOWSKI H.M. To the authorities or Police of Ceylon St. Ignacy Witkiewicz Explications humorous [added later] Trans, by D.G. 27. Freemasons Hotel, Stirling Terrace Albany, August 3, 1914 Western Australia Dearest Parents, The awful news about the war reached us in Albany today. I f it turns out to be true, I'm coming back from Fremantle by the first steamboat. Only in this way can I still be useful and do something. Otherwise there's nothing but this terrible madness from which no creative urge results that could perhaps justify my existence. It could be a more honourable way to end one's life than by committing suicide, painting landscapes in New Guinea or coming down with yellow fever. This whole journey makes no sense at all. I'm worried about Mother. What's going on back there? There's unconfirmed news about wars that Austria fights against Russia and France against Germany." Personal problems need to be put aside so that one can somehow acquit oneself of this miserable existence. The pointlessness of this trip is simply terrible. Bronio is becoming more and more of a stranger to me. Studying the little plants of Australia while such awful things are going on in Europe makes no sense at all. In such a situation life seems to be more to the point. I'll refrain from describing Australia in a more detailed way. I'm so upset that I cannot write any longer 1 kiss you both Stas What can one write in the face of really great matters? I shouldn't have embarked on this trip. I had the right premonition during the last days in Zakopane and London. How terrible: my entire life has been cursed with bad timing. Both personal life and art totally wasted. Maybe in this way something will happen for real or else death will come. Trans, by M.K. 28. R.M.S. "Orvieto" August 5, 1914 The time has come to put aside everything personal, give up all suicidal thoughts which are mere foolishness compared to what is going on now and at last make something out of one's life, out of that remnant of extant energies. Just think what a terrible thing has happened to me, as if it were not enough. In this awful time, when the country and you two are threatened, I cannot join you but have to stay thousands of miles away, drowning in idleness and despair. My fate is really tragic. It must have been some sort of premonition that made me plan this journey with such awful reluctance. It wasn't my doing. 1 couldn't have made the decision because I did not want to go on living. A n d now I'm denied the only chance to salvage my honour, to do something at last and perish together with those who fight. The supreme torment that I've suffered wasn't enough, apparently. Now this very worst nonsense comes up. I cannot even write about it, being strangled by a despair even more monstrous than what I'd already gone through. I'll try to come back to Poland, but if [ I fail, then] what shall I do? I won't survive this idleness. The last opportunity is slipping out of my grasp and all that remains is the monstrous pointlessness of a life lived with no chance to do anything. When art has petered out, one could still do this one thing. But even that is impossible. Why this cruel punishment? My present state is beyond words. Suffering with no possibility of a beautiful ei d by suicide. I wish I could he there now and fight and at least die honorably. Even that I cannot do. My conscience is killing me for having left the country. But it wasn't only my doing. Who can understand the horror of that. To be separated from the others while the fate of the country hangs in the balance. To go sightseeing in Australia at such a time. I cannot write. Terrible, unbearable. If I cannot get hack to my country, I won't be able to go on living. The absurdity of this is just too horrible. The last possibility denied. Horrible suffering. Trans, by M.K. 29. R.M.S. "Orvieto" - August 6, 1914 This journey, so lightheartedly decided upon and begun almost without the participation of my own will, 264 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY LX) BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO Expedition. He was so kind that he has lent me £ 50 to the sum, I have had, and has taken me in a very bad psychical state with him and on account of it has had many troubles. He was so good as a best brother. And 1 am very sorry that I must do him than unjustice and leave him in his dangeroes tripes. But I see that the travelling instead of improving my state makes me a horrible pain. Because I see the bea[u]tyfull things that She never will see and this makes me most unhappy. More as 1 was before it. I am w r i t i n g i t i n s c o p e t h a t my d e a r e s t F r i e n d D r M a l i n o w s k i has n o t r o u b l e s on account of my death to make him avoid any formalities and inquiry, that can make him too late for his ship. That is my last will that he does not be disturbed on account of me in his journey because he must be in Australia for the Congress of British Association. It would be for me a very great pain that I instead to be gratefull to him have made him any trouble. Excuse me my horrible English Yours S. I . Witkiewicz m.p. [Dopisek ołówkiem na marginesie:] Broniu Kochany. Pomyślisz, że to kabotyństwo. Nie życzę Ci, abyś k i e d y c z ą s t k ę piał co ja. stwo, przed czterema miesiącami chciałem się zabić. Moja rodzina doradziła mi udanie się w p o d r ó ż . Mój przyjaciel (je­ den z dwóch moich najlepszych przyjaciół) wybierał się wła­ śnie na Nową Gwineę z wyprawą naukową. Był tak uprzej­ my, że do sumy, jaką rozporządzałem, pożyczył mi pięćdzie­ siąt funtów szterlingów i zabrał mnie ze sobą w bardzo złym stanie psychicznym, na skutek czego miał wiele kłopotów. On był tak dobry jak najlepszy brat. I jest mi bardzo przykro, że jestem zmuszony popełnić wobec niego taką niegodziwość i opuszczam go w jego niebezpiecznych wędrówkach. Ja jed­ nak widzę, że podróżowanie zamiast poprawić mój stan, sprawia mi okropne cierpienie, ponieważ fakt, iż ja mogę oglądać piękne rzeczy, których Ona nigdy nie zobaczy, czyni mnie w najwyższym stopniu nieszczęśliwym. Jeszcze bardziej niż byłem poprzednio. Piszę to z p e ł n ą o d p o w i e d z i a l n o ś c i ą , że­ by m ó j n a j d r o ż s z y p r z y j a c i e l d r M a l i n o w ­ s k i n i e m i a ł ż a d n y c h k ł o p o t ó w w związku z mo­ ją śmiercią, zeby uniknął wszelkich formalności i przesłu­ chań, co mogłoby spowodować jego spóźnienie na ten sta­ tek. To jest moja ostatnia wola, żeby z mojego powodu nie doznał on żadnych przeszkód w podróży, ponieważ musi być w Australii na Kongresie Stowarzyszenia Brytyjskiego. Spra­ wiłoby mi wielki ból, gdybym zamiast okazać moją wdzięcz­ ność stał się przyczyną jakichkolwiek dla niego kłopotów. Proszę wybaczyć mój okropny angielski. Wasz S. I . Witkiewicz, m.p] t e g o przecier­ [Koperta z nadrukiem:] Clarke's Botanic Hotel, North Terrace, Adelaide. Telephone 665 27. Freemasons Hotel, Stirling Terrace Albany, 3 VIII 1914 Western Australia B. Malinowski H. M . To the Autorities or Pol (ice) of Ceylon or given St. Ignacy Witkiewicz Explications Najdrożsi Rodzice: Dziś otrzymaliśmy w Albany fatalne wiadomości co do wojny. Jeśli to okaże się prawdą, to wracam zaraz z Fremuntle pierwszym parowcem. Jeszcze jedyna forma, w jakiej mo­ gę być użytecznym i coś zrobić. Tak tylko obłęd okropny bez twórczości, jedynego usprawiedliwienia mego istnienia. Mo­ że w ten sposób godniej zakończę życie niż w samobójstwie albo malowaniu pejzażyków na Nowej Gwinei czy też [w] żółtej febrze [późniejszy dopisek autora listu:] Cała ta podróż w ogóle sensu żadnego nie ma. Jestem niespokojny o Mamę. Co tam się teraz dzieje.' Otworzyć w razie śmierci [Na odwrotnej stronie koperty:] humorystyczne 12 V I I 1914, Anuradhapura Wyjaśnienia dla Władz Ceylon u Po utracie mojej narzeczonej, która popełniła samobój- Wiadomości niepotwierdzone o wojnie austro-rosyjskiej i francusko-niemieckiej. Trzeba osobiste rzeczy odłożyć na bok i w jakiś sposób usprawiedliwić to nędzne istnienie. Bezsens tej podróży okropny. Bronio jest coraz bardziej obcy dla mnie. Oglądanie roślinek australskich, kiedy tam wypadki tak straszne, żadnego sensu nie ma. Wobec takich 265 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • L E T T E R S T O BRONISŁAW MALINOWSKI is now turning into a horrible crime. I'm denied the opportunity to perform the only task I was still capable of after I've lost my artistic talent. My fate has really been tragic. I feel as i f I've woken up from an awful dream. I n the last two days I've spent less time than before thinking of that terrible misfortune that befell me. I can only think about death with disgust and contempt. But the only chance of living on has been denied. The news gets worse and worse. Getting back to Poland is out of the question. still occupy myself with unimportant trivia, with superstition. However, twenty minutes to ten has beei such a fateful hour i n my life that I feel an uncontrollable urge to describe a few facts connected with i t . Mv first impression connected with that hour. I was about ten years old. I was going to bed. Mother was playing the piano. Between her and me there were two dark rooms. A candle was burniiu afraid of something, I don't really know what it was. The time was twenty to ten. A t least that is my earliest recollection associated with that hour. It is noteworthy that as a child I used to be especially fascinated by Australia. As evidence I can quote a map of that continent from a small atlas which Mrs. Dembowska gave me. I used to scribble all over that map. The torn of Adelaide in particular is underlined, with longitude and latitude given. Another of my childish fascination was potassium cyanide. It was my dream to have it in my collection of chemicals. I had intuition but lacked willpower. I forced myself to go on this trip but started out still thinking of death. Even while already i n Perth I still wanted to poison myself with cyanide. But I thought of you and that has stayed my hand. I've sent some crazy letters. Luckily, they've all been lost. How mediocre all that seems i n the face of this terrible reality. How I envy those who can do their duty now. I used to joke that joining the riflemen was the only thing to do. But i n peaceful times and i n my then state of mind it looked like a farce. Now the awfulness of this inertia which has been forced upon me surpasses all. What's happening with all of you? Why can't I be there and fight so that I could at least erase with my useful death all the bad things I've done. I don't know i f I can live through what's i n store for me i f I cannot get back to the country. The thought of a future is frightening. Suicide seems just as hideous as life now. The unhappiness I used to suffer was not enough. Now the worst thing comes. I told you it was madness. No one has stopped me. Now it's too late for anything. How awful. Being unable to end one's life with dignity. I'm not blaming anyone. Everybody meant well. The result has been as bad as it could possibly be. No one will ever know what I've suffered. But [in] my sterile emptiness, misled by ambition, I've rejected my last love. False ambition has been the root of all evil. Why didn't I stay when I'd come back from Berlin? Why did everybody tell me to go? A n d I had no will of my own because I did not want to live. How terrible it is to end one's life like this. The only thing left to do and even that cannot be done. Trans, by M.K. 30. August 10, 1914, Botanic Hotel Adelaide (Australia) It may seem stupid that although I'm quite overwhelmed by a terrible personal misfortune, the awful news about the war and my enforced idleness, I Whenever I saw that hour on a clock (even an inaccurate one - say, set at five o'clock or at midnight), something unpleasant always happened to me within ltnin three or four days. I first saw that hour on a stopped watch in Sytgudyszki - that is, i n Lithuania. Going out f o r a i I forgot to take my watch with me. When I came back to my room in the evening, I saw that same watch stopped at that hour. Next day I was ill with typhoid, a rather dangerous case (the only serious illness thattl I had since I was six). For the second time it happened in Rome. I was supposed to meet Miss T. in Florence. I wanted to have a final talk with her about our future relationship. I'd been in love with her since I was sixteen. I wen; to bed early, about nine. Karol Szymanowski, with whom I was traveling at the time and who knew about this superstition of mine, noticed that my watch had stopped and set it for twenty to ten. In the morning 1 didn't wake him up, so I left quite convinced that something bad was going to happen. In three days time I had a talk with Miss T. from which it transpired that our future together was not to he. We went on writing each other but that correspondence ended barely a later. It was in Florence that I had my first onset of suicidal thoughts. In 1909 in December (or at the end of Novemba while staying with Mr. and Mrs. Smialowski I set their ancient clock - one that had stopped ages ago - i hour in question, trying to overcome my superstitioa <Before January > 1 Before March I met the late 1 S u c h parentheses denote fragments crossed, author. 266 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY D O BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO 29. • c z y życie nabiera większego sensu. Wstrzymuję się z dall y m opisem Australii. RMS „ORVIETO", 6 V I I I 1914 I Jestem tak zdenerwowany, że więcej pisać nie mogę. Całuję Was Staś I Cóż można pisać wobec rzeczy prawdziwie wielkich? 1 Trzeba było nie jechać wcale, tak jak czułem w ostatnich liniach w Zakopanem i w Londynie. Co za straszna rzecz, że wszystko w moim życiu nie w po­ ł ę się dzieje. j Zmarnowane życie osobiste i sztuka. Może w ten sposób coś się stanie naprawdę albo śmierć. Podróż, tak lekkomyślnie postanowiona i rozpoczęta pra­ wie bez udziału mojej woli, zamienia się teraz w okropną zbrodnię. Jedyny czyn, do którego po utracie sztuki byłem zdolny, jest mi odjęty. Naprawdę los mój jest tragiczny. Mam uczucie, że się zbudziłem ze strasznego snu. Od dwóch dni mniej myślę o tym strasznym nieszczęściu, które mnie spo­ tkało. Nie mogę myśleć o śmierci bez obrzydzenia i pogardy. A jedyna możność życia odjęta. Wiadomości coraz gorsze. Mowy nie ma o dostaniu się do kraju. 28. Miałem intuicję, ale nie miałem woli. Zmusiłem się gwał­ tem do tej podróży, a jechałem ciągle z myślą o śmierci. Je­ szcze w Perth chciałem się otruć cyjankiem. Znowu myśl i RMS „ORVIETO", 5 VIII 1914 IPrzyszedł czas, że osobiste r ^ z y trzeba by odłożyć, wyrzec L myśli samobójczych, które są głupstwem wobec tego, co się dzieje, i zrobić nareszcie coś ze swego życia, z resztki sił, • które zostały. Pomyślcie, jak straszne jest to, co mnie jeszcze spotyka. W tak strasznej chwili, kiedy krajowi i Wam grozi niebezpieczeństwo, ja nie mogę się do Was dostać - o tysiące kilometrów od Was odległy w bezczynności i rozpaczy. Na­ prawdę los mój jest tragiczny. Miałem jakieś przeczucie, że Itak strasznie nie chciałem jechać. Nie moja wola była w tej [podróży. Nie miałem decyzji, bo sam żyć nie chciałem. Teraz [jedyna sposobność, aby uratować honor i nareszcie dokonać czegoś i zginąć razem z walczącymi, zostaje odjęta. Za mało było najstraszliwszej męki. Jeszcze ten bezsens najgorszy. Pisać nit mo£5C te^o bo mnie dławi rozpacz jeszcze potworniejsza |niż to, co było dotąd. Będę się starał dostać do kraju, ale jeśli i [nie, to] co robić? Nie przeżyję tej bezczynności. I Ostatnia rzecz wymyka mi się z rąk i zostaje potworny i bezsens życia już bez żadnej możności czynu Kiedy sztuka się 'skończyła, można by jeszcze to dokonać Ale i to nie * Za co tak straszna kara? i 0 Was mnie wstrzymała. Wysłałem wariackie listy. Na szczę­ ście zginęły. Jakież to wszystko marne wobec tej okropnej rzeczywistości. Jakże zazdroszczę tym, którzy mogą spełnić teraz obowiązek. Mówiłem żartem, że jedyna rzecz to zapisać się do Strzelca. Ale w czasie pokoju wydawało mi się to far­ są w tym stanie, w jakim byłem. Teraz okropność tego bezwładu przymusowego przecho­ dzi wszelkie granice. Co z Wami się dzieje? Czemu nie mogę być tam i walczyć, 1 przynajmniej śmiercią pożyteczną zatrzeć te wszystkie złe rzeczy, które popełniłem. Nie wiem, czy przetrzymam to, co mnie czeka, o ile nie będę mógł się dostać do kraju. Strach pomyśleć o przyszłości. Samobójstwo teraz jest tak ohydne jak życie. Za mało było tego nieszczęścia. Teraz przychodzi rzecz najokropniejsza. Mówiłem, że to szaleństwo. Nikt mnie nie wstrzymał. Te­ raz za późno na wszystko. Jakież to okropne. Nie móc skoń­ czyć życia w sposób godny. Nie obwiniam nikogo. Wszyscy chcieli dobrze. Wyszło najokropniej. Nikt wiedzieć nie będzie, co przecierpiałem. Ale [w] pustce bezpłodnej odtrąciłem miłość ostatnią przez ambicję. Przez fałszywą ambicję wszystko złe się stało. To, co teraz jest, to się wyrazić nie da. Cierpienie już bez §ożności pięknego końca w samobójstwie. Chciałbym teraz być tam i bić się, i zginąć przynajmniej nie. Nawet tego nie mogę. Straszny wyrzut, że pojechałem. Ale nie tylko moja w tym odpowiedzialność. Kto zrozunie straszność tego. Nie móc być tam ze wszystkimi, kiedy ; ważą losy kraju, i jechać po Australii oglądać widoki. Nie mogę pisać. Straszne, nie do zniesienia. Czemuż nie zostałem wtedy po powrocie z Berlina? Czemuż wszyscy mnie namawiali? A woli własnej nie miałem, bo żyć nie chciałem. Jeśli nie będę mógł się dostać do kraju, żyć nie będę Może to wydać się głupim, że przygnieciony strasznym osobistym nieszczęściem i strasznymi wiadomościami o woj­ nie i swoją przymusową bezczynnością zajmuję się rzeczami małej wagi, przesądami. Jest jednak w moim życiu przezna­ czenie związane w tak dziwny sposób z godziną dwadzieścia Naprawdę zbyt straszny jest bezsens. Ostatnia możliwość odjęta. Straszliwe cierpienie. Straszne to tak życie kończyć. Jedyny czyn, i tego nie móc spełnić. 30. Botanic Hotel, Adelaide (Australia), 10 V I I I 1914 267 �S t a n i s l a s Ignacy Witkiewicz • LETTERS T O BRONISŁAW M A L I N O W S K I late J. Janczewska had lived there for a long time, I noticed that the clock didn't in fact show twenty to eleven but twenty to ten. I t was morning. I was just telling Her about this superstition of mine and happened to mention the clock in the picture. I came nearer to have a look at it and saw (almost with horror) that the hour hand was slightly bent, so the clock really showed twenty to ten. As i f it had been lying in ambush for two months to make us stay in that house. A t that very moment I thought that some awful misfortune was sure to happen to me there. Moving from Sliwiak's house after seventeen years and finding in the new place a clock stopped at the fatal hour must have seemed strange, indeed. O n January 17, which was Friday (and Friday is my bad day, too) I proposed to the late J[adwiga] Janczewska. I didn't want her to go to Leszcze in June. In April the round clock that Mother got as a gift from Miss T. stopped at twenty to ten. Jadwiga Janczewska at Miss M.B's. In March I met Mrs. Irena Solska. When my relationship with the latter began, I was planning to go to Zakopane at the end of June. She was already there. I lived in Cracow i n Grodzka Street. (The timing was as follows. I f a clock was working and I saw its hands point to the fatal hour, I had to expect a minor unpleasantness to happen within three days. I f a clock had stopped at twenty to ten, the event followed three months later. I cannot remember why this particular timetable took hold or how the whole superstition started.) Walking to the Market in Cracow I always chose the left side of a street. O n the eve of my departure walking out of the house I saw a coal cart standing right in front of the gate. I had to walk around it, so I crossed the street and only then did 1 notice a watch repair shop opposite where I lived. In the shop window there was a huge hanging clock which had stopped at my fatal hour. (The hand showing minutes should never go beyond number V I I I or 8. It doesn't necessarily have to point to the number itself.) With that departure the best days of my life ended. Relations between us were getting worse and worse (it was all my fault. I had underestimated both of us and was punished in this cruel way). In January or February while staying in a sanatorium I set a clock for twenty to ten - as a joke. 1 did it during Rubinstein's concert. O n February 21 that awful thing happened. O n February 24 I began the thirtieth year of my hopelessly wasted life. O n Friday the 20th we had an argument which caused that terrible disaster. In the month that followed things happened in connection with Mrs. SfolskaJ which strongly affected my whole future life. I wanted to leave her, but I was too weak, so the relationship (to which I owe my awful notoriety) dragged on for a long time. (I've always said that 1 can only imagine being alive till thirty. The thirtieth year of my life will never be completed and in such numbers as 31, 32, 35 or 40 I cannot see "a succession of my" birthdays. 17 has been my fatal number, too, for some reason.) In 1911, when I planned to travel to London from Brittany, my watch stopped at nine forty. In the evening it showed nine thirty five, but I must have jostled it somehow and then forgot to wind it up, so by morning it had stopped at the fatal hour. The five minutes' difference must have resulted from some involuntary movement of mine. Going by bus in Cambridge I saw a large clock which had stopped at the hour in question, hanging in a shop window. Leafing through a newspaper in a dentist's waiting room I saw a watchmaker's advertisement with a picture of a clock showing twenty to ten. In two months time the break-up with Mrs. S[olska] began. It's used up a lot of my energies and generally speaking, that whole period of my life was extremely unpleasant. We spent seventeen years living in Sliwiak's house. Then we moved to Bystre and into a villa called "Nosal". (Bystre used to be my first address in Zakopane when I was two years old.) There was a picture there with a clock in it. It was my habit to examine all clocks in any new place I moved into. To my satisfaction I saw that the clock i n the picture showed twenty to eleven. Two months later, when we were well settled and the The decisive letter from B. Malinowski without which this whole journey would never have started reached me at T. Langier's. His alarm clock had stopped at twenty to ten. When I first went shopping for tropical equipment at Gani's in London, I saw a large hanging clock that had stopped at the very same hour. A few days later also in London when I went to a watchmaker's to have my watch repaired I noticed a defunct alarm clock showing nine forty. One evening I got off at Southampton Row instead of Grays Inn Road, walked along Theobald Road and glancing in a shop window saw an alarm clock which had stopped at the hour in question. Walking out of a dentist's i n West-Hampstead I meant to go to Kings Cross, but for some reason bought a ticket to Baker-street. Walking along Regent Street later on I saw a small watch that had stopped at twenty to ten. Ignoring all those warnings, I went away. It was "Orsova's" seventeenth passage. Having arrived in Ceylon I wanted to kill myself in Domhilli and Naalande. I was sitting, holding a Browning to my temple. I couldn't shoot myself, because the thought of my Parents stopped me at the very last moment. This 268 �Stanisław Ignacy Witkiewicz * LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO minut przed dziesiątą, że nie mogę się wstrzymać, ażeby nie opisać faktów z tą godziną związanych. Pierwsze wrażenie związane z tą godzi­ ną. Miałem koto dziesięciu lat. Kładłem się spać. Matka gra­ ła na fortepianie. Oddzielały mnie od Niej dwa pokoje ciem­ ne. Paliła się świeca. Bałem się czegoś, sam nie wiem czego. Była wtedy ta godzina. Przynajmniej jest to ostatnie wspo­ mnienie, które się z pojęciem tej godziny wiąże. Zwracam uwagę, że kiedy byłem dzieckiem, zajmowała mnie specjalnie Australia. Dowodem tego jest mapa Australii z małego atla­ su, który dostałem od pani Dembowskiej, cała pokreślona. Miasto Adelaide jest oznaczone specjalnie, z długością i sze­ rokością geograficzną. Drugim ideałem dzieciństwa z okresu chemicznego był cyjanek potasu. Marzyłem o tym, aby mieć go w mojej kolekcji chemikaliów. Kiedy zobaczyłem tę godzinę na zegarze idącym (choćby źle, na przykład o piątej lub dwunastej w nocy), zawsze w ciągu dni trzech-czterech spotkało mnie coś nieprzyjemnego. P i e r w s z y raz zobaczyłem zegar na tej godzinie stoją­ cy na Litwie w Sylgudyszkach. Wyjeżdżając na spacer zapo­ mniałem zegarka. Wieczorem, kiedy wróciłem do mego po­ koju, zastałem zegarek mój stojący na tej godzinie. Nazajutrz byłem już chory na tyfus, dość niebezpiecznie (jedyna ciężka chotoba, którą miałem od siódmego roku życia). D r u g i raz było to w Rzymie, miałem spotkać się we Florencji z Panną T. Chciałem rozmówić się definitywnie z Nią co do mojego stosunku do Niej w przyszłości. Koch.iłem się w Niej już od siedemnastego roku życia. Położyłem się spać wcześnie kolo dziewiątej. Karol Szyma­ nowski, z którym podróżowałem i który wiedział o tym mo­ im przesądzie, zobaczywszy, że zegarek mój stanął, n a s t a ­ wił go na t ę g o d z i n ę . Rano nie budziłem go i wyje­ chałem z rym przekonaniem, że coś złego się stanie. W trzy dni miałem we Florencji w Museum Borgello rozmowę z panną T , w której się okazało, że z przyszłości naszej nic być nie może. Mimo późniejszej korespondencji stosunek li­ stowny skończył się w rok niecały potem. We Florencji pierwszy raz miałem myśli samobójcze. W roku 1909 nastawiłem w grudniu (lub końcu listopa­ da) zegar u pp. Smialowskich, zegar starożytny, który nigdy nie chodził, na tę godzinę, chcąc przezwyciężyć ten przesąd. < Przed styczniem > * Przed marcem poznałem u panny M. B. śp. Jadwigę Janczewską, w marcu poznałem panią Irenę Solską. Kiedy stosunek się zawiązał z tą ostatnią, miałem w końcu czerwca jechać do Zakopanego. Ona juz tam była. Mieszkałem w Krakowie na ulicy Grodzkiej. (Czas wydarzeń był następujący. Jeśli zegar szedł i widziałem tę godzinę, drobna przykrość miała się zdarzyć w przeciągu trzech dni od zobaczenia. Jeśli zegar stal, czas był ttzy miesiące. Dlaczego * W takich ostrych nawiasach znajdują się wyrazy przekre­ ślone przez S. I. Witkiewicza. taki właśnie termin i kiedy ten rytuał powstał, nie mogę so­ bie przypomnieć, jak i samego początku tego przesądu.) Za­ wsze idąc do Rynku, szedłem po stronie lewej. Na dzień przed wyjazdem wychodząc z domu zobaczyłem przed bramą wóz z węglami. Musiałem go obejść. Tym rozpędem przesze­ dłem na drugą stronę i po raz pierwszy zobaczyłem, że jest tam zegarmistrz. Ogromny zegar ścienny stał na tej godzinie. (Wskazówka minutowa nie powinna była być poza ósemką VIII lub 8. Niekoniecznie na samym punkcie.) W przeciągu miesiąca miałem przeżycia w związku z p[anią] S[olską], które zasadniczo wpłynęły na całe moje późniejsze życie. Chciałem z Nią zerwać, ale nie miałem siły, i stosunek ten (wskutek którego miałem później opinię najfatalniejszą) wlókł się przez czas długi. (Zawsze mówiłem, że życie moje widzę do trzydziestego roku życia. Trzydziesty tok niewyraźnie, a cyfry takie jak 31, 32, 35 lub 40 nic mi nie mówią jako cyfry oznaczające moje lata. 17 była moją cyfrą fatalną, też nie wiem czemu.) Kiedy miałem jechać do Londynu z Bretanii 1911 roku, mój zegarek stanął na dwadzieścia do dziesiątej. Wieczorem stał na dwadzieścia pięć, musiałem go trącić i zapomniałem nakręcić - rano stal na tej godzinie. Widocznie przeszedł te pięć minut wskutek potrącenia. W Cambridge z autobusu widziałem na wystawie duży ścienny zegar stojący na tej godzinie. A u dentysty, przeglą­ dając gazetę, zobaczyłem ogłoszenie zegarmistrza z zegarem z tą godziną. W dwa miesiące zaczęło się zrywanie stosunku z p[anią] S[olską], które kosztowało mnie wiele siły, i cały ten okres życia był niezmiernie przykry. W domu Ślimaka mieszkaliśmy lat siedemnaście. Po siedemnastu latach przenieśliśmy się na Bystre do willi „Nosal". (Na Bystrem mieszkałem pierwszy raz w Zakopa­ nem, kiedy miałem dwa lata.) Wisiał tam obraz z zegarem w środku. Miałem zwyczaj oglądania zawsze zegarów w no­ wym miejscu. Z zadowoleniem skonstatowałem, że zegar ten stoi na dwadzieścia min[ut] przed jedenastą. W dwa miesiące, kiedy już zupełnie byliśmy w tym domu zagospo­ darowani i kiedy śp. J. Janczewska już od dawna tam mie­ szkała, zobaczyłem, że zegar ów nie stał na dwadzieścia przed jedenastą, tylko dwadzieścia min[ut] przed dziesiątą. Było to rano. Opowiadałem Jej właśnie o tym przesądzie i mówiłem o tym zegarze. Podszedłem do zegara i zobaczy­ łem (prawie z przerażeniem), że wskazówka godzinowa by­ ła lekko zagięta i zegar ten faktycznie stał na dwadzieścia przed dziesiątą. Jakby się zaczaił i wskazywał inną godzinę przez dwa miesiące, abyśmy tego domu nie opuścili. Wtedy to pomyślałem sobie, że w tym domu musi mnie spotkać ja­ kieś straszne nieszczęście. Bo fakt ten, żeby po siedemnastu latach mieszkania u Ślimaka przenieść się do domu innego i tam zastać zegar stojący na tej godzinie, jest chyba dość dziwny. 17 stycznia w piątek (piątek jest mój zły dzień) oświad­ czyłem się śp. J[adwidze] Janczewskiej. Nie chciałem, aby w czerwcu wyjeżdżała do Leszcz. Kula zegarowa, którą Mat- 269 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • L E T T E R S T O BRONISŁAW MALINOWSKI journey has been nothing but boundless torment to me. Between death and the thought of Mother. I n Kolgooslie (in Australia) I stole a piece of sodium cyanide from a gold factory. Yes, I finally got hold of a dose, in Australia - of all places. Anothet weird connection, too. (As we were boarding the "Orontes" in Colombo, the clock in the dining room said twenty to ten. In Perth before leaving for Albany I had a terrible day. I wrote father that only marriage with Miss S. could save me (although I kept up correspondence with Miss Z.). As I walked out to mail that letter I saw a clock in the hotel saying twenty to ten. When I came back I wanted to poison myself with the cyanide. But I was too weak, again. I held the crystal in my hand, licked it e v e n, but did not dare take it into my mouth and bite. Isn't it awful? A n d monstrously funny at the same time. Only the thought of my Parents keeps me alive, but what do I have to offer them while I'm in this state? Before that I went to the Museum looking for Malinowski. I actually expected to see twenty to ten on a clock that day. O n my way back I did not walk along Baker Street as I usually did but chose the pavement on the opposite side (I don't know why) and saw a small watch that had stopped at twenty to ten. That evening we went to Albany where I found out that the war had broken out. Terrible anxiety about the fate of my Parents and the total hopelessness of my situation. Really great things are happening i n Europe, things for which one could sacrifice one's life, while I'm studying Australian flowers i n the company of Englishmen. The monstrous absurdity of this set-up. I n this context I suddenly saw suicide as an odious thing. I decided to come back. I wanted to stay i n Perth and wait for a ship. News about the seizure of Australian steamers. I took Malinowski's advice and went to Adelaide (I must have been destined to go there). During the passage we crossed paths with "Orsova" on its way back to Europe. Could be the last steamer that will get there. Bronio's advice, seemingly good, always has bad results. My helplessness here in the face of the war is monstrous. A l l the misfortunes that I've suffered so far were not enough. Now comes the very worst thing. No chance of acquittal and of committing the last and only deed I was still capable of. Today, between a visit - unsuccessful - at the Russian consul's and another one at his Austrian counterpart's (where I found out that there was no hope of a return journey) I saw a watch in King William Street which had stopped at twenty to ten. The Russian consul said the same thing. No hope of a return and of doing that last deed. The ship I could leave on departs from Melbourne on Wednesday. W i l l I get on board? What's going to happen? What will happen to my Parents? Father won't get any money from Russia. What will Mother do with the pension in times like these? Nobody will send me any money, either. To go on with this trip seems monstrously absurd. O n the other hand, it's almost impossible to come back. Pining for Her, for my lost life and creativity. Desperate anxiety about my Parents' fate. Despair, because it's impossible to fight and end my life with dignity, after all. What a terrible thing my life has suddenly turned out to be. What's going to happen? The day when Helena C[zerwijowska] was leaving and I was staying behind, alone with the late J. Janczewska, I saw Mrs. S[olska] for the first time since our break-up at Antałówka. That day seems to have encompassed everything that was to happen. Because the social relations that I kept up with Mrs. S [olska] as well as the presence of H[elena] C[zerwijowska] in Zakopane were in fact among the reasons why <the only one> all that has ended so terribly. Her faith in me was diminishing by degrees. O n my way back from Antałówka (when I went there to fetch H [elena] C[zerwijowska]'s forgotten purse) on my way back I found a card lying in the mud. It was the nine of hearts, which in my private cabala stands for erotic feelings. I don't believe in cabala, I don't believe in anything of the sort, even i n that superstition connected with the hour twenty to ten. But the facts I'm quoting here are nothing but strange. I hid that catd. I n May 1914 I came across it by chance, tore it to pieces and threw it away. Walking to Olcza to see Miss Z. (why did I ever reject her great love because of some excess of honesty. I could give her nothing but despair left by Her death. I can never love anyone else. Why did I ever go on this journey which has turned the last moments of my life into fruitless, terrible torment and prevented me from doing the last honourable thing), I found the same card, nine of hearts, on my way to Olcza. It seems that when I came back from Berlin that time I did it for Miss Z. Wasn't it premonition, the last opportunity in a lifetime? I n London I made a superhuman effort and decided to go. A n d what's the good of it all? I'm half-mad. My state is just terrible. Every moment is pure torment. What with the war and all the rest. I don't know how I'm going to survive all this. This is the thirtieth year of my life, of which I used to say that I could visualise it but vaguely. Only 29 made any sense as the number of my years. Beyond that there's nothing but madness or death. It is impossible to go on with this suffering. The only thing left to do is denied me. 270 Forgive me, whatever happens with me next. �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY D O BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO Straszny niepokój o Rodziców i zupełna już beznadziej­ ność mojego położenia, Tam dzieją się rzeczy prawdziwie wielkie, za które można życie oddać, a ja oglądam kwiaty australskie w towarzystwie Anglików i jestem bezsilny. Potwor­ ny nonsens tej sytuacji. Samobójstwo wydało mi się czymś wstrętnym wobec tego. Postanowiłem wracać. ka dostała od panny T., stanęła na dwadzieścia do dziesiątej w kwietniu. Z wyjazdem tym skończyły się najlepsze dni mego życia. Stosunek ten psuł się coraz bardziej (wszystko była moja sttaszna wina. Niedocenianie i siebie, i Jej, za co mnie tak straszliwa kara spotkała). W styczniu czy lutym 1914 roku nastawiłem dla żartu zegar w sanatorium na tę godzinę. By­ ło to w czasie koncertu Rubinsteina. Dnia 21 lutego stała się ta rzecz okropna. 24 I I zacząłem trzydziesty rok mojego zmarnowanego beznadziejnie życia. W piątek dwudziestego było między nami nieporozumienie, które było powodem tej strasznej katastrofy. Chciałem zostać w Perth i czekać na okręt. Wiadomości o zatrzymaniu parowców australskich. Usłuchałem rady Ma­ linowskiego i pojechałem do Adelaidy (przeznaczenie, że musiałem być w Adelaidzie). W drodze m i n ę l i ś m y „ O r s o v ę " , wracającą do Europy. Może ostatni parowiec, który dojdzie. Rady Bronia, pozornie dobre, wychodzą za­ wsze na złe. Bezsilność moja tutaj wobec wojny jest czymś potwornym. Za mało było tych nieszczęść. Teraz przychodzi rzecz najokropniejsza. Niemożność rehabilitacji i spełnienia ostatniego jedynego czynu, do jakiego byłem zdolny. Kiedy otrzymałem list od B. Malinowskiego decydujący o całej podróży, było to rano u T. Langiera. Budzik jego stał na tej godzinie. W Londynie u Ganiego, kiedy kupowałem pierwszy raz tropikalne przybory, widziałem duży zegar ścienny, stojący na tej godzinie. Dalej, też w Londynie, w parę dni potem, odda­ jąc zegarek do naprawy, widziałem budzik stojący na tej go­ dzinie. Któregoś wieczoru zamiast na Grays Inn Road wysia­ dłem na Southampton Row i idąc przez Theobald Road zo­ baczyłem budzik na wystawie stojący na tej godzinie. Wy­ chodząc od dentysty w West-Hampstead miałem jechać na Kings Cross. N i e w i a d o m o c z e m u wziąłem bilet na Baker-street. Idąc potem przez Regent Street zobaczyłem mały zegarek stojący na tej godzinie. Mimo tych wszystkich ostrzeżeń wyjechałem w podróż. Była to s i e d e m n a s t a p o d r ó ż „ O r s o v y " . Na Ceylonie w Dambulli i w Naalande chciałem się zabić. Sie­ działem z browningiem przy skroni. Nie mogłem tego zrobić, bo wstrzymała mnie w ostatniej chwili myśl o Rodzicach. Podróż ta to męka bez granic. Między śmiercią a myślą o Matce. W Kalgoorlie (w Australii) wziąłem kawałek sinku sodu w fabryce złota. Zdobyłem nareszcie sinek, i to w Au­ stralii. To też dziwaczne połączenie. (Kiedy w Colombo wchodziliśmy na „Orontes", na zegarze w sali jadalnej było dwadzieścia minut do dziesiątej.) W Perth przed wyjazdem do Albany miałem dzień straszny. Napisałem do ojca, że tyl­ ko małżeństwo z panną S. uratować mnie może (mimo kore­ spondencji z panną Z.). Wychodząc na pocztę z tym listem widziałem na zegarze w hotelu dwadzieścia do dziesiątej. Kiedy wróciłem, chciałem się otruć sinkiem. Znowu nie mia­ łem siły. Trzymałem w ręku kryształ, polizałem nawet(!) i nie miałem odwagi wziąć do ust i rozgryźć. Czyż to nie okropne? A jednocześnie potwornie śmieszne. Dziś między wizytą nieudaną u konsula rosyjskiego a wi­ zytą u konsula austriackiego (u którego dowiedziałem się, że nie ma żadnej nadziei powrotu) widziałem na King William Street zegarek s t o j ą c y na d w a d z i e ś c i a przed d z i e s i ą t ą . U konsula rosyjskiego to samo. Żadnej nadziei powrotu i spełnienia ostatniego czynu. Statek, którym je­ chać mógłbym, wychodzi z Melbourne we środę. Czy nim wyjadę? Co będzie? Co z Rodzicami będzie? Ojciec nie do­ stanie pieniędzy z Rosji. Co Matka pocznie z tym pensjona­ tem w takich czasach? Mnie nikt też pieniędzy nie przyszłe. Jechać dalej nonsens potworny. Wracać prawie niepodo­ bieństwo. Rozpacz za Nią, za utraconym życiem i twórczo­ ścią. Rozpacz o Rodziców i rozpacz z powodu niemożności walki, w której jeszcze godnie życie zakończyć mogłem. Co za straszna rzecz zrobiła się nagle z mego życia: Co będzie? Tylko myśl o Rodzicach trzyma mnie przy życiu, a cóż im dać mogę w tym stanie? Tego dnia, kiedy wyjeżdżała Helena C[zerwijowska], kie­ dy ja zostawałem sam z śp. J. Janczewską, widziałem po raz pierwszy panią S[olską] od czasu zerwania na Antałówce. Był to dzień, w którym jak gdyby zawarte było wszystko to, co być miało. Bo to, że zachowałem stosunki towarzyskie z panią S[olską] i obecność Hfeleny] C[zerwijowskiej] w Za­ kopanem, były to jednak wszystko powody, że <ten jedyny > wszystko to tak strasznie się skończyło. Ona traciła we mnie coraz bardziej wiarę. Wracając z Antałówki (kiedy posze­ dłem po zapomnianą portmonetkę H[eleny] C[zerwijowskiej]) znalazłem wracając na drodze w błocie kartę. Była to dziewiątka coeur, która w m o j e j k a b a l e wyraża uczucia erotyczne. W kabałę nie wierzę, nie wierzę w nic podobne­ go, nawet w ten przesąd tej godziny. A jednak fakty, które tu podaję, są dość dziwne. Ptzedtem poszedłem szukać Malinowskiego do Muzeum. M y ś 1 a 1 e m, że pewnie dziś zobaczę dwadzieścia do dziesią­ tej. I wracając nie poszedłem jak zwykle lewą stroną Barrack Street, tylko prawą (nie wiem czemu) i z o b a c z y ł e m m a ł y z e g a r e k s t o j ą c y na d w a d z i e ś c i a do d z i e s i ą t e j . Tego wieczoru pojechaliśmy do Albany i tam dowiedziałem się o wybuchu wojny. Schowałem tę kartę. W maju 1914 znalazłem ją przypad­ kiem, podarłem i wyrzuciłem. Kiedy szedłem na Olczę do panny Z.[ielińskiej] (czemuż odtrąciłem Jej wielką miłość przez jakiś nadmiar uczciwości. Nic Jej oprócz rozpaczy po Zmarłej dać nie mogłem. Nikogo już kochać nie będę mógł. Czemuż pojechałem na tę podróż, która ostatnie chwile me­ go życia zamieniła na bezpłodną, okropną męczarnię i unie- 271 �Stanislaw Ignacy Witkiewicz • L E T T E R S T O BRONISŁAW MALINOWSKI Bronio, don't laugh at what I'm writing. One day you'll understand all. probably reached their destination as well. I'm staying at this hotel for three shillings sixpence. Dearest Parents, forgive me if I can't stand all this. Stas I met Nechayev quite by chance. O n Saturday I'm moving on. I'm not going to write about our relationship since «1 can add nothing* I have nothing to say as yet. In Papua you'll have plenty of time to think and maybe you'll understand a lot of things when you look at them from a distance and in solitude. If there's still time and if you're really fond of me (of which I haven't seen any indication lately), sometime in the future we may talk about this in a different mood when we meet at Olcza. I sincerely wish you'd change before life gives you a crueller lesson than it has so far. In 1913 I dreamed that I wanted to commit suicide in my room in the "Nosal". The wardrobe stood in the same spot where it did in the spring of 1914 when I lived in that room with Mother. Helena C[zerwijowska] was sitting by the window. I fired a shot from my Browning (the one that She, the unfortunate, killed herself with) into my temple. The gun misfired and I woke up. In January or [at the] beginning of February 1914 I had a dream in which I tried to poison myself. I drank some poison and went walking along a winding path among the fields. Then I fell down but could not die. The other day on my way to Albany I dreamed that I was i n a room (like a huge coupe in a railroad car) with Mother and she said: " I saw Miss Jadwiga." I asked her where. Mother pointed to a corner of the room where a couch stood «It was there that She was sitting». A t first I saw nothing but after a while a transparent face, then the whole silhouette gradually began to take shape. I t was Her spirit. Later on I saw Her more and more clearly, but always as a transparent entity. She was sitting i n profile, dressed i n an astrakhan fur (which she always wore while sitting on a porch), and looked away with awful sadness in her eyes. She used to have this expression sometimes when she said she was feeling suicidal. For certain things I owe you my deepest gratitude. If what you've done remained effectless, that's because I'm a broken man and only death can cure me. Six months have already passed and things are just as they used to be, even worse. May I die not by some stupid chance but i n a useful way. This one thing all of you ought to wish me. It is my strong belief that your expedition will be a success and that you'll return unharmed. I shake your hand Stas PS. When we passed Toowoomba, albums of photographs taken in the queenslandskaya guberniya were given out free. O n a tower in Toowoomba the clock always says (only in the picture, of course) twenty to ten. Lupton can tell you I'm not lying. Isn't it some kind of a supreme bad luck? How terrible all this is. Terrible and absurd like some endless dream. Going to Albany I had another dream i n which I tried to poison myself with cyanide. I drank some poison but could not die and lived on in awful torment. Trans, by M.K. 32. P & O.S.N.Co. S.S. "Morea" 2 September 2, 1914 [Later postscripts:] For some ten years I've had a constant feeling that I'll die accused of things I did not do. A poem about my death, written in October. In a diary that I later burned I wrote in October: " I ' l l die i n terrible agony". Trans, by M.K. 31. Hotel Metropole Sydney, September 2, 1914 Bronio, My Dear, I wish to let you know that I've received letters in reply to those I had sent from Kandy, so yours have Bronio, My Dear, Thanks for writing, but even i f I happened to be in London I'd try not to accept your offer. Turner's help has obviously become quite unacceptable due to the reciprocal disclosures. If nothing changes, Nechayev and I plan to travel from Port-Said. There's a chance that I'll get money from Russia already in Greece or in Bulgaria. I don't know how cables work in the present situation. Nechayev is traveling first class, so I hardly ever see him. The Goldings have been very kind and gentle with me. I like them very much. I wish you'd think about your character. Not for my sake, but for yours. You may yet feel very sorry sometime in the future. 272 �Stanisław I. Witkiewicz, Bronisław Malinowski, pastel, 1930. Ze zbioru Heleny Wayne Stanisław l. Witkiewicz. Bmnislaw The collection Malinowski, pastel. of Helena 1930. Wayne Stanisław I. Witkiewicz, autoportret ['l na tle własnej litografii, Zakopane, ok. 1913. Ze zbiorów Muzeum Tatrzańskiego Sttmisioui /. Witkiewicz:, self-portrait litograph, Zakopane, f .'j. against the background ca 1913. The collection of Tatra of his Museum Stanisław I. Witkiewicz, Zakopane, ok. 1903. Ze zbiorów Muzeum Suniltan' Tatrzańskiego 1. Witkiewicz. Zakopaite, ca 1905. The collection Museum of Tatra ��Jadwiga Janczewska w łóżku, fot. Stanisław 1. Witkiewicz, Zakopane, ok. 1913. Ze zbiorów Muzeum Tatrzańskiego Jadwigi Janczewska in lied. Photo by Stanisław 1. Witkiewicz, Zakopane, ca 1913. The collection of the Tatra Museum WiJok na Giewont z ulicy Kościeliskiej, fot. Stanisław I. Witkiewicz, Zakopane, wiosna 1902 r. Ze zbioru E . Franczak i S. Okolowicza Vieu' o/ Photo by Giewont from Kościeliska Street. Stanidaw l. Witkiewicz, Zakopane, spring (902. The collection oj E . Franczak and S. Okolowicz Stanisław I. Witkiewicz ze stryjem Ignacym i Bronisławem Malinowskim. Fot. Stanisław Witkiewicz (ojciec), Zakopane, zima 1902. Ze zbioru E . Franczak i S. Okolowicza Stanisław i. Witkiewicz with his uncle Ignacy ttnd Bronisław Malimneski. Photo by Stanisław Witkiewicz (father). Zakopane, winter 1902. The collection and S. of Okolowicz E. Franczak �Lokomotywa nr 16006 na stacji w Zakopanem. Fot. Stanisław 1. Witkiewicz, 1 8 9 9 . Ze zbiorów Muzeum Tatrzańskiego Locomotive N o . ( 6 0 0 6 at the railway .station m Zakopane. Photo by Stanisław I. Witkiewicz, J 8 9 9 . The collectif m of the Tatra Stanisław I . Witkiewicz, pejzaż australijski, 1 9 2 3 , pastel. Ze zbiorów Magdaleny i Janiny Kraszewskich Stanisław /. Witkiewicz, Australian Landscape, ¡923, pastel Collection ofMagdalena and Janina Kraszewska Museum �3taniskiw Ignacy Witkiewicz * LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO możliwiła mi spełnienie ostatniego czynu), znalazłem tę sa­ mą kartę dziewiątkę coeur na drodze do Olczy. Dla panny Z. zdaje się wróciłem wtedy z Berlina. Czyż to nie było przeczu­ cie i ostatnia możliwość życia? W Londynie z nadludzkim wysiłkiem zdecydowałem się jechać, I na cóż to wszystko? Jestem pótobłąkany. Stan mój stra­ szny. Każda chwila to straszna męka. I do tego ta wojna i to wszystko. Nie wiem, jak przetrzymam to wszystko. To jest ten trzydziesty rok życia, o którym mówiłem, że go niewyraźnie przed sobą widzę. Tylko 29 miała sens jako licz­ ba lat mego życia. Dalej obłęd albo śmierć. Tak męczyć się niepodobna. Jedyna rzecz, i ta mnie omija. Przebaczcie, cokolwiek ze mną będzie. Broniu, nie śmiej się z tego, co piszę. Kiedyś zrozumiesz wszystko. mieszkałem. Helena C[zerwijowska] siedziała przy oknie. Strzeliłem z mego browninga (tego, którym Ona biedaczka się zabiła) w skroń. Browning nie wypalił i obudziłem się. W styczniu czy [na] początku lutego 1914 miałem sen, że się trułem. Wypiłem truciznę i szedłem ścieżką krętą wśród pól. Potem padłem i nie mogłem umrzeć. Teraz, kiedy jecha­ łem do Albany, miałem sen, że byłem z Matką w pokoju (jak­ by ogromne coupe w pociągu) i Matka powiedziała: „Widzia­ łam pannę Jadwigę." Ja spytałem, gdzie. Matka pokazała mi róg pokoju, gdzie stała kanapa. <Tam Ona siedziała>. Z po­ czątku nie widziałem nic, a potem zaczęła się zarysowywać powoli najpierw twarz przezroczysta. Był to duch Jej. Potem coraz wyraźniej, ale cała była przezroczysta. Siedziała bokiem do mnie, ubrana w karakułowe futerko (w którym zawsze werendowała) i patrzyła w bok ze strasznym smutkiem. Taki wyraz miewała, kiedy mówiła, że jest w stanie samobójczym. S t a n i s ł a w I . Witkiewicz k o ł o Sfinksa i piramidy Cheopsa w Egipcie, w drodze powrotnej z Australii, 1914- Ze zbiorów S. Okolowicza Stanisław l. Witkiewicz near the Sphmks and the Cheops pyramid in Egipt on his way hack from Australia, The collection of S. 1914. Okolowicz Najdrożsi Rodzice, przebaczcie mi, jeśli nie wytrzymam tego wszystkiego. Staś Jakież straszne to wszystko. Straszne i bezsensowne jak jakiś sen bez końca. Jadąc do Albany miałem drugi sen, że się trułem cyjankiem. Wypiłem truciznę i nie mogłem umrzeć, i męczyłem się strasznie. W roku 1913 miałem sen, że chciałem w moim pokoju w „Nosalu" popełnić samobójstwo. Szafa t a k s t a ł a jak teraz na wiosnę 1914 roku, kiedy z Matką w tym pokoju Cały czas od jakichś lat dziesięciu mam przeczucie, że zgi­ nę oskarżony o rzeczy, których nie popełniłem. Wiersz o mojej śmierci pisany w październiku. 273 �Stanislaw Ignacy Witkiewicz * L E T T E R S T O BRONISŁAW MALINOWSKI One can err and try to atone for one's errors. But one mustn't take a cynical view of oneself. For those who do so the path of self-improvement is closed. I must admit that right now I have no faith in you whatsoever. A n d I don't mean your attitude towards me. It could neither have harmed me nor helped me. You were right when you said that twenty pounds more or less made no difference i n view of the "horrors" I was about to go through. Generally speaking, nothing can hurt me or help me. If I hold any grudges against you it is not for my but for your own sake. I wish you a change in lifestyle - I mean the inner life, first of all - and the very greatest achievements in science. I shake your hand Stas" If anything of importance happens, I'll write. Trans, by M.K. 33. 34. [St. Petersburg, mid-October 1914] Bronio, My Dear, I've been in Petrograd for two days, trying to get into the army, which is a fiercely difficult task, since I have no papers. I've obeyed nothing but my own free will for quite a long time now. Otherwise I'm still in the same state and only the hope of fighting this war allows me to remain more or less stable. That handful of riflemen fighting for a piece of Galicia in alliance with the Germans who've devastated most of the Kingdom and have been torturing in a beastly way the Poles living there is a tragic monstrosity. The soldierly honour which makes them stick to Austria and fight on the German side could in itself be a beautiful thing but under the present circumstances it's just horrible. Thus i n our abnormal situation merits turn into crimes against the spirit of the nation. Being quite alone with my thoughts about Russia and the need to take its side against the Germans I've lived through some awful moments pondering this question. Now the riflemen movement in Galicia has completely collapsed and every Pole can march with a clear conscience against our only real enemy - the Germans. P. & O.S.N. Co. S.S. "Morea" October 1, 1914 Bronio, My Dear, Sorry about those unpleasant letters that I wrote. Alas, you know, damn it, sir! We'll probably never see each other in our lives and will have no opportunity to discuss this question. The "Morea" is v[ery] nice, much better than the Orient liners. We've been to Bombay. Wonderful city. Tomorrow we're sailing into Aden, from Port-Said to Alexandria and then to Salonika. I'm short of dough, just enough to get to the border. My fate is highly uncertain. Mrs. Golding is a wonderful woman. Pity she's so old. What horrid stories (not journalists' lies but letters from eyewitnesses). The poor Mrs. Janczewska in Leszcze flooded by those hordes. If I manage to go into the army I won't even be able to read her memoirs before death comes - if it comes. A n d you may be dying of fever or something worse. In spite of all that happened I have a bad conscience about leaving you alone there. But the way you treated me was not encouraging. I'm writing to your spirit, which is a thing of the past. Malinowski doesn't exist for me at all and I must admit that I haven't missed him even for a second. Being with you I missed Bronio and now I often think of our good old days when the dialectics of emptiness and the spewing of significant lies used to cover up the mediocrity of what we did. I've seduced a Portuguese whore from Brazil but with not much pleasure. Two trepangs and then I got bored. My life is awful. I've been flirting with some females, complete strangers. I do not recognise myself. I'm quite stupefied. I've been drawing quite a lot of portraits. The company here is infernal. In my lucid moments 1 feel terrible. I'm trying to stupefy myself enough to survive this trip. Then let me be hit by whatever shafts happen to fly my way. 1 shake your crooked claws. Sometimes I woiry about Your health. I miss the tropics. But in this state of mind the beauty of the world is torture. T r a n s , by M . K . Right now the conscience of a Pole is a terrible thing. But there is only one way to follow. Zeromski got wounded fighting as a rifleman - so what. A writer of genius contaminated with a false idea. Strug got killed so what. When one cannot accept those ideas. A tragic mistake. While there is only one way to follow. I do understand them, but I've been consistent i n my behaviour. I've always considered the riflemen movement to be nothing but a nice way of committing suicide. (Wlodzio Tetmajer shot himself in the head when he rode into Kielce. He must have seen the truth 274 �S t a n i s ł a w Ignacy Witkiewicz • LISTY D O BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO W dzienniku, który spaliłem, napisałem w październiku: „Umrę w strasznych męczarniach." 31. Hotel Metropole, Sydney, 2 IX 1914 Kochany Broniu: Donoszę Ci, że otrzymałem listy w odpowiedzi na listy wysłane z Kandy, pewno więc i Twoje doszły tak samo. Mie­ szkam za trzy s. sześć d. w tym hotelu. Przypadkowo trafiłem na Nieczajewa. W sobotę wyjeż­ dżam dalej. O kwestii naszego stosunku nie piszę, bo < dodać nic nie mogę> na razie nie mam nic do powiedzenia. W Papui bę­ dziesz miał wiele czasu na rozmyślania i może wiele rzeczy zrozumiesz, jak się na nie z daleka i z samotności popatrzysz. Jeśli nie będzie za późno i jeśli mnie będziesz lubił naprawdę (czego teraz dopatrzeć się nie mogłem), może kiedyś na Olczy będziemy inaczej o tym mówić. Chciałbym bardzo, abyś się zmienił, zanim Cię życie nauczy różnych rzeczy w sposób bardziej okrutny niż dotąd. Za pewne rzeczy mam dla Ciebie głęboką wdzięczność. Jeśli nie było skutku, to dlatego, że jestem człowiekiem kom­ pletnie złamanym, którego jedynie śmierć uleczyć może. Pół roku minęło i wszystko jest tak, jak było, a nawet gorzej. Oby moja śmierć nie była głupim przypadkiem i żebym zginął po­ żytecznie. Tej jednej rzeczy można mi życzyć. Wierzę mocno, że Ci się uda wyprawa i że wrócisz cało. Ściskam dłoń Twoją. Staś PS, Za Toowoomba rozdawano albumy z photo z kinslandskoj guberni. Na wieży w Toowoomba zegar stoi (oczy­ wiście stoi to na obrazku) na dwadzieścia minut do dziesią­ tej. Lupton jest świadkiem. Czyż to nie wyższy pech.' 32. P & OS.N.Co. SS „MOREA", 14 IX 1914 Kochany Broniu: Dziękuję Ci za Twoje listy, ale nawet gdybym był w Lon­ dynie, postarałbym się nie skorzystać z Twojej oferty. Oczy­ wiście pomoc ze strony Turnera jest przez obustronne rewe­ lacje kompletnie uniemożliwiona. Jak dotąd, mamy zamiar z Nieczajewem jechać z Port-Said. Możliwe, że będę mógł dostać pieniądze z Rosji już w Grecji lub Bułgarii. Nie wiem, jak jest z telegramami w takim stanie jak teraz. Nieczajew je­ dzie I kl[asąj i mało go widuję. Bardzo ich lubię. Chciałbym, abyś się zastanowił nad Twoim charakterem. Nie dla mnie, tylko dla siebie samego. Może Ci być kiedyś bardzo przykro. Można popełniać błędy i starać się je odpokutować. Ale nie można na samego siebie patrzeć z cynizmem. Droga do poprawy jest wtedy zamknięta. Muszę się przyznać, że na razie nie wierzę w Ciebie. Nie w stosunku do mnie. Mnie to ani by zaszkodziło, ani po­ mogło. Tak jak słusznie twierdziłeś, że £ dwadzieścia mniej czy więcej wobec „okropności", które przeżywać będę, są ni­ czym. W ogóle już mi nic pomóc ani zaszkodzić nie może. I nie mam pretensji do Ciebie o siebie, tylko o C i e b i e samego. Życzę Ci innego życia, wewnętrznego przede wszystkim, i wszystkiego najlepszego w nauce. Ściskam dłoń Twoją. Staś Napiszę, o ile zajdzie coś ważnego. 33. P & O.S.N.Co. SS „MOREA", 1 X 1914 Kochany Broniu: Przykro mi, że napisałem listy nieprzyjemne. Trudno wie pan, psiakrew! Prawdopodobnie nie zobaczymy się już w życiu i nie bę­ dziemy mieli sposobności dyskutowania tej kwestii. „Morea" jest bfardzo] sympatyczna, daleko lepsza od Orient-lainerów. Byliśmy w Bombay. Cudowne miasto. Jutro zajeżdżamy do Adenu, z Port-Said do Aleksandrii, a stamtąd do Saloniki. Z flotą krucho, tylko żeby do granicy dobrnąć. Los w wy­ sokim stopniu niepewny. Goldingowa jest cudowna kobieta. Szkoda, że stara. Uwiodłem portugalską kurwę z Brazylii, ale bez wielkiej przyjemności. Dwa trepangi, po czym odechciało mi się. Straszne jest moje życie. Flirtuję z jakimiś obcymi babami. Nie poznaję siebie. Je­ stem zupełnie ogłupiały. Rysuję dość dużo portretów. Towa­ rzystwo piekielne. W chwilach jasnowidzenia jest okropnie. Staram się ogłupieć, aby wytrzymać tę podróż. Potem cokolwiek będzie, niech uderza we mnie. Ściskam Twoje zakrzywione szpony. Boję się chwilami o Twoje zdro­ wie. Zal mi tropików. Ale w rym stanie piękność świata jest torturą. Goldingowie są dla mnie niezmiernie dobrzy i delikatni. 275 �Stanisław Ignacy Witkiewicz * LETTERS T O BRONISŁAW MALINOWSKI then. That's what being in accord with one's sense of honour means.) Your claim that I've taught you how to be cynical is a terrible lie. It was from you that I've learnt to view the whole world and myself with cynicism. Just think about it. That comfortable attitude of yours, no faith at all in any noble impulse, your cold little smile and the conviction that there's always meanness at the bottom of things. It's very easy to view life in this way if one chooses to. Flowers grow in mud. One can look at them without sticking one's nose in the mire. I was alone and suffered terribly. Now I see that everybody is like this. But a lot of people still do not believe in Russia and sit comfortably in their snug little corners. The people here have been so disposed that uncle Jałowiecki refused to shake my hand. I owe this notoriety to the Janczewski family. I hope this situation will at least protect my poor fiancee's memory from gossip. I hope the entire blame will rest on me. I'm not going to explain my behaviour to anyone. I've become Ada Zukowska's protege. I hope something'11 come out of it. She's the only person who still stands by me. I've survived a terrible scene with aunt Jałowiecka who has scolded me for everything. They've all been imagining that I have some kind of responsibility to my Parents. It's either this or moral rot. I didn't come back from Australia so that I could end up rotting to death in some dark corner, having missed my destiny one more time. A l l of it seems like some kind of a nightmare. I don't want you to presume that the trip with Nechayev is the reason why I think differently now. I've made all those discoveries on my own, through terrible doubt and torment. A n d there are no contradictions now within my conscience. I only want to avoid any triteness and accomplish something in order to confirm my ideas. You see how awfully inconsistent I've been. While at bottom things are just as they used to be. Nothing but despair because my Only One has died. You may think that all of this is nothing but cheap Bohemianism. O h , how you have broadened the scope of this notion. A n d that of snobbery as well. Both these notions are so broad now that they will soon engulf all the manifestations of the human soul and the world will adapt itself totally to the Malinowski mode, maligned and mal-aligned. I apologize for having written this. Don't think that 1 hate you. It's just that Malinowski doesn't exist for me anymore. I'm writing to Bronio about Malinowski and the other guy who's not Staś any longer but hasn't turned into anything new. I've applied to the minister of war, asking him to let me join the Ismailovsky Regiment of the Guards. I haven't got my birth certificate with me or the record of service in the reserves, either. But maybe they'll accept me. I called at the Brzezińskis' but a fire that broke out across the Fontanka interrupted the visit. When the war began, Mrs. Malinowska was at the Staszewskis'. Those parts are ip German hands now and no news comes from there. I give you a hug. I needed to write to you and could only do it frankly. Staś Witkiewicz Trans, by M.K. What the Russian newspapers have been writing is quite unbelievable. About Poland, I mean. What enthusiasm, compassion, what a lot of money the people here have been donating for the Poles in the Kingdom who had suffered from German robberies. The only moment in our history that mustn't be wasted. My time on the "Morea" seems like a nice hallucination now. I've a most pleasant recollection of the Goldings. She's a wonderful woman. It's a pity she's so old and has to shave. I feel nothing but disgust at the thought of the Portuguese whore who's turned out to be half-German. Some melange! You have every right to smile cynically. I'm quite a brute at heart. Alas, you know. Inconsistency is a terrible thing. I spent the last three days of the trip being madly in love with Mrs. Minchin, the wife of a lame pussycoccus from Uganda, Nyanza and London. She's ugly but wonderful, stupid and full of charm. Had I loved Miss Z. like I love her, I could have ended up quite differently. A few talks with me have made her sick, so I didn't see her at the last moment. She said she had no taste for "gruesome things". How terribly unfair. 35. [St. Petersburg, ca. October 1916 (September 12 November 23) Bronio, My Dear, I may go to the Crimea to cure my nerves. Could you please find out which of the banks in Sydney has money waiting for me and whether it can be sent here. Mother wrote me that the money was there but did not mention the name of the bank. It can easily be found out by phone and sending a cable to all the banks is an impossibility. You've no idea how terribly I feel. If this passes I'll go back to the front. Right now I don't even want to die but have no great desire to live on, either. 276 �Staiisbmi Ignacy Witkiewicz • LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO 34. [Petersburg, polowa października 1914] Kochany Broniu: Od dwóch dni jestem w „Petrogradzie" i robię starania o przyjęcie mnie do wojska, co przy moim braku dokumen­ tów jest rzeczą wściekle trudną. Postępuję od dłuższego już czasu według woli własnej. Poza tym stan mój identycznie ten sam i tylko nadzieja walki trzyma mnie teraz we względ­ nej równowadze. Garstka strzelców, walcząca o kawałek Galicji razem z Niemcami, którzy spustoszyli w najokropniejszy sposób większą część Królestwa i pastwią się nad tamtejszymi Pola­ kami jak zwierzęta, jest rzeczą tragiczną i potworną. Honor żołnierski, który ich trzyma przy Austrii i każe walczyć razem z Niemcami, tak piękny w innych warunkach, jest w tym wy­ padku czymś okropnym. Tak to w naszych nienormalnych warunkach cnoty stają się zbrodniami przeciwko duchowi narodu. Byłem sam w moich myślach o Rosji i konieczności walczenia z nią prze­ ciw Niemcom i przeszedłem straszne chwile na ten temat. Tetaz ruch strzelecki w Galicji klapnął zupełnie i każdy Po­ lak może z czystym sumieniem iść przeciw naszemu jedyne­ mu istotnemu wrogowi, przeciw Niemcom. Co za okropne historie (nie blaga prasy, ale listy naocz­ nych świadków). Biedna pani Janczewska tam w Leszczach pod tym zalewem. Jeśli zdołam pójść do wojska, nie będę mógł nawet pamiętników Jej przeczytać przed możliwą śmiercią. A Ty może tam konasz na febrę czy coś gorszego. Mimo wszystko mam wyrzuty sumienia, że tam sam zostałeś. Ale postępowanie Twoje ze mną nie było zachęcające. Piszę do Twojego dawnego ducha. Malinowski nie istnieje dla mnie zupełnie i muszę przyznać, że ani razu za nim nie tę­ skniłem. Tęskniłem będąc z Tobą za Bronieni i teraz myślę 0 naszych dawnych dobrych czasach, kiedy dialekryka pust­ ki i bełkotanie istotnych kłamstw zakrywało nędzę czynu. Straszne jest sumienie Polaka w tej chwili. Ale droga jest jedna. Cóż z tego, że Żeromski jest tanny w Strzelcu. Genial­ ny artysta z fałszywą ideologią. Cóż z tego, że Sttug zabity. Kiedy nie można się godzić z myślami tymi. Tragiczna pomył­ ka. A droga jest tylko jedna. Ja ich rozumiem, ale jestem konsekwentny. Uważałem zawsze Strzelca za ładne samobój­ stwo. (Włodzio Tetmajer strzelił sobie w łeb po wjeździe do Kielc. Widocznie zobaczył prawdę. To jest konsekwencja ho­ noru,) Jakże Ty strasznie kłamiesz mówiąc, że ja Ciebie nauczy­ łem cynizmu. To Ty mnie nauczyłeś patrzenia na wszystko 1 na siebie z cynizmem. Pomyśl nad rym chwilę. Stanowisko wygodne zupełnego braku wiary w jakiekolwiek szlachetne porywy i Twój zimny uśmieszek, i to przekonanie, że na dnie jest zawsze podłość. Jeśli się chce tak widzieć życie, to jest bardzo łatwo. Na błocie rosną kwiary. Można patrzeć na nie, a nie wtykać nos w błoto. Byłem sam i męczyłem się stra­ sznie. Teraz widzę, że wszyscy są tacy. Tylko mnóstwo jeszcze i w Rosję nie wictzy i ci siedzą wygodnie za piecem. Tu ludzie tak usposobieni, że wuj Jałowiecki ręki mi nie podał. Janczewscy taką opinię mi wyrobili. Niech to chroni Jej biednej pamięć przed plotkami. Niech cala wina będzie na mnie. Ja tłumaczyć się przed nikim nie będę. Ada Żukowska zajmuje się moją protekcją, może coś z te­ go będzie. Jedyna osoha, która jest ze mną. Wytrzymałem straszne w^Tnyślanic ciotki Jałowieckiej za wszystko. Im się śni jakaś odpowiedzialność przed Rodzicami. Albo ta droga, albo zgnicie moralne. Nie na to jechałem z Australii, aby tu zgnić gdzieś w kącie, jeszcze raz minąwszy się z moim losem. Wszystko to jak sen jakiś okropny. Nie myśl, że to jazda z Nieczajewem przerobiła moje my­ śli. Sam doszedłem do tego wszystkiego przez straszne zwąt­ pienia i mękę. 1 w moim sumieniu sprzeczności teraz nie ma. Chcę tylko, aby to nie było tanie, i chcę spełnić czyn, który by te myśli przypieczętował. Nie do uwierzenia rzecz czytać teraz rosyjskie gazety. Co się pisze o Polsce. Jaki entuzjazm, współczucie, ile pieniędzy dają na polską ludność Królestwa zniszczoną przez niemiec­ ki rabunek. Jedyna chwila w naszej historii, której puścić kantem nie wolno. Pobyt na „Morei" wydaje się przyjemną halucynacją. Niezwykle przyjemne wspomnienie zostało mi po Goldingach. Ona jest cudowna kobieta. Szkoda, że stara i że się go­ li. Szalony niesmak mam po tej Portugalce, która okazała się pół-Niemką. Widzisz, co za melange. Masz prawo się uśmie­ chać cynicznie. Wiele jest bydlęcia we mnie. Trudno, wie pan. Straszne są niekonsekwencje. Trzy dni ostatnie kochałem się strasznie w pani Minchin, żonie kulawego topokoka z Ugandy, Nyanza i Londynu. Ko­ bieta nieładna, a cudowna, głupia i pełna uroku. Żebym tak mógł był kochać pannę Z. jak ją, byłbym może zupełnie ina­ czej skończył. Wskutek paru rozmów ze mną zachorowała i w ostatniej chwili jej nie widziałem. Powiedziała, że nie ma ochoty na „gruesome things". Co za okropna niesprawiedli­ wość. Widzisz, jak okropna niekonsekwencja. A na dnie wszy­ stko to samo. Rozpacz po Jedynej Zmarłej. Możesz uważać to wszystko za „kabotyństwo". O, jakże rozszerzyłeś to pojęcie. Zarówno jak pojęcie snobizmu. Tak są te pojęcia szerokie, że jeszcze trochę, a pomieszczą w sobie wszystkie objawy duszy ludzkiej i świat będzie „zmalinowialy" (wypłowiały, wyliniały, zniszczona kanapa I klasy: „zmalinowiony" byłoby zbyt pozy­ tywnie) doszczętnie. Wybacz to, co piszę. Nie myśl, że Cię nienawidzę. Tylko Malinowski nie istnieje dla mnie zupełnie. Piszę do Bronia o Malinowskim i o tym, który przesta! być Stasiem, a nie stał się niczym innym. Podałem prośbę do ministra wojny o przyjęcie mnie do Izmailowskiego Pułku Gwardii. Brak mi metryki i świadec­ twa z rezerwy. Ale może mi się uda. Byłem u Brzezińskich, ale pożar po drugiej stronie Fon- 277 �Stanislaw Ignacy Witkiewicz • L E T T E R S T O BRONISŁAW MALINOWSKI Write me back right away and find out about that money. Kisses Stas To the regiment or to the Jalowiecki's. Trans, by M.K. 36. [Aniela Zagorska] is i n Warsaw... She's earning her living working for Americans. Janusz Tyszkiewicz died... I've magnified my individuality to gigantic proportions and I'm suffering from chronic but acute megalomania. Last year I drank a lot. This year less. I'm working like crazy... Do you have a photo of me taken in Ceylon? Please send me the negative or a couple of prints. Trans, by D.G. Zakopane 37. 26 May 1921 Dear Bronio: 20 January 1923 Thanks for your letter. I'm not writing much, because I'm not sure of your address. Send me your address right away and I'll immediately send you my samtliche Werke. My play Tumor Brainiouiicz is now being printed and it will probably be produced i n Cracow at the beginning of June. As for living conditions in Poland, I'm not able to tell you anything. One can live on a million a year, but as for the conditions of a professorship, talk it over with someone competent, after all, you have so many acquaintances here. I've made it up with Chwistek. He is a painter and we exhibit in the same group. Besides that there's logic. Tymbeusz married Zofia Ben and is in Paris. Nalepusz [Tadeusz Nalepiriski] died of the Spanish flu. Miciriski met his end in Russia. My Mother had a very serious operation. Now she feels fine. We've changed where we live. I'd have lots to tell you in person, but I have a terrible aversion to writing. I was at Olcza today, a marvelous May day, and I remembered the old times. Mardula and the Galarowskis always ask about you. Have you become completely Anglicized? Have you really changed religion? Ceylon and Australia are nothing compared to Olcza in the sunlight. Too bad that you can't come for the summer this year. Is the Jurek you're asking about Jurek Wasserberg? Wasserberg served in the army, and he's leaving his wife. I'd so like you to become Polish again. It's a pity to lose one's nationality that way. Remember how we considered Conrad a traitor. Answer immediately and include your address. A heartfelt hug. My regards to Mrs. Malinowski and Josephine. Mother sends her very best to both you and Mrs. Malinowski. Your Witkacy Chramcowki St., Tatty Villa, Zakopane [Postscripts on the margins:] Zutawski died. Kazia is in Toruri. She moved recently. Many new acquaintances. O h , oh. Zag6ra Dear Malinowski: Thank you very much for your kind letter and for the subscription of [postscriptum by] Lady Elsie. My marriage is presently impossible on account of the complete absence of any feelings towards me on the lady in question. I will wait a little time (till march, I suppose) and meanwhile I will look round for something another and perhaps better. First time I seemed to be in love without return [any reciprocation |. What do you think (and Lady Elsie also) about the marriage with a young Jewish lady, 19 years, horribly intelligent and very rich? Write me please immediately, because it is the most dangerous moment in my life. I'm going with a speed of an express-1 rain and have no signals. The first lady is the daughter of the so called "King of succury [Chicory]" (Polish) and is fairhaired and the daughter of my third love. But the damned beast (19 years old also) is in love with some bloody young rascal, and I cannot suffer rivals. You know I am quite paralysed when I must fight tor a girl. If that were not a marriage-question 1 should overwhelm the damned scoundrel with my Zakopajeniacal demonism without any difficulty - like some sporting-problem. But when I am in serious I loose all my demonism and became an elderly stupid fool, completely strengthless (?). She has also a little drop of semitical blood inside, from her father, and is enormously rich. (The other pure-blood jew) is not so fair, but incomparably more intelligent. What to do? The first will come here in february and the thing must be decided. When not, advise me, please (both of You Do you hear? Eh!!) to through [throw] myself on the Jewish girl, or not? Don't kill animals, unless you are very tormented by them, and you can't stop it in another way. How I envy You, Dearest Malinower, to have a good wife and a quiet life. O h , oh! Most of my loves are simply vampires that are sucking my blood. My heart is sinking into my breeches when I think about future life. I have stopped drinking and now I am 278 �Stanislaw Ignacy Witkiewicz ' LISTY 1X3 BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO tanki przerwał tę wizytę. Pani Malinowska w chwili wybuchu wojny znajdowała się u Staszewskich. Wszystko to teraz w rę­ kach niemieckich i żadnej wiadomości mieć nie można. Ściskam Cię. Czułem potrzebę napisania do Ciebie, a nieszczerze pisać nie mogłem. Staś Witkiewicz 35. [Petersburg, + / - 2 3 X 1 1916)] październik 1916 (między 12 IX Kochany Broniu: Możliwe, że wyjadę na Krym dla le­ czenia nerwów. Czy możesz dowiedzieć się, w jakim ban­ ku w Sydney są dla mnie pieniądze i czy nie można ich przesłać tutaj. Matka pisała, że tam są pieniądze, a nie pi­ sze, w jakim banku. Przez telefon łatwo się dowiedzieć, a telegrafować w każdy bank niemożliwe. Nie masz pojęcia, jak się okropnie czuję. Jeżeli to przejdzie, to znowu pójdę na front. W danej chwili nawet nie chcę umierać, ale i żyć też nie ma[m] wielkiej ochoty. Napisz zaraz koniecznie i dowiedz się o tych pienią­ dzach. Całuję Cię Staś Albo do pułku, albo do Jałowieckich. to nie możesz przyjechać. O jakiego Jurka pytasz, czy Wasserberga. Wasserberg służył w wojsku, ucieka od żony. Tak bym chciał, abyś spolaczal znowu. Szkoda się tak wy­ naradawiać. Pamiętaj, jak uważaliśmy Conrada za zdraj­ cę. Odpisz z a r a z z adresem. Ściskam Cię bardzo serdecznie. Pani Malinowskiej i Józefinie ukłony przesyłam. Ma­ ma pozdrawia Obojga Państwa b. serdecznie. Twój Witkacy ul. Chramcówki, willa „Tatry", Zakopane Żuławski umarł. Kazia w Toruniu. Przeniosła się nie­ dawno. Mnóstwo nowych znajomych. O o!!! Zagóra w Warszawie. Wyszła [defekt jednego wyrazu na kserokopii] i pracuje na życie u Amerykanów [?] Janusz Tyszkiewicz umarł [defekt kilku wyrazów na kserokopii] Indywidualność wyolbrzymiłem szalenie i cierpię na chroniczną, ale ostrą megalomanię. Ostatni rok piłem bardzo. Teraz mniej. Pracuję s z a ­ lenie. Czy nie masz mojej photo z Ceylonu. Bardzo cię pro­ szę, przyszlij klisze lub parę odbitek. 37. 20 stycznia 1923 Drogi Malinowski! 36. [Zakopane] 26 V 1921 Kochany Broniu: Dziękuję Ci za list. Nie piszę dużo, bo jestem niepew­ ny twego adresu. Przyszli] mi zaraz adres, a wyszlę ci na­ tychmiast moje sammtliche [?] Wake. Jedna moja sztuka teraz się drukuje i będzie prawdopodobnie grana w Kra­ kowie w początku czerwca. Co do warunków życia w Pol­ sce, nie umiem ci nic donieść. Za milion rocznie żyć moż­ na, ale co do warunków profesury porozumiej się z kimś miarodajnym, masz przecie tylu znajomych. Z Chwist­ kiem pogodziłem się. Jest malarzem i wystawiamy w jed­ nej grupie. Pozatem logika. Tymbeusz ożenił się z Zofią Ben i jest w Paryżu. Nalepusz umarł na hiszpankę. Miciński zaginął w Rosji, Matka moja przechodziła b. ciężką operację. Teraz ma się dobrze. Zmieniliśmy mieszkanie. Masę rzeczy miałbym ci do powiedzenia, a pisać się nie chce okropnie. Dziś byłem na Olczy w cudowny dzień majowy i przypominałem dawne czasy. Mardula i Galarowscy zawsze się o Ciebie pytają. Czyż zupełnie zangliczałeś? Czy naprawdę zmieniłeś religię? Ceylon i Austra­ lia niczym są wobec Olczy w słońcu. Szkoda, że na to la­ Bardzo Ci dziękuję za łaskawy list i za postscriptum od Pani Elsie. Moje małżeństwo nie może w tej chwili dojść do skutku, a to z powodu całkowitego braku jakichkol­ wiek uczuć wobec mnie ze strony damy, o którą chodzi. Jeszcze trochę poczekam (pewnie do marca), a tymcza­ sem rozejrzę się za czymś innym i może lepszym. Zdaje się, że pierwszy raz w życiu zakochałem się bez najmniejszej wzajemności. Co sądzisz (ty i Pani Elsie) o tym, żebym się ożenił z młodą Żydówką, dziewiętnastoletnią damą, stra­ szliwie inteligentną i bardzo bogatą? Proszę, odpisz mi na­ tychmiast, bo jest to najbardziej niebezpieczna chwila w moim życiu. Pędzę jak pociąg ekspresowy, a po drodze żadnych sygnałów. Ta pierwsza dama jest córką tak zwa­ nego „Króla Cykorii" (Polaka), blondynką i córką mojej trzeciej miłości. Ale ta przeklęta bestyjka (także dziewięt­ nastoletnia) kocha się w jakimś cholernym młodym łaj­ daku, a ja nie cierpię rywali. Wiesz, że kiedy muszę wal­ czyć o dziewczynę, trafia mnie zupełny paraliż. Gdyby nie szło o małżeństwo, bez trudu załatwiłbym przeklętego drania swoją zakopiańską demonicznością - ot tak, dla sportu. Ale kiedy się serio angażuję, tracę całą demoniczność, staję się podstarzałym durniem i opuszczają mnie wszystkie siły. Ona też ma kropelkę żydowskiej krwi, po ojcu, i jest ogromnie bogata. Ta druga, czystej krwi Zy- 279 �btanishw Igruwy Witkiewicz ' L E T T E R S T O BRONISLAW MALINOWSKI doing now the Karlshad-cure. But with my painting becomes something horrible. I cannot do a single [?] thing. I have written two pieces, one about a villagelord-mayor (wojt in Polish) that has become a President of the State and has became a "flak" (entraille) [a wet noodle] on account of that [Jan Kami Maciej Hellcat]. Another about "Lunatic and nun"|The Madman and the Nun]. If with that thing I will not have success I am a damned fool. Write me if it is worth that I translate a piece of myself in this manner, as I am writing this letter and that I sent it to you to improve it and be sent for a stage in London. Write me quite "openly," I am not a megalomaniacal idiot and I shall not be offended. It is horrible you cannot stay in Poland. Your plans frighten me. How dare you make plans for 2 years? When you will accept the "professury" in London you will be lost forever. Keep clear! How it is tiring to write in english. Dear Bronio: I kiss you verv heavily on Your checks. I shake hands very cordially with your Lady, and I grin amicically on your both daughters. I am extremely upset by your illness. Maybe the doctors are alarming you needlessly. Write in detail about your state of health. Undoubtedly it's only rechte Lungenspitzezaiork. Potter and lots of rest. I had it once - remember when I was screwing up a storm in Cracow. My fiancee is not very pretty, but she's very likable. She doesn't love me at all, and I don't even appeal to her especially. But that's beside the point. She doesn't have any material possessions, but she understands the nature of the fantastic in life and beyond life. I d o n ' t have any idea what will result, but maybe this is the right premise to start from. I don't think I've gone over the deep end. I'm in complete possession of all my faculties, but I'm thinking of going to my wedding drunk, or under anesthesia. I'm enjoying myself and making the best of lite. But it is in preparation for the ultimate concentration and the defeat of all my hopes for life. Please send me a quick answer. Heartfelt kisses. To Lady Elsie and your daughters I send greetings. Mama sends both you and Mrs. Malinowski warmest regards. My Mother sents (the best she can find) compliments to the whole family. Yours very truly and very unhappy friend, Witkacy (recte Stas) Don't be a fool and come back to Poland. We shall die at our posts in this fantastic land, that by mere pure accident is our native-country. Your Stas If I don't get a letter in two weeks, I'll write again. I'd prefer that you answer me immediately. I have the most dreadful torebodums in the whole world. But there's nothing to be done - you can't beat the wall against your head. My piece Kurka Wndna [The Water Hen], has been translated into german and put in the Kammerspieltheater in Hamburg. But I don't know rill yet if it is accepted. Tran>. by D . G . 39. August 26, 1927 [Original in English] Dear Bronio, 38. Zakopane 10 March 1923 Dear Bronio: Thank you very much for your letter, which made a big impression on me. O n that account I'm engaged to be married to Miss Jadwiga Unrug (first cousin of Aniela Zag6rska). I want to have the wedding around 14 April. She wants to go somewhere even i f it's only for two weeks. Write and tell me how much the fare would be to go second class to see you and how much it would cost to stay in a cheap hotel (pasta and a carafe of wine) for two people (without children), but two separate rooms. If I make some money in the theater, I could make the trip. Answer immediately by registered mail. Rather than write to you I wrote to your wife, feeling that after a year's silence to write letters in your newly adopted style would be somehow inappropriate. I showed the letter in question to Chwiston (with whom I've been once again on rather distant terms) and he was outraged. Never mind. Your latest letter, its rather morose tone notwithstanding, was nice to read just because it lacked that particular sort of buoyancy that smacks of a brothel. I'm very sorry that none ot those things that other people tend to dream about as of the utmost happiness makes you sate in any significant way. What can one do? Maybe coming back to Olcza could help. I'd be quite happy to talk with you but writing letters is an impossible task. I'd like to stay in touch so that we do not turn out to be total strangers in case we run into each other sometime in the future. My inner state is quite doggoned and the external situation does not offer even the slightest comfort. I might become a 280 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO dówka, nie ma takich jasnych włosów, ale bez porówna­ nia większą inteligencję. Co robić? Ta pierwsza przyjedzie ru w lutym i będzie trzeba wtedy zadecydować. Jeżeli na nie, to poradź mi, proszę (poradźcie mi oboje, słyszycie? Ech!), czy mam się rzucić na tę Żydówkę? Nie zabijaj zwierząt, chyba że cię strasznie dręczą i nie możesz w ża­ den inny sposób przerwać tej udręki. Jakże ja ci zazdro­ szczę, najdroższy panie Malinower, dobrej żony i spokoj­ nego życia. Och, och! Większość moich ukochanych to po prostu wampirzyce, które wysysają ze mnie krew. Du­ sza idzie mi w pięty, kiedy myślę o swojej przyszłości. Prze­ stałem pić i właśnie przechodzę karlsbadzką kurację. Ale coś okropnego dzieje się z moim malowaniem. Nic mi nie wychodzi. Napisałem dwie sztuki - jedną („Jan Karol Ma­ ciej Wścieklica") o wiejskim wójcie, który został prezy­ dentem i zupełnie przez to sflaczał. Druga pod tytułem „Wariat i zakonnica". Jeżeli nie odniesie sukcesu, to prze­ klęty dureń ze mnie. Napisz mi, czy warto, żebym przetłu­ maczył którąś ze swoich sztuk, tak jak piszę ten list, i przy­ słał ci, żebyś ją poprawił i umieścił w jakimś londyńskim teatrze. Napisz mi całkiem otwarcie. Nie jestem idiotąmegalomanem, więc się nie obrażę. Straszne, że nie mo­ żesz zostać w Polsce. Twoje plany mnie przerażają. Jak śmiesz planować z dwuletnim wyprzedzeniem? Jeżeli przyjmiesz tę profesurę w Londynie, będziesz stracony na zawsze. Uważaj! Jakie to męczące, pisać po angielsku. Drogi Broniu, całuję cię mocno w oba policzki. Bardzo serdecznie ściskam dłoń Twojej Pani i komicznie się uśmiecham do obu Waszych córek. Mama przesyła pozdrowienia (najżyczliwsze, jakie po­ trafi wymyślić) dla całej rodziny. Twój szczerze oddany i bardzo nieszczęśliwy przyjaciel wziąć ślub koło 14/IV. Ona chce gdzieś wyjechać choćby na 2 tygodnie. Napisz mi, ile trzeba na drogę I I k l . do Was i ile by kosztował pobyt w tanim hotelu (makaron, flaszka winka) na 2 osoby (bez dzieci), ale 2 osobne pokoje. O ile zarobię coś w teatrze, mógłbym przyjechać. Odpisz zaraz rekomendowanie. Jestem szalenie zmartwiony Twoją chorobą. Czy Cię nie nabierają doktorzy. Napisz dokładnie o Twoim stanie zdrowia. Pewno tylko rechte Lungenspitze zatork. Porter i spokój. Ja to miałem kiedyś - pamiętasz, jak się przeobłapiałem w Krakowie. Moja narzeczona jest nie b. ładna, ale b. sympatyczna. Nie kocha mnie wcale, a nawet się jej specjalnie nie podobam. Ale mniejsza o to. Nie posiada żadnych dóbr materialnych, ale rozumie, co to jest fantastyczność w ży­ ciu i poza życiem. Nie wiem nic, co będzie, ale może ta hypoteza jest słuszna. Nie myśl, że dostałem bezika. Je­ stem zupełnie przytomny, ale ślub myślę wziąć po pijane­ mu, albo pod narkozą. Bawię się i używam życia. Ale jest to przygotowaniem do ostatecznego skupienia i klęski życiowej. B. Cię proszę o szybką odpowiedź. Całuję Cię serdecznie. Pani Elsie i córkom przesyłam pozdrowienia. Mama zasyła Państwu b. uprzejme ukłony. Twój Staś Jeśli do 2 tygodni nie otrzymam listu, napiszę drugi raz. Wolałbym, abyś mi zaraz odpisał. Przeczucia mam najfatalniejsze we świecie. Ale trud­ no - ścianą łba nie rozkwasisz. 39. [Zakopane] 26 V I I I 1927 Witkacy (recte Staś) Nie bądź głupi, wracaj do Polski. Umrzemy na poste­ runku w tej fantastycznej krainie, która przez najczystszy przypadek jest naszą ojczyzną. Moją sztukę, „Kurkę wodną", przetłumaczono na nie­ miecki i zaproponowano hamburskiemu Kammerspiel Theater. Ale jeszcze nie wiem, czy się spodobała. Przełożył Michał Klobukowski 38. [Zakopane] 10 III 1923 Kochany Broniu: Dziękuję Wam b. za list, który zrobił na mnie duże [tu w kwadratowym nawiasie kółeczko i dopisek: '/, natural Size] wrażenie. Jestem wobec tego zaręczony z panną Ja­ dwigą Unrug (cioteczna siostra Anieli Zagórskiej). Chcę Kochany Broniu: Nie pisałem do Ciebie, tylko do Twojej żony, bo uwa­ żałem, że po roku milczenia pisanie listów w tym stylu jak to czyniłeś, jest j a k i e ś niestosowne. Pokazałem list Chwistonowi (z którym jestem dość daleko znowu) i był oburzony. Ale o to mniejsza. Twój ost[atni] list, jakkol­ wiek ponurawy, zrobił mi przyjemność właśnie z powodu braku morowości w stylu burdelowym. B. mi przykro, że wszystko to, o czym marzą jako o najw[yższym] szczęściu różni ludzie, nie nasyca cię w sposób istotny. Cóż na to ro­ bić? Chyba wrócić na Olczę. Chętnie bym z Tobą porozmawiał, ale pisanie listów jest dla mnie niemożliwością. Chciałbym utrzymać kon­ takt między nami, abyśmy w razie spotkania nie byli dla siebie zbyt obcy. Stan mój wewnętrzny jest pod psem, a sytuacja zewn[ętrzna] b. niepocieszająca. Może zostanę aktorem kinowym. (Zupełnie serio - mam propozycje.) Byłoby b. ciekawe, abyś choć krótko napisał, czemu nie 281 �. « t w / i t í - IJ-TTERS T O BRONISŁAW MALINOWSKI movie actor. (This is serious - I've had some offers.) Write me in a few words at least why you don't like my novel. I'm very curious. I'd love to ttavel, let it even be Spain. Send me a card, maybe we can manage to set up some kind of a correspondence. I'm giving you a cordial hug. I wish you could sense my presence within the infinite absurdity of existence. My cordial greetings to Mrs. Malinowska and the daughters. Mother sends her regards. Your Witkacy If you can, write to Warsaw, 23 Bracka St., Apartment 42. Did you get our photograph from the days when I lived with my family at the Ślimak cottage? Come to Poland. My intuition tells me that it will do you good. Trans, by D.G. Your Witkacy Trans, by M.K. 43. 40 [Fragment of a letter written before October 2, 1936] Dear Malinowski, I'd be most grateful i f you sent me postcards with their mugs. I want to send my work to Whitehead, because I've just read three of his and I plan to take up that hostile but admirable giant. What's his address? Can I send the book to Cambridge Univ. Press, Fetter Lane. How come you're not writing and the last time you were here you didn't come to see me but found time instead to meet with Chwistek, that dreadful and damned man, and call me a Don Juan (which Chwistek later told me with relish). Write me at once or else "taste not the Pierian Spring". Your devoted Witkacy What about The Argonauts! When shall I have a chance to repay you if you won't come here. Trans, by M.K. Many kisses Staś 41. Antoiówka. Zakopane 3 The Witk.[iewicz] House [A little card with a dedication that Malinowski was supposed to paste into his copy of "Notions and statements..." which Witkacy had Mianowski send him.] T r a n s , by M.K. 44. 2 October 1936 Cracow To my dear Bronio Malinowski as a token of friendship, in memory of the years we shared in our youth, from Dear Bronio: Witkacy, July 1935 T r a n s , by M.K. 42. [Warsaw] 15 October 1935 Dear Bronio: I'd like you not to feel lonely and abandoned in this misfortune that has struck you [the death of Malinowski's first wife] because I'm apart from you; you always have in me a constant friend from the old days. Did you get my registered letter sent half a year ago and the book of philosophy published by Mianowski? I hug you with all my heart and great sympathy. Regards to the children. I just attended a philosophical conference where I even enjoyed (within my dimensions) some modest success. Memories of former times came back to me. Well, now, there's a certain limit in not answering letters, beyond which in actual fact people stop existing for one another. I'm afraid we're reaching that point. Through an oversight my publisher, Kasa Mianowskiego, failed to send you a copy of my (philosophical) Hauptwerk. Has it finally reached you on the second try and also a reprint from Przegląd Filozoficzny containing mv polemic with Kotarbiński? These are rather serious matters for me. (Incidentally, I'm undergoing a devastating personal crisis; after five and - a - half years of being in love, the only woman in my life and I have had to part as of 2 August 1936 - the most dreadful thing that's happened to me since Janczewska's death.) 4 October 1936 (continued). First of all, I must tell you that any sort of communication with Tymbeusz 282 �Stanislaw Ignacy Witkiewicz • LISTY DO BRON1SŁ « A MALINOWSKIEGO 43. podoba Ci się moja powieść. Marzę o podróży choć do Hiszpanii. [Fragment listu sprzed 2 X 1936] Napisz niedługo, a może jaka taka korespondencja się sklei. Ściskam Cię serdecznie. Chciałbym, abyś odczuwał moją obecność w niesk[ończonym] bezsensie istnienia. B. bym był Ci wdzięczny za przesłanie kartek z ich py­ skami. Chcę Whiteheadowi posłać moją pracę - bo teraz przeczytałem jego 3 rzeczy i myślę zmierzyć się z tym wro­ gim mi, a jednocześnie podziwu godnym tytanem. Jaki jest jego adres? Czy można przesłać do Cambridge Uniw. Press na Fetter Lane. A co z Argonautami? Kiedy Ci się wywdzięczę, jeśli nie chcesz tu przyjechać. Całuję Cię serdecznie Twój Staś Pani Malinowskiej i córkom przesyłam serd(eczne) pozdrowienia]. Mama kłania się Państwu. Twój Witkacy 40. 11 V 1929 Drogi Malinowski: jak mam sobie to wytłumaczyć, że nie piszesz i że bę­ dąc tutaj ostatnim razem nie przyszedłeś do mnie, ale miałeś czas z tym okropnym i przeklętym Chwistkiem spotkać się i mnie Don Juanem nazwać (co on mi z przy­ jemnością powiedział). Pisz natychmiast, albo „taste not the Pietian Spting". Antałówka Zakopane, 3 Dom Witkiewiczów] 44. Twój oddany Witkacy [Oryginał pisany po angielsku] Kraków, 2 X 1936 41. Kochany Broniu: [Karteczka z dedykacją, którą B. Malinowski miał so­ bie wkleić w Pojęcia i twierdzenia implikowane przez pojęcie Istnienia S.I. Witkiewicza - wysiane mu - na prośbę auto­ ra - prosto z Kasy Mianowskiego.) Kochanemu Broniowi Malinowskiemu z wyrazami przyjaźni na pamiątkę młodości razem przeżytej ofiarowu­ je Witkacy 1935 V I I 42. [Warszawa ] 15 X 1935 Kochany Broniu: Chciałbym, żebyś w nieszczęściu, które Cię spotkało, nie czuł się osamotnionym choćby z tego powodu, że jestem z Tobą na odległość i że zawsze masz we mnie niezmiennego przyjaciela z dawnych lat. Czy otrzymałeś mój list polecony sprzed 1/2 roku i książ­ kę filozoficzną z Kasy Mianowskiego? Ściskam Cię z całego serca z wielkim współczuciem. Pozdrów Dzieci. Twój Witkacy O ile możesz, napisz do Warsza^: Bracka 23 m. 42 Czy otrzymałeś naszą fotografię z czasów chałupy Śli­ maka. P r z y j e d ź do K r a j u Mam intuicję, że to Ci dobrze zrobi. Byłem na zjeździe filozoficznym, gdzie nawet odniosłem (w moich wymiarach) maleńki sukcesik. Przypomniały się (mi) dawne czasy. Otóż: jest pewna granica w nieodpowiadaniu na listy, poza którą praktycznie ludzie przestają dla sie­ bie istnieć. Obawiam się, że zbliżamy się ku tej granicy. Przez pomyłkę nie wysłano Ci z Kasy Mianowskiego mo­ jego hauptwerku (filozoficznego). Czy za d r u g i m r a ­ zem d o s z e d ł i czy d o s z ł a C i ę odbitka z „Przeglądu Filozoficznego" zawierająca p o l e m i k ę z K o t a r b i ń s k i m ? Dla mnie są to dość ważne rzeczy. (Nawiasowo mówiąc, jestem też po katastrofie życiowej, bo po latach 57, W[ielkiej] miłości musieliśmy się rozejść z jedną kobietą - od czasu t Janczewskiej najgorsza rzecz, jaka mnie spotkała - 2 VIII 1936.) 4 X 1936 (cd.). Przede wszystkim muszę Ci donieść, że porozumienie z Tymbeuszem okazało się niemożliwe. Polacy za granicą mumifikują się dziwnie i nie przyjmują nowej rze­ czywistości. To jest mumia przedwojenna ze wszystkimi zły­ mi narowami. B[ardzo] mi przykro, że tak jest, ale jakiejś dziury nie mogliśmy zapełnić. Przy tym do Zofii de Schöm­ berg mam zdecydowaną antypatię. Otóż chciałem Ci zaproponować, en ma qualité de monadiste, czybyś - znając Wildona Carra - nie zaproponował jemu założenia pisma wszechświatowego, które by skupiło wszystkich monadystów, których jest obecnie b[ardzo] mało. Wildon, ja, Stern, jakiś Serb i zdaje się, koniec. Ale ten po­ gląd zacznie się obecnie rozrastać. Przesłałbym Carrowi mo­ ją książkę (tam jest na końcu niemieckie streszczenie). Następnie prosiłem Cię o kartki z podobiznami: Carra, Russella, Whiteheada, Warda (Jamesa t ) i Wittgensteina. 283 �Stanislaw Ignacy Witkiewicz • L E T T E R S T O BRONISŁAW MALINOWSKI proved to be impossible. Poles living abroad tend to mummify in a bizarre way and are unable to accept new realities. Tymbeusz is a prewar mummy with all the defects. I'm sorry that that's the way it is, but we couldn't breach the gap between us. Besides, 1 feel a decided antipathy for his wife, Zofia de Schömberg. Now, 1 wanted to ask you en ma qualité de rnonadiste, whether you - since you know Wildon Carr - couldn't suggest founding an international journal of monadology, which would bring together all the monadologists, who at present aren't very numerous. There's Wildon, me, Stern, some Serb, and that's about it. But I think monadology has a future. I could send Carr my book (there's a summary in German at the end). 1) I did not receive your Haupiwerk, and also the brochure. (If you did not, cross out the appropriate noun.) For which I thank you. 2) I did (not) talk with Wildon Carr. He does (not) agree to found a journal. Do (not) send him your book. 3) I do (not) enclose the photographs of the philosophers at the same time. 4) I do (not) enclose as a gift my Argonauts and Russell's Analysts of Matter. Heartfelt hugs. Your (Signature - it can be illegible if you are in a hurry) Then I asked you to send me postcards with likenesses of Carr, Russell, Whitehead, the late James Ward, and Wittgenstein. I'm writing about them, and yet I have no idea what their mugs look like - and that's a matter of importance to me. Couldn't you make me a present of your Argonauts and of Russell's Analysis of Matter. I'm financially strapped. (If, by chance, you've failed to answer an offer of an honorary doctorate from Harvard University, then I forgive you for not responding to my letter.) I have the feeling it would do you good to spend a couple of months in Poland just resting and doing nothing at all. Many heartfelt hugs - I don't think there would be any problems of communication between us. Your Witkacy, the Little Squirt from Zakopane Enclosure No. 1 - Form letter to be filled out. PS. Once again my sincerest thanks for the Du Maurier. But you must have someone who can take cate of many of my requests so that you don't have to spend your time on them. (Regards to your daughters from their far-off Uncle Vhit Katz.) Congtatulations on your recent honors. Despite the insinuations made by the Tymbeuszes, who bored me to death with incessant chatter about you, I am not jealous of your fame and success. Stop driving yourself so hard, or you'll come to a bad end. Do you still smoke.71 haven't smoked for four years! I received your letter of 3 October 1936, for which many thanks. Trans, by D.G. 45. (Zakopane) 26 October 1936 Dear Bronio: I'm about to leave for Zakopane; if you decide to write, send the letters to my Warsaw address: 23 Bracka Street, Apt. 42 (in case you come to Poland the telephone number is 277 - 18). Enclosure No. 1 Day 1936 Dear Staś: Please have this letter sent by your footman to: S. I. Witkiewicz, L. S. from Z. 23 Bracka, Apt. 42 Warsaw I am touched that such a notorious nonwriter of letters has written to me. I'll straighten out one misunderstanding right away: I'm not i n the least interested in the autographs of those guys, only in their mugs. Since I'm writing about them, I'd like to see what they look like. Too bad that you can't find a way to come to Poland - I have the feeling it would have a wonderful effect on you. I hope that once you return you'll finally answer the questions I posed in my letter. I am currently in Zakopane and constantly look at Olcza from the window of my room. A t the moment I am writing about Carnap. I am on friendly terms with several Cracow philosophers (Kotarbiński, Ingarden, Metallman, and Szuman - actually the latter does not know much about philosophy) and I correspond with them and with old Hans Cornelius, who despite our conceptual disagreements considers me his best friend at a distance. After 15 November I'm going to Warsaw, where I'm to give a lecture at the Philosophical Society. So write me there. My sincerest thanks. I tell you: come, or we'll croak without ever having talked over the important things. Thanks again and a heartfelt hug. Your Staś Trans, by D.G. 284 �Stanislaw Ignacy Witkiewicz • LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO 45. Piszę o nich, a nie wiem, jakie mają gęby - a to dla mnie jest ważne. Czybyś nie ztobil mi prezentu z Argonautów i Analysis of Matter Russella. Jestem stale bfardzo] skromnie z flotą. (O ile nie odpowiedziałeś na przykład Harvard University na dr hon[oris] causa, to Ci przebaczam brak odpowiedzi na mój list.) Mam wrażenie, że dobrze by było, abyś pobył parę mie­ sięcy w Polsce nic nie robiąc i odpoczywając. Obecnie jadę do Zakopanego; o ile odpowiesz, proszę p[od] adres warszawski: Bracka, 23 m. 42 (277-18 tel. w ra­ zie przyjazdu). Ściskam Cię bardzo serdecznie - myślę, że między nami nieporozumień by nie było. Twój Witkacy G. Z. PS. Jeszcze raz dziękuję Ci serdecznie za Du Mauriera. Przecież masz kogoś, który część moich próśb załatwić może, nie zabierając czasu. (Pozdrów Córki od dalekiego Uncle Vhit Katz.) Gratuluję Ci dostojeństw. Wbrew aluzjom Tymbciów, którzy mnie piłowali Tobą jak tępą brzytwą; nie jestem za­ zdrosny o Twoją sławę i powodzenie. Przestań się śpieszyć, bo zginiesz mamie. Czy palisz.' Ja nie palę c z t e r y [Zakopane] 26 X 1936 Kochany Broniu: Jestem wzruszony, że taki niepiśmiennik napisał. Prostu­ ję zaraz jedno nieporozumienie: mnie nie chodzi b y n a j ­ m n i e j o autografy tych facetów, tylko o ich gęby. Ponieważ o nich piszę, więc wolałbym widzieć, jak wyglądają. Szkoda, ze nie możesz zdobyć się na przyjechanie do Kra­ ju - mam wrażenie, że to by Ci świetnie zrobiło. Mam nadzieję, że po powrocie odpowiesz mi wreszcie na pytania zadane w liście. Ja jestem obecnie w Zakopanem i ciągle patrzę w Olczę z okien mego pokoju. Piszę obecnie o Carnapie. Jestem w przyjaźni z paroma filozofami krajowymi (Kotarbiński, In­ garden, Metallman i Szuman - właściwie to ten o fil[ozofii] wie niewiele) i koresponduję z nimi i ze starym Hansem Corneliusem, który mi[mo] scysji pojęciowych t e ż uważa mnie za swego n a j l e p s z e g o przyjaciela at the distance. Po 15 XI jadę do Warszawy, gdzie mam mieć odczyt W Tow[arzystwie] Filozoficznym]. Tam więc adresuj. Dziękuję Ci b[ardzo] serdecznie. Mówię Ci: przyjedź, bo zdechniemy nie rozmówiwszy się o ważnych rzeczach. Dziękuję raz jeszcze i ściskam Cię serdecznie. Twój Staś lata! Załącznik Nr 1 - Formularz listu do wypełnienia dnia 1936 r. Kochany Stasiu: List Twój z dnia 3 X 1936 otrzymałem i dziękuję Ci zań serdecznie. 1) Twój Hauptwerk (Giówniak) otrzymałem, jako też broszurkę. (W razie jeśli nie otrzymałeś, należy rzeczowniki odpowiednie przekreślić) i dziękuję Ci. 2) Z Wildonem Carrem (nie) mówiłem. (Nie) zgadza się założyć pismo. (Nie) przyślij mu swą książkę. 3) Fotografie filozofów (nie) wysyłam jednocześnie. 4) (Nie) Załączam jako podarek Argonautów i Russella Analysis of Matter. Ściskam Cię serdecznie. Twój (podpis - może być nieczytelny, jeśli w pośpiechu) List ten proszę za pośrednictwem lokaja wysłać p o l e ­ cono Bracka, 23 m. 42 S. I. Witkiewicz G. Z. Warszawa 46. [Zakopane] 11 III 1937 Kochany Broniu: Chciałbym raz wiedzieć, czy stosunki nasze trwają, czy też mam uznać je za zlikwidowane. Przesiałem Ci formularz do wypełnienia i miałem list z Oslo z zapowiedzią. Wysłałem wyjaśnienie, że nie chodzi mi o autografy Whiteheada, Carra, Russella i Warda, tylko o podobizny. Prosiłem Cię o Anulysis of Mauer B. Russella - szalenie potrzebuję tej książki, jest wyczerpana, a ja wyczerpany finansowo. Prosiłem Cię też o Argonautów, których mi spiździł Limanowski. Żadnego śladu reakcji. A do jakichś dawnych kobiet piszesz. Czy Tymbciowie zrobili „intrygę".' Jeśli na ten list do miesiąca nie otrzymam odpowiedzi, wykreślani Cię z listy żyjących dla mnie. Proszę Cię, odpisz, czy mam uważać nasze stosunki za skończone, czy też zrobisz to, o co Cię proszę. Załączam nasze zdjęcie „dziecinne" (17 i 19 lat). Twój Witkacy Odpisz rekomendowanie — Kochanie i Russella mi przyślij. A d r e s : Zakopane 3 Antałówka, Dom Witkiewiczów 285 �Stanislaw Ignacy Witkiewicz • L E T T E R S T O BRONISŁAW MALINOWSKI 46. M|ajesty] Queen of Greece and to this old fool of ours the Emperor of Bessarabya. Yours truly [Zakopane] 11 March 1937 Vitcatius Zakopane, 3 Antolovka Dear Bronio: I'd like to know once and for all whether our relationship is still valid, or whether I should consider it terminated. I sent you a form to fill out and I got a letter from Oslo with a promise of things to come. I sent an explanation that I'm not interested in getting autographs of Whitehead, Carr, Russell, and Ward, I only want their likenesses. I asked you for Bertrand Russell's Analysis of Matter - I desperately need this book, it's out of print, and I'm out of money. I asked you for The Argonauts, which Limanowski pinched from me. No sign of any reaction on your part. But you're writing to some former girlfriends. Have Tymbeusz and his wife been "intriguing"? If I don't get an answer to this letter in a month, I'll cross you off the list of people who mean something to me. Please write whether I should consider our relationship over, or whether you'll do what I'm asking you to. I'm enclosing a "childhood" photo of us (17 and 19 years old). Your Witkacy Answer by registered letter - be a dear . Address: Zakopane 3 Antałówka, the Witkiewicz house Trans, by D.G. [16 V 1937 (Dawniej) Drogi Profesorze Malinowski: Posyłam Ci ten papier jako podarek pożegnalny. Nie sądzę, żeby to było bardzo piękne z Twojej strony niszczyć całożyciową przyjaźń jak nasza z powodu „intryg" i plotek. Pomimo to jest to „smutny" fakt, jak czasami mówimy my, inni biedni polscy ludzie. Niech Bóg Cię strzeże przed złodziejami kieszonkowymi. Twój dawniej S. I . Witkiewicz Nie myśl, że nasz stary Tymbeusz, reklamujący się jako geniusz przyszłości, może skompromitować Twój autorytet w opinii dalszych generacji. To, że nie przysłałeś mi egzemplarza polskiego przekładu Twojej cholernej książki, jest świństwem najwyższej klasy (wszystko inne już dawno zapomniałem). Przesyłam najlepsze życzenia Tobie, Księżnej Kentu, Jej Wysokości Królowej Grecji oraz temu statemu głupcowi, Cesarzowi Bessarabii. Z poważaniem Vitcatius Zakopane, 3 Antałówka] Allow me dear Professor to give You this last mark of my life on this planet. 47. Not quit [e] Yours former friend [Zakopane] 16 V 1937 Vitcatius (Formerly) Dear Professor Malinowski: I sent You this paper (ten papier) as a farewell-cadeau. I dont think it is very beautifull on Your side to destroy such a longlife friendship as Our because of „intrigues" and gossip. Neverthless it is a „sorry" fact, as we others poor polish people 1 say sometimes. God beware You of pickpockets. Yours formerly S. I. Witkiewicz Dont You think that declaring our old Tymbeusz as a future genius You can compromise Your Authority in opinion of further generations. That You have not sent me a copy of polish translation of Your bloody book is a pigeshness of best sort (othets I have forgotten already). Show that please to Your friends Count and Countess de Schömberg [Pozwól mi, drogi Profesorze, ofiarować Ci ten ostatni znak mojego życia na tej planecie. Niezupełnie Twój dawny przyjaciel Vitcatius Proszę Cię, pokaż to Twoim przyjaciołom Hrabiemu i Hrabinie de Schömberg.] [Original in English] [there now follows "the paper" that is a typewritten poem To My Asshole Buddies by Witkiewicz] My best wishes to You, to the Duchess of Kent, H[er] 286 �Stanislaw Ignacy Witkiewicz • LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO [tu następuje „ten papier" czyli pisany na maszynie wiersz S.I. Witkiewicza Do przyjaciół gówniarzy z ręcznym nadpiskiem:] 47.* [Zakopane] 16 V 1937 (Formerly) Dear Professor Malinowski: I sent You this paper (ten papier) as a farewell-cadeau. I dont think it is very beautifull on Your side to destroy such a longlife friendship as Our because of „intrigues" and gos­ sip. Neverthless it is a „sorry" fact, as we others poor polish people I say sometimes. God beware You of pickpockets. Yours fotmerly S. I . Witkiewicz Dont You think that declaring our old Tymbeusz as a fu­ ture genius You can compromise Your Authority in opinion of further generations. That You have not sent me a copy of polish translation of Your bloody book is a pigeshness of best sort (others I have forgotten already). My best wishes to You, to the Duchess of Kent, H[er] M[ajesty] Queen of Greece and to this old fool of ours the Emperor of Bessarabya. Yours truly Vitcatius Zakopane, 3 Antolovka [16 V 1937 (Dawniej) Drogi Profesorze Malinowski: Posyłam Ci ten papier jako podarek pożegnalny. Nie są­ dzę, żeby to było bardzo piękne z Twojej strony niszczyć całożyciową przyjaźń jak nasza z powodu „intryg" i plotek. Po­ mimo to jest to „smutny" fakt, jak czasami mówimy my, in­ ni biedni polscy ludzie. Niech Bóg Cię strzeże przed złodziejami kieszonkowymi. Twój dawniej S. I. Witkiewicz Nie myśl, że nasz stary Tymbeusz, reklamujący się jako geniusz przyszłości, może skompromitować Twój autorytet w opinii dalszych generacji. To, że nie przysłałeś mi egzem­ plarza polskiego przekładu Twojej cholernej książki, jest świństwem najwyższej klasy (wszystko inne już dawno zapo­ mniałem). Przesyłam najlepsze życzenia Tobie, Księżnej Kentu, Jej Wysokości Królowej Grecji oraz temu staremu głupcowi, Cesarzowi Bessarabii. Z poważaniem Vitcatius Zakopane, 3 Antałówka] * Oryginał pisany po angielsku. T ł u m a c z e n i e polskie poniżej. Allow me dear Professor to give You this last mark of my life on this planet. Not quit[e] Yours former friend Vitcatius Show that please to Your friends Count and Countess de Schömberg [Pozwól mi, drogi Profesorze, ofiarować Ci ten ostatni znak mojego życia na tej planecie. Niezupełnie Twój dawny przyjaciel Vitcatius Proszę Cię, pokaż to Twoim przyjaciołom Hrabiemu i Hrabinie de Schömberg.] D O PRZYJACIÓŁ GÓWNIARZY Motto: Kto się za ten wiersz obraża, ten się sam za gówniarza uważa! Przeglądam w myśli wszystkich mych przyjaciół twarze I myślę sobie: Och, psiakrew! Czyż wszyscy są gówniarze? Ach, nie - jest kilku wiernych, z tymi pojechałbym na­ wet do Kielc, A reszta? Ach, reszta, to, proszę pani, gówno, wprost na szmelc! Pytacie mię, czemu do Kielc, a nie do Afryki lub na Bor­ neo? O, tam łatwiej przyjacielem być wśród tropikalnych puszcz, Niż gdy za ścianą woła ktoś: „Puszcz mnie pan, ach, puszcz!" A pluskwy w ohydnej wszawości małego miastka, Gdy metafizyk głąb wypiera dowolna wprost namiastka, Gdzie zamiast uczuć wszelkich są tylko jakieś marne sub­ stytuty, A miłość dają tylko, ach, nieszczęsne prostetuty (Bo krzywych zabrakło już, A syf i tryper biegną w krok tuż, tuż), Gdzie zwykła dorożkarska wóda zastąpi wszystkie narko­ tyki świata I gdzie piękna jest na zgniłych domkach jakaś, proszę pani, wieczorna ta tak zwana, ach, poświata. I to wszystko na tle zupełnej nędzy W smrodzie, u jakiejś gospodyni potwornej wprost jędzy, W ciągłej niepogodzie, co lepsza jest od słońca, Bo wtedy wszystko zda się bliskim końca. Tak sobie wyobrażam Kielce-Symbol jako szczyt ohydy, Jako paramount najgorszej małomiasteczkowej brzydy, 287 �Sumislaw Ignacy Witkiewicz • L E T T E R S T O BRONIStAW M A U N O W S K I T O MY ASSHOLE BUDDIES And he sees himself in himself as a monster reeking of self-made sauce. Motto: A l l those things may happen yet or they may not Anyway, it is nothing but stink and rot, Written with shit not with blood, each letter a blot. I don't want it, I don't want what I've got. Neither do I want them, I'm fed up With my asshole friends, the whole line-up. I prefer cattle, cats - dogs! - worms, bedbugs or rubber dolls Even those faceless orphans - slot machines in railway halls, Because I know that a dog's bark never lies, nor does a cat's scream, A cow won't squirt vitriol into my mug but purest cream, And a bedbug... never mind, dear queen, It's obvious that lots of people are hopelessly mean. But if I put a penny in a slot machine painted with Day-Glo, A l l those who feel offended by these stanzas Think themselves assholes and undiluted dunces. I think of my friends (and I have quite a passel) A n d I ask myself: Damn, are they all assholes? O h , no: some are true. With those I'd go to Kielce, even. The rest are shit and junk, they should be crying and grieving! Why Kielce and not Africa, Alaska or Borneo? A h , it's easier to be a friend trudging through jungle and snow, Than hearing a scream next door: „Let me go, mister! Let me go!" Just think of all the bedbugs in the filthy lousiness of that jerkwater, Where metaphysics is replaced by an ersatz, any stupid matter, Where there are no feelings, just cheap substitutes, A n d love comes only from unfortunate prostitutes (The constitutes have all been used up, A n d we are threatened by the syph and clap), Where plain cabby's rye stands for all the drugs with their otherworldly might A n d the rotten huts bathe, dear queen, in the most exquisite twilight, Though the total poverty around us is a real drag While we are lodged in stink with some unspeakable hag, In constant rain, which is still better than the sun, Since on bright days the world seems ready to end soon. This is my image of Kielce as a symbolic summit of ugliness, The paramount paragon of the worst small-town mugginess. Although it may be quite a beautiful townlet, quite nice perhaps. A n d I may have overdone all those syphs and claps. Anyway, it's harder to be a friend there than in a desert. Africa by contrast seems infinitely more pleasant Than when a man shits with his gob, Using his ass to spy on the stars A n d planets circling and wheeling. On the revolutions of a distant globe, While climbing up to the ceiling To smash bedbugs by scores When hopelessness throttles him like a nightmare hideous and gross Then - whether I'm somebody's brother or even son in law In any case I'll get a bar of chocolate Rather than false speech, a bunch of noise, smug and obsolete, Slyly spiteful, bent on blighting and slighting me Most unfairly and undeservingly. No automaton ever toadies to me, licks mv hands Or cordially squeezes them till they hurt A n d then behind my back cheats, lurks and lurches In the name of some illusory merits and virtues, Waiting to be engulfed alive by heavenly bliss. For he's so good and perfect, oh, with not one defect. Quite possibly he does not even defecate. He might be a hangman and never piss. He's a boil that stinks and festers W i t h the purest beauty in his commonest gestures, Like sticking a finger in his nostril Or licking some kind of sauce, self-made and not too costly. Trans, by M.K. 48. [Zakopane, 16 V 1937 t.) Old Pig - I have not known tha[t] You are serving in Polish Army and that You have such nice dog. Accept my congratulations. [Original in English] 288 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO 48. A może piękne to, ach, miasteczko, ach, i nawet mile 1 niełatwo jest w nim złapać nawet kiłę. W każdym razie tam przyjacielem być i w tych warun­ kach Trudniej jest niż w afrykańskich choćby wprost stosunkach, [Zakopane, 16 V 1937 r.] najpiekielniejszych Old Pig - 1 have not known tha[t] You are serving in Po­ lish Army and that You have such nice dog. Accept my congratulations. 1 mgławic dalekich spirale, Gdy mu muzyczka skądsiś gra, A on gdzieś przy powale Wydusza miliony pluskiew gniazd, Gdy beznadziejność dusi jak ohydna i śmierdząca zmora, Gdy człowiek siebie w sobie widzi jako cuchnącego wła­ snym sosem, ach, potwora. [Stara Świnio - nie wiedziałem, że służysz w Wojsku Pol­ skim i że masz tak pięknego psa. Przyjmij moje gratulacje.] Gdy człowiek gębą sra, A tyłkiem podpatruje obroty gwiazd •j-ko lfvU> Może to wszystko przyjdzie, ach, a może nie W każdym tazie to jest wszystko bardzo fe. A do tego napisane nie krwią, a gównem bardzo źle. Ja nie chcę tego - nie, nie, nie, nie. I nie chcę, potąd mam już ich Przyjaciół mych gówniarzy tych, Wolę bydło wprost, koty, nie mówiąc o psach, robaki i pluskwy, jakieś automaty - V Nawet takie jak na stacjach, choć bez twarzy, Co nie mają ni mamy, ni taty, Bo wiem, że kot nie skłamie miaucząc, a pies swym szcze­ kaniem, Ze krowa mi nie siknie witriolejem w pysk, tylko mle­ kiem, Ze pluskwa (ale szkoda gadać, proszę pani), że świat się roi od drani. Ze gdy na przykład w automat włożę groszy pięć, To czym jest czyjś brat, czy teść, czy nawet zięć, To wyjdzie mi na pewno czekoladka, A nie kłamliwa mowa, brechnia obłudna i już zbyt wprost nader hadka W swym śliskim kłamstwie I w zaczajonej za nim złośliwości, chęci krzywdy I zlekceważenia, ach, i zwykłym chamstwie. Automat nie będzie obśliniać mnie 1 dusić aż do bólu rąk mych z czułości, A potem za plecami albo i przed, To wolę nawet już - robić małych obrzydliwości W imię jakichś urojonych zalet i cnót Czekając na swego wniebowzięcia już za życia cud. Bo on jest taki dobry, ach, i doskonały, Ze nie wiadomo już, czy nawet on oddaje kały Może on wiesza i nie robi pipi, Takie ścierwo doskonały jest, Ze w samo piękno zmienia się jego najpospolitszy gest: Jakieś dłubnięcie w nosie Czy umazanie ręki w jakimś własnym sosie. S. 1. Witkiewicz June 14th, 1937 My dear Professor Witkiewicz, I am under a very deep obligation to you sending me the copy of your last work. Although my attention has strayed now from the elevated problems of philosophy, 1 have read your contribution and have since then shrunk into a monad. In other words, I have adopted your system of cosmological monadology. You chide me for my remissness in writing. May I suggest that this is a complaint which early in my career I caught from you; and that an infection may take more virulent forms in a feeble organism like myself is altogether under­ standable as (rom one monadologist to another, but I alwa­ ys follow your letters, your career and your wishes with ke­ en attention. 289 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LETTERS T O BRONISŁAW MALINOWSKI 49. June 14th, 1937. My dear Professor Witkiewicz, I am under a very deep obligation to you sending me the copy of your last work. Although my attention has strayed now from the elevated problems of philosophy, I have read your contribution and have since then shrunk into a monad. In other words, I have adopted your system of cosmological monadology. You chide me for my remissness in writing. May 1 suggest that this is a complaint which early in my career 1 caught from you; and that an infection may take more virulent forms in a feeble organism like myself is altogether understandable as from one monadologist to another, but I always follow your lettets, your career and your wishes with keen attention. As regards the letter, would you kindly inform me whether you are still desirous of obtaining a copy of an early and unworthy book of mine entitled Argonauts of the Western Pacific. Also, would it interest you to have a copy of my latest work entitled Foundations of Faith and Morals! 1 should be glad to send it to you on request and by return of post. Should you like, I would be glad also to send you a book of mine in Chinese for a collection of oddities and monstrosities. Your ever devoted admirer and ex-friend, [Bronislaw Malinowski] [Original in English] 50. [Zakopane] 25 July 1938 Dear Bronio: Thanks for your letter. I haven't written because I wanted to write you something cheerful, but it's getting worse and worse and I've decided (in the near future after I finish a few things I'm working on) to bring my life to an end a bit prematurely, because it's high time. The woman who was in love with me and who for the past seven years meant everything (as the saying goes) to me has abandoned me; in part, it's my own fault (some slight infidelities, which she found out about from others) and she won't even listen to my explanations. I'm in a terrible state. I'm suffering almost as much as when we went to Australia. Perhaps some "miracle" can save me, but I don't anticipate anything like that. " I have cooked my goose," as the British say. So I'm saying good-bye for now, my dearest friend, I give you a hug and thank you for everything you have done for me. (I'm not saying what will happen as an absolute certainty, but it's 98% sure.) Your Staś Antałówka, Zakopane 3 Trans, by D.G. 51. [Warsaw] 22 September 1938 Dearest Broneczek: My sincerest thanks for your letter. I've come back to life, unfortunately not thanks to my own strength (although I kept going for half a year miraculously "leaping from one dry spot to another over the quagmire" in the midst of atrocious tortures), but only thanks to the fact that she first deigned to write to me, then allowed me to talk to her, and finally has returned to me - but I'll never be what I once was for her. As for myself, I'm totally "reformed" and I'll hold on for certain as long as she doesn't leave me. She is truly an exceptional being. I was 100% finished, emotionally, tormentologicallv, and mentally, and if she hadn't come back, giving me the possibility of moral reformation, I wouldn't have been able to go on living. For the time being I'm continuing with my work and I'm waiting for whatever happens. I want to end my life in a way that will make sense of u. I'm very sorry that you're still unwell and I'm distressed that you won't be coming to Poland. Won't we see each other again before we die? My wife (who is a miraculous specimen of her kind) dreams of meeting you. Heartfelt hugs and all my gratitude and friendship. Your Staś I'm enclosing a letter from the person mentioned in my letter. I haven't read i t . I don't know i f I wrote you that Cornelius (Hans) visited me last year. Trans, by D.G. 290 �Stanisław Ignacy Witkiewicz • LISTY DO BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO Kobieta, która mnie kochała i która od siedmiu łat była dla mnie (jak to się mówi) wszystkim, opuściła mnie po czę­ ści z mojej winy (drobne zdrady, o których dowiedziała się z boku) i nie chciała żadnych wyjaśnień. Stan mój jest okropny. Prawie tak cierpię jak wtedy, gdy­ śmy jechali do Australii. Uratować mnie może jakiś „cud", ale go nie przewiduję. I have cooked my goose, jak mówią Angliczanie. Tak więc tymczasem żegnam Cię, mój Kochany, ściskam serdecznie i dziękuję za wszystko, coś dla mnie uczynił. (Nie mówię tego na pewno, ale na 98%.) Twój Staś Antałówka, Zakopane 3 As regards the letter, would you kindly inform me whe­ ther you are still desirous of obtaining a copy of an early and unworthy book of mine entitled Argonauts of the western Pa­ cific- Also, would it interest you to have a copy of my latest work entitled Foundations of Faith and Morals? I should be glad to send it to you on request and by return of post. Should you like, 1 would be glad also to send you a book of mine in Chinese for a collection of oddities and monstro­ sities. Your ever devoted admirer and ex-friend, [Bronisław Malinowski] [14 czerwca 1937 r. Mój drogi Profesorze Witkiewiczu, Jestem Ci bardzo głęboko zobowiązany za przysłany mi egzemplarz Twojej ostatniej pracy. Chociaż teraz moja uwa­ ga odbiegła od wzniosłych problemów filozofii, przeczytałem Twoją rozprawkę i od tej chwili skurczyłem się do rozmiarów monady. Innymi słowy, przyjąłem Twój system monadołogii kosmicznej. * Oryginał pisany po angielsku. T ł u m a c z e n i e polskie poniżej. Zbeształeś mnie za moją opieszałość w pisaniu. Pragnął­ bym zauważyć, że jest to zarzut, który od dawna w moim ży­ ciu spotykał mnie z Twojej strony. Takie zakażenie może przybierać bardziej złośliwe formy w tak słabym organizmie jak mój, ale jest zupełnie zrozumiałe, jeśli przechodzi z jed­ nego monadologisty na drugiego - ja jednak zawsze śledzę z najgłębszą uwagą Twoje listy, bieg Twego życia i Twoje ży­ czenia. Co się tyczy listu - czy byłbyś łaskaw poinformować mnie, czy wciąż pragniesz otrzymać egzemplarz mojej wcze­ snej i bezwartościowej książki pod tytułem Argonauci zacho­ dniego Pacyfiku? A także, czy byłbyś zainteresowany posiada­ niem egzemplarza mojej ostatniej pracy, zatytułowanej Podsiawy wiary i moralności? Byłbym wielce rad wysyłając Ci na życzenie tę książkę drogą pocztową. Jeślibyś chciał, z równą przyjemnością wysłałbym Ci moją książkę po chińsku do Twoich zbiorów osobliwości i potworności. Twój wciąż oddany wielbiciel i byty przyjaciel, [Bronisław Malinowski] 51. [Warszawa] 22 IX 1938 Najdroższy Broneczku: Dziękuję Ci bardzo serdecznie za list. Wróciłem do życia, niestety, nie dzięki własnej sile (mimo że trzymałem się pół roku cudem „skacząc po kępach nad trzęsawiskiem" w po­ twornych męczarniach), tylko dzięki temu, że ona zechciała do mnie napisać, następnie pozwoliła gadać, a obecnie wróciła do mnie - jednak nie będę już nigdy dla niej tym, czym byłem. Sam jestem już „poprawiony" i wytrwam na pewno, o ile ona mnie nie opuści. Jest to istota naprawdę wyjątkowa. Tak więc ja byłem na 100% i uczuciowo, i m ę c z a r n i o w o , i rozumowo, i gdyby ona nie wróciła, d a j ą c m i m o ż ­ n o ś ć m o r a l n e j p o p r a w y , to bym żyć nie mógł. Na razie pracuję dalej i czekam wypadków. Chcę życie skończyć z sensem. B[ardzo] mi przykro, że ciągle chorujesz, i martwię się, że nie przyjedziesz. Czyż się nie zobaczymy przed śmierciami? Moja żona (która jest cudownym okazem w swoim rodza­ ju) marzy o poznaniu Ciebie. Ściskam Cię serdecznie z wdzięcznością i przyjaźnią Twój Staś Załączam list Osoby, o której mowa w liście. Nie czyta­ łem go. Nie wiem, czy Ci pisałem, ze rok temu był u mnie Cor­ nelius (Hans). 50. [Zakopane] 25 V I I 1938 Kochany Broniu: Dziękuję Ci za listy. Nie pisałem, bo chciałem Ci coś do­ brego napisać, tymczasem jest coraz gorzej i jestem zdecydo­ wany (w najbliższym czasie po ukończeniu pewnych prac) skończyć ze sobą nieco przedwcześnie, bo i tak pora. 291 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8117304a1059d1c8c14249fd0b5b80fd.pdf 8e4bed0b71ec624730948ed7a4e03d2b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2037 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1891 Title A name given to the resource Listy do redakcji / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.346 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74, 1991 VII. LISTY DO REDAKCJI Korzystając z uprzejmości Redakcji pragnę się zwrócić do wszystkich Szanownych Czytelników z prośbą o przysyłanie różnego rodzaju materiałów związanych z etnoornitologią. Nie chodzi tylko o preferowaną przeze mnie tematykę związaną z bocianem, ale również o informacje dotyczące innych ptaków: kopie starodruków, informacje o bibliografii etnoornitologicznej, informacje zasłyszane od ludzi w czasie prowadzenia badań na inny temat, informacje o osobach mogących przekazać mi wiadomości. Zainteresowanym osobom mógłbym wysłać opracowanie wyników pierwszego etapu badań. Mam nadzieję, że mój apel nie pozostanie bez echa, a dzięki temu nie zaginą te elementy kultury ludowej, które są związane ze współobecnością ptaków wśród ludzi. Krzysztof Mqczkowski ul. H. Sienkiewicza 64-200 Wolsztyn 2a � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/070d68bebdcc35b61402d3f07fa82394.pdf 616fa400275c3f1115b427fe3239f5e9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2272 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2108 Title A name given to the resource Listy do redakcji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.60-62 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LISTY DO REDAKCJI Do Ludwika Stommy w sprawie metodologicznej naiwności przez: Redakcję Polskiej Sztuki Ludowej W c z e r w c u 1 9 9 0 r o k u dotarł d o mnie numer PSL o z n a c z o n y przyjaźni z całym b o g a c t w e m i n w e n t a r z a J e g o osobowości. s y g n a t u r ą R.XLIII, 1 9 8 9 , nr 4 , w k t ó r y m na stronie 2 0 5 L u d w i k W t y m przypadku jednak, cenzurka stała się i s t o t n y m zarzutem S t o m m a o d p o w i a d a na pytanie czy w etnografii w y s t ę p u j ą białe m e r y t o r y c z n y m i m e t o d o l o g i c z n y m , z k t ó r y m się nie zgadzam. plamy. To dość k o n i u n k t u r a l n e w ó w c z a s pytanie redakcji, ze I n k r y m i n o w a n y tekst nie zawiera interpretacji m u p r z y p i s y w a ­ w z g l ę d u na czas kiedy je z a d a w a n o ( p r z y p o m i n a m rok 1 9 8 9 n y c h . P r o p o n u j ę w i ę c rzeczową p u b l i c z n ą r o z m o w ę w y j a ś n i a j ą ­ i d w u z n a c z n e w y p o w i e d z i t z w . mieszanych komisji partyjnych cą zarzuty. P o w i a d a m p u b l i c z n ą z d w ó c h p o w o d ó w : p o p i e r w ­ h i s t o r y k ó w ) w y w o ł a ł o p o l e m i c z n y zapał pozostającego w o d ­ sze, p u b l i c z n a była o c e n a , p o d r u g i e będzie t o z g o d n e z p o s t u l a ­ daleniu L u d w i k a . U w a ż a m , że t r o c h ę n i e s p r a w i e d l i w i e rozdał On t e m L u d w i k a S t o m m y p r o p o n u j ą c y m merytoryczne p o l e m i k i . zasługi p r z y p o m i n a j ą c rolę t y l k o warszawskiej Katedry Etnografii Być może, nasza dyskusja, d o której w z y w a m , nie poruszy w p r z e ł a m y w a n i u s c h e m a t ó w . Lecz nie o t o mi g ł ó w n i e c h o d z i . ś r o d o w i s k a . W y w o ł a c o najwyżej p l o t k i , że o t o p r ó ż n i ł o się Zgadzając się w w i e l u p u n k t a c h z J e g o d i a g n o z ą , z w r ó c i ł e m d w ó c h przyjaciół. Odrzucając z góry takie przypuszczenia stwier­ szczególną u w a g ę na następujący f r a g m e n t J e g o w y p o w i e d z i : dzam, że p o d e j m u j ą c polemikę nie czuję się urażony, nie jestem „...Po d r u g i e zacofanie m e t o d o l o g i c z n e d y s c y p l i n y (parę „ d o t k n i ę t y na o s o b o w o ś c i i statusie" i pozostaję z L u d w i k i e m S. jaskółek w i o s n y nie c z y n i ) , która nie u ś w i a d o m i ł a sobie w dobrych stosunkach. nadal, że jej specyfika zasadza się w s p o s o b i e spojrzenia na Zasady erystyki w y m a g a j ą by sąd p r z e d s t a w i o n y u d o w o d n i ć . o b i e k t , a nie w f o r m i e o w e g o ż o b i e k t u lub j e g o nieist­ Proszę w i ę c L u d w i k u uzasadnić s w o j ą tezę, że w pracy o herbach niejącej 'jakotakości'. Stąd t y l k o na marginesach ś r o d o w i ­ szlacheckich w reklamie ... „ r o z u m i e się p o frazerowsku mit jako ska ( I S P A N , g r u p a 'grupa s k a w i c z a n ' , Jacek Olędzki) d z i w a c t w o . . . " eo ipso t e n krótki tekst jest n a i w n y m e t o d o l o g i c z ­ p r o w a d z i badania nad cywilizacją w s p ó ł c z e s n ą , nad w ł a ­ nie. Piszesz dalej, że e t n o l o g ... „ p o w i n i e n się d z i w i ć a ne s n y m ś r o d o w i s k i e m dnia p o w s z e d n i e g o . Zresztą i w ś r ó d oceniać...", d z i w i ę się w i ę c , że nie w y c h w y c i ł e ś lub w p o ś p i e c h u t y c h p i o n i e r ó w nie brakuje m e t o d o l o g i c z n e j n a i w n o ś c i , przeoczyłeś zamieszczoną tamże tezę R. B a r t h e s a - w s z a k t o T w ó j kiedy t o na przykład rozumie się p o frazerowsku mit j a k o u l u b i o n y autor - o t w i e r a j ą c ą cały w y w ó d . Reszta tekstu jest jej d z i w a c t w o (praca o herbach szlacheckich w reklamie) lub r o z w i n i ę c i e m . Gdzież w i ę c frazeryzm. Ale dość... zacząć należy o d w y p r o w a d z a hipotezy z pozycji w a r t o ś c i u j ą c y c h T w o j e g o Panie L u d w i k u d o w o d u , po nim r o z w i n ą ć będzie można (prace o pieśni s t r a j k o w e j , kulcie papieża), z a p o m i n a j ą c o p o d ­ s t a w o w e j , a m a ł o w i d a ć znanej, zasadie, iż e t n o l o g d z i w i się a nie o c e n i a . . . " merytoryczną dyskusję. Jeżeli zaś o d p o w i e d z i nie będzie, a nie d o p u s z c z a m złej w o l i redakcji, która p o l e m i k i nie zamieściłaby, stwierdzić przyjdzie, że J a k b y m t e g o tekstu nie o d c z y t y w a ł , w i e m , że f r a g m e n t o n a i w ­ dopuściłeś się Pan nadużycia, p o c h o p n i e i fałszywie przed­ ności m e t o d o l o g i c z n e j i f r a z e r o w s k i m t r a k t o w a n i u m i t u , d o t y c z y stawiając cudze myśli i p o g l ą d y . T o zkolei n a w e t tak r e l a t y w i s ­ m o j e g o tekstu „ K l e j n o t i r e k l a m a " ( P S L R.XLI, 1 9 8 7 , nr 1-4, s. tycznie n a s t a w i o n y e t n o l o g jak Ty p o w i n i e n już uznać za błąd, ba 1 5 5 - 1 5 8 ) . Znam skłonność Ludwika Stommy do wystawiania w i ę c e j - za grzech. w s z y s t k i m cenzurek i przyjmują ją (tę s k ł o n n o ś ć ) w naszej Czesław R o b o t y c k i Stomma w odpowiedzi Robotyckiemu Czesławie, stary d r u h u i przyjacielu! banału, w y r a ż o n y m na przykład, w języku p o t o c z n y m nazwą D r o b n ą , retoryczną szpilkę uznać raczyłeś za „ i s t o t n y zarzut m e r y t o r y c z n y " . Tymczasem w m o i m k r ó t k i m tekściku c e l o w o n a p o m k n ą ł e m t y l k o o treści artykułu nie podając t y t u ł u , ani autora, by zaznaczyć, że c h o d z i o k o n k r e t n y esej, a nie o c a ł o ­ kształt T w o j e j t w ó r c z o ś c i , którą, jak wiesz, w i e l c e p o d z i w i a m i cenię. Skoro jednak p o z y w a s z na u d e p t a n ą ziemię, cóż m a m robić - staję. «jabcok - L e l i w a » " ( 1 3 3 - 1 3 5 ) . S ł o w o „ b a n a ł " nie m a t u o c z y w i ­ W artykule „ K l e j n o t i r e k l a m a " przedstawiasz p r a w d z i w e herby „ z t a m t y c h l a t " i herby z h a n d l o w y c h etykietek. Te pierwsze „ b y ł y znakiem t o ż s a m o ś c i " ( w e r s 1 1 4 ) , „stały się cząstką h i s t o r i i " ( 1 1 9 ) , „ w s k a z y w a ł y na związki r o d o w e " ( 1 1 4 - 1 1 5 ) , „ i c h treść została z a p o m n i a n a " ( 1 2 2 ) z p o w o d u „ w s p ó ł c z e s n e g o braku z n a j o m o ś c i h e r a l d y k i " ( 1 2 0 - 1 2 1 ) . Te drugie „ n i e nawiązują d o polskiej t r a d y c j i " ( 8 2 ) , „są w ł ą c z o n e w szeregi semantyczne degradującej k u l t u r y m a s o w e j " ( 1 3 2 - 1 3 3 ) , są l i - t y l k o „ e m b ­ lematami historii lub h i s t o r y c z n o ś c i " ( 1 2 4 ) , są wreszcie „ b y l e j a kie, źle z a k o m p o n o w a n e i w b r u d n y c h k o l o r a c h " ( 3 3 ) . Jest t u w y r a ź n a opozycja. Z jednej strony herb mający treść - herb w kontekście - herb piękny; z drugiej: herb o treści z d e g r a d o w a ­ nej - herb w y r w a n y z k o n t e k s t u - herb byle jaki. Przypomina t o d o złudzenia frazerowskie rozróżnienie p o m i ę d z y elementami p o z o stajcymi w kontekście r y t u a l n y m , a w y r w a n y m i zeń przeżytkami, b ę d ą c y m i z r e d u k o w a n ą karykaturą, d z i w a c t w e m , czy w r ę c z prze­ sądem. T y m bardziej, że straszysz nas „ o s i ą g n i ę c i e m p o z i o m u bie dyskusję o garstkach luminarzy) j a k o niespójny i nieciągły 60 ście sensu; c h o d z i ci raczej o bezsens, zanik w a r t o ś c i s e m a n t y c z ­ nej pojęcia „ L e l i w a " . . . Dla Frazera r ó w n i e ż p o w s t a w a n i e przesą­ d u zasadza się na kradzieży sensu. Tyle o powinowactwach („zacząć należy o d T w o j e g o Panie L u d w i k u d o w o d u " ) ; teraz ad meritum. W ś w i a d o m o ś c i społecznej f u n k c j o n u j e historia ( d a r u j m y s o ­ system z n a k ó w . Są t a k i m i znakami: Sobieski p o d W i e d n i e m , Bartosz G ł o w a c k i , Piast, C u d nad Wisłą, W a n d a c o nie chciała Niemca, d w a g r u n w a l d z k i e miecze, husarz, k o r o n a , L i b e r u m Veto etc. etc. M a s o w y o d b i o r c a nie w n i k a w s k o m p l i k o w a n e k o n t e k s ta i struktury lecz zadawala się obrazami - m i t a m i . Ostatnie lata unaoczniają t o szczególnie wyraziście, obdarzając w y o b r a ź n i ę z b i o r o w ą takimi m i t y c z n y m i matrycami, jak: stalinizm, w o j n a 1 9 8 1 , Popiełuszko... I tak też było zawsze. Szlachcic w y w o d z ą c y s w e m i t y c z n e koligacje sięgał p o mity: Rzym, Sarmacja, W a n ­ dale... Zmieniają się k o n k r e t n e obrazy lub n a d a w a n e im znacze­ nia, pozostaje logika p o w s t a w a n i a i f u n k c j o n o w a n i a w y o b r a ż e ń z b i o r o w y c h . W ramach tej logiki obrazy, o ile f u n k c j o n u j ą , nie tracą sensu, a t y l k o g o zmieniają. Frazerowsko brzmi w i ę c dla mnie p r z y w o ł y w a n i e p e j o r a t y w n y c h określeń t y p u „amatorski k i c z " ( 3 6 ) , „treść z a p o m n i a n a " ( 1 2 2 ) , „ d e g r a d a c j a " ( 1 3 3 ) . Co znaczył herb w „ t a m t y c h c z a s a c h " ( k t ó r y c h k o n k r e t n i e ? ) t o nam �Czesławie pobieżnie zasygnalizowałeś. Ale c o znaczy z n a k - h e r b dzisiaj? - Jest t y l k o e m b l e m a t e m „ h i s t o r y c z n o ś c i " nieokreślonej i miazmatycznej? - Nie ma z g o d y M o p a n k u ! Herb p r z y w o ł u j e na przykład najprostsze skojarzenie ze szlachetczyzną, a w i ę c przede w s z y s t k i m z w p a j a n ą w szkołach r ó w n i e dobrze p o l s k i c h , jak i f r a n c u s k i c h , w i z j ą klasy próżniaczej. W Polsce będzie t o : „ J e d z , pij i popuszczaj p a s a " , w e Francji: „ A p r e s nous la d e l u g e " . Jest w t y m obrazku element krytyki społecznej, ale jest przede w s z y s t k i m , acz niezamierzony, smak b ł o g o ś c i , l e n i s t w a , u ż y w a n i a w tle k t ó r e g o kielich d ź w i ę c z y . Nie ma kaca, nie ma p a w i a , nie ma następnego d n i a . A d o d a j m y aluzję d o rycerskości, szabli u kontusza - pić męską jest rzeczą. N i e p r z y p a d k o w o toteż ( m o ż n a t o u d o w o d n i ć w s z c z e g ó ł o w e j analizie) herby szlacheckie najczęściej reklamują a l k o h o l . Ale siądźmy d o p o w a ż n y c h b a d a ń , t o znajdziemy z a p e w n e r ó w n i e ż i d r o g ę p r o w a d z ą c ą o d herbu d o p i k a n t n e g o sosu. R o z u m i e m Czesławie T w o j e oburzenie „ j a b c o k i e m - L e l i w ą " , gdyż j a b c o k istotnie niepijalną jest cieczą, ale jest t o zgorszenie estety, smakosza i może miłośnika heraldyki, nie zaś a n t r o p o l o g a , który - p o d t r z y m u j ę - d z i w i się, a nie ocenia. W s w o i m z n a k o m i t y m referacie w ł o c ł a w s k i m u k a z y w a ł Kuba Szpilka g ł ę b o k i sens p l a s t i k o w e g o barachła, czy c z e r w o n y c h skarpetek. Nie były o n e dla niego ani kiczem, ani czymś z d e ­ g r a d o w a n y m . Nie b y ł o opozycji. Wierzę g ł ę b o k o , że słuszny t o kierunek. I jeszcze rzecz jedna. Z w a ż y w s z y Czesławie ileśmy razem nagrzeszyli ( o s o b l i w i e przeciw szóstemu i d z i e w i ą t e m u przyka­ zaniu, g r z e c h ó w g ł ó w n y c h nie w s p o m i n a j ą c ) , straszenie m n i e grzechem w ł a ś n i e p o z w a l a m sobie uznać za d r o b n e n i e p o r o z u ­ mienie. T y m bardziej, iż wiesz dobrze, iż t o zawsze najbardziej l u b i ł e m , c o moralnie w ą t p l i w e , wykraczające poza granice i szko­ dzące z d r o w i u . A kiedy się Czesiu s p o t k a m y , pogrzeszymy z n ó w , m a m nadzieję, jak za d a w n y c h lat b y w a ł o . Co zaś d o mojej s k ł o n n o ś c i d o w y s t a w i a n i a cenzurek, t o d o s y ć p o w s z e c h n a t o przypadłość. Ta t y l k o różnica, ze ja s w o i c h ocen nie taję. Ty na przykład masz u mnie zawsze w i e l k i e , g l o b a l n e 5 + . Całuję Cię serdecznie. Ludwik Stomma Fot. W . Czyż „«Złota gałąź» na «Triobrandach»" Bezpośrednią przyczyną mej krótkiej n o t y stał się w p r a w d z i e piszących, że o d k r y w c o m w y s p c h o d z i ł o o p o t r ó j n e brandy!?). Fatygę W każdym bądź razie o s k o n n o ś c i tej przekonałem się też na i J a d w i g ę Siemiaszko, a z a t y t u ł o w a n y ; „ P o c o jechać na T r i o b - w ł a s n e j skórze, kiedy t o zecer składający mą pracę o magii interesujący skądinąd artykuł napisany przez Barbarę r a n d y ? " \ ale przyznam szczerze, że o d jakiegoś już czasu korciło u p o r c z y w i e , w b r e w m o i m k o r e k t o m , o b s t a w a ł przy „ T r i o b r a n - mnie, aby w sprawie, o której zamierzam t r a k t o w a ć , napisać s ł ó w d a c h " i w efekcie w j e d n y m p r z y p a d k u udało m u sieją przemy­ kilka. Generalnie rzecz biorąc c h o d z i mi o kwestie rzetelności, cić. precyzji i erudycji b a d a w c z e j p r z e c i w s t a w i o n y c h p e w n e j r o z m o w a c h z a d e p t a m i etnografii. ig­ norancji i s w o i s t e j nonszalancji. Nie zamierzam b y n a j m n i e j w y ­ 3 Przekonuję się o t y m fakcie r ó w n i e ż w m o i c h c o d z i e n n y c h Powróćmy może jednak do wspomnianego artykułu Pań s t ę p o w a ć t u w roli „jaśnie o ś w i e c o n e g o " lub d o z o r c y n a u k o ­ Siemiaszko i Fatygi. M e nadzieje na błąd w sztuce drukarskiej w e g o , b o każdemu z nas t a k o w y by się przydał, lecz j e d y n i e okazały się p ł o n n e i rychło zostały rozwiane. W tekście n i e p o ­ w imię o b r o n y zasady, iż każdy e t n o l o g (etnograf, a n t r o p o l o g p r a w n a f o r m a „ T r i o b r a n d y " p o w t a r z a się niezmiennie i nie ulega s p o ł e c z n y lub k u l t u r y ) w i n i e n posiadać i w y k a z y w a ć się m i n i ­ w ą t p l i w o ś c i , że przez autorki uznana jest za n o r m a l n ą . P o w i e m u m z n a j o m o ś c i elementarza e t n o l o g i c z n e g o . Do elementarza ktoś: Czepia się. Nie. Nie o t o t u c h o d z i . Tę b ł ę d n ą t e g o zaliczam c h o ć b y pobieżną w i e d z ę o kilku przeoczyła także Redakcja PSzL. N a s u w a j ą się d w i e m o ż l i w o ś c i : klasycznych dziełach a n t r o p o l o g i c z n y c h , a w ś r ó d nich m.in. o Złotej Gałęzi formę a l b o - ż y w i ę taką nadzieję - b y ł o t o z w y k ł e niedopatrzenie, a l b o Jamesa Georga Frazera oraz całej serii m o n o g r a f i i o T r o b r i a n d a c h i Redakcja uznała tę f o r m ę za naturalną; w k a ż d y m razie nie a u t o r s t w a B r o n i s ł a w a Kacpra M a l i n o w s k i e g o , w szczególności z w r ó c i ł a na t o u w a g i . Rzecz prosta lapsusy m o g ą sią zdarzyć o Argonautach k a ż d e m u . Przestają j e d n a k nimi być, g d y stają się regułą. Na Zachodniego Pacyfiku. . 2 przypisie 1 numer p o d s t a w i e d o t y c h c z a s o w y c h k o n t a k t ó w ze ś r o d o w i s k i e m e t n o ­ Polskiej Sztuki L u d o w e j z a u w a ż y ł e m w spisie treści rażący, acz g r a f i c z n y m oraz w i e l u a n a l o g i c z n y c h d o o m a w i a n e g o p r z y p a d ­ często się p o j a w i a j ą c y , błąd w nazwie archipelagu, na k t ó r y m k ó w w literaturze w s p ó ł c z e s n e j ( m o ż e p o m i n ę już w y l i c z a n k ę Otóż w z i ą w s z y d o ręki w s p o m n i a n y w M a l i n o w s k i p r o w a d z i ł s w o j e badania. P o c z ą t k o w o miałem n a ­ i niech każdy autor rozważy t o sam) ś m i e m zatem t w i e r d z i ć , iż dzieję, że jest t o może kolejny przypadek „ l i t e r ó w k i " drukarskiej. zazwyczaj nie w c h o d z i t u w rachubę z w y k ł e przeoczenie, lecz Istnieje b o w i e m jakaś d z i w n a s k ł o n n o ś ć języka p o l s k i e g o d o p o w t a r z a j ą c y się u znacznej części piszących przejaw nieznajo­ przeinaczania n a z w y T R O B R I A N D Y na „ T r i o b r a n d y " . Nie p o ­ mości f a k t u i literatury dla każdego a n t r o p o l o g a f u n d a m e n t a l ­ trafię w y j a ś n i ć , skąd się ona bierze. Przypuszczalnie są t o po n y c h . M a ł o w a ż n e czy ktoś z a p o m n i a ł jak brzmi prostu w z g l ę d y łatwiejszej w y m o w y . ( A może są t o w z g l ę d y n a z w a W y s p , czy n i g d y z nią się w oryginale nie zetknął, b o p s y c h o l o g i c z n e - nasza słabość d o t e r c e t ó w , albo podejrzenie i w j e d n y m , i w d r u g i m w y p a d k u jest t o przejaw ignorancji. prawidłowa 61 �Nie c h c i a ł b y m , a b y autorki p r z y w o ł a n e g o a r t y k u ł u odebrały me i o b e j m i e urząd k a p ł a n a . " (s. 2 5 ) . Z a n i m j e d n a k następca d o k o n a ł ich t e g o „ m u s i a ł ułamać gałąź z d r z e w a , którą starożytni uważali za w y p o w i e d z i . C h o d z i mi b o w i e m o zjawisko o dość u p o w s z e c h ­ Z ł o t ą Gałąź W e r g i l i u s z a " . (s. 3 4 ) Oczywiście nie miejsce t u na n i o n y m charakterze i znajdują się o n e w niezłym t o w a r z y s t w i e . r e l a c j o n o w a n i e treści Złotej A l e przecież pisanie o T r o b r i a n d a c h j a k o o „ T r i o b r a n d a c h " t o legendy ze starożytnej Italii u j a w n i a j ą , z d a n i e m Frazera, s w e s ł o w a j a k o atak personalny lub, t y m bardziej, na treść Gałęzi. Dość p o w i e d z i e ć , że w ą t k i niemalże tak, j a k b y np. o Polsce pisać regularnie „ P s o l k a " , u n i w e r s a l n e c e c h y i nawiązania d o p o d a ń i m i t ó w i n n y c h l u d ó w . a o Danii per „ N a d i a " . Nie ma po c o jeździć na „ T r i o b r a n d y " , b o A n a l o g i e te p o z w a l a j ą Frazerowi na w y c i ą g n i ę c i e w n i o s k u , że ich p o prostu nie ma. R ó w n i e dobrze można jechać na W y s p y Król Lasu był być może „ w c i e l e n i e m z k r w i i kości w i e l k i e g o Bergamuty. italskiego b o g a nieba. J u p i t e r a , który w d o b r o c i swej zstąpił D o k ł a d n y opis położenia T r o b r i a n d ó w znaleźć m o ż n a bez z nieb w błysku p i o r u n u , b y zamieszkać między l u d ź m i w j e m i o l e , M a l i n o w s k i e g o (patrz też załączona m a p ­ miotle p i o r u n o w e j - Złotej Gałęzi - rosnącej na ś w i ę t y m dębie ka). Natomiast d o e t n o g r a f ó w p o l s k i c h apeluję, a b y z w r ó c i l i w d o l i n i e Nemi. Jeśli tak b y ł o n a p r a w d ę , nie z d z i w i nas w ó w c z a s , t r u d u w Argonautach u w a g ę na p o p r a w n y s p o s ó b p r z y w o ł y w a n i a n a z w y W y s p , które że kapłan z o b n a ż o n y m dla a n t r o p o l o g i i o d g r y w a j ą rolę m n i e j w i ę c e j taką, jak dla b i o l o g i i w której z n a j d o w a ł o się życie boga i j e g o w ł a s n e . " (s. 5 4 0 ) W y s p y Galapagos, dla a n t r o p o l o g i i fizycznej O l d u v a y w Kenii lub mieczem strzegł mistycznej Uznać r ó w n i e ż m o ż n a , iż Złota Gałąź jest n a z w ą gałęzi, własną Neandertal w N i e m c z e c h , dla a r c h e o l o g i i Troja a dla j ę z y k o z n a w ­ p e w n e g o , określmy t o o g ó l n i e , a t r y b u t u ( p r z e d m i o t u ) k u l t o w e g o s t w a (i a r c h e o l o g i i ) fort Saint J u l i e n de Rosetta. Nie z a u w a ż y ł e m , p o j a w i a j ą c e g o się w ś w i ę t y m zagajniku i s a n k t u a r i u m b y przedstawiciele w s p o m n i a n y c h d y s c y p l i n zniekształcali gre­ Nemorensis w Arycji italskiej, strzeżonym przez jej kapłana. W t y m mialnie te geograficzne n a z w y . sensie Złota Gałąź jest czymś a n a l o g i c z n y m d o , пр., naszego N i e c h mi będzie w o l n o przejść d o d r u g i e g o z w y m i e n i o n y c h w t y t u l e tej n o t y e l e m e n t u : złotej gałęzi. Z a u w a ż y ć niepokojące m y m zdaniem można i zataczające coraz szersze z j a w i s k o pisania t y t u ł u pracy Sir Jamesa Frazera w kręgi Szczerbca lub nawet żydowskiego Tabernaculum Diany (Namiotu Spotkania). A w i ę c pisanie t y t u ł u o m a w i a n e j pracy Frazera w błędnej błędnej f o r m i e „ Z ł o t a gałąź", t o niemalże tak, j a k b y pisać N o w y Tes­ postaci „ Z ł o t a g a ł ą ź " , czyli m a m y „ g a ł ą ź " pisaną z małej l i t e r y . t a m e n t przez małe „ t " (może trochę przesadzam). A że - n a w i a ­ 1 Tymczasem w p o l s k i m t ł u m a c z e n i u s k o n d e n s o w a n e g o w y d a n i a sem m ó w i ą c - w b r e w n i e z l i c z o n y m zarzutom Złota m o n u m e n t a l n e g o dzieła The Golden z n a m i e n i t y tłumacz czymś w rodzaju „ B i b l i i " , a n t r o p o l o g a , t o nie ulega dla mnie Gałąź. I słusznie tak w ą t p l i w o ś c i . Kiepski t o „ t e o l o g " , który p r o w a d z i s w e w y w o d y uczynił. Skąd w i ę c biorą się n i e f o r t u n n e ulepszenia d o m o r o s ł y c h bez z n a j o m o ś c i j e g o „ ś w i ę t e j k s i ę g i " i jeszcze nonszalancko się Bough Henryk Krzeczkowski u ż y w a f o r m y Złota Gałąź jest p o p r a w i a c z y . A n o - tak jak u p r z e d n i o - śmiem twierdzić, ze na nią p o w o ł u j e . Frazer zaczyna s w e dzieło o d s ł ó w : „ Któż n ie zna przynajmniej po części z i g n o r a n c j i . Jeśli b o w i e m m a m y w t y m obrazu Turnera p r z e d s t a w i a j ą c e g o Złotą Gałąź?" M y zapytać w y p a d k u d o czynienia z m a c h i n a l n y m s t o s o w a n i e m możemy: „ K t ó ż nie zna pracy Frazera z a t y t u ł o w a n e j Złota polskiej Gałąź?" p i s o w n i t y t u ł ó w prac książek, t o źle. Jeśli zaś jest t o próba korekty O d p o w i e d ź n a s u w a się s m u t n a . Ci, którzy mienią się być spec­ z pozoru jalistami w poruszonej w niej p r o b l e m a t y c e - e t n o l o d z y i religio­ nieprawidłowego przeniesienia pisowni angielskiej t y t u ł u pracy z d u ż y c h liter na r z e k o m o p o p r a w n ą p i s o w n i ę polską, t o jeszcze gorzej. (Raz n a w e t , o zgrozo, b y ł o mi dane usłyszeć: złota gałęź.). znawcy. Na koniec podkreślić raz jeszcze pragnę, że celem mej n o t y nje jest b y n a j m n i e j p o d k o p y w a n i e c z y j e g o k o l w i e k a u t o r y t e t u ani W o b y d w u t a k i c h przypadkach w y c h o d z i na j a w nieznajomość c a ł k o w i t e n e g o w a n i e c z y i c h k o l w i e k k o m p e t e n c j i . Nie myślę też treści dzieła Frazera, u d o s t ę p n i o n e g o wszak p o l s k i e m u czytel­ p r z y w i ą z y w a ć zbytniej w a g i d o n i e i s t o t n y c h niekiedy szczegó­ n i k o w i już o d bez mała 3 0 lat. Wystarczy zajrzeć, by się przekonać, ł ó w , c o b y w a często w y r a z e m nadmiernej i zbytecznej s k r u p u l a t ­ że przez 5 8 2 strony tekstu (łącznie ze w s t ę p e m J a n a L u t y ń s - ności. M a m j e d y n i e na u w a d z e u w r a ż l i w i e n i e na rzeczy, które kiego) stają się istotne ze w z g l ę d u na s w e - nie budzące już dużej n i e o d m i e n n i e Złota Gałąź Dlaczego? pisana jest z dużej Przede w s z y s t k i m d l a t e g o , że taka była litery. intencja autora. Złota Gałąź t o m o t y w p r z e w o d n i całej w ę d r ó w k i po wątpliwości - źródło: rzeczone przejawy ignorancji, oraz ze w z g l ę d u na niebezpieczne rozprzestrzenianie się o w e j i g n o r a n c j i . ' w i e r z e n i a c h , rytuałach i z w y c z a j a c h r ó ż n y c h l u d ó w , klucz d o Diagnozę takiej sytuacji p o z o s t a w i a m całej książki. Frazer zaczyna o d obrazu J . M . Frazera z a t y t u ł o w a ­ w y d a j e mi się, że korzeniami s w y m i sięga o n a d o o g ó l n e g o braku nego w ł a ś n i e „ Z ł o t a Gałąź", na k t ó r y m p r z e d s t a w i o n y jest Król s z a c u n k u dla klasyki i tradycji a n t r o p o l o g i c z n e j . Natomiast t y m , Lasu z Nemi, dzierżący w s w y c h d ł o n i a c h miecz i strzegący d ę b u , k t ó r y m moja argumentacja nie trafia d o przekonania p r o p o n u j ę na k t ó r y m błyszczy Złota Gałąź. „ B y ł t o kapłan i morderca, p o s z u k i w a n i e złotej gałęzi na T r i o b r a n d a c h . Życzę p o w o d z e n i a ! w y p a t r u j ą c y t e g o , który g o wcześniej lub później zamorduje i n n y m , c h o ć już teraz Michał Buchowski PRZYPISY B. Fatyga, J . Siemiaszko, Po co jechać na Triobrandy?, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " X L I I I ( 3 ) : 1 9 8 9 , ss. 1 7 7 - 1 8 1 . J . G. Frazer, Złota Gałąź, W a r s z a w a 1 9 6 2 i w y d . następne. Przeł. H. Krzeczkowski. Korzystam tutaj z w y d . z roku 1 9 6 5 . B. M a l i n o w s k i , Argonauci Zachodniego Pacyfiku, Warszawa 1 9 8 1 . Przeł. B. O l s z e w s k a - D y o n i z i a k i S. S z y n k i e w i c z . M . B u c h o w s k i , Magia. Jej funkcje i struktura, Poznań 1 9 8 6 , s. 7 6 . P o d o b n ą historię o p o w i e d z i a ł mi także W o j c i e c h Burszta, k t ó r e m u „ z a o c z n i e " , b o w i e m bez korekty autorskiej, w y d r u k o ­ w a n o n i e o d m i e n n i e w j e d n y m z a r t y k u ł ó w „ T r i o b r a n d y " . Patrz: W . Burszta, Magiczna potęga słów, „ W d r o d z e " 1 0 ( 1 8 2 ) : 1 9 8 8 , ss. 4 7 - 5 6 . O t o niektóre t y l k o przykłady takiego b ł ę d n e g o zapisu: 1 2 3 4 62 Z. S o k o l e w i c z , Wprowadzenie do etnologii. Warszawa 1 9 7 4 ; H. S w i e n k o , Magia w życiu człowieka. W a r s z a w a 1 9 8 3 : H. M i ś , A. M i ś , Okultyzm, magia i wróżby. W a r s z a w a 1 9 8 2 ; S. Filipowicz, Mit i spektakl władzy. Warszawa 1 9 8 8 ; A. Zadrożyńska, Po­ wtarzać czas początku. W a r s z a w a 1 9 8 5 ; M . N o w a c z y k , Ewolucjonizm kulturowy a religia. Warszawa 1 9 8 9 . Zaznaczyć pragnę, iż nie t w i e r d z ę w c a l e , j a k o b y w y s u w a n e poniżej sugestie o i g n o r a n ­ cji stosują się w p r o s t d o t y c h w s z y s t k i c h a u t o r ó w , k t ó r y m przytrafiło się napisać „ Z ł o t a gałąź". R o z u m i e m , iż często jest t o k w e s t i a - n a z w i j m y ją o g ó l n i e - edytorska. Żle się j e d n a k dzieje, g d y n a w e t w p o d r ę c z n i k a c h p o w i e l a się b ł ę d n y zapis klasycz­ nego dzieła przynależnego d o k a n o n u danej d y s c y p l i n y , a autorzy nie p r z y w i z u j ą d o t e g o w a g i . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c8f16a882198b992ae329ae379a07d8.pdf 81df3c398c7404e7a76fcf75c580d73c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2947 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2751 Title A name given to the resource Listy do redakcji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.61-62 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L I STY DO ks. Henryk Paprocki „URZĘDOWA LITURGIA" W czasopiśmie „Polska Sztuka L u d o w a " Pani Maria Giedz opub­ likowała artykuł Święta Góra Grabarka ( 4 5 : 1 9 9 1 , z. 213, s. 2 5 — 3 5 ) , który uważam za obelżywy i wykazujący zdumiewającą nieznajomość podstawowych problemów wiążących się z prawosławiem. Artykuł ten świadczy dobitnie, że sformułowania głoszące „styk k u l t u r o w y " i specjalną „misję" (domyślnie: w y j ą t k o w ą wiedzę) określonych grup społeczeństwa polskiego w tej kwestii, są jedynie pustymi frazesami. Seria „nieszczęść", związanych z artykułem pani Giedz, zaczyna się już na okładce. Podpis pod zdjęciem brzmi: „Przywitanie w Graba­ rce Metropolity symbolicznymi kluczami". Tymczasem widzimy f o t o ­ grafię duchownego, przypominającą zdjęcia paszportowe. Poza tym „Grabarka" jest nazwą góry (ściślej: wzgórza), a nie miasta lub wioski. Po polsku więc w i n n o brzmieć: „na Grabarce", podobnie jak „na Giewoncie", a nie „ w Giewoncie". Autorka na początku artykułu raczy nas „ o d k r y w c z y m " sfor­ mułowaniem: „...nieporządek w rozmieszczeniu przestrzennym obie­ któw jest tylko pozorny, ponieważ całe prawosławie, nie tylko jego duchowość, ale również cała jego materialna struktura w postaci architektury, malarstwa, sprzętów liturgicznych, nie daje się zor­ ganizować, uformować" (s. 25). Myśl ta zostaje powtórzona na s. 27: „...przypadkowe elementy. Dla prawosławia ważna jest funkcja poszczególnych obiektów, a nie ich wygląd zewnętrzny". Autorka przeczy sobie jednakże na s. 30: „...ścisła zależność architektury od liturgii. Świątynia musi być przestrzenią zorganizowaną, bałagan jest pozorny". Trudno wymagać od Autorki, aby czytywała greckie komentarze Ojców Kościoła, odnoszące się do liturgii i przestrzeni sakralnej. Jednakże istnieje przekład na język polski pracy o. Pawła Fłorenskiego Ikonostas (Ikonostas i inne szkice. Warszawa 1 9 8 1 , 1 9 8 4 ) i jak sądzę, można tę publikację znaleźć w wielu bibliotekach. Można także przejrzeć, nawet pobieżnie, przeróżne albumy dotyczące klasztorów prawosławnych, aby przekonać się, że przestrzeń architektoniczna jest doskonale zorganizowana. Poza tym nie bardzo rozumiem, jak można „zorganizować" ... sprzęty liturgiczne, na przykład kielich (!). Kwestii precyzyjnej zgodności architektury z liturgią i doskonałej organizacji cerkwi, a także roli piękna w liturgii i architekturze, poświęcono wiele prac, że przytoczę tylko dwie ostatnie: T. Mathews, The Early Churches of Constantinople. Architecture and Liturgy, London 1980 i słownik K. Onascha, Liturgie und Kunst der Ostkirche in Stichorten, Leipzig 1 9 8 1 . Prawosławie kładzie w liturgii i architek­ turze akcent właśnie na harmonię i piękno. Cerkiew prawosławna jest syntezą sztuk. Syntetyzuje bowiem w sobie sztukę ognia (oświetlenie ikon rozedrganymi płomykami świec i lampek o l i w n y c h ) , sztukę kadzielnego dymu (wnosi on pogłębienie i złagodzenie perspektywy oglądu) i ta syntezy nie ogranicza się do sfery sztuk plastycznych, lecz obejmuje swym zasięgiem sztukę wokalną i poetycką, przy czym sztukę poetycką wszelkich rodzajów, sztukę choreografii cerkiewnej określającej układy wejść i wyjść celebransów, układy procesji, a także architekturę cerkwi i sztukę ikony. Święta przestrzeń cerkwi syntetyzuje harmonijnie sztukę, przeto Cerkiew i jej liturgia są najwyższym przejawem sztuki (P. Fłorenski, Liturgia jako synteza sztuk, „Znak" 34: 1982, z. 387, s. 1 5 1 7 — 1 5 2 9 ; por. H. Paprocki, Liturgia i estetyka, „Wiadomości Polskiego Autokefalicznego Koś­ cioła Prawosławnego" 2 0 : 1 9 9 0 , z. 77, s. 2 2 — 3 0 ) . Cóż więc stało się na Grabarce? Klasztor powstał po II wojnie światowej, w okresie stalinowskim i poststalinowskim. Autorka powinna wiedzieć, że w tamtych czasach uzyskanie zgodny na wybudowanie czegokolwiek było zadaniem właściwie niewykonal­ nym. Często b u d o w a n o bez zgody odnośnych władz obiekty p r o w i ­ zoryczne, które ciągle istnieją. Trzeba tu także zwrócić uwagą na charakter miejsca i konieczność dostosowania różnych obiektów do już istniejącej cerkwi, cmentarza oraz tysięcy krzyży. Z dalszego tekstu wynika, że „bałagan" architektoniczny prawo­ sławia wiąże się „z mniejszą rolą racjonalizmu w prawosławiu" (s. 28). Jako prawosławny mogę być w oczach Autorki nawet irracjonal­ ny (Apostoł Paweł określił to jeszcze dobitniej: „staliśmy się bowiem widowiskiem światu, aniołom i ludziom; my głupi dla Chrystusa", 1 Kor 1 , 9 — 1 0 ) , ale wtedy mogę oczekiwać, że w artykule zostanie zademonstrowany przykład znakomitego racjonalizmu. Niestety, nie udało mi się odnaleźć takich przykładów. Dotyczy to zwłaszcza nazewnictwa. Autorka twierdzi, że jej respondenci nie używali określenia „Przemienienie Pańskie" na święto patronalne Grabarki, ale określenia „Spas", a nawet „św. Spas", utożsamiając owego „Spasa" z jakimś świętym (s. 2 8 ) . Kwestia dotyczy terminologii, należy więc w takim wypadku skorzystać z odpowiednich słowników. Otóż Władimir Dal podaje: Spas — Święta Pańskie: Pierwyj Spas — 1.VIII.: „Procesja z relikwiami Krzyża świętego", zwany Spas miedowyj lub Spas mokryj; Wtoryj Spas — „Przemienienie Pańskie", zwany też Spas jabłocznyj lub Spas na gorie; Trietij Spas — 16.VIII.: święto „ N i e ręką ludzką uczynionej ikony Zbawiciela", zwane Spas na połotnie (Totkowyj slowar' żywogo wielikorusskogo jazyka, Moskwa REDAKCJI 1955, IV, s. 287). Kiedy respondenci mówili, że „Przemienienie Pańskie" to nazwa katolicka (czyli polska), a „Spas" prawosławna (czyli ruska), mieli rację. „ S p a s " jest bowiem popularnym okreś­ leniem święta Przemienienia Pańskiego ( w okolicach Grabarki funkc­ jonuje także nazwa starosłowiańska „Prieobrażenije"). A z tego p o w o d u , że ktoś w Polsce m ó w i „ Ś w i ę t o Trzech Króli", a nie „Objawienia Pańskiego" lub uczeniej „Teofania", bądź też w w y p a d ­ ku innych świąt stosuje nazwy „ M a t k i Boskiej Kwietnej" lub „ M a t k i Boskiej Siewnej", nie wynika raczej, że nie wie o co chodzi, chociaż wiedzieć nie musi. Podobnie, jak niekiedy Autorzy różnych tekstów nie muszą posiadać określonej wiedzy. Według Autorki „ w Armenii pogańskie święto Vertovar ku czci Wenery lub Diany zastąpiono Przemienie­ n i e m " (s. 27). Chodzi tu o święto Wardawar („niesienia róż") ku czci bogiń Asthik i Anahit (odpowiednikiem Wenus w mitologii ormiańs­ kiej była bogini Asthik, siostra Anahit — por. D. M. Lang, Armenia kolebka cywilizacji. Warszawa 1975, s. 1 4 1 , 143). Armenia znała chrześcijaństwo już w i l l wieku, oficjalne nawrócenie nastąpiło w 301 roku i chrześcijaństwo stało się religią państwową. Niestety, święto Przemienienia ma niewiele wspólnego z Armenią. W IV wieku cesarzowa Helena zbudowała cerkiew na Taborze i w tymże wieku istniało już święto Przemienienia (zachowały się homilie Efrema Syryjczyka i Jana Chryzostoma na to święto). Święto jest więc znacznie wcześniejsze i pochodzi z Palestyny. Teksty liturgiczne, obecnie używane, ułożyli Ojcowie Kościoła Kosmas z Majumy i Jan z Damaszku. Święto to wypada 40 dni przed świętem Podwyższenia Krzyża Świętego, gdyż Przemienienie miało miejsce 40 dni przed Ukrzyżowaniem. Według Autorki podczas święta Wardawar „składa­ no dary z róż i innych kwiatów. Dzisiaj na Grabarce ofiaruje się Bogu o w o c e " (s. 27). Przynoszenie w tym dniu do cerkwi jabłek jest pozostałością zwyczaju przynoszenia pierwocin płodów rolnych na rzecz cerkwi i duchowieństwa (źródła tego zwyczaju tkwią w Starym Testamencie: Rdz 4, 2; Wj 13, 13; Lb 15, 1 4 — 2 1 ; Pwp 8, 14 i w N o w y m : 1 Kor 1 6 , 1 7 ) , a nie w pogaństwie (odpowiednie przepisy liturgiczne regulują ofiarowanie różnych p ł o d ó w rolnych, co oznacza, że ofiarowanie jabłek i innych o w o c ó w w dniu Przemienienia nie jest praktyką pogańską, ale działaniem liturgicznym). W liturgiach wscho­ dnich ofiaruje się Bogu w określonych dniach roku różne owoce, kwiaty, chleb, w i n o , olej, pszenicę. Jednakże sformułowanie „ w liturgii syryjskiej w czasie Mszy Św. ofiaruje się owoce ziemi w postaci chleba, wina i ośmiu białych k w i a t ó w " (przypis 18, s. 35) nie jest precyzyjne. Będę wysoce zobowiązany za wskazanie mi takiej liturgii Mszy Św., podczas której nie ofiaruje się chleba i wina. Podczas różnych poświęceń przynosi się do cerkwi materię odnoszącą się do sprawowania Eucharystii (winogrona zostały na północy zastąpione przez jabłka). Poprzez poświęcenie następuje odniesienie materii do Boga. Nic nie p o w i n n o pozostawać na swoim miejscu, wszystko p o w i n n o dążyć do przemienienia. Poprzez poświęcenie materia zostaje podniesiona do rzeczywistości Bożej, co jest antycypacją „ n o w e g o nieba i nowej ziemi" (Ap 2 1 , 1 ) . Jest to funkcja teurgiczna Kościoła, którego powołaniem jest przygotowanie świata (nie tylko człowieka) na powtórne przyjście Chrystusa. Z artykułu dowiaduję się ze zdumieniem, że d u c h o w n i prawosła­ w n i w okolicach Grabarki.i. pracują w fabryce: „...ksiądz, który jest tylko poświęcony dla odprawiania liturgii, a poza tym prowadzi życie zbliżone do życia przeciętnego parafianina, bo ma rodzinę, pracuje... w fabryce... nie spełnia roli tajemniczej, uduchowionej postaci, posiadającej znajomość tajników wiary otrzymaną od Boga" (s. 28). Zapewniam, że d u c h o w n i prawosławni nie tylko odprawiają liturgię, a poza tym nie znam w Polsce ani jednego duchownego prawosław­ nego, który pracuje w fabryce. Nie to jest jednak najważniejsze. D u c h o w n y może bowiem pracować także w fabryce i byłoby to chwalebne zajęcie (Notabene: w XX wieku d u c h o w n i prawosławni pracowali głównie w obozach zagłady). Pod rozwagę podaję kilka tekstów z N o w e g o Testamentu: „ A jako apostołowie Chrystusa mogliśmy być dla was ciężarem... Pracowaliśmy dniem i nocą, aby nikomu z was nie być ciężarem" (1 Tes 2, 7 ) ; „Jesteśmy utrudzeni pracą rąk w ł a s n y c h " (1 Ko 4, 12); „Paweł zamieszkał u nich i pracował, zajmowali się wyrobem n a m i o t ó w " (Dz 18, 3 ) ; „te ręce zarabiały na potrzeby moje i moich towarzyszy" (Dz 20, 34); „ u nikogo nie jedliśmy za darmo chleba, ale pracowaliśmy w trudzie i zmęczeniu, w e dnie i w nocy, aby dla nikogo z was nie być ciężarem" (2 Tes 3, 8 ) . Zdumiewa mnie też istnienie w prawosławiu kultu zakonnic, i to związanego z Sofią (zwłaszcza w świadomości mieszkańców okolic Grabarki!) i z Matką Bożą (s. 28). Kult ten jakoby wynika z faktu, że pracujący w fabryce duchowny, na dodatek (o zgrozo!) żonaty, nie jest traktowany przez wiernych właściwie. Jest to w istocie kult osób niewykształconych: „...mniszki są kobietami skromnymi i nie w y ­ kształconymi także w teologii. Ich informacje na temat święta Spasa są na takim samym poziomie, jak informacje w i e r n y c h " (s. 28 — w rzeczywistości na Grabarce jest kilka zakonnic z wyższym wykształceniem). Poza faktem, że jest to po prostu bełkot, pragnę zwrócić uwagę na d w a teksty Apostoła Pawła: „Biskup ( w tamtych czasach znaczyło to także „kapłan") powinien być nienaganny, mąż jednej żony" (1 Tm 3, 1) i „Diakoni niech będą mężami jednej żony" (1 Tm 3, 12). Być może, Autorka kierowała się fałszywym i błędnym 61 �komentarzem „Idzie tu nie tyle o żony diakonów, ile o tzw. diakonisy — charyzmatyczki oddane służbie Kościoła" (Pismo Święte N o w e g o Testamentu i Księga Psalmów, Poznań 1 9 7 6 , s. 5 4 6 ) , podczas gdy Apostoł m ó w i wyraźnie o żonach diakonów, a diakonisy to nie były charyzmatyczki, lecz kobiety wyświęcone dla określonych funkcji liturgicznych i kościelnych (U. Zanetti, / eutil des diaconesses en Égypte?, „Vetera Christianorum" 2 7 : 1 9 9 0 , s. 3 6 9 — 3 7 3 ) . Z artykułu można też dowiedzieć się, że „legendaryzm dotyczący Grabarki narzucono odgórnie przez carat", który to carat popierał też pogańskie zwyczaje (!), aby... zniszczyć unię (s. 2 6 ) . Garatowi można przypisać wiele rzeczy, ale nawet najwięksi w r o g o w i e nie mówili, że popiera zwyczaje pogańskie i legendy. Jest to swoiste novum w traktowaniu roli carów, jakby nie było chrześcijańskich w ł a d c ó w . Trudno też zrozumieć, dlaczego Autorka z uporem m ó w i o „ o f i c ­ jalnym prawosławiu" (sugeruje to istnienie w Polsce jakiegoś „ n i e o f i ­ cjalnego, podziemnego prawosławia") i o „urzędowej liturgii", która „wychodzi na zewnątrz i łączy się ze zwyczajami l u d o w y m i " (s. 30). Można pomyśleć, że nie w o l n o celebrować nabożeństw poza cerk­ wią, ale pogląd taki jest niezgodny z prawdą. Natomiast określenie „urzędowa liturgia" odbieram jako uwłaczające mnie osobiście jako duchownemu. Nie celebruję bowiem „urzędowej liturgii", ale „świętą liturgię". Zwłaszcza, że Pani Beata Szydło w artykule ...Masz tę moc od mego Syna i ode Mnie, opublikowanym w tym samym numerze „Polskiej Sztuki L u d o w e j " (s. 2 1 — 2 4 ) i omawiającym rzekome objawienia w Oławie m ó w i o „mszy Św." odprawianej na ogródkach działkowych, a nie o „urzędowej liturgii". Chociaż miejsce celebracji nie wydaje się być właściwym dla „urzędowej liturgii", (być może sformułowania te są wynikiem nieznajomości odpowiedniej termino­ logii). 6 Grabarka jest też miejsce przelotnych miłostek i wspólnego picia (s. 21), palenia papierosów, śpiewania wulgarnych piosenek i grupo- Maria Giedz ODPOWIEDŹ Pięknie dziękuję za przesłanie mi kopii listu ks. Henryka Paproc­ kiego. Jestem zdziwiona tonem tego listu i możliwością podej­ rzewania mnie o nienawiść do prawosławia. Zawsze w y d a w a ł o mi się, że dla tej tradycji religijnej mam duży szacunek i właśnie dlatego chątnie oraz sporo o niej pisałam. Ks. Paprockiego zawsze ceniłam i szanowałam za jego wiedzę, mądrość i ekumeniczną postawę w kontaktach z przedstawicielami innych wyznań. O Grabarce próbowałam z nim kilka razy rozmawiać, aczkolwiek zawsze byłam odsyłana do osób bardziej kompetentnych. Na przykład do świeckiego teologa prawosławnego — Michała Klingera, który z kolei twierdził, że nie jest specjalistą od Grabarki... Podpisy pod fotografiami wykonała redakcja lub autorzy zdjęć, a za zmiany wprowadzone do mojego tekstu przez redakcję nie odpowiadam. Jeśli chodzi o zrozumienie mojej myśli w przytoczonych cytatach, odwołuję się do książki Prawosławie Paula Evdokimowa, Warszawa 1986, zwłaszcza rozdziału: Budowla sakralna: Świątynia. Tam rów­ nież jest wytłumaczenie w sprawie organizacji przestrzeni. Poza tym opinię na ten temat opieram o w y w i a d y z ludnością przybywającą na Grabarkę. Wydaje mi się też, że jako katoliczka mam prawo postrzegać inaczej, niż ks. Paprocki, Kościół prawosławny, mam prawo inaczej to odczuwać i również w o l n o mi o tym mówić. Poza tym w kraju o przeważającej większości katolików łatwiej jest tłumaczyć zjawiska innej tradycji religijnej językiem powszechnie stosowanym. Dla przeciętnego Polaka cerkiew jest miejscem, gdzie zbierają się „heretycy", miejscem niezrozumiałym, ze sztuczną teatralną liturgią. Zmiana takiego toku rozumowania jest trudna i wymaga lat przekony­ wania. Sądzę więc, że nie należy, nawet w tekstach naukowych, używać terminologii niezrozumiałej, typowej wyłącznie dla t e o l o g ó w prawosławnych, zwłaszcza w takim piśmie jak „Polska Sztuka Ludo­ w a " nie adresowanym do specjalistów od prawosławia. Litetura, którą poleca ks. Paprocki w s w o i m liście, jest mi znana, zresztą cytuję ją, co można zauważyć z przypisów do artykułu. Przykro mi, że ks. Paprocki nie zrozumiał intencji mojego tekstu. Nie chodziło mi bowiem o dokonanie wypisu ze s ł o w n i k ó w , wyjaśniającego słowo „Spas", czy nazwę „Przemienienie Pańskie". Badanie kultury ludowej polega na rozmowie z ludem i obserwacji tego ludu, i to stanowiło istotę artykułu. Dotyczył Św. Góry Grabarki, związanej kultowo z Kościołem unickim, a od 1839 r. oficjalnie przejętej przez Kościół prawosławny, dzisiaj odwiedzanej przez w y z n a w c ó w różnych w y ­ znań. Jeśli więc opisuję zachowania ludzi, czynię to nie po to, by osłabić powagę miejsca i uroczystości, lecz gwoli prawdzie. Zapew­ niam ks. Paprockiego, że pisząc o innych sanktuariach katolickich czy o pielgrzymkach również dokładnie przyjrzę się negatywnym zjawis­ kom, ludowym przesądom, błądnemu nazewnictwu. Grabarka mimo swojej niepowtarzalnej atmosfery, usytuowaniu, jest klasycznym przykładem miejsca kultu, odwiedzanym przez wiernych o różnym zasobie wiedzy i zaangażowaniu religijnym. I tak jest na całym świecie w miejscach świętych. Zapewniam ks. Paprockiego, że poza d u c h o ­ wieństwem i to jak sądzę nielicznym, nikt z przybywających na Grabarkę nie czytuje greckich komentarzy Ojców Kościoła, bo są to ludzie prości, mieszkańcy wsi, małych miasteczek. Wielu z nich w ogóle nie umie czytać. Ja obserwowałam tych właśnie ludzi, bo to oni są ludem bożym, ludem pielgrzymującym. Na temat duchowieńst- 62 w y c h orgii w namiotach, co prawda poza „sferą sacrum" (s. 29). Gdyby zjawiska te występowały jedynie na Grabarce, byłoby godnym uwagi ich odnotowanie. Ponieważ jednak zdarzają się w każdym miejscu, gdzie występuje ludzki tłum, ich szczególne podkreślanie jest zdumiewające. Pisząc o zwyczajach l u d o w y c h związanych z Jasną Górą nawet bym nie wspomniał o tym, że o. Damazy Macoch, paulin z tego właśnie klasztoru, systematycznie sprzeniewierzał ofiary i w o t a pielgrzymów, a na dodatek w 1910 roku zabił męża swej kochanki. Zawsze bowiem tam, gdzie jest świętość, działa też szatan. Na zakończenie Autorka informuje, że obecnie na Grabarce „buduje się nową murowaną cerkiew, niestety w duchu budowli bizantyjskiej z wieloma kopułami i wolnostojącym minaretem" (s. 3 4 ) . Nie są mi znane przyczyny dla których Autorka nie lubi stylu bizantyjskiego, ale na Grabarce akurat dokonuje się rekonstrukcji spalonej cerkwi. Cóż jednak wspólnego z tą cerkwią ma minaret? Według słownika „Minaret (tur. minare, z arab. manara — miejsce, gdzie jest ogień lub światło) — wieża meczetu, z której muezzin w z y w a muzułmanów do m o d l i t w y " (Słownik wyrazów obcych. Warszawa 1 9 7 1 , s. 4 7 9 ) . Wydaje mi się, że tym razem Autorka pomyliła (co mnie specjalnie nie dziwi) prawosławnych z muzuł­ manami, bądę też posunęła swój „ e k u m e n i z m " tak daleko, iż uważa, że na Grabarce muezzin z minaretu powinien wzywać... tylko do czego? Czy do zbiorowych orgii (oczywiście, poza „sferą sacrum"), czy też może Autorkę do przemyślenia treści swego artykułu? Z artykułu wybrałem jedynie „bardziej smakowite" fragmenty. Niestety, drobnych potknięć jest jeszcze sporo. Byłoby więc rzeczą właściwą, aby w wypadkach, mówiąc delikatnie, w ą t p l i w y c h , redak­ cje zwracały się do kompetentnych osób z prośbą o zrecenzowanie prac naukowych, a nie publikowały tekstów, które z rzetelnością w przedstawianiu obiektywnego stanu nie wiele mają wspólnego. wa napisałam zaledwie kilka zdań, ponieważ to nie teolodzy nadają rangę temu miejscu. Nie chodziło mi o teologiczną wykładnię święta Spasa, tylko o intepretację l u d o w ą tego święta. Zgadzam się z ks. Paprockim, że chłop katolicki też często nie wie co oznacza święto Trzech Króli. Wręcz odczuwam brak badań nad religijnością ludu. Zapewne moja praca nie jest doskonała, ale jest pierwszym i chyba dotąd jedynym opracowaniem Grabarki. Jeśli chodzi o przynoszenie darów, p ł o d ó w ziemi do cerkwi i poświęcanie ich, rozumiem, że ks. Paprocki chce udowodnić, że jest to zwyczaj starotestamentowy, a nie pogański. Tylko że ja nie używam słowa „ p o g a ń s k i " i nie neguję ofiarowania w Starym Testamencie. Ludzkość w różnych rejonach świata przechodziła podobne etapy rozwoju. Śmiem nawet twierdzić, co zapewne w teologii prawosław­ nej jest herezją, że istnieje tylko jeden Bóg, ale różne są drogi dochodzenia do Niego. Składanie darów Bogu, zwłaszcza tych w postaci p ł o d ó w rolnych, nie jest wyjątkiem występującym wyłącz­ nie w prawosławiu. Jednakże prawosławie najbardziej ze wszystkich Kościołów chrześcijańskich korzysta z tradycji. Oczywiście każdy element ma swoje uzasadnienie teologiczne, ale dla bardzo wielu wiernych istotnym jest fakt, że tak czyni się z dziada pradziada i jest na to ludowe wytłumaczenie. Ludzie byli, są i będą zabobonni. Kontynuując wątek ofiary składanej Bogu, to nie rozumiem o co chodzi ks. Paprockiemu. Ja tego zwyczaju nie tłumaczę z punktu widzenia teologa, tylko obserwatora. Sama, jeżdżąc po świecie, uczestniczyłam w przeróżnych liturgiach, niekoniecznie chrześcijańs­ kich, gdzie w ofiarowaniu występowała, zamiast w i n a , w o d a lub oliwa. Prawie w każdej znanej mi liturgii ofiarowuje się chleb, czasem w zależności od klimatu i tradycji podarowuje się Bogu owoce, warzywa, kwiaty, zboże. Jak to się ma do teologii? — nie wiem i nie interesuje mnie to. Ja zajmuję się zwyczajem i tłumaczeniem go tak, jak rozumieją go zwykli uczestnicy liturgii. Ks. Paprocki wnosi zastrzeżenia co do uprawiania różnych zawo­ d ó w przez d u c h o w n y c h prawosławnych. Otóż znam księży pracują­ cych również w fabryce. Poznałam ich podczas wielu podróży po byłym Związku Radzieckim. Nie dotyczy to jednak rejonu Grabarki, gdzie ani na wzgórzu, ani na wsi i w całej okolicy żadnej fabryki nie ma. Bardzo cieszy mnie fakt, że wśród monaszek na Grabarce są obecnie kobiety wykształcone. Żałuję tylko, że gdy tam bywałam, w latach 1 9 8 4 — 8 6 , poza świątej pamięci Matką Barbarą, ciężko chorą, pozostałe mniszki nie odznaczały się wiedzą teologiczną i umiejętnością jej przekazania. Przykro mi, że ks. Paprocki tak konserwatywnie traktuje kulturę ludową, która nie ma nic wspólnego z teologią sensu stricto. U m o w n i e dzielę prawosławie na „oficjalne" i „ l u d o w e " , można oczywiście podzielić je inaczej. Ale pielgrzymi różnych wyznań przybywający na Grabarkę postrzegają sprawowaną tam liturgię pod kątem tradycji, wiary, a nie nauki. Na temat minaretu wydaje mi się, że wynikło nieporozumienie, bo nie zamieściłam zdjęcia projektu wykonanego i prezentowanego zaraz po spaleniu cerkwi. Projekt ten, na szczęście, nie został zatwierdzony, o czym dowiedziałam się dużo później. Przedstawiał niemalże kopię bizantyjskiej, wielokopułowej cerkwi, którą w latach późniejszych przerobiono na meczet, przez dodanie wysokiej wieży, zwanej w islamie minaretem. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8be798e7cbe9d67a861a3027dfb9ea92.pdf c7f47db9d4a11c361d030c16b33e76b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2644 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2459 Title A name given to the resource Listy do redakcji; Konkurs Stowarzyszenia Wspólnota Kulturowa „Borussia" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.220 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L/sfy do redakcp szanowny f a n Danwjz Сгд/д/ Szanowny Panie, %^6roJem f A ń j t i e wzzwuŁo z ,,^dagwyq" łv „ЛГол^^Гу" л w мг У-2 (232-234/ gdyz fo ^ д т о nojif moj w^ó^racownfÁ: w Тогипщ д podiegaiifmy pofom&W ZTr^ymafy, fego »Z wozw „ К о м / е Ы у " przfcAwycfkm мд mgnienie przfd ftigrowwzffm я д przyjfowfołyy przemiał Af/mo fggo дрО*гп*елгд - prmvie roczwgo - przeczyfafem z mvogq. Mo/g wyj/qpienie ¿fdzie dbfyczy^ opúw. „ C A k p j t i ć zrzędzenie" wg Piofro ^TfdzłorAzi. И^гд^дУе „z ryc/i A%wołWw frwd/w bfdzie" осепгдс сдГоУс' ргдсу, aprzecfwwm j-g „mciodii", tfóro przewi/д j i f мд^гди/^ород*д6лге/ przez с д к оргдсои/дп*е, idzie о przyfac'zanfg przet/eńjfw; rozw^vców. foj&zrom .íig - moz/itvie K' w¿ei&im jtrdcfe - оридс* mo/'q wedrdwtg. /eafem z roczfiüW / ¿ o '^8 wyc/zowaiem jig w oj¿zdlzie Wymyjłdw; roiniczo-AaWiowo-gómiczey (¿opainia jbf/bryfow, Annopoi fi. WWaJ. Od Xrafnit - / е г т х л о ж д к т w удбгусе łoży^t ¿ o % w Awcie w Czf.fWcAowig - afqd czgJfo jeżWzifem д о rodzin górnzczyc/z лд A^Á:. Do '66" w Tbrwnw, pofem ffwdkz w ^dgojzcz)' i w Warszawie. /Va ЛТи/д\удсл, z р г г е п у д т : д о dzuwz/. G z i e W w i e t oyfem, czy / опд oWowie jodownf-w porywach ^ ry^. owdow&zfWw, z fego У//0 гдсАодшсА - р г # М л д / д с у oyíi izoiowćzn*. Do дгшд/yeszcze czfjcie//Mo¿Ma jpof&acTprzetieńffwa w medidcA niz' w mowxe pofoczwe/... P¿zmifAzm rozmowa z 7 У znanego rez^^era ¿fqjtiego z pro/ 5ymonidej z Opok. г/д jego pro*oy рггу/дсгдпм przetieńjfw, ujfyjzał.' ^4 fprzeJWenffwa) wypowioaawe w pracy w oA^iiczno-fCKicA ЛтдпсотууоА fnp. iet pod ziemzq), п д / о т « и / nie тарггурот/ламе przy Jfoie/ ДддГд/ Gdy przypominam fobie rozmowy z gojpodcirzam; мд Ад^Ы. /о jednego przy j/oie nie 6yło; prze^/eXffw. Redakcja nasza nie jesi, co tu kryć, zasypywana wagonami listów od złaknionych dialogu czytelników. Toteż cieszymy się niepomier­ nie z każdego, niechby nawet najbardziej kruchego, świadectwa żywotności pisma. Pański list sprawił nam radość podwójną: nie tylko przeczytał Pan wnikliwie numer, który wpadł Panu w ręce dziwnym losu zrządzeniem, ale, jak się okazuje, uratował go Pan od niechybnej makulaturowej zagłady. Fakt ten, nawiasem mówiąc, świadczy o niezwykłej wprost poczytności naszego periodyku. Co do przeklinania, skoro już ten, kładący się złowrogim cieniem na naszej mowie polskiej, problem Pan poruszył... Moje doświad­ czenia w tym przedmiocie są nieco inne. A nawet, chciałoby sie rzec, bardzo odmienne. Otóż, na początku lat 80-tych, chcąc dorobić na zeszyty i kredki, pracowałem w jednej z podkrakowskich miejscowo­ ści przy budowie betonowego silosu. B y ł o nas czterech i majster Heniek. Razem pięciu budowlańców. Jeśli dobrze pamiętam nasze rozmowy przy i w przerwie pracy, to w tych niewyszukanych przecież dialogach, składających się ledwie z kilkudziesięciu stów, cenzuralne były tylko spójniki, choć i tego nie jestem dziś pewien. Nikt też nie był izolowany, bo zwyczajnie nie miał by kto robić. Oczywiście, ten incydentalny i, dodajmy, karygodny wypadek, nie ma żadnej siły dowodowej. Przytaczam go jedynie po to, by zasugerować, że problem przez Pana potrącony jest złożony i wart głębszego namysłu. Że, innymi słowy, daje do myślenia. Jeśli zaś idzie o palącą i nabrzmiałą sprawę „druhny" - pełna zgoda. „Druhna", w istocie, pisze się przez samo „h". Dla tego hańbiącego błędu nie może być żadnego usprawiedliwienia. Po prostu: wstyd. &icz{ serdeczne pozdrowieni/ fiofr /Vatofugczny Serdeczności, Dariusz Czaja To co c/icf dopwwf, dru/шд №%Япд we „ Wiesławie" grodzmjtiego; „A'" дгг. i /09, przyna/mnie/ w czynnym, jejfprzez „c/%". Konkurs Stowarzyszenia Wspólnota Kulturowa „Borussia" Lata czterdzieste i pięćdziesiąte na Warmii i Mazurach Wydarzenia polityczne tworzą historyczne granice. Polityka przy­ tłacza i dyktuje nasze oceny przeszłości i współczesności. W powodzi politycznych faktów zanika istota rozumienia rzeczywistości: czło­ wiek i jego codzienność. Celem naszego konkursu jest próba odtworzenia codzienności pierwszych lat po II wojnie światowej. S ą one napiętnowane wielkim transferem ludności: odejściem i przybiciem. Odchodzili dawni mieszkańcy Prus Wschodnich i przybywali nowi osadnicy z Mazow­ szy, Wileńszczyzny, Wołynia... Jak się wzajemnie postrzegali? Czym była codzienność w cieniu weryfikacji i konieczności opuszczenia ziemi rodzinnej? Jak następowało wrastanie w nowy, obcy krajobraz Warmii i Mazur? Poszukujemy najróżniejszych relacji odnoszących się do konkretnych problemów życia codziennego. M o g ą t o być opisy pojedynczych wydarzeń i zwyczajów, ale równie chętnie oczekujemy na wspomnienia obejmujące próbę uchwycenia zmian na przestrzeni wielu łat. Formę wypowiedzi pozostawiamy Państwa uznaniu, w wyjąt­ kowych przypadkach dopuszczamy relacje spisane przez osoby trzecie. Najistotniejsza jest autentyczność oraz wartości dokumen­ tacyjne i poznawcze. Objętość wcześniej nie publikowanych prac nie powinna przekraczać 20 stron znormalizowanego maszynopisu. Osobną kategorią konkursu będzie dokumentacja zdjęciowa. Ocze­ kujemy zarówno specjalnie przygotowanych albumów, serii foto­ grafii bądź pojedynczych zdjęć. Na szczególne Państwa życzenie, po 220 sprządzeniu kopii, odeślemy oryginały. Termin składania prac do 15 maja 1998 r. Zwycięzcy konkursu otrzymają cenne nagrody przyznane przez specjalnie powołane jury. Prace pisemne uzupełnione dokumentacją zdjęciową postaramy się opublikować w specjalnym wydawnictwie. Adres nadsyłania prac: Stowarzyszenie Wspólnota Kulturowa „Borussia" ul. Partyzantów 87, рок. 212 10-402 Olsztyn Bliższych informacji udziela pani Gabriela Brudzyńska (kontakt telefoniczny (0-89) 523 72 93, we wtorki od godz. 17 do 19) Organizatorzy: Stowarzyszenie Wspólnota Kulturowa „Borussia" Olsztyn Instytut Północno-Wschodniej Kultury Niemickiej Lüneburg Warmińskie Stowarzyszenie Historyczne Munster Patronat prasowy: „Gazeta Wyborcza Warmii i Mazur" � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/02b300cbf4094e29292781c641c6a038.pdf aa3fbfd13a7785896cfe47168a52cc5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3622 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3399 Title A name given to the resource Listy do redakcji; Przegląd wydawnictw o Litwie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.195-196 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L L I S T Y D O K r a k ó w , 9.09.93 Szanowny Panie Redaktorze, dziękuję za u w a ż n ą i serdeczną redakcję mojego a r t y k u ł u w 2 numerze z 1993 r. „ K o n t e k s t ó w " . Jeszcze tylko b y ł a b y m w d z i ę c z n a za sprostowanie mojego błędu. W 1989 r o k u w T o k i o rolę R o g o ż y n a grał Baucho Tsuji a nie Toshiyuki Nagashima, ten ostatni przejął tę rolę w 1993 r. w Osace. I oczywiście w y s t ę p o w a ł w Polsce, gra też w filmie. [...] Ł ą c z ę wyrazy prawdziwego szacunku i pozdrowienia Joanna Walaszek W r o c ł a w , 5 listopada 1993 r. Szanowna Redakcjo Z zainteresowaniem przeczytałem r e p o r t a ż H a n n y Baltyn „ Z a p r o s z e n i e na koncert" ( „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " 1993 nr 2), k t ó r e g o b o h a t e r k ą jest Olena Leonenko. Poczuwam się z o b o w i ą z a n y do pewnych u z u p e ł n i e ń i skomentowania n i e k t ó r y c h s f o r m u ł o w a ń . Byłem bodaj pierwszym dzien­ nikarzem, k t ó r y pisał o Olenie w polskiej prasie. P o m o g ł e m jej również w n a w i ą z a n i u n i e k t ó r y c h k o n t a k t ó w w Polsce. P o z n a ł e m O l e n ę przed trzema laty na ekologicznym festiwalu w Legnicy. Była tam nieco zagubiona i zdegus­ towana niespotykanym organizacyjnym b a ł a g a n e m . Ode­ brałem Olenę j a k o wrażliwą, bardzo u t a l e n t o w a n ą , nieco „ s z a l o n ą " d z i e w c z y n ę , g o n i ą c ą za swym - jeszcze nie rozpoz­ nanym - przeznaczeniem, g ł o d n a wiedzy, szukającą kontak­ t ó w z niekonwencjonalnymi t w ó r c a m i . W s k a z a ł e m jej kilka a d r e s ó w , n a m a w i a j ą c m.in. do odwiedzenia O ś r o d k a G r o t o ­ wskiego. T a m ż e w j a k i ś czas potem ponownie j ą s p o t k a ł e m . W O ś r o d k u Grotowskiego Olena m i a ł a m o ż l i w o ś ć zapoz­ nania się m . i n . z d o k u m e n t a c j ą filmową (spektakle Teatru L a b o r a t o r i u m , ćwiczenia C i e ś l a k a i in.), uczestniczyła w sta­ żu prowadzonym przez Z y g m u n t a M o l i k a i w imprezach P R Z E G L Ą D Chcemy zwrócić u w a g ę naszych C z y t e l n i k ó w na pisma oraz książki, w k t ó r y c h poruszona jest problematyka litews­ ka, w s p ó ł i s t n i e n i a wielu kultur, pogranicz, stosunku do tradycji zastanej, k u l t u r y n a r o d ó w obszaru Europy Ś r o d ­ kowo-Wschodniej. „ P r z e g l ą d Wschodni", kwartalnik, ukazuje się od 1991 r. Redakcja: K r a k o w s k i e Przedmieście 64. p o k ó j 10, 00-322 Warszawa „ L i t h u a n i a " , kwartalnik, ukazuje się od 1990 r. Wydawca: Ogólnopolski Klub Miłośników Litwy, ul. Dąbrowskiego 32, m . 3. Pismo publikuje teksty a u t o r ó w polskich i obcych. S p o ś r ó d zeszytów monograficznych zwraca u w a g ę nr 2(3)'91 0 tematyce żydowskiej (koncepcja i opracowanie - Ryszard Wasita). Ostatnio, w g r u d n i u br. u k a z a ł się w sprzedaży zeszyt p o d w ó j n y 7/8'93 p o ś w i ę c o n y p r o b l e m o m k u l t u r y 1 religii p a ń s t w b a ł t y c k i c h , Estonii, Ł o t w y i L i t w y . Przeg l ą d a c z a z a i n t e r e s o w a ł y szczególnie dwa teksty: Andrzeja Strumiłły Krzyż oraz Ojca Jonasa Boruty, p r o w i n c j a ł a Z a k o n u J e z u i t ó w na L i t w i e i Ł o t w i e - Św. Kazimierze a nasze R E D A K C J I organizowanych w t y m miejscu. S p o t k a ł a się z życzliwością i p o m o c ą ze strony p r a c o w n i k ó w , o czym wspomina Była wszak bez ś r o d k ó w do życia i nie m i a ł a gdzie m i e s z k a ć O d e g r a ł e m w t y m j a k ą ś niewielką rolę j a k o bezinteresowny protektor. Przyczyniłem się j a k o ś do tego, że pozwolono jej p r a c o w a ć w sali ( k t ó r a akurat była wolna) z w ł a s n ą g r u p k ą m ł o d y c h ludzi. Czuję się więc „ w s p ó ł w i n n y " pewnych n i e p o r o z u m i e ń . P r z e c z y t a ł e m gdzieś bowiem później że Olena p r o w a d z i ł a staże w O ś r o d k u Grotowskiego. O t ó ż O ś r o d e k nigdy ż a d n y c h jej prac nie firmował. Opisany w r e p o r t a ż u incydent z plakatem łączył się z t y m , że Olena - zapewne n i e ś w i a d o m i e - n a d u ż y ł a zwyczajnej ludzkiej życzliwości, wpisując się niejako s a m o z w a ń c z o w program o ś r o d k a . T o t r o c h ę tak, j a k b y k t o ś k o m u ś użyczył w swoim mieszkaniu gościny, a przybysz by m u się z a m e l d o w a ł j a k o prawomocny lokator. W i e r z ę , że nie b y ł o w t y m złej w o l i czy wyrafinowanej kalkulacji, ale fakt pozostaje. W z w i ą z k u z p o w y ż s z y m jestem zdegustowany n i e k t ó r y m i żalami i pre­ tensjami Oleny d o kierownictwa o ś r o d k a . Jej żale d o t y c z ą m i n faktu że nie d o s t a ł a się na kameralne spotkanie z G r o t o w s k i m podczas jego p o b y t u we W r o c ł a w i u . Setki ludzi m o g ł o b y m i e ć Dodobny żal ale SDOtkanie to m i a ł o ściśle o k r e ś l o n e g o adresata a zaproszeniami d y s p o n o w a ł a jedna jedyna u p o w a ż n i o n a przez Grotowskiego osoba M a g ­ da Z ł o t o w s k a , spoza W r o c ł a w i a i jakichkolwiek tutejszych u k ł a d ó w towarzyskich czy profesjonalnych. Jest jeszcze k i l k a f r a g m e n t ó w w r e p o r t a ż u , k t ó r e mnie r a ż ą , np. bardzo radykalne, acz powierzchowne i s ł a b o uargumentowane oceny Gardzienic. Z d z i w i ł o m n i e przeciw­ stawienie Gardzienicom W ę g a j t ó w . N i e wiem, czy Olena a u t o r y z o w a ł a swoje wypowiedzi, więc p o p r z e s t a n ę tylko na zdziwieniu. P o n i e w a ż Olena w z b u d z i ł a we mnie wiele sympatii o d pierwszego spotkania i żartobliwie p r z y z n a ł e m jej status własnej c ó r e c z k i , c h c i a ł b y m , żeby t o , co wyżej n a p i s a ł e m przyjęła j a k o „ o j c o w s k ą p r z y g a n ę " . Życzę j e j . by znalazła, czego szuka i spełniła swe t w ó r c z e przeznaczenie. Tadeusz Burzyński W Y D A W N I C T W dzisiejsze problemy. N a u w a g ę zasługuje fakt. że pismo dostarczane jest na Litwę i dociera z a r ó w n o do ś r o d o w i s k polskich, j a k i litewskich. „ K r a s n o g n i d a " , kwartalnik o podtytule „ N a r o d y - k u l ­ tury - M a ł e ojczyzny E u r o p y Ś r o d k o w o - w s c h o d n i e j " . W y ­ dawca: Fundacja Pogranicze, O ś r o d e k „ P o g r a n i c z e - sztuk, kultur, n a r o d ó w " w Sejnach. Redaktor naczelny - Krzysztof Czyżewski. W pierwszym numerze r o z m o w y z w y b i t n y m i intelektualistami E u r o p y Ś r o d k o w o - w s c h o d n i e j (b. interesu­ j ą c a z C z e s ł a w e m M i ł o s z e m ) . Eseje, przypomnienie interesu­ j ą c y c h tekstów z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . Pismo ciekawe, ż y w o redagowane. Cena zeszytu 50000 zł. Prenumerata roczna 200 000 zł Fundacia Pogranicze" Bank P K O SA I O Warszawa 50104420001694-2701-3-1110/1 P r o b l e m a t y k ę litewską prezentuje numer monograficzny miesięcznika „ Z n a k " (442, marzec (3) 1992), z a t y t u ł o w a n y „ L i t w a nieznana". A r t y k u ł y m . i n . Landsbergisa, M i ł o s z a , O k i ń c z y c a , St. Stommy. Interesujący a r t y k u ł A . N i k ż e n taitisa Bohater czy zdrajca? o f o r m o w a n i u się na L i t w i e 195 �stereotypu Wł. Jagiełły; t a k ż e E. Aleksandraviciusa - Cele polityczne Litwinów w latach 1863-1914. Z w r a c a j ą u w a g ę odpowiedzi na a n k i e t ę : Litwa i Polska. Wspólna przeszłość - obecne problemy - budowanie współpracy. C h c i a ł b y m w t y m miejscu z a c y t o w a ć fragment wypowie­ dzi Czesława M i ł o s z a , w a r t o o n i m p a m i ę t a ć : „ L e c h W a ł ę s a , Vaclaw Havel i Vytautas Landsbergis są postaciami, k t ó r e przejdą do legendy i k a ż d y ich czyn będzie mieć echo w historii przyszłych p o k o l e ń . Lech W a ł ę s a p o p e ł n i ł wielki błąd nie c h c ą c widzieć się w Warszawie z Landsbergisem. Ten, k t o go n a m ó w i ł do tak nierozumnego k r o k u , nie z d a w a ł sobie sprawy że p a m i ę ć o t y m będzie t r w a ć za lat sto i dwieście potwierdzając p o w s z e c h n ą w ś r ó d L i t w i n ó w opi­ nię o polskich w i e l k o p a ń s k i c h narowach". Z wypowiedzi M i ł o s z a jeszcze jeden cytat: „ N a s z a część Europy weszła w okres, kiedy nie w i d m o k o m u n i z m u po niej krąży (...), ale w i d m o nacjonalizmu. Dlatego trzeba bardzo u w a ż a ć i na k a ż d y m k r o k u z a p y t y w a ć , co w stosunkach z s ą s i a d a m i jest wyrazem nacjonalistycznych pokus. Najłat­ wiej te pokusy r o z p o z n a ć po s k ł o n n o ś c i do wyliczania krzywd doznanych od drugiej strony, co nie przychodzi trudno, skoro k a ż d a strona robi błędy. P o d s t a w o w ą z a s a d ą musi być: nie k o n c e n t r o w a ć się na t y m , co ujemne, p o d k r e ś ­ lać wszystko, co sprzyja w s p ó ł p r a c y . " C h c i a ł b y m też zwrócić u w a g ę na opublikowane materiały z I m i ę d z y n a r o d o w e j konferencji, j a k a m i a ł a miejsce w Biały­ mstoku, 21 24.09.1989 r. U k a z a ł y się n a k ł a d e m Towarzyst­ wa Literackiego i m . A d a m a Mickiewicza, Oddz. w Białyms­ t o k u , pod red. Elżbiety Feliksiak. T o m I , k o r e s p o n d u j ą c y z tekstami w naszym numerze, z a t y t u ł o w a n o Wilno - Wileńs-c-y:na uiko krajobraz i środowisko wielu kultur (Białystok 1992). O Wilnie piszą, w r ó ż n y c h tonacjach, w sumie frapująco autorzy z k t ó r y m i r o z m a w i a ł a p. Barbara H o ł u b . Jej k s i ą ż k a Przy wileńskim stole jest przedziwnym konglomeratem prze­ pisów kucharskich ze wspomnieniami. P r z e p i s ó w nie w y ­ p r ó b o w a ł e m , natomiast czytałem z rozbawieniem, zainter­ esowaniem, z a d u m ą , ciekawe wspominki C z e s ł a w a Nieme­ na, Gustawa Lutkiewicza („Jeśli k t o ś uparcie twierdzi, że SUMMARY Joanna Tokarska-Bakir TED BY DEMONS D E S E R T E D A L T A R S A R E INHABI­ J a c k o w s k i A LESSON O F A LIVE LANGUAGE This issue of „ K o n t e k s t y " is devoted to the borderline between two culture: Polish and Lithuanian. After (he renascence of the Lithuanian state in the iwcntieth century, Polish-Lithuanian relations, which date back to the Middle Ages, did not always follow a favourable course. Hence the conception of our issue. „ O n e must know the past and its repercussions and understand the fears, sensitivity and the feeling of a threat harboured by others. But the supreme goal must be thought and deed oriented (owards the future". KrzysztoTCzyżewski VANIA FROM T H E VIEWPOINT O F TRANSYL­ Krzysztof C z y ż e w s k i is the head of the "Fundacja Pogranicze" (Borderline 196 D o d a m , że książkę o p u b l i k o w a ł a Książka i Wiedza. Warszawa 1993. N a z a k o ń c z e n i e tego p r z e g l ą d u informuję 0 m a ł o znanym, ale doskonale redagowanym piśmie ś r o d o ­ wiska olsztyńskiej inteligencji - „ B o n i s s i a " . Wydawane jest przez W s p ó l n o t ę K u l t u r o w ą „ B o r u s s i a " . Redaktorem na­ czelnym jest Kazimierz Brakoniecki (dobry poeta!). Dotych­ czas u k a z a ł o się - o d 1991 r. - 6 n u m e r ó w , oczywiście zainteresowania redakcji k o n c e n t r u j ą się przede wszystkim na sprawach z w i ą z a n y c h z p a m i ę c i ą , przeszłością regionu, problematyce W a r m i i i M a z u r , sytuacji zderzenia kultur 1 tradycji. i- P o n i e w a ż teksty zawarte w t y m numerze pisma poprzedza m o t t o (wiersz Kazimierza W i e r z y ń s k i e g o ) , c h c i a ł b y m za­ k o ń c z y ć przytoczeniem zdania, k t ó r e „daje do m y ś l e n i a " . Cytuję w y p o w i e d ź kobiety, k t ó r a w rozmowie ze studentami U W (pp. J a w o r s k ą i W a s z c z y ń s k ą ) p o w i e d z i a ł a : „Litwini swoją historie piszą Polacy swoją. Ja już nie wiem, kogo słuchać". AJ. OF T h i s text offers an outline of doubts and dimnessies concerned with the status of so called postmodernism This concept - peculiar mental movement (or as U m b e n o E c o prelTers, recurring historical moment in every decadem epoch), constructed against modernism, apprehended as rationalist, progres­ sist and overturned with madness of sorting things out, shows distinct similarities with its antagonist. T h e author tries to characterize the common basis or some modern and postmodern attitudes, calling it «sting of modernisty». Its core is fenomenon of distorted technics (in Martin Heideg­ ger's understanding, originating from the Greek uxnvr.). The meaning of this latter term is strictly connected to others ones: human world, estrangmeni, indigenuity etc. These topics are discussed in controversy with Emmanuel Levinas and, partially, with Zygmunt Bauman whose inspiring lectures on posimnodern social attitudes were reason of these considerations. Aleksander W i l n o jest polskie, powinien też powiedzieć, że G d a ń s k jest niemiecki, bo to przecież Niemcy przez wieki d o m i n o w a l i w G d a ń s k u " ) , S t a n i s ł a w a Stommy, Bernarda Ł a d y s z a (...Mozart, to jeden z największych k o m p o z y t o r ó w . A l e mnie on nie odpowiada. Spyta pani, czemu to? A temu, że u niego wszystko, k a ż d y gest d o k ł a d n i e wyliczony, wszystko o d - d o . A mnie potrzebny gest szeroki, niepohamowana fraza Czaj­ kowskiego.) Ryszarda K a p u ś c i ń s k i e g o , Tadeusza K o n w i c ­ kiego, Leona Onichimowskiego, Z y g m u n t a K ę s t o w i c z a , D a n u t y Szaflarskie, Stefana Bergmana (b w a ż n a relacja Jerozolima P ó ł n o c y " o Ż y d a c h wileńskich) Melchiora W a ń k o w i c z a Andrzeja D ą b r o w s k i e g o ( E d u ś 'co starszejesz togorszeiesz") Szczególnie z a i n i e r e s ó w a ł y mnie wspo­ mnienia Izabelli Radziwiłł już nie tylko o Wilnie ale i latach w y w ó z k i w g ł ą b Z w i ą z k u Radzieckiego M a t e r i a ł na fas­ cynująca książkę W o g ó l e z tych osobistych relacji lepiej się rozumie a t m o s f e r ę Wilna lat trzydziestych i wojennych niż z wielu "syntetycznych t e k s t ó w . ARTICLES Foundation), an organization which conducts research into culture and social relations typical for borderline regions. It is placed in Sejny - a small town in the extreme north-western part of Poland - the meeting point of Polish, Lithuanian, Jewish, Byelorussian, Ukrainian and G y p s y culture. The inten­ tion of the Foundation is to populanze tolerance. It organizes meetings of representatives of various cultures, and works with young people. T h e letter to the Editor in Chief deals with related themes. Henryk W i s n e r T H E Y A N D W E . VOICES A N D OPINIONS The article is conceived as a ..protocol of divergencies" in the relations between Poland and Lithuania. It concentrates, therefore on recalling (from a historical perspective) the accusations and opinions expressed by represen­ tatives of both sides, concerning the relations between the two nations. It also discloses many commonly held and deeply embedded opinions. F o r example, the universal view that prior to its union with Poland Lithuania was an insignificant country, on the threshold of annihilation, was made indelible by the nineteenth-century prose of Henryk Sienkiewicz. A l g i s K a l e d a LITHUANIAN L I T E R A T U R E A N D POLISHNESS I he problem of Polish-Lithuanian relations in literature continues to be insufficiently examined Of" course works such as " A JVlickiewicz and Lithuania" do exist but ihev do not exhaust the issue. T h e Polish side reveals little interest in Lithuanian literature; the same can be said of Lithuanian scholars. Poland always appeared as the stronger partner. Both countries shared a common history and Poland is mentioned in thirty, the ancient Lithuanian songs. In folklore, the Pole was, as a rule, depicted as a neighbour and partner, and his image was neither positive nor negative. Literature from the beginning of the nineteenth century treated Poland as a culturally close � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/985edbac05a43bf8d7db94df0c67442a.pdf 79b89ce8735c71314b77558fbc2e33d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3754 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3526 Title A name given to the resource Listy i recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.3, s.185-187 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kotula, Franciszek, Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text zapadkowego, wozu. W jak obrazowało z okolic nie również sumie tych nieźle Gorlic. zdobył się zdobione kilka poziom Szkoda na kowalstwa jedynie, wykonanie w z g l ę d n i e samego k o g u t k a , rych kapliczkach teresujące że żaden który świadczące o wiejskich Akcentem zamykającym wystawę żywotność. nych na plastycznej t y m terenie Prócz w bów" ( i l . 14) sąsiedniej rzyły Pieczywo nymi z po­ obrzędami, kar Kolekcja obrzędowych była figurek gwiazdy kurek itp., dochodzących tu różne da „dziadów", „dra­ przypominające zaskakiwały na wystawie ciekawsza, że z Wśród rodzinną wykonane na plan rózgi pierwszy weselne selne w y s t ę p o w a ł y strowała w z wota Kończąc przegląd oraz dwóch rózga z Bystrej w I S T Y POGÓRZANIE CZY Rózgi we­ wego Jedną ilu­ regionu drzewka dawne Migacz świnek, 12 c m , o kopu- że znalazła Należy miejscowe pokazania i w stanowiła zabawki nie ograniczą społeczeństwu przyszłości będą gliniane zabytków, ona bardzo ( i l . 3), Kurpiów. udaną, szczególnie przyjemny że które Gorlicach, imprezę społeczeństwa, przypuszczać, posia­ formy przez ważniejszych miejscowego chłopskiego, oddźwięk. pieczywo. i żywy zachęcone się do sztuki ludowej również tym jednorazo­ swego organizowały podobne wystawy. Jan Swiderski. D O PODGÓRZANIE Do Redakcji „Polskiej Sztuki stwierdzić, wśród odmianach. Fot. L która czynniki postaci A. do w y s o k o ś c i wykonywane do zespół piesków, należy etno­ obrzędowością się przez postaci ko­ pie­ służące terenu pomysłowo wybijały „szyszki") reprezentował potraktowane kształtem czy w o s k o w e zaś związanych syntetycznie w i Drobne z n a l a z ł y s i ę na w y s t a w i e sztuki l u d o w e j w eksponowane. przedmiotów to plecio­ ustawiono mężczyzny masz­ P o g ó r z a n n i e b y ł y one dotychczas na w y s t a w a c h graficznych proste, tzw. wykonanych Pieczywo Siedliska). ozdobiony postacie rózg two­ rogalach (Gródek, nowożeńców. (czyli do odmianę rosochatych weselników zwierzęcych Gródka. zaś k o ł a c z ; na n i m parę z które Drugą z ciasta obrzędowe laskowych materiale reprezentował znaczną „turoni", tym obrzędowe ulepione i czy p i ó r k a m i symbolizujące czywo orzeszków drewnianych widywa­ jak z formie pospolicie muzeach, przedstawionych na zielenią obdarowywania widza z a r ó w n o r ó ż n o r o d n o ś c i ą f o r m jak i i c h archaiz­ mem. w z ciasta d e k o r a c j a m i również część wykonanej Sądeczyzny. rózgi ubieranych biety była przebierańców: „kobyłek", in­ z koronie 10), n a w i ą z u j ą c a kowali. kolędnicze, szopki l u b pisanki, zgromadzono ubiory obrzędowych sta­ nieraz (il. jeszcze d o ś ć przedmiotów czy kowali lastej nieprzeciętnych związanej wykazują wystawach z kogutkiem, szczególnie na plastycznych k t ó r e na z przybierał uzdolnieniach ś w i ę c o n a ^sztuce do żelaznych artystycznego krzyża przydrożnych formy, pierścienie przedmiotów Ludowej" W z w i ą z k u z p o w t a r z a j ą c y m i się nieporozumie­ niami z n a z e w n i c t w e m n i e k t ó r y c h r e g i o n ó w etnogra­ ficznych, p r o s z ę o zamieszczenie na ł a m a c h P S L mego listu, k t ó r y t r a k t u j ę jako „ w y z w a n i e " do dyskusji; w i e r z ę , ż e p o m o ż e ona w u p o r z ą d k o w a n i u nomen­ k l a t u r i raz na zawsze usunie nieporozumienia. Chodzi t u o g r u p ę z a m i e s z k u j ą c ą znaczny obszar terenu w o j . rzeszowskiego — jego część wyżynną, na p ó ł n o c od K a r p a t i n a p o ł u d n i e o d o b n i ż e n i a terenowego zwanego dawniej „ R y n n ą P o d k a r p a c k ą " , a b ę d ą c y m faktycznie — w e d ł u g rozeznania prof. W . Szafera — k o r y t e m P r a w i s ł y . G r u p a , o k t ó r e j m o ­ w a , n i e w y t w o r z y ł a s a m a d l a siebie n a z w y , t e d y nazwa u ż y w a n a przez e t n o g r a f ó w nie jest etnonim e m , a l e w c a ł y m tego s ł o w a z n a c z e n i u terminem roboczym. N a terenie w o j . rzeszowskiego znajduje s i ę inna, podobna — jeśli chodzi o w i e l k o ś ć — grupa etno­ graficzna, k t ó r a n a z y w a się o d w i e k ó w L a s o w i a k a m i czy L e s i a k a m i . N a z w a g r u p y i r e g i o n u p o c h o d z i w i ę c od t e r m i n u fizjograficznego. R E D A K C J I D l a i n t e r e s u j ą c e j nas t u g r u p y n a z w ę u r o b i o n o r ó w n i e ż o d t e r m i n u fizjograficznego. I oto c a ł a rzecz w tym, jak powinna brzmieć poprawnie nazwa tak r e g i o n u fizjograficznego, j a k i , z k o l e i , r e g i o n u etno­ graficznego. Chodzi o w y ż y n ę na p o ł u d n i e o d K a r p a t , którą jedni nazywają „Pogórze", inni „Podgórze"; z kolei n a z w ę dla grupy etnograficznej, dominującej na t y m t e r m i n i e , j e d n i u r a b i a j ą na „Pogórzanie", d r u d z y na „ P o d g ó r z a n i e " ; s t ą d — sztuka Pogórzan lub sztuka Podgórzan. Nie w c h o d z ą c w rozważania f i z j o g r a f i c z n e czy geograficzne, o p r ę się jedynie na ź r ó d ł a c h i t r a ­ dycji. I tak: 1) B i b l . Ossol. r k p . 2 0 9 2 / V I . k . 1 - j e s t t o opis n a ­ padu T a t a r ó w , p o d a n y przez ó w c z e s n e g o pisarza miejskiego w Łańcucie, Szymona Gbaura: „Roku P a ń s k i e g o 1624 d n i a 11 c z e r w c a w e wtorkowy dzień, w tern tygodniu octawi Bożego Ciała, w p a d l i T a t a r o w i e na P o d g ó r z e a ż po K r o s n o [...]". Czyli, w rozeznaniu Gbaura, a n i e w ą t p l i w i e na podstawie ogólnej opinii, teren od Ł a ń c u t a aż po K r o s n o to P o d g ó r z e . 2) W X V I I I w . n a m a ł o p o l s k i c h r y n k a c h t o c z y ł a s i ę walka konkurencyjna między „płótnem przeworskim" i „płótnem podgórskim" (I. Kołaczkowski, Wiadomości tyczące s i ę przemysłu i sztuki w daw- 185 �nej Polsce, L w ó w 1905). W r. 1737 p r z e d s ą d e m m i e j s k i m t o c z y ł s i ę proces, p o n i e w a ż j e d e n z k u p ­ c ó w p r z y w i ó z ł p o t a j e m n i e do miasta „50 p ó ł s e t ków płótna podgórskiego maglowanego" (Arch. m . P r z e w o r s k a , k s i ę g a s ą d o w a z l a t 1733—1740, s. 122—123, r . 1737). 3) Kontynuacja wyroków i rozkazów powszechnych w Galicji i Lodomerii Królestwów, L w ó w , za r o k 1782. Jest to k s i ę g a r o z p o r z ą d z e ń urzędowych, a w niej znajduje s i ę u n i w e r s a ł o d n o ś n i e do ochro­ n y l a s ó w . N a s. 166 c z y t a m y . „ T u t e j s z e g ó r y [ t j . w Galicji], k t ó r e n a j w i ę c e j lasami s ą okryte, dzie­ lą się na trzy gatunki: w odnogi czyli Podgórze, w ś r e d n i e g ó r y i w g ó r y karpackie czyli Tatry". Ś r e d n i e g ó r y to n i e w ą t p l i w i e B e s k i d y , a o d n o g i to — j a k w i e m y — p o d g ó r z e z t a k i c h się w ł a ś n i e s k ł a d a . Dalej: „ P o d g ó r z e takie m a położenie, iż ich lasy prawie wszędzie d o s t ę p n e są". 4) Ł u c j a n T a t o m i r , Geografia ogólna i statystyka ziem dawnej Polski, Kraków 1868, s. 12: „Podgórze Niskiego Beskidu (okolice T a r n o w a , Wojnicza, W i ­ s ł o k i , S a n u i W i s ł o k a ) " ; s. 343: „ Z a J a n a I I I z b u ­ d o w a n o p i e r w s z y p i e c w y s o k i , a za Z y g m u n t a I I I dopiero zaczęto korzystać z r u d żelaznych na Pod­ górzu Karpackiem". 5) E m i l H o ł o w k i e w i c z , Powiat rzeszowski, z cyklu Wędrówki po kraju, L w ó w 1879 ( w P r z e w o d n i k u N a u k o w o - L i t e r a c k i m ) , s. 516: „... s t a n o w i ą j e r o ­ d z i m y p o d g ó r z e , m a ł e K a r p a t y " ; s. 529: „ P o d g ó r z e rzeszowskie". 6) P r z e m y s ł a w D ą b k o w s k i , Ziemia Sanocka w XV stu­ leciu, cz. I , L w ó w 1931, s. 97: „ N a p o d g ó r z u k a r ­ packim, w ś r ó d łagodnych wzgórz, pokrytych gę­ s t y m i d z i e w i c z y m i jeszcze l a s a m i [...] l e ż a ł J a ć ­ mierz [...]". A o ludności Podgórza tak pisze (s. 98): „ M u s i a ł y m i n ą ć c z t e r y s t u l e c i a , z a n i m z o d m ę t u najrozmaitszych narodowości, polskiej, ruskiej, niemieckiej, wołoskiej i węgierskiej, w y ­ ł o n i ł a s i ę p o l s k a j a k o ta, k t ó r a m i a ł a wycisnąć stanowcze p i ę t n o na charakterze osady". T o o k r e ś ­ l e n i e ś m i a ł o m o ż n a o d n i e ś ć do c a ł e g o t e r e n u P o d ­ górza, a ściśle — przyjąć je jako c h a r a k t e r y s t y k ę grupy etnograficznej z a m i e s z k u j ą c e j Podgórze. 7) J a n B y s t r o ń w a r t y k u l e z a m i e s z c z o n y m w K a l e n ­ d a r z u I l u s t r o w a n e g o K u r i e r a C o d z i e n n e g o , r . 1938, s. 65, u ż y w a t e r m i n u P o d g ó r z a n i e , c h o c i a ż l u d n o ś ć określa jako „Lachów". Wreszcie zdanie l u d z i , k t ó r z y w y r o ś l i na t y m te­ renie i byli z n i m jak najsilniej z w i ą z a n i : L u d w i k G r z y m a ł a J a b ł o n o w s k i , Złote czasy i wy­ wczasy (pamiętnik szlachcica z 1 pół. XIX w.), Lwów 1920, używa wielokrotnie tylko terminu R E C E P o d g ó r z e . P i s z e d o s ł o w n i e (s. 4): „ G ł ó w n y m z a ś przedmiotem handlu [w Krośnie] było płótno, całe P o d g ó r z e t k a ł o [...]". K . C h ł ę d o w s k i , Pamiętniki, t. I , G a l i c j a , K r a k ó w 1957, s. 43: „[...] n i e w s z ę d z i e n a P o d g ó r z u k a r ­ p a c k i m b y ł o a r t y k u ł e m w i a r y [...]" (ma t u m . i n . na m y ś l i W i e t r z n o w p o w . K r o s n o ) . S t a n i s ł a w P i g o ń , Z Komborni w świat, wyd. IV, Kraków 1957. Do książki przedmowę napisał F . B u j a k , w k t ó r e j n a s. 12 c z y t a m y : „[...] d a j ą c e obraz stanu k u l t u r a l n e g o w s i na P o d g ó r z u K a r ­ p a c k i m z k o ń c a X I X i pocz. X X w . " , a p r z e c i e ż w pracy Pigonia jest m o w a o okolicach na p ó ł n o c o d K r o s n a . S a m z a ś P i g o ń p i s z e (s. 2 . 3 ) : „ I . M o j a w i e ś [ t j . K o m i b o r n i a ] g e o g r a f i c z n i e p r z y n a l e ż y do Podgórza Karpackiego, położona na północnym brzegu doliny rozciągającej się u p o d n ó ż a Beskidu Niskiego [...]". Jeśli więc chcemy w y w i e ś ć roboczą n a z w ę dla grupy etnograficznej od n a z w y fizjograficznej, to — z g o d n i e z p o w y ż s z y m — m i e s z k a ń c y Podgórza po­ w i n n i się n a z y w a ć P o d g ó r z a n i e (przymiotnik: podg ó r z a ń s k i , itd.). Jak j u ż w s p o m n i a ł e m , u ż y w a n y jest r ó w n i e ż ter­ m i n „ P o g ó r z e " , a od niego — P o g ó r z a n i e , p o g ó r z a ń ski i t d . T a k w i ę c : r M a r i a D o b r o w o l s k a , Osadnictwo Puszczy Sando­ mierskiej między Wisłą i Sanem, K r a k ó w 1931 — u ż y w a s t a l e t e r m i n u „ P o g ó r z e " (s. 6, 7 i t d . ) . H e n r y k B a r y c z , S z c z ę s n y Morawski i jego stosunki z Ossolineum, W r o c ł a w 1957, n a s. 33 u ż y ł t e r m i n u „Pogórze Sądeckie". A d a m W ó j c i k , Strój Pogórzan, K r a k ó w 1939, t e j nomenklatury użył już w samym tytule. I wreszcie stale i k o n s e k w e n t n i e t e r m i n u „ P o g ó ­ r z e " u ż y w a p r o f . R. R e i n f u s s i j e g o w s p ó ł p r a ­ cownicy. W r e z u l t a c i e d o s z ł o d o t a k i e j s y t u a c j i : W 1958 r. u r z ą d z o n o w y s t a w ę sztuki ludowej oraz w y d a n o ka­ talog (scenariusz n a p i s a ł F. K o t u l a ) z t y t u ł e m : „ W y ­ stawa sztuki ludowej P o d g ó r z a n , Dolinian i Ł e m ­ k ó w " . W 1960 r. p o d o b n a w y s t a w a o d b y ł a s i ę w G o r ­ licach, a t y t u ł katalogu b r z m i a ł : „ W y s t a w a sztuki l u d o w e j P o g ó r z a n G o r l i c k i c h " ( s c e n a r i u s z R. R e i n fussa). T e d y a b y u n i k n ą ć p o d o b n e g o z j a w i s k a n a l e ż y de­ finitywnie ustalić termin, którego się będzie po­ wszechnie u ż y w a ł o . I to n i e t y l k o o d n o ś n i e do P o d g ó r z a n - P o g ó r z a n , ale i i n n y c h g r u p etnograficznych. doc. N I . P. R a b o t n o w a , W . Ja. J a k o w l e w a : R U S S K A J A N A R O D N A J A t e k s t u , 10 t a b l i c , 77 r y c i n . W Z w i ą z k u Radzieckim badaniami nad haftem l u d o w y m zajmuje się przede wszystkim Instytut P r z e m y s ł u Artystycznego „Rospromsowietu". W y n i k i tych b a d a ń ogłoszono w wydawnictwach dotyczących haftów: archangielskich, wołogodzkich i jarosław­ skich, nowogrodzkich i pskowskich, gorkowskich, kalinińskich. O wymienionych pracach, jak również i innych mniejszych artykułach, w s p o m i n a j ą autorki w p r z e d s ł o w i u niniejszej książki, a t a k ż e w podanej na jej końcu bibliografii. O m ó w i w s z y l i t e r a t u r ę przedmiotu, autorki prze­ c h o d z ą w e w s t ę p i e do o g ó l n e j c h a r a k t e r y s t y k i t r z e c h 186 Z J W Y S Z I W K A . Koiz, Moskwa Franciszek Rzeszów Kotula E 1957, 87 stron zasadniczych t y p ó w haftów rosyjskich, t j . haftów siatkowych, p r z e ź r o c z y s t y c h czyli na t i u l u i h a f t ó w zapełniających całą tkaninę. Hafty maszynowe oma­ w i a j ą osobno w o s t a t n i m rozdziale. Po p r z e d s ł o w i u i w s t ę p i e znajduje się dość obszerny rozdział o rosyj­ skich haftach X I X wieku (wcześniejsze materiały nie z a c h o w a ł y się do dzisiejszych c z a s ó w ) . H a f t y z w i ą z a n e b y ł y w p r z e s z ł o ś c i ze z w y c z a j a m i i o b r z ę d a m i l u d o w y m i . J u ż od 7 roku życia k a ż d a wiejska dziewczyna uczyła się tkać i w y s z y w a ć , przy­ gotowując równocześnie swoje wiano. Na weselu o b d a r o w y w a ł a ona p r z y s z ł e g o m ę ż a r ę c z n i k a m i i w y - �s z y w a n y m i koszulami. R ó w n i e ż w y s t r ó j weselnej izby powinien byl świadczyć o mistrzostwie i zamiłowaniu m ł o d u c h y do r o b ó t k o b i e c y c h . H a f t e m z d o b i o n o p r z y r a m k i , r ę k a w y , mankiety, rozcięcia na piersiach, koł­ nierze koszul, w fartuchach w y s z y w a n o d o l n ą k r a ­ wędź. Używano przy tym różnych motywów, zwłasz­ cza g e o m e t r y c z n y c h i g e o m e t r y z o w a n y c h , p o w s t a ł y c h w dalekiej przeszłości. W t y m miejscu n a s t ę p u j e wyliczenie n i e k t ó r y c h często w y s t ę p u j ą c y c h m o t y w ó w wraz z podaniem i c h s y m b o l i c z n e g o z n a c z e n i a , bez j a k i e j k o l w i e k jed­ n a k a n a l i z y , p o r ó w n a ń czy i n t e r p r e t a c j i . T a k i z r e s z t ą lakoniczny, tylko orzekający styl charakterystyczny jest dla całego opracowania, co w konsekwencji w p r o w a d z a często p o w t a r z a n i e f a k t ó w i dość chao­ tyczne ich ujęcie. Jednak praca wnosi dużo materia­ ł u opisowego. Podaje np. i o m a w i a dość d o k ł a d n i e t y p o w e dla rosyjskiego haftu ściegi oraz ich tery­ torialne rozprzestrzenienie, k t ó r e pozwala usystema­ t y z o w a ć hafty — w zależności od rodzaju m o t y w ó w i k o l o r y s t y k i — w e d ł u g d w u zasadniczych g r u p : haf­ tów północnych oraz haftów środkowej równiny rosyjskiej. W pierwszej grupie w y r ó ż n i a j ą się hafty k a r g o p o l s k i e t y p u g e o m e t r y c z n e g o (z c e n t r a l n y m m o ­ t y w e m p r o s t o k ą t a w guberni ołonieckiej), hafty re­ jonu archangielskiego z g e o m e t r y z o w a n ą postacią ko­ biety i i n n y m i figurami, hafty z okolic Wołogdy o m o t y w a c h r o ś l i n n y c h i h a f t y z ł o t e oraz h a f t y po­ zostałych północnych regionów, które charakteryzują się szczególnie r ó ż n y m i t y p a m i h a f t ó w siatkowych powstałych przez zasnuwanie wyciągniętych nici płótna. Pewne odmiany haftów siatkowych są tak delikatne, że noszą nawet nazwę „wołogodzkich szkieł". A u t o r k i poświęcają i m wiele uwagi, oma­ w i a j ą c dość d o k ł a d n i e ściegi, ich warianty, motywy, k o l o r y s t y k ę . S t w i e r d z a j ą p r z y t y m , ź e h a f t y te i s t n i a ­ ł y na r o s y j s k i e j p ó ł n o c y do l a t s z e ś ć d z i e s i ą t y c h X I X w . I c h z a n i k z w i ą z a n y b y ł ze z m i a n a m i z a c h o d z ą c y m i w t y m czasie w życiu ekonomicznym wsi, które wpłynęły również na charakter odzieży ludowej, coraz bardziej u p o d o b n i a j ą c e j s i ę do s t r o j u miej­ skiego, szytego z t k a n i a f a b r y c z n y c h . Podczas gdy dla h a f t ó w p ó ł n o c n y c h charaktery­ styczne s ą m o t y w y f i g u r a l n e i r o ś l i n n e w p o ł ą c z e n i u z figurami geometrycznymi, motywy haftów środkow o r o s y j s k i c h m a j ą f o r m y czysto geometryczne, w ś r ó d których p r z e w a ż a j ą romby z „odrostkami" (tj. d w o m a w y s t a j ą c y m i k o ń c a m i na k a ż d y m rogu) i plecionka. W tej grupie d o m i n u j ą hafty guberni s m o l e ń s k i e j , k a ł u ż s k i e j , o r ł o w s k i e j i t u l s k i e j oraz r j a z a ń s k i e j i i n ­ n y c h ; w s z y s t k i e one z o s t a ł y o g ó l n i e s c h a r a k t e r y z o ­ wane. N a s t ę p n y rozdział omawia ludowe hafty końca X I X i p o c z ą t k u X X w . oraz w z n o w i e n i e p r z e m y s ł u hafciarskiego. W z w i ą z k u z p r o l e t a r y z a c j ą wsi wiele w i e ś n i a c z e k p r a c o w a ł o w f a b r y k a c h czy „ n a p o s ł u ­ gach" i obcując z ludnością m i e j s k ą przejęło jej u p o d o b a n i a . C o r a z t e ż l i c z n i e j k o b i e t y w i e j s k i e za­ c z y n a j ą s i ę p r z y o d z i e w a ć na m i e j s k ą m o d ę . W m n i e j ­ szym stopniu w p ł y w o m t y m ulegają centralne gu­ b e r n i e r o l n i c z e o r a z r e j o n y p ó ł n o c n e o d d a l o n e od w i ę k s z y c h miast. N a s t ę p u j e upadek haftu tradycyj­ nego, a t a m , g d z i e s i ę o n z a c h o w u j e , z a z n a c z a s i ę upodobanie do form naturalistycznych, zwłaszcza roślinnych. Dopiero w k o ń c o w y c h latach ubiegłego w i e k u w ś r ó d rosyjskiej inteligencji budzi się zain­ teresowanie w s i ą i s z t u k ą l u d o w ą . J e d n a k ż e podej­ mowane p r ó b y wskrzeszenia haftu tradycyjnego nie d a ł y rezultatów. Nawet przeciwnie, w haftach ludo­ w y c h coraz c z ę ś c i e j p o j a w i a j ą s i ę d z i w a c z n e i z m a ­ nierowane formy h a f t ó w miejskich, dworskich i koś­ cielnych. H a f c i a r s t w o l u d o w e zaczyna s i ę p r z e r a d z a ć w rzemiosło chałupnicze, nastawione już nie tylko na w ł a s n e p o t r z e b y w s i , lecz i z b y t w celach h a n d l o ­ w y c h . N a j w i ę k s z y jego r o z w ó j p r z y p a d a na l a t a po r e f o r m i e r o l n e j , c z y l i p o 1861 r. P r z e d e w s z y s t k i m w i e l k i m uznaniem z a c z y n a j ą się cieszyć hafty złote guberni tulskiej i b i a ł e hafty mstierskie guberni włod i m i r s k i e j . Rozszerzanie się r y n k u z b y t u p r o w a d z i do z u b o ż e n i a f o r m t r a d y c y j n y c h n a k o r z y ś ć m i e j s k i e j tandety, osłabia s t a r a n n o ś ć i p r e c y z j ę wykonania. Hafciarki współdziałają ściśle z p o ś r e d n i k a m i i han­ d l a r z a m i . D o p i e r o w p o c z ą t k a c h X X w . z a c z ę t o za­ k ł a d a ć specjalne s z k o ł y i k u r s y pod k i e r u n k i e m m i ­ strzów, zorganizowano sieć p u n k t ó w przyjęć i składy w y r o b ó w chałupniczych. Taka organizacja wynikła w p r a w d z i e ze s w e g o r o d z a j u m o d y p a n u j ą c e j w w y ż ­ szych k r ę g a c h d w o r s k i c h , j e d n a k w y s z u k a n o w ten sposób spośród ludu uzdolnione jednostki, k t ó r e od­ powiednio pokierowane zaczęły oddziaływać zachę­ cająco w swoim środowisku. Wprawdzie wpływ mieszczańskiej sztuki upadającej burżuazji XIX i X X w . był silny, j e d n a k ż e obudziła się r ó w n i e ż d ą ż n o ś ć do u t r z y m a n i a na w s i a u t e n t y c z n y c h w z o ­ r ó w tradycyjnych, opartych na doświadczeniu po­ koleń. W ł a ś c i w e jednak zrozumienie twórczości ludowej i jej znaczenia oraz r o z w ó j l u d o w e g o r z e m i o s ł a haf­ ciarskiego p r z y p a d a na okres po R e w o l u c j i P a ź d z i e r ­ nikowej. W latach dwudziestych bieżącego wieku coraz liczniej p o w s t a w a ć z a c z ę ł y z w i ą z k i hafciarek i koronkarek, o r g a n i z u j ą c e szkolenie i ułatwiające p r a c ę przez dostarczanie s u r o w c ó w i zapewnianie s t a ł e g o r y n k u zbytu. Hafciarstwo zaczyna p r z e r a d z a ć się w zdobnictwo u ż y t k o w e , przystosowane do po­ trzeb miejskich. Haftuje się nakrycia, kapy, tkaniny, bluzki itp. O d strony praktycznej i naukowej zaj­ m u j e się obecnie t y m i s p r a w a m i N a u k o w o - D o ś w i a d czalny Instytut P r z e m y s ł u Artystycznego, p o d l e g a j ą c y rzemieślniczej spółdzielni „Rospromsowiet". Autorki dość dużo uwagi poświęcają t e m u zagadnieniu oma­ w i a j ą c je w specjalnym rozdziale o rozwoju rzemio­ s ł a h a f c i a r s k i e g o w czasach w ł a d z y r a d z i e c k i e j . Recenzowana k s i ą ż k a , poza t y m i o g ó l n y m i wiado­ mościami, zawiera następnie, w siedmiu kolejnych r o z d z i a ł a c h , opisy h a f t ó w l u d o w y c h poszczególnych rejonów, a w i ę c : nowogrodzkiego, gorkowskiego, Iwa­ nowskiego, w ł o d i m i r s k i e g o , k a l i n i ń s k i e g o , r i a z a ń s k i e go i k a ł u ż s k i e g o . U w z g l ę d n i o n e s ą p r z y t y m t e c h n i k i i charakterystyczne m o t y w y zdobnicze. W i a d o m o ś c i te u j ę t e s ą d o ś ć schematycznie, a n a w e t chaotycznie, co d e p r e c j o n u j e i c h w a r t o ś ć . M a t e r i a ł z a w a r t y w t y c h r o z d z i a ł a c h nie jest o p r a c o w a n y ani o d strony histo­ rycznej, ani p o r ó w n a w c z e j , daje t y l k o obraz w s p ó ł ­ czesnego p r z e r a d z a n i a s i ę s a m o r o d n e j s z t u k i t r a d y ­ cyjnej w ś w i a d o m ą n a r o d o w ą t w ó r c z o ś ć o p a r t ą o mo­ tywy ludowe. Ostatni rozdział dotyczy maszynowego haftu a ż u ­ rowego, obecnie bardzo rozpowszechnionego, który r o z w i n ą ł s i ę z w ł a s z c z a w czasach r a d z i e c k i c h . O g ó l n i e biorąc, o m a w i a n a praca jest właściwie pierwszą próbą charakterystyki ludowego haftu ro­ syjskiego oraz p r ó b ą wskazania jego zasadniczych t y p ó w i t e c h n i k . P o z w a l a ona na powierzchowne z o r i e n t o w a n i e się w z a g a d n i e n i u od s t r o n y technicz­ nej i a r t y s t y c z n e j . Poza d o ś ć o b s z e r n y m w s p ó ł c z e s ­ n y m m a t e r i a ł e m ilustracyjnym, zawiera także przy­ k ł a d y starsze, X I X - w i e c z n e , k t ó r y c h n i e w i e l e z a c h o ­ w a ł o s i ę jeszcze w m u z e a c h . Dla etnografów zajmujących się stroju, a s z c z e g ó l n i e h a f t e m , jest to, usterek, p u b l i k a c j a p o ż y t e c z n a . zdobnictwem mimo wielu Barbara Bazielich � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/07053045ec9e5c95a56ad9b1aee678a2.pdf beff369b0e1a31c6ec6cc3a5a1315333 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6291 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5868 Title A name given to the resource Listy Panka i Gielniaka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.2, s.162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 162 Jackowski2.ps - 8/31/2006 11:17 AM ALEKSANDER JACKOWSKI Piękno, świat w którym człowiek jest drugiemu bratem. Taka oaza. Ewa Garztecka pisze śliczny list do Panka, zachęcając go do wizyty w Bukowcu. Panek jedzie i zaczyna się przyjaźń, niezwykła, męska. Gielniak ma obok żonę, rodzinę. O tym się nie mówi, ale dla niego to strasznie ważne. Cicha dobroć. Gielniak, z całą naiwnością francuskiego członka Partii Komunistycznej, pisze do naszego Ministerstwa Kultury z prośbą o pomoc. Nie ma ukończonych stu­ diów plastycznych. I co? Urzędnik prosi prof. Dawskiego, rektora Akademii we Wrocławiu o zajęcie się chłopcem. Ten sprawy nie lekceważy, jedzie do Bukow­ ca - i zaczyna się przyjaźń starego mistrza z młodym o jest moja ukochana książka. Gruba, ciężka, człowiekiem, który już wkrótce zafascynuje go swymi ale kiedy tylko mogę zaglądam do niej. Jest nie­ pracami. Nietypowy urzędnik, nietypowy rektor. Każda zwykła, jakby ponad brudem życia, w którym strona tej księgi jest piękna, ważna. Biblioteka Naro­ tkwimy. Samo dobro, piękno. Już jej bohaterowie, dowa nie dołożyła starań, by wydano ją ze szczególną sta­ rannością. Trudna i ważna architektura książki jest wiem czy najlepsi w Polsce czy Europie, ale dla mnie dziełem Michała Piekarskiego. Niestety, nie zawsze od lat najważniejsi. Ich sztuka jest ponadczasowa, u Panka zredukowana do tego, co najważniejsze, do udanym. Męczy zderzanie kilków krojów czcionek na sedna, do konturu, jakże wyrazistego; u Gielniaka do jednej stronie. Opracowanie, to żmudna, troskliwa praca Elżbiety Dzikowskiej i, jak zawsze znakomitej opowieści o życiu, śmierci, ale wyrażonej w jego tylko języku, ponad czasem i przestrzenią. Wiesławy Wierzchowskiej. Celne są komentarze, ma­ Linoryty Gielniaka, cierpliwie dłubane, stają się teriał uzupełniający, przypisy i nawet szczegółowy opis kosmosem, niebem i ziemią. Każdy tworzony tak, jak­ listów (łącznie z kolorem koperty, pisma), co już jest by był ostatnim. Świat Gielniaka, sanatorium w Bu­ wydawniczym ewenementem. kowcu, gdzie lekarze dokonywali cudów, by żył, on, Nie umiem pisać o tej książce inaczej jak z podzi­ już tak przeżarty gruźlicą, że zdawało się, że nie ma wem i... miłością. Jest tak piękna i mądra, że już nie mięśni i kości. Cudowna przyjaźń dwóch artystów, ze­ wiem gdzie ją postawić w bibliotece. Obok dzieł z hi­ wnętrznie całkowicie różnych od siebie. storii sztuki, Vasariego? Irvinga Stone'a?... ale też bli­ Panek, o grubych rysach, chłopskiej twarzy, po­ sko Ewangelii. godny i Gielniak, skóra i kości, subtelna twarz o nie­ zwykłym uroku. Jeden z kultury wódki, drugi połu­ Panek, Gielniak. Zycie, przyjaźń, sztuka. Korespondencja 1962-1972; opracowały Elżbieta Dzikowska, Wiesława Wierzchowska, Bibliote­ dniowego wina. ka Narodowa, Warszawa 2005. Ich listy są mądre, przejmujące, więcej w nich prawdy Architektura książki - Michał Piekarski o sztuce niż w wielu naukowych traktatach. Co jest tam niezwykłego - dobroć. Naturalna, nigdzie nie nazwana. I sztuka, niezależna, daleka od jakiejkolwiek kwalifikacji. Listy Panka i Gielniaka T 162 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9099bfb726723480f8898117daf3b608.pdf c1e4e66bc73e78eefb65d2565f901a95 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3505 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3285 Title A name given to the resource Listy po I konkursie współczesnej rzeźby ludowej Karpat Polskich w 1972 r. / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.113-115 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Twórcy ludowi Jak dziś P o l s k a Jak szeroka szeroka i długa Wszędzie twórcy Każden ludowi dłubie i s t r u g a . B o dziś r z e ź b i a r z się c e n i Niezły Za z t e g o m a dochód Chrystusa — K u p i ł sobie Abo garncarz Nieraz — przed z głodu garnuszki Wartburga uzbierał. Abo tkaczka-artystka Tka dywany W i l l e sobie Bo w Abo taki pióreczka Jest z a g r y c h a z i czasopism czysta. j a k Polska Jak obrosła. artysta wierszówki I na krosnach buduje poeta Też l u d o w y Za wojną przymierał Dziś za s w o j e Na Madonny samochód. szeroka szeroka i długa K a ż d e n c h c e b y ć artystą Każden Bo pisze dziś t a k i e już i struga. czasy T a k i e t o już dziś l a t a Jak n i e s t r u g a coś w drzewie To przynajmniej wariata. S z c z e p a n M u c h a , w i e ś Szale, w o j . s i e r a d z k i e , Mikołaj Kopernik, w y s . 78 c m Bronisław Pietrak Antoni Kroh LISTY PO I KONKURSIE WSPÓŁCZESNEJ RZEŹBY LUDOWEJ KARPAT POLSKICH W 1972 R. Po które, k o n k u r s i e wpłynęło sądząc, że ces p o w s t a w a n i a Listy do M u z e u m stanowią i one b a r d z o stosunek l i s t ó w znajdują „Najpierw (piszący Konkursowy Więc niezna tylko się w dziękuję żadnej za — Się d o b r z e w w celu wzięcia żadnym n a rzeźbach niebęde nagrodę Widocznie Sąd ludowych. się do m n i e wystawie, brał bo udziału w już w w od rzeźbiarzy pozwalający ludowych zachowując otrzymaną A.K.). 181 listów materiał, archiwum Muzeum udziału w Muzeum Sączu rzeźbiarzy skrótami w o b e c t e g o proszę n i e z w r a c a ć przyszłości naperwno bardzo n i e otrzymał Nowym interesujący współczesnych publikujemy z pewnymi Oryginały w d o różnych oryginalną Nowym Druga psychikę opieki twórców, n a d plastyką nie­ pro­ wiejską. Sączu. dwie podobizny jedna z katalogu z napisem podobizna jest i p o d nią podobizna jest podobna Serdeczne w życzenia Nowym dla jest do wy­ napis k t o to Kopernika? wszystkich Sączu). Z jest (Kopernik). podobizna j e s t , która (Muzeum form w ortografię. Posyłam rysowana ludowych. Prezentujemy wniknąć pracowników poważaniem" wystalwach. Zawiadamiam mi żeby tamtejsze d y p l o m u uczestnictwa w Muzeum niewysyłało Michał Boczek k o n k u r s i e , b o m i go n i e - p o t r z e b a , b o m a m i c h aż sześć. (...) Michał Boczek Jeleśnia „Dziękuję za przesłanie mi wiadomości odnośnie wyniku Konkursu. Cieszę się z p r z y z n a n i a m i n a g r o d y w . k w o c i e 300 zł. „Serdecznie z wystawy Również dziękuję z a o t r z y m a n y rzeźby ludowej dziękuję od w a s k a t a l o g Karpat Polskich. za otrzymaną paczkę z o r a z za p i e n i ą d z e za r z e ź b y . B ę d z i e t o bodźcem do d a l s z e j p r a c y Co rzeźbami, każdy do sprzedaży sposób m y ś l ę zabierać jaki moich rzeźb się n a d a r z y twórczej. to zgadzam sprzedać rzeźby się na bo n i e ich z powrotem. 113 r �Podaję jest moje możliwe ceny — w za poszczególne przeciwnym sztuki razie o ile to zgadzam się n a W a s z r a c h u n e k . (...)'' by i m pokazać że n i e n a t o się ż y j e , b y t y l k o jeść i b a w i ć sie. A rosnący p r o c e n t n a książeczce będzie niecał m n i e do c o r a z l e p s z y c h Nikodem Bołoz Andrzej Łomnica „Posyłam nimo Rzeźby każda nić n a t k l e j o n e oczymaindu bardzo niesłostały uszkodzone niemogą czasu jest w jednym l u p gwoździkami b y m Frosiuł mnie fpszeszyłce każdemu zawiadomić wiem o t piszywać. ze czy Panowie Zegnam ściskam „ (...) Wyrażam k t ó r e t o posiadają stwową nie zgodę na sprzedanie następujące c e n y Komisję Cen w moich Pań­ (następuje poda­ Katowicach cen)". Adam Chajec Kamienica Górna „Serdecznie i spokłonem Dziękuję z a D y p l o m g o j a k b y m i ktoś szeptał i ocizymałem m i e 2000 złoty z M o j i szanowni gern p r a g n y ł człowieka dziej człowiek wynająć plom drugi za w z i ę c i e r a z Dziękuje „(...) P i e r f b y Zułf Pocztą Zdrowia zaufanie wnosił do war­ Jakub Królczyk Kluszkowce „Zaproszenie. mnie Uprzejmie przedstawiciela proszę Muzeum o przybycie w Nowym Sączu, do ponie­ ją pracą". Andrzej Słupnie e Dłoj" (List się za stanowić Kwiatkowski Nieograniczo­ pszyszet z N o w e g o Proszę M a m pełne n i e będę Fszy- Władysław pieniądze rozeznania. roszczeń za D y ­ Życzę z D r o w i a Fspuł P r a c u j ą c y m n e g o . K ł a n i a m się ściskam do zbio­ w a ż chciałbym p o r o z m a w i a ć n a t e m a t y z w i ą z a n e z m o ­ m n i e d w u k r o t n i e Dziękują i zasprzedasz Dysponatów: stkdrn P a n o m rzeźb tości". Rze­ to zajadyim uicząszczom. F K o n i k u r s i e jatesz Waszego W a s i żadnych swoich n i e podaję, proszę o w y ­ pszes cały t y - s z ó w l u p Jasło t o f i t y m s a m y m d n i u p e w n i e udziału według M u z e u m . Ceny jakiegoś o p o d r u z y g d y j e s t bliżej K o n k u r s •jak P a n o w i e się n a s p r z e d a n i e Waszego z drowia. jestem sa­ a b y m i o D o m k u zawiadywał zadowoletniena cenę P r a g n y ł e m pojechać n a K o n k u r s t a - j a k chory mazyłem Pre­ do 17 l a t m a m 69 l a t n i m o g e m motny janie rów Warszawy. Grygiel Bielsko-Biała „Zgadzam spodziewał rzeźb, nadane przez Dłoj" Władysław Głód Paszyn drewnie pszybijane po pod­ rzeźb". Chajec Szącza brak nieła'dniefoybyło a b y m u d a w a ł się z e z a l e n i e m nisz cierpca do Władz". Władysław Chajec zgody w b r e w Regu­ pisany p o d d y k t a n d o — A . K . ) „ Z w r a c a m się z prośibą o p r z y s ł a n i e m i f o t o g r a f i i z w y k o n a n e j mnie rzeźby przez Muzeum „Chrystus w i Cyrenejezyk" ubiegłym roku. a przeze zakupionej Należności za w y k o ­ n a n i e f o t o g r a f i i przyślę p o o t r z y m a n i u j e j i p o u s t a l e ­ niu ceny. fie potrzebne Bardzo m i n a t y m zależy, p o n i e w a ż są m i do mych zbiorów fotogra­ wykonanych p r a c . (...)" ,/...) M a m p r a w o n i e wyrazić Mikołaj laminowi Konkursu, na wystawienie moich prac w w y ­ stawie pokonkursowej, albowiem Wydz. w Kultury n a b y c i u materjału rykać w bardzo nansowych Władze Terenowe, j a k Prez. P R N n i e dopomogły ciężkich w a r u n k a c h m a t e r j a l n y c h i f i ­ w n a b y w a n i u materjału W a s z e zgłoszę m i aż dotąd n a rzeźbę, musiałem się s a m b o ­ się w p r z y s z ł y m wtezystkiich m o i c h i dlatego tygodniu na pismo po odbiór prac". Józef Citak Krynica „ (...) D o M u z e u m p r z y j a d ę chciałbym zobaczyć wystawę w k r ó t k i m czasie, i porozmawiać gdyż na temat r z e ź b . (...)" Jakub Falisz Kryg „ (...) Chciałem dowiedzieć się jeszcze, jaka była p r z y c z y n a , ż e m o j e r z e ź b y zostały o d r z u c o n e , bo jestem po rzeźbić, a prostu samoukiem nikt mnie n i e uczył „(...) R ó w n o c z e ś n i e które muszę m i odesłaliście miejscowy która PDK i w odesłane t y m czasie sie o d b y w a ł a nagrodę sprzedaży. za s w o j e w Ogółem drzewie matyce otrzymałem jusz nadal pomimo jedynie z zamiłowania napisać rzeźbić do m n i e i brać udział i wytłumaczyć w m i , abym k o n k u r s a c h , żebym „ (...) W i e m , że d z i e c i o m niędzy, a l e dziecko proszę te moje rośnie pierwsze n i e daje i to szybko, wygrane dlatego pieniosaki pie­ bardzo dać n a takie jakie nagród, i trudności. (...) wyko­ o różnej t e ­ wyróżnień. (...) Robię to C o d o zdjęć m i się p o d o b a . Moim w zda­ n i e m w s z y s t k i e t e r z e ź b y są u d a n e , t y l k o co d o r z e ź b y pewne zastrzeżenia dawało nagrody, ze s w o i c h i jeśli d w i e m a .pałkami m a m b y za t a k i e r z e ź b y t o b y m musiał dotychczasowych całkiem prac, albo bić t a k o d „ s i e k i e r y " , m o ż e b y w t e d y Państwo zrezygnować nauczyć się r o ­ było m o d n i e ! (...)" Tadeusz O b r z u d Półwiosek, p o w . Grodków S l . n i e robił się za dużo sporo M . K o p e r n i k a z bez r ą k z t y m i tego n a d a r m o " . Falisz przez w Opolu-iBierkowi- prace, do sztuki. mógł Jakub eksponaty Wojewódzką, płaskorzeźby dużych katalogu, nie wszystko że zakupione 500 zł. n i e z a l e ż n i e o d c e n y przeważnie Pracuję tym zaras na Wystawę cach i otrzymałem nuję nadmienić, zostały c h c i a ł b y m przecież, a b y m o j e r z e ź b y p o d o b a ł y się. P r o ­ szę Mazurek Brzeżawa „(...) Czytając ctwo Reinfuss jest w tamtejszym Sądu K o n k u r s o w e g o sprawa piśmie miał z n a n y klasyfikacji prac pozostają p r o f . R. i przyznania d l a m n i e zriozumiała. P r a c e m o j e nografów że p r z e w o d n i ­ etnograf w g r u p i e rzeźby według nagród ocen e t ­ amatorskiej." książeczkę P K O . T o będzie m o j a dużo 114 pieniędzy. radość, ż e m a m n a książeczce t a k Będę książeczkę pokazywał kolegom, Ludwik Zielona Oleksy Góra �„Chciałem oceniało czy się zapytać j a k J u r y lepiej czy rzeźbę sztukę s w o j ą wtedy niej w kolorze, urok lecz pokrywam piękna natomiast kiedy gdyfby nabiera to było resztę n i e m a l o w a n e j zadawać sobie upodobania Piotra gdyby specjalizuję i pawła prawie to się w źle dać szę o łaskawy odpis abym mógł „Sztuka w mojego byłoby marmolady czarowywałem i m a m już teraz w w z gom. Z rzeźba drugiej zaś n i e nagrodzona r z e ź b o m które w biorąc nie powinna znalazły jąc w m i e j s c a c h Muzeum rzecz jaką najmniej­ wymo­ uważam, zajmować uznanie konkursowe że miejsc przebywa­ muzealnych i t p . " Józef urządziłem 1940 r o k u . " ca, który noszę t o s a m o zmarł informuję modeli drewnianych i imię, c h o d z i ośmioma też, że O j c i e c budową nych przed mój o mojego O j ­ laty. Dla wyjaśnienia n i e zajmował drewnianych się starych okrętów, zamków i grodów, młynów wiatraków^ drewnianych latarni morskich instrumentów. B y ł a nawet to człowiek przesłania bym na wykup rzeźb m i choć j e d n e g o zdjęoia posiadać w swojej kolekcji pod o wielkich z a l e t a c h serca i r o z u m u , g o r ą c y p a t r i o t a o s z e r o k i c h z a ­ i n t e r e s o w a n i a c h i zamiłowaniach k i l u d o w e j , m u z y k i oraz artystycznych — sztu­ Wszystkiego co P o l s k i e . do a l b u m u . zdjęcia rzeźbiarzy Chciał­ a się pracy." razie Józef S i k o r s k i Muszyna „Do dzięki tej pory Waszemu w z a s a d z i e n i c n i e robiłem, zaproszeniu zacząłem żem n i e w i e l e można zrobić. P r z y prośbę; któraś CPLiA jeżeli rzędzia a b y ł a mógłbym kontakt w mogła jakiejś mogllibyście mi ale n o ­ m a m do Was m i udostępnić t y m zainteresowana, się podjąć a rzeźbić, okazji dopiero to j a w pracy. Jeśli pomóc to na­ zamian macie z byłbym nimi bardzo widzi ę e z n y . " Sfcradol Oświęcim gronie mojej (...)" Franciszek Sącz warunkiem wod­ starych „ M o ż e i j a s k o r z y s t a m n a t y m ż e będę w się rzeźbą, kościółków, Siedlarz Stary „Zgadzam wy­ właśnie co '. Sendecki m o i m i t a k małym strony od w y s t a w y mija Zakopane się z o r i e n t o w a ć ale wasze narzędziami kwiaty-(portrety 32 l a t a się puszki od Bolesław A n t o n i k Binarowa przez narodziła były jeszcze „Chociaż podane blasze prymityiwinytmi przeróżne czerwcu w materiałem rzeźby, t y l k o p r o ­ Bronisław „Ceny których O b o z o w e j „Sztulbie" w jak." szej m i e r z e n i e o d p o w i a d a j ą kowalstwa o b o z i e , g d z i e dostępnym stronę. i pokrytych ko­ l o r e m t r z e c i świątek n a w y k o ń c z e n i u z a m i e r z a m coś zrobić t a k ż e b y m miał ze c z t e r y Kraków oceniane złą świątkach wykończanych Szopiński żywotności to szkoda miało Adam widzę s t y l i pozostawić rzeźby, a z a t e m trudu R z e ź b y są f o t o g e n i c z n e w z w i ą z k u z t y m p r z y i c h oglądaniu należy przyjąć p o p r a w k ę n a r z e c z y w i s t o ś ć . " zwy­ k o l o r a m i bo t o m o g ę n a tą w y s t a w ę z m i e n i ć s w 6 j Z będzie (polichromowaną) rzeźbę n i e m a l o w a n ą . P y t a m się d l a t e g o , że j a k l e każdą w konkursowe malowaną ul Ja bo M i wpadła właśnie rzeźbię jelenia-rogacza kószkę ( j a k o dujący lub mogą popielniczka stojący jako pszczelarz ręce Waszym o Was karpackim gazeta regionem miśki niosące popielniczka) słom. i miśki też -pnia interesuję w na nakryty daszkiem służyć jako nocna misiek psotnik i no naśla­ lampka zagląda do b a r c i - jeźdźca na sadzącego p r z e s z k o d ę p t a k i r ó ż n e też m o ż e być jako popielniczka Świątki znać — l a m p k a nocna się bliżej co b y oko bardziej koniu służąca m a m zamiar l u b jeszcze co i n n e a l e d e b r z e na m n i e nie gra roli było na plecach robić b y było zapo­ odpowiednie gdyż co b y i m r o b i ł b y l e r y s u n e k t o n a odrobię. O ile by Wam Panie Dyrektorze odpowiadało to proszę M n i e w p i s a ć do g r o n a i n o ż y k ó w n i e M o g ę d o ­ Franciszek Wierciak Nowa Huta 1 nóż stać szony w M a m do wsz. r o b o t y . t e j gazecie D z P o l s k i Fr. Knapczyk z Bieńkówki ogło­ to w po­ bliżu M n i e , n i e z n a m y się j e d n a k . J a p o t r a f i ę i pł. r z e ź ­ „W dowej związku z k o n k u r s e m współczesnej przesyłam 11 f o t o g r a f i i moich rzeźb rzeźby l u ­ z zapyta­ Obecnie Nowym mieszkam w Krakowie, Sączu, g d z i e j a k d o t y c h c z a s szą p o ł o w ę m o j e g o ale urodziłem spędziłem się tem. roboty Więc więk­ życia. t o było r z e ź b i a r s t w o przerwała dojazd bardzo mą pralce. do małego Oświęcim co dzień 62 k m t a m i z proszę o szybką chłop­ 3 lata powro­ odpowiedź." Jan Maków Fot.: J . Swiderski I hobby okupacja przym. n i e m c z y m o g ę w z i ą ś ć udział w k o n k u r s i e . w by. Moje ca Gartoszek Podhalański � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/230ed9b2c83e29cca12802965a6a9f36.pdf e1a0a10f5cf48cc0f66906555ccf7cde Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2532 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2352 Title A name given to the resource Literatura i rytuał / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.172-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dżurak, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Literatura i rytuał Elementy tradycyjne we współczesnej powieści indiańskiej Ewa Dżurak „We are what we imagine" „Nie pomogło im w sądzie to, że paru wyglądało na 'praw­ dziwych' Indian" - komentował James Clifford w notatkach z procesu sądowego, jaki w 1976 r. plemię Maspee z Cape Cod w Massachussetts wytoczyło miastu New Seabury. „Prawdzi­ wych" znaczy oczywiście odpowiadających stereotypowemu obrazowi Amerykańskich Indian, jaki zapanował całkowicie w literaturze i filmie, skuteczniej na długo eliminując autentyczne głosy samych portretowanych. Ogromną lukę pomiędzy po­ wszechnym wyobrażeniem a rzeczywistością starają się wypełnić współcześni pisarze pochodzenia indiańskiego. Ich twórczość jest poszukiwaniem tożsamości własnej i tożsamości grupy, skom­ plikowanej indiańskiej tożsamości, a jednocześnie jest istotnym elementem jej tworzenia i pielęgnowania. Jak pisze Zdzisław Mach, tożsamość nie jest czymś raz na zawsze danym i stałym, przeciwnie - powstaje w działaniu, w procesie wzajemnej, ciągłej wymiany i interpretacji komunikatów pomiędzy grupami i jedno­ stkami Tożsamość jest zjawiskiem dynamicznym, stale na nowo budowanym, tworzonym i przekształcanym w określonym kon­ tekście kulturowym. W procesie budowania tożsamości powstają symboliczne granice między określającymi się grupami. Wy­ znaczają je między innymi mit, historia, język, symboliczna organizacja przestrzeni, religia, literatura i sztuka, które są nośnikami obrazu własnej grupy i obrazu grupy odrębnej, a jednocześnie przy ich pomocy określa się i definiuje istniejące między grupami różnice. W twórczości pisarzy indiańskich wyraźnie widać poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, co to znaczy być Indianinem w drugiej połowie XX wieku. Kryteria tej odpowiedzi nie są jasne. Dominujący stereotyp, według którego liczą się zewnętrzne przejawy przynależności do określonej grupy społecznej, takie jak rysy twarzy czy ubiór skutecznie je zaciem­ nia. Za inne wyznaczniki przynależności uważa się powszechnie: odpowiedni procent indiańskiej krwi, znajomość języka, figuro­ wanie w plemiennym spisie czy udział w życiu ceremonialnym. Pisarze poprzez swoją twórczość zwracają szczególną uwagę na być może najważniejszy element indiańskości, jakim jest żywy stosunek do tradycji plemiennej, jej znajomość, rozumienie i przekształcanie. Poprzez wykorzystywanie w utworach literac­ kich tradycyjnych elementów mitu, historii i rytuału twórcy aktywnie uczestniczą w tworzeniu, określaniu i tym samym trwaniu indiańskiej tożsamości. 2 1 Lektura całej serii znakomitych powieści indiańskich jest godna polecenia wszystkim miłośnikom literatury, a dla ant­ ropologa stanowi szczególnie interesujący wgląd w kulturę innej grupy etnicznej. Takiej perspektywy nie dają etnograficzne opisy sporządzone przez najlepiej nawet wyszkolonych badaczy tereno­ wych. Oczywiście literatura - a więc fikcja - nic zastąpi opisu etnograficznego. Twórca fikcji ma pełną swobodę w żonglowaniu faktami, może dowolnie przywoływać lub pomijać wydarzenia, układać je w sekwencje najlepiej służące sztuce opowiadania. Etnograf, przynajmniej teoretycznie, nie może (nie powinien) pomijać niewygodnych dla siebie faktów, czy rozmyślnie dopaso­ wywać zebrany materiał do swoich koncepcji (mam tu na myśli zwykłą uczciwość badacza, a nic dyskutowane obecnie szeroko możliwości, czy raczej niemożliwości obiektywnego opisu obcej /72 ( N . Scott Momaday) kultury). Literatura, a w szczególności literatura, k t ó r ą - c h o ć jest to dla niej krzywdzącym zawężeniem - można nazwać „etnicz­ n ą " , ma nad pretendującym do naukowości opisem etnograficz­ nym tę przewagę, że wywołuje zaangażowanie emocjonalne, przywołuje kontcksi społeczny i klimat zdarzeń, umożliwia zidentyfikowanie się z przeżyciem bohaterów. Uzupełnia, wzbo­ gaca i pogłębia doświadczenie spotkania z inną kulturą prze­ kładając abstrakcyjne procesy społeczne i historyczne na historię jednostki. Z pełnego dynamiki spotkania fikcji i rzeczywistości wyłania się w dziele literackim prawda o ludzkim losie. Indiańscy pisarze proponują model powieści przetykanej elementami ceremonializmu i zawierającej wątki zaczerpnięte z ustnej tradycji grupy plemiennej, z której wywodzi się autor. Są one wplecione w fabułę tak ciasno, że sama powieść staje się płynnie i naturalnie ostatnim ogniwem w łańcuchu przekazywanych z pokolenia na pokolenie opowieści, stawiając pisarzy w jednym szeregu z ple­ miennymi bajarzami. Jak pisze o powieściach Paula Gunn Allen: „kontynuują ustną tradycję na wielu poziomach, uzupełniając ją i wzbogacając, będąc jednocześnie uzupełniane i wzbogacane przez n i ą " . Najwyraźniejsze cechy powieści indiańskiej to po pierwsze, tendencja godzenia wątków tradycyjnych i współczes­ nych widoczna nie tylko w warstwie fabularnej, ale także w szczególnej konstrukcji powieści, a po drugie przedstawienie sytuacji konfliktu kulturowego, wprowadzenie bohaterów balan­ sujących w osamotnieniu w pustej przestrzeni między kulturami, którzy zmagają się z przytłaczającym poczuciem obcości, tęsknią za kojącym uczuciem przynależności i poszukują własnej toż­ samości. 4 Zapoznanie się z twórczością współczesnych pisarzy indiań­ skich stanowi dogodny pomost, prowadzący wprost do serca indiańskości. Pomost wiarygodny, ponieważ sami pisarze musieli budować go we własnym życiu. Już sam fakt, że będąc pisarzami indiańskimi, piszą po angielsku, a wielu wykłada na uniwer­ sytetach, stawia ich pomiędzy tradycją, z którą wiążą ich więzy krwi i współczesnymi realiami życia w angloamerykań-skim świecie, w którym istnieją zawodowo. Pytania o miejsce tradycji, 0 znaczenie znajomości własnej historii, o rolę rytuału w konfron­ tacji z rzeczywistością Stanów Zjednoczonych, o własną toż­ samość, z którymi borykają się bohaterowie poszczególnych powieści, to przede wszystkim osobiste pytania autorów. Widać to wyraźnie w utworach o cechach autobiograficznych, takich jak na przykład Droga do Deszczowej Góry' Scotta Momadaya, wielogatunkowa opowieść autora o jego drodze do odkrywania własnej tożsamości wraz. z odkrywaniem dziedzictwa kulturo­ wego plemienia Kiowa, czy Bajarz'' Leslie Marmon Silko - polifoniczny zapis jej doświadczeń w Laguna Pueblo. Z licznego już. dzisiaj zbioru indiańskich powieści chciałabym przedstawić bliżej dwa utwory wymienionych wcześniej autorów. Są to Ceremony , powieść napisana przez Leslie Marmon Silko 1 House Made of Dawn* Scotta N . Momadaya, utwór, który w 1969 roku otrzymał nagrodę Pulitzera, otwierając w ten sposób rynek wydawniczy dla innych, dotąd nieznanych, a nie mniej utalentowanych pisarzy indiańskich. Zestawienie obu powieść' jest pomimo wiciu różnic usprawiedliwione istniejącymi ponuę1 1 �dzy nimi podobieństwami. Akcja obydwu toczy się na południowym-zaehodzie Stanów Zjednoczonych, gdzie dawno zasie­ działe kultury Pueblo i Navajo współistnieją ze światem hispanojęzycznym i anglosaskim. Bohaterami obu są młodzi męż­ czyźni, powracający do rodzimych stron po zakończeniu służby wojskowej na frontach drugiej wojny światowej. Protagoniści, jednakowo naznaczeni piętnem obcości nie znali swych ojców, matki wcześnie zmarły, a osieroconych wychowywała dalsza rodzina. Wędrują przez powieść w poszukiwaniu własnej toż­ samości. Ich droga prowadzi od niepokoju, chaosu i niewiedzy do harmonii, spokoju i wiedzy. Na nowo odnaleziona tradycja plemienna pomaga im połatać pokaleczone osobowości. Ceremo­ nia uzdrawiająca, odkrycie zapomnianych znaczeń zamkniętych w słowach rodzimego języka, odzyskanie kojącego poczucia przynależności i zadomowienia w konkretnym pejzażu, przy­ wraca bohaterom nie tylko pozycję w społeczności ale i osobistą równowagę. W owej wędrówce od chaosu ku porządkowi, od dezintegracji ku pełni przełomową rolę odgrywa rytuał. Kilka słów o fabule powieści. Tayo, bohater Ceremonii, po wojennych doświadczeniach w tropikalnej dżungli na wyspach Pacyfiku spędza pewien czas w szpitalu psychiatrycznym dla weteranów wojennych. Wypisany, ale nie wyleczony, wraca do Laguna Pueblo, do rodziny ciotki, która wychowywała go, nigdy jednak nie dając mu zapomnieć, jak wielki wstyd jego urodzenie, będące wynikiem przypadkowego związku matki z sezonowym robotnikiem, przyniosło całej rodzinie. Fakt. że Josiah. ukochany wuj Tayo. zmarł w czasie wojny pogłębia uczucie osamotnienia. Po długim okresie rekonwalescencji Tayo stara się pomagać w rodzinnym gospodarstwie. Niezdarne próby ponownego we­ jścia w rytm życia domu przerywają co chwila wypady z. innymi weteranami do barów w miasteczkach okalających rezerwat. Tradycyjna ceremonia oczyszczenia przeprowadzona nad wszyst­ kimi byłymi żołnierzami nie odnosi oczekiwanego skutku. Star­ szyzna wysyła Tayo do szamana Navajo, słynącego z wprowadza­ nia do rytuału kontrowersyjnych innowacji. Ceremonia, którą przeprowadza Betonie uśmierza niepokój i przywraca równowagę psychiczną. W życiu Tayo zaczyna się proces zdrowienia. Podejmuje on wędrówkę w poszukiwaniu zaginionego bydła, które jeszcze przed wojną zakupił i zamierzał hodować Josiah. Po drodze spotyka tajemniczą kobietę, nawiązuje niezwykły romans, wreszcie odnajduje bydło. Po powrocie do Laguna kontynuuje dzieło Josiaha. Przeszkodą są jego dawni kompani, a zwłaszcza jeden z nich imieniem Emo. który rozsiewając plotki o szaleńst­ wie Tayo. nasyła na niego rządowe służby medyczne. Tayo ukrywa się w górach i o włos unika bezpośredniej walki. Ceremonia jego przemiany zostaje zakończona w kiva . 4 Abel. bohater House Made of Dawn, po odbyciu służby wojskowej przybywa do domu swego dziadka, do Jemez Pueblo. Znajomy krajobraz wywołuje wiele wspomnień z dzieciństwa, ale bohater nie umie wyrazić ich w zwykłej rozmowie ze swoim dziadkiem Franciskiem, który zajmował się jego wychowaniem po przedwczesnej śmierci matki. Abel stara się wejść w życie wioski. Bierze udział w święcie ,.rwania koguta", podczas którego zostaje pokonany i upokorzony przez tajemniczego albinosa. Wieczorem tego samego dnia zabija go i skazany za morderstwo następne siedem lat spędza w więzieniu. Spotykamy go znowu w Los Angeles, gdzie przy pomocy agencji pomagają­ cej przesiedlonym do miast Indianom, znajduje pracę w fabryce i zaprzyjaźnia się z. Benem Bcnally z plemienia Navajo. Benally bardziej przystosowany do życia w mieście służy Ablowi pomocą. Wszystko idzie dobrze do momentu spotkania z sadystycznym policjantem Martinezem. nadużywającym swej władzy wobec Indian. Abel nie umie poradzić sobie z upokorzeniem jakiego doznał. Ucieka w alkoholizm, traci pracę i w końcu po sprowoko­ waniu Martineza, zostaje przez niego bestialsko zmasakrowany. Kiedy odzyskuje przytomność na plaży, doświadcza niezwykłego widzenia, które jest momentem przełomowym w jego życiu. Po rekonwalescencji w szpitalu Abel razem z Benem Benally udaje się na wzgórza, gdzie odbywa się ceremonia prowadzona przez ciekawą postać indiańskiego kaznodziei. Tam Benally recytuje pamięci kojące strofy pieśni zaczerpniętej z ceremonii Navajo, Night Chant, które zaczynają się od słów „Dom utkany ze świtu"... Abel wraca do Jemcz. Czuwa przy łóżku umierającego г dziadka, którego wspomnienia dopełniają przełomu w Ablu. Po wykonaniu niezbędnych czynności przy zmarłym, dołącza do biegaczy oczekujących na pierwszy promień słońca. Biegnąc, zaczyna recytować ceremonialne słowa modlitwy. Tak w wielkim skrócie przedstawiają się losy obu bohaterów. W ich historii pojawiają się elementy tradycji Pueblo i Navajo, z którymi nawet pobieżne zapoznanie się pogłębi sens powieści, tak by nie były traktowane wyłącznie jako powieści protestu przeciwko wydziedziczaniu Indian z ich tradycji. W postawach bohaterów zawiera się bowiem więcej niż bunt przeciwko narzuconej kulturze. Są oni także bohaterami kulturowymi rozwiązującymi prastary konflikt dobra i zła i czerpiący nauki z peregrynacji bohaterów mitycznych. Dlatego na końcu Ceremo­ nii babcia Tayo mówi „wydaje mi się, że j u ż kiedyś słyszałam te wszystkie opowieści... i tylko imiona brzmią jakoś inaczej" (s. 260). Znaczące sąjuż tytuły obu powieści. Ceremonia Silko sugeruje kluczową rolę rytuału. Autorka wyraźnie odwołuje się do natury rzeczywistości Pueblo, w której życie jednostki jest porząd­ kowane i określane przez rytualny stosunek do podstawowych spraw życia, a podział na religijne i świeckie nie ma sensu. „Obrzędowość Pueblo należy rozumieć jako aspekt ich ogólnej koncepcji o wzajemnych zależnościach i współdziałaniu, charak­ teryzujących naturę wszechświata. Obrzędowa działalność jest współudziałem ludzi w zachowaniu w świecie harmonijnej równowagi, którą uważają za naturalny stan rzeczy."'" Z kolei Momaday zaczerpnął tytuł Dom utkany ze świtu z modlitwy otwierającej trzeci dzień ceremonii Navajo - Night Chant. Modlitwa ta, czy też pieśń, cytowana potem w całości w trzeciej części powieści, kieruje uwagę czytelnika na rolę owej ceremonii. Forma obu utworów bardzo wyraźnie nawiązuje do ustnej tradycji plemiennej. Momaday zaczyna swą powieść słowem „Dypaloh", a kończy słowem „ Q t s e d a b a " - tak w Jemez Pueblo tradycyjnie rozpoczyna się i kończy mityczne opowieści - wyraź­ nie odgraniczając je od zwykłej mowy. Zapożyczając te. akcen­ tujące początek i koniec mitu słowa traktuje Momaday swe dzieło jako opowieść właśnie z tej kategorii. Podobnie Leslie Marmon Silko ustawia się jednoznacznie w szeregu plemiennych bajarzy poprzez umiejscowienie na początku Ceremony poetyckiej wypo­ wiedzi o Kobiecie Myśli, która według mitologii grupy Keres (do której należy Silko), stworzyła świat mocą swej myśli, wymyś­ lając, a potem nazywając wszelkie zjawiska, które pojawiały się równocześnie z wypowiedzeniem ich imienia." Autorka wchodzi w rolę kontynuatorki opowieści o stworzeniu, czy raczej przekazi­ ciela tej opowieści. Kolejny poemat na następnej stronie zatytuło­ wany Ceremonia podkreśla żywotną rolę rytuałów i ustnych opowieści, w których zawiera się nie tylko tradycyjna wiedza, ale i przetrwanie. „Powiem wam coś o opowieściach (powiedział) Nie są tylko rozrywką, nic dajcie się zwieść. Widzicie to wszystko, co mamy by zwalczać chorobę i śmierć. Jeżeli nie masz opowieści, nie masz niczego Choć ich zło jest potęgą, nie może stawić czoła naszym opowieściom. Dlatego próbują je zniszczyć, sprawić, by je przekręcono lub zapomniano. Tego właśnie by chcieli. Byliby zadowoleni, bo wtedy my bylibyśmy bezbronni. Pogłaskał się po brzuchu. Trzymam je tutaj, (powiedział) Tutaj, przyłóż rękę Widzisz, rusza się. Tutaj jest życie dla ludu. A w brzuchu tej opowieści stale rosną Rytuał i ceremonia." (s. 2-3) Powieść Silko zaczyna się i kończy o świcie, tak jak większość ceremonii. Wschód słońca to chwila przepełniona - według N a v a j o - m o c ą o d r a d z a j ą c ą . I n d i a n i e Pueblo rozpoczynają dzień o świcie od powitania słońca i złożenia mu ofiary z mąki 173 �kukurydzianej, pokazują też słońcu o wschodzie nowonarodzone dzieci. Opowieść Silko zatacza idealną formę koła, znak pełni i harmonii, nawiązując tym samym do idei cykliczności i wiecz­ nego powrotu przez co nadaje wędrówce Tayo wymiar pereg­ rynacji bohatera mitycznego. Podobnie, ujęta w ramy tradycyj­ nych słów powieść Momadaya, zaczyna się o świcie obrazem biegnącego Abla i na końcu powraca do sceny biegu, podczas którego bohater recytuje słowa rytualnej pieśni Dom utkany ze świtu. Obraz biegacza jest głęboko zakorzeniony w kulturze Pueblo. Ceremonialny bieg o świcie, sygnałem dla rozpoczęcia którego jest pierwszy promień słońca wystrzelający znad hory­ zontu, zajmuje stałe miejsce w świątecznym kalendarzu Indian Pueblo. Bieg, wyścig, który rozstrzygnął o obecnym porządku świata występuje zresztą w mitologiach różnych grup indiańskich, a biegacze-posłańcy znani są w całej Ameryce (wystarczy tu wspomnieć słynny system inkaskich chasąui, z którego korzystali także hiszpańscy zdobywcy). Jest to zrozumiałe, Indianie nie znali bowiem koła i nie udomowili zwierząt pociągowych, a konie przywieźli dopiero Hiszpanie. U Pueblo rytmiczny ruch biegu łączy ludzi ze światem nadprzyrodzonym, jest utożsamiony z siłą witalną, z sercem samego życia. Pueblo organizują wyścigi w każde święto, kilka razy do roku. W Jemez Pueblo, skąd pochodzi Abel, w lutym przed rozpoczęciem prac polowych i oczyszczaniem rowów nawadniających odbywa się seria wy­ ścigów o świcie zwanych ,,kick-stick races". Biegacze kop­ niakami przesuwają przed sobą piłkę lub krótką, walcowatą pałkę, co ma naśladować nadprzyrodzone istoty - ludzi chmury - „katchinas".którzy w swym wyścigu po niebie wykopami przesuwają deszczowe chmury, przynosząc w ten sposób tak upragniony przez Pueblo deszcz." Zimą odbywa się wyścig, w którym biegnący uderza umazaną na czarno ręką biegacza, którego prześcignął, a zwycięstwo w tym biegu wróży niespotykane szczęście w polowaniu. Momaday otwiera powieść sceną biegu samotnego bohatera w pejzażu doskonałym i harmonijnym, jak w dniu stworzenia. Pisarz, posługuje się wizerunkiem biegacza, by ukazać człowieka o niepewnej, rozdartej tożsamości, biegnącego ku wyborowi, odkupieniu i zmianie, a także człowieka uczest­ niczącego w życiu obrzędowym, pogodzonego z własną tradycją. ..Abel biegł. Biegł samotnie, z początku ciężko i niezręcznie, a potem lekko i ł a t w o " (s. 7). Już tu. na samym początku opowieści znajdujemy zapowiedź pomyślnego zakończenia. Za­ powiedź wzmacnia przytoczone kilka stron dalej wspomnienie Francisca, który przywołuje na pamięć swoje zwycięstwo w luto­ wym wyścigu o powodzenie w polowaniu. Obraz Abla bieg­ nącego o świcie powraca na końcu powieści. Bohater realizuje wizję, której doznał, kiedy pobity do nieprzytomności przez Martineza ocknął się na plaży i ujrzał ubranych na biało mężczyzn biegnących w milczeniu w dal. ,,(...) ogarnęła go tęsknota i poczucie samotności, bo nagle ujrzał istotny sens ich biegu, biegu starych mężczyzn w białych nogawicach, ścigających zło pośród nocy. W tym. co robili stanowili niezastąpioną jedność, wszelkie stworzenie zdawało się na nich. Perspektywa, proporcje i plan we wszechświecie istniały dzięki nim. Sens dzięki nim. Biegli z. wielką godnością i spokojem, bez nadziei na cokolwiek, bez lęku, bez nienawiści czy rozpaczy tylko świadomie i z szacun­ kiem. Zło istniało. Szeroko rozpełzło się wśród nocy. Muszą wyjść mu na spotkanie, muszą dokonać rozrachunku i podzielić świat" (s. 96). W przełomowej dla przemiany bohatera wizji zawarł autor podstawowy element widzenia świata w kulturze Pueblo, jakim jest zasada dwoistości, zasada współistnienia dopełniających się elementów, zasada realizowana na wszystkich poziomach - od kosmicznej równowagi dobra i zła do elementów organizacji społecznej i życia codziennego. Idealnym stanem o jaki modlą się Pueblo i jaki pragną osiągnąć poprzez liczne rytuały jest stan harmonijnego współistnienia wszystkich elementów i istot two­ rzących świat. „Odarte z kory drzewo, odłupany kamień, zabity jeleń czy nieprzyjaciel są elementami zakłócającymi porządek świata. Wiele rytuałów i modlitw ma na celu naprawienie zakłóceń spowodowanych przez człowieka. (...) Człowiek jest w istocie centrum nadnaturalnego świata, w którym wszystkie fragmenty są ze sobą powiązane, ale ten antropocenlryczny układ nie jest wyrazem jego potęgi, tylko troski i odpowiedzialności. 174 dlatego większa część roku poświęcona jest rytuałom i ceremo­ niom chroniącym rodzaj ludzki przed radykalną zmianą okolicz­ ności i w a r u n k ó w . " Abel rozumie, że walka nie jest roz­ wiązaniem, pojmuje, że zło przeciwko któremu występował, ma także swoje miejsce w świecie i że czynna walka z nim, zmagania wykraczające poza wyznaczone rytuałem ramy sytuują człowieka po stronie zła. Na końcu powieści, dokonawszy wyboru, Abel smaruje się popiołem, który w Jemez jest środkiem ochronnym przeciwko czarom" i ustawia się w szeregu biegaczy, czekających na słoneczny sygnał do startu, dołączając do ścigających zło ze swej wizji. Abel jest bowiem naznaczony i czary odciskają silne piętno na jego życiu. Jako dziecko został przeklęty przez wiejską czarownicę, Nikolas, która rzuciła urok na całą rodzinę Francisca, obwiniając go o porzucenie jej ciężarnej córki i jej martwego dziecka. Po powrocie do domu Abel bierze udział w „rwaniu koguta",tradycji Jemez, której pochodzenie wyjaśnia w powieści Momaday, przytaczając legendę o świętym Jacku. Uczestniczący w nim jeźdźcy starali się wyciągnąć z ziemi zagrzebanego po szyję koguta i próbując go sobie wyrwać rozrywali ptaka na strzępy. Podczas tego święta Abel spotyka się z tajemniczym albinosem, który okłada go bez litości kogutem, narażając na upokorzenie. Postać albinosa, przez jego narzucającą się białość, niesie pokusę interpretowania go jako symbolu białego człowie­ ka, z którego nadejściem wiąże się tragedia tubylców amerykańs­ kich. W liście do wydawnictwa Harper & Row, objaśniając znacze­ nie albinosa, Momaday napisał: „jest on białym człowiekiem, a raczej 'białym' w cudzysłowie, ale w rzeczywistości nie jest ani białym, ani człowiekiem w zwykłym sensie tego słowa. Jest wcieleniem zła, jak Moby Dick'' "\ Kluczem do znaczenia postaci albinosa w powieści jest doświadczenie Francisca, kiedy pracując w polu. nagle wyczuwa obecność czegoś niepokojącego, nieokre­ ślonego, przerażającego i nieprzyjemnego. Stary człowiek nie cofa się, nie ucieka, nie boi się, nie przerywa gwałtownie pracy, spokojnie odchodzi z pola, a „ponad otwartymi ustami niemal niewidzące oczy śledziły odchodzącego starca, a pozabawione rzęs powieki załopotały bezsilnie za kolorowymi szkłami" (s. 64). Abel zabija albinosa, ponieważ widzi w nim zło „bo mężczyzna zabija takiego wroga, kiedy tylko ma możliwość" (s. 95). I to morderstwo uczyniło Abla jednym z wrogiem, w scenie śmierci albinosa związek pomiędzy ofiarą i jej zabójcą, związek niemal seksualny jest bardzo wyraźny - „Nagle chwycił Abla i przyciąg­ nął do siebie. Abel usłyszał dziwne podniecenie w oddechu białego człowieka, szybki nierówny oddech w ucho i poczuł sine drżące usta na swym ciele, poczuł nawet łuski ust i gorący oślizły koniec języka, wijący się w agonii" (s. 77). Według Pueblo zło, pojmowane jako wszelkie zaburzenia w zaplanowanej haromnii, jest nieodłącznie związane ze światem, istnieje od samego początku, a jego uosobieniem są czarownicy, swoim działaniom na opak zaburzający doskonałość stworzenia. Jak pisze Parsons - „Dla Pueblo czary i brak moralności czy zbrodnia są niemal synonimami." Zasadę harmonijnego współistnienia przeciwstawnych, ale dopełniających się elementów, wpajaną mu wcześniej przez Josiaha, zaczyna rozumieć Tayo po swoim powrocie do Laguna. Obserwując z bólem i przerażeniem suszę, która wypala resztki pożółkłej trawy, wspomina marsz w kolumnie jenieckiej, w tropi­ kalnej dżungli na wyspie Pacyfiku. Wyczerpany upiornym mar­ szem, niosąc rannego brata, którego zaognione rany otwierały się we wszechobecnej wilgoci, zrozpaczony Tayo przeklął deszcz. „Przeklinał deszcz tak długo aż słowa stały się modlitwą (•••) Pragnął, by słowa przywołały bezchmurne, błękitne niebo, roz­ palone do białości letnim słońcem i przyparte do rozciągającego się szeroko, pustego horyzontu, "(s. 12) Wspominając ową chwilę Tayo, dręczony wyrzutami sumienia i poczuciem winy, przypo­ mina sobie słowa Josiaha, o tym, że nie ma rzeczy wyłącznie dobrych lub złych, wszystko bowiem ma swoje określone miejsce i uzasadnienie. Utrzymanie równowagi w świecie nie jest rzeczą łatwą, bowiem jak wyjaśnił Ku'oosh, mędrzec z Laguna - „świat jest bardzo kruchy". W słowie, jakie wybrał, by wyrazić „kru­ c h o ś ć " , zawierały się zawiłości procesu stawania się i moc właściwa pajęczynom utkanym w poprzek ścieżek na piaskowych wzgórzach, na których codziennie wczesnym rankiem, igrają 14 17 �promienie słońca, wplecione w każdą pajęczą nić. Wyjaśnienie kruchości i zagmatwania zajęło dużo czasu, bo żadne słowo nie istnieje samodzielnie, a powód do wybrania każdego słowa też musiał być wyjaśniony opowieścią o tym, dlaczego tak właśnie ma być. Na tym polega odpowiedzialność istoty ludzkiej, mówił stary Ku'oosh, opowieść stojąca za każdym słowem musi zostać opowiedziana, żeby nie było żadnej pomyłki w znaczeniu tego, co zostało powiedziane, a to wymaga wielkiej miłości i cierpliwo­ ści." (s. 35) Fragment ten mówi wyraźnie o ogromnej mocy tworzenia, mocy sprawczej, zawartej w słowie; jest to temat sam w sobie w obu powieściach, który wymagałby osobnego opraco­ wania. Gary Witherspoon napisał: „Język w obrzędzie Navajo ma moc wykonawczą, nie opisową. Język rytuału nie opisuje jak się rzeczy mają, określa jakie będą. Język rytuału nie jest słaby, lecz potężny. Przekazuje, wymusza, organizuje, przekształca i przy­ wraca. Rozprasza zło, odwraca chaos, neutralizuje ból, pokonuje lęk, eliminuje chorobę, łagodzi niepokój i przywraca porządek, zdrowie i powodzenie." * Znając twórczą, ale i niszczycielską moc słowa, Tayo swej nieostrożnej modlitwie przypisuje winę za wyniszczającą suszę. Dopiero Betonie, Navajo, do którego Tayo /ostał wysłany, wyjaśnia mu, żc prawdziwą przyczyną nieszczęś­ cia są czary, zło wymyślone i wyśpiewane przez czarowników podczas czarnego konkursu przed wiekami. Mówiąc to, prze­ strzega go jednocześnie przed przyjmowaniem postawy bezsilnej ofiary zrzucającej z siebie odpowiedzialność i winiącej za wszystko białych zdobywców. Zło bowiem istnieje od samego początku i zostało przyniesione na świat przez pierwsze istoty, które według wierzeń Navajo i Pueblo wyłoniły się z ziemi. W tym świetle Tayo zaczyna inaczej postrzegać swych współ­ towarzyszy weteranów, a w szczególności rozumie, że Emo / upiornym upodobaniem bawiący się ludzkimi zębami, wybitymi z ust martwego Japończyka, i upajający się opowieściami o woj­ nie, zniszczeniu i śmierci, stanął po stronie wrogów życia, po stronie destrukcji i zła. Tayo zaczyna też inaczej oceniać swe tak trudne do uniesienia brzemię świadka ogromu i bezsensu wojen­ nych zniszczeń. 1 Aby doprowadzić proces uzdrowienia do końca, samo rozumie­ nie nie wystarcza, niezbędna jest moc czerpana /. tradycyjnej ceremonii, którą Betonie przeprowadza w górach. Jest to fragment rytuału Navajo zwany Mountaintop Way. który leczy między innymi zaburzenia psychiczne i skutki szoku. Betonie, objaśniając sytuację, przytacza mit o człowieku, który zauroczony przez kojota, zapomniał, kim jest. Wezwani na pomoc Ludzie Nie­ dźwiedzie, zdolni ukoić nadwątlony umysł, powoli i ostrożnie doprowadzili bohatera mitu do stanu normalności. W rytuale zawiera się wiara w sakralną, uzdrawiającą moc niedźwiedzia, którą personifikuje pomocnik szamana, w trakcie obrzędu na­ śladujący niedźwiedzia. Głównym celem większości rytuałów Navajo jest przywrócenie, zapewnienie sobie lub wybłaganie stanu „ h o z h o " . „ H o / h o " oznacza wszystko co dobre, piękne, harmonijne, uporządkowane, szczęśliwe i zdrowe. Odnosi się to zarówno do człowieka, jak i do jego otoczenia. Pojęcie zdrowia dla Navajo, zawiera w sobie bowiem nie tylko prawidłowe funkcjonowanie organizmu na poziomie fizjologicznym, ale także właściwy stosunek do otoczenia i środowiska naturalnego. Formula „S'ah Naaghani Bik'eh Hozho" wyraża cel i życzenia każdego Navajo i oznacza życie długie, wypełnione harmonijnym szczęściem w idealnym środowisku. Według Navajo choroba występuje wtedy, kiedy normalna równowaga w świecie jednostki została zaburzona, a ów idealny porządek zakłócony. Zadaniem obrzędu jest jego przywrócenie poprzez odtworzenie w micie i pieśni, modlitwie i dramacie sytuacji stworzenia i umieszczenie pacjenta w odtworzonym świecie wypełnionym mocą bóstw. '' Nieodłącznym elementem rytuału jest intonowana pieśń nasycona sprawczą mocą słowa • „suchy obraz" usypywany przez prowadzącego ceremonię na Ziemi ze sproszkowanych minerałów, roślin i piasku w różnych kolorach. Powstawaniu malowidła towarzyszy śpiewna recytacja odpowiedniego fragmentu mitu. Nad wypełnionym symbolami postaciami mitologicznymi, symetrycznym zwykle obrazem szaman odprawia modlitwę, która napełnia wizerunek mocą bóstw. Pacjent, zwykle identyfikowany z jedną z przedstawioych postaci, siada na środku obrazu, a szaman intonując 1 1 n odpowiednie modlitwy z przebogatego repertuaru dotyka jedno­ cześnie różnych odpowiadających sobie fragmentów obrazu i ciała pacjenta, przelewając w niego uzdrawiającą moc, za­ mkniętą w malowidle. Po skończonej ceremonii obraz zostaje zamazany, a materiał z którego został wykonany, troskliwie zebrany i zwrócony naturze. W obrazie usypanym przez Betonie dla Tayo jest biała kukurydza - symbol życia, tęcza - symbol komunikacji ze światem nadprzyrodzonym, góry, oznaczające siedziby istot nadprzyrodzonych, ofiarne pałeczki i obręcze, przejście przez które symbolizuje powtórne narodziny, czyli powrót do stanu oczekiwanego. Oszołomiony napięciem wywoła­ nym przeżyciem ceremonii, Tayo śni sen, wskazujący mu dalszą drogę. Również dla Abla doświadczenie fragmentu innej ceremo­ nii Navajo, Night Chant, stało się doświadczeniem przełomowym. Cała ceremonia Night Chant trwa zwykle dziewięć dni i składa się z wielu elementów. Po pierwszych czterech dniach, które służą oczyszczeniu pacjenta za pomocą ofiar i odpowiednich pieśni budzą się istoty nadprzyrodzone i przybywają wprost na suche obrazy wypełniając wizerunek swoją mocą. Celem tej ceremonii jest, /.jednej strony przyzywanie dobra, a z drugiej, odegnanie zła - dlatego każda jej część może zostać scharakteryzowana jako odrzucająca lub przyciągająca, oczyszczająca lub uświęcająca. Jednak dla zachowania równowagi każda część zawiera oba elementy. Napięcie powstałe między elementami, stanowi główną zasadę organizującą ceremonię. " Najważniejszymi istotami nad­ przyrodzonymi, uczestniczącymi w Night Chant, są Changing Woman - ziemia, i Talking God - istota utożsamiana ze światłem świtu, a przez to ze słońcem. Ostatecznym celem pacjenta jest szukanie błogosławieństwa wyrażonego w trudnej do przetłuma­ czenia formule - „saa nagaai bike hozhon"(ln old age wandering in a trail of beauty), czyli „obyś żył długo w harmonii ze światem, wędrując po ścieżce piękna"?' 2 Modlitwa, przytoczona w trzeciej części powieści Momadaya. zaczyna się inwokacją do bóstw, żyjących w Domu ze Świtu, a po złożeniu należnego im hołdu przechodzi w btaganie o przy­ wrócenie ciału i umysłowi stanu harmonii. Betonie ostrzegał: „Jedna czy dziesięć nocy już nie wystarczy. Ceremonia nie jest jeszcze skończona (...) Teraz wszystko zależy od ciebie. Nie pozwól, by cię zatrzymali. Nie pozwól im skończyć z tym światem." (s. 152) Tayo i Abel mają przed sobą jeszcze długą drogę. Abel wraca do Jemez. by dopełnić czuwania przy łożu śmierci swego dziadka. Przedśmiertne wspomnienia Francisca leczą okaleczoną pamięć Abla. Francisco, wspominając kolej­ ne, znaczące wydarzenia i inicjacje w swoim życiu przelewa własne doświadczenie na wnuka, pomaga mu wiele rzeczy zrozumieć i znaleźć oparcie w kontynuacji tradycji. Francisco wspomina swe wyprawy z wnukami na skraj mesy. mające utrwalić w chłopcach zarys skał i wszelkie znaczące punkty wschodów słońca wyznaczające czas świąt w roku obrzędowym. Kolejne wspomnienia dotyczą ważnych wydarzeń w życiu młode­ go Francisca i jego dochodzenia do wieku męskiego; tym samym przekazuje własną dojrzałość zagubionemu wnukowi. Po śmierci dziadka Abel wykonuje przy zmarłym przepisane ceremoniałem czynności i o świcie dołącza do szeregu biegaczy. Ceremonia będąca wędrówką po własną tożsamość i przemiana jaką ona ze sobą niesie zostaje dokonana. Tayo ma przed sobą znacznie dłuższą drogę. Śniąc zrozumiał, że musi odnaleźć łaciate bydło, które zakupił Josiah i kon­ tynuować jego plan wyhodowania stada, wytrzymałego na kap­ rysy pogody i zdolnego przetrzymać długie okresy suszy. Wska­ zówki szamana kierują Tayo na właściwy szlak. Odnajduje bydło i napotyka na swej drodze niezwykłą kobietę imieniem Ts'eh. Romans z nią jest kolejnym metafizycznym doświadczeniem bohatera. Dzięki niej Tayo odnawia związek ze swoją ziemią, bowiem gdy „czuł jej ciało, było ciepłe jak piasek i nie mógł wyczuć, gdzie kończyło się jej ciało, a zaczynał piasek." (s. 222) Spowita w błękity i zbierająca zioła w górach Ts'eh jest najwyraźniej istotą nadprzyrodzoną, wcieleniem ziemi i błogo­ sławieństwa deszczu. Wraz z uzdrowieniem Tayo kończy się susza, ale nie oznacza to jeszcze zakończenia ceremonii. Podczas gdy Tayo ze swą mityczną kochanką przebywa w górach, Emo, jego główny adwersarz, rozsiewa plotki o szaleństwie byłego kompana i nasyła na niego rządowe i wojskowe służby medyczne. 175 �Ich ekipy szybko dają za wygraną w trudnym terenie, ale dawni kompani ścigają Tayo i o włos zaledwie udaje mu się uniknąć konfrontacji - „Czarna magia niemal zakończyła opowieść zgodnie ze swym planem. Tayo o mało nie wbił śrubokrętu w czaszkę Emo, tak jak zaplanowali czarownicy (...) Ich śmiercio­ nośny rytuał jesiennego przesilenia byłby dokonany" (s. 253). Wcześniej Silko przytacza kolejny mit o tym jak Arrowboy obserwując po prostu misteria czarowników udaremnił ich za­ klęcia. „Coś jest nie tak - powiedział C k ' o ' y o - Czary nie działają, jeżeli ktoś nas obserwuje" (s. 247). Scena ta rozgrywa się na terenie opuszczonej kopalni uranu, skąd pobierano materiał do budowy pierwszej bomby atomowej, a której pierwszy, próbny wybuch miał miejsce kilkaset kilometrów na południe od Laguna. Nie ulegając pokusie czynnej konfrontacji, Tayo dokonał wyboru i ceremonia jego powrotu została zakończona. Ostatni jej akcent odbywa się w lava, podziemnej świątyni Pueblo, gdzie Tayo opowiada starszyźnie plemiennej o swojej wędrówce. Mitologiczne elementy nadają wędrówce obu bohaterów wymiar kosmiczny. Ich kondycja nie mieści się w ramach społecznej sytuacji weteranów wojennych, powracających po wojnie do rezerwatów i często bez nadziei borykających się z alkoholizmem i podwójnym odrzuceniem - sam w sobie ogromny problem społeczny. W opuszczonej kopalni uranu, skąd pochodzi przynosząca śmierć ludziom i tradycjom broń, Tayo zrozumiał dwoisty podział świata, na tych, którzy tworzą i na tych. którzy niszczą, podział wznoszący się ponad różnice rasowe i kulturowe. „Jak właściwie każda powieść - pisze Owens - napisana przez Amerykańskiego Indianina, Ceremonia opisuje wędrówkę ku domowi i tożsamości. Niektórzy bohaterowie zbyt wiele zapom­ nieli, by ich wędrówka mogła się zakończyć pomyślnie; dla tych, którzy odnieśli sukces kluczem jest p a m i ę ć . " Abel i Tayo odnajdują swoją pamięć, a ich wędrówka staje się wzorem dla innych, tak jak mityczne wędrówki bohaterów były wzorem dla nich. W konstrukcji powieści autorzy wyraźnie pragnęli jak najbar­ dziej zbliżyć się do formy opowieści ustnej. Powieść Momadaya składa się z czterech części, cztery to liczba święta dla Navajo - w każdej bowiem modlitwie, w każdym tekście dopiero cztery razy powtórzone pytanie czy prośba odnosi pożądany skutek. W ramach kolejnych części rozdziały oznaczone są datami, pod którymi opisane są wydarzenia teraźniejsze, z licznymi dygres­ jami rozgałęziającymi się w przeszłość, tak jak swobodna ustna 22 opowieść. Tekst modlitwy z Night Chant przytoczony w całości w trzeciej części, pochodzi z zapisu badacza kultury Navajo. Momaday wprowadza do fabuły postać indiańskiego kaznodziei, Tomasah, który w swych kazaniach rozpatruje znaczenie tradycji i słowa, ustnego przekazu w życiu współczesnym, i którego można uznać za głos samego autora. Leslie Silko znacznie wyraźniej wykorzystuje ustną tradycję Pueblo, znanąjej tak dobrze z Laguna. Fragmenty prozy przeplata wierszowanymi mitami, w których jak w zwierciadle odbija się fabuła powieści. Na przykład po fragmencie prozy, mówiącym 0 tym, jak Tayo przeklął deszcz, następuje mit o Kobiecie Trzcinie, którą strofowała ostro Matka Kukurydza za lenistwo 1 nieustanne kąpiele w rzece. Kobieta Trzcina odeszła z po­ czuciem krzywdy, a wraz z nią dobrodziejstwa deszczu. Poprzez całą powieść przewijają się kolejne fragmenty mitu o odejściu Matki Kukurydzy zagniewanej na ludzi, którzy ulegając złym wpływom oddawali się czarnej magii i zapomnieli składać należne jej ofiary. Mit, podany we fragmentach i przecinający w nieprzypadkowych miejscach tekst powieści, opowiada o kolej­ nych próbach i staraniach, podejmowanych przez ludzi w celu przebłagania jej i nakłonienia do powrotu. Mit ten splata się nierozerwalnie z losami Tayo i jest ilustracją jego wędrówki. Przy okazji ceremonii szaman recytuje dla Tayo mit o człowieku leczonym przez niedźwiedzie, a wcześniej Tayo wysłuchuje długiej opowieści wyjaśniającej pochodzenie czarów. Ten frag­ ment o źródłach i początkach czarnej magii i zła, jakie wniosła ona do świata, jest pięknym przykładem przetworzenia, uwspółcześ­ nienia mitu. a tym samym tkwiących w tradycji możliwości rozwoju i przemiany. Powieści autorstwa pisarzy pochodzenia indiańskiego są aktem określenia się na drodze poszukiwań własnej tożsamości i toż­ samości grupy, a jednocześnie są tekstami symbolicznymi, które wzbogacając i zmieniając tradycję stają się jej częścią i mogą służyć innym w niełatwym procesie samookreślenia. Warto też zauważyć, że problemy zawarte we współczesnej literaturze indiańskiej dotyczą nic tylko amerykańskich Indian. Odnoszą się do wszystkich poszukujących swojej tożsamości, poczucia przy­ należności i wspólnoty wyrastającego z przeżycia wspólnej historii, z takiego samego rozumienia symbolicznego kodu, z dzielenia podobnej wizji świata. „Myślę, że literatura indiańska - pisze Allen - jest użyteczna dla każdego, kto próbuje przejść z jednego świata do innego. A w Ameryce to z całą pewnością dwie trzecie nas wszystkich." 21 PRZYPISY ' P r z e z w s p ó ł c z e s n ą p o w i e ś ć i n d i a ń s k ą r o z u m i e m utwory napisane przez pisarzy pochodzenia i n d i a ń s k i e g o po drugiej wojnie ś w i a t o w e j . U ż y w a m t e r m i n ó w „ p o w i e ś ć i n d i a ń s k a " i Indianie, p o n i e w a ż w y d a j e mi s i ę , ż e s ą one lepiej zakorzenione w literaturze polskiej n i ż stosowane w p i ś m i e n n i c t w i e a m e r y k a ń s k i m o k r e ś l e n i e Native A m e r i c a n . Prze­ t ł u m a c z o n e d o s ł o w n i e na j ę z y k polski - j a k o „ T u b y l c z y , r o d z i m i , rodowici c z y rdzenni A m e r y k a n i e " w y d a j e s i ę sztuczne, w a r t o ś c i u j ą c e i nie pozbawione konotacji paternalistycznych j a k i c h a m e r y k a ń s k i termin z s o b ą nie niesie. S a m i Indianie u t o ż s a m i a j ą s i ę z p l e m i e n i e m , z k t ó r e g o p o c h o d z ą , a nie z o g ó l n y m o k r e ś l e n i e m p o m y ł k o w o t u b y l c o m a m e r y k a ń s k i m nadanym przez K o l u m b a i nie w p r o w a d z a j ą c y m m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i grupami ż a d n e g o r o z r ó ż n i e n i a . James C l i f f o r d , Identity in Mashpee, (w:) Predicament of Culture. T Kenneth Century Ethnography, Literature and Art, Harvard University Press, 1988, s. 285 P o r ó w n a j : Z d z i s ł a w M a c h , Symbols. Conflict and Identity. Essays on Political Anthropology. State U n i v e r s i t y of N e w Y o r k , 1993 Paula G u n n A l l e n , Sacred Hoop. B e a c o n Press, B o s t o n , 1992, s. 79 ' Scott N . M o m a d a y - pisarz K i o w a , t ł u m a c z o n y na j ę z y k polski. Jego p o w i e ś ć Dom utkany ze świtu, o której b ę d z i e m o w a dalej, z o s t a ł a w y d a n a w P o l s c e w 1976 roku, a autobiograficzne d z i e ł o Imiona w roku 1982. Droga do Deszczowej Góry jest w i e l o g a t u n k o w y m w s p o m n i e ­ niem z a w i e r a j ą c y m elementy mityczne i historyczne tradycji K i o w a . * P o w i e ś ć House Made of Dawn u k a z a ł a s i ę w 1968 roku wydana przez Harper & R o w , N e w Y o r k . Kiva to p o d z i e m n a ś w i ą t y n i a P u e b l o , z w y k l e w k s z t a ł c i e k o ł a lub p r o s t o k ą t a , do k t ó r e j w c h o d z i s i ę przy u ż y c i u drabiny: w e w n ą t r z o d b y w a j ą się obrzędy zamaskowanych bóstw. 4 "' E d w a r d D o z i e r , The Pueblo Indians of North America. Holt. R e i n c h a r t and W i n s t o n , 1970, s. 200 ' A n t h o n y P u r l e y , Keres Pueblo Concepts of Deity, „ A m e r i c a n Indian Culture and R e s e a r c h J o u r n a l " , vol. 1, nr 1, 1974, s. 29 1 1 2 G l a d y s R e i c h a r d , Navajo Religion: A Study Y o r k : B o l l i n g e n F o u n d a t i o n , 1950, s. 4 7 1 1 E l s i e C l a w e Parsons, Jemez Pueblo. of Symbolism, Y a l e U n i v e r s i t y Pres, New 1925, 2 1 4 " L e s l i e M a r m o n S i l k o pochodzi z L a g u n a Pueblo. Jej p i e r w s z ą p o w i e ś c i ą b y ł a Ceremony, o której dalej. W y d a l a t e ż autobiograficzny z b i ó r w s p o m n i e ń przeplatanych z a s ł y s z a n y m i o p o w i e ś c i a m i i w ł a s n y m i opowiadaniami Storyteller (1981). S i l k o n a p i s a ł a Ceremony podczas dwuletniego pobytu na A l a s c e . P o w i e ś ć w y d a n a przez w y d a w n i c t w o V i k i n g z N o w e g o Jorku, u k a z a ł a s i ę w 1977 r. 176 s. 77 1 4 H a m i l t o n A . T y l e r . Pueblo O k l a h o m a Press, 1964, op. cit., s. Gods 260 and Myths. University of 15 Parsons, Jemez Pueblo, s. 123 Z a L o u i s O w e n s . Other Destinies. Understanding the American Indian Novel, U n i v e r s i t y of O k l a h o m a Press: N o r m a n and London, 1992, s. 102 1 4 1 7 Parsons, Jemez. Pueblo, op. cit., s. 63 '* G . W i t h e r s p o o n , Language and Art in the Navajo U n i v e r s i t y o f M i c h i g a n P r e s s , 1977, s. 34 " G . W i t h e r s p o o n , op. cit., s. 25 2(1 John Bierhorst, Four Masterworks of American Farrar, Straus and G i r o u x , N e w Y o r k , 1974 2 1 Por. Bierhorst, op. cit. i T i t h e r s p o o n , op. O w e n s , Understanding, s. 191 L a u r a C o l t e l l i , Winged Words. Amercan U n i v e r s i t y o f N e b r a s k a Press, 1990. s 12 Universe, Indian The Literature, cit. 2 2 2 1 Indian Writers Speak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dff0ae93d39bad439e0763928f8fc066.pdf 6772d3c62a952c5be31fa716f49502a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6523 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of memory pamięć - aspekt antropologiczny film - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6095 Title A name given to the resource Living Monuments / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.221-227 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text The art of sense memory (...) does not make a claim to represent originary trauma —the cause of the feeling —but to enact the state of experience of post-traumatic memory. Jill Bennett The inaccessible can only be approached by being staged. Wolfgang Iser T he story about the discovery of the art of remembrance, evoked by Frances Yates (1999|1966), in certain respects brings to mind the one shown by Jana Sevcikova in the motion picture Gyumri (2008).1 Similar, albeit decidedly sim­ pler and told from a distance of years, enveloped in the mist of a myth and transformed into a parable about (also) obligations towards the deities, it excludes (and even outright dismisses) the tragedy and trauma in­ separably connected with the story conveyed in the film. In the first, disrespect for the gods and a gesture of pride precedes the tragic events, while in the other the element of protest and dissent sometimes appears after the fact. The first story offers us a simple anecdo­ te about the way in which the poet Simonides of Ceos connected memory with place, and in this fashion allowed relatives to recognise the bodies of the mas­ sacred participants of a banquet after the celling col­ lapsed in an interior in which they forgot that respect is due also to the gods. Simonides, who in the opinion of the person commissioning the panegyric needlessly revered Castor and Pollux, was invited outside, were he was supposed to have been awaited by two unfami­ liar youths. The young men were not there, but they managed to perform their task well: the catastrophe took place immediately after his exit (1999, 1-2). The second story also says that it is impossible to live in a cemetery without creating a subtler and, at the same time, more complex art of memory ... Gyumri is one of the oldest Armenian towns. T o­ day, it has a population of about 170 000 and its ori­ gins go back to seventh century B.C. On 7 December 1988 at least 25 000 of its residents perished in an earthquake. Certain data mention as many as 80 000 victims. 2 One-third of the dead were children. Jana Sevcikova devoted four years to research and seeking witnesses, interviewing them, and shooting a film com­ memorating the tragedy or rather the way in which the survivors managed to tackle the ensuing situation. An important part was also performed by those who were born "after the fact” - some were already adults at the time of work on the film. Sevcikova thus examined also post-trauma experience. Actually, the film is about as­ sorted variants of the art of memory. It is also about history - the way in which film (and photography?) can successfully tackle it. Gyumri is proof that sometimes it is capable of achieving this feat, and very well to boot. 221 SŁAWOMIR SIKORA Living Memorials. Forms of Memory and Oblivion in the Film Gyumri History, memory, the media Naturally, one may ponder the way in which the existence of such literal traces and records as the photograph and the film influenced history. Thomas Elsaesser noticed that the purpose of Siegfried Kracauer’s book: From Caligari to Hitler was not so much the history of the film as social history; at the same time, he suggested that the cinema could actually supplant history: Suppose (...) that cinema was the beginning of the end of history, the apparatus that would contrib­ ute decisively to the suspension of history (after: Willis, 1995, 80). This declaration - taken out of its context - could probably be compared to famous announce­ ments predicting the death of painting after the inven­ tion of photography. A similar view, although slightly different, about photography and history was voiced by Roland Barthes maintaining that the invention of photography could inaugurate history. Perhaps we have an invincible resistance to believing in the past, in History, except in the form of myth. The Photograph, for the first time, puts an end to this resistance: henceforth the past is as certain as the present, what we see on paper is as certain as what we touch. It is the advent of the Photograph —and not, as has been said, of the cinema —which divides the history of the world. (Barthes 1981, 87-88, see also: 93­ 94). These ostensibly contradictory and mutually ex­ cluding opinions can, paradoxically, be close and even enhance each other. Both indicate that the appear­ ance of photographs (still and motion) was the onset of a different comprehension of history and comprises a social caesura in its pursuit. Kirsten Hastrup (1987) noticed that memory and history can be treated as two kinds of art of memory - separate but also mutually penetrating. The former appears to be older, closely connected with the oral, emotions, and corporeality, while the latter places trust more in writing and the logical, the linear, and the rational. The first is closer to the myth, while the second is often inclined towards ideology (understood widely as belief in certain procedures and premises). The former thus retains a human perspective (the ex­ �Slawomir Sikora • LIVING MONUMENTS. FORMS OF MEMORY AND OBLIVION IN THE FILM GYUMRI perience of an individual), while the latter frequently places itself within the range of the outer, objectivising perspective, the outer (imposed, objective) percep­ tion. Finally, and this is extremely significant, the first can be a perspective of the conquered (also, one may add, those vanquished by fate - as in this particular case), while the second usually serves the victors.3 Ob­ viously, today we see decidedly clearer that it is impos­ sible to easily and distinctly outline a border between the two. History increasingly frequently resorts to the perspective of memory, whose setting into motion ap­ pears more purposeful not only in the case of such sen­ sitive and controversial topics as the Holocaust, where the traumatic nature of events excludes to a certain extent their objectivisation and outside perception. 4 Pierre Nora (1989) proposed the capacious term: “site of memory”, comprehended already not as an actual place linked with events (as in the earlier mentioned anecdote connected with Symonides and the partici­ pants of the feast) but as a place constructed and cre­ ated intentionally. This perspective was put to amazing use in Sevcikova’s Gyumri, a composite essay not so much about tragic events as about the complex art of mem­ ory devised by those who survived and those who were born immediately afterwards. In this case, the film ap­ pears to be a peculiarly well-selected medium for tell­ ing a story. It also possesses an extremely interesting construction: we move from external to “internal” images, from objectivised history (documentary shots) to contemporaneity (the time of shooting the film), from recollection (the remembered image) to the present-day situation and, finally, from the visible to the invisible. The film starts with detached takes of bleak moun­ tains seen from a distance. Snow capped peaks, mead­ ows with grazing sheep. (It is worth adding right at the onset that the ambiance and rhetoric of the film are brilliantly co-created by the music). A boy declares off screen: When I last dreamt about my brother and sister, we were at home on the couch. We watched video of the earthquake and they saw their own death. (Cut). A black screen features the date: 7 December 1988. (Cut). A tower clock shows 11.40 a.m. Successive black andwhite takes. People carving (restoring) an ornament in some sort of an interior, with a fragment of an old church (market place?) visible through an open door. Blackout. Sepia shots taken from a helicopter (?) of a town totally in ruins. A shot of an inner wall of a house, with a photograph of a married couple hanging on the wallpaper. Zoom. The upper storey of a building: the inside wall has become the outside one... Homeless people wearing coats amidst the ruins, bonfires, in­ fants in cradles in the o p e n . People busy among the r u b b le . People carrying c o ffin s. Hundreds of cof­ fins lying in the streets... A picture of a catastrophe. 222 A take of the face of a young woman: I will show you my daughters ( . ) — she searches for the photo­ graphs and displays them —ViyanaBorisovna (...) They were at home with my mother. I believe they left before it began (...). Cut. The same woman twenty years later - a close-up of her face, still attractive but decidedly older: slight ticks could indicate a nervous condition and an undying memory of tragic experiences (interior of the home in colour). My friend’s mother consoled me. She said: Your children have become angels. Don’t look for them. Next, statements made by successive persons: archival takes of destruction interspersed with like­ nesses of the narrators. When I become conscious, I was buried. Everything was lying on top of me. The school had collapsed. There was darkness. I couldn’t breathe. (...) I heard voices. My schoolmates were dying one after other. He sings. I sang this song under the rubble to comfort my schoolmates. 5 One of the mothers describes the bad premonitions she experienced that day. She even in­ tended to stop the children from going to school, but when she turned around she suddenly experienced emptiness all a r o u n d . Documentary images (film records), contrasted with those retained in memory from the day of the events, subsequently become a record linked with the present. One of the women opens a wardrobe full of ”souvenirs” of the children. The bed linen ironed by her daughter Armina just before death is arranged exactly the same. The mother takes the clothes that Tiran (the son) wore during the earthquake out of a box and shows them while speaking in an emotion­ less, impassionate voice. I changed him and saved them like holy objects. She kisses the garments and displays the shoes brought for her son from France. After the earthquake, I took them off to save in his memory. From a purse she extracts a letter addressed to her daughter by a boy in love with her. Here’s a pen. A comb, a mir­ ror... The enumeration is totally devoid of emotion. We are touring a crypt full of relics. Here, memory remains untouched and closely guarded, one of the possible types of reaction. When I cleaned this room that time, I had a dream that night. Armina appeared to me in the dream. She came in and lay down like so. The cam­ era shows high heel shoes and a dressing table, moves around the room and finds a hanging photograph of the girl, while another large photograph over the bed is reflected in a mirror. (Off) I believe she comes daily, and she’s pleased with her room. The cut is followed by a photograph of the younger son, Tiran, on display in another room. Gentle close-up centralising the per­ spective. Off screen, the mother says: I declared war on the whole world and on God. Because he didn’t leave me at least one of them. Cut. A vivid sixteen-eighteen year-old girl dances (loud music) and is shown interchangeably reflected in an old, damaged wall mirror and then directly en face. �Slawomir Sikora • LIVING MONUMENTS. FORMS OF MEMORY AND OBLIVION IN THE FILM GYUMRI When looking at the reflection in the mirror we see on the wall opposite a large photograph of another girl. Filmed in an exterior scene, she says: My parents gave me the name of my sister. They felt it was right. I also think this name is good for me. I lost a great sister. They told me a lot about her. I’m proud my name is hers. I must do eve­ rything so my parents don’t feel sorry my sister died. Another woman speaks in a similar tone: When the little one was born we gave him his brother’s name. Maybe it was right that way. Every time we say Araik’s name, it seems to us he’s home. And nothing happened to him. Living memorials The successively shown similar albeit distinctive stories indicate that children were frequently given the names of their tragically deceased siblings. Some­ times, the birth of those children was planned, upon other occasions - not. Occasionally, as in the last cited statement, we begin to doubt whether this practice was appropriate (perhaps our uncertainty is the de­ rivative of consecutive questions). A t other times, the surviving child “forces” the parents to provide siblings. This “substitution mechanism” also possesses a strong cultural dimension: the identity of a name appears to be an extremely significant and often conscious way of dealing with memory and, as a consequence, with forgetting. One of the women described the idea of a monument commemorating her children and her sub­ sequent disillusionment with its emotionless nature: At that moment, I decided to have more children. So these children would be living, walking memorials. Due to an interesting selection of the statements made by assorted persons Sevcikova managed to outline a whole spectre of attitudes associated with tackling a traumatic situation. One of the most intriguing appears to be the phenomenon of the “living memorial”. Biologi­ cal succession must obtain its cultural dimension - such is the meaning of the process of granting names ”in memoriam”, in honour, as a replacement of the deceased siblings. The process appears to be particularly signifi­ cant in certain traditional cultures - as in the discussed instance - in which names possess essential importance. The beginning of the text by Jala Garibova and Betty Blair (about the importance of names in Azerbaijan) could act as a commentary on the socio-cultural phe­ nomenon of giving the names of dead children to their ”posthumous” brothers and sisters: Names are the DNA of the social organism we call community. One tiny strand of letters carries an incred­ ible amount of vital information in terms of a person’s so­ cial heredity. From a single word, it is often possible to determine a person’s gender, education level, social and economic status, language, religious preference, sense of aesthetics and values, political inclinations, nationality, age (in terms of historic period), and sometimes even birth sequence. 223 Like DNA, names not only reflect the inheritance of the past, but in a general sense, they map out expectations and possibilities for the future (Garibova and Blair 1996; see also: Lotman and Uspienski 1998). Such a socio-ontological dimension of memory en­ coded in the name (DNA) appears to be an extremely adequate metaphor. The idea of the “living” and the “dead” monument recalls somewhat the dilemma men­ tioned by Plato, who in Phaedo deliberated about writ­ ing as a measure for improving memory (Plato 1975). Apparently, in this case, the “natural” and “self-gen­ erated” (?) measure is special mediation (the question is: to what extent is it always fully intentional?) also between memory and forgetting.6 Memory appears to be deposited in younger brothers and sisters; in this manner, it is always present. Those children become a special "photograph” of the absent siblings, which can be constantly looked at; they are a peculiar tab­ leau vivant with “double reference” and we are enti­ tled to presume that the first, ”earliest” one becomes increasingly enigmatic and in time vanishes and then they start to ”represent” primarily themselves. The stories presented in the film show that this could be a complex process that does not easily succumb to lin­ ear time. A t this stage, it is difficult to cite all the nu­ ances and idiosyncrasies. The above-quoted mother of Araik declares that saying aloud the name of the “new” child is the reason why the deceased one seems to be still present (it seems to us he’s home. And nothing happened to him), while another mother admits that she was unable to use the name of the dead son given to a successive child. When the latter reached the age at which the older son died, the mother, in a strange ritual arranged in front of the camera (but probably not only for the sake of the camera?), named him as if once again. From that moment, he would be able to use his name ’’legitimately”.7 Differences in treating the ”new” children best demonstrate problems linked with attempts at a typification of the phenomenon and stress the impossibility of discovering unity even within the range of a “given type”. This special mimesis brings to mind problems as­ sociated with the idea of reorientation envisaged by Michał Paweł Markowski. A new child “performative­ ly represents” the deceased one, renders him present (and replaces him). He represents but, at the same time, this relation remains flexible and variable in time - the second child becomes increasingly separate and “individualised”, a representative only of himself.8 This rather mechanical comparison and schematisation appear to be in their way inappropriate, since they objectivise the relation in question. Quite possibly, the metaphor of the “graft”, analogous to the way it was applied by Paul Ricoeur, would be more suitable.9 Such a solution could be a particularly interesting way of making possible the work performed by mem­ �Slawomir Sikora • LIVING MONUMENTS. FORMS OF MEMORY AND OBLIVION IN THE FILM GYUMRI ory. Edouard Claparède indicated the difficulty en­ countered whenever we try to refer to emotions from the past: It is impossible to feel emotion as past (...). One cannot be a spectator of one’s own feelings; one feels them, or done does not feel them; one cannot imagine them with­ out stripping them of their affective essence (after: Ben­ nett 2006, 27). Presumably, the successive child be­ comes simultaneously an embodiment of the deceased one and makes possible constant contact with "living emotions”. The fact that this is not an easy task is mentioned in the statement made by the mother who recalled a living monument and, at the same time, de­ scribed how throughout her whole pregnancy she suf­ fered from extreme emotions and thoughts. This “living memory”, however, also has a sec­ ond aspect: the children born afterwards, as if “a re­ placement” , who bear the burden of "the memory of another”, become an embodiment of the memory of their deceased siblings. Following the example of Julia Kristeva one could probably say - although she did so in slightly different context - that siblings born af­ ter a tragedy become identified with a special tomb concealing the dead (2007, 150). That, which accord­ ing to Kristeva can be perceived as a singular burden conducive for the emergence of depression apparently does not always have to be comprehended as an “al­ ien body”, a yoke borne against one’s will, at least in those cases with which we are becoming acquainted. This attitude towards deceased siblings, that peculiar alter ego, which no longer exists (in this world), can be composed and spans from pride (the afore-mentioned dancing girl) to greater ambivalence in which we may seek even certain complaints expressed indirectly: She has always compared me to my brother. There is nothing she wouldn’t compare. Everything I’ve done, she’s always compared.10 (Tiran II) The camera as mediator and catalyst Sevcikova managed to skilfully blend images show­ ing that despite wounds and scars life goes on. Brief inserts of school (pre-graduation ball?) and family events, boys playing computer games, etc. Nonethe­ less, in various ways this ”normal life” has become strongly and inevitably involved in the past and mem­ ory. This is a true burden. A girl dancing in front of a mirror confesses directly to the camera: I’m so different from my sister (...) When I look at her photo I ask her how I should do things. I think she always gives me good advice. Every moment, every second, I feel her next to me, even though I only speak to a photo. Mariam, I’d like you to come once into my dreams just as you were, just as you were. (...) And if you can hear me now, Miriam, come for a chat. I would like that very much. A boy admits that he always goes to the cemetery alone and wonders if he and his brother constitute a “single soul”; if so, then he is actually sitting next his own grave. Further on, he adds: When I look at brother’s photo I know that it’s only a photo. There is nothing beyond the picture. Our soul is the same. I don’t know if it’s believable, but I believe his soul is in me. I don’t know how it happened, but I think it. T i­ ran II, on the other hand, declares that sometimes his dead brother walks up to him from the back and places a hand on my shoulder and embraces me. As if I was shiv­ ering. The first time this took place he was frightened, but no longer. The past with which he is doomed to live is present constantly - it has left behind scars and marks: visible ones about which it is sometimes pos­ sible to speak, and those that do not reveal themselves directly. One of the fathers became ill after his son’s demise: he now suffers from a wound that refuses to heal (a sticking plaster placed at the level of his eyes almost totally blinds him). A son born already after the tragedy confesses while facing the camera: Why aren’t you with me? If you were here, father wouldn’t be ill. When our parents found you, it was horrible stress for father. He didn’t eat for more than a week. (...) Father has this wound since. (...) If you were with us, none of this would have happened. And I wouldn’t even be here. Sevcikova did not seek credibility by means of simple mimesis; it is to be supplied by archival pho­ tographs from the catastrophe, comprising an impor­ tant context albeit one that deals only with a single dimension of the past. She did, however, manage to discover “inner history”, the way in which it lives on in memory, as well as an “inner landscape” left behind by the historical event. History is palpable, which does not mean that it is always visible. The author has been capable of avoiding the process of seeking refuge in the dubious visualisations and reconstructions some­ times used in films. When persons born “after” tell their stories (sometimes we hear them also off-screen) they are filmed en face and frequently in an exnterior scene. This approach could be treated as a very special extraction of a given person from the context of his place and an even greater focus of attention on the personal perspective. They speak/confess directly to the camera, thus stressing even more that if we are dealing with history then this the sort of history that is e x p e r i e n c e d at present, in other words, we are witnessing not so much representation as presentation, disclosure, and revelation close to the Heideggerian comprehension of aletheia - truth as disclosure and unconcealment. This is an experience of the ereignis of another reality into which we may take a partial look. Those who survived the tragedy as a rule refer to memory, narration about e x p e r i e n c e s and feelings, and rarely mention the present. Those who were born “after” speak almost exclusively about the present, ”express the consequences of events” that, it might seem, do not have to affect them directly (and this is probably what takes place) but affect them to­ tally; sometimes, such awareness comes close to the 224 �Slawomir Sikora • LIVING MONUMENTS. FORMS OF MEMORY AND OBLIVION IN THE FILM GYUMRI question about the reason for one’s existence (And I wouldn’t even be here), or dilemmas concerning a sin­ gle, shared soul (standing over “one’s grave”). The camera, that special transparent/non-transparent me­ dium, takes part in those direct contacts; at times, it attempts to conceal its existence and in this particular case it becomes a special catalyst 11 not so much (not solely) of meaning (which ultimately must be recon­ structed by the viewer) 12 as the expression of direct experience. 13 I am well aware of the certain abuse carried by those words. And yet ... Sevcikova lucidly constructed and evoked meanings, ”performatively” created an inner group portrait made up of particular stories. This is more of a Cubist portrait showing a sin­ gle “phenomenon” in numerous reflections. If invis­ ible things are involved, then one of the more interest­ ing ways of tackling the problem could be the game, conceived as a serious game (Gadamer 1993; van der Leeuw 1991; Turner 1988). In the film, particular “levels” of reality merge and in tertw in e.. It is the camera that plays the part of mediator and catalyst. No longer is history the only to merge with the present. Thanks to the camera (via the camera) particular figures communicate with the living and the dead. Sons speak to a father who for years has been living in America, younger brothers and sisters turn directly to their dead siblings (Mariam, I’d like you to come once into my dreams just as you were. (...) And if you can hear me now, Miriam, come for a chat), a taxi driver appeals to his son, for whom he has been search­ ing for nearly twenty years: I searched the world for you. You are my sacrament. You’re my most precious thing. I want you to know wherever you are, even if you don’t want to live with us, make yourself know. Then you can return to them. I am waiting for you. I have your name engraved on my ring, son. Written right here. I don’t know what else to say. We live in hope and wait. Paradoxically, the last family is dealing with the existing situation the worst. The child survived the catastrophe and was taken to hospital but then vanished. He was never found either among the living or the dead, and was probably abduct­ ed by other parents who had lost a child in the quake. Certain traces led to neighbouring Georgia, but despite a search the father did not manage to find his son. The family still waits and hopes that the boy will return, that he remembers his real parents, and for many years has been living in a state of suspension. 14 Finally, the camera mediates between the pro­ tagonists and the viewer. I have in mind in particular those takes in which the (predominantly) young pro­ tagonists speak directly towards the camera. Thanks to this trick Sevcikova overcame distance. From the point of view of the protagonists, we, the spectators, gain the same ontological status as their dead brothers and sisters. How far and, paradoxically. how close. It is worth drawing attention to the motif of the con­ 225 versation with the dead via photographs, mentioned upon several occasions 15. It would be difficult to classify Sevcikova’s film unambiguously. She has made use of elements - es­ pecially when she touched upon a sphere that is both present and absent (invisible) - that should be regarded as performative. In doing so, she applied special evocations and avoided attempts at represen­ tation, always dubious in such cases. As a result, we reach the invisible centre - truth revealed albeit not shown. By resorting to this operation she managed to touch the truth of ever living emotions. In the case of older people (the survivors) those emotions are, as a rule, supported by images of memory. Among the young such memory is living presence and not an im­ age. This extremely interesting film possesses the fea­ tures of constructed and evoked truth that ostensibly would never come into being without the filmmaker and her camera. The story told by Simonides of Ceos implicates the offended gods into the birth of the art of memory. In the case of Gyumri other forces also become engaged in the explanatory and justifying story. A universally held version links the Armenian tragedy with an explosion of an enormous arms cache stored underground, the supposed cause of the secondary and most powerful quake. This belief is mentioned by several persons, and the story starts and ends with Tiran II. The last words in the film are: My mom hasn’t set foot inside any church to this day. She promised when this church is repaired, she will have us baptized in it. I won’t be baptized until then. *** Bibliography: Barthes Roland, 1981, Camera Lucida: Reflections on Photography, New York. Bennett Jill, 2006 (2003), The Aesthetics of Sensememory. Theorising trauma through the visual arts, w: S. Radstone i K. Hodgkin (red.), Memory Cultures. Memory, Subjectivity and Recognition, Transaction Publishers, New Brunswick (USA) i London (UK) Gadamer H.-G., 1975, Truth and Method, Continuum, London and New York. Garibova Jala and Betty Blair, 1996, History in a Nut­ shell. 20th Century Personal Naming Practices in Azerbaijan, “Azarbaidjan International” Autumn (4.3). (Wersja inter­ netowa: http://azer.com/aiweb/categories/magazine/43_ folder/43_articles/43_names.html; pobrane: 18.01.2010) Hastrup Kirsten, 1987, Presenting the Past. Reflections on Myth and History, “Folk. Journal of the Danish Ethno­ graphical Society”, vol. 29. Kristeva Julia, 2007, Czarne słońce. Depresja i melan­ cholia, przeł. M.P. Markowki i R. Reziński, wstęp M.P. Markowski, Universitas, Kraków �Slawomir Sikora • LIVING MONUMENTS. FORMS OF MEMORY AND OBLIVION IN THE FILM GYUMRI Leeuw G. van der, 1986, Religion in Essence and Mani­ festation, transi. J. E. Turner, Princeton University Press, Princeton. MacDougall David, 1998, Transcultural Cinema, red. i wstęp L. Taylor, Princeton University Press, Princeton Markowski Michał Paweł, 2006, O reprezentacji, w: Kulturowa teoria literatury. Główne pojęcia i problemy, M. P. Markowski, R. Nycz (red.), Universitas, Kraków Nora Pierre, 1989, Between Memory and History: Les Lieux de Mémoire, “Representations” nr 26, Spring Plato, Phaedo, 1975, Clarendon Press, Oxford. Tyler, S., 1986, Post-Modern Ethnography: From Docu­ ment of the Occult to the Occult Document, in: J. Clifford and G. Marcus, Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethnography, University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London. Willis Anne-Marie, 1995, Photography and Film. Fig­ ures in/of History, in: Fields of Vision. Essays in Film Studies, Visual Anthropology and Photography, L. Devereaux and R. Hillman (ed.), University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London. Yates Frances A., 1999 (1966), The Art of Memory, Ark Paperbacks, London, New York. Zakowski Jacek, 2002, Epoka upamiętniania. Rozmowa z Pierrem Nora, w: J. Zakowski, Rewanż pamięci, Sic!, Warszawa Endnotes 1 I saw the film for the first time at the Dialektus Festival in Budapest (2009), where it won first place in the "Deep Description” category. It was also shown at Planet Doc Review (Warsaw 2009), and then on the Planète TV chan­ nel. 2 The estimates are probably exaggerated, but in those years the population of the town declined by 100 000: in 1984 it totaled 222 000, and in 1989 - barely 122 587 (source Wikipedia, entry: Gyumri, http://en.wikipedia.org/wiki/ Gyumri#cite_note-3; access: January 2010). 3 One could ask whether the film, which brings to mind Memory (MacDougall 1998, chapter 12), is not a form of evoking reality more suitable than writing (see: Tylor 1986). 4 Cf., e. g. Frank Ankersmit, Narracja, reprezentacja, doświad­ czenie. Studia z teorii historiografii (2004). This change of the perspective from objectivising to one closer to particular individuals or groups is heard increasingly often; it appears vividly and enigmatically in an interview held by Jacek Zakowski and Pierre Nora: J. Z.: You can write history. / P N.: For whom? Who is still interested in history? / J. Z.: Everyone is somehow interested. / P N.: «Somehow» is an apt word. Actually, today people are concerned with reminiscences, Zakowski (2002, 67). On the change of the perspective from outer to inner cf. also Sikora 2009a; the memory disco­ urse appears to be decidedly important especially when we touch upon traumatic history. 5 Here, the status of the statement changes, narration (story­ telling) becomes performance, and we enter the domain of performativity. 6 I am far, however, from reversing this perspective, as was done by, e.g. Marc Augé in: Les formes de l’oubli when he 226 7 8 9 10 11 12 13 14 15 noticed that a return to the time of the beginning is connec­ ted with rituals and festivities and associated with the obli­ teration (forgetting) of all that occurred on the way. This observation can be encountered in the writings of Mircea Eliade, although the Romanian expert on religion placed emphasis elsewhere (nonetheless, it remains a fact that such an intellectual provocation on the part of Augé makes it possible to take a different look at those problems). Cf. Augé 2009. Today at 11:40 you have reached the age of your brother at the moment of his death. From now on, son, I will try to say your name. I have to. I gave you his name so that we would always hear it, but I couldn’t manage to say it. You also wanted it this way, Tigram? Do you know how much responsibility you have? Not only a name, but also lost dreams to become reality. You have to try to realize your own dreams as well as his. You are not only his continuity, but you are your own person, son. Starting today, you and Tigram both exist. Michał P Markowski cited Wolfgang Iser: Representation and mimesis have therefore become interchangeable notions in litera­ ry criticism, thus concealing the performative qualities through which the act of representation brings about something that hitherto did not exist as a given object. (...) The inaccessible can only be approached by being staged. (2006, 289) Certain words-metaphors appear to be suitable when they concern people and the world of difficult emotions. The mother of Tiran (who appeared in the earlier described room-crypt) admitted: A year or two ago I was still looking in my children for the first ones. I compared everything - eyes, movements, words... I loved the dead ones through the living ones. I tried to stop missing them this way. The camera as a catalyst of events is a conception present in anthropological reflections at the very least from the time of Jean Rouch. It is often said that film images-narrations are in this respect more polyvalent than the text: the text communicates/stores meaning while images are illusions/depictions of events. In the second part of the film in particular we deal not so much with representations as with attempts at evocation interestingly favoured by the camera. It is the latter (the cameraman) that becomes the catalyst of recollections, and thus also of emotions and meanings. The very role/function of the camera in the film succumbs to change and from registration/representation of external reality it gradually undergoes a transformation to become an instrument of evocation; it seems to be conducive for reflection and cer­ tainly for the verbalisation of emotions and thoughts (on the term: evocation cf. Tylor 1986). From the anthropological point of view such suspension can be compared to staying in the liminal sphere, on the border of life and death, the impossibility of ”getting out” of it or transition to any other side. The grandmother of a lost boy says: Dear Pula, I’m waiting for you. I won’t die until I see you. Sevclkova conducted an interesting differentiation: those who survived the earthquake are, as a rule, interviewed at their homes but the young - those who were born already ”after” - often speak directly to the camera outside the home (the sole exception being a girl who although familiar with the story of her parents and older siblings for all prac­ tical purposes lives “outside” it). We are entitled to assume that Sevclkova, wishing to hear the young people, was com­ pelled to leave the site “suffused” with memory. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/415cc09decdbaae46f476a12380cda5a.pdf 182b07639baeb17dda22b86ea128bd3f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5987 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5579 Title A name given to the resource Losowy wybór 'kumów'/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.277 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 7. Losowy wybór kumów Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: W społeczności wiejskiej: 1 — rodziców chrzestnych niekiedy wybierano losowo, 2 — brak tradycji 3 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje praktyki znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych 51. Czy w zwyczajach ludowych jest lub był znany bodaj ślad losowego wyboru kumów, a więc wybór pierwszego spotkanego lub spotkaną na drodze? Na skrzyżowaniu dróg? A może były znane inne formy losowego wyboru? W jakich okolicznościach stosowano wybór losowy? na przykład w wypadku śmierci poprzedniego dziecka, dzieci? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9168befc0d8a8f5af9f3bd666778314d.pdf cd16cc1e8e1f1ad15391f16f3222c4ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:971 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:892 Title A name given to the resource Lucjan Turkowski (wspomnienie pośmiertne) / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.11-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 z. 2 WITOLD DYNOWSKI LUCJAN TURKOWSKI (WSPOMNIENIE POŚMIERTNE) Ostatnio niemal w każdym zeszycie naszego czasopisma żegnano wspomnieniem pośmiertnym wybitniejszych etnografów, którzy odeszli od nas na zawsze. Wspomnienia i refleksje pośmiertne poświęcaliśmy przede wszystkim starszemu pokoleniu, któremu zawdzięczamy założe­ nie mocnych zrębów polskiej etnologii i etnografii w okresie między­ wojennej państwowości. B y l i to kierownicy katedr uniwersyteckich, placówek muzealnych, autorzy fundamentalnych prac utrzymujących w napięciu polską myśl kulturoznawczą i jej powiązania z nauką świa­ tową. Po I I wojnie światowej nie wszyscy z tego środowiska mogli służyć nauce polskiej z r ó w n y m zasobem sił, co w okresie międzywo­ jennym. Większość bowiem, najciężej doświadczona przez wojnę i oku­ pację, weszła w nowe życie kraju tragicznie zmęczona, często nieule­ czalnie chora. Rachunek zgonów nie zawsze jednak da się utrzymać w kategoriach wieku. Publikując wspomnienie pośmiertne o starszej generacji, która pomimo ciężkich w a r u n k ó w włączała się w nurt po­ wojenny, dzieliliśmy się także z dużym smutkiem wiadomościami 0 przedwczesnych zgonach przedstawicieli młodszego pokolenia. Byli to przeważnie uczniowie profesorów przedwojennych. Na nich właściwie spoczął cały ciężar odbudowy myśli etnologicznej i instytucji związanych z naszą dyscypliną. Ostatnio dotarła do nas z Londynu smutna wiadomość o nagłej śmierci prof. dr. Lucjana Turkowskiego. Piszący te słowa studiował i po­ zostawał w stosunkach koleżeńskich ze zmarłym,.zarówno w Wilnie, jak 1 później, w Warszawie. Pomimo że rozstaliśmy się w 1939 г., wyraźnie i żywo stoi w mojej pamięci sylwetka zmarłego. Zmarły profesor Lucjan Turkowski był n a t u r ą głęboko refleksyjną. Zastanowią! się i gruntownie wnikał w kwestie, które go interesowały nie absorbując otoczenia w y n i ­ kami przemyśleń cząstkowych. Zwracając się myślą k u przeszłości, k u okresowi, kiedy w przeciągu szeregu lat stykałem się ze zmarłym nie­ mal codziennie, utrwaliło się u mnie przekonanie, że w y r a ź n y m rysem osobowości Lucjana była również mocno zarysowana strona jego uczu- �12 WITOLD DYNOWSKI ciowości. Nie popełnię błędu, jeśli wyrażę pogląd, że w okresie studiów rys ten był dostrzegalny nawet przy bardzo krótkich kontaktach. Przy­ pominam sobie, kiedy w trakcie starania się o stypendium z Funduszu K u l t u r y Narodowej prof. С. Jędrzej ewiczowa przedstawiła L . Turkow­ skiego dyrektorowi Stanisławowi Michalskiemu. Ten, po krótkiej kon­ wersacji z kandydatem, scharakteryzował go później słowami, że jest to osobowość „pełna romantyczności". Natura prawidłowo i szczodrze obdarzyła zmarłego. Lucjan Turkow­ ski urodził się 13 listopada 1905 r. w Lidzie, gdzie skończył gimnazjum. Wybór kierunku studiów wyższych i specjalizacji skrystalizował się u Lucjana Turkowskiego nie od razu. Zanim zdecydował się ostatecznie na studia etnologii i etnografii pod kierownictwem prof, dr Cezarii Ehrenkreutzowej, L . Turkowski wstąpił na filologię słowiańską i polską na Uniwersytet im. Stefana Batorego, później zaś przeniósł się na studia etnografii w tejże uczelni. Zarówno tok studiów Lucjana Turkowskiego, jak i kształtowanie się naukowego warsztatu etnografa w wileńskim Zakładzie Etnologii i Et­ nografii Uniwersytetu im. Stefana Batorego, skierowane były przede wszystkim na gromadzenie i weryfikację zebranych j-uż materiałów te­ renowych. Dzisiaj powiedzielibyśmy o zdobywaniu umiejętności i o sztu­ ce wywoływania źródeł. Trudno powiedzieć, co z rozległej problematyki i tematyki kulturoznawczej legło u podstaw etnograficznego myślenia młodego adepta naszej nauki i co z czego się wykształciło. Biorąc rzecz bardzo ogólnie, można się doszukiwać w bodźcach, które formowały etnograficzne zainteresowania Lucjana Turkowskiego, zarówno oddzia­ ływania elementów sylwetki naukowej prof. С. Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej, jak i klimatu naukowego panującego w zakładzie przez nią kierowanym. W 1926 r. ukazała się książka prof. J.S. Bystronia pt. Wstęp do ludoznawstwa polskiego *. Był to w pewnym sensie pierwszy podręcznik etnografii polskiej. Porządkował on pojęcia, określał zakres młodej dys­ cypliny i stosunek do niej innych nauk. Co więcej, we Wstępie został skomentowany przyjęty w zwyczaju naukowym podział wytworów k u l ­ turowych i w sposób orientacyjny zarysowano też wyodrębnione dzie­ dziny kultury ludowej. W słowie wstępnym do tej publikacji J.S. Bystroń pisał: „byłem dziwnie sam". W kręgu etnografii polskiej do opubli­ kowania Wstępu rzeczywiście nie można było rejestrować żywszego zainteresowania inicjatywą, którą podjął J.S. Bystroń. Dla ówczesnych stosunków, panujących zwłaszcza w życiu uniwersyteckim, było rzeczą znamienną, że sytuacja zmienia się zasadniczo po trafieniu Wstępu do środowiska akademickiego, jak i do najszerszych kręgów przedstawicieli inteligencji. Mówiąc krótko, na gruncie polskim, we Wstępie Bystronia możemy u p a t r y w a ć skuteczną zaporę w stosunku do wielowarstwowego nurtu zainteresowań etnograficznych sączącego się jeszcze z końca ubie- �LUCJAN TURKOWSKI 13 głego i początków bieżącego stulecia. Podręcznik ten w sposób zasad­ niczy neutralizował popularne sądy o materiale etnograficznym, utrwa­ lając jednocześnie tor myślenia naukowego i studiów kultury ludowej w warunkach funkcjonowania pięciu katedr uniwersyteckich. Lucjan Turkowski był żarliwym odbiorcą porządków i uściśleń do­ konanych przez J.S. Bystronia w pojmowaniu kultury ludowej. W jego warsztacie naukowym wymogiem poznawczym stało się rejestrowanie p u n k t ó w stycznych z k u l t u r ą narodową, życiem państwowym przede wszystkim od strony gospodarczej, z uwzględnieniem faktycznej pozycji głównej masy ludności — chłopów i zachodzących t u zmian, przede wszystkim od drugiej połowy ubiegłego stulecia do I wojny światowej. Jednocześnie wraz z formowaniem się naukowego kształtu zaintereso­ w a ń etnograficznych Lucjana Turkowskiego dojrzewały także w jego z a m y s ł a c h , badawczych konkretne tematy i problemy ściśle związane z kierunkiem prac terenowych prowadzonych przez Zakład Etnologii i Etnografii Uniwersytetu im. Stefana Batorego. Klimat życia intelektualnego formujący się w wyniku działalności ośrodków uniwersyteckich możemy mierzyć i charakteryzować w sposób dość różny. O utrzymaniu w napięciu kontaktów z szerokim ogółem inteligencji zazwyczaj decyduje zarówno profil dyscypliny, autorytet katedr i aktywność ich obsady. Co więcej, nie bez znaczenia jest r ó w ­ nież działalność katedr o zainteresowaniach pokrewnych. W naszej dys­ cyplinie, w okresie międzywojennym odnotowujemy także wysoce do­ niosłą rolę podręczników o bardzo istotnym znaczeniu dla całej kultury narodowej, dla studiów uniwersyteckich zaś w szczególności. W niespeł­ na rok po opublikowaniu Wstępu prof. Bystronia ukazało się kapitalne dzieło Kazimierza Moszyńskiego pt. Kultura ludowa Słowian, tom I , Kultura materialna. Tom I I , Kultura duchowa, ukazał się pod koniec okresu międzywojennego, tom I I I , Kultura społeczna, niestety nie uka­ zał się wcale. Całość przez autora pomyślana była również jako pod­ ręcznik uniwersytecki. O Kulturze ludowej Słowian od-pół wieku pisa­ ło się i pisze bardzo wiele w różnych środowiskach naukowych i w róż­ nych językach. Stale podkreślano, i podkreśla się wciąż nadal, funda­ mentalne znaczenie tego dzieła dla nauki. W kręgu polskiej etnografii bez obawy przesady możemy przyjąć, że od momentu ukazania się pierwszego tomu Kultury ludowej Słowian bez mała wszystkie prace te­ renowe, prace nad ekspozycjami w muzealnictwie i publikacje były orientowane na systematykę, sposób wyedrębniania typów, klasyfikację i posiłkowanie się odpowiednią nomenklaturą, ustanowionymi przez prof. Moszyńskiego. Zasadnicze również znaczenie dla rozwoju myśli kulturoznawczej w Polsce miały badania K . Moszyńskiego nad zasięga­ mi wytworów kultury i odczytywanie z nich przebiegu procesu kulturo­ wego w Polsce, na ziemiach słowiańskich z uwzględnieniem przyległych terytoriów europejskich i obszarów azjatyckich. �14 WITOLD DYNOWSKI Można podjąć dyskusję nad kwestią co i jak łączyło warsztat nau­ kowy K . Moszyńskiego z szerokimi ujęciami geograficznymi Ratzla, co zaś stwarzało pozory podobieństwa z tendencjami ujęć szkoły k u l t u rowo-historycznej. Na gruncie nauki polskiej można doliczyć się zaledwie paru przedstawicieli reprezentujących kierunek tej szkoły. Profesor Mo­ szyński do nich nie należał, przeciwnie, niejednokrotnie w sposób k r y ­ tyczny wypowiadał się o pomysłach tej szkoły. Z na wskroś samodziel­ nym sposobem wnioskowania o drogach rozwoju k u l t u r y ludowej na ziemiach słowiańskich zapoznajemy się u Moszyńskiego nie tylko po­ przez kapitalne jego prace, lecz także i z bezpośrednich wypowiedzi uczonego. W Kulturze ludowej Słowian pisze K . Moszyński: „składowymi częściami kultury są jej wytwory. Każdy z nich miał jakiś określony punkt wyjścia w przestrzeni. Rozchodząc się stamtąd w różne strony świata jako tzw. fala kulturowa, ulegał rozwojowi tzn. , rozmaitym zmianom. Geograficzne zasięgi wszystkich faz tej jego zmienności, czyli faz rozwojowych, prawie nigdy nie zgadzają się dokładnie ze sobą; tam np. dokąd dotarła faza najstarsza lub jedna ze środkowych, niekoniecz­ nie musiała dotrzeć najmłodsza itp. Innymi słowy, z upływem lat różnowieczne fazy danego wytworu ulegają niejako rozłożeniu w płasz­ czyźnie przestrzennej; t y m samym ich układ chronologiczny zostaje w y ­ mieniony na przestrzenny". Dalej czytamy: „Ostrożnie i bardzo krytycz­ nie porównując ze sobą różnorakie fazy wytworu, efekt ich pracy itd., a przede wszystkim badając wzajemne ustosunkowanie ich geograficz­ nych zasięgów, etnograf czy etnolog rekonstruuje dzieje danego w y ­ tworu. W ten sposób przestrzenny układ faz zostaje przez niego z po­ wrotem wymieniony na chronologiczny". Lucjan Turkowski był mocno związany z pracami terenowymi Zakładu Etnologii i Etnografii USB. W dużym stopniu z terenem wią­ zały go także wykłady i ćwiczenia z zakresu etnografii prowadzone w Wyższej Szkole Nauk Politycznych w Wilnie. W latach 1930-1935 zebrał on duży materiał ludoznawczy z terenów byłego województwa wileńskiego, nowogródzkiego i częściowo z Polesia. Ogółem zostało przez niego przebadane około 200 wsi. Powszechna akceptacja w nauce pol­ skiej dzieła prof. Moszyńskiego, jego metod pracy terenowej i zamysłów badawczych ukształtowała u L . Turkowskiego nie tylko odpowiednie podejście do materiałów etnograficznych, lecz także dyktowała mu kie­ runki dalszych poszukiwań. W jego tekach znalazły się szczegółowo i wnikliwie opracowane materiały do takich kwestii, jak występowanie na ziemiach polskich byłego województwa wileńskiego i nowogródzkiego wielkich, trójdzielnych stodół budowanych na sochy spiętrzone, często z podcieniem głębokim i ich krzyżowanie się na t y m obszarze z typem odmiennym, znacznie mniejszym (studia nawiązujące do dawnych wiel­ kich chat litewskich i łotewskich). Do wysoce interesujących kwestii pro­ wadziły także obserwacje i studia L . Turkowskiego odnośnie do relacji �LUCJAN TURKOWSKI 15 o piecu łaziebnym, piecu piekarnianym czy ogrzewaniu pomieszczeń mieszkalnych. W y n i k i rozważań z tego zakresu w swoim czasie intereso­ wały szczególnie naukę szwedzką i fińską — S. Erikson i U . T. Sirelius. Po upływie przeszło czterdziestu lat nie sposób jest odtworzyć z pamię­ ci, co z poczynań badawczych L . Turkowskiego zostało zakończone, co zaś wymagało jeszcze dopracowania. W pożodze wojennej większość ma­ teriałów zginęła i nie ma do nich powrotu. Szczęśliwym zbiegiem oko­ liczności, z dużej pracy liczącej 280 stron, poświęconej tkactwu i rzemio­ słu tkackiemu na wileńszczyźnie i nowogródczyźnie, po pożarze drukarni ocalał chociaż wstęp. Ostatnio został on opublikowany w Zeszytach Na­ ukowych Wydziału Humanistycznego, z. 6, w Londynie pt. Żródlo od­ działywań na tkactwo ludowe w Wileńskiem i Nowogródzkiem. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6fba0635dafec629e43d207566d21ca.pdf e53f0912caf98d6b42bd9ccbd4a33379 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1934 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource kultura społeczna pogrzeb Tunezja - obrzędowośc pogrzebowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1795 Title A name given to the resource LUD 1987 t.71 Obrzędowość pogrzebowa w Tunezji / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s. LUD 1987 t.71,s.171-178 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barska, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 ANNA BARSKA Opole OBRZĘDOWOŚĆ POGRZEBOWA W TUNEZJI W sferze życia rodzinnego ważne miejsce zajmują zachowania związane ze śmiercią. W każdej kulturze wyłączeniu jej członka ze społeczności żyjącej towarzyszy obrzędowość sankcjonowana obyczajem. Wyznawcy religii Mahometa odejście pojmują jako wyrok opatrzności boskiej, który należy przyjąć ze spokojem i powagą· Przedmiotem naszych rozważań są obyczaje i obrzędy pogrzebowe jakie występują na obszarze północnej Tunezji 1. Mieszkańcy tego małego państewka (6,5 mln ludności) są w większości wyznania muzułmańskiego. W momencie uzyskania niepodległości (1956 r.) islam uznany został za religię państwową i czynnik zespalający społeczeństwo. Chociaż życie polityczne i społeczne charakteryzuje świeckość, to fakt przynależności religijnej państwa został zadekretowany w konstytucji uchwalonej 1 czerwca 1959 r. w artykule 1. W dokumencie tym w artykule 37 podkreślono również, że stanowisko prezydenta może pełnić tylko muzułmanin. W tym kręgu kulturowym śmierć pojmuje się jako przejście z ciała żywego w stan pozbawiony życia, symbolicznie neutralny. Zabezpieczenie interesów własnych i umierającego wymaga od rodziny spełniania określonych praktyk. Dlatego też zgromadzona wokół łoża rodzina zobligowana jest do recytacji odpowiednich fragmentów Koranu, akcentując zwłaszcza wyznanie wiary: "Nie ma Boga prócz Allacha, a Mohamet jest l Usltalenia zawart-e w arlt)'1kule poooodząz obserwacji :i rOLmów przeprowa.ctl,onych w Tunisie i okolicach w Jataoh 1983 - 11984. Najcem;l1Jiejsze informacje uzydkalIlo ·od dwóclh m~elszkalIlek sto~iicy TUlnezji (rok urodz. 1926 i 1930). PO!ZD:stałiinterlokuto'rzy niechętntie li wymijająco odpowiada]i na, SJtarwi,ane~m py1;ania {) obrzędach pogrzebowych. Ich positawę można wyja,śn<ić koncepcją s:tylu żyiCia oiklreślającą sprawy rodzill1ne jako 'tlalbu. Ponadto wykorz)'1stano lIlas!tępują,ce pozycje ISIOCjOl<Jgkzno-eILnograiiczme: M. Chebel, Le CO'I1PS dans la tradition au Maghreb, Paris' 1984, cd. PUF; J. Quemeneu'r, Rites et coutumes juneraiirelS de Tunis, "lBLA" 1964, nil' 106 - 1e7, s. i2l33 - 244 (Jteks,t arabsko-francuski); K. T,mar:zize1;, Tunisie. Rites et cerem.onies, TU!rllLs1<9'79, ed. MaliLs.onTUlI1~sQerune, iS. 63 - 69; Mały Słownik ku !tury świata arabskiego, Wa'11Szawa '1971; H. de MoIntety, Femmes de Tunisie, Paris 1958, ed. MOu!tOll1, s. 50 - 51; P,or. też: E. SZ)'1mańs'ki, Zwyczaje, obrzędy i symbOle religijne w islamie, w: Zwyczaje, obrzędy i symbole religijne, Warszawa ~978, s. 504 - 512. �172 Anna Barska jego wysłannikiem" (La ilaha illa'Llah wa-Muhammad rasul'Llah). Równocześnie dokonuje się wielu zabiegów ułatwiających zejście: na szyję kładzie się trochę wody czerwonej, a w usta wlewa kilka kropli miodu i niewielką ilość wody 2. Czynność ta wiąże się z przekonaniem, iż w godzinie agonii dusza opuszcza ciało poprzez usta, osuszając je. Miód i woda w tej sytuacji mają na celu umożliwić nadejście śmierci, a także ochronić umierającego przed ingerencją szatana. Ręce, stopy i głowę układa się na jednym poziomie, aby zachować sylwetkę. Zamyka oczy, a w razie potrzeby i usta za pośrednictwem chustki podtrzymującej szczękę. Pozostawienie otwartych tych organÓw może w świetle panujących wierzeń spowodować śmierć kogoś bliskiego. Dzieci w tym czasie przebywają poza domem; z reguły u sąsiadów lub krewnych, idzie o to, aby nie słyszały i nie widziały momentu zejścia. Po stwierdzeniu zgonu metodami ludowymi 3 nieboszczyka przenosi się z łó*a na dywan lub matę i kładzie na środku izby, pozbawia się go szat, przykrywa prześcieradłem i rozprostowuje nogi, w konsekwencji czego przybiera on postać określoną jako "wydłużenie zwłok". Wokół umarłego rozkłada się materace, dywaniki i maty, na których czuwają bliscy. Przy głowie zapala się świece i stawia chleb. Pomieszczenie, w którym spoczywa zmarły, nie ma sprzętów, a drzwi pok!yte są suknem. Jeżeli zgon nastąpi wieczorem, wówczas zmarły pozostaje w obrębie domu całą noc. Towarzyszą mu kobiety i recytatorzy Koranu. Ważnym elementem obrzędowości pogrzebowej jest ceremoniał umycia ciała 4. W tym celu przygotowuje się specjalną deskę oraz ciepłą wodę w ilości dwóch lub czterech dzbanów. Zwłoki ułożone na podwyższeniu poddawane są trzykrotnemu polewaniu wodą, równocześnie nieboszczykowi obcina się paznokcie, wąsy, goli brodę, pachy, wkłada watę 2 Miód w :kulturze Maghrebu, Z'W1.ac5,zcza wś'ró<:! iilluzJUłmanów, posiada 'różnorod.ne Itnterpreta'cje. T€fn słod,kii proid'Uktt w)'!sltępuje Z<łTaW,DlO w obrzędowośd we1S€,lnej jalk i pogrzebowej. Podaje się go panu młodemu jako §rodeJk zwiększający popęd płciowy (act'rodyziJaik),ale rÓWIIlocześni.e zabiega się, aby ipaJIllnamłoda me ujrzała kirolPli tego płynu, gdyż w Iteu uroCZylSItościiSltanaw1 <m dl'a Il'liiejzłą wróżbę. Natomiast wysłany prZled ślubem Uichod~ za znak LSiZ'Częśliwy(porte-bonheur) Zwyczajowo spOiŻywa się go w c=ie prakityk pogrrebowycl1. Por. E. WestcT'ffialfck, Les ceremo17Jies du manage au Maroc, Pa,ris 19:al, s. 24, ed. Leroux. 3 SUaU'lI umieroljącego :bada się poprzez: - SlprawdzenJe żyły, która przechodzi pod pOObródkiem; jej puliSlowamie świadczy O'żydu; - prZyikłada.nlie 'Lusterka do rust i nQsa, a mll9tępni'e obser,wowanie jego powierzchonli, pojawienie slię pary sYgIIlalizruje funkcj<Jinawa,nlie or:gan,j~mu. Uśmiech na twarzy umiemjąceJgo w momencie wydalw~ia <JisltaJbnie.go ItclhJ1'ienia iJnltellPUetujesię jalw wejście do raju. �OI3HZWDOWOŚĆ POGRZEBOWA W TUNEZJI 173 w oczy, uszy i odbyt. W czasie ablucji odmawia się odpowiednie fragmenty Świętej Księgi. Kolejną czynność stanowi opasanie szczęki kawałkiem materiału z bawełny, inne rodzaje tkanin są zabronione. Również nie upiększa się nieboszczyka biżuterią oraz nie chowa w trumnie, a jedynie zawija w całun. Strój umarłego, zgodnie z konwencją religijną, cechuje skromność, a zatem są to spodnie, tunika i turban. Liczba owych szat musi być nieparzysta (3, 5, 7), a także szyta ręcznie. Latem pochówek odbywa się tego samego dnia, kiedy nastąpił zgon, natomiast zimą następnego. Poprzedzają go nieustanne modlitwy. Grupy recytujących zmieniają się, każda z nich musi być nieparzysta. Zmarłego, zawiniętego w całun, a następnie w dywan, przenosi się przez drzwi i kładzie na noszach. Równocześnie formuje się kondukt pogrzebowy złożony wyłącznie z mężczyzn. W tym czasie kobiety przebywające w oddzielnej izbie opłakują zmarłego. Konwój kieruje się do meczetu albo zmierza prosto na cmentarz, gdy odpowiednie modlitwy zostały odmówione w domu. Wypada zaznaczyć, iż wprowadzenie zwłok kobiet do meczetu ma miejsce tylko wówczas, gdy pochówek odbywa się w piątek. W kondukcie uczestniczą lektorzy Koranu, akompaniatorzy, osoby niosące zwłoki i rodzina. W trakcie drogi zmieniają się transportujący, gdyż przenoszenie ciała zmarłego w mentalności grupy traktuje się jako cel dobroczynny, chwalebny, dlatego też nikt nie unika tej zaszczytnej funkcji. W pogrzebie biorą udział również przyjaciele i sąsiedzi, a także dołączają się znajomi, tworząc w ten sposób spory tłum. Jak już wspomnieliśmy, manifestacja ta pozbawiona jest kobiet. W czasie drogi rodzina zmarłego zatrzymuje się i przyjmuje kondolencje od tych, którzy nie mogą wziąć udziału w grzebaniu zwłok. Cmentarz z reguły znajduje się na skrzyżowaniu dróg na małym pagórku, widziany z różnych stron. Jego obecność sygnalizują miejsce ann biel grob{jw. Ciało składa się do uprzednio wykopanego dołu o głębokości 120 cm, s~ćcrokości 60 cm i długości odpowiadającej wymiarom nieżyjącego; głowa winna być skierowana w stronę Mekki 50 Zwłoki za~ W rytuole ablucji obo'wiiązuJe zasada płoi, śdi,śle przes'brzegana W świecie dojrzałych mę;,c;yzn j kobiet. Brak naitormiast precyzyjnych ustaleń w tej sprawie '.V pC'ZYIJ:ldkudzil'cka. Wprawdzie obyczaj nakazuje po:stępowanie idell1tyczne jak wobec dO"o,;)y::h, jedl"\k w ć'y'tuacjach szczc>gó1nych norma ta może być złamGll1a i nie wy\Vołu.;~' C;),l"wnL) fakt mycia dziewczynki przezmężezyznę, a chłopca .v·zez kobietę. OC'))};l zajmująca 'Się myc1iem oiała zobowliązall1la jest przygotować umarłe:",..! ,'trój, atclk7.e przy!Ząd-zić wonności, kitórynlli są m. in. żywica piskacjowa, P'lczki róźy i goździki. Pachnidłami tymi posypuje się sz'czególnie czułe i wrażliwe C7G~CI ci"b 5 W,s.zelkie C7y:ności rytualne należy ls'pełnić poprrez zwrócenie się twarzą w kierunku Me,kki, jednego z ,trzech wielkich ośr,od-ków pielgrzymowtmia muzułmanów. �174 Anna Barska winięte w całun i złożone w grobie pokrywa się kamieniami i ziemią· Sposób ułożenia kamieni sygnalizuje płeć nieboszczyka. Na grób mężczyzny ustawia się dwa w formie stożka, natomiast w przypadku kobiety dostawia się trzeci na poziomie środkowym. Obrzędowość na cmentarzu w dniu pogrzebu zamykają kondolencje składane bliskiej rodzinie zmarłego. Czynność ta nie dotyczy krewnych, uczynienie takiego gestu uznano by za nietakt. Wyrazy współczucia kuzyni zobligowani są złożyć dopiero w domu żałoby po powrocie z pogrzebu. Ważnym filarem islamu jest jałmużna (zakat) 7. Ten podstawowy obowiązek muzułmanina towarzyszy również śmierci. Kobiety odwiedzają miejsce wiecznego spoczynku następnego dnia po pogrzebie przynosz,.ąc ze sobą specjalnie wypieczony na tę okoliczność chleb, który rozdają biednym i żebrakom, co z kolei stanowi formę jałmużny w intencji nieboszczyka. Tę samą czynność powtarza się 3, 7 i 40 dnia po zgonie. Informatorzy przywoływali wierzenie, iż pominięcie tej formy ceremoniału może wywołać negatywną interwencję ze strony zmarłego. Pamięć o tych co odeszli tkwi mocno w świadomości społeczeństwa. Świadczą o tym zwykłe wizyty na grobach bliskich w czwartki oraz uroczyste z okazji następujących świąt muzułmańskich: Ramadan 8, Małe Święto 9, Wielkie Święto związane z ofiarą baranka 10 i L'Achoura 11. " W IkiońcO'wej fazie ceremoniaŁu pogrzeboiwe'go Ie mueddeb przyJkłada ucho do ziemi, a,by upewlnl'Jć s'ię czy dusza zmalrłego już odle'di1ała. Sytua'cję tę opisuje E. de MOLrtiety,op. cit., s. 50. 7 JaŁmużna (zakat) to fOifma O'czyszc.wnia się i CzęSClOwego zwróc·enia nagl"omaidzolrlyoh dóbr Bogu. Rfl21limcja itiego filal'u odbywa się w czasie 'świąt muzułmańskich, a Itraikże jeslt nli1eodłączlnym atTybu'tem obrzędowoś{~i pOIgrzebowej. D Ramadan (palący) dZliewliąty mies1iąc według 'kalendarza muzuŁmańskiego. W świeiUe zaleceń P!l"o,poikawmiesiąlcu tY'm obowiązuje PO[\l od ws'dhodltl do zach:)du :słońca, a także pOIW,sbrz)'lmywalniesię od pcilenia papierosów i ,,>toslunków seksualnych. Kito złami e tę zasadę, uchodzii za. Iniiewielrcę. Post sita:nowi dla wyznawców religii Mahon'1eta Hu!j'lepszą fonmę pokuty za popeł,nione grzechy w diągu rf'ku. ZWOllDlielniz tego olbo,wiązku są 'ludzie s'taJfzy, chorzy, rk,obie'ty w ciąży, mat,ki kwrmiące, ,a t,a,kże podrói.i"i,. Posiłek spożywany wieczo·mm wini'8ln być skrDmny, 'W p;'aiktyce są to przyjędia, na kltórych kons1umuje :siię z!nalczmliiewięcej niż przeciętnie 9 Małe Swięlto (L'Aid as Saghir) zwalne też Swięittelm ZaikJońcwnia, pOInieważ rozpOICzynla'"lię IW i(Jlslt,atniąnoc 'ramadaJl1Itl i Itrwa dwa dni. Zwinlsituje je również tzw. al-fan.tasijja, czyli popis jazdy kJo'l1lnejli IStrzlc1alniez brOnli pa.lnej. Oczywiście, jak każde śWlięto muzułmańskie oibe,jmuje ono modliltwę, w tym przypadku na wolnym powieitlrzlU, ktĆi.·ą z kolei winino poprzedzać rozdzielenie biednym jałmużlny tzw. "przi2rwania pO'J~u". W spo~kalniach "oidzlilnny'ch domi,nltlje atmosfera r<:1',dości .i wesella. W 1984 w cenrtrum miasta TUlnilSUoglądano realizalcję oby'cza;ju z-namLonująceg,Q !ten ,dzień, a nazywanego poltocZinie "świętem dZJieci". Od rodziców �OBRZĘDOWOSC POGRZEBOWA W TUNEZJI 175 W tych szczególnych dniach zapala się świece oraz kadzidła. Niekiedy na gałęziach drzew zawiesza się vota w postaci małych strzępów z lnu, jedwabiu lub flaneli. U wezgłowia umarłych stawia się żywność i zbiorniki napełnione pewną ilością perfum lub wody. Wiktuały te zostaną zabrane przez potrzebujących 12. W świetle tradycji maghrebińskiej groby winny cechować prostota, skromność w przeciwieństwie do obyczajowości europejskiej. Pomimo owych zakazów widzi się mauzolea i pomniki. Istotnym zjawiskiem kulturowym w krajach Maghrebu jest stypa. Zgodnie więc z obowiązującym wzorem naj bliższa rodzina przy wsparciu krewnych i przyjaciół przygotowuje posiłek. Uroczystość ta fetowana jest trzykrotnie, a mianowicie trzeciego, siódmego i czterdziestego dnia po zgonie. To specyficzne spotkanie wymaga określonych potraw, a także recytacji odpowiednich fragmentów Koranu. W tym celu zabija się barana, co stanowi formę ofiary w intencji zmarłego, gotuje się kus-kus 13. O swoistej atmosferze decydują elementy smutku, wspomnienia o tym, który odszedł, modlitwa, a także pojawiające się tematy nawiązujące do spraw życia codziennego. Oczywiście, jak każde przyjęcie wyznawcy religii Mahometa, tak też i stypa pozbawione są alkoholu. Część żywności przygotowanej rozdaje się w formie jałmużny. Po czterdziestym dniu od momentu śmierci zaprzestaje się żałoby. Wdowie wolno wstąpić w kolejny związek małżeński po upływie wym&'ga sit; ofiarow.ania p~€zentu kaŹide:mu d'ziecku ,a ~akże nowego ubranka. SpeŁnienie tej .powi.!1ll1JOśd <it:;,k>umeru uje fa.togt"'2ai:a.,ale mlie zwyczajna, gdyż musi ją wyróimfj'ać Un, na jakim została wykonana. Z,nakiem szczególnym są dekoracje wzbogacone eleme<nta:mi religijnymi, :bądź pomnik wieł,kkgo myśoliciela średnio\\'iecznego, urodzonf'go w Twnlj;s~e- Ibn ChallduJila. lO Wie,lkie Swiiętto {L'Aid o<ll-Kbilr) zwane też Świętem OIDa,r. Przypada ono na dziesią'ty odzień miesją~ dhu'l-hidż:cEa i trwa obecnie dwa dini'. Swięto ltio zostało ustanowi·one dla ·uc.zczlelllEiadlllia, w któ7ill pii'eilgrzymk,a ,slkłada o!fiary ze zw;erząlt w doliniie Mina. SpOlSób za'fzyna>nia wyb:-anego zwier.zęc.ila,o!fiaonnego musi mieć ciharak,te'r ry,t'Ualny. Swięlbo to ,ma \!la celu 'UJma'onia'nie więzi rodzinnych, a zwłaszcza ws.zys.tkiich wierzących wyzna'wców Allacha 11 L'Achoura dziiesiąty dzień pierwszego miesiąioa muhiaI1raan według kalendarza muzułmańskiego. WyróŹiillia g·o świiąteczlność. Jest /to 'czas zalbawy i równocześnie r'ozdaw<Jnia jałmuż,nyoraz odwiedzanie g,-'obów. Wiąże się m. in. ze stworzeniem Adama, pr.zyj~cie je,go skl'U'ohy oraz uratowanlie Noego; a także upamiętnia tragioc,mą śmie.rt' Hus,seina, W'l1IukaPr,xoka. 12 M. Chab€~, o·p cit., s. 69. 13 ku-s-kus narodowa potrawa Maghrebu. PodLS~awę stanowią dr'Oibnhrbka kasza, mięso (bar<lll'li.r.a,wołolwina lub drób) i jat!'Zyrr1Y.Przygotowuje się ją w dwuczęściowym g<l';rrku, gol~ująC os'Olboo jarzy,ny i mięso, 'l1atOi_TIJaslt IDal5zęwsypuje slię na tę część górną w f,ormie silta i ()lna !I1asąc.za się loJp'arami war.zywil1o-miięsnymi Osobno pczynądza sl:ę bardino ostry SOS, w skład kltórego wilinno wchodzić około dwadzieścia pr.2ypT<1W. �176 Anna Barska trzech miesięcy od daty zgonu jej męża. A zatem żałoba dla żony wynosi około sto dni. Zachowanie to wynika z zapisu koranicznego, zabraniającego wdowie zawarcie związku małżeńskiego i równocześnie nakazującego życia w czystości aż do wygaśnięcia tego czasu, który wykluczy jej ewentualną ciążę. Przez długi okres po śmierci ojciec i rodzina odwiedzają grób zmarłego, ma to miejsce z reguły w czwartek po południu 14. Oddanie szacunku przejawia się polaniem grobu wodą. Istnieje też obrzęd rzucania ziarenek prosa na mogiłę. Rytuały te funkcjonują już bezrefleksyjnie. W przeciwieństwie do tradycji europejskiej nie składa się kwiatów. Podczas trwania żałoby kobiety z rodziny zmarłego nie noszą jasnych kolorów, lecz ciemne, a także nie malują się henną 15. W Maghrebie, a zatem i w Tunezji spotyka się rodziny, które właśnie kolor biały traktują jako symbol żałoby. Sytuację tę poświadcza tekst cytowany przez Kamela Tmarzizet: ° :gens diu Maghreb V'OIUS aves oompri,S! Grace a vOitre intelligence une chose subtile. Pour IPleurer vas morts, VOULS portez 'Ie blanc Paraissant peUl1:- atne daJ!1lsun accoutrement etmnge. Vous aves iI'a,j'S!Ofl', Ie blanc est la vra~e ;{X)uleurdu deuil Quel deuiH est plUS!!triste que la blancheur: des che'Veaux?" ,,0 ludzie Maghrebu wy zrozumieti'ście Dzięki waS'zej iJJJteligencji rzecz subtelną Opłakując waszych zmarł)'lch nO'S1idebiel Ukazując być mo·że dziwność stroju MaICier.alcję, biel jeSlt prawdziwym kolorem IXJlZpaczy. Bo cóż smubni1ejszcgo niż białość włosów. 16 Innym problemem na jaki należałoby wskazać, to nakazy i zakazy. W świetle informacji uzyskanych od interlokutorek wiadomo o trzydniowym zakazie gotowania potraw w domu, w którym n3.stąpił zgon dorosłego członka rodziny. Zachowanie to określono mianem .,destruction de la marmite" (rozkład rondelka). Wszelkie posiłki spożywane przez żałobników pochodzą od bliskich i przyjaciół. W pierwszą noc przesy14 Czyli w przeddzień pią!tku, dmli'Clw··oczysiego w TeLgii muzułmańskiej. W o·wym dniu śWliątecznym w południe odbY\Wli siĘ zbiorowa modlitwa w meczecie, po której imam wygłasza kazalillie. 15 Henna to proszek uzyskaJ!1Y z wy.;uszonyC:h lij:s.l:ków krzewów rosnących w -regionach Itropikalnych (Lythrariacees). Pudrem tym koloru żółtego lub czerwonego muzułmanie malują s'topy, dlonie i włnsy. Zabieg ma na cełu ochronę zdrowia, pomyślność i szczęście. Niewątpliwie jest lto środek bakteriobójczy, zabezpieCza slt.opy, balrdzo c.zęsito,nJieosłonięte li dlolnie przed [infekcją. 16 K. Tmalrzize1t, op .cit., s. 69. �OBRZJ;DOWOŚĆ .POGRZEBOW A W TUNEZJI 177 la się czuwającym zupę (sorbę) 17, jajka, chleb i oliwki. Rano natomiast są to jajka i mleko. Niezjedzone wiktuały przekazuje się jako jałmużnę \V intencji zmarłego. Wiele z przywołanych zachowail praktykuje się bezrefleksyjnie. Realizacja ich wynika z przekazu pokoleniowego. Obrzędowość pogrzebowa, zgodnie z nakazem obyczaju, charakteryzuje się prymatem mężczyzn; kobiety w tego typu rytuałach zajmują pozycję marginalną. Angażuje się je tylko w niektórych momentach, a konkretnie zezwala się im na nocne czuwanie, przygotowanie wody do umycia ciała nieboszczyka, wyrażenia żalu. Zakaz bezwzględny dotyczy towarzyszenia zmarłemu w jego ostatniej drodze. Zaduma nad grobem może mieć miejsce dopiero następnego dnia po pochówku. W zestawieniu z całą obrzędowością rodzinną zachowania pogrzebowe odsyłają ją w cień, nie pozwalają jej nawet podkreślić zbyt mocno własnej obecności. W ostatniej drorize kobiety, jeżeli grzebanie jej zwłok przypadnie w inny dzień niż piątek, kondukt pogrzebowy omija meczet. Muzułmańska obrzędowość pogrzebowa na przestrzeni dziejów nie uległa większym zmianom i nadal w środowisku tunezyjskim ma określony schemat, chociaż niektóre zabiegi zostały poddane mutacji. Pewnej ewolucji uległ sposób transportowania nieboszczyka nu cmentarz. Obecnie można spotkać, oprócz zwyczajowych noszy, konwojowania zmarłego samochodem. A zatem elementy ceremoniału są jedynie wzmacniane i potęgowane w zależności od stanu majątkowego rodziny. W świetle poczynionych spostrzeżeń zauważa się szczególny stosunek społeczeństwa muzułmańskiego do śmierci. Nie traktuje się tego zjawiska obojętnie, obserwuje się staranne wypełnianie rytuału towarzyszącemu wyłączeniu członka ze zbiorowości. Istotną rolę wydaje s:ę odgrywa w tej sprawie prestiż społeczny, opinia lokalna, a także obowiązki muzułmanina jako wyznawcy religii Mahometa. ANNA BARSKA FUNERAL RITE IN TUNISIA (S1.mmary) Funeral c:u.,to:ns Clnd rites practised within the Muslim culture hav2 been presented in the P'IJlc-:·. Sociological 2md e·:hnog-raph':c literature as well as con':Nsa;:":·(j·n,,canducted with l1:iheimihabitants of Tuni's and lots sl1JI"1'oundilf1garea's 17 Zupa b<:rdzo popularna w Tunezji, p~dobtnie jak kusL.iku:SI'.G-otujP '-nę ją na bazie kurcza'k<.t,przeróżnych jarzyn, z doda1tkiem czoslllku 12 "Lud" - t. 71 �178 Anna Barska between 1983 - 1984 formed the ba:s'is fQr 'the <:llnalys'is.On the basis of the reports and interviews, various os'tages associated with 'the excluSi<Jr.1of !the dead person from the commUJIJlity has been es.talblished. Maile domi'Ooance dh'<łraciterizes Ithe preselllited behavlilOlr.In this rite women assume a ,margmal role; JtJhef,une.ral IJ'IiJte its~lf puslhes >them ,imlbothe ba0k~r;)lUl1ld.D€'9piJte chal!1ges in life sity/le of Tumisian s'O'cie'ty, a traditional patteI1Il is obligaltory in <the funeral rite; lS'Odialprestige, looa.}opinion and relii/ffi'OO1 detel1mine iIt. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c486cb4204b0c74361ec1960426a61f.pdf e20f8666353eb3742f2d59e5a942b67a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1556 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1439 Title A name given to the resource Ludność białoruska a polska polityka mniejszościowa w okresie międzywojennym / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.5-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 WANDA PAPROCKA Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM Badania nad ludnością białoruską zamieszkującą w latach 1918-1939 wschodnie tereny Rzeczypospolitej muszą uwzględniać wiele aspektów życia politycznego, gospodarczego i społecznego kraju w tym okresie. Miały one bowiem bezpośredni wpływ na stosunek do mniejszości narodowych i kie­ runki stosowanej wobec nich polityki. Ważniejsze wydarzenia polityczne towarzyszące tworzeniu się państwo­ wości polskiej, związane niejednokrotnie z działaniami zbrojnymi (wojna polsko-bolszewicka) oraz różne opozycyjne względem siebie koncepcje w za­ kresie polityki wewnętrznej i zagranicznej znajdowały odbicie w podejściu do spraw mniejszości narodowych. Oddziaływało to w sposób bezpośredni na formy współżycia i układ stosunków między ludnością polską a społecz­ nościami mniejszościowymi. Dla oceny sytuacji w zakresie spraw narodowościowych w Polsce poza analizą stosunku Państwa do tych problemów konieczne jest prześledzenie działalności ugrupowań politycznych, organizacji gospodarczych oraz insty­ tucji społeczno-kulturalnych i oświatowych, działających w ramach bada­ nych mniejszości narodowych i wzmacniających ich narodową jedność. Należy również pamiętać o roli i znaczeniu podpisywanych przez Polskę traktatów o ochronie politycznych, kulturalnych i ekonomicznych praw mniejszości, jak np. traktatu wersalskiego z 1919 r. I Trudno jest o jednoznaczne określenie stosunku Państwa do problemów narodowościowych. Polityka mniejszościowa była zależna od wielu czynników, m.in. takich jak: liczebność grup czy rola, jaką pełniły w życiu politycznym i gospodarczym kraju. Duży wpływ na kierunek tej polityki miał stosunek �6 WANDA PAPROCKA partii i stronnictw politycznych do problemów mniejszościowych; był on często różny w odniesieniu do poszczególnych grup narodowych. Ponieważ przedmiotem artykułu są stosunki między ludnością polską i białoruską zamieszkującą wschodnie tereny Polski (określane w okresie międzywojennym jako Ziemie Wschodnie lub Kresy Wschodnie) do nich przede wszystkim odnosić się będzie analiza polityki Państwa w stosunku do mniejszości narodowych . Podstawowe kierunki polityki narodowościowej kształtowały dwie zasad­ nicze koncepcje polityczne, jedna wywodząca się ze Stronnictwa Demokratycz­ nego, druga - prezentowana przez Józefa Piłsudskiego i jego zwolenników. Główną rolę w formułowaniu programu Narodowej Demokracji w kwestii mniejszości narodowych w tym mniejszości białoruskiej odegrali Roman Dmowski i Jan Ludwik Popławski. Koncepcja polityczna sformułowana przez ruch narodowo-demokratyczny głosiła nadrzędność interesu narodowego w stosunku do Państwa i spraw społecznych. W kwestiach mniejszościowych przyznawała supremację narodowi polskiemu wyłącznemu dysponentowi zasobów gospodarczych kraju i jedynemu dziedzicowi kulturowych wartości narodowych. Jeden z przedstawicieli tego kierunku, prezentując program polityki kresowej pisał: „Oni (przedstawiciele narodu polskiego - przyp. W.P.) od wieków są organizatorami i administratorami ziem kresowych, oni byli ich obrońcami przed nawałami wscłiodnich najeźdźców, oni je uprawiali, przepro­ wadzali ich kolonizację, pozakładali na nich miasta, pobudowali drogi komuni­ kacyjne. Oni pozyskali te ziemie dla cywilizacji, pootwierali na nich szkoły i uniwersytety [...] Prawa wynikające z ich siły liczebnej uzupełniane prawami opartymi na zasługach i przewadze kulturalnej oraz na tradycji przodownictwa politycznego - dają Polakom moralne uzasadnienie postulatu supremacji polskości w życiu Kresów" (Giertych 1932, s. 7). Idea ta, kładąc nacisk na historyczną odpowiedzialność narodu za losy własnego państwa, głosiła konieczność zaktywizowania polskiego społeczeń­ stwa w celu rozszerzenia i umacniania wpływów kultury polskiej. Odrzuca­ jąc centralizm jako zasadę rządzenia postulowała program rozbudowy in­ stytucji samorządowych i usprawnienia administracji państwowej (Grabski 1923, s. 37-39; Bartoszewicz 1924, s. 4-5; Rybarski 1926). W 1924 r. J. Bartoszewicz pisał: ,,Oświata musi być prowadzona w duchu polskim [...] Języki miejscowe mogą być oc2,ywiście uwzględnione bądź jako przedmiot wykładu, bądź jako środek pomocniczy przy nauce [...]. W dziedzinie religij1 1 Podstawę terytorialną kresów wschodnich stanowiły województwa b. zaboru rosyjskiego: wileńskie, nowogródzkie, poleskie i wołyńskie w całości a także powiaty Grodno i Wołkowysk w województwie białostockim oraz województwa b. zaboru austriackiego: tarnopolskie i stani­ sławowskie w całości wraz z tą częścią województwa lwowskiego, która dawniej zaliczana była do Galicji Wschodniej tj. całym obszarem województwa bez ośmiu zachodnich powiatów: Kolbuszowa, Krosno, Łańcut, Nisko, Rzeszów, Przeworsk, Strzyżów, Tarnobrzeg. Największe skupiska Białorusinów występowały w województwach: poleskim - 43,5%, nowogródzkim - 39,1%, wileńskim - 22,7%, białostockim - 16,3%. �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 7 nej pamiętać należy o tern, iż zasada sprawiedliwego, godnego traktowania wyznania prawosławnego nie wyklucza bynajmniej konieczności przywróce­ nia i podniesienia na ziemiach wschodnich powagi kościoła katolickiego" (Bartoszewicz 1924, s. 30-31). Również ważne zadanie stawiano przed sądownictwem polskim. Uwa­ żano bowiem, że jego rozwój na ziemiach wschodnich winien wzmacniać prestiż Państwa. Narodowy charakter Państwa miał być w praktyce osiągnięty poprzez wprowadzenie zasady, iż jedynym językiem urzędowym może być język polski, jedyną zaś szkołą państwową - szkoła o polskim języku wykłado­ wym. Mniejszości miały prawo do zakładania własnych szkół i instytucji gospodarczo-kulturalnych, lecz wyłącznie własnymi siłami. Gwarancję oby­ watelskiego równouprawnienia dawała całkowita lojalność mniejszości naro­ dowych wobec państwa. W opinii narodowych demokratów brak wyraźnej „fizjognomii narodo­ wej" Białorusinów (wielu przedstawicieli tego kierunku negowało ich odręb­ ność etniczną podkreślając brak aspiracji politycznych i narodowych) ułat­ wiał proces ich asymilacji, który miał się dokonywać przez oddziaływania kultury polskiej oraz rozwój osadnictwa polskiego (Popławski 1920, s. 229; Dmowski 1937, s. 171). Kolonizowanie województw wschodnich realizowa­ no już przez osadnictwo wojskowe bezpośrednio po 1920 r. W myśl założeń programu Narodowej Demokracji, powinno ono mieć jednak charakter naturalnego procesu ekonomicznego. „Osadnictwo polskie na ziemiach wschodnich jest niewątpliwie koniecznością narodową i państwową - pisał Bartoszewicz. Ale formy i sposoby ich urzeczywistnienia muszą być inne niż dotychczasowe. Trzeba aby ludność polska osiadła na Kresach bez wywoływania niepotrzebnego rozgoryczenia wśród ludności miejscowej [...] Miejscowa ludność uważała osadnictwo wojskowe za karę wymierzoną nam niesłusznie, albowiem ona wojsko polskie witała nie jako wrogów ale wy­ bawców od bolszewickiego ucisku" (Bartoszewicz 1924, s. 32). Założenia programowe Narodowej Demokracji podzielało wiele innych kierunków politycznych w Polsce, zarówno reprezentowanych przez ugru­ powania mieszczańsko-inteligenckie, jak i partie chłopskie, jakkolwiek nie głosiły one tak skrajnie nacjonalistycznych postulatów jak endecja. 2 2 Ustawy osadnicze ogłoszone 17 grudnia 1920 r. były realizowane od wiosny 1921 r. Ogólnie zostało przyjętych i oddanych na osadnictwo wojskowe 785 majątków o obszarze 137 000 ha. Osadzono tam 7918 osadników wojskowych. Przeciętny obszar działki wynosił 17 ha. Stosunek ludności miejscowej do osadników był wrogi, gdyż w osadnikach widziano przybyszów zagarniających ziemie, które uważali za swoje. Stosunek zaś miejscowego społe­ czeństwa polskiego również był nieżyczliwy ponieważ osadników uważano za sprawców prze­ jęcia ziemi bez odszkodowania. W 1922 r. powstał Centralny Związek Osadników przekształ­ cony w 1929 r. w Związek Osadników (Bocian 1935, s;. 272-276). W 1938 r. jeden z osadników Wł. Kamiński podawał liczbę osadników nieco wyższą, wynoszącą 8 988 osób, przy tej samej ogólnej liczbie przyjętych majątków (Kamiński 1938, s. 165-170; por. też Bocian 1992, s. 3-10). �8 WANDA PAPROCKA Odmienny program, opozycyjny w stosunku do stanowiska obozu naqonalistycznego, postulujący rozwiązanie kwestii narodowej w duchu tole­ rancji i współistnienia, głosili przedstawiciele koncepcji federacyjnych. Orientacje te reprezentowały organizacje, grupy nieformalne oraz indywi­ dualni działacze uznający polityczne zwierzchnictwo Józefa Piłsuskiego. Podstawę głoszonego programu stanowiło przekonanie o wciąż istniejącej jedności narodowości tworzących Pierwszą Rzeczypospolitą. Uważano za możliwe reaktywowanie dawnego związku państwowego w nowej, odpowiada­ jącej chwili bieżącej federacyjnej formie (Grünberg 1971; Chojnowski 1979). Zespolenie zamierzano osiągnąć poprzez stworzenie mniejszościom do­ godnych i atrakcyjnych warunków zarówno narodowego, jak gospodarcze­ go i kulturalnego rozwoju, co byłoby argumentem świadczącym o politycz­ nej celowości trwałego związku z Państwem polskim. Publicystyka piłsudczykowska zgodnie występowała o zapewnienie mniej­ szościom narodowym pełni obywatelskiego równouprawnienia na drodze przestrzegania odpowiednich przepisów konstytucyjnych (Chojnowski 1979, s. 22-23). Idee federalistyczne były propagowane powszechnie już w latach 1918-1919, m.in. w tygodniku „Rząd i Wojsko" redagowanym przez Andrzeja Struga, z którym współpracowali: Tadeusz Hołówko, Adam Skwarczyński i Wincenty Rzymowski, oraz w piśmie „Droga", na łamach którego Hołówko przedstawił program polityki polskiej we wschodniej Galicji i na tzw. Kresach (Hołówko 1924; por. też: Bukowiecki 1922 i Pszczółkowski 1924). W późniejszym okresie bardziej umiarkowane programy głosiły zasady językowego równouprawnienia w szkolnictwie i administracji, postulowały przeprowadzenie reformy rolnej oraz podjęcie polityki inwestycyjnej, kre­ dytowej i celnej uwzględniającej potrzeby gospodarcze tych ziem. Odrzu­ cając nacjonalistyczne hasła asymilacji narodowej konstruowano program asymilacji państwowej. Przekonanie mniejszości o konieczności trwałego związku z Państwem polskim, które stworzy im właściwe warunki rozwoju gospodarczo-kulturalnego i narodowego leżało u podstaw koncepcji prome­ teizmu - idei wyłonionej z szerokiego programu federacyjnego . Założenia ideowe prometeizmu stanowiły istotną przeciwwagę dla polityki Związku Radzieckiego w stosunku do mniejszości narodowych (Mikulicz 1971). Wytyczne polityki obozu piłsudczykowskiego w stosunku do Kresów Wschodnich jak wspomniane już wystąpienie Hołówki stawały się pod3 4 3 W odniesieniu do Białorusi zwyciężyły w Rydze koncepcje Narodowej Demokracji, jakkolwiek kilku delegatów opowiedziało się za rozwiązaniem federacyjnym. Pozostawienie Mińska i wschod­ niej Białorusi poza granicami Polski definitywnie przekreślało to rozwiązanie. J. Piłsudski potrakto­ wał upadek szerokich planów federacyjnych, które budował przede wszystkim w oparciu o Litwę jako osobistą porażkę: „...ja przegrałem swoje życie. Nie udało mi się powołać do życia dużego związku federacyjnego, z którym świat musiałby się liczyć" (cyt. za: Mikulicz 1971, s. 48). Poglądy T . Hołówki, jedego z głównych publicystów piłsudczykowskiej „Drogi" i aktyw­ nego działacza ruchu prometejskiego, stanowiły również jeden z nurtów Polskiej Partii Socjali­ stycznej przed rokiem 1926. 4 �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 9 stawą określonych programów działania. Potrzeba ich konstruowania wyni­ kała z coraz bardziej uświadamianej sobie przez społeczeństwo i władze państwowe potrzeby wszechstronnego uporządkowania stosunków na Kre­ sach Wschodnich. W tym celu powołano m.in. Komisje Rzeczoznawców, organ o funkcjach czysto doradczych przygotowujący dla rządu propozycje uregulowania poszczególnych kwestii narodowościowych. W skład jej weszli: Tadeusz Hołówko, Henryk Lowenherz i Leon Wasilewski . Poglądy związane z asymilacją państwową znajdowały poparcie w szero­ kich kręgach liberalnej inteligencji uznające nadrzędność idei Państwa w ży­ ciu politycznym. Na rzecz obrony mniejszości występowało szereg wybit­ nych osób odgrywających ważną rolę w życiu naukowym, społecznym i po­ litycznym kraju. Marceli Handelsman np. pisał w 1921 г.: „Zagadnienie samodzielnego bytu narodowego, sprawa choćby teoretycznego stanowienia 0 swoim losie, pytanie co do własnego państwa samodzielnego, federacyj­ nego czy autonomicznego w granicach takiego czy innego związku państ­ wowego, ta kwestia z chwilą rozpadnięcia się dawnej Rosji musiała wystąpić na Białej Rusi. Podnosi ją młoda inteligencja białoruska, dziś jedyna przed­ stawicielka aspiraqi narodowych Białej Rusi a podchwyciły ją w swe ręce wszystkie czynniki międzynarodowe (Handelsman 1921, s. 37). Handelsman postulował też stworzenie jak najszerszego samorządu komunalnego, rów­ nouprawnienie języka białoruskiego i utworzenie gimnazjów białoruskich. Inny wybitny uczony Jan Baudouin de Courteney, szczególnie ostro podkreślał konieczność unikania bezwzględnego unarodowienia państwa 1 upaństwowienia narodowości: „Państwo powinno stać poza narodowo­ ściami i zapewnić równouprawnienie wszystkim związanym z nim narodo­ wościom (Baudouin de Courteney 1921, s. 4). Zgromadzone przez K. Srokowskiego, jednego z aktywnych przedstawi­ cieli koncepcji prometejskich i znawcy spraw wschodnich materiały terenowe z Kresów północno-wschodnich dały mu podstawę do opisu aktualnej sytuaqi. Na ich podstawie Srokowski sformuował szereg konkretnych postu­ latów związanych ze zmianami w dziedzinie gospodarczej i społecznej, oraz w oświacie i kulturze (Srokowski 1924, s. 4-32). Bezpośrednie zetknięcie się ze społeczeństwem białoruskim pozwoliło Srokowskiemu na dokonanie oce­ ny stosunku ludności białoruskiej do Państwa polskiego i relacji między obu narodowościami. Pisał on m.in. „Samowiedzy narodowościowej pozytywnej lud białoruski ma mało. Na Polesiu mniej niż w dwóch innych wojewódz­ twach tern silniejsza jednak świadomość odrębności od innych narodów, w szczególności od Polaków. Dominuje jeszcze ciągle pojęcie «russkosci» 5 6 5 Рог. T . Hołówko, Kwestia narodowościowa w Polsce, Warszawa 1922; L . Wasilewski, Sprawa Kresów i mniejszości narodowych w Polsce, Warszawa 1925. K . Srokowski przeprowadził inspekcję służbową na kresach płn.-wsch. z polecenia pre­ miera W. Sikorskiego. Materiały przedstawił w pracy Sprawa narodowościowa na Kresach Wschodnich, Kraków 1924. 6 �10 WANDA PAPROCKA jako najszerszego kolektywu narodowo-kulturalnego. Język rosyjski jest ce­ niony wyżej niż białoruski z m o t y w ó w u t y l i t a r n y c h , (podkr. W.P.) ponieważ można w tym języku więcej przeczytać i większy kawał ziemi przejść. [...] Fakt że szkoła powszechna uczy prawie wyłącznie po polsku, odczuwany jest jak brzemię i krzywda nie tyle z m o t y w ó w n a r o d o ­ w o ś c i o w y c h , (podkr. W.P.) ile dlatego że korzyści z władania językiem polskim nie są dość widoczne" (Srokowski 1924, s. 9). Ten interesujący materiał źródłowy zgromadzony przez Srokowskiego zawiera również pewne elementy etnograficzne. Do nich należy zaliczyć m.in. „Litanię narodu białoruskiego" krążącą wśród ludności i świadczącą o nastrojach pewnej jej części . Jest rzeczą charakterystyczną, że żaden z obozów politycznych połowy lat dwudziestych nie posiadał pełnej możliwości realizacji swoich koncepcji programowych w stosunku do mniejszości narodowych. „W większym jed­ nak stopniu - jak pisał Chojnowski - «rząd dusz» nad nastrojami aktyw­ nych politycznie odłamów społeczeństwa polskiego sprawowała Narodowa Demokracja (Chojnowski 1979, s. 67-68). Należy również pamiętać, że niezależnie od programów głoszonych przez stronnictwa i partie polityczne, oddziałujących na politykę narodowościową Państwa, istniały jeszcze prawne zasady postępowania (jakkolwiek nie zawsze przestrzegane), wynikające z konstytucji, a także z podpisanych przez Polskę traktatów międzynarodowych o ochronie mniejszości narodowych. Z umów tych największe znaczenie miał traktat zawarty między Polską a Stanami Zjednoczonymi, Wielką Brytanią, Francją, Włochami i Japonią 28 czerwca 1919 r. (Zaleski 1932; Jeziorański 1933; Kierski 1933). Zawierał on określenie obowiązków narodu polskiego względem wszystkich zamieszkujących Państwo mniejszości oraz uprawnień należących do nich obywateli. W stosunku do wewnętrznego ustawodawstwa dotyczącego mniej­ szości narodowych podstawą w tym okresie były postanowienia Konstytucji 7 8 7 Litania narodu białoruskiego: „Nad Białorusią rozdartą ojczyzną naszą / Nad ludem wiernym Tobie, zmiłuj się Panie / Od naszej długiej ciężkiej pokuty / Od kajdan niewoli / Od jarzma polskiego / Od ducha niezgody / Od kapłanów obszarniczych, zdrajców ludu białoruskiego / Od kapłańskich podszeptów zdrady / Od wrogów naszych złości / Od gnuśności polskiej / Od pokuty w więzieniach Polski / Od złości, nienawiści i wszelkiej złej woli / Wybaw nas Panie [...]" (Srokowski 1924, s. 25-26). Art. 8 traktatu tego brzmiał: „Obywatele polscy, należący do mniejszości etnicznych, religijnych lub językowych będą korzystali z takiego samego traktowania i z takich samych gwarancji ustawowych oraz faktycznych jak inni obywatele polscy. Mianowicie będą mieli równe prawa do zakładania, prowadzenia i kontrolowania własnym kosztem instytucji dob­ roczynnych, religijnych i społecznych, szkół i innych zakładów wychowawczych oraz praw swobodnego używania w nich własnego języka i swobodnego w nich wykonywania praktyk swojej religii". Ustęp zaś pierwszy Art. 9 głosi: „W miastach i okręgach zamieszkałych przez znaczny odłam obywateli języka innego niż polski. Rząd polski udzieli w sprawach nauczania publicznego odpowiednich ułatwień, aby zapewnić w szkołach początkowych udzielanie dzie­ ciom takich obywateli polskich nauki w ich własnym języku" (Łysiak 1927, s. 19). 8 �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 11 z 17 marca 1921 г., w których zawarte były zapowiedzi stworzenia auto­ nomicznych związków mniejszościowych o charakterze publiczno-prawnym w obrębie samorządu powszechnego (Zieleniewski 1935). Artykuły tej konstytucji (88, 95, 109, 110, 111, 113, 115) zapewniały mniejszościom bez różnicy narodowości, języka, rasy i religii - ochronę życia, wolność mienia. Dodatkowe gwarancje ochrony języka, rasy, religii, swobody działal­ ności własnych organizacji posiadały mniejszości słowiańskie. Rosjanie, Ukraińcy, Białorusini uprawnieni byli bowiem do korzystania z ochrony z tytułu postanowień artykułu 7 traktatu ryskiego zapewniających swo­ bodny rozwój kultury, języka oraz wykonywanie obrządków religijnych (Łysiak 1927, s. 18). Od połowy lat dwudziestych w ustawodawstwie polskim następowały pewne zmiany powodujące uszczuplenie sw obód demokratycznych. Konstytucja Kwietniowa 1935 r. choć potwierdziła równość obywateli wobec prawa wysunęła na czoło zasadę lojalności wobec Państwa i nietolerowania działalności żadnej grupy lub organizacji mniejszościowej, która zagrażałaby jego interesom. Mniejszości narodowe domagały się przestrzegania praw gwarantowa­ nych konstytucyjnie i na mocy traktatów międzynarodowych, przez cały okres międzywojenny kierując skargi do Ligi Narodów (Jeremicz 1927, s. 18; Michowicz 1963, s. 16). W 1934 r. zmienione zostało stosowanie artykułu 12 traktatu mniejszościowego, który uprawniał organy Ligi Narodów do kon­ trolowania sposobu wykonywania przez Polskę postanowień dotyczących systemu ochrony mniejszości . Polska uniezależniła się od kontroli między­ narodowej. W latach trzydziestych duże niezadowolenie mniejszości narodowych wy­ wołały ograniczenia liczby ich reprezentantów w Sejmie i Senacie. Pierwsze wybory do Sejmu I kadencji odbyły się 5 listopada 1922 г., a do Senatu 12 listopada 1922 r. Z tej okazji powołany został do życia Białoruski Cent­ ralny Komitet Wyborczy, który miał duże wpływy w społeczności białoru­ skiej. Jego postulaty wyborcze (ziemia dla chłopów bez wykupu, szkoła w języku ojczystym oraz autonomia terytorialna) były szczególnie popularne r r 9 9 Na konferencjach wersalskich podjęto zobowiązania mniejszościowo-ochronne, którymi objęto Polskę, Czechosłowację, Rumunię, Jugosławię, Grecję, państwa bałtyckie oraz państwa tzw. zwyciężone oprócz Niemiec. Zobowiązania te imane pod nazwą traktatów i deklaracji mniejszościowo-ochronnych miały gwarancje międzynarodowe, w myśl których wszystkie za­ rzuty niedotrzymania zobowiązań powodowały interwencję czynnika międzynarodowego. Zostały również stworzone dla poszczególnych obywateli i grup możliwości wnoszenia skarg do instytucji międzynarodowych. Rząd Polski, uznając brak podstaw do dzielenia państw na kontrolowane i niekontrolo­ wane, złożył 13IX1934r. za pośrednictwem ministra spraw zagranicznych Józefa Becka de­ klarację odmawiającą współpracy z organami międzynarodowymi i kładącą kres kontroli międzynarodowej w dziedzinie mniejszości i tym samym ingerencji w sprawy wewnętrzne Rzeczypospolitej (Włodarski 1936, s. 14-18). �12 WANDA PAPROCKA wśród białoruskich wyborców, z których 94% utrzymywało się z pracy na roli. Białoruski Centralny Komitet Wyborczy przystąpił do Bloku Mniej­ szości Narodowych. W wyniku wyborów w Sejmie I kadencji znalazło się 11 posłów białoruskich z listy tego Bloku. Do Senatu wybrano 3 Białorusi­ nów. Białoruscy posłowie i senatorzy utworzyli Białoruski Klub Poselski. Wystąpił on w dyskusji nad exposé premiera Władysława Sikorskiego w 1923 r. z następującymi żądaniami: „Stojąc na gruncie terytorialnej autono­ mii z Krajowym Sejmem do czasu wprowadzenia statusu autonomicznego wymagamy: 1) natychmiastowego zaprzestania sztucznej kolonizacji i likwi­ dacji osadnictwa wojskowego, 2) przejęcia wszelkich lasów na rzecz pań­ stwa i wydania niezwłocznie odpowiedniej ustawy normującej wyrąb lasów, 3) wprowadzenie w życie reformy rolnej, zabezpieczającej przede wszystkim interesy miejscowej ludności małorolnej i bezrolnej, nadzielającej ziemią bez wykupu, 4) zwrotu repatriantom ziemi skonfiskowanej przez państwo, 5) odbudowy zrujnowanych przez wojnę wsi i miasteczek, tudzież pomoc repatriantom, 6) podnoszenia kultury rolnej, a przede wszystkim krajo­ wej przez założenie szkół agronomicznych, technicznych i rzemieślniczych, 7) wolności organizowania się na polu życia ekonomicznego, 8) natychmiasto­ wego wydania ustaw zapewniających ludności autonomię kulturalną i oświato­ wą, 9) dopuszczenie języka białoruskiego do samorządu, administraqi i sądow­ nictwa, 10) nie wtrącanie się władz administracyjnych do życia religijnego, 11) administracji z elementów miejscowych, 12) wprowadzenia demokratycz­ nych samorządów, 13) sądów przysięgłych i wybieralności sądów pokoju, wreszcie 14) terytorialnej organizacji wojska (Bełcikowski 1925, s. 607-608). W 1925 r. część posłów BKP założyła nowy samodzielny klub pod nazwą Klub Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej Hramady. W drugich wyborach do Sejmu i Senatu w 1928 r. do Sejmu weszło 11 posłów białoruskich, m.in. 4 z listy Bloku Mniejszości Narodowych, 3 z listy „Zmahannie za interesy włościan i robotników", 2 z listy „Białoruscy Włościanie i Robotnicy". Do Senatu w wyniku wyborów weszło 2 Białorusinów. W 1928 r. Bia­ łorusini wystąpili z Klubu Ukraińskiego, do którego należeli w tej kadencji Sejmu, i utworzyli własny Klub Białoruski. W wyborach w 1930 r. Bia­ łorusini uzyskali tylko 1 mandat w Sejmie z listy Bloku Ukraińsko-Białoruskiego, z listy Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem zostało wybranych 2 Białorusinów oraz 1 poseł białoruski do Senatu. Sejm I I I kadencji opracował i uchwalił nową konstytucję (tzw. kwietniową) i nową ordynację wyborczą do Sejmu i Senatu, w wyniku której Białorusini zostali pozbawieni swojej reprezentacji w parlamencie. Jedyny reprezentant z Bloku Ukraińsko-Białoruskiego w I I I Kadenqi Sejmu FJaremicz tak określał nową ordynację wyborczą w swoim przemówieniu: „Twierdzę, że projekt obecnej ordynacji wyborczej skierowany jest przede wszystkim przeciw mniejszościom narodowym, a zwłaszcza przeciw Białorusinom, bo we wsi białoruskiej policja jest panem życia i śmierci ludności wiejskiej [...] (Głogowska 1994, s. 139). �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 13 Wśród posłów wybranych w 1935 r. znalazł się 1 Białorusin z listy BBWR. Związany jednak dyscypliną klubową nie mógł bronić praw Biało­ rusinów. W 1938 r. w nowym wybranym Sejmie i Senacie nie znalazł się już ani jeden przedstawiciel Białorusinów. Po zamachu majowym 1926 r. kolejne rządy starały się realizować zasadę państwowej asymilacji mniejszości narodowych. Sprowadzało się to do działalności na rzecz rozwoju kultury narodowej tych grup i kształtowania u nich postaw lojalistycznych. Zaktywizowana została działalność Komisji Rzeczoznawców. W swoich wystąpieniach jej członkowie (przede wszyst­ kim T. Hołówko) kreślili programy polityki kresowej. Odrzucając myśl utworzenia terytorium Galicji Wschodniej podnoszono ideę przekształce­ nia należących do Polski ziem białoruskich i ukraińskich w swego rodzaju „Piemont narodowo-kulturalnego odrodzenia" tak aby jego mieszkańcy dostrzegli w Polsce właściwego sojusznika w walce z Moskwą o swe narodo­ we wyzwolenie. Konkretne zadania, jakie dla realizacji tych założeń należałoby podjąć sprowadzały się do reformy administracji, szkolnictwa oraz regulacji kwe­ stii wyznaniowych. Dużą wagę przywiązywano do zmian w administracji państwowej na ziemiach wschodnich, do udziału w niej przedstawicieli grup mniejszościowych, do rozwoju samorządów, który dla wielonarodowościo­ wej ludności województw wschodnich byłby miejscem zbliżenia i wzajem­ nego poznania oraz szkołą pracy państwowej i społecznej. Głoszone poglądy streszczają się w słowach Hołówki, wypowiedzianych w Sejmie Rzeczypospolitej w dniu 9 lutego 1931 г.: „[...] My nie chcemy żadnej asymilacji narodowej, nie chcemy polonizować siłą, my chcemy wychować ich na dobrych obywateli państwa polskiego [...]" (Włodarski 1936, s. 52). Z szerokim programem zmian struktury administracyjnej występował po przewrocie majowym również Stanisław Srokowski głosząc, że szeroka autonomia zlikwidowałaby odczuwaną przez mieszkańców ziem wschodnich obawę przed polonizacją i zlikwidowałaby ograniczenia w zakresie rozwoju grospodarczego i kulturalnego (Srokowski 1930, s. 36n). Wagę problemów narodowościowych doceniał nie tylko rząd ale i szero­ kie kręgi społeczeństwa. Wyrazem tego było powoływanie do życia organów opiniotwórczych i doradczych dla władz państwowych. Do takich należał 10 11 12 1 0 Nie datowany (najpewniej z 1926 r.) memoriał Hołówki pt. Uwagi dotyczące Galicji i Województw Wschodnich, Archiwum Akt Nowych, Komenda Główna Policji Państwowej, nr 43 mpis. Hołówko sprzeciwił się realizacji ustawy z 31 lipca 1924 r. (Dz.U.R.P. Nr 79) o szkolni­ ctwie narodów niepolskich, która w art. 2 głosiła w d2iedzinie szkolnictwa mniejszości narodo­ wych wprowadzenie w Polsce szkół mieszanych utrakwistycznych, znosząc dotychczasowy typ państwowej szkoły czysto-narodowej, co stanowiło wg działaczy białoruskich pogwałcenie wszystkich zaciągniętych zobowiązań międzynarodowych (Łysiak 1927, s. 20-21). Stanisław Srokowski geograf, wykładowca Uniwersytetu Jagiellońskiego i Akademii Nauk Politycznych w Warszawie, w 1923 r. wojewoda wołyński. 1 1 1 2 �14 WANDA PAPROCKA Komitet do Spraw Narodowościowych, który ukonstytuował się w 1934 r. a zatwierdzony został przez Radę Ministrów 19 grudnia 1935 r. Stałym organem wykonawczym Komitetu zostało tzw. Biuro Polityki Narodowościowej przy Prezydium Rady Ministrów. Dla jego potrzeb praco­ wała też Komisja Naukowych Badań Ziem Wschodnich powstała z iniqatywy gen. dyw. Tadeusza Kasprzyckiego. Od czasu odrodzenia Państwa Polskiego do roku 1926 nie prowadzono w Polsce zorganizowanych badań naukowych poświęconych całkowicie zie­ miom wschodnim. Dopiero w tym roku powstał przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie Instytut Badania Stanu Gospodarczego Ziem Wschodnich. Instytut ten przetrwał trzy lata. Od 1929 do 1933 r. istniała przerwa w systematycznych zorganizowanych badaniach. Dopiero w 1933 r. powstaje Towarzystwo Rozwoju Ziem Wschodnich i prawie równocześnie w początkach 1934 r. - wspomniana wyżej Komisja Naukowych Badań Ziem Wschodnich. Towarzystwo od pierwszych dni swego istnienia zajęło się sprawami gospodarczymi Ziem Wschodnich. Przy Towarzystwie zorganizowano aka­ demickie kursy jednoroczne pod nazwą „Studium o Ziemiach Wschodnich". Głównym zadaniem Towarzystwa określonym w statucie był rozwój kul­ turalny i gospodarczy Ziem Wschodnich Rzeczypospolitej w ramach pań­ stwowości polskiej realizowany przez „podejmowanie i prowadzenie wszech­ stronnej działalności dla utrzymania i rozwoju polskiego stanu kulturalnego i gospodarczego na obszarze Ziem Wschodnich" (Jarocki 1939, s. 224-225). W wyniku porozumienia Towarzystwa Rozwoju Ziem Wschodnich i Ko­ misji Naukowej Badań Ziem Wschodnich w 1936 r. powołano do życia Instytut Gospodarczy Ziem Wschodnich {Instytut Gospodarczy..., s. 236-250). Instytut współpracował z szeregiem instytuqi naukowych, m.in. Instytutem Badań Spraw Narodowościowych w Warszawie oraz Instytutem Naukowo Badawczym Europy Wschodniej w Wilnie . Ten ostatni podzielony był na cztery sekcje, z których jedna (etnograficzno-geograficzna) kierowana była przez wybitnych etnografów: prof. prof. Cezarie Ehrenkreutzową i Marię Pruflferową. Organem wydawniczym Towarzystwa był „Rocznik Ziem Wschodnich". Na jego łamach drukowano sprawozdania z prowadzonych prac a także opracowania wyników badań. Jak wspomniałam na wstępie, rozwój i charakter stosunków polsko-białoruskich w I I Rzeczypospolitej zależny był w znacznym stopniu od omówionej powyżej w generalnym zarysie polityki Państwa Polskiego w sto­ sunku do mniejszości narodowych i sposobów jej realizaqi, jak również od 13 1 3 Inauguracja prac Instytutu Naukowo-Badawczego Europy Wschodniej nastąpiła 23 lu­ tego 1930 r. Prezesem Instytutu został prof. Jan Rozwadowski, rektorem prac Instytutu - prof. Stanisław Ehrenkreutz. Poza sekcją etnograficzno-geograficzna powołano sekcje: historyczno-prawną, literatury i językoznawstwa, gospodarczą. �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 15 charakteru grupy narodowościowej, stopnia jej konsolidacji i wewnętrznej dynamiki. Te cechy określały jej aktywność we wszystkich dziedzinach życia, stanowiły o miejscu grupy wśród zróżnicowanej narodowościowo ludności Kresów Wschodnich. Zgodnie z tym stwierdzeniem, konieczne jest przedstawienie w dalszej części artykułu najważniejszych form działalności politycznej, gospodarczej i kulturalnej Białorusinów w relacji do kierunków polityki mniejszościowej Państwa w tym okresie. II Jak przedstawiała się liczba ludności białoruskiej mieszkającej w grani­ cach Polski? Z obliczeń dokonanych na podstawie materiałów statystycznych przez A.Krysińskiego (1929, s. 447-448), wynika, że w dniu 1 I 1928 r. liczba Białorusinów zamieszkałych w Polsce wynosiła 1 430 000 osób; na Kresach Wschodnich - 1 384000 osób. Jak stwierdza autor powyższych obliczeń, mimo że oparte są one na oszacowaniach odpowiadają rzeczywistym stosunkom, skoro uzyskane zupełnie inną metodą dane dotyczące liczby Białorusinów w Polsce wykazują błąd w wysokości 0,4% ogółu Białorusinów w Polsce. Działacze polityczni i publicyści białoruscy ustalili natomiast w tym okresie liczbę swych rodaków na 2,5 miliona (dane Instytutu Kultury Białoruskiej w Mińsku) a nawet 3 milionów, jak podaje Białoruski Klub Poselski w petyqi przesłanej w 1929r. do Ligi Narodów (Ełski-Łaniewski 1931, s. 55-56). W drugim spisie powszechnym w 1931 r. przyjęto jako zasadę reje­ strowania ludności kryterium językowe. Na tej podstawie określono liczbę Białorusinów w Polsce na 990 tys., tj. 3,1% całej ludności Polski. Wyniki spisu ludności 1931 r. - chociaż poddawane krytyce - ukazywały w naj­ większym przybliżeniu liczebność poszczególnych grup mniejszościowych w Polsce okresu międzywojennego. Dokonywane przez badaczy korekty danych statystycznych, przy zastosowaniu metody porównania danych spisu uzyskanych według kryterium wyznaniowego, podwyższały wysokość tych liczb. Różnice były wynikiem następujących operacji: 1) zaliczenia prawie 300 tys. spośród 497 tys. prawosławnych Polaków do Białorusinów, około 50 tys. - do Ukraińców i około 150 tys. do Polaków; 2) doliczenia do Polaków 20% Polaków „greko-katolików", czyli 97 tys. osób; odliczenia od Polaków wyznania rzymsko-katolickiego Białorusinów tego samego wy­ znania, czyli 78 tys. osób. Prezentując i uznając zasadność tych operacji W. Michowicz (1982, s. 311) dokonał dodatkowo podziału 706 tys. Poleszuków, określających się jako „tutejsi", na: 415 tys. Białorusinów i 292 tys. Ukraińców, zgodnie z obliczeniami Krysińskiego (1933, s. 387). Po dokonanych korektach liczba Białorusinów zamieszkałych na tere­ nie Polski przedstawiała się następująco: wg spisu z 1931 r. - 990 tys.; �16 WANDA PAPROCKA wg szacunku J. Żarnowskiego - 1 365 tys.; wg szacunku W. Michowicza - 1780 tys. Największe skupiska Białorusinów występowały w województwach: pole­ skim - 43,5%, nowogródzkim - 39,1%, wileńskim - 22,7% i białostockim - 16,3%. Interesująco przedstawiała się również struktura zawodowa i klasowa tej mniejszości narodowej. Specjaliści badający strukturę klasową mniejszości narodowych zgodnie podkreślają słabe zróżnicowanie społeczności białoru­ skiej. Białorusini stanowili w Polsce ludność o najwyższym odsetku zatrud­ nionych w rolnictwie. Na 20 osób tej narodowości prawie 19 pracowało na roli. Na wsi białostockiej dominowały małe i średnie gospodarstwa, stosu­ jące ekstensywną metodę uprawy ziemi oraz naturalną formę wymiany. Istniała dość znaczna grupa robotników rolnych. Białoruska klasa robot­ nicza była stosunkowo nieliczna. Szacunkowe dane wymieniają 30 tys. osób zatrudnionych w drobnych zakładach produkcyjnych i rzemiośle. Niewielki procent stanowiła burżuazja i drobnomieszczaństwo. Mała grupa inteligencji białoruskiej składała się głównie z duchownych, nauczycieli, nikły procent stanowiła burżuazja i drobnomieszczaństwo. Grupa ta wykazywała jednak w okresie międzywojennym znaczną tendencję wzrostową. Białoruski ruch polityczny w Polsce w porównaniu z życiem politycznym innych mniejszości narodowych był znacznie słabszy i w stosunku do innych w znacznie mniejszym stopniu obejmował całość reprezentowanej społecz­ ności. Wynikało to niewątpliwie ze słabego uświadomienia narodowego, małego wyrobienia politycznego przywódców i młodości kulturalnej narodu białoruskiego. Charakterystyczną cechą wszystkich niemal ugrupowań białoruskich był znaczny nacjonalizm. Jest to cecha dominująca w politycznym życiu naro­ dów rozwijających swoje poczucie tożsamości kulturowej. Towarzyszył temu najczęściej radykalizm społeczny, widoczny w działalności większości orga­ nizacji politycznych i społecznych. Początku krystalizacji białoruskiej narodowej myśli politycznej należy szukać w powstaniu w 1902 r. Białoruskiej Hramady Rewolucyjnej przemia­ nowanej w roku następnym na Białoruską Hramadę Socjalistyczną. Cechą charakterystyczną białoruskiego ruchu politycznego było szukanie oparcia ideowego w najstarszych formach ruchu odrodzenia białoruskiego, który w swych zaczątkach był ściśle zespolony z ruchami wyzwoleńczymi polskimi na Kresach. Działacze białoruscy nie tylko „opierali się w tworzeniu swej ideologii o ideologię demokratyzmu polskiego, ale niejednokrotnie tkwili głęboko w wyzwoleńczych organizaqach polskich" (Trejdeński 1930, s. 514). Białoruska Hramada Socjalistyczna krystalizowała swój program i ideologię pod wpływem Polskiej Partii Socjalistycznej. Stała się ona rzeczniczką interesów ubogiego włościaństwa białoruskiego głosząc żądania reformy agrarnej na zasadzie konfiskaty większej własności bez odszkodowania. Szczególną uwagę zwracała na pracę wśród robotników �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 17 folwarcznych. Żądała autonomii terytorialnej Białorusi z Sejmem Krajo­ wym w Wilnie. Po stłumieniu ruchów rewolucyjnych 1905 r. działacze tej organizacji, rezygnując z radykalnych metod działania, skupili się na pracy kulturalno-oświatowej. W 1906 r. zaczęła wychodzić pierwsza legalna gazeta białoruska „Nasza Dola". Po jej zamknięciu zastąpiła ją „Nasza Niwa", mniej radykalna od swej poprzedniczki, która zajmowała się przede wszyst­ kim zagadnieniami społecznymi. Głównym ośrodkiem białoruskiego ruchu narodowego w tym czasie było Wilno. Również przed I wojną światową odbył się pierwszy (nielegalny) zjazd nauczycielstwa białoruskiego, na którym uchwalono utworzenie „Białoru­ skiego Związku Nauczycieli" w celu rozwijania szkolnictwa białoruskiego. Okres okupaqi niemieckiej zachodniej Białorusi w czasie I wojny świato­ wej pozwolił na krótkotrwałą aktywizację działaczy białoruskich, którzy w tym czasie uzyskali możność organizowania się i wydawania pism. Rewolucja październikowa spowodowała powrót do radykalnych tendenqi w ruchu politycznym. Inicjatywę wzięła w swe ręce odrodzona „Białoruska Hramada Soqalistyczna" żądając: 1) szerokiego rozwoju kultury białoruskiej; 2) upaństwowienia szkół; 3) całkowitej autonomii Białorusi z Radą Krajową jako organem ustawodawczym na czele; 4) równouprawnienia mniejszości narodowych zamieszkujących Białoruś (Ochota 1928, s. 4). Obok Hramady Socjalistycznej powstały także inne organizacje polityczne. Dla uzgodnienia ich działalności zorganizowano w Mińsku w maju 1917 r. zjazd białoruskich organizacji narodowych. Wynikiem obrad Zjazdu było utworzenie Białoruskie­ go Komitetu Narodowego przekształconego na drugim zjeździe organizacji białoruskich w Centralną Radę Białoruskich Organizacji i Partii. Przewrót bolszewicki na Białorusi dokonał się jednak bez aktywnego udziału ludności miejscowej. Zaskoczone przewrotem organizacje zwołały do Mińska Zjazd Wszechbiałoruski, na którym wyłoniły się dwa kierunki: moskalofilski i nie­ podległościowy. Po ponownym zajęciu Mińska przez Niemców powołano Komitet Wykonawczy Rady i Wszechbiałoruskiego Zjazdu, który powołał organ wykonawczy pod nazwą Sekretariatu Ludowego. Sekretariat wydając I I Ustawnuju Hramotu zapowiedział utworzenie na etnograficznym obszarze Białorusi - Republiki Ludowej oraz przeprowadzenie nacjonalizacji ziemi i wprowadzenie 8-godzinnego dnia pracy. Trzecia Hramota z dnia 25 marca 1918 r. głosiła, że „odtąd Białoruska Republika Ludowa ogłasza się niepod­ ległym i wolnym państwem" (Wróbel 1990, s. 44). Po zajęciu Mińska przez bolszewików podjęto zadanie utworzenia Ko­ munistycznej Białoruskiej Sowieckiej Socjalistycznej Republiki. Ostatnim aktem działania bolszewików przed pochodem wojsk polskich na wschód i zajęciem Wilna było proklamowanie w tym mieście Litewsko-Białoruskiej Republiki Socjalistycznej. Zmienne losy kampanii antybolszewickiej na krótko przywracały do władzy zarówno zwolenników idei unii z Polską, jak i proklamowania „Nie­ zależnej Sowieckiej Socjalistycznej Republiki Białorusi". �18 WANDA PAPROCKA Podpisanie traktatu ryskiego pomimo formalnego uznania przez strony niepodległości Białorusi rozwiązało faktycznie kwestię białoruską w sensie podziału kraju pomiędzy Rosję i Polskę. W I I Rzeczypospolitej społeczeństwo białoruskie cechowało dość znacz­ ne zróżnicowanie polityczne, co znalazło odbicie w profilu partii poli­ tycznych o orientacjach: proradzieckiej, propolskiej, prolitewskiej. Ponie­ waż działalność wielu partii była krótkotrwała w prezentowanym artykule omówione zostaną tylko te, które odegrały znaczniejszą rolę w życiu poli­ tycznym i społecznym mniejszości białoruskiej. Do takich należała organi­ zacja „Białoruska Chrześcijańska Demokracja". Kierunek chrześcijańsko-demokratyczny powstał w 1915 r. wśród młodzieży białoruskiej kształcącej się w Metropolitalnym Seminarium Duchownym w Petersburgu oraz w tam­ tejszej Rzymsko-Katolickiej Akademii Duchownej. Duży wpływ na jego powstanie miał odrodzeniowy ruch białoruski rozwijający się wśród mło­ dzieży akademickiej. Pierwszym przejawem pracy zbiorowej było stworzenie własnego organu prasowego „Krynica", który pod późniejszą nazwą „Białoruskaja Krynica" wychodził do końca okresu międzywojennego. Ściślejsze formy organizacyjne ruch ten przybrał w 1924 r. kiedy po­ wstało Białoruskie Zjednoczenie Chrześcijańsko-Demokratyczne, które na­ stępnie przybrało nazwę Zjednoczenie Białorusinów Katolików, przekształ­ cając się w 1926 r. w Białoruską Chrześcijańską Demokrację i ogłaszając swój program. BChD uważało się za najbardziej skrystalizowane i jednolite stronnictwo polityczne i usiłowało prowadzić politykę konsolidującą, zmierzającą z jed­ nej strony do porozumienia wszystkich ugrupowań białoruskich o podłożu narodowym, z drugiej zaś do nawiązania ścisłego kontaktu z Litwinami i Ukraińcami. W programie tego stronnictwa sprawy polityczne zostały wysunięte na plan pierwszy. Dotyczyły one niezależności ludu białoruskiego na wszystkich jego ziemiach zjednoczonych w jedną demokratyczną republikę. Programo­ wo wyznaniowe, wprowadzało pewien dualizm głosząc równolegle postulaty w stosunku do kościoła katolickiego i cerkwi prawosławnej. Negatywnie ustosunkowało się do osadnictwa polskiego na ziemiach wschodnich. Stojąc na gruncie własności prywatnej za podstawę gospodarki rolnej stronnictwo uznawało tworzenie małych gospodarstw opartych na tzw. nor­ mie pracowniczej, tj. takiej ilości ziemi, którą gospodarz może uprawiać sam wraz z rodziną i co najwyżej jednym pracownikiem. Białoruska Chadecja podporządkowała sobie takie organizacje jak: „Białoruski Związek Włościan", „Białoruskie Zjednoczenie Prawosławne", „Wileński Białoruski Komitet Narodowy". Duży nacisk kładziony był na akcje wydawnicze. Regularnie ukazywała się „Białoruskaja Krynica" oraz inne reprezentujące ten obóz pisma: „Chrestjańska Dumka", „Cerkwa i Naród", „Szlach Mołodi" {Mniejszości naro­ dowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1932, s. 673). �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 19 Tak jak i inne organizacje BChD nie uniknęła rozłamów wewnętrznych oraz zmian w kierunkach swej działalności. W początku lat trzydziestych np. zarówno w naradach prywatnych, jak i enuncjacjach prasowych stwierdzała konieczność zaprzestania szerszej działalności politycznej przy jednoczesnym skierowaniu uwagi na życie ekonomiczne, kulturalne i oświatowe. Wyrazem zmiany kierunku polityki było zainteresowanie i objęcie swymi wpływami Białoruskiego Instytutu Gospodarki i Kultury. Instytut ten powołał w 1937 r. kwartalnik „Kłosy" poświęcony zagadnieniom literackim i nauko­ wym wydawany w Wilnie. W artykule wstępnym czytamy: „O ile społeczeń­ stwo nasze dużo uwagi poświęca życiu polityczno-społecznemu, o tyle nie docenia rozwoju kultury własnej, jakby zapominając o tern, że wartość tej ostatniej posiada ogromne znaczenie. Brak głębszego zainteresowania roz­ wojem białoruskiej literatury, sztuki i nauki stwarza ten smutny stan, że owe gałęzie życia duchowego znajdują się w Białorusi Zachodniej w stanie prymitywnym, a inteligencja nasza w znacznej mierze posługuje się kulturą obcą [...]" („Kłosy" nr 1:1937, s. 1-3). W 1936 r. nastąpiła reorganizacja BChD. Na zebraniu zorganizowa­ nym w Wilnie 26 stycznia tego roku Rada BChD podjęła następujące uchwały: 1) Białoruską Chrześcijańską Demokrację znowelizować, zrewi­ dować program i poprawić statut; 2) znowelizowaną BChD nazwać „Biało­ ruskie Zjednoczenie Ludowe" i przyjąć program zaproponowany przez Komitet Centralny BChD {Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowoś­ ciowe", nr 6:1936, s. 643-644). Analiza nowego programu pozwala stwierdzić, że działacze dotychczaso­ wej BChD dążąc od szeregu lat do podporządkowania swym wpływom całego białoruskiego społeczeństwa z wyeliminowaniem zeń jedynie elemen­ tów komunistycznych i komunizujących oraz zdecydowanych ugodowców, usuwają z nazwy przymiotnik „chrześcijańska", dając programowi charak­ ter możliwie szeroki a jednocześnie radykalny. Najbliżej spokrewniony ideologicznie z BChD był „Białoruski Związek Włościański" współpracujący z nią czy to na terenie sejmowym, czy też na gruncie pracy społeczno-kulturalnej zogniskowanej w Białoruskim Instytucie Gospodarki i Kultury. Ogłoszony w „Sialanskiej Niwie" w 1926 r. program głosił hasła niezależnej republiki ludowej i zjednoczenia ziem z ludnością białoruską. BZW dążył do zrealizowania narodowych i kulturalnych dążeń ludności białoruskiej i rozwoju rodzimej kultury ludowej. W swoim programie społeczno-ekonomicznym wysuwał żądania wywłaszczenia bez wykupu wszystkich ziem większej własno­ ści, państwowych, kościelnych, cerkiewnych na rzecz białoruskiego włościaństwa mało- i bezrolnego. Występował przeciw osadnictwu wojskowemu i kolonizacji. Domagano się ponadto bezpłatnej oświaty w języku macierzystym, szerokiego samorządu, utworzenia sądów przysięgłych, rozwoju spółdzielczości itp. Stron­ nictwo we wszystkich swoich postulatach stało na gruncie popierania klasowych interesów włościaństwa białoruskiego {Białoruskie ugrupowania..., 1927). �20 WANDA PAPROCKA Duży wpływ w społeczeństwie białoruskim miała „Białoruska Partia Włościańska" . Stronnictwo to wyraźnie podkreślało swój klasowo-ludowy charakter. Program tego stronnictwa wysuwał na plan pierwszy sprawy rolne. Dla odrodzenia gospodarczego - głosił program - niezbędne jest przeprowadzenie reformy rolnej, zgodnie z którą wszystkie ziemie dworskie, państwowe i inne winny być podzielone bezpłatnie pomiędzy małorolnych i bezrolnych a koszty przeprowadzenia reformy państwo winno wziąć na siebie (Trejdeński 1930, s. 521). W dziedzinie politycznej największe moż­ liwości rozwoju białoruskiego włościaństwa i narodu stronnictwo widziało w stworzeniu niezależnej zjednoczonej Białorusi. W 1928 r. program stronni­ ctwa wysunięty został przez tzw. Komitet Wyborczy Białoruskich Włościan i Robotników w wyborach do Sejmu. Uzyskanie znacznej liczby zwolen­ ników pozwoliło stronnictwu wprowadzie 2 posłów do Sejmu. Poparcie przez społeczeństwo białoruskie tego stronnictwa świadczy o dużym znacze­ niu głoszonych w programach haseł gospodarczych. Do partii umiarkowanych, określanych jako „polonofilskie", należała „Białoruska Rada Narodowa" wyłoniona w 1926 r. z „Tymczasowej Rady Białoruskiej". Prezentowała ona pozytywistyczny program, który realizowa­ ny był w organizacji oświatowej „Praświeta" (Trejdeński 1930, s. 518-519; Białoruskie ugrupowania..., 1927). W dziedzinie politycznej i gospodarczej żądała ona urzeczywistnienia praw przyznanych mniejszościom narodowym w Konstytucji Polskiej. Organem BRN był tygodnik „Biełaruskoje Słowo". Najbardziej natomiast radykalnie skrajne ugrupowanie białoruskie repre­ zentował „Białoruski Włościańsko-Robotniczy Klub Poselski". Był on kontynuacją „Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej Hramady", istniejącej od 1925 do 1927 r. Podczas swej dwuletniej działalności Hramada potrafiła skoncentrować wokół siebie niemal wszystkie lewicowe organizacje. Stwo­ rzyła na ziemiach wschodnich 1 800 kół lokalnych. Głosiła radykalny pro­ gram zjednoczenia wszystkich ziem białoruskich w niezależną republikę pod władzą rządu robotniczo-włościańskiego, parcelację bez wykupu, zanie­ chanie osadnictwa polskiego, rozdział kościoła od państwa, ścisły sojusz gospodarczy i polityczny z ZSRR, itd. Działalność Hramady uznano za antypaństwową. Zdelegalizowano ją w 1927 r. a jej przywódcy zostali osadzeni w więzieniu {Mniejszości naro­ dowe..., „Sprawy Narodowościowe" nr 4:1927, s. 160). Członkowie tego stronnictwa nadal działali aktywnie w ramach wspom­ nianego Białoruskiego Włościańsko-Robotniczego Klubu Poselskiego, gło­ sząc radykalny program. Zarówno Hromada jak i Klub, rozwijając szeroką działalność społeczną, objęły swoimi wpływami Towarzystwo Szkoły Bialo14 1 4 Twórca i ideolog Białoruskiej Partii Włościańskiej dr J. Stankiewicz wyprowadzał genezę tego stronnictwa od organizacji studentów Białorusinów na Universytecie w Pradze, powstałej w roku 1922 pod nazwą Związku Włościańskiego. W 1927 r. Zjazd Stronnictwa zmienił jego nazwę na „Białoruską Partię Włościańską". Organem stronnictwa była jednodniówka „Naród". �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 21 ruskiej, Białoruskie Towarzystwo Naukowe, Związek Studentów Białorusi­ nów, Białoruski Bank Spółdzielczy (Białoruskie ugrupowania..., 1927). Organami prasowymi tego ugrupowania były „Sprawozdania Sejmowe Klubu, »„BSR Hramady«", „Nasza Wola" oraz „Narodnyj Zwon". III Bardzo ważną dziedziną polityki państwa i wykładnią jego stosunku do mniejszości narodowych było szkolnictwo. Reorganizacje, dokonywane w podstawowym i średnim szkolnictwie bia­ łoruskim były wyrazem zmian w polityce narodowościowej kolejnych rzą­ dów i odbiciem kierunków programowych głównych partii politycznych. Szkolnictwo białoruskie nie miało długiej tradycji. Jego początki można wiązać z okresem rewolucji rosyjskiej 1905 r. Działacze białoruscy podjęli wówczas próbę zorganizowania tajnego nauczania w języku białoruskim. W. Iwanowski napisał elementarz białoruski w alfabecie łacińskim następnie prze transliterowany na „grażdankę" przez K. Kostro wickiego. Upadek re­ wolucji i prześladowania, jakie dotknęły głównych działaczy na polu oświaty - poetę K. Mickiewicza (pseud. Taras Huszcza) i filologa I . Losika - zaha­ mowały dalszy jej rozwój. Następny okres w historii szkolnictwa białoruskiego związany był z oku­ pacją niemiecką w czasie I wojny światowej. Liberalna i wspierająca biało­ ruskie ruchy narodowościowe polityka władz niemieckich pozwoliła na roz­ wój szkolnictwa białoruskiego na szeroką skalę. Powstało wówczas około 400 szkół (inne źródła podają od 300 do 350), seminarium nauczycielskie w Swisłoczy, pow. wołkowyski oraz dwa prywatne gimnazja białoruskie w Wilnie i Budsławiu pow. wilejski (Srokowski 1924, s. 11-12; Szkolnictwo... 1927, s. 48-50). Likwidacja tych szkół przez władze polskie w 1919 r. była przez białoruskich działaczy politycznych uważana za akt wrogi wobec spo­ łeczności miejscowej. W opinii władz polskich, szkoły te - powołane przez Niemców z przyczyn politycznych - były jedynie z nazwy białoruskie. W rze­ czywistości bowiem nie przestawały być szkołami rosyjskimi z braku pod­ ręczników szkolnych w języku białoruskim oraz braku nauczycieli przygoto­ wanych do pracy w tym języku. Bezpośrednio po wojnie polsko-bolszewickiej liczba szkół białoruskich ponownie znacznie wzrosła. Jak podaje Srokowski, założono 186 szkół i semi­ narium nauczycielskie w Borunach, pow. oszmiański (Srokowski 1924, s. 12). Następne lata przynoszą zahamowanie rozwoju szkolnictwa białoruskie­ go. Stosunek mniejszości narodowych w Polsce do oświaty i języka stanowił ważną część polityki wewnętrznej Państwa i istotny punkt w programach poszczególnych orientacji politycznych. Narodowy charakter Państwa, w myśl programów endecji, należało osiągnąć poprzez wprowadzenie zasady, iż jedynym językiem urzędowym może być język polski, jedyną zaś szkołą państwową - szkoła o polskim �22 WANDA PAPROCKA języku wykładowym. Mniejszości miały utrzymać prawo do zakładania własnych szkół tylko siłami społecznymi. „Jednym z najważniejszych czynników polityki narodowościowej jest szkolnictwo [...]. Dla zapewnienia polskiego kierunku wychowawczego kreso­ wemu szkolnictwu wskazane jest utrzymanie go w ręku państwa i niedopusz­ czenie do zbyt silnego rozwoju szkolnictwa prywatnego ożywionego duchem separatyzmu" - pisał J. Giertych w siwoim programie polityki kresowej. W odniesieniu do języka postulował on, aby wszystkie władze administracyjne, sądowe, samorządowe i inne przeszły stopniowo na system wyłącznego posługiwania się językiem polskim. To rodziło dalszy postulat wprowadzenia alfabetu łacińskiego do piśmiennictwa (Giertych 1932, s. 71-75). Podobne stanowisko prezentował inny przedstawiciel kierunku narodowo-demokratycznego - J.Bartoszewicz. Pisał on: „Oświata musi być prowa­ dzona w duchu polskim. Za zasadę ogólną przyjąć należy, iż szkolnictwo państwowe na ziemiach litewsko-ruskich winno być polskie [...]. Oczywiście prawodawstwo polskie nie może wzbraniać zakładania prywatnych szkół litewskich, białoruskich i ruskich, ale władze rządowe obowiązane są poddać je ścisłej kontroli na to aby nie stały się one narzędziem wrogiej agitacji" (Bartoszewicz 1924, s. 31). Troska o uwolnienie białoruszczyzny spod wpływów języka i myśli rosyj­ skiej dominowała w rozważaniach przedstawicieli nauki. Ostrzegając przed rusyfikacją M . Handelsman podkreślał, że „używanie języka białoruskiego musi się stale odbywać pod osłoną przed przemycaniem pod pozorem biało­ ruszczyzny czystej mowy wielkorosyjskiej" (Handelsman 1921, s. 44). Podobne obawy rusyfikacji wysuwano w stosunku do prywatnego szkol­ nictwa które mogło by ulegać wpływom moskiewskim narzucanym dawniej przez carat, a obecnie przez bolszewizm. Określony kierunek nadała polityce oświatowej ustawa z 31 lipca 1924 r. o szkolnictwie narodów niepolskich. Artykuł 2-gi tej ustawy wprowadza szkołę mieszaną, czyli utrakwistyczną., z dwoma językami wykładowymi: polskim i danej mniejszości narodowej, jako typ zasadniczy w dziedzinie szkolnictwa mniejszości narodowych. Przed wprowadzeniem ustawy, stan szkolnictwa białoruskiego w 1923 r. przedstawiał się (wg raportu Srokowskiego) następująco: w woj. wileńskim - 36 powszechnych szkół białoruskich i 3 gimnazja, w woj. nowogródzkim - 1 szkoła powszechna i 2 gimnazja, w woj. poleskim nie zarejestrowano żadnej szkoły (Srokowski 1924, s. 11-17). Stan szkół ludowych, jak wynikało z zebranych przez Srokowskiego materiałów, szczególnie po wsiach był bardzo zły. „Przede wszystkim brak pomieszczeń, które zastępują zwykłe izby w chatach wiejskich. Za­ opatrzenie w pomoce naukowe minimalne. Przede wszystkim jednak według zgodnej opinii wszystkich organów nadzorczych personel nauczycielski w znacznej większości nieodpowiedni i do skomplikowanej roli polityczno-polonizującej jaką się mu tutaj wyznacza, przeważnie pod żadnym wzglę- �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 23 dem nieprzydatny [...]. Nauka w polskim języku wykładowym, którego dzieci nie rozumieją i w którym poza szkołą nie mogą się ćwiczyć redukuje się do mechanicznego wyuczania abecadła, recytowania różnych wierszy" (Srokowski 1924, s. 15). Ustawa o szkołach utrakwistycznych nakładała na władze obowiązek przeprowadzania tzw. plebiscytu szkolnego, w wyniku którego o języku wykładowym w szkole decydować miały oświadczenia rodziców . Ustawa ta spotkała się ze sprzeciwem społeczności białoruskiej i była tematem inter­ pelacji posłów białoruskich w Sejmie (Ario 1927, s. 12-14). Budziła ona także zastrzeżenia m.in. polskich przedstawicieli ruchu prometejskiego. T. Hołówko np. pisał: „ustawa o szkolnictwie przez przyjęcie zasady utrakwistycznej daje szerokie pole do nadużyć w kierunku gnębienia szkolnictwa ukraińskiego i białoruskiego i może doprowadzić do zwinięcia już istnieją­ cych szkół na rzecz dwujęzycznych, które wątpliwą jest rzeczą czy spełniają należycie swoje zadanie (Hołówko 1924, s. 12). Próbę rozwiązania kwestii oświatowych widział Hołówko we wprowa­ dzeniu do szkół polskich języka białoruskiego lub ukraińskiego, tak jak język polski obowiązujący jest w szkołach białoruskich. Eksperyment szkoły utrakwistycznej powinien, jego zdaniem, być przede wszystkim zastosowany w seminariach nauczycielskich. Dane z 1927 r. pozwalają określić charakter i stan liczebny w trzy lata po wprowadzeniu ustawy. Szkół publicznych z wykładowym językiem białoru­ skim było 24, publicznych szkół utrakwistycznych - 51. Z tego w okręgu szkolnym poleskim - 1 szkoła białoruska, 9 szkół utrakwistycznych; w okrę­ gu warszawskim (Grodno) - 1 szkoła białoruska; w okręgu wileńskim (woj. wileńskie i nowogródzkie) szkół białoruskich było 22, utrakwistycznych 42. Oprócz tego w okręgu szkolnym wileńskim było 9 prywatnych szkół biało­ ruskich. Istniały również 4 gimnazja: w Wilnie, Radoszkowicach, Nowo­ gródku i Kłecku (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4:1927, s. 408-409). Sprawy oświaty i dalsza restrukturyzacja szkolnictwa były jednym z po­ wodów zaostrzenia się konfliktów w stosunkach polsko-białoruskich. W ad­ ministracji państwowej utwierdzał się bowiem pogląd o możliwościach zasy­ milowania ludności białoruskiej, czemu sprzyjał brak aspiracji narodowych znacznej chłopskiej części społeczeństwa. Inteligencja białoruska natomiast (główny nosiciel idei narodowych) nie tworzyła skonsolidowanej grupy, uwi­ kłana w spory między partiami i wewnątrzpartyjne. 15 1 5 W myśl tych przepisów, jeżeli rodzice przynajmniej 40 dzieci w wieku szkolnym żądają nauczania w języku białoruskim, wówczas nauka w szkole prowadzona jest w języku białoru­ skim, a równocześnie jeśli w tym samym rejonie szkolnym rodzice najmniej 20 dzieci wypowia­ dają się za językiem wykładowym polskim - nauka w szkole tej udzielana jest w dwóch językach. Plan lekcji w szkołach dwujęzycznych przewiduje połowę ogólnej liczby lekcji w każ­ dym z języków. Przepis wymagał również, aby podpis białoruski na deklaracji szkolnej był zalegalizowany bądź przez notariusza, bądź przez urząd gminny, bądź starostwo. �24 WANDA PAPROCKA Nie bez wpływu na białoruski ruch narodowy pozostało rozpoczęcie w ZSRR walki z tzw. odchyleniami nacjonalistycznymi, co spowodowało negatywny stosunek komunizujących ugrupowań prosowieckich do ruchu narodowościowego. Wzmożone zainteresowanie zagadnieniami szkolnymi oraz polityką oświa­ tową rządu znalazło odbicie w prasie. Wprowadzenie nauki języka polskiego i historii polskiej w niższych klasach szkół z językiem wykładowym białoruskim przyjęte było jako „wskrzeszenie polityki Stanisława Grabskiego". Jeszcze bardziej pogłębiło niezadowolenie usunięcie ośmiu nauczycieli z gimnazjum białoruskiego w Wilnie oraz odmowa koncesji udzielona gimnazjum w Radoszkowicach („Sialanskaja Niwa", nr 25:1927, s. 2). Władzom oświatowym zarzucano ignorowanie deklaracji szkolnych ludności białoruskiej, które - zło­ żone w latach 1925-1928 w liczbie 20 tys. - zostały przez władze odrzucone {Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2-3 :1932, s. 241-242). W „Białoruskiej Krynicy" z dnia 10 V I I I 1933 r. drukowane było oświadczenie Walnego Zebrania Komitetu Narodowego dotyczące sytua­ cji szkolnictwa białoruskiego. Czytamy w nim: „W dziedzinie kulturalno-oświatowej przeprowadza się systematyczną polonizację młodego pokolenia białoruskiego [...]. Po zamknięciu białoruskich szkół średnich - gimnazjów prywatnych w Budsławiu, Gródku, Nieświeżu, Radoszkowicach i Kłecku oraz prywatnego seminarium państwowego im. Fr. Bohuszewicza w Wilnie, dwa ostatnie gimnazja białoruskie w Nowogródku i Wilnie przekształcono w filie białoruskie przy polskich gimnazjach państwowych, w których prze­ prowadza się obecnie polskie państwowe wychowanie dzieci białoruskich". Z silnym protestem spotykały się stwierdzenia kuratora wileńskiego okręgu szkolnego o braku u Białorusinów świadomości narodowej. Za­ przeczają tym stwierdzeniom - składane deklaracje, których liczba tylko w latach 1926-1930 wynosiła 412. W opinii władz polskich, likwidaqa m. in. filii białoruskiej przy gimna­ zjum państwowym w Nowogródku została spowodowana znikomą frekwenq ą uczniów lub - jak w przypadku gimnazjum w Kłecku - niskim pozio­ mem nauczania i uznania go za jeden z ośrodków akcji komunistycznych. Przedstawione dane liczbowe dotyczące szkół białoruskich obrazują pogar­ szający się stan oświaty w połowie lat trzydziestych. Dla około 2,5 miliona Białorusinów w Państwie Polskim istniało jedynie 69 szkół, w których - według twierdzenia kuratora - „została wzięta pod uwagę mowa białoruska" {Mniej­ szości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1936, s. 650). Protesty przyjmowały formę oficjalnych rezoluqi. Przykładem może być rezoluqa, złożona w ramach akcji szkolnej, opublikowana w „Białoruskiej Krynicy" 15 I X 1936 г., której fragmenty (bardzo zbliżone w treści swej do ogłaszanych w końcu lat dwudziestych i początku trzydziestych) brzmiały następująco: „1. Początkowe nauczanie białoruskich dzieci w polskich państwowych szkołach oprócz 69 szkół, w których według kuratora Wileńskiego Okręgu �25 LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA Szkolnego białoruski język wzięty jest pod uwagę, odbywa się po polsku; rodzice i opiekunowie Białorusini domagają się dla swych dzieci początkowego nauczania w ojczystej mowie podpisując deklarację o białoruską szkołę; 2. Jedyna w kraju filia białoruskiego gimnazjum im. J. Słowackiego w Wil­ nie nie zaspokajała potrzeb Białorusinów w dziedzinie szkolnictwa średniego" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1936, s. 650). Akcje na rzecz szkolnictwa narodowego pozostawały bez odzewu ze strony rządowej, a jak wynika z oficjalnych enuncjacji władz - uznawano te działania za podsycane przez czynniki komunistyczne i nie odpowiadające rzeczywistym nastrojom wsi białoruskiej. Dlatego też władze ustosunkowały się negatywnie do tzw. Komitetu Szkolnego a następnie i do głównych oficjalnych organizatorów akcji, a więc Towarzystwa Szkoły Białoruskiej i Białoruskiego Instytutu Gospodarki i Kultury. Protesty i działania na rzecz szkoły białoruskiej nasiliły się w końcu lat trzydziestych. Ta aktywność społeczeństwa białoruskiego uległa znacznemu zahamowaniu w związku z zawieszeniem a następnie rozwiązaniem Towa­ rzystwa Szkoły Białoruskiej oraz Białoruskiego Instytutu Gospodarki i Kul­ tury, które nastąpiło w styczniu 1937 r. Najstarszą białoruską placówką kulturalno-oświatowa na terenie Polski było Towarzystwo Szkoły Białoruskiej. Istniało ono od 1921 r. W pierwszym okresie swojej działalności Towarzystwo zajmowało się przede wszystkim sprawami szkolnictwa. W latach następnych tak jak i inne stowarzyszenia białoruskie, stało się ono terenem walk poszczególnych odłamów politycznych. Ostateczną przewagę w Towarzystwie osiągnęła Białoruska Włościańsko-Robotnicza Hramada. Towarzystwo wydawało szereg podręczników, orga­ nizowało domy ludowe, czytelnie, biblioteki, prowadziło akcje oświatowe skupiając najbardziej radykalne grupy ludności białoruskiej. W ocenie władz państwowych, ulegając wpływom komunistycznycm sta­ ło się ono agendą Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi. Działalność polityczna Towarzystwa, której następstwem było likwidowanie szeregu jego kół przez władze polskie, powodowała wewnętrzne konflikty (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2:1929, s. 273). Część człon­ ków Towarszystwa dążyła do zawieszenia działalności politycznej . Naj­ większa liczba kół Towarzystwa istniała na terenie województwa poleskiego 16 1 6 Na Zjeździe Towarzystwa Szkoły Białoruskiej w 1932 r. część delegatów wystąpiła prze­ ciw działalności politycznej i antypaństwowej Towarzystwa uchwalając następującą rezolucję (fragmenty): „Zjazd delegatów T-wa Szkoły Białoruskiej podkreśla, że wszelkie wystąpienia ludności białoruskiej przeciw Państwu i władzom godzą w interesy ludności białoruskiej, potępia usiłowania czynników nieodpowiedzialnych zmierzajęce do wprowadzenia do działal­ ności T-wa Szkoły Białoruskiej momentów politycznych i odchyleń statutowych, wzywa koła i ogół członków T S B do bezwzględnej walki z temi usiłowaniami i odchyleniami zastrzegając, że działalność T-wa Szkoły Białoruskiej nie może wykraczać poza ramy statutu" {Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 1932, s. 675). W rezolucji powyższej zjazd zalecił zgodne współżycie z ludnością polską i współpracę z polskimi organizacjami społecznymi. �26 WANDA PAPROCKA i białostockiego. W 1936r. doszło do prób współpracy Towarzystwa z Bia­ łoruskim Instytutem Gospodarki i Kultury w ramach akcji szkolnych. Jed­ nakże w roku następnym obie organizacje zostały rozwiązane. Białoruski Instytut Gospodarki i Kultury założony został w 1926 r. przez umiarkowanych działaczy białoruskich. Celem Instytutu było jak głosił sta­ tut - popieranie rozwoju rolnictwa krajowego w różnych jego przejawach oraz krzewienie i popieranie kultury narodowej . Instytut, którego centrala mieściła się w Wilnie, od początku swego istnienia pozostawał pod dominu­ jącymi wpływami Białoruskiej Crześcijańskiej Demokracji. Okres najbar­ dziej ożywionej działalności tej placówki przypada na 1927 r. Wiązało się to, jak należy przypuszczać, z okresem liberalnej polityki w stosunku do mniej­ szości narodowych po przewrocie majowym 1926 r. (w 1927 г., jak przed­ stawiano na zjeździe delegatów Oddziału Wileńskiego, ogólna liczba kół wynosiła 50, a liczba członków - 800 osób. Zorganizowano 22 biblioteki, otwarto 1 prywatną szkołę białoruską. Sprawozdania z dziesięcioletniego okresu działalności Instytutu do chwili jego zawieszenia świadczą o małej aktywności tej placówki; zarzuty bezczyn­ ności były z resztą formułowane w stosunku do kolejnych zarządów na wielu posiedzeniach Instytutu {Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowo­ ściowe", nr 6:1932, s. 674). W 1930 r. Instytut liczył 69 kół, 36 bibliotek oraz 2 prywatne szkoły białoruskie. Większą aktywność wykazał Instytut biorąc udział w tak zwanej „akcji szkolnej", która dotyczyła składania deklaracji w sprawie otwierania szkół białoruskich. Walka o oświatę w języku białoruskim była zgodnie podej­ mowana przez wszystkie ugrupowania niezależnie od kierunku politycznego. Utworzony został specjalny Sekretariat Szkolny w Wilnie, który kierował akcją rozsyłania ankiet, instrukcji itp. Instytut gromadził materiały dotyczące spraw związanych z deklaracjami szkolnymi, które były przez Białorusinów uznane za nadużycia. W 1937 r. został on rozwiązany wraz z Towarzystwem Szkoły Białoruskiej. W dziedzinie gospodarczej działalność wśród społeczności białoruskiej prowadził Białoruski Związek Gospodeirczy. Jednym z jego zadań było za­ kładanie kooperatyw. Ruch spółdzielczy miał przeciwstawiać się poczyna17 1 7 Szczegółowe cele Instytutu przedstawiały się następująco: a) zakładanie i prowadzenie gospodartsw wzorowych, otwieranie składów narzędzi rolniczych i wytworów gospodarstwa; b) zakładanie i prowadzenie pracowni narzędzi i przetworów rolnych i pasiecznych; c) prze­ prowadzenie melioracji rolnych; d) popieranie rozwoju sadownictwa i ogrodnictwa; e) orga­ nizowanie wycieczek celem poznania gospodarki rolnej, pszczelniczej, ogrodniczej, mleczar­ skiej, przemysłu ludowego, rzemiosła i techniki; f) wysyłanie instruktorów, udzielanie porad, wskazówek i pomocy zawodowej tak pod względem naukowym jak i materialnym; g) zwoły­ wanie zjazdów członków; h) urządzanie wystaw, odczytów, wykładów, pogadanek i zebrań dyskusyjnych, przedstawień teatralnych, koncertów; i) urządzanie odczytów, wykładów, poga­ danek i zebrań dyskusyjnych; j) Instytut wydaje i rozpowszechnia książki, broszury, pisma; k) zakłada, utrzymuje czytelnie, biblioteki, księgarnie, muzea i domy ludowe; 1) otwiera i utrzymuje zakłady naukowe wyższe, średnie i statystyczne ( Z życia... 1927, s. 76). �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 27 niom rządowym w dziedzinie gospodarczej które miały służyć - zdaniem części społeczności białoruskiej - polonizacji miejscowej ludności. W spół­ dzielczości i w szkole białoruskiej widziano jedynie placówki zdolne do przeciwstawienia się zamysłom denacjonalizacyjnym. W 1930 r. Białoruski Związek Gospodarczy posiadał 40 kół prowincjonalnych oraz prowadził 5 Domów Ludowych (w Mołodecznie, Horodziszczach, Wołożynie, Oszmianie i Lidzie). Ponadto związek prowadził 2 prywatne szkoły powszechne (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2:1930, s. 385) oraz pewną działalność oświatową mającą na celu rozwój świadomości na­ rodowej wśród ludności białoruskiej. Niewątpliwie, osiągnięciem związku był udział w pierwszych Targach Północnych w Wilnie. Ruch spółdzielczy wśród Białorusinów rozwijał się bardzo słabo. Brak szczegółowych danych pozwala jedynie przyjąć, że istniało kilkanaście spół­ dzielni. Так п р . , w 1928 r. z a ł o ż o n o 2 kooperatywy w woj. w o ł o ż y ń s k i m , w 1931 r. 2 placówki spółdzielcze we wsi Uhryń Mały, pow. S ł o n i m s k i i Rachkany, pow. baranowicki. Istniał również Białoruski Bank Spółdziel­ czy. Ogólnie m o ż n a jednak stwierdzić, że białoruskie organizacje gospodar­ cze nie m i a ł y większych osiągnięć i w stosunku do organizacji politycznych przejawiały bardzo małą aktywność. Z innych organizacji na uwagę zasługuje Związek Studentów Białorusi­ nów i powstała po rozłamie ideologicznym, jaki w nim nastąpił, korporacja pod nazwą „Skarynia" o programie wzorowanym na polskim pozytywizmie. Celem jej było działanie na rzecz oświaty, badanie świadomości narodowej, konsolidacja społeczności białoruskiej. Organizacja ta została rozwiązana w 1934 r. Dłużej działał Związek Studentów Białorusinów. W 1937 r. skupiał on jednak zaledwie 65 członków. Związek dzielił się na dwie wyraźnie różniące się od siebie grupy: nacjonalistyczną i jednolitofrontową. Istniały również Białoruskie Towarzystwo Naukowe, Towarzystwo Oświaty Białoruskiej oraz Związek Kobiet Białoruskich. Jednakże niewielka ilość członków i mała aktywność tych organizacji, co potwierdza brak doku­ mentacji dotyczącej efektów ich działalności, świadczy o ich niewielkim wpływie na życie społeczno-gospodarcze mniejszości białoruskiej. * * * Przedstawiony w artykule materiał nie wyczerpuje wszystkich zagadnień związanych z sytuacją mniejszości białoruskiej w Polsce w okresie międzywo­ jennym. Problem ten jest szczególnie złożony i wymaga wielostronnych studiów nad poszczególnymi dziedzinami życia mniejszości narodowych. Powyższe opracowanie stanowi pewną próbę przedstawienia tylko niektórych zagadnień związanych ze stosunkami polsko-białoruskimi kształtującymi się w warunkach określonej polityki mniejszościowej państwa. Charakter tych stosunków w znacznej mierze determinowało zwycięstwo koncepcji inkorporacyjnej. Poza �28 WANDA PAPROCKA okresem bezpośrednio po przewrocie majowym polityka państwa kierowała się wobec mniejszości białoruskiej tendencjami asymilacji narodowej zgodnej ze stanowiskiem Narodowej Demokracji. W stosunku do pozostałych grup narodowościowych Kresów Wschod­ nich - Litwinów i Ukraińców mniejszość białoruska osiągnęła znacz­ nie gorsze efekty w realizaqi swych celów społecznych czy kulturalno-narodowych. Powszechnie uznaje się, że przyczyną tego stanu rzeczy (szczególnie akcentowali to endecy) był brak aspiracji politycznych i narodowych Bia­ łorusinów oraz podatność na działania rusyfikacyjne. Wybitnie społeczny charakter emancypacyjnych dążeń czynił tę grupę także w opini innych orientaqi (m.in. dawnych zwolenników idei federalistycznej) obojętną na hasła narodowe i polityczne. Przeświadczenie o niskim poziomie uświadomienia narodowego Biało­ rusinów i ich naturalnej podatności na asymilacyjny wpływ kultury polskiej nadawały kierunek polityce narodowościowej rządu. Należy jednak podkreślić, że wprawdzie polska polityka narodowościo­ wa zrealizowała swoje zadanie wygrywając walkę z białoruskimi szkołami i towarzystwami to jednak do końca lat trzydziestych nie doprowadziła do narodowej asymilacji Białorusinów. Problematyka dotycząca polityki narodowościowej władz polskich w okresie międzywojennym (szczególnie Kresów Wschodnich) oraz relacji między mniejszościami a ludnością polską nie była przedmiotem szerszych studiów naukowych po I I wojnie światowej. W odniesieniu do Białorusinów, tak jak i innych mniejszości na Kresach Wschodnich, dopiero do końca lat osiemdziesiątych powstają obszerniejsze prace poświęcone życiu politycznemu, społecznemu i gospodarczemu mniej­ szości białoruskiej w I I Rzeczypospolitej. Sprzyjają rozwojowi wiedzy w tym zakresie nowe możliwości dotarcia do źródłowych materiałów archiwalnych w kraju i za granicą. Wzbogaci to niewątpliwie dotychczasową wiedzę i umożliwi pełniejsze zrozumienie tego okresu. LITERATURA Ario K. 1927 Położenie narodowości niepolskich w Polsce w świetle debaty budżetowej, „Natio", nr 5, s. 2-16. B a l c e r a k W. 1994 Sprawa białoruska a polityka odradzającej się Rzeczypospolitej [w:] Polska— -Białoruś 1918-1939, Warszawa, s. 6-31. B a r t o s z e w i c z J. 1924 Znaczenie polityczne Kresów Wschodnich dla Polski, Warszawa. B e a u d o u i n de C o u r t e n a y C. 1921 O zasadzie etnograficznej w ogóle i o Polsce etnograficznej w szczególności, „Przy­ mierze", nr 19, s. 3-5. �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 29 Bełcikowski K. 1925 Stronnictwa i związki polityczne w Polsce, Warszawa. B e r g m a n A. 1984 Sprawy białoruskie w II Rzeczypospolitej, Warszawa. Białoruskie ugrupowania... 1927 Białoruskie ugrupowania polityczne w Polsce w dniu 1 kwietnia 1927. Tabela sporządzona przez Wydział Narodowościowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych do użytku wewnętrznego. B o c i a n Fr. 1931 Osadnictwo wojskowe, „Kalendarz Ziem Wschodnich", R. 1, s. 3-10. Bohm T. 1992 Osadnictwo wojskowe na Kresach Wschodnich w II Rzeczypospolitej, „Dzieje Naj­ nowsze", R. 24, nr 1-2, s. 4-12. B u k o w i e c k i S. 1922 Polityka Polski Niepodległej. Szkic programu, Warszawa. C h o j n o w s k i A. 1979 Koncepcje polityki narodwościowej rządów polskich w latach 1921-1939, Warszawa. D ę b s k i J. 1931 Pokój Ryski, Warszawa. D m o w s k i R. 1937 Pisma, t.3, Częstochowa. E ł s k i - L a n i e w s k i S. 1931 Sprawa białoruska. Zarys historyczno-polityczny, Warszawa. Giertych J. 1932 O program polityki kresowej, Warszawa. G ł o g o w s k a H. 1994 Białorusini w parlamencie II Rzeczypospolitej [w:] Przemiany społeczne i kwestie narodowościowe i polonijne, Warszawa, s. 123-141. Gomółka K. 1992 Sprawa białoruska w koncepcjach Narodowej Demokracji w latach 1918-1922 [w:] Polska-Polacy-mniejszości narodowe, Wrocław, s. 255-268. 1994 Między Polską a Rosją, Warszawa. G r a b s k i S. 1932 Z codziennych walk i rozważań, Poznań. G r ü n b e r g К. 1971 Polskie koncepcje federalistyczne 1864-1918, Warszawa. H a n d e l s m a n M. 1921 O dzisiejszą politykę naszą na Białej Rusi, (Wschód Polski), nr 1-3, s. 34-45. 1926 Uwagi dotyczące Galicji i Województw Wschodnich, Archiwum Akt Nowych, Komenda Główna Policji Państwowej, 43, mpis. H o ł ó w k o T. 1924 Minimalny program polityki polskiej we wschodniej Galicji i na tzw. Kresach, „Droga" nr 10, s. 4-17. 1926 Metody i drogi sanacji stosunków we Wschodniej Galicji i województwach Wschod­ nich, „Droga", nr 6-7. Instytut Gospodarczy... 1938 Instytut Gospodarczy Ziem Wschodnich przy Towarzystwie Rozwoju Ziem Wschodnich, „Rocznik Ziem Wschodnich", R. 4, s. 236-256. J a r o c k i P. 1939 Rzut oka na 5-letnią działalność Towarzystwa Rozwoju Ziem Wschodnich, „Rocz­ nik Ziem Wschodnich", R. 5, s. 224-238. �30 WANDA PAPROCKA Jeremicz F . 1927 Białorusini ich obecne położenie polityczne i ich dążenia, „Natio", nr 1-2, s. 16-24. Jeziorański K. 1933 Istota problemu mniejszościowego na terenie międzynarodowym. Warszawa. Jurkiewicz J. 1992 Mniejszość białoruska w polskiej myśli politycznej na Wileńszczyźnie 1921—1939 [w:] Polska-Polacy-mniejszości narodowe, Wrocław, s. 233-254. K a m i ń s k i Wł. 1938 Osadnictwo wojskowe, „Rocznik Ziem Wschodnich", R. 4, s. 165-170. Kęsik J. 1992 Dokumenty w sprawie polityki narodowościowej władz polskich na Kresach Wschodnich w latach 1937-1939, „Dzieje Najnowsze", R. 24, nr 1-2, s. 180-183. K r y s i ń s k i A. 1929 Liczba i rozmieszczenie ludności polskiej na Kresach Wschodnich, „Sprawy Naro­ dowościowe", nr 3, s. 413-450. 1933 Ludność polska w świetle spisów ludności 1921 i 1931, Warszawa. Kurski K. 1933 Ochrona praw mniejszości w Polsce, Poznań. Ł y s i a k P. 1927 Szkolnictwo powszechne narodowości niepolskich w Polsce, „Natio", nr 3-4, s. 12-22. M a t e r s k i W. 1994 Traktat ryski a Białoruś [w:] Polska-Białoruś, Warszawa, s. 91-104. M i c h o w i c z W. 1963 Walka dyplomacji polskiej przeciwko traktatowi mniejszościowemu w Lidze Naro­ dów w 1934 r. 1982 Problemy mniejszości narodowych [w:] Polska Odrodzona 1918-1939, Warszawa, s. 308-348. M i k u l i c z S. 1971 Prometeizm w polityce II Rzeczypospolitej, Warszawa. Mniejszości... 1928 Mniejszości narodowe w wyborach do Sejmu i Senatu w 1928, Warszawa. Mniejszości narodowe... 1927-1937 Mniejszości narodowe w Polsce. Białorusini, „Sprawy Narodowościowe", nr 4:1927; nr 2:1929; nr 2:1930; nr 4-5.1931; nr 2-3 oraz nr 6:1932; nr 3 i 6:1936; nr 1-2:1937. Ochota I. 1928 Z historii państwowotwórczych poczynań białorusinów, „Sprawy Narodowościo­ we", nr 1, s. 1-21. O r n i c k i W. 1929 Życie gospodarcze Kresów Wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej, Kraków. Polska... 1994 Polska-Białoruś 1918-1945, Warszawa. P o p ł a w s k i J. 1920 Pisma polityczne, t. 2, Kraków. P s z c z ó ł k o w s k i M . (Wasilewski L . ) 1924 Polska dla Polaków czy Polska dla wszystkich obywateli? Sprawa mniejszości narodowych w Polsce, Warszawa. R y b a r s k i R. 1926 Naród, jednostka, klasa, Warszawa. Sialanskaja... 1927 „Sialanskaja Niwa", nr 25. �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 31 Srokowski K. 1924 Sprawa narodowościowa na Kresach Wschodnich, Kraków. S r o k o w s k i S. 1930 Podział administracyjny państwa a zagadnienia ustrojowe polskiego Wschodu, Warszawa. Szkolnictwo... 1927 Szkolnictwo powszechne białoruskie, "Natio", nr 3-4, s. 48-62. T r e j d e ń s k i P. 1930 Białoruskie stronnictwa polityczne w Polsce i ich ideologia, „Sprawy Narodo­ wościowe", nr 5-6, s. 513-343. U r b a ń s k i Z. 1932 Mniejszości narodowe w Polsce, Warszawa. Wasilewski L. 1925 Sprawa Kresów i mniejszości narodowych w Polsce, Warszawa. 1933 Skład narodowościowy państw europejskich, Warszawa. W ł o d a r s k i P. 1936 Zagadnienia narodowości w Polsce Odrodzonej, Warszawa. Wojnicka M. 1995 Związki Polski z Białorusią w świetle prasy polskiej w latach 1918-1921, „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej", t. 30. W r ó b e l P. 1990 Kształtowanie się białoruskiej świadomości narodowej, Warszawa. Z a l e w s k i W.J. 1932 Międzynarodowa ochrona praw mniejszości, Warszawa. Zieleniewski L. 1935 Zagadnienie mniejszości narodowych w Konstytucji Rzeczypospolitej, Warszawa. Z życia... 1927 Z życia białoruskiego. Białoruski Instytut Gospodarstwa i Kultury, „Natio", nr 1-2, s. 76-78. Ż a r n o w s k i J. 1973 Społeczeństwo drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa. WANDA PAPROCKA THE BYELORUSSIAN MINORITY AND T H E MINORITY POLICY OF T H E POLISH STATE B E T W E E N T H E TWO W O R L D WARS Summary The article deals with the situation of the Byelorussian population living in Poland in the years 1918-1939. The minority policy of the I I Polish Republic, especially concerning the Eastern Territories resulted from many factors: the Polish-Soviet war of 1920, political pro­ grammes of ruling parties (some of them opposing each other) and the resolutions of interna­ tional treaties concerning national minorities (e.g. Versailles 1919). The author analyses the position of the Byelorussian minority group, its socio-economic and cultural status along with activities of its political, economic and cultural institutions and organizations. In the inter-war period there were twoi main orientations defining the policy towards national minorities in Poland. One of them was connected with the views of the National-Democratic Party (represented among others by Roman Dmowski and Jan Ludwik Popławski). The other one referred to the policy of the state leader Józef Piłsudski and his followers. �32 WANDA PAPROCKA The national-democratic doctrine pronounoed the economic and cultural supremacy of the Poles in the state. Its adherents sometimes denied the Byelorussians their national distinctness pointing at the minority's lack of political and national aspirations. The assumed lack of nationalism among the Byelorussians was supposed to contribute to their potential easy assimilation and integration into Polish culture and state. Another political conception was that of Józef Pilsudski's federalism referring to the 17th and 18th Polish multinational state. Both conceptions were respectively developed by numer­ ous political parties and orientations of pre-war Poland, both bourgoisie and agrarian ones. Besides the party programmes ethnic policy was influenced by the constitution of 1921 which ensured the security of life and property of minority groups. Article 7 of the Riga Treaty with Russia secured the protection of language, race, religion and freedom of organization of the eastern minorities. In the pre-war Poland there were several institutions dealing with the ethnic problems of the Eastern Territories: the Society for the Development of Eastern Territories, The Institute of Economy of Eastern Territories and the Institute for Studying the Economy of Eastern Territiories affiliated to the Museum of Industry and Agriculture in Warsaw. The second part of the article discusses the problems of demographic and socio-economic structure of the Byelorussian minority before 11939 and describes the Byelorussian political, social and economic organizations. Nationalistic attitudes were characteristic for almost all Byelorussian associations in Poland then, what is common for ethnic groups in the stage of developing their cultural identity. It went together with social radicalism as exemplified by the "Biełaruska Hramada Socjalistyczna" ("Byelorussian Socialist Party), founded in 1902 and transformed later into the Byelorussian Peasants and Workers' Party (1925-1927) and then the Byelorussian Peasants' and Workers' Parliamentary Club. Considerable was also the role of the Byelorussian Christian Democratic Party together with numerous other political organizations. The Byelorussian Agrarian Party with its pro­ gramme of economic revival was very popular among the Byelorussian society in Poland too. The third part of the paper is dedicated to educational system - one of the most meaning­ ful factors of minority policy. The development of the ethnic educational system was not alike within all the discussed period changing with actual tedencies in the policy of the state. The main orientation was given by the 1921 bill concerning the ethnic minorities' educational systems. It introduced bilingual schools as a rule. That roused protests both of the Byelorussian population and of the politicians supporting the federalistic orientation at the same time closing down the majority of schools with Byelorussian language. Apart from state educational system there were also: the Society of Byelorussian Schools and the Byelorussian Institute of Economy and Culture. Economic activity of the Byeloru­ ssians was promoted by the Byelorussian Economic Association. Concluding it should be admitted that, compared to other ethnic and national minorities of the Polish Eastern Territories the social and cultural achievements of the Byelorussians were inconspicuous. On the other hand, although the Polish minority policy turned out to be successful in its struggle against Byelorussian schools and organizations, it had not led to full national assimilation of that minority within the pre-war Polish state. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a456c40b8a724f291eb04d85fd863c69.pdf 5324ff347da968a2b664dac5feac8bf5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:981 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:902 Title A name given to the resource Ludowa kosmogonia dualistyczna Słowian w świetle samojedzkich mitów stworzenia / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.169-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 z. 2 RYSZARD TOMICKI LUDOWA KOSMOGONIA DUALISTYCZNA SŁOWIAN W ŚWIETLE SAMOJEDZKICH MITÓW STWORZENIA 1 Występowanie dualistycznych mitów o stworzeniu świata wśród spo­ łeczności chłopskich w Europie Środkowo-Wschodniej i Południowej w końcu X I X i na początku X X w. było ewenementem kulturowym. Koncepcja przyznająca Bogu i Diabłu status bytów odwiecznych oraz stwierdzająca, że kosmos został stworzony przez obie te istoty, była bowiem nie tylko sprzeczna z kosmogonią i całą doktryną chrześci­ jańską, lecz nadto zdawała się nawiązywać wprost do mitologiczno-religijnych koncepcji staroirańskich, manichejskich, bogomilskich. Nie­ przypadkowo zatem, poczynając od studiów J. K . Erbena (1866), A. Afanaseva (1868), przez A. Veselovskiego (1889, 1890), M . P. Dragomanova (1892-1894), O. Dáhnhardta (1907), aż po prace A. M . Zolotareva (1964) i M . Eliade'a (1972), zasadniczym problemem była geneza mitu, a zwłaszcza motywu dualistycznego. Istniały trzy czynniki determinu­ jące (w sposób jawny bądź ukryty) dotychczasowe interpretacje: 1. Zasięg mitu. Kosmogonią dualistyczna w X I X - X X w. występo­ wała na obszarze ograniczonym z zachodu linią Wisły (w przybliżeniu), na wschodzie zaś obejmującym Ukrainę, Wielkorus i w znacznie mniej­ szym stopniu Białoruś. Wraz z zasięgiem osadnictwa ruskiego mit się­ gał terenów Syberii. Poza ludnością słowiańską mity tego typu noto­ wano wśród Łotyszy, Finów wschodnich, Ugrofinów, Ewenków, Jaku­ tów, Ałtajczyków i Buriatów. W Europie Południowej mit występował w Bukowinie i Rumunii oraz w Bułgarii. Centrum zasięgu kosmogonii dualistycznej — ze względu na ilość i natężenie występowania mitu — była Słowiańszczyzna Wschodnia. 2. Dualizm Boga i Diabła. Przeciwstawienie tych istot w procesie 1 Artykuł ten jest jedynie ogólną prezentacją problemu obejmującego znacznie szerszą g a m ę zagadnień. Wszystkie nie udokumentowane bezpośrednio stwierdzenia oparte są na wynikach badań zawartych w pracy: Kosmogonią dualistyczna w Eu­ ropie i Azji w XIX-XX wieku. Studium etnoreligioznawcze (maszynopis w dyspo­ zycji autora). �170 RYSZARD TOMICKI kreacji, a przede wszystkim uznanie Diabła za istotę odwieczną, prowa­ dziło z reguły do szukania źródła tego motywu bądź w religii prasło­ wiańskiej, ergo aryjskiej , bądź w oddziaływaniu religii irańskich albo bliskich im doktryn heretyckich, głównie bogomilizmu . 3. Połączenie dualizmu Boga i Diabła z tzw. motywem oceanicznym. W micie przybiera ono ściśle określoną formę, uznaną przez Dragomanova za kryterium mitów typu słowiańskiego: „Wspólną podstawą legend tej rodziny — pisał — jest antagonizm dwóch nadprzyrodzo­ nych postaci podczas kreacji świata, z których jedna (Bóg) wysyła d r u g ą (Diabła) w głąb wód [istniejących od początku — R.T.] w celu ' wydobycia kawałka substancji dla stworzenia lądu s t a ł e g o " . Sam motyw oceaniczny, określany w systematykach folkloru hasłem „ E a r t h -Diver" (nurkowanie ptaka lub zwierzęcia w praoceanie) stanowi jed­ nak główny motyw mitów stworzenia u wielu ludów Azji Północnej i Syberii, Azji Południowo-Wschodniej oraz Ameryki Północnej . Aktualny stan badań opisać można przytaczając trzy główne hipo­ tezy na temat pochodzenia m i t u wśród ludów euroazjatyckich. Pierw­ sza mówi, że zarówno dualizm, jak i motyw wydobycia ziemi z praoceanu są rezultatem wpływu idącego z obszaru irańskiego. Tam na bazie archaicznych motywów mitologicznych (dualizm) połączonych z wpły­ wami indyjskimi i (lub) babilońskimi (obraz pierwotnych wód) ukształ­ tować się miała Ursage, która następnie — uformowana ostatecznie w kręgu gnostycko-manichejskim — została rozpowszechniona: a) w Eu­ ropie Południowej przez Bogomiłów, a za pośrednictwem literatury apo­ kryficznej także w Europie Wschodniej oraz b) w Azji Środkowej przez 2 3 4 5 e г J . K . E r b e n , Báje slovanské o stvořeni světa, „Časopis Českého Musea", t. X L : 1866, s. 35-45; A . A f a n a s e v, Poetičeskija vozzrenija Slavjan na prirodu, Moskva 1868, t. 2. Hipotezę taką w y s u n ą ł А. N. V е s е 1 о v s к i j , Iz istorii literaturnago obščenija Vostoka i Zapada. Slavjanskija skazanija o Solomone i Kitovrase, Sankt-Peterburg 1872; później odstąpił od niej, por. A. N. V e s e 1 o v s к i j , Dualističeskija poverija o mirozdanii, „Sbornik Otdelenija Russkogo Jazyka i Slovesnosti Imperatorskoj Akademii Nauk", t. X L V I : 1889, kn 1; t e n ż e , Ksvoprosu o dualistićeskich kosmogonijach, „Etnografičeskoe Obozrenie", 1890, No 2. Stanowisko to zmodyfiko­ w a ł i rozbudował M. Р. D r a g o m a n o y , Zabeleíkí vyrchu slavjanskite religiozno-etičeski legendi. Dualističeskoto mirotvorenie, „Sbornik za narodnia umotvoreníja, nauka i kmižnina", t. V I I - V I I I : 1892, X I - X I I : 1894. Korzystam z tłumaczenia E . W. С o u n t a, Notes on the Slavic Religio-Ethical Legends: The Dualistic C r e a tion of the World, The Hague 1961 (Indiana University Publications, Russian and East-European Series, vol. 23). Kontynuatorem Dragomanova był O. D a h n h a r d t , Natursagert. Eine Sammlung Naturdeutender Sagen, Marchen, Fabeln und Legenden. Bd. 1. Sagen zura Alten Testament, Leipzig und Berlin 1907. D r a g o m a n o v , Notes..., s. 16. S. T h o m p s o n , Motif-index of folk-literature, Copenhagen 1955, t. 1, s. 161. M. E 1 i a d e, The Devil and Cod: Prehistory of the Romanian Folk Cosmo­ gony, [w:] t e n ż e , Zalmoxis. The Vanishing God, Chicago—London 1972, s. 117-121. 3 4 5 8 �L U D O W A KOSMOGONIĄ D U A L I S T Y C Z N A SŁOWIAN 171 7 Manichejczyków . Druga hipoteza — autorstwa Zolotareva — zakłada konwergentne kształtowanie się dualizmu u wszystkich ludów (także Słowian) oraz uzupełnienie go potem motywem oceanicznym, który powstał w Azji, skąd przeniesiony.został przez migrujących mongoloidów do Ameryki i Europy Wschodniej . Ostatnia i najnowsza hipoteza głosi, że motyw pierwotnych wód i nurkowania po ziemię stanowi archaicz­ ne patrymonium kulturowe ludów Eurazji. Dualistyczna forma tego mo­ t y w u (nurkowanie Antagonisty stwórcy) wytworzyć się zaś mogła w spo­ sób konwergentny albo pod wpływem irańskich i heretyckich doktryn mitologiczno-religijnych . Żadna z tych teorii nie może być obecnie uznana za w pełni praw­ dziwą lub fałszywą. Każdą cechują braki w materiale dowodowym albo uchybienia teoretyczno-metodologiczne. Jednym z głównych zastrzeżeń jest atomistyczne pojmowanie mitu kosmogonicznego. Założenie, iż jest on jedynie luźnym zbiorem motywów, wątków, a nawet dalszoplanowych szczegółów — przy ich równorzędnym traktowaniu — prowadziło do argumentowania hipotez dyfuzjonistyczno-migracjonistycznych fak­ tami nie mającymi istotnego znaczenia dla schematu i struktury mitu. Dotyczy to zwłaszcza hipotezy 1. Analogiczne źródło ma ogólnikowe ro­ zumienie dualizmu i wnioskowanie o jego genezie bez względu na formy, w jakich się przejawiał (hipoteza 2). Wreszcie, najbardziej prawdopo­ dobna hipoteza (3) dotyczy w zasadzie tylko jednego motywu, a nie m i t u rozumianego jako całość o określonej budowie. 8 9 * Biorąc pod uwagę osiągnięcia i mankamenty dotychczasowych badań przyjąłem za cel podstawowy rekonstrukcję schematu kosmogonii duali­ stycznej oraz analizę istoty dualizmu Boga i Diabła na podstawie mitów słowiańskich, reprezentatywnych dla wszystkich wersji kosmogonii du­ alistycznej w Europie Wschodniej i Południowej. Do badań wykorzystano 102 wersje mitu. Okazało się, iż wszystkie one są mniej lub bardziej rozbudowanymi fabularnie realizacjami schematu obejmującego 5 mo­ tywów: 1. Istnienie pierwotnych wód oraz Boga i Diabła. 7 D r a g o m a n o v , op. cit, s. 48-49, 100^ passim. Hipotezę tę rozszerzyli nawet na obszar Ameryki Północnej D a h n h a r d t , op. cit., oraz E . W. C o u n t , The Earth-Diver and the Rival Twins: A Clue to Time Correlation in North-Eurasiatic and North American Mythology, [w:] Selected Papers of the XXIXth International Congress of Americanists, ed. by Sol Tax, Chicago 1952, vol. I l l , s. 55-62; por. t e n ż e , Glos w dyskusji nad artykułem F. L . Utley, The Migration of Folktales: Four Channels to the America, „Current Anthropology", vol. 15: 1974, No 1. A. M. Z o l o t a r e v , Rodovoj stroj i pervobytnaja mifologija, Moskva 1964, s. 278-280. * E 1 i a d e, op. cit, 128-130. 8 �172 RYSZARD TOMICKI 2; Nurkowanie Diabła na dno praoceanu po substancję konieczną do stworzenia lądu i wydobycie jej na powierzchnię. 3. Utworzenie ziemi przez Boga; współudział Diabła w jej formo­ waniu. 4. Zawładnięcie (lub próba zawładnięcia) ziemią, ludźmi i (lub) nie­ bem przez Diabła. 5. Walka Piorunowładcy (Michała Archanioła lub Eliasza) z Diabłem i strącenie go w podziemia . Podstawowe znaczenie w kosmogonii ludowej ma przeciwstawienie Boga i Diabła, uważanych zazwyczaj za istoty odwieczne (,,nie wiadomo skąd są" ) , których współdziałanie jest warunkiem kreacji. Mamy więc do czynienia z typowym przykładem dualizmu genetycznego, koncepcji przyjmującej dwa równoległe i równie odwieczne pierwiastki bytu, dwa równorzędne principia. Zgodnie z t y m opozycja Boga i Diabła funkcjo­ nuje w micie jako zasada klasyfikacyjna, dzięki której tworzony świat otrzymuje dychotomiczną s t r u k t u r ę semantyczną. Z Bogiem i Diabłem korelowane są bowiem wszelkie możliwe kategorie, zjawiska i cechy: góra — dół, wschód — zachód, ogień — woda (zwłaszcza w sensie kos­ mologicznym: ogień niebieski — wody kosmiczne), dzień — noc, lato — zima, biały — czarny, słońce — księżyc, dobro — zło, funkcjonalność — niefunkcjonalność i t d . Istotny jest fakt, że uwikłanie w proces kreacji, zarówno Boga jak i Diabła, różni zdecydowanie mit ludowy od koncepcji manichejskich i bogomilskich, które z postacią boskiego przeciwnika (Anty-Boga) łączą stworzenie świata materialnego . Kreacyjne funkcje Boga dotyczą duchowego, „niewidzialnego" aspektu świata. W mitach słowiańskich realizowany jest natomiast wariant bliski koncepcjom zoroastryjskim. Diabeł — podobnie jak Ahriman — ingeruje w sposób de­ strukcyjny w dzieło Boga, lub też jest kontrstwórcą, powołującym do istnienia świat zła (w sensie substancjalnym i kosmologicznym) . 10 u 1 2 13 14 Kulminacyjnym momentem procesu kreacji jest walka z Diabłem i strącenie go w podziemia. Motyw ten uzyskał w większości mitów i n ­ terpretację nawiązującą do fragmentu Apokalipsy św. Jana mówiącego o strąceniu Szatana przez Michała Archanioła. Przyczyną konfliktu m i ę 1 0 Szersze o m ó w i e n i e fabuły i schematu w: R. T o m i c k i , Słowiański mit kosmogoniczny, „Etnografia Polska", t. X X : 1976, z. 1. Por. mit wielkoruski w D S h n h a r d t , op. cit., s. 338-339. Bliżej na ten temat por. R. T o m i c k i , Religious Dualism in the Slavic Cosmogonic Myth, [w:] Poland at the Tenth International Congress of Anthro­ pological and Ethnological Sciences, Wroclaw 1978, s. 59-67. 4 Podkreślał to już N. I. К o r o b к a, Obraz pticy, tvorjaščej mir, v russkoj narodnoj poezii i pismennosti, „Izvestija Otdelenija Russkogo Jazyka i Slovenosti Imperatorskoj Akademii Nauk", t. X I V : 1909, kn. 4, t. X V : 1910, kn. 1. Por. U . В i a n с h i, The History of Religions, Leiden 1975, s. 41-42. Obszerne fragmenty irańskich m i t ó w stworzenia prezentuje M. S k ł a d a n k o w a , Kosmo­ gonią irańska, „Euhemer", 1975, nr 2. 1 1 1 2 1 4 11 �LUDOWA KOSMOGONIĄ DUALISTYCZNA 173 SŁOWIAN dzy demiurgami jest spór o władzę nad światem. Współtworzenie ziemi przez Boga i Diabła powoduje, iż ma ona dwoistą s t r u k t u r ę (Bóg tworzy równiny, pola uprawne, rośliny jadalne, zwierzęta gospodarcze itd., Diabeł zaś góry, ugory, błota, rośliny trujące i drapieżniki). W wyniku umowy albo podstępu boski Antagonista zdobywa jednak panowanie nad całą ziemią powodując-jej jałowość. Inny wariant tego wydarzenia mówi o pysze Diabła i próbie opanowania nieba. W obu wypadkach jednak chodzi o ten sam efekt — zagrożenie szeroko pojętego życia. Skrajnym przykładem tego jest motyw zaprzedania ludzi Diabłu przez Adama, czer­ piący z apokryficznych wyjaśnień praprzyczyny Odkupienia . Bezpo­ średnim powodem przekazania władzy nad zmarłymi Diabłu jest zagro­ żenie przez niego gatunkowego trwania l u d z k o ś c i . Epizod zstąpienia Jezusa do podziemi i pokonania Diabła stanowi t u zdublowanie wcześ­ niejszej interwencji świętego Piorunowładcy, chociaż jego interpretacja ma już w pełni charakter chrześcijański. Interwencja Piorunowładcy prowadzi do ustalenia ostatecznego kształ­ tu świata. W wyniku strącenia powstaje piekło, trzecia i uzupełniająca dwie poprzednie (niebo i ziemię) strefa kosmosu. Walka Piorunowładcy z Diabłem ma przy t y m dwa aspekty: kosmologiczny (polaryzacja de­ miurgów jest warunkiem trwania świata) oraz meteorologiczno-wegetacyjny (skojarzenie spadających diabłów z opadem deszczu). Oba aspekty odpowiadają funkcjom świętego Piorunowładcy w ludowym modelu świata, gdzie jest on ściśle związany z przejściem zima — wiosna (po­ czątkiem cyklu wegetacyjnego) oraz opadami w ich aspekcie „zarodczym", a ponadto z niszczeniem złych istot (diabłów, demonów) zagra­ żających w różnej formie płodności i życiu. Funkcje Piorunowładcy, które ogólnie określić można jako zacho­ wawcze, przeciwstawiają go z jednej strony Bogu (funkcje stwórcze), z drugiej natomiast Diabłu (funkcje destrukcyjne). To ostatnie przeciw­ stawienie znalazło także wyraz w południowosłowiańskich mitach o por­ waniu przez Diabła słońca i (lub) księżyca, które odzyskuje Piorunowładca ratując życie na z i e m i . Można więc stwierdzić, że proces tworzenia świata przebiegający niejako w dwóch opozycyjnych płaszczyz­ nach prowadzi do ustalenia triadycznej struktury kosmosu oraz istot nadprzyrodzonych: ls 16 17 NIEBO ZIEMIA PODZIEMIA 1 5 _ _ BOG PIORUNOWŁADCA DIABEŁ _ _ funkcje kreacyjne funkcje zachowawcze funkcje destrukcyjne Por. A. E . N a u m o w, Apokryfy w systemie literatury cerkiewnosłowiańWrocław 1976, s. 82 n. („Prace Komisji Słowianoznawstwa", nr 36). Szersze o m ó w i e n i e w: R. T o m i c k i , Antropogeneza w słowiańskich wie­ rzeniach ludowych, „Ethnologia Polona" (w druku). D a h n h a r d t , op. cit., s. 128-132, 136, 145; D r a g o m a n o v , op. cit., s. 84; Т. R. D o r d e v i c , Příroda u ver ovanu i předánu našega národa, Beograd 1958, t. 1, s. 20-21. skiej, l e 1 7 �174 RYSZARD TOMICKI Charakterystyka schematu i struktury słowiańskiej kosmogonii jak­ kolwiek uproszczona dla potrzeb tego referatu, pozwala na kilka wnios­ ków ogólniejszej natury. Podkreślić należy przede wszystkim, że mit różni się zdecydowanie od kosmogonii chrześcijańskiej i nie posiada żad­ nego znanego odpowiednika w euroazjatyckich, historycznych tradycjach mitologiczno-religijnych. Faktem jest, iż operuje on frazeologią i obra­ zami zaczerpniętymi z kanonicznej i apokryficznej literatury chrześci­ jańskiej (o różnej zresztą wadze dla sensu m i t u ) , ale obejmuje też elementy zupełnie jej obce i trudne do wyjaśnienia. Mam na myśli cały motyw nurkowania czy choćby bardzo często występujący ornitomorfizm Diabła (pojawia się jako kaczka lub przybiera tę postać podczas nurkowania), nie mówiąc już o współistnieniu Boga i Diabła oraz preegzystowaniu wód. Rekonstrukcja schematu kosmogonii ludowej z jeszcze większą mocą nasuwa pytanie o jej genezę. Jak się wydaje, pytanie to uzyskać może dwojaką formę: 1) czy mit w swej XIX-XX-wiecznej postaci mógł ufor­ mować się już w okresie oddziaływania na k u l t u r ę ludową chrześcijań­ stwa i wyłącznie na bazie motywów mitologicznych niesionych przez tę religię?; 2) czy mit ludowy stanowi rezultat wzajemnego oddziaływania jakiejś hipotetycznej, przedchrześcijańskiej koncepcji kosmogonicznej oraz motywów mitologicznych docierających do środowisk ludowych z ortodoksyjnych i heterodoksyjnych źródeł chrześcijańskich? Rozstrzyg­ nięcie tego dylematu w świetle źródeł historycznych wydaje się nie­ możliwe, a świadczą o t y m drobiazgowe poszukiwania M . P. Dragomanova. Istnieją jedynie dwie wskazówki co do historii m i t u — wiadomo, iż już ok. X V I - X V I I w. znany był on w Rosji w formie identycznej z XIX-XX-wieczną oraz że ślady wydobycia z praoceanu substancji, z której następnie Bóg tworzy ziemię spotyka się w średniowieczu w słowiańskich apokryfach . Bezsporna jest rola chrześcijaństwa w nadaniu kosmogonii ostatecz­ nego kształtu. Olbrzymia jednorodność mitów, mimo występowania ich na znacznym obszarze Europy, jednorodność, która niegdyś sugero­ wała istnienie wspólnej Ursage, może być — jak się wydaje — t ł u m a ­ czona unifikującym i petryfikującym wpływem tradycji chrześcijańskiej. Z 5 motywów kosmogonii ludowej trzy mają bezpośrednie powiązania z kanonicznymi lub apokryficznymi motywami mitologicznymi. W jeszcze większym stopniu dotyczy to drugo- i trzecioplanowych wątków. Zdecy­ dowanie obcy pozostaje jedynie motyw nurkowania, gdyż nawet współ1S 19 1 8 "W elementach milsko-apokryficznej D r a g o m a n o v , op. D rag om an o 1 9 drugo- i trzecioplanowych mitu wyraźne są w p ł y w y bogotradycji mitologiczno-religijnej. Wiele miejsca poświecą im cit. v, op. cit., s. 79-80, 82; D á h n h a r d t , op. cit, s. 45. �LUDOWA KOSMOGONIA DUALISTYCZNA SŁOWIAN 175 istnienie Boga i Diabła można usiłować wyjaśnić nie wykraczając poza szeroko rozumianą tradycję chrześcijańską . Dotychczasowe badania proponują interpretację motywu pierwotnych wód i kosmogonicznego nurkowania jako archaicznego składnika mitów stworzenia u ludów Eurazji. Wiadomo także, iż w X I X - X X w . zasięg tego motywu pozbawionego dualizmu demiurgów pokrywał się w Europie Północno-Wschodniej i w Azji Północnej z zasięgiem mitów typu sło­ wiańskiego, w których istotą nurkującą jest Diabeł. Zważywszy na częs­ ty ornitomorfizm Diabła istniała bardzo prawdopodobna możliwość, iż mamy do czynienia z jednym motywem, który w k r ę g u oddziaływania chrześcijaństwa uległ transformacji (nastąpiła zamiana nurkującego ptaka na Diabła). Sugestię tę potwierdzały tzw. kolędy kosmogoniczne, znane wyłącznie z Ukrainy, w których istotami planującymi wydobycie z dna pierwotnych wód ziemi, słońca, gwiazd są p t a k i . Wszystkie te spostrzeżenia dotyczyły wszakże jednego tylko motywu. Istniała koniecz­ ność przeprowadzenia analizy całego m i t u kosmogonicznego, pozbawio­ nego w motywie nurkowania dualizmu Boga i Diabła. Uwaga moja skierowała się na dwa zespoły mitów — ugrofińskie (a zwłaszcza obi-ugryjskie, tzn. występujące wśród Mansów i Chantów) oraz samojedzkie. Spowodowane to było faktem, iż w X I X - X X w. wśród Ugrofinów znane były mity stworzenia w pełni odpowiadające kosmo­ gonii słowiańskiej oraz takie, które oparte były na motywie nurkującego ptaka, nie wykazującego żadnych cech antropomorficznej istoty nadprzy­ rodzonej. Szczególnie wyraźnie współistnienie tych dwóch wersji ryso­ wało się u Mansów i Chantów, społeczności, które w najmniejszym sto­ sunkowo stopniu uległy wpływom słowiańsko-chrześcijańskiej tradycji mitologiczno-religijnej. Z kolei wśród Somojedów kosmogonie dualistycz­ ne typu słowiańskiego nie były w zasadzie znane , co pozostawać mogło w związku z jeszcze mniejszą rolą wpływów słowiańsko-chrześcijańskich w ich mitologii i religii niż to miało miejsce u Manso-Chantów. Spo­ strzeżenia te nasuwały przypuszczenie, że dualistyczna forma motywu nurkowania i częstotliwość jej występowania uzależnione są od dawności, trwałości i zasięgu oddziaływania kultury słowiańskiej i chrześcijaństwa. 20 21 22 2 0 Sugestie takie znaleźć można w: E . V. P o m e r a n с e v a, Mifologičeskie perv russkom folklore, Moskva 1975, s. 124, 130. Por. A. N o w o s i e l s k i , L u d ukraiński, Wilno 1857,1.1, s. 102-104; O. K o l ­ b e r g , Dzieła wszystkie, t. 29, s. 348; D a h n h a r d t , op. cit., s. 59; A f a n a s e v, op. cit., s. 466. W pocz. X X w. zanotowano wśród N i e n i e c ó w 2 wersje odbiegające od ty­ powych m i t ó w samojedzkich i mające formę zbliżoną do m i t ó w słowiańskich, por. T. L e h t i s a l o , Entwurf einer Mythologie der Jurak-Samojeden, Helsinki 1924, s. 8-11. sonaži 2 1 2 2 �176 RYSZARD TOMICKI * Aby wyjaśnić, czy istnieje (a jeśli tak, to jaki) związek pomiędzy mo­ tywem kosmogonicznego nurkowania i pozostałą częścią m i t u stworzenia, podjęta została analiza mitów samojedzkich . Pozwoliła ona na rekon­ strukcję wspólnego dla Nienieców, Enieców, Selkupów i Nganasanów schematu kosmogonii, mającego następującą postać: 1. Istnienie pierwotnych wód oraz Boga Nieba, będącego inicjatorem stworzenia ziemi. 2. Nurkowanie ptaka — pomocnika na dno praoceanu po substancję konieczną do stworzenia lądu i wydobycie jej na powierzchnię. 3. Utworzenie ziemi przez Boga Nieba. 4. Zawładnięcie ziemią przez istotę związaną ze śmiercią, jałowością, a później z podziemiami (Boga Śmierci). 5. Walka istoty związanej z życiem, płodnością i niebem (Boga Życia) o panowanie nad ziemią oraz życiem ludzi, przynosząca w efekcie translokację Boga Śmierci w podziemia. 6. Działalność na ziemi Herosa Kulturowego (pod opieką Bogini Zie­ mi). 7. Odejście Herosa do nieba (a Bogini Ziemi w podziemia). Nietrudno zauważyć, iż schemat ten w punktach 1-5 jest niemal iden­ tyczny ze słowiańskim, chociaż pod względem formalnym mity obu grup różnią się znacznie (kosmogonię Samojedów cechuje bogactwo wątków, brak w niej chrześcijańskiej frazeologii, treść uwarunkowana jest spe­ cyfiką ekologiczno-kulturową tych ludów itd.). Uwagę zwrócić jednak należy przede wszystkim na treść poszczególnych motywów. Inicjatorem stworzenia jest zawsze Bóg Nieba (Nieniecowie i Selkupowie — Num, Eniecowie — Nga, Nganasani — Nguo), związany z naj­ wyższym poziomem nieba, uważany za stwórcę i suwerennego władcę 23 2 5 Wykorzystałem w tym celu m. in.: L e h t i s a 1 o, op. cit.; E . D. P r o k o f e v a , Kostjum sel'kupskogo (ostjako-samoedskogo) šamana, „Sbornik Muzeja A n ­ tropologii i Etnografii", t. X I : 1949; t e j ż e , Eneckij šamanskij kostjum, „Sbor­ nik...", t. X I I I : 1951; t e j ż e , Materiały po religioznym predstavleniiam encev, „Sbornik...", t. X I V : 1953; t e j ż e , Predstavlenija sel'kupskich šamanov o mire, „Sbornik...", t. X X : 1961; В. O. D o I g i c h , Mifologičeskie skazki i istoričeskie preclanija encev, „Trudy Instituía Etnografii" (ns), Moskva 1961, t. X L I V ; t e n ż e , MatriarchaVnye čerty v verovanijach nganasan, [w:] Problémy antropologii i istoričeskoj etnografii Azii, Moskva 1968, s. 214-229; t e n ż e , Mifologičeskie skazki i istoričeskie předáni ja nganasan, Moskva 1976; A. V. C h o m i č , Nency. Istoriko-etnografičeskie očerki, Moskva-Leningrad 1966; t e n ż e , O nekotorych predmetach kul'ta nadymskich nencev, „Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii", t. X X V I I : 1971; U. H o l m b e r g , Finno-Ugric, Siberian Mythology, Mythology of All Races, ed. Lewis Herbert Gray, New York 1964, vol. I V ; V. N. T o p o r o v, O tipologičeskom podobii mifologičeskich struktur и Ketov i sosednich s nimi narodov, [w:] Ketskij sbornik. Mifologija, etnográfica, teksty, Moskva 1969, s. 126-147. �LUDOWA KOSMOGONIA "DUALISTYCZNA SŁOWIAN 177 świata. Z jego polecenia ziemię z dna praoceanu wydobywa ptak wodny związany z dolną sferą kosmosu i będący gatunkowym odpowiednikiem ptaka — głównego ducha opiekuńczego szamanów udających się w pod­ ziemia. Ptak przeciwstawiony jest więc Bogu Nieba (góra — dół), ale relacja między nimi nie ma nigdy cech antagonizmu. Z wydobytej ziemi Bóg tworzy ląd, który — podobnie jak w mitach słowiańskich — roz­ rasta się do aktualnej postaci. Analogia ze Słowianami dotyczy również szczegółów aktu nurkowania. W mitach słowiańskich dopiero za trzecim razem udaje się Diabłu dosięgnąć dna, co jest wyjaśniane jako wyraz niemocy stwórczej. Efektywność nurkowania zapewnia Diabłu wypowie­ dzenie formuły typu: „w imię Boga". W mitach Samojedów sens tego wątku jest odmienny. Wyraża on albo trudność osiągnięcia dna praoce­ anu, czyli skrajnie dolnego punktu osi świata (droga tam trwa 7 dni, lat, podobnie jak do siedziby Boga Nieba), albo niemożność dotarcia do dna przez ptaka związanego z górną strefą kosmosu. Czasem bowiem pierwszą próbę podejmuje ptak będący gatunkowym odpowiednikiem ptaka — głównego ducha opiekuńczego szamanów udających się do nie­ ba. Po nieudanej próbie ptaka „górnego", z powodzeniem nurkuje ptak „dolny". Pomijając kwestię predeterminacji dwóch klas szamańskich du­ chów opiekuńczych, można stwierdzić, iż wątek ten rzuca światło na występujące w mitach słowiańskich przekonanie, że Bóg sam nie może stworzyć ziemi' (tzw. wątek niemocy stwórczej Boga) i zmuszony jest od­ wołać się do pomocy Diabła . 2 4 Utworzenie ziemi jest równoznaczne z powstaniem pierwszej i podsta­ wowej struktury kosmosu, a mianowicie opozycji: niebo — ziemia. W m i ­ tologii Samojedów (ale także Manso-chantów, Ketów i innych ludów pół­ nocnej A z j i ) łączy się to z polaryzacją Boga Nieba i jego małżonki; ta ostatnia — po strąceniu lub oddaleniu się z nieba na ziemię — staje się Boginią Ziemi (Nieniecowie — Ja nebja, Selkupowie — Ylynda kota, Eniecowie — Dja menju'u, Nganasani — Mou njamy). Elementu tego brak w mitach słowiańskich, chociaż utworzenie ziemi stanowi także pierwszą i najważniejszą fazę strukturyzacji świata. U Samojedów ko­ lejne motywy kosmogonii wynikają niejako z małżeńskich związków pary głównych bóstw, które posiadają co najmniej dwóch synów prze­ ciwstawionych nieraz wprost (jak u Enieców) w kategoriach wieku (star­ szy — młodszy). Syn starszy jest istotą o naturze ludożerczej. Przebywa on początko25 2 4 Por. „Boch znav use na swiťi, ale niczoho ne mih zrobyty, a Tryjuda (Dia­ beł — RT) mav syłu do useho", W. S z u c h i e w i c z , Huculszczyzna, L w ó w 1908, t. I V , s. 2-3. Np. K . F . K a r j a l a i n e n , Die Religion der Jurga-Volker, Porvoo 1922, t. 2, s. 176; T o p o r o v, op. cit., s. 139; V . V . I v a n o v, V. N. T o p o r o v, Kommentarij к opisaniju ketskoj mifologii, [w:] Ketskij sborník. Mifologija, etnografija, teksty, Moskva 1969, s. 152. 2 5 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �178 RYSZARD TOMJ.CKI wo na ziemi pożerając nowo stworzonych ludzi (Nga u Nienieców, Todote u Enieców) lub też opanowuje ziemię powodując jej jałowość — skucie lodem (Fannida u Nganasanów). Sytuację tę likwiduje interwen­ cja młodszego brata (Nieniecowie — Jaumaal^Nymkympoi?, Selkupowie — Icza~Ij, Eniecowie — Djuba nga, Nganasani — Djojba nguo). Istota ta, często posiadająca atrybuty piorunowładcy i (lub) bóstwa solarnego, powoduje w efekcie walki translokację zagrażającego życiu bóstwa w podziemia, gdzie staje się ono Bogiem Śmierci. Sam zaś staje się od tej chwili Bogiem Życia, opiekującym się strefą ziemi. Tworzy on i podtrzymuje — w ścisłym związku z Boginią Ziemi (a mówiąc ściślej z jej życiodajną hipostazą) — życie ludzi, zwierząt i roślin. Motyw translokacji Boga Śmierci stanowi bliską analogię, najbar­ dziej bodaj kontrowersyjnego ze względu na koneksje z Apokalipsą św. Jana, motywu mitu słowiańskiego. W obu wypadkach mamy do czy­ nienia nie tylko z podobną formą motywu, lecz także z identycznym znaczeniem opisywanego wydarzenia w procesie kreacji . Przemieszcze­ nie Boga Śmierci w podziemia prowadzi bowiem do powstania werty­ kalnej struktury trójelementowej: 2e NIEBO ZIEMIA PODZIEMIA BOG NIEBA B O G ŻYCIA B O G ŚMIERCI funkcje kreacyjne funkcje zachowawcze ( ż y c i o d a j n e i obronne) funkcje destrukcyjne Dwa ostatnie motywy kosmogonii Samojedów nie posiadają odpo­ wiedników w ludowym micie Słowian. Mowa jest w nich o działalności Herosa Kulturowego, opisywanego jako autonomiczna postać mająca jednak cechy i atrybuty Boga Życia (np. Icza oraz Ij u Selkupów) albo jako hipostazą Boga Życia (Eniecowie — Djuba nga, Nganasani — Djajku~Djojba nguo). Dokonuje on typowych czynów należących do wzorcowego obrazu tej postaci w mitologii: uwalnia ziemię od demonicz­ nych potworów zagrażających ludziom, dopełnia dzieła stworzenia usta­ lając np. liczbę gwiazd, przekazuje ludziom „kulturę", kształtuje normy religijne. Nad Herosem czuwa Bogini Ziemi, przebywająca jeszcze na ziemi. Po wypełnieniu swej misji Heros oddala się od nieba i w syn­ chronicznym modelu świata utożsamiany jest z Bogiem Życia. Jest to akord procesu kreacji (uprzednio Bogini Ziemi udaje się pod ziemię ) . Jakkolwiek motywy te nie występują w kosmogonii Słowian, wiele z nich przypomina popularne motywy folkloru mitologicznego związane z Michałem Archaniołem (nieraz Eliaszem) oraz przede wszystkim 2 7 2 6 Motyw translokacji bóstwa związanego z podziemiami i śmiercią w y s t ę p o ­ w a ł w identycznym lub zbliżonym kontekście również u E w e n k ó w . J a k u t ó w i Ałtajczyków. ' Bogini Ziemi przebywa w synchronicznym modelu świata na 1 (lub nie­ raz 2) poziomie 7-dzielnych podziemi. W stosunku do Boga Śmierci zawsze sytuo­ wana jest „wyżej", nawet jeżeli oboje sytuowani są w płaszczyźnie horyzontalnej. 2 �LUDOWA KOSMOGONIĄ DUALISTYCZNA SŁOWIAN 179 św. Jerzym. Dotyczy to zwłaszcza walki z potworem — ludojadem, spa­ lenia go i spowodowania w ten sposób powstania owadów, co odpowiada wschodnio- i południowosłowiańskim mitom o spaleniu smoka i powsta­ niu z jego popiołów g a d ó w . Analogia między t y m i postaciami obejmu­ je również motyw odzyskania zagrabionych przez Diabła (Boga Śmierci) ciał niebieskich . Ta zaskakująca zbieżność funkcji Herosa i św. Jerze­ go oraz szczegółów ich czynów sięga samej natury tych postaci. Podob­ nie jak Heros jest w mitologii Samojedów jedną z form Boga Życia, św. Jerzy w mitologii słowiańskiej stanowi wyłącznie hipostazę Pioruno­ władcy, co przekonywająco wykazali Ivanov i Toporov . Poza generalnym podobieństwem schematów kosmogonii Samojedów i Słowian kryje się jednak istotna różnica o charakterze strukturalnym. Jeśli bowiem u podstaw słowiańskiego mitu i modelu świata leży jedna opozycja binarna (Bóg — Diabeł), ulegająca następnie przekształceniu w triadę (Bóg — Piorunowładca — Diabeł), to w micie i modelu świata Samojedów mamy do czynienia ze s t r u k t u r ą bardziej skomplikowaną: 28 29 30 ZYCIE SMIERC BN MĘSKIE —BZ BN BZ US BZ • - B ó g Nieba Bóg Życia Bóg Śmierci Bogini ziemi Podstawowe znaczenie ma t u pierwotna struktura: Bóg Nieba — Bogini Ziemi. Obie istoty przeciwstawione są sobie w kategoriach: góra — dół, ojciec — matka, jasne — ciemne. Równocześnie każda z nich jest ambiwalentna ze względu na związek ze zjawiskami: życia i śmierci oraz lata i zimy. Dlatego też zarówno Bóg Nieba, jak Bogini Ziemi posiadają aspekty dobre (życiodajny, letni — ciepły, słoneczny itd.) oraz złe (śmiercionośny, zimowy — mroźny, księżycowy itd.). As­ pekty te personifikuj ą bóstwa sytuowane na niższym poziomie genetycz­ nym, tzn. dzieci pary głównych bóstw. Zazwyczaj dotyczy to głównie Boga Nieba, który będąc w synchronicznym modelu świata bóstwem pasywnym .„przekazuje" swe antagonistyczne funkcje Boga Życia i Boga 2 8 Por. np. A f a n a s e v , op. cit., s. 535; D a h n h a r d t , op. cit., t. I I I , s. 169; S. K u l i s i e , P. Ż. P e t r o v i ć, N. P a n t e l i ć , Srpski mitološki rečnik, Beograd 1970, s. 262. Np. A f a n a s e v, op. cit., t. I I I , s. 535. Analogiczne motywy w y s t ę p o w a ł y w mitologii Samojedów, Manso-Chantów, Buriatów. V. V. I v a n o v , V. N. T o p o r o v , Issledovanija v oblasti slavjanskích drevnostej. Leksičeskie i frazeologičeskie voprosy rekonstrukcii tekstov, Moskva 1974, passim; t e n ż e , Invariant i transformacii v mifologičeskich i jolklornych tekstach, [w:] Tipologičeskie issledovanija po fol'kloru. Sbornik statej pamjati Vla­ dimíra Jakovleviča Proppa, Moskva 1976, s. 44-76. 2 9 8 0 �180 RYSZARD TOMICKI Śmierci. Sam zachowuje kierowanie przebiegiem procesów biologicznych czy astronomiczno-meteorologicznych, ale nie jest bezpośrednim sprawcą ani narodzin, wzrostu roślin, pory wiosenno-letniej, ani też śmierci, obu­ mierania, zimy. W mniejszym stopniu zjawisko to dotyczy Bogini Ziemi, która jest postacią aktywną. Jednak i w t y m wypadku, zgodnie z logiką przedstawionego schematu, Bogini Ziemi „przekazuje" swe funkcje cór­ kom (np. Dja katy i Parneku u Enieców) albo występuje w dwóch hipostazach jako bogini związana z płodnością oraz bogini związana ze śmier­ cią (Mou njamy i Syrada njamy u Nganasanów). Przy takich rozwiąza­ niach Bóg Życia i Bóg Śmierci posiadają swe żeńskie d u b l e r k i . Jak już było powiedziane, w modelu świata Bóg Nieba, Bóg Życia i Bóg Śmierci zajmują miejsca i pełnią funkcje analogiczne do Boga, Piorunowładcy i Diabła w modelu słowiańskim. Eliminacji uległa nato­ miast Bogini Ziemi, która u Samojedów połączona jest wieloma różno­ rakimi więzami ze wszystkimi bóstwami męskimi. Jeśli można w ten sposób porównywać formy dualizmu w micie słowiańskim i samojedzkim, to nasuwa się przypuszczenie, iż wyparcie bóstwa ż e ń s k i e g o po­ łączone z silnym wzmocnieniem roli Diabła (jak to ma miejsce w chrze­ ścijańskiej tradycji mitologiczno-religijnej) mogło stanowić czynnik prowadzący do „spłaszczenia" dualizmu typu samojedzkiego i nadania mu formy binarnej. Tego rodzaju warianty spotyka się w mitologii M a n s o - C h a n t ó w , gdzie w miejsce nurkującego po ziemię ptaka (asocjowanego ze sferą tanatyczną) wprowadzony został bóg śmierci i pod­ ziemi Kul'-ater, identyfikowany z Diabłem. W przypadku wzrastającego oddziaływania chrześcijaństwa następowała też aktywizacja Boga Nieba, który w religiach szamanistycznych z reguły był typowym deus otiosus. Dysponujemy dwoma wersjami mitu, pochodzącymi od Nienieców, w których wystąpienie obu tych zjawisk doprowadziło do formy bliskiej słowiańskiemu dualizmowi Boga i Diabła . Wszystkie te analogie w y ­ magają jednak osobnego, szczegółowego rozważenia, co wykracza poza ramy tego szkicu. 31 32 33 34 3 1 Oba aspekty p o s i a d a ł a t a k ż e M a t k a Ziemia w wierzeniach s ł o w i a ń s k i c h , por. np. O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. 19, s. 198. Takie ujęcie B o g i n i - M a t k i jest zresztą uniwersalne, por. E. N e u m a n n , Die Grosse Mutter. Der Archetyp des Grossen Weiblichen, Z u r i c h 1956. Ziemia jest w mitach s ł o w i a ń s k i c h w y ł ą c z n i e przedmiotem d z i a ł a n i a obu d e m i u r g ó w , ale nawet w takiej r o l i utrzymuje implicite pewne elementy f u n k c j i kreacyjnych, T o m i c k i , S ł o w i a ń s k i mit..., s. 94-95. M i t y M a n s ó w i C h a n t ó w d o s t a r c z a j ą całej serii r ó ż n o r o d n y c h m o ż l i w o ś c i transformacji, czy m ó w i ą c inaczej w a r i a n t ó w s y t u u j ą c y c h się m i ę d z y t y p o w y m m i t e m s ł o w i a ń s k i m i t a k i m samym m i t e m samojedzkim. R ó w n o c z e ś n i e schemat dualizmu przedstawiony w y ż e j dla kosmogonii S a m o j e d ó w w y s t ę p o w a ł u Manso- C h a n t ó w w sposób jeszcze bardziej w y r a ź n y niż u tych pierwszych. L e h t ' i s a 1 o. op. cit., s. 8-11. 3 2 3 3 3 4 �LUDOWA KOSMOGONIA DUALISTYCZNA SŁOWIAN 181 * Przedstawione ustalenia dostarczają bogatego materiału do rozważań na temat m i t u zarówno słowiańskiego, jak i samojedzkiego. Zasygnali­ zuję t u jedynie niektóre nasuwające się wnioski i problemy. Dla oceny kosmogonii Samojedów istotny jest fakt, że jej schemat oraz forma du­ alizmu zrekonstruowana wyżej posiadają odpowiedniki nie tylko u Man­ sów i Chantów, lecz także w kosmogonii Ewenków, oraz w pewnym stopniu J a k u t ó w i Ałtajeżyków. Co więcej, dotyczy to również niektó­ rych mitów stworzenia Indian północnoamerykańskich. Analogie sięga­ jące poziomu fabularnego i strukturalnego zdają się potwierdzać hipote­ zy, wysuwane wyłącznie na podstawie zasięgu motywu nurkowania kosmogonicznego , według których kosmogonia motyw ten zawierająca stanowi archaiczną koncepcję, sięgającą okresu migracji transkontynentalnych. Powstaje jednak pytanie: czy uderzające podobieństwo schema­ tu kosmogonii ludowej Słowian jest wystarczającym argumentem do uznania jej za koncepcję rodzimą, która uzyskała jedynie chrześcijańską formę oraz pod wpływem tej religii uległa pewnym przekształceniom strukturalnym? Analogie samojedzkie i inne wspomniane przed chwilą mają znaczenie wyłącznie typologiczne i z tego powodu bardziej roz­ ważnym stanowiskiem było przyjęcie tezy, iż uprawdopodobniają one możliwość przedchrześcijańskiej genezy mitu słowiańskiego. Przy takim sformułowaniu zagadnienia istotne znaczenie posiadają wszelkie wskazówki wynikające z badań indoeuropejskiej tradycji mitologiczno-religijnej. J e d n ą z nich jest udowodniona przez Ivanova i Toporova archaiczność motywu walki Piorunowładcy ze Smokiem w mitologii Słowian . W świetle przeprowadzonych przeze mnie badań motyw ten uznać należałoby za jeden z elementów kosmogonii (i co nie wykluczo­ ne, występujący w dwóch wariantach: walka Piorunowładcy — Boga Życia z Diabłem — Bogiem Śmierci oraz walka Herosa — św. Jerzego ze Smokiem — Demonem Ludożercą), nie zaś za mit autonomiczny. Wspólność tego motywu dla tradycji słowiańskiej i samojedzkiej nie jest przy t y m faktem przypadkowym, gdyż wspomniani badacze wielokrotnie wskazywali liczne analogie między mitologią ludową Słowian a syste­ mami Ugrofinów, Samojedów i Ketów. Traktować więc je można jako potwierdzenie prawomocności porównywania kosmogonii obu grup. 35 36 8 5 Por. W. S c h m i d t , Der Ursprung der Gotteside, Munster i . W. 1926-1955, t. 6, s. 40 п., 233, t. 12, s. 166 п.; J. H а e к e 1, Prof. Wilhelm Schmidts Bedeutung fiir die Religionsgeschichte des vorkolumbischen Amerika, „ S a e c u l u m " , V I I : 1956, s. 1-39. V. V. I v a n o v, V. N. T o p o r o v, he mythe indo-européen du dieu de l'orage poursuivant le serpent: reconstruction du schema, [w:] Échanges et Com­ munications. Melanges offert d C. Lévi-Strauss á l'occasion de son бОёте anniversaire, Paris—The Hague 1970, s. 1180-1206; I v a n o v, T o p o r o v, Issledovanija..., s. 4-179. 3 6 �182 RYSZARD TOMICKI Innym godnym uwagi faktem jest bliskość „męskiej" części zdwojo­ nego dualizmu w kosmogonii Samojedów ze s t r u k t u r ą głównych bóstw ludowej odmiany zoroastryzmu, za jaką uznawany jest zurwanizm . Mamy tu do czynienia z triadą: 37 BOG NIEBA ZURVAN B O G ŻYCIA B O G ŚMIERCI ORMUZD AHRIMAN (młodszy) (starszy) (młodszy) (starszy) Biorąc pod uwagę całą odmienność form, w jakich konkretyzują się obie struktury, a co za: tym idzie istniejącą między nimi różnicę ideo­ logiczną, podkreślić należy, iż struktura ta pozostaje w bezpośrednim związku z bardzo rozpowszechnioną w Eurazji triadyczną s t r u k t u r ą ko­ smosu oraz trzema zasadniczymi funkcjami korelowanymi z istotami nadprzyrodzonymi biorącymi udział w procesie kreacji: N I E B O — istota o f u n k c j a c h k r e a c y j n y c h Z I E M I A — istota o f u n k c j a c h z a c h o w a w c z y c h ( P O D Z I E M I A — istota o f u n k c j a c h d e s t r u k c y j n y c h Jest to — zważywszy dodatkowo na bóstwo żeńskie (np. Boginię Zie­ mi u Samojedów) — wariant triady rekonstruowanej dla Indoeuropejczyków przez G. Dumezila, w pełni zgodny z korekturami poczynionymi ostatnio przez V. Toporova . W t y m kontekście wyjaśniona może być zarówno trwałość postaci Piorunowładcy (łączącego funkcje życiodajne i obronne) w folklorze mitologicznym Słowian, jak i jego rola w ludo­ wym micie kosmogonicznym. W tym miejscu można zakończyć szkicową prezentację problemów związanych z dualistycznym mitem występującym w X I X - X X w. w środowisku chłopskim Europy Środkowo-Wschodniej i Południowej. Wydaje się, że przyjęta perspektywa badawcza pozwala na odmienne, ale i pełniejsze ich rozważenie niż to miało miejsce dotychczas. Jest to oczywiście kwestią dalszych badań, które dzięki ustaleniom strukturalno-typologicznym mogą otworzyć drogę do wykorzystania także faktów ustalonych już przez dawniejszych badaczy (Dragomanova), a dotyczą­ cych ewentualnych zapożyczeń dalszoplanowych elementów mitu z tra­ dycji mitologicznp-religijnych oddziałujących na kulturę ludową w okre­ sie średniowiecza, czy nawet wcześniej. Trawestując bowiem zdanie V. J. Proppa można stwierdzić, iż zanim wyjaśnimy sobie, skąd mit pochodzi, trzeba odpowiedzieć na pytanie: co reprezentuje? . 38 39 " E l i a de, op. cit., s. 106-112. V. T o p o r o v , Some Remarks about the Iguvine Triad, [w:] Studia Indoeuropejskie — Etudes Indo-Européennes, Wroclaw 1974, s. 261-269 („Prace Komisji Językoznawstwa", nr 37). V. J . P r o p p , Morfologia bajki, Warszawa 1976, s. 35. ' 3 8 8 9 �L U D O W A KOSMOGONIA D U A L I S T Y C Z N A SŁOWIAN 183 Ryszard Tomicki DUALISTIC F O L K COSMOGONY OF SLAVONIC P E O P L E IN T H E L I G H T OF SAMOYEDIC MYTHS O F CREATION Summary The article contains a general outline of one on the problems which have been dealt with in detail in the monograph "Dualistic cosmogony in Europe and in Asia in 19-th and 20-th century — an ethno-religious study" aimed to explain the genesis and the character of dualistic, mythological conceptions which at the beginning of 20-th century were still circulating among the peasant population in eastern and southern Europe. With reference to studies by J . K . Erben, A. Anafasev, A. Veselovski, M. P. Dragomanov, O. Dahnhardt, A. M. Zolotarev, M. Eliade and others, the author attempted to establish the relationship between dualistic myths (interpreted as an entirety which includes a set of motifs) and non-dualistic ones which appear, inter alia, among Samoyeds. Hitherto, the sepa­ rate treatment of such myths resulted from the fact that in the common motif of the Earth-Diver as a being who recovers the earth from the bottom of the primeval ocean, on some occasions there appeared the Devil and, on others, a bird-helper of the Creator God. The purpose of the artile is to characterize the similarities and differences of the Samoyedic and of the Slavonic myths. Studies have shown that structure of both groups of myths is based on an analogous mythopoeic scheme which includes the following motifs: 1) the existence of primeval waters and of the Creator God, 2) the recovery of matter from the bottom of the primeval ocean by helper of the Creator God, 3) the creation of the earth, 4) the conquest (attempt to conquer) of earth by a being who personifies sterility, death and the subterranean realm, 5) intervention, by a being personifying fertility, life and heaven resulting in the expulsion of the thanatoidal being to the subterranean realm. In addition, the Samoyedic myths include, as a motif, the part played by a culture-hero who is protected by the Earth Goddess; the hero does not appear in folk cosmogony he has however, many parallels in the folklore connected with St. George and other saints. The essential difference in the myths of the people mentioned above becomes evident in the characterization of beings taking part in the Creation and, though to a minor extent, in the scheme of the world transmitted by the myth. Among Slavonic people particular significance is ascribed to the opposition of God and of the Devil both of whom are regarded as eternal beings. Their opposition operates in the myth as a principle of classification as a result of which the world is assigned a dichotomic structure. The Devil, performing initially the role of a helper diving to the bottom of the primeval ocean for earth, later interferes destructively with the work of God and brings into existence (or becomes an anti-creator of) a world of evil (in a substantial and cosmological sense). The part of a mediator between these two beings is played by a saint with the attributes of a ruler of thunderbolts — Archangel Michael and, less frequently, St. Eliah. I n a coexistential model of the world God, Archangel Michael and the Devil are correlated, respectively, with heaven, earth and the subterranean realm and with the creative, preserving (in a defensive and life-giving sense) and destructive functions. In Samoyedic myths, in the act of creation take part four beings frequently linked with ties of kinship: God of heaven, Goddess of earth and their sons named by the author, in accordance with their functions, a God of life and a God of death. Т е polarity of these deities has a hierarchic character �184 RYSZARD TOMICKI (parents-children) and is expressed in categories: male-female and life-death. Further, the deity representing a category of opposition specific to a particular pair, is also ambivalent because of the duality of opposition of the other pair. Thus both, God of heaven and the Goddess of earth have aspects (hypostases) corresponding with — life-giving, sunny, summer-like etc. as well as lethal, wintry, lunar etc. In a similar sense, the God of life and the God of death may assume either male or female semblance. Moreover, the gods of heaven, of life and death form a trinity which is structurally and functionally similar to the Slavonic one consisting of God, Archangel Michael (ruler of thunderbolts) and the Devil. In the Slavonic myths there is no deity coresponding to Goodess of earth who i n the Samoyedic scheme of the world plays a very important role and is linked with all remaining supernatural beings and with the functions personified by them. The findings, so far, have a typological character and .suggest many further problems not perceived before by the research workers in the field of dualistic cosmogony of eastern and southern Europe and of northern Asia. The findings constitute an argument in favour of the archaic origin of the reconstructed frame­ work of the Slavonic tales about creation of the world despite the evident fact that their superficial form has been shaped under the influence of the canonical and apocryphal traditions of Christianity. New light is also shed on the dualistic versions of the oosmogonical myth which appear among people of Siberia and of the Altai region. A discussion of these problems would require a separate and much larger publication. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cec44bc70b5d7043f11b7ff4f899bb69.pdf 2746dd9360c32e044d3cc7297690d8e9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3139 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2939 Title A name given to the resource Ludowa plastyka Żywiecczyzny - Gody / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.69-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn A. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Seweryn A. Wisłocki LUDOWA PLASTYKA ŻYWIECCZYZNY - GODY T a k i tytuł no*>U trzocia kolejna w y s t a w a 1 w Galom „SR- М А Р О К " działającej o d września 198G r. pod patronatem W y ­ działu K u l t u r y i Sztuki Urzędu Miojskk-g >, M u w u i i Górnej, kultywującego dawny scenariusz obrzędu, w którym przeważają elementy m a g i i pastorskiej. Śląskiego Najstarsze m a s k i , pochodzące zo w s i L a l i k i , w y k o n a n o przez ] Centrum K u l t u r y w Katowicach. Była „;ia dziełom a u t o r s k i m nieżyjącego już L u d w i k a P y t l a oraz d w u twórców a n o n i m o w y c h Marii Fidorkiowicz i powstała w ofeb-.io prowadzonych przoz nią przewyższały zdecydowanie prywatnie terenowych badań etnograficznych. T r z o n ekspozycji cyzją stanowiły maski, stroje i rekwizyty wypożyejsone od działających aktirilnio zespołów obrzędowych — ,.Dziadów" т. U l i k i „ Ż a b ­ wykonania bogactwem i dekoracyjnością f o r m y , okspresją, pre­ wszystkie inne. Większość masek używanych w zespole и Łękawicy w y k o n a Józef K u p o z a k , legitymujący się d y p l o m e m czeladnika w rzeźbie n i c y " z Żabnicy Górnej. Zespoły te w y b r a n o w w y . u k u starannej w elekcji spośród kilkunastu działających na Zvn-ioecsy/ по w do- w 1950 r. Pierwszą maskę drewnianą wykonał w ] 950 r . Spodobała liaio Soły i jej dopływów od Cięeiny do Z w a r d o n i a . Wystawę się t a k dalece, żo o d r o k u następnego r.a obstałunek zespołu uzupełniały eksponaty z M u z e u m w Żywcu oraz рглео współ­ w Żabnicy czesnych rzeźbiarzy masek obrzędowych. k o m p l e t y masek dla ról obrzędowych. Drewniano m a s k i , o dużej 2 Ekspozycję pomyślano j a k o prezentację p l a s t y k i obrzędowej żywej, zmieniającej się w czasie, toteż obok wytworów wykonapycli współcześnie pokazano staro, takżo wycofane już z użycia przedmioty obrzędowe. Umieszczono n a wystawie objaśnienia dotyczące symbolicznego znaczenia prezentowanych przedmiotów pozwóldy dostrzec ich sens i rolę w poszczególnych etapach obrzędu me redukując i c h do dzieł o walorach t y l k o p l a s t y c z n y c h . C.ok-v.™ było zderzenie e s t e t y k i t r a d y c y j n e j z próbami n o ­ drewnie n a d a n y m przez Tzbę llzomieśimezą w Krakowie j a k i i n n y c h g r u p kolędniczych wykonywał całe ekspresji, stanowią istotną innowacje. Przedtem zespoły posługi­ wały się g o t o w y m i m a s k a m i z p a p i e r u , nietrwałymi. K i r p e z o k wzoruje się na p r z e d w o j e n n y c h r u n k a c h papierowych, które przorworzył uzyskując oryginalne i ar'/stycznie ciekawo efekty. W y ¬ k- m . i l p o n a d tysiąc ma=ek dla zeapołów kolędniczych, jest więc człowiekiem, który wywarł poważny wpływ na kształt i formę artystyczną masek używanych przoz. żywioekio „ D z i a d y " . M . 1-jderkimviez omawia twórczość Ivuprza-ka w Katalogu Późniejszo m a s k i mają coraz wystawy: więcej coeli i n d y w i d u a l n y c h watorskiej s t y l i z a c j i . „Dziady" z L a l i k rop rezon tują t y p zespołów wskakujących n a inwoncje a r t v s t y Rzeźbione w drownio b a r w n i e kolędniczych w y s t . ; p u j : r y o h w malowane twanyeh dzinHmi lub dolinie górnego biegu Soły, szlachcicami. Zespól z L * l i k , który używa rn.in, najstarszych z zachowanych na żywiecczyźnie masek, wprowadza do tradyeyjncg > scenariusza cechach połno ekspresji postaci np o przerysowanych k a r y k a t u r a l n i e Żyda, Cyg;vna, D i Vb 1 % fu u kfl j o n uj £|cy c l i z dawien dawna w t r a d y c j i l u d o w e j , po^uidftJĄ tlwio podsttiwo we I'LH'II у * 'iloporynzjity i cliar&kte obrzędowego wiole i n n o w a c j i , w odróżnieniu od z o s p j h i z Żabnicy !• Muski ..Żydów" z hit dwudziestych, L a l i k i ; i l . 2. F r a g m e n t ekspozycji: „ D z i a d y " z Żabnicy Górnej. F o t . J e r z y M i r s k i 69 �K u p c z a k jest a u t o r o m istotnej z m i a n y , przyjętej powszechnie przez zespory kolędnicze: ślimakowaty s y m b o l głowy „ K o n i a " Uczniom K u p c z a k a nazwać można M a r i a n a Chowańca, rzeź. hiarza-samouka. "Początkowo podpatrywał K u p c z a k a p r z y pracy próbując skrycie go naśladować. Jego późniejsze m a s k i korzystnie różnią się o d masek K u p c z a k a . Mieszcząc się w kanonio narzueoindywidualnych, potrafił nadać i m wielo a u t o r s k i c h , uzyskując oryginalny, cech ciekawy wystawie pokazano obrzędowa jest dzisiaj ostatnią redutę a u t e n t y c z n e j , nieskażona gustom miejskiego o d b i o r c y , s z t u k i łudowej. Stwierdza, że dziedzina twórczości j e s t wciąż żywa i r o z w i j a się, postuluje ti uznanio jej za, równio ważną j a k rzeźba czy m a l a r s t w o . K a t o w i c k a w y s t a w a w swojej warstwie etnologieznoj wyfe zała niezbicie, iż sens obrzędu kolędniczego „ D z i a d y " j e s t c i ^ świadomie magiczny, w b r e w głoszonym o p i n i o m , często w op„ plastyeznio efekt. Ш przez R . Reinfussa. W e wstępie do k a t a l o g u a u t o r k a u t r z y m u j e , iż płastyfc, zastąpił j e j werystyczną podobiznę. n y r a przez tradycję Chowaiioo ~1 nastąpił po okresie z a n i k u , o d n o t o w a n y m w l a t a c h Ш 1 — 7 ^ także m a s k i a u t o r s t w a Stanisława Kuehojdy, mieszkającego na Graniach między Cięciną a Żabnicą. Jost to pierwsza prezentacja prac młodego rzeźbiarza, którego ojciec, takżo Stanisław, jost rzeźbiarzem i s k r z y p k i e m grającym w zospole „ D z i a d ó w " z Żabnicy. T a k więc m a m y w t y m p r z y ­ p a d k u do czynienia z kontynuacją rodzinnej t r a d y c j i . M a s k i Chowańca i K u c h e j d y używano są przoz kolędników czyli f u n k c j o ­ nują w obrzędzie, są, akceptowano przez społeczność wiejską. Wszyscy w y m i e n i e n i twórcy są a u t o r a m i masek nawiązują­ cych do t r a d y c j i zarówno w kształtach j a k i ekspresji. Zostały one zostawiono z maskami będącymi próbą współczesnej s t y l i z a c j i , w y k o n a n y m i przez Ryszarda Biela z W i e p w a . B i e l p o p r a w n i e cowaniach n a u k o w y c h , o jego r z e k o m y m z r e d u k o w a n i u się do p u s t y c h f o r m teatralno-ludyсznych . Możliwo, iż n a uksztalft 3 wanie się opinii sprzecznych ze stanem f a k t y c z n y m wywaijj wpływ sztuczne w swojej istocie, bo oderwano od rozumiejący^ rzeczywisty sens magicznych nymboli l u d z i z r o d z i n n y c h występy f o l k l o r y s t y c z n e zespołów kolędniczych, choćby n a щ, prezie zwanej Gody Żywieckie. Poglądy takie, poza w s z y s t k i e i n n y m i m o t y w a m i , zasadzają się na nie z r o z u m i e n i u p o d s t a w o relacji miedzy funkcją f o r m v , a treścią przekazu obrzędowej W interesującym nas p r z y p a d k u m a miejscu t e a t r a l n o - h i d y o m f o r m a realizacji magicznej Trw.be treści obrzędu . 4 w t y m miejscu zaznaczyć, żo obyczaj kolędnie „ D z i a d y " występuje wyłącznie w dorzeczu Soły, będąc u n i k a t o e rzeźbiący w k a m i e n n i , w sposób n i c z y m nie uzasadniony i nie­ w t y m względzie enklawą. Terenowe badania z b y t zręczny a r t y s t y c z n i e usiłuje w p r z y p a d k u masek inspirować przez Marię Fiderkiewiez, których efektem między i n n y m i bjk przeprowadza, się sztuka murzyńską. Din, a u t o r k i w y s t a w y przesłanką było w y s t a w a w Galerii „ S E M A F O R " , wykazały iż jest on nadl uchwycenie i n s t n t u nascendi pewnej maniery obcej k u l t u r o w o żywotny, jedynie odsunął się ni»co ful samego Żywca w stosunfc obok rodzimej t r a d y c j i . T e n i inne przykłady wskazują na w y - do końca l a t pięćdziesiątych, k i e d y badanie terenowe prowadał r a i n y rozwój umiejętności tworzenia masek obrzędowych, który B a r b a r a Bazielicb. P R Z Y P I S Y „Ludowa p l a s t v k a obrzędowa г Żywiecczyzny Gody". Galeria „ S E M A F O R " C e n t r u m K u l t u r y K a t o w i c e . L u t y — k w i e ­ cień 1987 r . A u t o r k a scenariusza i komisarz w y s t a w y : M a r i a F i d e r k i e w i c z . Aranżacja p l a s t y c z n a : FmnCtóaek K ł a k . " 1 K r y s t y n a K a c z k o Zwyetaje doroczne i rodzinne [ w : ] Zabfi Ludowej kultury va Śląsku i w Częstochowskiem, M u z e u m Gór» eiąskie w Bytomiu, Polskie T o w a r z y s t w o Ludoznawcze — Od dział Śląski, B y t o m 1975, s. 130 N p . K r y s t y n a K a c z k o , op. c i t . , s. Ш * Przykładem potwierdzająrym mój pogląd jest merytorycnB nieuzasadniony, z p u n k t u widzenia sensu magiczno-praktycznej w obrzędzie, oddzielny konkurs na „strzelanie" z bata w „Godjil Żywieckich". P o n a d t o stosowano w n i m k r y t e r i a rywalizwj preferują, niezgodne z tradycją, zdolności „rewolwerowe", cqi szybkość strzelania" całkiem j a k w westernach, podczas ważne było jedynie — zarówno v pvektvco pasterskiej. j a k i * o d b i c i u obrzędowym - k t o „strzela" najgłośniej, bo t y l k o t gwarantowało skuteczno odstraszenie złych mocy, tde też i w i l U i oraz niedźwiedzi o d owczarni. N i e f o r t u n n y t e n k o n k u r s p r z y c z v . n l się do skrócenia b a * pod w y m o g i iury, bowiem z krótszych strzela się ciszej, ale z*к szybciej. 3 - W pracy zbiorowej w w l a n e j prze* M u z e u m Górnośląskie w B y t o m i u , K r y s t y n a Kaczko rozszerza n a obszar B e s k i d u Śląskiego występowanie obvezeju „ D z i a d ó w " i „Szlachciców", które t o f o r m v nigrtv nio przekroczyły graniev B e s k i d u Żywiec­ kiego, podobnie j a k właściwymi wyłącznie d l a " B e s k i d u Śląskiego b y l i „Mikołajo". Z t o k s t u K . K a c z k o w y n i k a , że t e n poważny bład m«.rvtorvC2nv móal powstać u nie i z zasugerowania sie wspólnymi ^ W w m i Ź^pfJów kolędniczych z t e r e n u B e s k i d u Śląskiego i Ż y w i e c k i e j w k.teeb sześćdziesiątych i na początku siedemdziesiątych w Będzinie w dorocznych przeglądach orga­ n i z o w a n y c h p r a ż J . D.-miana. Kównież biedne iest u a u t o r k i svt-uowftnio o b r z e d o - v . l r 'zwyczajów kolędniczych wyłącznie w czasie przeszłym.' ' ' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c07241565fb8c69b8b1bda1dd10afca9.pdf 74b96726af3fc13f43914471eb41fe15 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4431 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource rzeźba kamienna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4122 Title A name given to the resource Ludowa rzeźba kamienna na Zachodnim Pogórzu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.167-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss LUDOWA RZEŹBA KAMIENNA NA ZACHODNIM POGÓRZU Na t e m a t l u d o w e j r z e ź b y w k a m i e n i u n i e w i e l o dotychczas pisano. O ile b o w i e m r z e ź b a w d r e w n i e o d d o s y ć d a w n a cieszyła sii; y.aintoresowaniem ze s t r o n y b a d a c z y s z t u k i l u d o w e j , z w y k l e skalnicy po dwóch kamiennej lub trzech, d o b i e r a j ą c się „ p o z n a j o m o ś c i " . Jeżeli praca układa zachowano prowincjo­ s i ę i m d o b r z e , w ó w c z a s z e s p ó ł t a k i u t r z y m u j e s i ę p r z e z czas d ł u ż ­ rezerwę. Uważano ją za wytwór tyle do skały. w stosunku do p o d o b n e j p o d w z g l ę d e m f o r m y r z e ź b y dużą o „ p o l o w e g o " , dopiero po I I wojnie światowej zaczęto u ż y w a ć t e g o c e l u k a m i e n i a ł u p a n e g o ze Do pracy „ w skale" przystępują nalnych, r z e m i e ś l n i c z y c h p r a c o w n i k a m i e n i a r s k i c h , k t ó r e z „ p r a w ­ szy. dziwą" s z t u k ą l u d o w ą n i e m a j ą wiosną, chociaż „ n a zimnie robota kamieniarska bardzo szkodzi". nic I m bliżej j e d n a k p r z y g l ą d a m y bardzioj o c z y w i s t e staje się, że znalazła się p o z a nawiasem obróbka jest monopolem l u d z i , k t ó r z y praktyki ogóle 1 nie produkujących zdobywali dobrze czynienia mówiąc kamieniarzach, p r z y g o t o w u j ą c y c h już kamień przedmioty dla z o czy Podobnie j a k w o ś r o d k a c h w i e j s k i c h Wydobywanie kamienia odbywa S k a l n i c y ł u p i ą k a m i e ń w czasie w o l n y m się jesienią lub wczesną od innych zajęć, często nie c z e k a j ą c nawet na konkretne z a m ó w i e n i e . G d y zjawi się od­ biorca, s p r z e d a j ą m u p r z y g o t o w a n y k a m i e ń i dzielą się u z y s k a n ą nie drogą opano­ kamieniem zawodowych celów użytkowe, brusy do ostrzenia, k a m i e n i e d o ż a r e n ludową. bynajmniej Równie do tym niesłusznie sztuką tę umiejętność i dłutom, j a k n p . m ł y n a r z e , ozy zagadnieniu, kamienna kamienia rzemieślniczej. wywali j ą c i , k t ó r z y m i e l i w nych się t e m u rzeźba zainteresowania Okazuje s i ę , ż e a r t y s t y c z n a systematycznej wspólnego. I I . 1. Oselkarz M i c h a ł D u d e k p r z y p r a c y , J o d ł ó w k a T u c h o w s k a , g m . T u c h ó w , w o j . t a r n o w s k i e . I I . 2. N a r z ę d z i a k a m i e n i a r s k i e : A — śpica, B — oskarb, C— siulajza, D — k n y p e l , E — stohamer budowla­ jak osełki, młynów. przemysłu drzewnego, które od p r o s t y c h w y r o b ó w u ż y t k o w y c h , j a k ł y ż k i c z y w r z e c i o n a , przechodziły do p r o d u k c j i b a r d z i e j a r t y s t y c z n e j — np. zabawek, tak w o ś r o d k a c h k a m i e n i a r s k i c h z d a r z a ł o s i ę , ż e o b o k produkcji osełek ozy m ł y ń s k i c h kamieni rozwijała figuralna. P r z y k ł a d y t a k i o z n a m y czy z okolic się z z terenów czasem rzeźba Łomkowszczyzny 2 3 Lubaczowa . Oprócz o ś r o d k ó w , w k t ó r y c h obróbką kamienia zajmowała się znaczna c z ę ś ć m i e s z k a ń c ó w w s i , p r z y c z y m z d o l n i e j s i p a r a l i się rzeźbą, m a m y p r z y k ł a d y twórców działających w rozproszeniu. W i e j s c y r z e ź b i a r z e w k a m i e n i u swych prac, co o b e c n i e z w y k l e u t r u d n i a i c h pojedynczo, nie podpisywali autoryzowanie. Ludowa r z e ź b a w k a m i e n i u n i e n a l e ż y w P o l s c e d o r z a d k o ś c i . Wszędzie gdzie w y s t ę p u j e o d p o w i e d n i s u r o w i e c , s p o t y k a m y rów­ nież k a m i e n n ą r z e ź b ę c z y t o w f o r m i e p r z y d r o ż n y c h f i g u r , nagrobków n a cmentarzach. Sporo togo rodzaju notujemy n a t e r e n i e K a r p a t i P o d k a r p a c i a , biarskich w y k o r z y s t y w a n y j e s t Kieleckiem, piaskowiec, gdzie w y d o b y w a n y j o s t ł a t w y wapienny, c z y l i t z w . gdzio do celów rzeź­ jak również np. w do obróbki kamień Gorlic i Jasła, ludowa opoka. Na z a c h o d n i m P o g ó r z u , w okolicy rzeźba k a m i e n n a j o s t b o g a t o r e p r e z o n t o w a n a . wej, s ą s i a d u j ą c e j czy przykładów z Łemkowszczyzną, W części p o ł u d n i o ­ występują często i krzyże p r z y d r o ż n e w y k o n a n e p r z e z k a m i e n i a r z y Natomiast w c z ę ś c i p ó ł n o c n e j figury łemkowskich. działały j u ż inne miejscowe pra- oownie k a m i o n i a r s k i e . M i e s z k a ń c y w s i p o ł o ż o n y c h n a p ó ł n o c od (ierlic j a k o c e n t r u m k a m i e n i a r s k i e , g d z i e w y r a b i a n o r z e ź b y ka­ mienno, w s k a z u j ą J o d ł o w k ę T u o h o w s k ą, wieś łożącą k i l k a k i l o m e t r ó w n a p ó ł n o c n y w s c h ó d o d G r o m n i k a . Nie u d a ł o s i ę d o t y c h c z a s u s t a l i ć g e n e z y k a m i e n i a r s t w a w J o d lów.H) T u c h o w s k i o j . N i e u l e g a j e d n a k wątpliwości, że to posiada we w s i t r a d y c j ę s i ę g a j ą c ą c o n a j m n i e j k i l k u rzemiosło pokoleń. We wsi z n a j d u j ą s i ę m i e j s c a , g d z i o w y b i e r a n y j e s t k a m i e ń . Miejs- oa to, zwano „ s k a ł y " , z n a j d u j ą s i ę w d o l n e j c z ę ś c i w s i „ p o d W i e l k ą Górą", na , , G n i d ó w k a c h " k o l o s z k o ł y , n a „ Ś w i e r c z u " i i n . M i e j s c o ­ wy piaskowiec n i e j o s t w y s o k i e j k l a s y . Z M ł y n a r z o w e j Góry na­ daje się n p . j e d y n i e d o b u d o w y d r ó g i j a k o d o d a t e k p r z y w y r o b i e betonu. W y d o b y w a n i e m którzy p r z y g o t o w u j ą kamienia zajmują się tzw. skalnicy, k a m i e ń g ł ó w n i e n a cele b u d o w l a n e . Obro­ biony k a m i e ń k u p u j ą o d n i c h c h ł o p i z o k o l i c z n y c h w i o s e k . U p r a ­ wianie k a m i e n i a r s t w a nie wywarło wyraźniejszego miejscowe b u d o w n i c t w o . S t a r s z e d o m y n i e m a j ą rówki k a m i e n n e j , a p i w n i c e b u d o w a n e wpływu nawet na podmu­ były dawniej z kamienia 167 �ze s p r z e d a ż y k w o t ą . Z a e k s p l o a t a c j ę k a m i e n i a n i e m a ustalonej o p ł a t y . S k a l n i c y z g ł a s z a j ą j e d y n i e w ł a ś c i c i e l o w i g r u n t u , ż e „po­ trzebują k a m i e n i a u c i ą ć " , r o z r a c h u n e k z n i m n a s t ę p u j e dopioro wtedy, gdy wyłupany k a m i e ń zostanie sprzedany. „ Ł a m a n i e s k a ł y " j e s t p r a c ą c i ę ż k ą . N a l e ż y n a j p i e r w zebrać z powierzchni darń taczkach poza „rumowiska". i ziemię, a następnie usunąć obręb miejsca Kamień eksploataoji występuje w Jodłówco w p o s t a c i j e d n o l i t e j m a s y s k a l n e j , lecz w i w y w i e ź ć na warstwę skalnego T u c h o w s k i e j nie kawałach. Odsłonięte b l o k i s k a l n e ł u p i e s i ę n a m n i e j s z e c z ę ś c i p r z y p o m o c y : „śpicy", „ k l i n ó w " i m ł o t a . „ Ś p i c a " j e s t t o s t a l o w y p r ę t o ś r e d n i c y 2 cm, a d ł u g o ś o i 2 6 c m , z a o s t r z o n y n a j e d n y m k o ń c u . S ł u ż y o n d o wy­ bijania wbija otworów. W się stalowe otwory kliny, te, które biegnące wzdłuż uderzane 6 —7 jednej linii, kilogramowym m ł o t e m p o w o d u j ą o d ł u p y w a n i e s i ę m n i e j s z y c h b l o k ó w kamienia. O d k r u s z o n y b l o k o d s u w a n o n a b o k p r z y p o m o o y l e w a r a zwanego „śtangla", Zwykle w czyli stalowego charakterze Prócz kamienia budowlanyoh, pręta, długiego śtangli u ż y w a n a łamanego wydobywano przez go na ok. 1,5 metra. j e s t s t a r a o ś o d wozu. „skalników" również dla dla dalszej celów obróbki. Z a j m o w a l i s i ę t y m t z w . o s e ł k a r z e , k t ó r z y r o b i l i o s e ł k i d o ostrzenia kos, 3 brusy i kamienie do żaren, młyńskich w Jodłówce miejscowy piaskowiec czyli tzw. żarnowce. Tuchowskiej nie był na ten cel Kamieni odkuwano, „za slaby", ponieważ o ż y l i zbyt m i ę k k i . M a t e r i a ł n a b r u s y i ż a r n o w c e ł u p a n y b y ł ze s k a ł y . Wstęp­ n a o b r ó b k a o d b y w a ł a s i ę p r z y k a m i e n i o ł o m i e . T a m p r z y pomocy ś p i c y i m ł o t a d z i e l o n o b r y ł y k a m i e n n e n a m n i e j s z e c z ę ś c i , którym n a d a w a n o z grubsza k s z t a ł t b r u s ó w czy ż a r n o w c ó w . J o d l ó w k a T u o h o w s k a , w o j . t a r n o w s k i e . I I . 3. N a g r o b e k , w y s . 2 0 0 c m . 1 8 4 5 r . I I . 4 . B r o n i s ł a w W a ń t u c h , Św. Rodzina, rzeźba n a g r o b n a , w y s . 115 c m . O k . 1 9 4 9 r . I I . 5. K z e z b a n a g r o b n a . i l . 6. A n t o n i H a j d e c k i , n a g r o b e k , w y s . . 1 4 4 c m . I I . 7. B z e ź b a n a g r o b n a . b y ł y dalszej 4 168 Półfabrykaty p r z e w o ż o n o n a t a c z k a c h l u b w o z i e p r z e d d o m , g d z i e poddawane 5 o b r ó b c e , a ż do c a ł k o w i t e g o 4 wykończenia . �Na osełki w y k o r z y s t y w a n o o d p a d y k a m i e n i a r s k i e w odprysków, które zbierały się na dnie postaoi „kamieniaka", czyli 5 miejsoowej, W jego uprawiająoej warsztacie kamieniarstwo zatrudnionych było od paru ok. 6 pokoleń. praoowników. dołu, gdzie w y b i e r a n o k a m i e ń . K a m i e n i a r z e p r a c o w a l i z r e g u ł y Prowadził on roboty kamieniarskie przy kościołach w na w o l n y m p o w i e t r z u i t o z d u ż y m i p r z e r w a m i , p o n i e w a ż Żmigrodzie, a t a k ż e w r ó ż n y c h wsiach Sądecozyzny. W pracowni mieniarkę r o b i ć , t o n a j w y ż e j p a r ę dni w miesiącu, bo na „kapłuca jego w y r a b i a n e b y ł y p o m n i k i nagrobne z a r ó w n o chrześcijańskie, idzie". C h o r o b ą z a w o d o w ą k a m i e n i a r z y j e s t p y l i c a i r e u m a t y z m . j a k i ż y d o w s k i o „ m a c e b y " , zwane przez j o d ł o w s k i c h Uważa się, ż e „ k a m i e n i a r z n i e ż y j e „ciajwesy". d ł u ż e j j a k 50 lat". Narzędzia s ł u ż ą c e do o b r ó b k i k a m i e n i n i e s ą s k o m p l i k o w a n e . Używany jost w t y m c e l u „ o s k a r b " , k t ó r y m obciosują kamień przy k s z t a ł t o w a n i u f o r m y ( i l . 2 b ) , „ s i u l a j z a " , c z y l i d ł u t o o o s t r z u szerokim na 3 — 4 c m — do w y g ł a d z a n i a drowniana p a l k a , z w a n a „knypel", p o w i e r z c h n i ( i l . 2c), do pobijania dłuta oraz „ ś p i o a " ( i l . 2a) i „ s t o h a m e r " ( i l . 2 e ) , t j . m ł o t o k ( i l . 2d) karbowany w kratkę, do w y r ó w n y w a n i a p o w i e r z c h n i . U z u p e ł n i e n i e stanowi d u ż y brus osadzony na palikach w pobliżu m i e j s c a p r a c y , s ł u ż ą c y do wbitych ostrzenia sprzętu w ziemię narzędzi. rannie Obok „ s k a l n i k ó w " i „oselkarzy" byli jeszcze w według Prostą zostawały wzorów płytę zdobioną robotę" w p o s t a c i d e k o r a c y j n y c h e l e m e n t ó w Wspomniana gałąź kamieniarstwa 6 iv okresie m i ę d z y w o j e n n y m . przy budowie k o ś c i o ł ó w Niektórzy, j a k n p . 7 Kamieniarze Osika, w się tu „czyści" i innych obiektów Teofil architektonicznych. rozwinęła głównie pracowali architektonicznych. ogóle w domu „rzemiosła nio prowadzili, t y l k o p r a c o w a l i p o ś w i e c i e " . I n n i d z i a ł a l i r ó w n i e ż na miejscu, w y k o n u j ą c r ó ż n e r o b o t y n a z a m ó w i e n i e mieszkańców okolicznych w s i . B y ł y t o g ł ó w n i e p r z y d r o ż n e i c m e n t a r n e k r z y ż e , a takżo p ó ł f a b r y k a t y zamawiane W Jodłówce Tuchowskiej kamieniarskich. K a ż d y nionymi przy przez kamieniarzy nie kamieniarz wydobywaniu było większych (poza kamienia) miejskich. warsztatów „skalnikami" pracował Jedyną p r a c o w n i ą z a t r u d n i a j ą c ą k i l k u k a m i e n i a r z y . b y ł Konstantego Wantuoha. Pochodził on z zatrud­ oddzielnie. niezamożnej warsztat rodziny ostatecznie ozdób u kamieniarzy wykończone i zaopatrzone przez trzeba profilowaniem sta­ dopiero Maceby wyrabiała pracownia dostarczonych bez któro kamieniarzy b y ł y to tylko kamieniarzy było obrabiać odpowiednio Wantucha żydowskich. przoz dłużej, 4—6 dni, wynikały r ó ż n i c o c e n , w a h a j ą c y c h s i ę o d 12 d o 2 0 z ł z a s z t u k ę . stąd Najdroższo b y ł y k o l u m n y z ozdobionymi kapitelami na żydowskie nagrobki, za k t ó r e p ł a c o n o p o 30 — 50 zł. W s p o m n i a n e Jodłówce „czystą półfabrykaty, odpowiednie napisy. Wańtuch Tuchowskioj t z w . k a m i e n i a r z e c z y ś c i , k t ó r z y w y k o n y w a l i jednym i drugim przypadku wykonane miejskich w W Ołpinach, co t y d z i e ń f u r m a n k ą Chrześcijańskie nagrobki kamieniarskich P. Musiał i P. żydowscy. nież Podobną zamówień odbierali właściciele maceby dwóch tamtejszych t r u d n i l i się oraz A n t o n i z Jodlówki Tuchowskiej i nagrobnych mieszkańców okolicznych wsi. Przykłady również zakładów kamieniarze w y k o n y w a n y c h dla d u ż y c h się w y r o b e m k r z y ż y p r z y d r o ż n y c h znajdujemy zaś półfabrykatów z rodziny Gnidów kamieniarskich, kamieniarze dla t u wyroby odsyłał Tarnowa*. Kulka, produkcją „czyści kamieniarze" szowski. P r ó c z do rów­ Swo- pracowni zajmowali oraz kapliczek tego r o d z a j u prac w samej J o d ł ó w c e Tuchowskiej czy to omentarzach, przy czy drodze na biegnącej, ś r o d k i e m w s i . I t a k n p . M i c h a ł D u d e k (ur. 1902), o s e ł k a r z znający r ó w n i e ż „ c z y s t ą r o b o t ę " ( i l . 1), w y k o n a ł k r z y ż s t o j ą c y w p o b l i ż u jego pola, odrzwia Wyrób są a ponadto zwieńczone prostych umieszczonego na ufundował i półkolistym nagrobków zbudował kamiennych cokole, m u s i mieć kaplicę, kamiennym w w postaci Jodłówce której nadprożem. krzyża Tuchowskiel �170 �dość odległą t r a d y c j ę , s k o r o n a s t a r y m c m e n t a r z u tego rodzaju n a g r o b e k z datą 1845 znajduje rozbudowania w ł a s n e j p r a c o w n i , s k ł o n i ł y K o n s t a n t e g o chęć Wantuoha do n a w i ą z a n i a b l i ż s z e j w s p ó ł p r a c y z J a n e m S r o c z y ń s k i m , 9 byl mistrzom k a m i e n i a r s k i m w J a ś l o . S r o c z y ń s k i , wykonywał dla „ R o d z i c e B . i S. W a n t u c h o w i e " . N a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , ż e l i t e r a , , B " jest s k r ó t e m imienia B r o n i s ł a w a W a n t u c h a , k t ó r y Kontakty z kamieniarzami t a r n o w s k i m i , j a k r ó w n i e ż rzeźbę f i g u r a l n ą , się ( i l . 3). pracowni który uprawiający Wantucha sam dla swych tu poza szablon różne Przypisują ikioj rodziny, k t ó r y r z e m i o s ł o r z e ź b i a r s k i e n a t y l e o p a n o w a ł , ralne. W e d ł u g wykonać rzeźbę pełną. Jogo roboty jest np. rzeźba przedstawiają­ przeciętnej Najozynniejszym mieniu Bronisław* W a ń t u c h , j e d y n y z t e j r o z r o d z o n e j , k a m i e n i a r - wyobrażająca ś w . R o d z i n ę ( i l . 4 ) o r a z k i l k a f i g u r nagrobek. Ogólna rzeźby nagrobnej, rzeźbiarzem z Josla do w Jodłówco informatorów, „ t o był rzeźbiarz Wańtuchów formy nagrobków zaczerpnięto kamieniarskiego sposób traktowania rzeźbionych uprawia­ n y c h w formie, wyrobów kamieniarskich Przykładem i rodziny W a ń t u c h ó w , b r a t K o n s t a n t y o r a z sław W a ń t u c h na nagrobku tycznyoh w y r a ż a n o s i ę d o ś ć p o g a r d l i w i e ( „ j a k b y matoła m o g l i z r o b i ć " ) , c h o c i a ż K o n s t a n t e m u pisują niektórzy wykonanie raoźlą, przedstawiającą Boskiej O ich możliwościach pomnika co, t o jakiegoś Wańtuchowi cmentarnego z anioła w locie ( i l . 5). A u t o r s t w o stantego W a n t u c h a j e s t t u j e d n a k m a ł o p r a w d o p o d o b n e . bok p o s t a w i o n y przez rodziców na grobie dzioci oraz artys- nosi oraz typowy dla postaci, tego jest ś w . R o d z i n a ( i l . 4), k t ó r ą w y k o n a ł brata Józefa 1 0 . AV s w e j i cen­ rzemiosła p o z b a w i o n y c h ekspresji i artystycznego jącym r z e ź b ę f i g u r a l n ą . D z i a ł a j ą c y w s p ó ł c z e ś n i e z n i m k a m i e n i a r z e wykonywali j o d y m o p ł a s k o r z o ź b i o n o t w a r z e M a t k i figu­ odpowiedzialny z wzorników Wańtuch Chrystusa n a c o k o ł a c h n a g r o b k ó w . Sroczyński. rzeźby n a cala. o k o l i c ę , a ż d o K r a k o w a " . S r o c z y ń s k i w n i ó s ł d o p r a c o w n i 'lachowskiej. W o d ł u g o p i n i i i n f o r m a t o r ó w , Wilhelm, — m u n i e m a l wszystkie nowszo kamienno ników bratanek na Tuchowskiej b y l pracowni W a ń t u c h ó w Jodłówco Bronisław wykraczają spotykanej cych M a t k ę B o s k ą , k t ó r e z n a j d u j ą s i ę n a c m e n t a r z u w byl pierwszym w J o d ł ó w c o m i e j s c o w y m k a m i e n i a r z e m zapewne kompozycja m i e j sk i c h o m e n t a r z a c h . sprowadzany potrafił zrobił nagrobka, j a k i s p o s ó b w y k o n a n i a postaci anioła nie roboty r z e ź b i a r s k i e . U n i e g o t e r m i n o w a ł i u c z y ł s i ę r z e ź b y w k a ­ że dzieci banal­ wyrazu. Broni­ „poprawnej b e z d u s z n o ś c i " z b l i ż o n a jost ona do rzemieślniczej f i g u r y przedsta­ wiającej Chrystusa ( i l . 6), zrobionej przez Antoniego Hajdeckie- go, Bochni"", wspomnianego „rzeźbiarza z na grobie wyżej przy­ Bronisława połną w Jodłówce Tuchowskioj rzeźbiarza, k t ó r e m u można by powierzyć Kon­ wykonanie nagrobka Nagronapis: Wantucha. W i d o c z n i e po jego śmierci nie było z rzeźbą już figuralną. Zapowne d ł u t a jasielskiogo m i s t r z a S r o c z y ń s k i e g o s ą p ł a s k o ­ rzeźby na cokołach dwóch nagrobków stawianych ok. 1931 r., II. S 13. R z e ź b y n a g r o b n e z J o d l ó w k i T u c h o w s k i e j . I I . 8. Madonn-i z Dzieciątkiem, r z e ź b a p o ł i e h r o m . 1 9 1 1 r . I I . 9. Serce Jezusa, płasko­ rzeźba, wys. C h r y s t u s a 60 c m . I I . 1 0 . Matka Boska Niepokalana, w y s . 1 0 0 c m . O k . 1 9 2 4 r . I I . 1 1 . Madonna z Dzieciątkiem, rzeźba poliohrom., w y s . 72 c m . W y k . p r a w d o p o d o b n i e B r o n i s ł a w W a ń t u c h . I I . 1 2 . Matka Boska Niepokalana, w y s . 100 c m . W y k . prawdopo­ d o b n i e B r o n i s ł a w W a ń t u c h . O k . 1 9 2 9 r . I I . 1 3 . B r . W a ń t u c h , Matka Boska Różańcowa, w y s . 115 c m . 171 �przedstawiające anioła trzymającego w jednej ręce zwisającą g i r l a n d ę r ó ż , a w d r u g i e j — g a ł ą z k ę p a l m y (ił. 7). S p o s ó b t r a k t o ­ wania twarzy, jak również miękkie, światłocieniowe rozwiązanie fałdów szaty, wskazuje na d u ż ą biegłość t e c h n i c z n ą w y k o n a w c y , d a l e k ą od prostoty r z e ź b y ludowej. T o samo m o ż n a b y powiedzieć o rzeźbie Madonny przykładem z Dzieciątkiem rzemieślniczej Inaczej wygląda sprawa, p r z e d s t a w i a j ą c ą Serce na ręku rzeźby kutej w Jezusa gdy ( i l , 8), k t ó r a spojrzymy na płaskorzeźbę ( i l . 9). W y r a ź n e dysproporcje (duża głowa, skrócone ręce), płytkie, choć dość m i ę k k o wane fałdy wzory szat, z d a j ą przyniesione zaczynają się w się ś w i a d c z y ć przez swej jest kamieniu. o t y m , że zawodowego ludowej. Podobny proces m o ż n a c/.teroch Madonn, z których stwierdzić dwie „szlachetne" kamieniarza formie p r y m i t y w i z o w a ć w miejskiego duchu patrząc (Niepokalana ciała udrapo- i rzeźby na rzeźby Różańcowa) podawano s ą przez m i e s z k a ń c ó w J o d ł ó w k i j a k o dzieła Bronisława Wantucha. w (il. Gdybyśmy 10—13), m o ż n a te by cztery rzeźby wskazać, jak ustawili uczeń s t a r a ł się w z n o s i ć do p o z i o m u swego m i s t r z a w 1 2 pospolicie w y k o r z y s t y w a n y c h w mozolo . Wszystkie r z e ź b y opierają się oczywiście na o k r e ś l o n y c h wzorach ficznych, szeregu ciężkim oztery ikonogra­ rzemiośle kamieniar­ s k i m . W i d o c z n e j e s t j e d n a k , ż e w p i e r w s z y m p r z y p a d k u ( i l . 10) wzór został jak gdyby przetłumaczony z potocznego języka literackiego n a g w a r ę . P o s t a ć M a t k i Boskiej u t r a c i ł a s w ą smuk- łość, twarz została pozbawiona szablonowej gładkości i piękności na rzecz surowej typizacji, fałdy szat, szczególnie uprościły się i z r y t m i z o w a ł y w pionowe Podobnie, zaś sukni, bruzdy. c h o ć nieco inaczej w s z c z e g ó ł a c h , przedstawia się s p r a w a r z e ź b y w y o b r a ż a j ą c e j M a t k ę B o s k ą z D z i e c i ą t k i e m ( i l . 11). Tu również fałdów nastąpiła szat, dość typizacja twarzy, nieporadnych w znaczne wykonaniu uproszczenie (fałdy płaszcza poniżej lewej ręki). Trzecia z kolei figura, p r z e d s t a w i a j ą c a Boską Niepokalaną pierwszą. W y n i k a ( i l . 12), w ogólnym wyrazie II. 14. F r a g m e n t nagrobka, J o d ł ó w k a Tuchowska. Ok. 1940 r. t o n i e t y l k o ze w s p ó l n e g o w z o r u i k o n o g r a f i c z ­ nego, ale p r z e d e w s z y s t k i m z p e w n e g o p o d o b i e ń s t w a w rzeźby, Matkę przypomina widocznego w sposobie t r a k t o w a n i a fałdów fakturze sukni. Od­ Nagrobki, względnie przydrożne figury z pełnymi m i e n n a jest n a t o m i a s t g ł o w a , p r o p o r c j o n a l n a w s w y c h w y m i a r a c h stanowiły w stosunku do całej postaci, o t w a r z y znacznie bogatszej w t r a k t o ­ one szczytowe robione niezbyt osiągnięcie często, pracowni ponieważ, rzeźbami, Wańtuchów. jak na czasy Były między­ w a n i u s z c z e g ó ł ó w ( r y s u n e k oczu, nosa, u s t ) , co n a d a j e j e j w p o ­ w o j e n n e , c e n a i c h b y ł a w y s o k a , k o s z t o w a ł y b o w i e m o k o ł o 200 zł. r ó w n a n i u z poprzednimi wyraz pewnej Przeciętną rzeźbie, nisław wyobrażającej Wańtuch (o Matkę ile Boską subtelności. W Różańcową informatorzy słusznie ostatniej ( i l . 13), Bro­ przypisują mu się wyrobem nagrobnych czy p r z y d r o ż n y c h figur stanowiły krzyże wykonane według produkcję wzorów kamieniarzy znanych zajmujących z katalogów różnyoh firm kamieniar­ autorstwo r z e ź b y ) zbliża się j u ż bardzo do ideału, j a k i przedsta­ s k i c h . P r a c o w n i a W a ń t u c h ó w r ó w n i e ż p r o d u k o w a ł a t e g o rodzaju wiały nagrobki, z t y m , że jedne ( b y ć m o ż e kute przez rzeźby mistrza Sroczyńskiego. Postać Matki Boskiej, s m u k ł a , o lekko w y d ł u ż o n y c h proporcjach, odziana jest w z poprawnie zakomponowanymi fałdami. Jedynie twarz nieco pogrubione Widoczne to posiada p r z y c a ł e j r z e m i e ś l n i c z e j p o p r a w n o ś c i w y k o n a n i a — m i a ł y jednak wówczas, pewien gdy zestawimy o m a w i a n ą figurę M a t k i Boskiej z rzeźbą Chrystusa w postaci pionowej, p r o s t o k ą t n e j przez b o c h e ń s k i e g o r z e ź b i a r z a mierze realizuje ideał rzemieślniczej Bronisław dla innych wykuć jest b y ł y ś c i s ł y m n a ś l a d o w n i c t w e m o b i e g o w y c h w z o r ó w , i n n e zaś - szczególnie wykonaną rysy. Wańtuch robił jodłowskich „statuy", więc pełne kamieniarzy zwracali ( i l . 6), k t ó r a rzeźby . się z figuralne Nie tym potrafili do łalność frontu do i sami natomiast przygotowania ścian bocznych Podobna współpraca sami poprzednio postumentu i przyozdobienia o tematyce wiejskimi jego sakralnej. kamieniarzami, rzemieślnikami artystami rzeźbiarzami dzia­ czy miejskimi była zjawiskiem 1 4 , dosyć p o s p o l i t y m . T ł u m a c z y ona t a k c z ę s t o nas z a s k a k u j ą c ą r o z b i e ż n o ś ć , j a k a zachodzi w sposobie w y k o n a n i a f i g u r postać główna, mieślniczej stojąca na poprawności, podczas zdobiące cokół m a j ą charakter takie nasuwają mawiający autora 272 duże przydrożnych, cokole, u t r z y m a n a trudności gdy jest w stylu figuralne ustalaniu rze­ płaskorzeźby ludowego p r y m i t y w u . przy gdzie Przykłady autorstwa. uważają tę osobę, z którą zawierali Przykładem tego jest płyty, w której nagrobek o s a d z o n y jest (il. 16) 1 6 . S c h e m a t t o n z r ó ż n y m i d r o b n y m i w a r i a n t a m i p o w t a r z a się d o s y ć c z ę s t o . M u s i a ł o n b y ć p o p u l a r n y w ś r ó d o d b i o r c ó w , sko z n a j d u j e m y g o r ó w n i e ż w e w s i a c h o k o l i c z n y c h , j a k n p . n a cme tarzu w Rzepienniku dzące z Jodłówki pod względem Strzyżewskim. Niektóre Tuchowskiej zdobione technicznym w y k o n a n ą dekoracją wzornikowego. Czasem na t a f l a c h n a g r o b k ó w cięciu ramion krzyża) znajdują nagrobki są poprawnie poch i dobrze roślinną typu ( r z a d z i e j n a prze­ się p ł a s k o r z e ź b y przedstawiające t w a r z M a t k i B o s k i e j ( i l . 16) l u b C h r y s t u s a w c i e r n i o w e j koroni Niski z poziom techniczną artystyczny poprawnością tych płaskorzeźb, dekoracji w roślinnej, zestawieniu nasuwa puszczenie, ż e w y s z ł y one spod d ł u t a K o n s t a n t e g o lub przy Wilhelma W a ń t u c h ó w , o k t ó r y c h w i a d o m o , ż e b y l i d o b r y m i kamieniarzami, ale k i e p s k i m i rzeźbiarzami. Za przypuszczeniem fakt, że nagrobek w 1952 r . 1 7 t y m przemawia ten wykonany został prawdopodobnie , a więc rok po śmierci B r o n i s ł a w a W a n r j dopiero Ucha. Za­ nie i n t e r e s u j ą się b o w i e m t o k i e m w y k o n a w s t w a i za całości lokalny. k r z y ż m i ę d z y d w i e m a d o n i c z k a m i z w y r a s t a j ą c y m i z n i c h bukie­ również oni płaskorzoźbą między charakter tami kwiatów ograniczali s w ą a r t y s t y c z n ą między nimi a wykwalifikowanymi względnie nawet dużej wprawniejszego w rzemiośle r z e ź b i a r s k i m kolegi l u b do wspomnianego Hajdeckiego; w dewocyjnej. rzeźby 1 3 Sroczyńskiego) szaty umowę 1 5 . Na kamiennych rozpiętego Chrystusa. krzyżach spotyka się często wizerune Sposób t r a k t o w a n i a ciała, a nawet ikon �grafia wykazuje d o s y ć d a l e k o i d ą c e r ó ż n i o e . C h r y s t u s n a nagrob- porcjo oiala p o p r a w n e , ramieniu, t u ł ó w głowę lekko przechyloną wymodelowany z zaznaczeniem micznych k l a t k i p i e r s i o w e j i b r z u c h a , z lekkim podkreśleniem rzeźba Matki Boskiej. prawemu napis: „F BR muskulatury, kamioniarskim. B y ć m o ż e na autorem cech ręce i nogi ułożono w f a ł d y . S p o s ó b p r z e d s t a w i e n i a różny w s z c z e g ó ł a c h , w s k a z u j e ku perizonium rękę wprawną ich mógł Strzyżowskiogo ( i l . 1 6 ) , k t ó r y , wodług Tuchowskiej, w Jodłowce potraktowana j e s t d o ś ć s c h e m a t y c z n i e starannie w rzemiośle być wielokrotnie informacji Rzepiennika miejscowych, postać Chrystusa N Na podstawie Wańtuch", Bronisław Wańtuch". co kropielnicy znajduje należy czytać: W J o d ł ó w o e T u c h o w s k i e j s ą jeszcze d w i e druga — w kaplioy p r z y drodze Po I I wojnie światowej Tuchowskiej zaczął szybko wymarło, Ziemie wielu Dudek lub jako szkoły. Sporo starych małorolnych i n n i poszli do węgła lub dojeżdżają Michał upadać. bezrolnych Zachodnie, poniżej ośrodek kamieniarski w pracy w przeniosło śląskich do p r a o y w T a r n o w i e . Jeszcze w jeden z ostatnich zajmował się chodzi o s e ł e k i b r u s ó w ( i l . 1), k t ó r e s p r z e d a w a ł n a t a r g u w pozba­ Później stosunkowo wym boku m a k i l k a p o z i o m o z a z n a c z o n y c h p ł y t k i c h fałd. pra­ Intere­ sująco jost, ż e w o p i s y w a n e j r z o ź b i e s t o p y C h r y s t u s a n i e s ą z ł o ż o n e jedna na drugiej i p r z e b i t e j e d n y m g w o ź d z i e m , j a k t o j e s t w ikonografii r z y m s k o - k a t o l i c k i e j , l e c z u s y t u o w a n e '•¡111110 na w y s t a j ą c e j podpórce i przebito d w o m a zgodnio z w y m o g a m i o b r z ą d k u Oprócz f i g u r chowskiej wyrabiali artystycznym. inne Według gwoździami, wschodniego. przydrożnych, kamieniarze jeszcze przedmioty miejscowych Jodłówki o Wańtuch charakterze informatorów, świeconą, o p o d s t a w i e — stojącą kropielnicę w formie profilowanego Tu­ Maciej słupa, kościel­ na z wodę kolistą czaszą o z d o b i o n ą z e w n ą t r z r o z e t a m i . N a k r a w ę d z i c z a s z y w z n o s i dla celów „skalnicy" budowlanych. jednak mało i codziennie czasu, ponieważ 1965 I n n ą wsią, o której się t a m Dorywczo Tuchowie. kamieniarką zatrudniony jest w na­ temu przemyśle pracy. m ó w i o n o , że kamieniarstwem", r. t r u d n i l i się w y d o b y w a n i e m jest w y j e ż d ż a ze w s i d o na wyrobem g r o b k o w ą z a j m u j e s i ę jeszcze K o n s t a n t y W a b n o . P o ś w i ę c a „ p r a w i e wszyscy Ł u ż n a , trudnili wieś leżąca w woje­ wództwie tarnowskim, kilkanaście kilometrów na północny zachód od z Wańtuch w y k o n a ć m i a ł k a p i t e l e n a s ł u p a c h o g r o d z e n i a nego, zaś B r o n i s ł a w kamienia przyjęte równolegle, tylko niektórzy się kopalniach i dowolnie, jeśli wiono m u s k u l a t u r y , s z e r o k a , p ł a s k a k l a t k a p i e r s i o w a , Jodłówoe kamieniarzy o proporcje. U w a g ę z w r a c a z b y t d u ż a g ł o w a , c i e n k i e r ę c e grube i s ł a b o w y m o d e l o w a n e n o g i . P e r i z o n i u m z w i ą z a n o n a się „Fundator ozdobne kropielnicę. J e d n a znajduje się w k a p l i c y „ z a d w o r e m " , jakkolwiek wspomniany S r o c z y ń s k i . N a t o m i a s t n a n a g r o b k u z wykonany z o s t a ł anato­ potraktowano tych rzeźb, się w j e d n y m miejscu s m u k ł a ś c i a n k a , na k t ó r e j widnieje płasko­ pro­ kaoh z omentarza w J o d ł ó w o e T u o h o w s k i e j ( i l . 1 4 , 1 5 ) m a Gorlic. Przeprowadzone nie p o t w i e r d z i ł y jednak uprawiana w bieżącym roku badania terenowe tego, ż e b y w Ł u ż n e j obróbka kamienia b y ł a w sposób tak powszechny. O k a z a ł o się, że fama o k a m i e n i a r s k i m charakterze Ł u ż n e j w i ą ż e się z j e d n ą t y l k o r o d z i n ą Jamerów. Dziś kamieniarskiego trudne sprawę opowiadanie o kilometrów parę jest już odtworzyć rodu. B y ć może Zofii od Swiderskiej Łużnej. pełną historię tego nieoo ś w i a t ł a r z u c i ł o b y n a z Szalowej, Wiekowa ta wsi informatorka II. 15. F r a g m e n t n a g r o b k a z p r a c o w n i K o n s t a n t e g o W a n t u c h a , w y m . 5 0 x 5 0 c m , J o d ł ó w k a T u c h o w s k a . O k . 1 8 8 9 r . I I . 16. nagrobka w y k . w J o d ł ó w c e Tuchowskiej, Rzepiennik Strzyżewski, w o j . tarnowskie. tę odległej (ur- Fragment, �17 w 18 1886 r.) podała, (1872 — 1884 że r.), gdy w czasie odbywały budowy kolei się prace n a Zajmował podkarpackiej odcinku Stróże — J a s ł o , p o j a w i l i się j a k o r o b o t n i c y r ó w n i e ż kamieniarze. N i e k t ó r z y i z n i c h p o ż e n i l i się w Szalowej i pozostali na (woj. stałe. Opowiadanie staruszki p o t w i e r d z a fakt, że na c m e n t a r z u w Szalowej dekorację formie architektoniczną np. rzemieślnikiem". i w okolicznych wsiach ( Ł u ż n a , Polna) p o d o b n y c h n a g r o b k ó w się nie s p o t y k a . Z a p a m i ę c i informatorki, „Jamry". w Szalowej czynni Jeśli ktoś znalazł w byli polu kamieniarze ,,szedł z n i m do J a m r a na ż a r n a " ( ż e b y zrobił k a m i e ń ż a r n o w y ) . b y ł y dalsze losy J a m o r ó w z Szalowej, Ś w i d e r s k a n i e Kamieniarzy o t y m Według tradycji działających przebywał nazwisku znajdujemy przez Jakie pamiętała. w pobliskiej Łużnej. rodzinnej, nie z n a n y z i m i e n i a dziadek obecnie Jamorów lat z domu Bratysławską, wywędrowal za miodu czterdzieści, przywożąc do rysunku, Czech, stamtąd wraz z pasierbem. P o c z ą t k o w o do kaplicy unikał też kamienie Przy Rzeźby starannie świadczących nazwiskiom odpowiedni kamień, Nie chłopom i to prawdopodobnie skoro architektoniczną. do kościoła w cmentarnej robót żaren Wyko­ Grybowie w zupełnie Siarach prostych, kieratowych. J a k o r z e ź b i a r z b y ł W ł a d y s ł a w J a m e r „ d o b r z e wyszkolonym a r c h i t e k t o n i c z n e j . Ś w i a d c z ą one, ż e d z i a ł a l i t u j a c y ś k a m i e n i a r z e miejscowi, również kamieniarką nowosądeckie). Odkuwał znajduje się sporo s t a r y c h n a g r o b k ó w k a m i e n n y c h o p r y m i t y w n e j się o n n a ł m . i n . k a m i e n n o o b r a m i e n i a o k i e n do jego były wygładzone o indywidualności Władysławie skiego jego b r a t J a n poprawne twórczoj Jamerze w proporcjach i p o z b a w i o n e w s z e l k i c h cech uozył artysty. się zawodu kamieniar­ ( 1 8 7 9 — 1 9 3 4 r . ) . N i e m i a ł j e d n a k d o rzeźby j z d o l n o ś c i , w o b o c c z e g o o g r a n i c z a ł s i ę j o d y n i o d o k u c i a prostych! n a g r o b k ó w i detali architektonicznych. Ś l a d a m i Jana w wyboru! z a w o d u p o s z l i j e g o d w a j s y n o w i e — J ó z e f ( u r . 1 9 1 2 r . ) i Gustaw; (ur. 1907 r.), k t ó r z y r ó w n i e ż uczyli się w p r a c o w n i Władysławłj gdzie Jamora, podobnie j a k jego w ł a s n y syn żonę, W ł a d y s ł a w S z y m c z y k . P o z a t y m m i a ł j e s z c z e W ł a d y s ł a w Jamer zamiesz­ kilku uczniów z Nowego Sącza. Tadeusz' Spośród nich 9 i siostrzeniec rzeźbiarstwem k a l i oni w G r y b o w i e , gdzie dziadek J a m e r t r u d n i ł się kamieniar­ figuralnym stwem. n i e ś m i a ł j - m , s t r o n i ą c y m o d l u d z i , z p o w o d u c z e g o u z y s k a ł przy­ Po czternastu latach co m o g ł o b y w s k a z y w a ć n a pobytu przeniósł jakieś weześniojsze się do Łużnej, więzy łąoząoe go z t ą miejscowością czy okolicą. Po w y j e ź d z i e ojczyma pracownię w uczył Grybowie zawodu 1935 przejął pasierb kamieniarskiego r.), uzyskując Bratysławski. syn dyplom Jamera — U niego Władysław mistrzowski. nej. B y ł on z n a n y m w okolicy r z e ź b i a r z e m . W y k o n y w a ł cach czy współpracował łemkowskimi kul figuralne detale do dziełem m. jest in. z kamieniarzami z Przegońmy nagrobków statua Matki miejskimi Boskiej, rzoźby w i B a r t n e g o " , dla i figur Łuż­ Gorli­ których przydrożnych. stojąca w Jego Łużnej „dziki". Do swego artystycznego człowiekiem rzemiosła o d n o s i siej z z a m i ł o w a n i o m . P i e r w s z ą r z e ź b ę u l e p i ł z g l i n y , g d y m i a l lat 18, Później, gdy najpierw model cokołów Władysław Jamer prowadził warsztat kamieniarski w figuralne, ,się (1873 — domek t r u d n i się j o d y n i e J ó z e f J a m e r . Jest on do zaczął rzeźbie z gliny. figur w kamieniu, Józef Jamer przydrożnych. f i g u r a l n ą . Jego d ł u t a są m . i n . nie Zajmuje również robi się wykonywał n a g r o b k ó w czyj wyłącznie rzeźbę s t a t u a M a t k i B o s k i e j z Dzieciąt-} k i e m , s t o j ą c a p r z y d r o d z e w C h o d o r o w e j , Serce Jezusa — figura! z n a j d u j ą c a s i ę w G r ó d k u k o ł o S z y m b a r k u i k i l k a f i g u r nagrobnych, m. i in. w na Polnej cmentarzu (anioł w Łużnej trzymający Jamer r ó ż n e prace dla (Matka wianek). Boska Niepokalana) Wykonywał innych kamieniarzy, np. dla t o ż Józoi Franciszka oraz D u s z y z G o r l i c , k t ó r e m u k u ł w i z e r u n k i M a t k i B o s k i e j i Chrystus! figura Chrystusa z portalu kościoła w Jodliezu (woj. krośnieriskie). J a k o p o j ę t n y u c z e ń s w e g o s t r y j a , J ó z e f J a m e r p r z e j ą ł całkowicie przy 274 drodze, druga — w Polnej, przy romizie strażackiej �w swej r z e ź b i e r z e m i e ś l n i o z y styl, k t ó r y nie pozwolił m u poza przeciętną kamieniarską W s p o m n i a n a poprzednio n i e c h ę ć do n a w i ą z y w a n i a z ludźmi powodowała, rachunek. że Zamówienia Gustaw, k t ó r y swoim Józef rzadko przyjmował imieniem w y k o n a n e przez J ó z e f a . Sam wyjść poprawność. pracował zwykle jego kontaktu na własny starszy i nazwiskiem podpisywał Gustaw rzeźb figuralnych odkuwał natomiast cokoły. Z poważniejszych nie robił, jego prao w s p o m ­ n i e ć n a l e ż y w y k o n a n y w 1935 r . p o s t u m e n t d o s t o j ą c e j w zabytkowej figury św. Floriana, z 1826 w pracowniach którzy i lub swe kwalifikowanych pracowali doświadczenie środowiska. zdobywali indywidualnie, bez oparcia Przykładem umiejętności w tradycjach zmarły w ośrodkach rzeźbiarskie rzemieślników, zdobywając jest Łużnej r. Oprócz rzoźbiarzy, k t ó r z y wyrastali w wiejskich kamieniarskich brat rzeźby byli i potrzebną taoy, wiedzę swego czy obcego 1962 r. Marian Dziadzio, chłop z Rzepiennika Strzyżewskiego (woj. tarnowskie) Powołany do służby wojskowej p o w r ó c i ł do d o m u j a k o i n w a l i d a w czasie I wojny światowej całkowicie pozbawiony słuchu Ciężkie k a l e c t w o p r z y c z y n i ł o się do tego, że nie z a ł o ż y ł rodziny mioszkał w d o m u zamężnej siostry i zamiast rolnictwem zajął się r ó ż n y m i p r a c a m i , do k t ó r y c h k w a l i f i k o w a ł y go w y b i t n e u z d o l n i ę nia manualne. Dziadzio był przysłowiową konywał a także dla sąsiadów kamieniarskie. N a kilka nagrobków Są to kutych krzyże prymitywnych, z nywał czasami prace „złotą rączką". stolarskio, m i e j s c o w y m cmentarzu znajduje jego postacią się ręką. Chrystusa, wzniesione na profilowanej płyty. N a podstawie Dziadzio Wy blacharskie zwykle kilkuczłonowych postumentach w cie s ł u p a l u b p i o n o w o j , 19 przeróżne wypukłą dekorację w dość kształ­ wyko­ formie grubo odkutej gałązki z listkami. P o s t a ć Chrystusa rozpiętego na krzyżu II. 17. Marian D z i a d z i o . K r z y ż z n a g r o b k a , R z e p i e n n i k S t r z y ż e w s k i . 1 9 4 9 r . I I . 18. M . D z i a d z i o . K r z y ż z n a g r o b k a , R z e p i e n n i k S t r z y tewski. I I . 19. W o j c i e c h J ę d r u s i a k . Św. Rodzina, f i g u r a n a k o l u m n i e , T u r z a , g m . R z e p i e n n i k S t r z y ż e w s k i , w o j . t a r n o w s k i e . I I . 20. W . J ę drusiak. Św. Bronisława, r z e ź b a w d r e w n i e , T u r z a . U . 2 1 . W . J ę d r u s i a k . Św. Andrzej, f r a g m . n a g r o b k a z i l . 24. I I . 22. W . J ę d r u s i a k Frasobliwy. (Obecnie M u z . w Bieczu, w o j . k r o ś n i e ń s k i e ) . 21 175 �I I . 23. N a g r o b e k z f i g u r ą ś w . J a n a N e p o m u c e n a , T u r z a . O k . 1887 r. I I . 24. N a g r o b e k z f i g u r ą ś w . A n d r z e j a , T u r z a . rzeźbił w z dużymi u p r o s z c z e n i a m i , ale niejednakowo. się o d siebie n i o t y l k o d r o b n y m i s z c z e g ó ł a m i ale również p r e z e n t o w a ł y inne ujęcia Najprymitywniejsza, ale też natury j e s t n a j e d n y m n a g r o b k u n a l e w y m b i o d r z e C h r y s t u s a , n a drugim z a ś — p o s t r o n i e p r a w e j , co w s k a z u j e , ż e i t y m r a z e m Dziadzia formalnej, ,,ludowa" i l . 17. R z e ź b a wybitnie symetryczny. G ł o w a wzniesiona pionowo posługiwał jest ikonograficzne. najbardziej postać Chrystusa przedstawiona na że różniły Widać, konkretnych przypadkach korzystał z wzorów, które ta m a jest układ się nie wykluczone, jednym, że mogły ale tu dwoma jako pochodzące z J o d ł ó w k i Tuchowskioj, również na Tarę potraktowana cmentarz kilometrów północ Turza, gdzie r ę c e r o z p i ę t e s ą n i o m a l p o d k ą t e m p r o s t y m w s t o s u n k u do p ł a s k i e j , figury. Był pozbawionej szczegółów anatomicznych k l a t k i piersiowej. Nogi, podobnie jak Dziadzio. J ę d r u s i a k muskulatury, gospodarstwo rolne podobnie jak ręce, są słabo modelowane, ułożone równoległo, wsparte na wystającej bez p o d s t a w c e , co czy, że D z i a d z i o k o r z y s t a ł t u z w z o r u p r z e d s t a w i a j ą c e g o wanie według obrządku wschodniego. Rysy świad­ Ukrzyżo­ twarzy, zarost, zaznaczone są w s p o s ó b z u p e ł n i e s c h e m a t y c z n y . K o r o n a cierniowa i wąskie perizonium p r z e k r e ś l o n o jest k i l k o m a s k o ś n y m i Na dwóch innych nagrobkach sposób karbami. wykonania postaci ziemi nim niczym rolnictwa i na pracował Wojciech się Jędrusiak nie rozpięte ręce wznoszą lekko k u górzo, k l a t k a piersiowa w jednej z rzeźb jest i obła, bez s z c z e g ó ł ó w a n a t o m i c z n y c h ( i l , 18), w wydłużona, jak i nogi z są lekko zaznaczonymi wałkowate, słabo żebrami. modelowano. się szeroka d r u g i e j z a ś —Zarówno ręce, Stopy złożone jednia n a d r u g i e j i p r z e b i t e j e d n y m g w o ź d z i o m , z g o d n i e z są ikono­ '. l e ż y wi wykonujący kamie ( 1 8 6 0 - 1907 posiadał w ojcu, czenia z b o ż a , a p o n a d t o u p r a w i a ł r z e ź b ę r . ) , samouk Turzy który Syn niewielki p o z a uprani n a t o m i a s t obok w d r e w n i e i kamieniuj Z r z e ź b d r e w n i a n y c h z a c h o w a ł s i ę C h r y s t u s n a k r z y ż u , znajdujący się obecnie w z b i o r a c h M u z e u m w B i e c z u i f i g u r k a Św. B r o n i s ł a w ę (ma j ą r o d z i n a r z e ź b i a r z a przydrożne ramienia, 2 miejscowości zajmował. lona lewego przedstawiając! — i l . 20) kamioniu — oraz fera k u l J ę d r u s i a k figur] i nagrobne, w postaci rzeźb p e ł n y c h umioszczanycj n a c o k o ł a c h . P o d s t a w y s w y c h r z e ź b c i o s a ł w k a m i o n i u z miejsco­ wych złóż, na figuro sprowadzał piaskowiec pińczowski. I s t n i e j e p a r ę f i g u r z p o d p i s e m J ę d r u s i a k a . N a t e j podsta j a k o d z i e ł a j o g o r ę k i u s t a l o n o — w T u r z y n a g r o b e k L o o n a Nio z ustawioną na postumencie postacią kobiecą w d ł u g i e j , luź grafią przyjętą w kościele łacińskim. K o r o n y cierniowe w o b y d w u splywająoej przykładach p r z y p o m i n a j ą c y m c i e r n i o w ą k o r o n ę i dalej — figurę stojącą p perizonium, 176 posiadają o dosyć kształt miękko wąskiego, karbowanego potraktowanyoh fałdaoh, wałka, wiązane Nief rzeźby, w y k o n y w a ł n a z a m ó w i e n i e s ą s i a d ó w m ł y n k i do ozysi t r o n y w miejscowym kościele. W kierunku tej rzeźbiarz Chrystusa jest nieco o d m i e n n y . G ł o w a jest nieznacznie przechy­ w od Strzyżewskim odziedziczone po więcej wzorami. oddziaływać k t ó r e , j a k w i o m y , docierał;- Rzepienniku ramienia, j e s t f r o n t a l n i e , bez n a j m n i e j s z o g o p r z e c h y ł u w k i e r u n k u żył w różnymi wzory drodze s z a c i e , z p r z e w i e s z o n y m p r z e z z ł o ż o n o r ę c e wiońo wiodącej z Turzy do Rzepiennika (il. 19). Trądy �11. 2 5 . N a g r o b e k , miejscowa p r z y p i s u j e p o n a d t o T u r z a . I I . 26. N a g r o b e k z f i g u r ą Jędrusiakowi autorstwo statuy wyobrażającej Serce J e z u s a , u m i e s z c z o n e j n a w y s o k i e j k o l u m n i e w Rzepienniku B i s k u p i m , oraz przed dawnym - św. R o d z i n ę p r z y d r o d z e w parkiem Moszczenicy nadto bliżej n i e o k r e ś l o n e r z e ź b y J ę d r u s i a k a m a j ą na starym c m e n t a r z u w T u r z y . W wana jest %vykonana p r z e z niego Jędrusiak b y ł z n a n y m w dworskim ( i l . 19). znajdować Muzeum w Bieczu rzeźba okolicy Po­ ekspono­ Frasobliwego rzeźbiarzem, się ( i l . 22). do którego M a t k i Boskiej Szkaplerznej, napisu, j a k i m a b y ć umieszczony Turza. na płycie nagrobka W i l g a z O s t r u s z y , p r z e ż y ł l a t 83, z m a r ł 28 m a r c a C i e k a w e , ale n i e s ł y c h a n i e t r u d n e do o d e y f r o w a n i a , s ą z a p i s k i odnoszące się do ikonografii. Na temat figury Matki lowany do 1/2 z góry różowy, malkut (sic!) n i e b i e s k i , (sio!) t r o n u w z n o s i s i ę p o n a d głową, tron z boku czu, wśród p a p i e r ó w p o z o s t a ł y c h p o r z e ź b i a r z u , z n a l a z ł s i ę j e g o f i o l e t , n a g ł o w i e t y l k o w ł o s y bez t u w a l n i . O b u w i e w notatnik. P r o w a d z o n y j e s t o n d o ś ć n i e p o r z ą d n i e , m a ł o c z y t e l n y m modzie, pismom, zielony, fałd}' na kant, fałdy że mistrz w swej m ł o d o ś c i ortograficznych, nie p o ś w i ę c a ł co zbyt świadczyłoby, wiele czasu szkolną n a u k ę . U d e r z a j ą c e j e s t n a t o m i a s t , ż o z n a j d u j ą c e ołówkowe, c z ę ś c i o w o z a t a r t e r y s u n k i , praw nie, co wskazuje Przedstawiają rysowanych one na wykonane są bardzo plastyczne architekturę prawdopodobnie z uzdolnienia pomników jakichś cmentarnych, katalogów notatniku są również. zapiski zamówień i w y d a t k ó w . D o w i a d u j e m y się z nich, zrobił n p . : „ N a g r o b e k do Jodłowej, u dołu 34, z b o l c u 2 2 , p ł y t a szeroka wysoki że razem z frontu po­ wysokości rękawy w rozmiarze głowy, sukienki wywinięte ze pomalowany podszywka złotymi płaszcza dawniejszej paskami zakończone na okrągło. złożenie, korona wraz z głową robiona. Głowa Dziecięcia z brwiami, Dziecię trzyma w ręku różaniec, płaszcz m a aż na kolor Ostrożnie równo wywinięty nodze". Jędrusiaka. lub Bawet r y s o w a n y c h z n a t u r y o r a z s z k i c e p o s t a c i M a t k i Chrystusa i i n n e . W na się t a m butki z ł o t e na dole i n a g ó r z e , n ó ż k i t r z y m a n a lewej ręce, p i e r i m e t do p ó l t o r y błędów Boskiej z Dzieciątkiem siedzącej na tronie czytamy: „ t r o n z b o k u poma­ chetnio zwracano s i ę z z a m ó w i e n i a m i . W z b i o r a c h M u z e m w B i e ­ polnym („Jakub 1902"). Boskiej, dotyczące Jędrusiak 185, 34". W miejscu z n a j d u j e m y w i a d o m o ś ć , ż e w y k o n y w a ł j a k i e ś prze­ może slup innym zamówienie W rzeźby, ten sposób ołówkowym. klientów Nie została Jędrusiak uzupełniając Widać, studiował można przez opis że dla wzory, stwierdzić, Jędrusiaka t o w a ł starannie kolory, notował wygląd wykonanym zaspokojenia nabywając czy interesującej przez siebie wymogów potrzebne opisana w swych wiadomości. notatniku zrealizowana. Natomiast go szkicem fakt, rzeźba że no­ pozwala przypuszczać, że przynajmniej n i e k t ó r e swe d z i e ł a p o l i c h r o m o w a ł . Przypuszczenie t o p o t w i e r d z a dla Alojzego M a j a k a w Z a g ó r z a n a c h . N i e k i e d y j e d y n y m ś l a d e m i n n a jeszcze n o t a t k a , z k t ó r e j jogo artystyoznej p o t r z e b n y do złocenia m a t e r i a ł . P r ó o z r z e ź b , podobnie j a k i n n i działalności jest notatka zawierająca treść wynika, że k u p o w a ł w Tarnowie 177 �I I . 2 7 . Św. Józef z Dzieciątkiem, p ł a s k o r z e ź b a n a n a g r o b k u , T u r z a . I I . 2 8 . W o j c i e c h M u s z k o . F i g u r a p r z y d r o ż n a , C i ę ż k o w i o e , w o j . tar­ n o w s k i e , u l . K o l e j o w a 1883 r . kamieniarze, w y k o n y w a ł J ę d r u s i a k kamienne kropielnice. Wska­ p o r ó w n a w c z e j . Zniszczeniu uległy też n i e k t ó r e napisy, zuje n a t o zapis w n o t a t n i k u : „ k r o p i e l n i c e , p o d s t a w a możliwia do ziemi, m i s k a 42, 42, 27, z g o d z i ć Jędrusiak, „był który według d o b r y majster, się za 15 złotych". opinii miejscowych nie robił dużo, ale 3 2 , 3 3 , 55 w poszczególnych co unie­ nagrobków. Z p e w n ą d o z ą p r a w d o p o d o b i e ń s t w a m o ż n a p r z y p i s y w a ć Ję. informatorów, starannie", datowanie świetle drusiakowi figurę autorstwo paru nagrobków. św. Jana, wzniesioną na Zaliczyłbym do grobie Jana Wrzosia, nich zmarłego swych a u t o r y z o w a n y c h prac nie przedstawia się z b y t interesująco w (il. ( i l . 2 4 ) , k r z y ż z p o s t a c i ą C h r y s t u s a i p ł a s k o r z e ź b ą Ś w . J a n a ( i l . 25), 19). Rzeźby jego są poprawne w proporcjach, posiadają piękne twarze, j a k przystoi ś w i ę t y m osobom, starannie wypraco­ wane szaty, Nie o m i ę k k i c h , realistycznie p o t r a k t o w a n y c h ulega jednak wątpliwości, że J ę d r u s i a k jako i gromadzenia warsztatowych doświadczeń. Jego wcześniejsze mitywniejsze i mniej rzeźby uzależnione od i były (il. samouk, oraz f i g u r ę M a t k i Boskiej Szkaplerznej niewątpliwie i ż e w T u r z y ż y j ą jeszcze l u d z i e , k t ó r z y go p a m i ę t a j ą , cmentarzu przez jego r z e ź b nasuwa znajduje ludowych twórców, stety, nie pamiętają. niektóre z nich duże się k i l k a rzeźb nazwisk Można wyszły trudności. rzeźby są przeważnie z ż a r t e przez k o r o z j ę , znakiem 178 zapytania co z a c i e r a wnioski ustalenie że nie­ przynajmniej Jędrusiaka. wskazanie. przez czytelność formy i stawia na 27), s t o j ą c y zasadzie czas, pod analizy ś w . Andrzeja na grobie J ó z e f a Bułasa, zmarłego w 1874 r. n a n a g r o b k u z d a t ą 1873 1878 ( i l . 26). W p r a w d z i e w r o k u ś m i e r c i B u ł a s a o z y o s o b y , n a g r o b i e której stoi figura młodym Matki chłopcem przeszkadzać, fundowane Boskiej (13—14 wiadomo Szkaplerznej, lat), nie bowiem, w wiele lat po że Jędrusiak b y ł jeszcze powinno nam nagrobki to zbytnio bywają często śmierci. Z trzech rzeźb p e ł n y c h najprostsza Szkaplerznej ( i l . 26). Ciężka, j e s t f i g u r a M a t k i Boskiej przysadzista, z dużą głową prze­ c h y l o n ą k u p r a w e m u r a m i e n i u , o t w a r z y szerokiej, schematycznie potraktowanej modlitwy spływa silnie n a d w y r ę ż o n e wysnuwane lub miejscowym wykonanych N i e s ł y c h a n i e t r u d n e jest n a w e t hipotetyczne i c h Starsze odległe informatorzy, przypuszczać, spod d ł u t a Na niewątpliwie których pry- zewnętrznych. M i m o że czasy, k i e d y d z i a ł a ł J ę d r u s i a k , nie s ą z b y t autorstwa prób, figurę c o k ó ł z p ł a s k o r z e ź b ą ś w . J ó z e f a t r z y m a j ą c e g o n a r ę k u Dzieciątko artystycznych wpływów napisu fałdach. z a n i m doszedł do t a k i c h r e z u l t a t ó w , m u s i a ł przejść d r o g ę poszukiwań 1887 r . ( i l . 2 3 ) , n i e p o s i a d a j ą c ą po Natomiast w szczegółach. zupełnie fałdy gładkiej sukni Ze złożonych powiorzchni zaznaczone są do płaszcza kilkoma rąk szkaplerz. nierównymi, b i e g n ą c y m i p i o n o w o ż ł o b k a m i . P o d o b n i e p r z e d s t a w i a s i ę statua św. Jana Nepomucena ( i l . 23), t r z y m a j ą c e g o w rękach krzyż z c i a ł e m C h r y s t u s a . P o s t a ć ś w i ę t e g o w y k o n a n a j e s t w f o r m i e słabo �traktowana jest bardziej i Jezusa Józefa światłocieniowo, widoczna jest troska a o w twarzach podkreślenie św. różnicy w i e k u . T w a r z ś w . J ó z e f a , o b r a m i o n a z a r o s t e m , z silnio zaznaczo­ nymi łukami nadoczodołowymi i kośćmi policzkowymi, w ogólnym ujęciu przypomina twarz św. Andrzeja ( i l . 24) a także C h r y s t u s a na k r z y ż u ( i l . 25). M o ż n a j ą t r a k t o w a ć j a k o twarz przejście do bardziej w y p r a c o w a n e g o u j ę c i a t w a r z y w rzeźbie św. R o d z i n y ( i l . 19). O m a w i a n e t r z y p ł a s k o r z e ź b y n a w i ą z u j ą w s w y m układzie do od ogólnie natomiast znanych obrazków płaskorzeźba dewocyjnych. czwarta, Odbiega znajdująca się na nioh cokole na­ g r o b k a J a n a W r z o s i a ( i l . 23). W i d z i m y t a m d w a a n i o ł y u s t a w i o n e symetryozme przy krawędziach wnęki, trzymające nad wieniec, w k t ó r y w k o m p o n o w a n y jest tekst o treści Sposób nie wykonania odbiega obydwu zasadniczo postaci, a od szczególnie poprzednio sobą dewocyjnej. faktura opisanych, szat inny natomiast rysunek t w a r z y , a przede w s z y s t k i m u k ł a d jest kompozy­ c y j n y całości, w s k a z u j ą c y na to, że a u t o r sięgnął do w z o r u bardziej dostosowanego już Omawiając bliższym do architektury materiał nagrobkowej. zebrań}' w Turzy, która teronem działania Wojciocha Jędrusiaka, przedstawić domniemaną drogę rozwoju była naj­ starałem wiejskiego się samouka, k t ó r y w y c h o d z i z p r y m i t y w n e j r z e ź b y l u d o w e j i przez samouetwo — drogą naśladownictwa — zdołał rzeźby rzemieślniczej. Jeżeli domysły wiotkich podstawach) są słuszne, przyswoić sobie (oparte zresztą na mielibyśmy styl bardzo jeszcze jeden p r z y k ł a d wielokrotnie obserwowanego procesu, g d y t w ó r c a ludo­ w y , d ą ż ą c do artystycznego awansu, zatraca s w ą indywidualność n a rzecz b a n a l n e j r z e m i e ś l n i c z e j p o p r a w n o ś c i , k t ó r e j staje się dla niego n a j w y ż s z y m Efemerycznym w pierwszym osiągnięcie celem. ośrodkiem wiejskiego trzydziestoleciu kamieniarstwa bieżącego wieku były O l s z y n y ( w o j . t a r n o w s k i e ) . Jego p o c z ą t k i w i ą ż ą się z o s o b ą J ó z e f a (1840—1925 r.), urodzonego w Olszynach, k t ó r y uczył Bąka się ka­ mieniarstwa w Ryglioach, a następnie praoował jako kamieniarz w Tarnowie, Gorlicach i Tuchowie. W Olszyn, z ożenił pierwszego się z wdową małżeństwa 1900 r. B ą k p o w r ó c i ł nazwiskiem dwoje dzieci, Sterkowicz, syna 1907 r . ) i c ó r k ę M a g d a l e n ę ( u r . 1906 r . ) . W się B ą k kapliczki, przedmioty, ił. 28. zaznaczone s ą bloku, szczegóły na którym szat — koronka, s t u ł y i s u t a n n y . N a płytkimi komży wgłębieniami zakończonej ramionach ma u dołu narzucony krótki np. przydrożne, bardzo u zdolnego pełnych do poprawiał teścia, ucząc (1901—1937 r . ) 2 1 się r z e m i o s ł a w rzeźbiarza. wykańczał Do nagrobki, gdy na pleoach k r z y ż o s k o ś n y c h r a m i o n a c h , w s t o s u n k u d o niej wykazuje d o s y ć p o w a ż n e sposób w y k o n a n i a twarzy, różnice. U w a g ę o nadoczodołowych, w y s t a j ą c y c h wyraźnie poprzed­ zwraca zarówno zaznaczonych łukach kościach policzkowych i staran- nio w y m o d e l o w a n y m z a r o ś o i e (wąsy, realistycznie z a k o m p o n o w a n y układ broda), jak szat, o również dość zróżnicowanych, silnio p o g r u b i o n y c h f a ł d a c h . S p o s ó b t r a k t o w a n i a t w a r z y p o d o b n y jeat pod w z g l ę d e m c h a r a k t e r u u o g ó l n i e n i a d o t w a r z y Frasobliwego w y k o n a n e g o p r z e z W . Na frontowych ścianach Jędrusiaka cokołów, wykuto są p ł a s k o r z e ź b y f i g u r a l n e . Dwie siebie pod a względem formalnym, Matki Boskiej z c o k o ł u , na którym w ( i l . 22). płytkich z nich on mianowicie W obydwu przykładach są do płaskorzeźba stoi figura św. podobny Andrzeja przedstawio­ jest że B ą k też ogólny rysunek postaci, l e k k i e p r z e c h y l e n i o g ł o w y k u p r a w e m u r a m i e n i u , wykonywał informatorów Serce J e z u s a , i n n i n a t o m i a s t n i g d y r z e ź b f i g u r a l n y c h nie robił, t y l k o k u p o w a ł i n n y c h r z e ź b i a r z y , w z g l ę d n i e w y k o n y w a ł je dla niego Jan wał się on wzorami w postaci figur drewnianych, rzeźbionych przez jego przyjaciela, S t a n i s ł a w a B o c h e n k a z pobliskich O ł p i n D u ż a liczba rzeźb kamiennych w y s t ę p u j ą c y c h na Pogórzu wskazuje, że ta gałąź twórczości była . chłopów b a d a n i a . W i e l e r z e ź b w c i ą ż jeszcze pozostaje d z i e ł a m i anonimo­ w y c h t w ó r c ó w . Z a s t a n a w i a j ą c e jest, gdzie z n a j d o w a ł o się c e n t r u m artystycznego rzemiosła kamieniarskiego, które promieniowało na wsie P o g ó r z a . P o m i j a j ą c T a r n ó w , J a s ł o , G r y b ó w czy które powstają jako ośrodki raczej w t ó r n e j rzeźby (douczali się t a m odpowiedzi ni, to dosyć późno Gorlice, i w formie n i e k t ó r z y wiejscy kamieniarze), pytanie należy szukać w Ciężkowicach. ta w t y m mieście m o g ą b y ć dość odległe. W ubiegłym wieku płaskorzeźba 2 2 zachodnim wśród Nazareńskiego, (il. 27) ma w z a s a d z i e z b l i ż o n e c e c h y , a l e od R z e ź b y Karasia m a j ą charakter rzemieślniczy. W pracy posługi­ Postać Józefa je Karaś. Bułata z nagrobka Bąka twierdzili, Sw. Józefa z D z i e c i ą t k i e m ręku do rzeźby typizacja t w a r z y i f a k t u r a z r y t m i z o w a n y c h f a ł d ó w s z a t . na ponoć się miejscowym cmentarzu jako dzieło Józefa rzeźbę przedstawiającą za rzeźb o wiele bardziej rozpowszechniona, niż to u j a w n i ł y dotychczasowe wnękach zbliżone (il. 24) oraz ś w . J a n a N e p o m u c e n a z c o k o ł u k r z y ż a nego na i l . 25. Chrystusa na Bąk uchodził kucie zabierał p e ł n e , nie z o s t a ł o ostatecznie w y j a ś n i o n e . J e d e n z wskazywał Józef ten zaznaczono s ą n i e m a l s y m b o l i c z n i e p a r u p i o n o w y m i wrąbkami. czy i na Bąka, należało rzeźby dźwigającego Pytanie, niego mantolet. F a ł d y s z a t , p o d o b n i e j a k w o p i s a n e j p o p r z o d n i o f i g u r z e , Trzecia z k o l e i r z e ź b a , w y o b r a ż a j ą c a ś w . A n d r z e j a figuralnej. prace kamieniarskiego. opinii miejscowej kaplic p r z y d r o ż n y c h i r. ka­ inne Bąka, pracować 1921 z także chwili Karaś chrzcielnice. W a pasierbica zaczął jak figury M a g d a l e n a , w y s z ł a za m ą ż za J a n a K a r a s i a , k t ó r y o d tej Jan rozczłonkowanego nagrobki, (ur. zajmował kamieniarstwem architektonicznym. W y k o n y w a ł mienia II. 29. Wojciech M u s z k o . C o k ó ł f i g u r y p r z e d s t a w i o n e j n a Aleksandra Olszynach do mającą po­ Jak wskazuje na to l u d o w a w charakterze figura nosząca datę 1848, kamieniarskie Chrystusa tradycje działał 279 �t u jako rzeźbiarz w k a m i e n i u Wojciech Muszko (1824—1892 r.), w „ o b y w a t e l C i ę ż k o w i c " (tak p o d p i s a ł się na cokole f i g u r y charakter ludowego znaczeniu. Cechuje w Ciężkowicach przy ul. Kolejowej). dzieło stanowi k a m i e n n y k r z y ż D r u g i e jego stojącej autoryzowane s t o j ą c y p r z y drodze wiodącej ze Staszówki do Ciężkowic. N a p i s umieszczony na p ł y c i e informuje, że „ w y r ó b t y figury Wojoiecha Muszoka z Ciężkowic". Figura słupa z ulicy o Kolejowej przekroju frontowej i obu kwadratowym, bocznych. ś w i ę t y c h ( i l . 29). N a Matkę Boską jak Ciężkowioach, w cokołu Zarówno ozdobione tak znajdująoe się z ludowego dziełami postaci wnękami wnękach przed sobą i krzyż wykutymi Matki na We z jest w na wykute cokole znajduje się s t a t u a trzymającą rzeźba wykonana Boskiej cokołach ze we z małego a ścianach są — postacie przedstawiająca Jezusa. Podobnie ma wnękach płaskorzeźbami. Jezusem, jak nie wysokiego Staszówki wskazują, samouka podstawy że mamy zawodowo i trzy kamieniarza. Prace, które prymitywu je duża w wykonał Muszko, najlepszym przejrzystość mają tego słowa kompozycji hiera­ tyczny spokój, swoboda w traktowaniu proporcji ciała szone dekoracyjnego głowy, rytmizowania styl rzeźb temu pozwala w Andrzeja W z rzeźby wsiach, liczno m o ż e nieco p ó ź n i e j dotychczas jak rzeźby artystyczna czynienia oddziaływania na wyszkolonego szczegółowych badań. wieś obu i w (powięk­ indywidualny przypisać anonimowe samych i to Ciężkowicach M a t k i Boskiej z płaskorzeźbą na miejscowym z Wojciechem współcześnie rzoźbił w określony, prawdopodobieństwem Stawiskach figura czy umiejętność Wyraźnie dużym niektóre Ciężkowicach działalność korpusy), szat. okolicznych (np. s t o j ą c a na św. krótkie fałdów autorowi zarówno ściany płaskorzeźby do rzeźbie kamieniu niejaki kamieniarzy, pogórzańską lub Serwo. Zarówno jak wymaga cmentarzu). Muszko i problem jeszcze ich dalszych PRZYPISY 1 Z m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h wiadomo, że np. na Żywiec­ czyźnie wykonawcami kamiennych figur przydrożnych bywali m ł y n a r z e . J . S z a b ł o w s k i , Zabytki sztuki w Polsce. Powiat Żywiecki, W a r s z a w a 1 9 4 8 , s. 2 7 7 . 2 R . R e i n f u s s , Rzeźba figuralna Łemków. Ze studiów nad ludową rzeźbą kamienną na Łemkowszczyźnie, cz. I I , „ P o l . Szt. L u d . " . R . X V I I , 1 9 6 3 , n r 3 / 4 , s. 1 2 2 . K . W o l s k i , Z badań nad kamieniarstwem ludowym na Roztoczu, „ R o c z n i k Muzeum Etnograficznego w Krakowie", K r a k ó w 1 9 6 6 , s. 1 1 7 ; S. L e w , Ludowy ośrodek kamieniarski w Bruśnie, pow. Lubaczów, „ R o c z n i k Przemyski", t. X I , P r z e m y ś l 1 9 6 7 , s. 1 9 3 . 3 4 B r u s y l u b k a m i e n i e do ż a r e n w y k o n u j e się w t e n s p o s ó b , że po w y c i o s a n i u odpowiedniej p ł y t y , f o r m u j e się j ą w k s z t a ł c i e k o ł a p r z y p o m o c y „ o s k a r b a " w e d ł u g kreski zaznaczonej c y r k l e m , a n a s t ę p n i e w y r ó w n u j e się p ł a s k i e powierzchnie „ ś p i e ą " i d ł u t e m p o b i j a n y m , „ k n y p l e m " . Po w y g ł a d z e n i u powierzchni o b r ó w n u j e się i w y g ł a d z a p o w i e r z c h n i ę o b w o d u , na k o ń c u z a ś p r z y u ż y c i u śpicy, dłuta i knypla przekuwa p o ś r o d k u koła otwór, który musi b y ć w y k o n y w a n y z d w u stron, aby u n i k n ą ć pęknięcia kamienia. Powierzchnio trące po w y g ł a d z e n i u m u s z ą jeszcze z o s t a ć nasiekane w radialnie r o z c h o d z ą c e się r o w k i . 5 Obrobione z grubsza „ o s k a r b e m " kamienie na osełki moczono kilkanaście godzin w wodzie, a następnie tarto pod w o d ą j e d n ą osełkę o d r u g ą , b y przez szlifowanie u z y s k a ć k s z t a ł t ostateczny. Jeśli m a t e r i a ł b y ł przygotowany, w ciągu dnia w y k o n a ć m o ż n a b y ł o 1/2 k o p y ( 3 0 s z t . ) o s e ł e k , a j e ś l i s u r o w i e c był dobry, to nawet pełną kopę. 6 W okresie m i ę d z y w o j e n n y m b y ł o w J o d l ó w c e T u c h o w s k i e j 15 „ k a m i e n i a r z y c z y s t y c h " , w t y m J a n i J ó z e f M a r k i e w i e ż o w i e , Teofil i Stanisław Osikowie, Bronisław, W ł a d y s ł a w i Stanisław Gnidowie, pięciu W a ń t u c h ó w (Stanisław, W ł a d y s ł a w , Maciej, B r o n i s ł a w i Wilhelm), A n t o n i Swoszowski. W y r o b e m o s e ł e k i b r u s ó w z a j m o w a ł o się o k o ł o 20 k a m i e n i a ­ rzy, w t y m Tadeusz Grzela, M i c h a ł D u d e k i nie z a p a m i ę t a n y z imienia Brzenia. O d k u w a n i e m b r u s ó w i k a m i e n i do ż a r e n trud­ n i l i się m . i n . J a n K u k u ł k a z p r z y s i ó ł k a „ Ś w i e r c z e " , M i c h a ł D u ­ dek, S t a n i s ł a w W a ń t u c h , W o j c i e c h P i ą t e k i niejaki P r z ą c e k . „Skalników" było wielu, informatorzy wymieniali trzech: Stanisława Wiśnię, W ł a d y s ł a w a Osikę i Franciszka K u k u ł k ę . Przy budowie kościoła w Jodłówce Tuchowskiej pracowali jako „kamieniarze czyści": Teofil Osika z bratem Stanisławem, B r o n i s ł a w W a n t u o h i trzej bracia Gnidowie (Bronisław, W ł a d y ­ sław i Stanisław). Ponadto „ s k a l n i k " W ł a d y s ł a w Osika w towa­ r z y s t w i e c z t e r e c h i n n y c h : t r z e c h z Jodło w k i Tuchowskiej, a jednego z Frysztaka (woj. k r o ś n i e ń s k i e ) . 7 8 Przewozem w y r o b ó w kamieniarskich z Jodłówki Tuchow­ skiej do T a r n o w a t r u d n i ł się do w y b u c h u I I w o j n y ś w i a t o w e j Konstanty Wabno z Jodłówki Tuchowskiej. W e d ł u g niego p r z e d s i ę b i o r c y t a r n o w s c y b r a l i k a ż d ą ilość t o w a r u . 9 Józef Sroczyński był mistrzem kamieniarskim. Pochodził z D ę b o w c a ( w o j . k r o ś n i e ń s k i e ) . J a k i ś ozas p r z e b y w a ł w A m e r y c e ; po powrooie założył w pierwszych latach po I wojnie ś w i a t o w e j p r a c o w n i ę k a m i e n i a r s k ą w J a ś l e , p r z y u l . Zielonej, w p o b l i ż u bramy cmentarnej. W y k o n y w a ł kute w piaskowcu nagrobki i figury przydrożne z rzeźbami figuralnymi. Miał licznych po­ m o c n i k ó w i u c z n i ó w . N a c m e n t a r z u w J a ś l e jest jego g r ó b z na­ p i s e m : „ J ó z e f S r o c z y ń s k i a r t . r z e ź b i a r z u r . 1864 z m . 1934". N a d g r o b e m znajduje się d u ż a r z e ź b a p r z e d s t a w i a j ą c a orła t r z y m a j ą c e g o w szponach kajdany, d ł u t a J ó z e f a Sroczyńskiego. 1 0 Informacje o autorstwie Bronisława Wantucha należy w t y m p r z y p a d k u p r z y j m o w a ć z r e z e r w ą , b o w i e m np. „ w Granicaoh" (przysiółek J o d ł ó w k i Tuchowskiej) r z e ź b ę o analogicz­ n y m t e m a c i e w y k o n a ł S r o c z y ń s k i , p o d c z a s g d y W a ń t u c h kul jedynie cokół. Antoni Hajdecki, mieszkający stale w Bochni, byl r z e ź b i a r z e m o d u ż y m d o ś w i a d c z e n i u i o p a n o w a n y m rzemiośle a r t y s t y c z n y m . K a m i e n i a r z e z J o d ł ó w k i T u c h o w s k i e j zapraszali g o d o s i e b i e , b y w y k o n y w a ł d l a n i c h r z e ź b y f i g u r a l n e d o wyra­ b i a n y c h przez nich n a g r o b k ó w . W okresie międzywojennym b y ł t o j u ż c z ł o w i e k s t a r y . R z e ź b i ł n a p o d s t a w i e s z k i c ó w rysun­ kowych, k t ó r e w sposób precyzyjny przenosił na kamień. 1 1 1 2 B r o n i s ł a w W a ń t u c h m i m o n a u k i u J ó z e f a Sroczyńskiego nie zdobył żadnych uprawnień rzemieślniczych. Wykonując r z e ź b ę , p o s ł u g i w a ł s i ę w z o r e m w p o s t a c i f i g u r k i g i p s o w e j lub porcelanowej, k t ó r ą k o p i o w a ł w odpowiednim powiększeniu w kamieniu. 1 3 Jednym z klientów Bronisława Wantucha Osika (1902—1971 r.), k t ó r y pierwotnie zatrudniony cowni Wańtuchów. Jako „kamieniarz czysty" nagrobki t y p u architektonicznego, natomiast gdy u niego p e ł n ą r z e ź b ę f i g u r a l n ą , o g r a n i c z a ł się do cokołu, a s t a t u ę z a m a w i a ł u bardziej sprawnego b y ł Teofil b y ł w pra­ wykonywał zamówiono wykonania rzeźbiarza. 1 4 Wykonując cokół dla ś w . R o d z i n y r z e ź b i o n e j przez S r o c z y ń s k i e g o , w y k u ł B r o n i s ł a w W a ń t u c h n a f r o n t o w e j ścianie płaskorzeźbę archanioła Michała przebijającego diabła. W S z e r z y n a c h ( w o j . k r o ś n i e ń s k i e ) z n a j d u j e s i ę figura p r z y d r o ż n a z p o s t a c i ą M a t k i B o s k i e j , p r z y p o m i n a j ą c a dużych r o z m i a r ó w f i g u r k ę p o r c e l a n o w ą , n a t o m i a s t p ł a s k o r z e ź b a z pos­ t a c i ą C h r y s t u s a n a c o k o l e w s k a z u j e n a r ę k ę r z e ź b i a r z a ludowego. Według fundatorów figurę (jako całość) w y k o n a ł rzeźbiarz T e o f i l O s i k a z J o d ł ó w k i T u c h o w s k i e j , a l e s y n n i e ż y j ą c e g o już k a m i e n i a r z a w y j a ś n i ł , ż e o j c i e o w y k u ł t y l k o p o d s t a w ę i płaską r z e ź b ę ( s i c ! ) , n a t o m i a s t s t a t u ę M a t k i B o s k i e j z r o b i ł n a jego zamówienie Hajdecki. 1 5 1 6 Na n a g r o b k a c h m i e j s k i o h , n p . n a c m e n t a r z u w Jaśle, w y s t ę p u j e w p o d o b n y m u k ł a d z i e m o t y w w p o s t a o i d w ó c h wa­ z o n ó w ze s t y l i z o w a n y m i p ł o m i e n i a m i z n i c z y , k t ó r e w Jodlówce T u c h o w s k i e j z a m i e n i ł y się w k w i a t y . Błażej Wojtanowski, na k t ó r e g o g r o b i e z n a j d u j e się p o m n i k , z m a r ł 1 p a ź d z i e r n i k a 1 9 5 2 r . , a l e w ą t p l i w e jest, aby postawienie nagrobka nastąpiło bezpośrednio po pogrzebie, R . R e i n f u s s , Rzeźba figuralna Łemków, o p . c i t . , s. 131. " T a d e u s z J a m e r w y k o n a ł w c z a s i e s w o j e j kamieniarskiej pracy jedynie: jedną rzeźbę pełną (Matka Boska Różańcowa — z n a j d u j ą c a s i ę w L i p n i c y , w w o j . t a r n o w s k i m ) i j e d n ą płasko­ rzeźbę (głowa Chrystusa na nagrobku w Łużnej). N a w z ó r n a g r o b k a w y k o n a n e g o w J o d ł ó w c e Tuchows­ k i e j , a z n a j d u j ą o e g o s i ę n a c m e n t a r z u w R z e p i e n n i k u Strzy­ ż e w s k i m , w y r z e ź b i ł M a r i a n D z i a d z i o p o s t a ć a n i o ł a . Rzeźba została zakupiona i wywieziona do K ą t ó w Wrocławskich. 1 7 1 8 2 0 2 1 R z e ź b y J a n a K a r a s i a r o z c h o d z i ł y s i ę w s z e r o k i m pro­ m i e n i u . J e g o f i g u r y p r z y d r o ż n e z n a j d u j ą s i ę w Święcanaoh, B i e c z u ( M a t k a B o s k a ) , S z e r z y n a c h ( M a t k a B o s k a ) o r a z w Dąb­ r ó w c e T u c h o w s k i e j ( S e r c e J e z u s a ) . N a g r o b k i K a r a s i a z rzeźbami f i g u r a l n y m i s ą n a c m e n t a r z u w O l s z y n a c h i s ą s i e d n i c h wsiach. 2 2 S t a n i s ł a w B o c h e n e k u r o d z o n y i z a m i e s z k a ł y s t a l e w 01p i n a c h ( z m . 1 9 4 9 r . ) b y ł s a m o u k i e m . T r u d n i ł s i ę s n y c e r k ą (m. in, w y k o n a ł o ł t a r z g ł ó w n y d l a k o ś c i o ł a w O ł p i n a c h ) , r z e ź b i ł też. w d r e w n i e f i g u r y d o f e r e t r o n ó w i k a p l i c . S ą d z ą c n a podstawie f e r e t r o n u z f i g u r ą M a t k i B o s k i e j ( z n a j d u j ą c e g o s i ę w kościele w O ł p i n a c h ) , r z e ź b a j e g o m i a ł a c h a r a k t e r c z y s t o rzemieślniczy, M i m o ż e n i e p o s i a d a ł ż a d n y c h u p r a w n i e ń — m i a ł uczniów. R z e ź b y j e g o z n a j d u j ą s i ę m . i n . w L i p i n k a c h i K r y g u k o ł o Gorki) o r a z w S z e r z y n a c h k o ł o J a s ł a . Z a p r z y j a ź n i o n y z J a n e m Karasiem w y p o ż y c z a ł m u na w z ó r swoje r z e ź b y . Tot.: Autor —- U. 20, 21; L . Dzięgiel — 11. 28: J. Świderski — il. 1, 3—19, 22—27, 29. Eys.: M. Czarnecka — il. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7768dc6decf29cd9923dd5df4ad89a9.pdf 5d76d5ff1ecbd67ebd9993158ef3bb1b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1381 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1276 Title A name given to the resource Ludowe aspekty kultu św. Stanisława ze Szczepanowa w poświęconych mu sanktuariach / ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34, s.183-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurek, Jan Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXIV: 1990, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAN K U R E K (Pracownia Badań Regionalnych UWr, Wrocław) L U D O W E ASPEKTY K U L T U ŚW. STANISŁAWA ZE SZCZEPANOWA W P O Ś W I Ę C O N Y C H M U SANKTUARIACH I. WPROWADZENIE Wśród grona polskich świętych szczególną pozycję zajmuje Św. Stanisław ze Szczepanowa. Współcześnie jest uznawany przez mieszkańców Małopolski za ich szczególnego opiekuna i wzór kapłana, który oddał swe życie w ofierze Bogu, walcząc o sprawiedliwość. Podkreśla się, że przeciwstawiał się on przemocy władzy środkami pokojowymi w imię zasad ewangelicznych, bez uciekania się do siły fizycznej. Ponadto św. Stanisław B M jest uznawany za patrona wsi i trzeźwości oraz roztropności narodowej. Pod jego imieniem działają koła trzeźwości (i roztropności narodu) w diecezji tarnowskiej. W przeszłości życie Św. Stanisława Biskupa i Męczennika, a potem rozwój jego kultu były silnie związane z historią Polski i Kościoła powszechnego. W ciągu wieków napisano o tym świętym wiele i w różny sposób. Niektórzy wychwalali jego cnoty i ofiary. W średniowieczu czynił to między innymi Wincenty z Kielc, Jan Długosz, a w czasach baroku Piotr Skarga (Wincenty z Kielc 1979; Długosz 1865; Skarga 1859). Natomiast inni zarzucali mu zdradę stanu - np. w X I w. Gall Anonim i w XX w. Tadeusz Wojciechowski (Gall Anonim 1975- Wojciechowski 1970) Tak zwana „sprawa Św. Stanisława B M " wielokrotnie stawała się powodem namiętnych dyskusji, które w XX w. przyczyniły się do podjęcia wnikliwych badań nad życiem i kultem świętego. Do połowy XX w. wskazywano przede wszystkim na powiązania jego kultu z wysoką kulturą Polaków (klas wyższych, elity). W tym też aspekcie starano się analizować treści legendarnych żywotów oraz opisów pośmiertnych ob­ jawień i cudów świętego, podkreślano ich polityczne i kulturowe znaczenie. O ludowych cechach kultu św. Stanisława BM pisano rzadko, choć na przełomie XIX i XX w. działacze ludowi w Szczepanowie nazywali eo obrońca ludu i patronem wsi a Karol Matyas opublikował ludowe opowiadania o św Stanisławie ze Szczepanowa (Matyas 1895). Dopiero w 1948 r. wystąpił Karol Górski z jasno sformułowaną hipotezą o ludowej genezie kultu, którą próbował zweryfikować na podstawie kilku przesłanek pochodzących ze źródeł historycznych (Górski 1948) . Tezy Karola Górskiego są następujące: 1 1 Karol Górski (1903-1988) jako profesor historii (od 1945 r.) napisał szereg książek z zakresu dziejów duchowości w Polsce: Od religijności do mistyki, 1962; Duchowość chrześcijańska, 1979, Studia i maleriah z dziejów duchowości, 1980; Zarys dziejów duchowości w Polsce, 1986. Artykuł O sprawie Św. Stanisława, 1948, jest jedną z pierwszych prac K . Górskiego z tego zakresu. �184 JAN KURŁK 1. Wyrok królewski skazujący Św. Stanisława na obcięcie członków mówi o rodzaju śmierci zarezerwowanej dla stanu niewolnego (Górski 1948, s. 68); Ryc. 1. Feretron z kościoła Św. Tomasza w Piotrawinic nad Wisłą Fol. Jar Hurek, 1988 * 2. Krewniacy Św. Stanisława mogli się stać drobnymi posiadaczami ziemskimi dopiero za czasów rządów późniejszego świętego biskupa. Górski stwierdza, iż krewniacy ci to „drobiazg królewski osiedlony, co jest charak­ terystyczne, pośrodku dóbr kościelnych [ . . . ] ród Turzynów był niezamożny i awans społecznv. który zawsze spotykał krewnych biskupa, nie zaznaczał się w przejściu do szeregów możnowładczych. Turzynowie mieli tylko dwie wsie: Szczepanowo i Rabe [ . . . ] . Brak im pokrewieństwa z możno władcami". (Górski 1948, s. 80); 3. Ludowy rodowód pierwszych krzewicieli kultu, jakimi byli świątnicy katedry krakowskiej, czyli ludzie niewolni mieszkający we wsi służebnej katedry - Świątnikach Górnych (Górski 1948, s. 80); 4. Kult świętego obejmował głównie lud i rycerzy, na co wskazują najstarsze związane ze Św. Stanisławem BM miracula spisane przed jego kanonizacją. Czytając je można się doliczyć - jak podaje Górski - że na ogólną liczbę 42 cudów chłopów dotyczyły 22, rycerzy - 11, duchownych - 3 i innych osób - 6 . W miraculach tych jest wymienionych 52 chłopów, 34 rycerzy, 16 księży, 1 książę oraz 4 cudzoziemców (Górski 1948, s. 80). Na powiązania kultu Św. Stanisława B M z kulturą ludową wskazywali też na marginesie większych opracowań: ks. Stanisław Bełch, ks. Stanisław Samborski oraz s. Aleksandra Witkowska (Bełch 1977, 1979: Samborski 1979; Witkowska 1984). Dwaj pierwsi badacze zwrócili uwagę na ludowe wierzenia ! j �LU DO W F ASPFKTY KULTU ŚW. 185 STANISŁAWA i opowiadania o Św. Stanisławie, które wiązały jego kult z określonymi miejscami. Natomiast s. Aleksandra Witkowska podkreślała rolę, jaką pełniły w tym kulcie ludowe rytuały rewitalizacyjne w sanktuariach św. Stanisława BM w Krakowie w XV w. kttiiu Ryt'. 2. Grupa hutników / Nowej Huty w tradycyjnej procesji na Skałkę w dniu 8 maja. Kraków Fot. J a n K u r e k , Znaczne ożywienie kultu św. Stanisława w masach ludowych, a także wzrost publikacji na ten temat spowodowały uroczyste obchodv jubileuszu 900-lecia męczeńskiej śmierci świętego, którym szczególnego znaczenia nadał ks. bp Karol Wojtyła najpierw jako metropolita krakowski, a potem jako papież Jan Paweł I I . W czasie przygotowania do tych uroczystości w okresie od 1972 do 1979 r. oraz w kilka lat po nich poważnie wzrosła liczba pielgrzymek do sanktuariów św. Stanisława BM. Bardzo uroczyście obchodzono związane z jego kultem odpusty, odprawiano wotywy i nowenny. Zwiększyła się liczba drukowanych modlitw, pieśni i obrazków świętego. To odgórne animowane przez hierarchię kościelną ożywienie kultu świętego męczennika spotkało się z aprobatą szerokich mas wiernych Na zewnątrzwieś manifestowała go w folklorystycznej otoczce procesji i odpustów ludowych W miastach organizowano konferencje naukowe i wygłaszano popularnonaukowe referaty związane z osobą i kultem św Stanisława BM W całvm kraiu stawiano nowe kościoły i kapliczki poświęcone świętemu a także remontowano stare eksponując w nich wizerunki św. Stanisława ' W sześć lat po obchodach jubileuszu, gdy porządek nabożeństw, modlitw i pielgrzymek w sanktuariach Św. Stanisława stał się mniej uroczysty, podjąłem próbę opisania jego kultu w kulturze wsi należących do parafii, gdzie �186 JAN KUREK znajdowały się ośrodki kultowe poświęcone temu świętemu. Wyniki tych działań stały się później podstawą studiów nad powiązaniami kultu Św. Stanisława z kulturą ludową oraz przyczyniły się do powstania tej pracy. Poniżej postaram się przedstawić ludowy aspekt kultu św. Stanisława, głównie na podstawie próby charakterystyki poświęconych mu ośrodków kultowych i związanego z nimi ruchu pątniczego . 2 Istnieje bardzo skromna literatura przedmiotu mówiąca o ludowych legendach związanych z żywotejn Św. Stanisława. Najstarsza publikacja z tego zakresu Karola Matyasa podaje dużo dosłownie zanotowanych tekstów legend z okolic Szczepanowa (Matyas 1895). W późniejszych pracach uwzględniane były tylko omówienia legend i wierzeń oraz opisów rytuałów związanych z kultem Św. Stanisława B M . Wśród prac monograficznych najwięcej in­ teresującego materiału faktograficznego (który pochodzi głównie z penetracji terenu Małopolski) zawiera obszerny tom Stanisława Bełcha (1977). Praca ta bardzo krytycznie oceniana przez historyków cieszyła się dużą popularnością wśród księży, którzy czerpali z niei materiał i insDiracie do kazań Z teeo też powodu miała ona istotne znaczenie w rozpowszechnianiu nie tyle informacji o świętym co ideologii iaka Bełch Drzedstawił Drzv internretacii omawianych w niei faktów Praca ta oraz jej skrócone wydanie (Bełch 19791 opublikowane zosta y w Londynie i znane były słownie wśród księży w Polsce oraz w kresach Polonii i emigracji polskiej. Część prac magisterskich i doktorskich, które omawiają kult Św. Stanisława B M , została fragmentarycznie opublikowana w formie artykułów. Najbardziej interesujący jest artykuł ks. S. Samborskiego, w którym przedstawiono katalog miejsc i obiektów związanych z postacią świętego w XX w. w diecezji tarnowskiej (Samborski 1979). Inne prace historyczno-analityczne odnoszą się do wcześniejszych okresów kultu Św. Stanisława BM. Szczególnie ważne są wśród tych publikacji prace Wacława Schenka, ze względu na przedstawione w nich ustalenia i hipotezy, które inspirują do badań nad kształtowaniem się kultu św. Stanisława (Schenk 1957, 1959, 1979). Opracowanie ks. Bolesława Przybyszewskiego Św. Stanisław, biskup krakowski i męczennik w tradycji ludowei tvlko w tytule odwołuie sie do tei tradvcii sdvz w rzeczywistości iest gawęda i popularnym przedstawieniem średniow ecznych żywotów i zawartei w nich symboliki świętego (Przybyszewski 19771 Niemniej prace te należy odnotować gdyż iei fragmenty były czytane na nabożeństwach wieczornych w niektórych kościołach lub wykorzystywane w kazaniach Także proponowa­ na przez autora interpretacja np. orłów jako symboli m o j i ^ y była 7rzej; Badania terenowe były prowadzone w ramach tematów: 1. „Znaczenie miejsc kultowych w kulturze ludowej" realizowanego dla Uniwersytetu Warszawskiego w problemie badawczym Wisła II w roku 1985. 2. „Miejsca kultowe i miejsca pamięci narodowej w kulturze regionalnej i lokalnej (Dokumentacja miejsc kultowych)" w Centralnym Prosramie Badań Podstawowych Polska kultura narodowa iei tendencje rozwojowe i percepcja" w latach 198^1987 Wykonane one zostały przez zespół badawczy przy Pracowni Badań Regionalnych Uniwersytetu Wrocław skieeo w składzie- A B n i e s z k r D o b r z v ń s k ^ T ^ Z i ^ T ^ ^ ^ Z ^ ^ T ^ r ^ ^ L Wrocław. W o i c e c h S uniwersytetu warszawsKiego, a w latacn lyso-iys/ w Pracowni Badan Regionalnych umwer- syt£tu Wrocław sic ic^o �LUDOWE ASPEKTY KULTU ŚW. STANISŁAWA 187 mowana i stosowana przez niektórych wiernych np. z okolic Szczepanowa. Nieco informacji odnośnie do wierzeń i legend ludowych związanych z postacią Św. Stanisława B M opublikowano w krótkich artykułach w tygodnikach ( Czas") i rocznikach („Ziemia") w X I X i XX w. Pewne informacje z tego zakresu podawał też Sfownik geograficzny Królestwa Polskiego i Litwy (1882). W zachodniej Małopolsce dużą popularnością cieszyły się broszurki o Św. Stanisławie wydane z okazji jubileuszu 900-lecia jego śmierci dla Szczepanowa i Piotrawina (Pamiątka jubileuszu 1979). W Szczepanowie bardzo popularne były trzy tomy fantazji scenicznych Pawła Wieczorka (1936a, b, c) o Św. Stanisławie. Ponadto znane i cytowane były Żywoty świętego za spopularyzo­ waną wersją Długosza (Żywot 1976) i Pełki (1983) oraz Żywoty świętych Piotra Skargi (1859). Niema! wszystkie modlitwy i pieśni do Św. Stanisława były drukowane w popularnych modlitewnikach bądź wchodziły w skład pątniczych druków ulotnych wydawanych np. z okazji jubileuszy narodzin j śmierci świętego. Niekiedy były one potem przepisywane odręcznie lub na maszynie na luźnych kartkach papieru, które najczęściej wkładano do modlitewników nie posiadają­ cych tych pieśni. W mojej pracy ważnym źródłem informacji były (obok tekstów pisanych) także źródła powołane w czasie badań terenowych, w trakcie rozmów i wywiadów. Badania te zostały przeprowadzone w latach 1985-1987 w para­ fiach, gdzie znajdowały się sanktuaria św. Stanisława B M - w Górecku Kościelnym, Piotrawinie. Pustyni i Szczepanowie, a także na Skałce i na Wawelu oraz w dwóch miejscowościach, gdzie istniał wzmożony kult Św. Stanisława: w Kolonii Soleckiej koło Piotrawina oraz w Świątnikach Górnych koło Krakowa. Rozmowy i wywiady zapisywano na taśmie magnetofonowej (skrót W M ) , notowano w miarę możliwości dosłownie w trakcie rozmowy czy wywiadu (WN) albo notowano po przeprowadzeniu rozmowy (W). Były inspirowane lub prowadzone na podstawie ramowego kwestionariusza podzielonego na 10 części. Każdą z nich można było realizować oddzielnie z tym samym lub innym informatorem albo z grupą osób. Poszczególne części kwestionariusza odnosiły się do następujących problemów: 1. Opis i definicja Św. miejsca oraz relacje między sobą ośrodków kultowych Św. Stanisława B M ; 2. Dzieje miejsca kultowego, w których uwzględniono legendy, opowiada­ nia oraz informacje o archeologicznych znaleziskach i faktach z historii miejsca kultowego, a także dane o miejscowościach, z których przychodziły pielgrzym­ ki do miejscowego sanktuarium; 3. Objawienia i cuda doznane na św. miejscu bądź za pośrednictwem świętego; 4. Opis założeń przestrzennych Św. miejsc i ośrodków kultowych; 5. Następstwo zdarzeń obrzędowych na św. miejscach w czasie odpustów; 6. Przyrzeczenia i śluby składane w ośrodkach kultowych i ich okolicy; 7. Ofiary składane w ośrodkach kultowych i ich okolicy; 8. Opis i znaczenie wizerunków świętego; 9. Pobożność wiernych w okolicach ośrodka kultowego; 10. Rozumienie świętości osoby w okolicach sanktuariów świętego. �188 Oprócz rozmów i wywiadów dokonano zapisów obserwacji odnośnie do usytuowania i wyposażenia miejsc kultowych i odprawianych tam obrzędów . 3 II. C H A R A K T E R Y S T Y K A OŚRODKÓW K U L T U ŚW. STANISŁAWA BM W Polsce spośród grona świętych Pańskich największą liczbę świątyń (bo 375) zbudowano ku czci św. Stanisława B M (Żurowska 1972, s. 209), podczas gdy drugiemu co do popularności wezwań - św. Mikołajowi - postawiono 327 kościołów (Zalewski 1986, s. 757). Dla porównania warto dodać, iż według A. Kasprzyckiego było w kraju ok. połowy XX w.: 219 kościołów po­ święconych św. Stanisławowi BM, 296 św. Mikołajowi, ok. 246 - Janowi Chrzcicielowi i ok. 122 - św. Wojciechowi (Kasprzycki 1948, s. 457), "co może świadczyć o wzroście popularności kultu Św. Stanisława w porównaniu do św. Mikołaja. Najczęściej też pod wezwaniem św. Stanisława B M budowali Polacy kościoły na obczyźnie, głównie w Ameryce - tylko w USA poświęcili mu 75 świątyń (Kościoły 1972, s. 212). Wśród świątyń pod wezwaniem Św. Stanisława wyróżniają się szczególnie te, z którymi tradycja łączy pewne epizody żywotów bądź pośmiertnych objawień świętego. Są one położone w większości we wsiach lub w ich okolicach, ponieważ właśnie tam św. Stanisław miał zostawić najwięcej „śladów" po sobie. Do miejskich sanktuariów św. Stanisława B M należą świątynie na Wawelu i Skałce. W a w e l . Archikatedra, bazylika. Katedra wawelska powstała w X w. Jej parafia liczyła w 1985 r. 100 wiernych (Katalog 1985, s. 65). Świątynia ta funkcjonowała między innymi jako miejsce, do którego przybywały pielgrzym­ ki religijne i tzw. „narodowe" oraz wycieczki, a także indywidualni pielgrzymi i turyści z różnych stron świata (Baumfeld 1906, s. 201 206; Borelowski 1912, s. 206-213; Wycieczki ludowe... 1910-1914). Wśród zgromadzonych w niej relikwi najważniejszą pozycję zajmują szczątki Św. Stanisława B M . Jemu to poświęcona jest wielka konfesja na środku katedry zwana „ołtarzem ojczyzny". Na ołtarzu tym znaiduie sie srebrna trumna symbolizująca erób świeteeo (Kutrzebianka 1925; Polkowski 1888; Rożek 1979; Szabłowski 1965, s. 76-77). Obok konfesji stała świeca wotywna iana Pawła I I (na lichtarzu podarowanym Drzez natników niemieckich! Do nołowv lat niećdziesiatvch XX w trumna św Stanisława i ściany katedry obwieszone były różneaotyou wotami z kruszcu' metalu i tkanin ( W - 4 9 01) Przed ołtarzem oiczvznv"TkladanTa nalteralie wieszano zdobyte w boiu sztandary wrorich I T ^ Z J ^ ^ T ^ Ó ^ I w bitwie o o d P ł o w r a m i w 1331 a skończywszZa ^duLhTdtlb^ych ood D e b e T w i d S w Ts30 r ( W - 5 0 o S ffobem ś T Stan sławaukoronowano królów ™ urządzano ™ ™ h v S monarchów od ?320^ W 1 9 ? u T u ^ T n ^ ) ^ ^ S ł m B M s S a r ^ r e S n a l n e i "zakładowe T ^ ^ l S c M z l e ^ M ^ ^ l ^ ' (W-50.01). 3 Opisy te wraz z informacjami z rozmów i wywiadów wykorzystano do stworzenia kartoteki, gdzie dane odnośnie do poszczególnych sanktuariów zapisano na odrębnych Kartach Miejsc Kultowych (K), wraz z niektórymi informacjami pochodzącymi z rozmów i wywiadów. Do kart tych dołączano zdjęcia z poszczególnych sanktuariów oraz rysunki sytuacyjne położenia św. miejsc oraz znajdujących się w ich pobliżu „szczególnych obiektów". | * �LUDOWI- ASPFiKTY K U L T U SW, STANISŁAWA 189 W latach osiemdziesiątych XX w. najwięcej pątników przybywało do grobu św Stanisława jesienią, szczególnie na odpust 27 września, upamiętniający przeniesienie relikwi świętego męczennika ze Skałki na Wawel. Obok pielg­ rzymek z całej Polski przybywali w tym czasie także pątnicy z amerykańskiej Polonii (głównie z okręgu Detroit, Chicago) oraz Słowacy (W -51.01). Zwykle nieco później (w październiku) przyjeżdżali do grobu św. Stanisława B M Węgrzy Według informacji Władysława Jurka ( W - 5 1 ) , który od 54 lat pracował w katedrze jako kościelny - Węgrzy przybywali od dziesięcioleci stale co rok w 30-40-osobowej grupre pątników w różnym wieku i płci Robili o bez względu na okoliczności polityczne bo nawet w czasie wojen i po­ wstania n^Węgrzech Natomiast liczebność pielgrzymek słowackich które orzvbywały na Wawel dwa razy w roku- 27 września i 17 sierpnia (na śwęto bł K S b y ł a zależna od sytuacji politycznej w Polsce i na Słowacji i wahała it o d k i l k u do S u s ^ o t ó b D r i o b u św Stanisława B M indywidualnie Znacznie mniej pątników przychodziło na Wawel na odpust 8 maja, upamiętniający zabójstwo świętego męczennika. Przybywający wówczas do katedry wierni uczestniczyli w procesji, w której niesiono relikwie św. Stanis­ ława BM z Wawelu na Skałkę. W mszach wotywnych odprawianych przy grobie św. Stanisława w oktawę 8 maja brali udział głównie mieszkańcy Krakowa (co dzień z innych parafii, które wcześniej zostały zaproszone na te nabożeństwa) Według opinii katedralnej służby kościelnej większość przyby­ wających pą ników do grobu św Stan sława to ludzie pochodzący ze wsi, którzy pielgrzymują po zakończeniu prac polowych w jesieni. S k a ł k a . Pierwsze wzmianki o kościele św. Michała na Skałce pochodzą z X I I I w., a odnoszą się do X I w. (Rożek 1987, s. 15). Współcześnie istniejąca barokowa Bazylika św. Michała i św. Stanisława B M jest kościołem klasztor­ nym OO. Paulinów. Znajduje się w nim m.in, ołtarz św. Stanisława w bocznej północnej nawie. Na ołtarzu tym leży pień drzewa, na którym według podań miało być poćwiartowane ciało św. Stanisława B M . Obok tego ołtarza są wmurowane w ścianę kawałki posadzki kościelnej, na którą miała polać się krew męczennika oo iego zabójstwie (Wietrzyk 1949. s. 3) Przed kościołem znajduje się sadzawka z okazałymi rzeźbami i kamienną obudową z X I I i XIX w (Rożek 1987 s 45 114) W sadzawce tej ma być woda św Stanisława (która sta a sie cudowną od momentu gdy wed ug podań wpaść do niej miał palec świętego podczas ćwiartowania jego zwłok). Tradycyjnie co roku 8 maja odbywa się na Skałkę procesja z Wawelu z relikwiami św. Stanisława, której przewodniczy biskup krakowski. Uczest­ niczą w niej grupy reprezentujące różne parafie, miejscowości, regiony, zakony, grupy zawodowe, itp. Jej układ nie miał kanonicznego charakteru. Według tradycji rozpoczynali ją Kanonicy Regularni z klasztoru przy kościele Bożego Ciała na Kazimierzu, a wśród grup szli m.in, przedstawiciele górali babiogórs­ kich z Zawoi i kwiaciarki krakowskie. Podobna do majowej procesja z Wawe­ lu na Skałkę i z powrotem miała sie odbywać również 27 września lecz zanikła już w połowie X V I I w. (Rożek 1987, s. 42). G ó r e c k o K o ś c i e l n e . Kościół i plebania parafii Górecko pod we­ zwaniem św. Stanisława B M znajdują się we wsi Górecko Kościelne, położonej .1)».*»«,' 1 �190 JAS. KUREK nad strumieniem Szum w Puszczy Solskiej, ok. 30 km na północny wschód od Biłgoraju. W 1985 r. w parafii żyło ok. 2000 wiernych. Mieszkali oni w miejscowościach: Aleksandrów, Brzeziny, Dąbrowa, Florianka, Górecko Kościelne, Górecko Stare, Krulik, Kolonia Kukiełka, St. kol. Krasnobród, Majdan Kasztelański, Sigła, Tarnowola, Trzepietniak i Podlas (Diecezja 1985, s. 265-266). Parafia została w I I połowie X V I I w. erygowana i w 1668 r. powierzona Franciszkanom Konwentualnym z Prowincji Ruskiej, Kustodii Zamojskiej, którzy pracowali w niej do konfiskaty klasztoru w 1866 r. Kult św. Stanisława na Roztoczu datowany iest od 1648 r kiedy to wedłue legendar­ nych przekazów Św. Stanisław miał się objawić mieszkańcom Puszczy Solskiej i nakazał w obecnym Górecku budowę kaplic i kościoła. Wśród miejscowych parafian dobrze znane były dzieje życia Św. Stanisława i jego objawień. Opowiadano także o objawieniach Matki Boskiej na dębie na drodze prowadzącej z kaplicy św. Stanisława „na wodzie" do kapliczki Św. Agnieszki w Górecku Kościelnym ok. 1950 r. oraz o proroctwach i cudach, 0 jakich wieści docierały na Roztocze z Polski i różnych odległych stron świata. Zainteresowanie proroctwami i objawieniami tłumaczono tym, iż przed I I wojną światową zlekceważono proroków i wizjonerów spod Zamościa, którzy przepowiadali zniszczenie i wysiedlenie wsi na Roztoczu przez Niemców (W - 54). Do miejsc, gdzie prorokowano lub notowano objawienia, parafianie z Górecka organizowali wyjazdy zbiorowe- np. do Oławy, lub indywidualne - np. do Strzelina, Białegostoku; zdarzały się też indywidualne wyiazdy do Gwadelupy w Meksyku itp. ( W - 5 4 ) . Bardzo istotne znaczenie miały też dla parafian licznie organizowane przez nich pielgrzymki do lokalnych ośrodków kultowych, do sanktuarium maryjnego w Krasnobrodzie i do sanktuarium Św. Antoniego z Padwy w Radecznicy, na które chodzili indywidualnie lub zbiorowo. Wyjeżdżali także na tzw. pielgrzymki autokarowe, które na wiosnę 1 w jesieni organizowano niekiedy co trzy tygodnie do Częstochowy, Lichenia, Niepokalanowa, Oławy (K-122). Parafianie podkreślali swoje szczególne nabożeństwo przede wszystkim do Matki Boskiej, a w drugiej kolejności do św. Stanisława B M . Co miesiąc w kościele parafialnym była odprawiana Msza Św., w której uczestniczyło przeciętnie od 200 so 300 osób prosząc św. Stanisława o zdrowie i opiekę (W-52). Spośród intencji mszalnych zamawianych indywidualnie przez parafian z Górecka 10-15% było kierowane do Boga za przyczyną Św. Stanisława, a 8-10% do Matki Boskiej i św. Stanisława łącznie. Intencji, w których proszono o pośrednictwo św. Stanisława B M , było od 18 do 25%. Wśród zamawianych intencji mszalnych • część była wyraźnie określona, np. „za zmarłych", „jako podziękowanie za...", natomiast część nie miała podawanej intencji i na pytanie księdza o cel zamawianej mszy Św. wierni mówili: „Niech to proboszcz sam określi". W parafii istniał I I zakon Św. Franciszka, tzw. tercjarzy, który liczył w 1940 r. ok. 50 członków, a w 1985 r. - 7 osób. Kilku parafian uważano za żyjących w świętości i określano jako „świętych". Parafia posiadała jeden kościół i dwie kaplice, które łącznie tworzyły sanktuarium św. Stanisława, oraz kilkanaście krzyży i figur wystawionych w dużej części w 1905 r. Wśród figur była jedna św. Stanisława w Aleksandrowie i św. Mikołaja w Brzezinach ( K - 1 2 2 ) . �LUDOWI ASPEKTY KULTU ŚW. S T A N I S Ł A W A 191 Odpusty odbywają się w Górecku Kościelnym 8 maja - św. Stanisława BM, 13 czerwca - św Antoniego, 2 sierpnia - Matki Boskiej Anielskiej; 4 października - św. Franciszka. Największy jest odpust na św. Stanisława, na który przychodzą pielgrzymki w formie procesji z feretronami z sąsiednich parafii. Ponadto do Górecka przybywa indywidualnie wielu turystów i pąt­ ników. P i o t r a w i n . Parafia pod wezwaniem św. Stanisława B M i św. Tomasza Apostoła położona jest nad Wisłą, 23 km na południowy zachód od Opola Lubelskiego. Parafia piofrawińska liczyła w 1985 r. 3 tys. wiernych. Należały do niej wsie: Głodno, Janiszów, Kaliszany Stare, Kaliszany Kolonia (Diecezja 1985) Budowę pierwszego kościoła w Piotrawinie datuje się na X I w. (?), a nastarsza wzmianka o tamtejszej parafii pochodzi z 1326 r. Władysław Łokietek nadał Piotrawin biskupom krakowskim, w których władaniu był on Ho 1865 r Biskupi krakowscy Dosiadali Piotrawin iako swói folwark „Pro­ boszcz miejscowy miał 5 łanów pola prócz dziesięć ny i innych dochodów" (Diecezia 1985 s 265-266) W X V I I w obok proboszcza parafię obsługiwało Hwóch wikarych'a przy kościele istniała szkoła parafialna i szpital dla ubogich oYaz biblioteka parafialna W 1985 r w Dosiadaniu Darafii prowadzonej p L z ^ ^ o k ^ A W t M t k kościół parafialny i dwai kościoły-kaplice filialne 3 ha ziemi Na Lenie parafia Boskrei św S t a n X o ^ w Ltach pięćdziesiątych X X ' w . ) (K-123). W kościele parafialnym ufun­ dowanym w 1440 r. przez Zbigniewa Oleśnickiego znajdował się obraz z 1636 r. przedstawiający Białego Orła nad kulą ziemską, nad którymi unosił się św. Stanisław z gestem błogosławienia obiema rękami, który przypomina układ w wyobrażeniach Mater Misericordiae (Gębarowicz 1986, s. 57, ryc. 50). ^ ś w i j ™ ^ lowane one zostały w latach 1607-1661 i przedstawiają jako donatów najczęśtrlciego (K -1?3)1 Bryko w £ * 9 7 k S S połolona jest kaplica grobowa Piotrawina z 1944 r., za którą rosła lipa posadzona według legendy przez św. Stanisława „korzeniami do nieba" (K —123) (Anczyc 1867). W 1985 r. rosły w tym miejscu trzy lipy uważane za odrosty starego drzewa, które się rozpadło w 1927 r. (K-123). W parafii piotrawińskiej znany był żywot św. Stanisława B M i kilka związanych z nim legend (K-123). Miejscowi wierni twierdzili, że ich ojcowie uznawali Św. Stanisława BM za patrona Królewstwa Polskiego ( W N - 58.04), szczególnie zaś za patrona ich parafii, w której osłaniał on pola od gradów i burz (W-60.01). Tamtejsi starsi parafianie mieli się modlić do niego o dobrą śmierć oraz śpiewać o nim pieśni w święta i w dni powszednie (WN-58.03). W latach osiemdziesiątych XX w. ogromna większość parafian nie modliła się indywidualnie się do Św. Stanisława, lecz tylko uczestniczyła w zbiorowych modłach do tego świętego w czasie odpustów w kościele ( W N - 5 4 . 0 1 , K —123). Jak wynika z rozmów przeprowadzonych z miejscowym ks. proboszczem i parafianami, nikt nie zamawiał też mszy św. „za przyczyną św. Stanisława BM". Intencje mszalne były odprawiane w Piotrawinie w latach 1985-87 w 90% za zmarłych. Pozostałe 10% to intencje dziękczynne i błagalne Cl �192 JAN KUREK w różnych sprawach (WN-54.02). Od 1939 r. nie przychodzą do Piotrawina pielgrzymki, które poprzednio byty urządzane 8 maja na Św. Stanisława do miejscowego sanktuarium (WN-43.02). Na pozostałe odpusty w Piotra winie 27 września - przeniesienie relikwii Św. Stanisława i 21 grudnia - Św. Tomasza pielgrzymki nie przychodziły. Do Piotrawina pątnicy przybywali z Zakrzówka, Święciechowa, Rybisk, Wilkowa, Prawna ( W M - 4 3 , K - 1 2 3 ) . Parafianie natomiast chodzili na pielgrzymki do Wąwolnicy i Częstochowy (K-123). P u s t y n i a . Parafia Św. Stanisława BM powstała w 1980 r. przy kościele zbudowanym w 1661 r. przez Zygmunta Oleśnickiego jako sanktuarium pielgrzymkowe (Diecezja 1985). Zbudowane ono zostało „na pniu lipy", na którym miał odprawiać mszę Św. Stanisław B M ( K - 1 2 4 ) (Samborski 1971). W pobliżu kościoła znajdowało się cudowne źródełko zniszczone w latach pięćdziesiątych XX w. Parafianie znają legendy o św Stanisławie związane z Pustynią i Brzeźnicą oraz Szczepanowem ( W M - 2 7 ) . W nowym kościele parafialnym wybudowanym obok starego znajduie sie cześć debu z kaplicy Narodzenia św Stanisława w Szczepanowie pod którym miał się urodzie święty oraz figura wotywna ufundowana przez parafian ze Szczepanów* w X V I I w koło tamtejszej Kaplicy Narodzenia ( K - 1 2 4 K - P 5 ) Pustynia należy do' zapomnianych sanktuariów św Stanisława BM Nie iest ono odwiedzane przez pielgrzymki od co naimniei 4 lat Parafianie bardzo mocno wierzyli w pieczę świętego Stanisława nad Pustynią. Ta szczególna opieka ma się stale, ich zdaniem przejawiać w ochronie wsi przed gradobiciem burzą i suszą. Niektórzy z nich pielgrzymowali na Skałkę, do Częstochowy, Lichenia i Oławy (K-124). S z c z e p a n ó w . Parafia położona na północny zachód od Brzeska w diecezji tarnowskiej. Wzmianki o pierwszym kościele w Szczepanowie pochodzą z X I I I w., a odnoszą się do X w. (Dutkiewicz 1951) (K-125). W 1985 r. na terenie parafii znajdowały się świątynie: św. Marii Magdaleny i św. Stanisława, zbudowane w 1470 r., a rozbudowane w 1912 r., kościół na cmentarzu św. Stanisława B M wzniesiony w 1781 r., kaplica Narodzenia Św. Stanisława BM zbudowana w 1861 r., kościół filialny (w budowie) w Przyborowie ( K - 1 2 5 ) . W Szczepanowie w kaplicy Narodzenia św Stanisława znaiduie sie cześć pnia dębu pod którym św Stanisław B M miał się urodzić oraz źródełko w którym miał'być wykąpany po porodzie ( K - 1 2 5 ) Na cmentarzu w schodach do stojącego tam kościoła znaiduie sie podobno kamień z domu św Stanisława Na rynku w Szczepanowie rosła zaś lipa która miała bvć posadzona przez świętego do góry korzeniami" a na granicy Szczenanowa i M^krzYsk na Chobocie'^ jakoby św. Stanisławowi (K-125). Do parafii należało w 1985 r. 5910 wiernych, którzy mieszkali w miejscowościach Łęki, Mokrzyska, Przyborów, Sterkowiec, Szczepanów i Wokowice (Schematyzm 1985). Na uwagę zasługuje tu fakt, że część parafian ze Szczepanowa nie chciała się zgodzić na odłączenie ich od starej parafii po wybudowaniu kościoła w Koziarni-Mokrzyskach oraz powstaniu tam nowej parafii. W tej sprawie pisano listy protestacyjne do biskupów, kardynałów, papieża prosząc w nich o to bv zostali nadal przy kościele w Szczepanowie, w którego pobliżu urodził się V Stanisław B M i nie opodal cmentarza, na którym leżą ich ojcowie i gdzie autorzy listów też �LUDOWE A S P E K T Y ' K U L T U ŚW. S T A N I S Ł A W A 193 kiedyś chcieliby spocząć jako parafianie. Dodawali ponadto, że są dumni z tego, iż należą do kościoła w Szczepanowie, gdzie pielgrzymował król Jagiełło oraz wielu biskupów i magnatów, a gdzie obecnie przybywa wielu pątników i turystów z całego kraju i zagranicy (WN —55.01). Z parafii szczepanowskiej pochodziło ponad 175 księży, wśród nich m.in. prymas Polski arcybiskup Krzysztof Antoni Szembek. W 1985 r. żyło ponad 60 księży i 8 kleryków pochodzących z parafii szczepanowskiej. Przy miejscowym kościele pracę duszpasterską prowadziło czterech księży diecezjalnych Do tradycji parafial­ nych należało urządzanie uroczystych mszy prymicyjnych i jubileuszowych dla Dochodzących z niej bądź mieszkających tam księży Bardzo wielu było w Szczepanowie ministrantów którzy licznie służyli do'codziennych mszy Św. Przy kościele działało koło trzeźwości św. Stanisława BM zrzeszające 180 m*»7C7V7n a w tvm 50 kawalerów w wieku nr7edr>ohorowvm Działacze teeo S a Ścieli krzewić umiarkowanie w piciu i jedzeniu oraz trzeźwość i rozsarlplr w mv«1<»nin i r^iałarmi" fWN — 5fi WN— 1 ńl Sens ohranei nrzez siebie drom Tłumaczyli poprzez m in polityczne asoekty t^rzeźwośc narodowej z^^T^J^^ąim^nn^ą Polski naroaowej, W okolicach Szczepanowa żywe były tradycje ruchu ludowego, który choć częściowo animowany przez księży nie cieszył się uznaniem w Kurii Tarnows­ kiej i był ostro krytykowany przez biskupów tarnowskich w dwudziestoleciu międzywojennym (WN-15, WN-16). Działacze ludowi, którzy uznawali św. Stanisława za obrońcę ludu, postawili mu pomnik na rynku w Szczepanowie. Na cokole umieścili płvte poświecona ks Stoiałowskiemu byłemu duszpas­ terzowi w Szczepanowie i działaczowi ludowemu. Ze względu na tę tablicę władze kościelne nie chciały poświęcić owego pomnika przez wiele lat. Dłuższe tradvcie miał też miejscowy teatr ludowy któreao baza w okresie między­ wojennym był miejscowy dom parafialny tzw Dom Św Stanisława (K — 125) Mieścił sie on w byłei karczmie żydowskiej adzie miejsce kantorka z szynkwasem zaieła scena Na niei to młodzież z parafii szczepanowskiej wystawiała pod kierunkiem księży^ spektile dramatyczne nawiązujące w swej treści do żywotu św. Stanisława lub Św. Bronisławy ( K - 126). Tradycje tego typu teatru ludowego przetrwały w Szczepanowie do lat osiemdziesiątych, choć dom parafialny zlikwidowano w latach pięćdziesiątych XX w. Od tego czasu spektakle przeniesiono do salek katechetycznych. Ich wystawianie w latach 1960-1986 co rok było przyjmowane z niesłabnącym zainteresowaniem przez wiernych ze szczepanowskiej parafii. Wierni ze Szczepanowa znali dobrze żywot św. Stanisława BM i wiele legend, które wiązały jego postać z miejscami i obiektami znajdującymi się w pobliskich okolicach i na Skałce, rzadko natomiast w Piotrawinie. Parafianie gorąco wierzyli w stałą opiekę św. Stanisława nad okolicą Szczepanowa oraz nad jej mieszkańcami, którzy opuścili rodzinne strony (WM-56, W — 12). Św. Stanisław miał pola swych parafian osłaniać od gradobicia (WM-22.02, W M - 25.05), opiekować się nimi w podróży i więzieniach (WM-23.16), i na łożu śmierci (WN-11 02) a także miał być animatorem i patronem licznych powołań kapłańskich w tutejszym regionie (WM-2006, W M - 2 1 0 2 , W M - 2 4 09) Raz w tveodniu pierwotnie w piątek a od połowy XX w. w czwartek w tzw dniu modlitw o powołania kapłańskie" była odprawiana msza Św. wotywna" do Św. Stanisława, w której dość liczny udział brali 13 Etnografia P o l s k a t. .34 Ł 1 2 . . . . . ,¿1... �194 JAN KURI-K ministranci i grono wiernych (Bielatowicz 1983, s. 349). Należy jednak podkreślić, iż większa frekwencja parafian była na cośrodowej nowennie do Matki Boskiej (W —59.01). Z ponad tysiąca intencji zamawianych rocznie w parafii, ok. 5 - 9 % stanowiły intencje kierowane do Boga za pośrednictwem Matki Bożej i św. Stanisława B M (W-59.01). Wśród nich 30% stanowiły intencje za tzw. msze św. zbiorowe. W intencjach mszalnych kierowanych za pośrednictwem Matki Bożej i Św. Stanisława najczęściej wymieniane były: „Za szczęśliwe urodzaje", „Za opiekę nad rodzinami", „O deszcz", gdy była susza i na wiosnę, „Podziękowanie za szczęśliwe urodzenie dziecka": spośród intencji tych ok. 90% było błagalnych, a 10% dziękczynnych (W-59.02). Podobna proporcja istniała też odnośnie do wszystkich intencji mszalnych zamawianych w miejscowej parafii, gdzie 85% intencji mszalnych zamawiano „za zmarłych" (W —59.02). W dowód wdzięczności za liczne łaski, jakich doznano od Boga, w dużej mierze dzięki orędownictwu przypisywanemu św. Stanisławowi zbudo­ wano w szczepanowskiej parafii 55 kapliczek i krzvży przydrożnych (Bielato­ wicz 1983, s. 345), na których umieszczano najczęściej wyobrażenia Pana Jezusa, Matki Bożej, Św. Stanisława, Św. Marii Magdaleny i Św. Floriana ( K - 1 2 5 ) . W różnvch intencjach dziękczynnych i błagalnych pielgrzymowali tutejsi parafianie do sanktuariów maryjnych do pobliskich Ok ulic i Odporszowa oraz do dalszych w Kalwarii Zebrzydowskiej i Częstochowie oraz w Licheniu (K - 125). Natomiast do szczepanowskiego sanktuarium przybywa­ li głównie pielgrzymi z wiejskich parafii diecezji tarnowskiej i krakowskiej (Świątniki) oraz indywidualni pątnicy. Miało to miejsce przez cały rok, głównie jednak na odpust św. Stanisława (8 maja), który trwał przez cały tydzień (Bielatowicz 1983). Drugi odpust na św. Marii Magdaleny (22 lipca) i trzeci na przeniesienie relikwi św. Stanisława ze Skałki na Wawel (27 września) były obchodzone jako lokalne, parafialne święta. Uroczystość urodzin św. Stanis­ ława obchodzono 26 lipca w kapliczce Narodzenia św. Stanisława BM (Bielatowicz 1983). W latach osiemdziesiątych XX w. do sanktuariów św. Stanisława B M przybywali w większości pątnicy z polskich wsi (W — 49, W - 5 0 , W —51). Mieszkańcy miast przychodzili zwykle w oddzielnych pielgrzymkach z parafii pod wezwaniem św. Stanisława B M oraz dołączali w południowej Polsce do zasadniczo wiejskich pielgrzymek (z wyjątkiem Górnego Śląska) z Żywiecczyz­ ny, Podhala, Tarnowskiego itd. Te wiejskie' pielgrzymki nosiły nierzadko nazwy miast, z okolic których przychodziły: np. z Ludzimierza, Żywca, Piekar Śląskich. Na przełomie XIX i XX w. Ślązacy, którzy przybywali do grobów św. Stanisława i św. Jacka, przy okazji swego pobytu na Wawelu zwiedzali groby królewskie i Zamek oraz poznawali od przewodników zarys związków dziejów Polski z historią i kulturą Śląska. Pod wpływem refleksji powstałych podczas zwiedzania oraz modlitwy wielu z ówczesnych pielgrzymów po raz pierwszy uświadamiało sobie w pobliżu „ołtarza ojczyzny", czyli grobu Św. Stanisława BM, powiązanie swych regionalnych i rodzinnych tradycji z historią i kulturą Polski. Miało to, jak pisze Karol Borelowski. poważny woły w na kształtowanie się świadomości narodowej na Górnym Śląsku (Borelowski 1912. s. 206-213). Być może groby polskich świętych-i królów oraz Katedra i Zamek na Wawelu były dla pątników ze Śląska namacalnym „centrum", które łączyło ich �LUDOWE ASPbKTY KULTU ŚW. 195 STANISŁAWA kulturę z Polską. Co innego widzieli w sanktuariach krakowskich pątnicy z okolic wiejskich ośrodków kultowych Św. Stanisława BM, którzy podkreślali, że we wszystkich sanktuariach tego świętego czują się bezpiecznie i familiarnie ,jak u siebie w domu". Pątniczka ze Szczepanowa stwierdziła, iż; „jak idę na Skałkę [ . . . ] Jak wejdę do tego kościoła, że mnie się zdaje, że jest [tam] coś swojego, coś naszego. 1 w Piotrawinie tak samo" (W —24.08). Respondenci nie zaznaczali w swych wypowiedziach jakiejś specyfiki mieiskich sanktuariów w Krakowie w zestawieniu z wiejskimi. Nie ma też w ich relacjach sugestii, które bv zezwalały na określenie pielgrzymki z prowincji do Krakowa jako na zmierzanie do centrum" i uczestniczenie w centrum" przez peryferie" jakie uosabiają pątnicy ze wsi a co podnoszą" jako ogólnie charakterystyczne niektórzy badacze ruchów pątmczych (Laguarre 1986, s. 6-7; Piwowarski 1987, s. 1-2). Na nnrkrawip nhiprwaHi i lifpmtnrv m n ż n a nhiektvwnie wyróżnić" sank- tuariaśwS^ XX w Wśród pierwszego z ich typów były s-iktuaria o znaczeniu- !) centralnym ^ y : a r e g , o n a n y m , d , c r a z J a , y m , : 3> t ^ ° ^ ~ ™ ' " 1. Sanktuaria na Wawelu i Skałce miały centralny, ponadregionalny charak­ ter i były miejscami narodowego kultu. Tam tez w minionych wiekach pielgrzymowali przedstawiciele wszystkich stanów: królowie, rycerze, biskupi i niższe duchowieństwo oraz zakonnicy, szlachta, mieszczaństwo, włościanie, a w latach osiemdziesiątych XX w. min. członkowie NSZZ Solidarność ( W N - 50.02, W N - 51.01). O narodowym charakterze tvch miejsc świadczyły takie określenia, jak: „ołtarz ojczyzny" (na konfesję Św. Stanisława B M w Kated­ rze Wawelskiej) czy też pantenon narodowy" (W-51.01) (na sanktuarium na Skałce). Krakowski ośrodek kultowy był'też odwiedzany przez pątników cudzoziemców. Miejscom tym nadawali Polacy szczególny'charakter i sank­ tuaria tamtejsze wywierały wpływ na kształtowanie się polskiej świadomości narodowej, czego szczególnym przykładem byli Górnoślązacy. 2. Sanktuarium w Szczepanowie miało charakter regionalny. Pielgrzymo­ wali do niego głównie pątnicy z południa Polski, choć odnotowywano również pielgrzymów z Warmii (Matyas 1892, s. 235) i Lubelskiego. W przeszłości miał do Szczepanowa pielgrzymować król Władysław Jagiełło, Potocki oraz wielu kardynałów i biskupów (Nowak 1979 s" 138-140). Najwięcej jednak pątników przybywało tam ze wsi. W zachowanych dokumentach nie odnotowano natomiast aby do Szczepanowa pielgrzymowała szlachta i mieszczanie. W la­ tach osiemdziesiątych XX w. Szczepanów był uważany za jeden z kilku głównych ośrodków kultowych w diecezji tarnowskiej. 3. Najmniejszy zakres oddziaływania miało sanktuarium w Górecku Koś•cielnym, które znane było tylko lokalnie w kilku okolicznych parafiach. Prawie nikt z pytanych respondentów w innych sanktuariach i regionach Polski nie słyszał o istnieniu sanktuarium w Górecku Kościelnym. Natomiast ośrodek kultowy w Piotrawinie niegdyś animowany i obdarowywany wotami przez kapłanów i szlachtę oraz odwiedzany przez pielgrzymki z okolicznych wsi należał praktycznie do zapomnianych od 1939 r., choć oficjalnie w diecezji lubelskiej traktowano go jak funkcjonujący w latach osiemdziesiątych XX w. Podobnie zapomniane od XIX w. było dawne lokalne sanktuarium w Pustyni. �196 JAN KUREK W wiejskich parafiach, w których znajdowały się sanktuaria Św. Stanisława BM, podkreślano jego chłopskie pochodzenie. W Szczepanowie opowiadano 0 tym, jak święty urodził się w czasie żniw, a potem wychowywał się na wsi, towarzysząc przy pracach polowych i wypasie bydła. Po śmierci rodziców rozdał odziedziczoną ziemię ubogim chłopom, a jako biskup był obrońcą ludu ( K - 125). W Świątnikach mówiono, że jako biskup rozstrzygnął spór o grunty toczący się między dwoma wsiami (WN -10.02), a w Górecku przypominano, iż w swych pośmiertnych objawieniach podczas wojen kozackich nakazał ukrytemu w lasach chłopstwu budować kaplice i świątynie ( K - 1 2 2 ) Ponadto, jak wspomniana św Stanisław był w sposób szczególny związany z drzewami które towarzyszyły mu przez całe życie doczesne i w pośmiertnych ob­ jawieniach ( W M - 2 1 . 0 1 , WM-22.02, W M - 2 7 . 0 4 , K - 1 2 2 ) . Święty sadził 1 szczepił je, „siadywał na nich" i uderzeniem w ziemię zieloną gałązką powodował wytryśnięcie cudownych źródeł. Rosnące w ośrodkach kultowych cudowne i „szczególne" drzewa św. Stanisława przypominały o przypisywanym mu przez lud związku z życiem i wegetacją, a kora z tych drzew oraz drzazgi miały zapewniać posiadającym je ludziom bezpieczeństwo osobiste i pomyśl­ ność w gospodarstwie ( W M - 5 6 , W N - 1 2 , W M - 5 7 ) . O tym, że św. Stanisław B M miał bardzo pomagać włościanom, świadczyły najlepiej jego patronaty. Nazywano go obrońcą pól i sadów przed gradobiciem i nawałnicą ( W M - 2 0 . 0 1 , WM-20.07, WM-25.01). Do niego zwracano się o deszcze w porach suszy i o suszę w czasie nadmiernych opadów (W - 59). Dzięki patronatowi Św. Stanisława w parafiach, w których znajdowały się sanktuaria św. Stanisława BM, wierni czuli sie bezpieczni iak w ogródku" który wszelkie nawałnice i gradobicia omijały ( W M - 2007) Ten i inne swoje patronaty dzielił św Stanisław z Matka Bożą o czym m i n mogą świadczyć treści zamawianych' intencji mszalnych z których cześć była odprawiana równocześnie z prośbą o wstawiennictwo Św. Stanisława i Matki Bożej. O chłopskim pochodzeniu i ludowym charakterze kultu św. Stanisława B M mówili w swych publicznych wystąpieniach hierarchowie kościelni (Wyszyński 1979, s. 24-28), pisał też o tym K. Wojtyła (Wojtyła 1980, s. 104} oraz działacze Polskiego Stronnictwa Ludowego (W-15.01) i Kół Trzeźwości im. św. Stanisława (WM-09.02). Słowo „lud" najczęściej współwystępowało w tych wypowiedziach ze słowem ,naród" jako synonim i obocznie gdyż święty uważany był zarówno za świętego wywodzącego się z ludu jak i za głównego patrona Królestwa Polskiego którego dziedzicem miał być naród polski ( W M - 5 8 02) (Nowak 1979 s' 132-137) Nadawało to kultowi św Stanisława B M specyficzny ludowonaródowy charakter ważny jak się okazało w różnych systemach politycznych dla państwa Kościoła i organizacji kulturalno-społecznych („Znak", 1979 nr 298 299; Analecta Cracoviensia, 1979, t. 11) i i , LITERATURA : Analecta 1979 Analecta Cracoviensia, t. U . A n c z y c W. L. 1987 Kościół ś-go Stanisława na Skałce w Krakowie, „Tvgodnik Ilustrowany", nr 390, S. ¡24 125. • } , • �LUDOWE ASPEKTY KULTU ŚW. STANISŁAWA 197 Baumfeld G. B. 1906 O wycieczkach włościańskich do Krakowa, „Miesięcznik Towarzystwa Szkoły Ludo­ wej", R. 6, s. 201-106. Beich S. 1977 Święty Stanisław Biskup Męczennik patron Polaków, Londyn. 1979 Święty Stanislaw Biskup Męczennik, Londyn. B i e l a t o w i c z W. 1983 Św. Stanisław Biskup, „Tarnowskie Studia Teologiczne", t. 9, s. 337-351. B o r e l o w s k i K. 1912 Pątnictwo narodowe ( W sprawie wycieczek ludowych i szkolnych do Krakowa ) , „Przewo­ dnik Oświatowy", R. 12, s. 206-213. B r y k o w s k i R. 1972 Obrazki wotywne z Piotrawina, [w:] Granice sztuki. Warszawa, s. 175-190. Diecezja 1985 Diecezja Lubelska. Informator historyczny i administracyjny, Lublin, s. 265-266. D ł u g o s z J. * 1865 Żywot świętego Stanisława biskupa krakowskiego (tł. ks. L. F. Karczawski), Wiedeń. D u t k i e w i c z J. F. 1951 Katalog zabytków sztuki w Polsce, woj. krakowskie, pow. brzeski, t. 1, Warszawa. G a l l Anonim 1975 Kronika polska, Wrocław. G ę b a r o w i c z M. 1986 Mater Misericordiae - Pokroi) - Pokrowa w sztuce i legendzie środkowo-wschodniej Europy, Wrocław, s. 57-58. G ó r s k i K. 1948 O sprawie Św. Stanisława, „Nasza Przeszłość", t. 4, s. 61-82. K a d ł u b e k W. 1974 Kronika polska (tł. B. Kürbis), Warszawa. K a s p r z y c k i A. 1948 Cześć świętych w Polsce, „Homo Dei", t. 4, s. 455 459. Katalog 1983 Katalog kościołów i duchowieństwa Archidiecezji Krakowskiej, Kraków, s. 65. Kościoły 1972 Kościoły i instytuty kościelne pod wezwaniem Św. Stanisława BM poza Polską, „Notifkationes", nr 9 10, s. 209-212. K u t r z e b i a n k a K. 1925 Mauzoleum świętego Stanisława w katedrze na Wawelu, Kraków s. 5-15. Laguare M. 1986 Haitian Pilgrimage to O. L . of Sant d'Eau, „A Sociological Analysis Social Compass", t. 38, nr 1, s. 6-7. Matyas K. 1895 Podania ze Szczepanowa, rodzinnej wioski Św. Stanisława, „Przegląd Powszechny", t. 12, s. 235. M i k u s z y c S. 1869 Piotrawin, „Tygodnik Ilustrowany", nr 97, s. 226. Nowak A. 1979 O kulcie świętego Stanisława ze Szczepanowa, „Tarnowskie Studia Teologiczne", t. 7, s. 129-142. Pamiątka 1979 Pamiątka jubileuszu na 900-lecie męczeńskiej śmierci Św. Stanisława Biskupa krakows­ kiego, Romae. P e l k a L. J. 1983 Ugendy polskie, Warszawa. P i w o w a r s k i Wł. 1987 Znaczenie ośrodka pielgrzymkowego dla życia religijnego i kultury narodowej (maszyno­ pis, s. 21), Pracownia Badań Regionalnych, UWr. P o l k o w s k i J. 1888 Grób i trumna Św. Stanisława biskupa i męczennika na Wawelu, „Sprawozdania Komisji do Badania Historii Sztuki w Polsce", t. 3, s. 25-37, ' l �198 JAN KURl'K P r z y b y s z e w s k i B. 1977 Św. Stanisław, biskup krakowski i męczennik w oczach tradycji ludowej, „Notificationes", nr 1-2, s. 143-156. R o ż e k M. 1979 Ara Patriae, Dzieje qrobu Św. Stanisława w Katedrze na Wawelu, „Analecta. Cracoviensia", t. 11, s. 433 -460. 1983 Katedra Wawelska, Kraków. 1987 Pantenon narodowy na Skałce, Kraków. S a m b o r s k i S. 1979 Inwentarz kultu Św. Stanisława ze Szczepanowa Biskupa i Męczennika w Diecezji Tarnowskiej, „Tarnowskie Studia Teologiczne", t. 7, s. 232-282. Schematyzm 1985 Schematyzm Diecezji Tarnowskiej, Tarnów. Schcnk W. 1957 Zagadnienie zależności kultu Św. Stanisława Biskupa do kultu Św. Tomasza Kantuaryjskiego w świetle śląskich rękopisów liturgicznych, „Roczniki Tcologtczno-kanoniczne", t. 4, nr 1, s. 73-85. • 1959 Kult liturgiczny Św. Stanisława Biskupa na Śląsku w świetle średniowiecznych rękopisów liturgicznych. Lublin. 1979 Pielgrzymki Polaków do sanktuariów maryjnych i świętych pańskich w X-XI w., „Częstochowskie Studia Teologiczne", l. 7, s. 242-273. Skarga P. 1859 Żywoty świętych. Wiedeń, s. 340 343. Słownik 1880- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, F. Sulimierski. B. 1902 Chlebowski. W. Walewski (red.), Warszawa. S z a b ł o w s k i J. 1965 Katalog zabytków sztuki w Polsce. Miasto Kraków, Warszawa, t. 4. cześć 1, s. 76-77. Wieczorek I'. 1936a Mały apostoł. Szczepanów. 1936b Święte pachole. Szczepanów. 1936c Święty Stanisław Szczepanowski, Szczepanów. Wietrzyk I. 1949 Skałka, jej dzieje i pamiątki. Kraków-Skałka (maszynopis rozpowszechniony wśród pielgrzymów w Krakowie na Skałce w latach pięćdziesiątych XX w.). W i n i a r z Z., W i e r c i ń s k a j . 1961 Katalog zabytków sztuki w Polsce. Powiat opolski, t, VII, z. 13, s. 25 30. Warszawa. W i t k o w s k a A. 1984 Kultury pątnicze piętnastowieczneyo Krakowa. Z badań nad miejską kulturą religijną, Biblioteka Historii Społeczno-Religijncj. t. 3. Lublin. W o j c i e c h o w s k i T. 1970 Szkice historyczne jedenastego wieku, Warszawa. W o j t y ł a K. 1980 Poezje. Kraków, s. 103 106. Wycieczki 1914 Wycieczki ludowe i okólne Jo Krakowa, [w:] Sprawozdania / działalności Towarzystwa Szkoły Ludowej za lata 1906 1913. Kraków. W y s z y ń s k i S. 1979 Kazanie Księdza Prymasa w Szczepanowie w dniu 7 V 1978 r., „Tarnowskie Studia Teologiczne", t. 7, s. 24 28. Z a l e w s k i W. 1986 Święci na każdy dzień. Łódź, s. 233 240, 754 755. „Znak" [Na 900-lecie śmierci świętego Stanisława Biskupa , Męczennika), nr 298 -299. s. 297 464. 1979 Ż u r o w s k a F. 1972 Wykaz kościołów i kaplic w Polsce pod wezwaniem Św. Stanisława bpa i męczennika. „Notificationes", nr 9- 10. s, 206-209. Żywot 1936 Żywot Św. Stanisława Szczepanowskiego, Tarnów. �[ [JDOWr ASPP.KTY K U L T U ŚW. STANISŁAWA 199 Jan Kurek F O L K ASPECTS O F T H E C U L T O F ST. STANISŁAW FROM SZCZEPANÓW IN HIS SANCTUARIES Summary St. Stanisław is the patron of Poland. Until the middle of the 20th century mostly links of this persons cult with the culture of the priviledged upper classes was demonstrated. The folk character of this cult was more taken into consideration only with regard to the 900th anniversary of his death (1079). After the jubilee celebrations were over, in 1985-1987 broader research in this field was carried out. Among all the saints. St. Stanisław BM (Bishop Martyr) is the one to whom most temples in Poland (within its-borders after 1945) were dedicated, namely 375. The most frequently churches under this invocation were also built by the Poles abroad, particularly in America (in the U.S.A - 75 temples). Among the churches dedicated to St. Stanisław these ones are particularly distinguished, which were bound by the tradition with important events from his biographies or from his posthumous apparitions, They arc located in Southern Poland, most of them in villages - in Górecko Kościelne, Piotrawina, Pustynia, Szczepanów - and in the city of Cracow. All of them plav or used to play in the past role of pilgrimage cult centres. The city sanctuaries have a central, national character, and the village ones - regional (as in Szczepanów) or local importance (Górecko Kościelne). In the village sanctuaries the peasant origins of St. Stanisław were stressed. In Szczepanów it was related how the Saint was born during the harvest and then grew in the village, accompanying its people at the field work and cattle pasturage. It was stressed that after his parents' death he distribute* his inherited grounds among the poors and as bishop was the folk's defender. In Górecko it was reminded, that in this posthumous appearances during the Cossack wars he let peasants hiding in the forests build chapels and temples. Besides, as it was related. St. Stanisław was in a particular way connected with trees, close to which he was born and died, and which he planted and grafted, or ,.used to sit on" during his wordly life and posthumous appearances. Hitting with a branch attains! the soil he caused arising of miraculous springs. All miraculous and ..particular" trees and waters as well as St. Stanisława stones in the cenlres of his cull were of curing power, some of them oí healinc and apolhropeic ones. The last one protected people and cattle of death and other dangers or precipitated death during a long agony. Asking or thanking the Saint for healing and protection, the worshippers used to bring sacrifices in the cult centres, • which were either hang at the altar or hold on the altar (holy Mass) and sunk in the miraculous waters. St. Stanisław BM was called protector of fields and orchards against hailstorms and tempests. It was him. who was appealed for rain during excessive drv weather and for dry weather during overmuch rain. Thank to St. Stanisława patronage in the parishes with the sanctuaries dedicated to St. Stanisław BM, the worshippers felt save .,as in a garden" passed bv all the hurricanes and hails. This patronaac. as his other ones, was shared with the Holy Virgin, what is proved among others by the texts of ordered mass intentions. Abou! the peasant origins and folk character or St. Stanisław BM cult spoke in their public pronouncements members of the church hierarchy (the cardinals S. Wyszyński and K. Wojtyła) and activists of the Polish Peasant Party as wel! as the ones of the St, Stanisław BM SobrietyCircles. The noun „folk" appeared most frequently in these enouncements as a synonvm and derivative of the word „nation", because St. Stanisław was held as well for a saint coming from the folk as for the main patron of the Polish Kingdom, whose heir the Polish nation was to be. It gave the cult of St. Stanisław a specific folk-national character, which was important for the stale, church and socio-cultural organizations in different political systems. Translated by Barbara Kocowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cb68d55293286aa2162884da046053d3.pdf 35ea4d59e9cadc08781000b4995f5eb4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4177 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource kufry ludowe - zdobnictwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3895 Title A name given to the resource Ludowe kufry okuwane / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.46-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Fryś L U D O W E K U F W meblarstwie warstw elitarnych kufry pojawia­ ją się powszechnie dopiero w okresie baroku; spora­ dycznie występują jednak znacznie wcześniej. Pier­ wowzoru tego sprzętu można byłoby szukać w for­ mach mebli schówkowych starożytnego Egiptu . Sprzęty zbliżone kształtem do kufra występują w po­ czątkach XV w. (ryc. I ) . W X V I I wieku kufry znajdują zastosowanie przede wszystkim jako sprzęt podróżny, nie wywierając większego wpływu na urządzenie stylowego wnętrza. Tym należy prawdo­ podobnie tłumaczyć fakt, że w publikacjach z za­ kresu meblarstwa zamieszczano niewiele stosunkowo reprodukcji kufrów. 1 2 Przeznaczenie kufrów znalazło wyraz w ich formie. Wypukłe wieko zwiększało nieco pojemność; dzięki ukośnemu zwężeniu ścianek w kierunku dna łatwiej było przytroczyć kufer w tyle karety . Solidne, na ogół zdobione okucie, złożone z kilku żelaznych pa­ sów, wzmacniało konstrukcję. 3 W meblarstwie ludowym na terenie Europy za­ chodniej kufry pojawiają się stosunkowo wcześnie. Publikowane zabytki z końca X V I I I w. (ryc. 2 ) zachowują dużo typowych cech kufrów stylowych,' co widoczne jest przede wszystkim w bardzo deko­ racyjnych okuciach: stosowano wówczas kilka tech­ nik zdobniczych, jak profilowanie krawędzi okuć, ażurowanie, wyklepywanie. Do tej właśnie grupy, stosunkowo niewiele różniącej się od form stylo­ wych, należą na terenie Polski kufry, które wystę­ pują wzdłuż jej granic zachodnich — na Śląsku , w Wielkopolsce (ryc. 4), a także na Pomorzu i Ma­ zurach . Datowane są one przeważnie na wiek X V I I I i pierwszą połowę X I X wieku. Natomiast w Polsce środkowej i wschodniej meble te przyjmują się naj­ wcześniej w środowisku małomiasteczkowym, skąd — podobnie jak i z wiejskich kolonii niemieckich lub holenderskich — przedostają się w I I połowie X I X i w początkach X X w. do chałup chłopskich. Okres rozpowszechniania się kufrów na tych tere­ nach następował w związku z wzrostem stopy życio­ wej Chłopów oraz zmianą mody. Kufry, wyrabiane przez miejskich stolarzy początkowo prawdopodob­ nie na potrzeby dworów 1 mieszczan, przyjmują się na wsi, wypierając skrzynie, przeważnie barwnie malowane. Sporo kufrów przynieśli na wieś reemi­ granci i emigranci sezonowi. Małych kuferków za­ częli używać chłopcy powołani do wojska czy szu­ kające służby dziewczęta. Przede wszystkim jednak służyły kufry, tak samo jak i skrzynie, do przecho­ wywania odzieży i stanowiły nieodłączny element wyprawy młodej mężatki. Szybkiego stosunkowo rozpowszechnienia kufrów na wsi nie można tłumaczyć względami ściśle użyt­ kowymi, gdyż — poza tym, że są trwalsze — nie 4 3 6 7 RY O K U W A N E wykazują w użytkowaniu większych walorów niż skrzynie, pomimo że pod względem formy różnią się od nich dość znacznie. Kufry są na ogół bardziej smukłe, posiadają wieka o łukowatym przekroju oraz zwężające się w kierunku dna ściany szczytowe. Do wyjątków należą kufry o zwężających się również ścianach dłuższych; takie okazy zanotowano na te­ renie powiatu sandomierskiego . Rzadko stosunko­ wo się zdarza, by wszystkie ściany boczne były pro­ stopadłe do dna". Kufry tego typu występują prze­ ważnie na tych samych terenach co typ wymieniony na początku. W związku z powyższym nie znajduje potwierdzenia pogląd W. Dynowslkiego, który usiłuje wyznaczyć granicę pomiędzy „zachodnim" typem kufra o ścianach pionowych, a „wschodnim" o ścia­ nach szczytowych zwężających się k u dołowi . 8 10 Pod względem konstrukcji kufry ludowe nie różnią się wiele od skrzyń. Ściany kufrów wykonuje się z desek, przeważnie sosnowych, połączonych z sobą na kołki i sklejonych wzdłuż krawędzi. Boki ścian są związane z sobą na „cynki". Według informacji z Sokółki (woj. białostockie), wieko zbudowane jest w całości wraz z pudłem, a następnie od niego od­ cięte, co gwarantuje dokładne dopasowanie do siebie obu części. Dno przybite jest do ścian bocznych gwoździami. Podstawę kufra stanowią drewniane lub metalowe nóżki, względnie k ó ł k a . Do rzadkości na­ leżą kufry o pełnej podstawie wykonanej z profilo­ wanych desek (np. kufer z Wistki Królewskiej — ryc. 3), podobnie jak „podnóżek" w skrzyniach ma­ lowanych. Zewnętrzna powierzchnia kufra jest naj­ częściej malowana jednobarwnie na zielono, brązowo lub żółto, przy czym okucia zwykle podkreślone są czarną farbą. Wyjątkowo spotyka się kufry malo­ wane wzorzyście. Przykładem tego mogą być mazerowane kufry z Jeżowa w pow. Brzeziny, podlaskie z Siemiatycz lub też ozdobione techniką stemplową kufry z wschodnich obszarów województwa biało­ stockiego. Ważną częścią konstrukcyjną, a równocześnie głównym elementem dekoracyjnym kufrów ludowych są okucia. Do wyjątków należą kufry z ośrodków stolarskich, jak np. Jeżów i Ujazd (pow. Brzeziny), gdzie żelazne okucia ograniczają się wyłącznie do zawiasów i zamków. Niekiedy zamiast lub obok okuć zdarzają się ich naśladownictwa, malowane czarną farbą . Przeważającą większość stanowią jednak kufry okuwane. Możliwości rozmieszczenia okuć wy­ korzystane przy wyrobie omawianych tu kufrów sprowadzają się do kilkunastu schematów (tabl. I). Czasem okute jest tylko wieko. Okucia złożone z 3—4 pasów umieszczone są na wieku równolegle wzglą­ dem siebie, a prostopadle do dłuższego boku, na ścianie licowej sięgają jego krawędzi, przy czym pas lt 12 �Rj/c. J. Skrzynia gotycka z Elbląga. Przeł. ,XTV/XV w. Reprod. z: H. K. Klasen, Ostpreussen. Ryc. 2. Kufer z 1797 r. Soppenrade, Brandenbur­ gia. Reprod. z: W. Linder, Mart Brandenburg. Ryc. 3. Kufer z r. 1760. Wielkopolska. Muzeum w Kaliszu. 3 �Ryc. 4. Kujer z Wistki Królewskiej, środkowy lub pasy boczne przedłużone są wrzeciądzami (tafol. I , 1, 3—5). Boki kufra są wówczas zu­ pełnie nie okute lub wzmocnione na narożnikach poprzecznymi skówkami (tabl. I , 5). Częściej jednak występują kufry, na których okucia w ilości 2, 3, 4 lub 5 pasów biegną równolegle w poprzek długości kufra (tabl. I , 6—18). Najbardziej rozpowszechnio­ nym typem jest układ okuć złożony z pięciu pasów (tabl. I , 16), który występuje w powiatach: Sando­ mierz, Busko, Końskie, Parczew, Łuków, Biała Pod­ laska, Hajnówka, Sokółka, oraz układ czterech pa­ sów pełnych z piątym ograniczającym się tylko do wieka (tabl. I , 14), notowany w powiatach: Bielsk Podlaski, Sokółka, Hajnówka, Opatów, Iłża, Opocz­ no, Lublin. Jak wynika z powyższego, do najczęściej spotykanych układów okuć na wiekach należy układ 3—5 pasów równoległych, przy czym pasy skrajne są przesunięte nieco k u środkowi (tabl. I , 27, 30, 36), lub też załamane wzdłuż swej długości obejmują z dwu stron krawędzie kufra (tabl. I , 28, 29, 31—35). Rzadziej dodatkowe wzmocnienie wieka stanowią jedno, dwa lub cztery okucia prostopadłe do po­ przednich, co daje w wyniku kratę (tabl. I , 34—5). Ten ostatni sposób rozmieszczania okuć stosowany jest w Kieleckiem (pow. Busko, Sandomierz, Opatów, Kielce), a także w Białostockiem (Hajnówka, So­ kółka). Okucia wykonywane są z grubej blachy żelaznej walcowanej lub kutej, a częściej z cienkiej, tzw. 48 pow. Włocławek. „bednarki". Ponieważ obróbka tej ostatniej jest dość łatwa, więc okucia takie sporządzają sami stolarze. W przeciwieństwie do typowych dla kufrów zachod­ nioeuropejskich okuć o wyklepywanej dekoracji wy­ pukłej, w ludowych kufrach polskich (wyłączając wymienione wyżej tereny pograniczne, położone na zachodzie kraju) okucia są zawsze zupełnie płaskie. Rozpowszechnione jest natomiast ozdobne formo­ wanie krawędzi okuć. Przeważnie występuje ono na pasach skrajnych, co wynika także ze względów praktycznych. Taśma blaszana zgięta wzdłuż pod ką­ tem prostym obejmuje dwie płaszczyzny ścian. Wy­ cięcie w zęby przynajmniej jednej jej części zapo­ biega marszczeniu się blachy na wypukłości wieka, Wycięcia bywają na ogół dość zróżnicowane. Spo­ tyka się krawędź taśmy wyciętą w zęby ostre i za­ okrąglone, łuki, linię falistą i inne motywy o bardziej skomplikowanym profilu (tabl. I I ) . Prawdopodobnie niektóre wykroje okuć krawędziowych (tabl. 11, 3 i 9, 11) powstawały równocześnie przez rozcięcie na dwie części szerszego paska blachy, gdyż profil jednego stanowi negatyw drugiego profilu. Spos6b ten, stosowany m. in. przez stolarzy przy wycinaniu tzw. „wiatrówek" do ozdoby szczytów domów, po­ zwala na maksymalną oszczędność materiału. Największe bogactwo profilowanych okuć krawę­ dziowych spotyka Się na terenie Kielecczyzny, zwłaszcza w powiatach Busko, Chmielnik, Sando­ mierz, a także w pow. Opałów, Końskie, Kielce, �= ł» = T i i • i • i F 1 = = • C 10 1 • 11 1 • 117 11 113 H. ML E 15 19 26 2? 28 29 30 31 12 I 33 3<. 35 36 Tobî. I . Schematy okuć na ścianach i wiekach kufrów. Okucia ścian frontowych: 1. Sasiny, pow. Bielsk Podl.; Daniłowo, pow. Łapy; Wasilków, pow. Białystok; 2. Pietkowo i Danilowo, pow. Łapy; Wasilków, pow. Białystok; 3. Chroboty, pow. Bielsk Podlaski; 4. Wąsosz, pow. Grajewo; 5. Topczewo i Wyszki, pow. Bielsk Podl. oraz pow. Siedlce; 6. Trzciano Stare, pow. Sokółka; 7. Pyrzyce, r. 1858; 8. Nowogród, pow. Łomża; Leszczewek, pow. Suwałki; 9. Siekluki, Zakrzewo, Augustowo, Warpechy, Wólka, Filipy, pow. Bielsk Podlaski; Dziatkowice, pow. Siemiatycze; Laskowice, ,pow. Sokołów; Roboły, pow. Białystok; 10. pow. Bił­ goraj; 11. Hajnówka; 12. Staniątki, pow. Kraków,r. 1870; 13. Hajnówka; Krasnobród, pow. Zamość; Szudzia­ łowo, pow. Sokółka; Choroszcz, pow. Białystok; Konary, pow. Sandomierz; 14. Hajnówka; Pawłów, pow. Chełm; Stryki, Ogrodniki i Augustowo, pow. Bielsk Podlaski; Wyrobin, pow. Opoczno; Sadkowice, pow. Iłża; Łopatno, pow. Opatów; 15. Morawica, pow. Kielce; Ostrów pd., pow. Sokółka; 16. Sędziejowice, pow. Busko; Gnojno i Sladków Duży, pow. Busko; Konary, pow. Sandomierz; Odrowąż, pow. Końskie; Łuka, pow. Hajnówka; Sokolany, Bogusze i Szudziałowo, pow. Sokółka; 17. Moszyny, pow. Busko; Popławy, pow. Bielsk Podlaski; 18. Sędziejowice, pow. Busko; 19. Krzyżanowice, pow. Iłża; 20. Dereczanka, pow. Biała Podlaska; Stary Folwark, pow. Suwałki. Okucia ścian szczytowych: 21. Staniątki, pow. Kraków; 22. Kupcie, pow. Siedlce; Rytwiany, pow. Sandomierz; 23. Łopatno, pow. Opatów; Sladków i Moszyny, pow. Busko; Sadko­ wice, pow. Iłża; Morawica, pow. Kielce; Konary, pow. Sandomierz; Nowogród, pow. Łomża; Pawłów, pow. Chełm; Krasnobród, pow. Zamość; Choroszcz, pow. Białystok; Bogusze, pow. Sokółka; Dziatkowice, pow. Sie­ miatycze; Hajnówka, Tarnogród, pow. Biłgoraj; 24. Krzyżanowice, pow. Iłża; Morawica, pow. Kielce; Sędziejowice, pow. Busko; Rytwiany, pow. Sandomierz; Bogusze, pow. Sokółka; Hajnówka; 25. Odrowąż, pow. Końskie; 26. Solec, pow. Iłża. Okucia na wiekach: 27. Pyrzyce (Muzeum w Szczecinie); 28. pow. Sokółka; 29. Tarnogród, pow. Biłgoraj; 30. Sasiny, pow. Bielsk Podlaski; Daniłowo, pow. Łapy; Wasilków, pow. Bia­ łystok; 31. Nowogród, pow. Łomża; 32. pow: Busko; Popławy, pow. Bielsk Podlaski; 33. Krzyżanowice, pow. Iłża; 34. Łopatno, pow. Opatów; 35. Moszyny i Sladków, pow. Busko; Morawica, pow. Kielce; Rytwiany, pow. Sandomierz; Sędziejowice, pow. Busko; Hajnówka; Bogusze, pow. Sokółka; 36. Wincentynów*, pow. Opoczno. a z innych terenów — mp. w powiecie Siemiatycze. Okucia krawędziowe bywają profilowane bądź wzdłuż obu brzegów jednakowo (pow. Busko, Opa­ tów, Sandomierz — tabl. I I , 11), bądź odmiennie (Odrowąż, pow. Końskie i inne — tabl. I I , 14—17). Okucia środkowe posiadają przeważnie krawędzie gładkie, czasem wycięte są na brzegach w linię fa­ listą lub głębsze wręby (pow. Busko). Również z woj. kieleckiego (pow. Busko, Sandomierz, Opatów, Kiel­ ce) pochodzą kufry, w których na środku wieka, pod okuciem, podłożona jest kolista ażurowa tarcz­ ka, średnicy kilkunastu centymetrów, wycięta po­ środku w kształt rozety cyrklowej; niekiedy obra­ mowana jest ona dodatkowo szeregiem kolistych wypustów (tabl. I I I , 2—6). Wyjątkiem w tej grupie jest kufer znaleziony w Ignacowie, pow. Bełżyce, którego front ozdobiony jest sylwetkami ptaków wyciętych z, blachy, umieszczonymi symetrycznie parami po obu stronach pasów wewnętrznych (tabl. I I I , 8, 10, ryc. 5). Również jednorazowo spotkaną 43 �10 11 13 15 li 17 III Tabl. II. Dekoracje krawędziowe okuć: 1. Konary, pow. Sandomierz; 2. Bogusze, pow. Sokółka; 3. Sędziejo­ wice, pow. Busko; Pawłów, pow. Chełm; 4. Moszyny, pow. Busko; Nowosiółki, pow. Biała Podlaska; Roboły, pow. Bielsk Podlaski; Ruda, pow. Chełm; 5. Choroszcz, pow. Białystok; 6. Szudziałowo, pow. Sokółka; 7. Ko­ nary, pow. Sandomierz; 8. Morawica, pow. Kielce; 9. Rytwiany, pow. Sandomierz; 10. Gnojno, pow. Busko; Łopatno, pow. Opatów; Sokółka; 11. Iwaniska, pow. Opatów; Gnojno, pow. Busko; Trzciana Stare, pow. Sokółka; 12. Rytwiany, pow. Sandomierz; Sadkowice, pow. Iłża; 13. Nowogród, pow. Łomża; 14. Odrowąż, Królewska, pow. Włocławek; 16. Wieleń, pow. Czarnków; 17. Moszyny, pow. Busko. Tabl. III. Elementy pow. Końskie; 15. Wistka Królewska, pow. Włocławek; 16. Wieleń, pow. Czarnków; 17. Moszyny, pow. Busko. Tabl. III. Elementy zdobionych okuć: 1. Wieleń, pow. Czarnków; 2. Krasocin, pow. Włoszczowa; 3. Krzy­ żanowice, pow. Iłża; 4. Brzozowa, pow. Opatów; 5. Maruszów, pow. Iłża; 6. Bronisławów, pow. Opatów; 7 i 12. Ujście, pow. Chodzież; 8 i 10. Ignaców, pow. Bełżyce; 9. Solec, pow. Iłża; 11. Wincentynów, pow, Opoczno. 13. Kufer z pow. Włodawa. �Ryc. 5. Kufer z Wielenia, pow. Czarnków. Ryc. 6. Kufer z Ignacowa, pow. Bełżyce. formą dekoracji jest rozwidlone w dwa łuki okucie kufra z pow. Opoczno (tabl. I I I , 11), wycięte z bar­ dzo cienkiej blachy. Ciekawszą, ale znacznie niniejszą ilościowo grupę stanowią okucia roboty kowalskiej, których deko­ racja powstawała przez rozkuwanie i ażurowanie lub, rzadziej, wybijanie stemplem. Do najbardziej interesujących w tej grupie należą okucia na kufrach pochodzących z dawnych kolonii holenderskich w pow. włodawskim, a wykonanych przed pierwszą wojną światową. Środkowe okucie wieka stanowi tam pas bogato profilowany, ozdobiony pośrodku ażurową, śześciopromienną rozetą z dwiema posta­ ciami ludzkimi, umieszczonymi symetrycznie na ob­ wodzie. Postacie te — kobieca i męska — podkreślają charakter kufra jako ślubnej wyprawy panny mło­ dej (tabl. I I I , 13). Powyżej i poniżej wspomnianej rozety występują symetrycznie po obu stronach oku­ cia — esowate wypusty, zakończone strzałkami. Na środkowym pasie oraz na pionowo ułożonych list­ kach rozety wykonany został wzór stempelkowy o motywach rośiinnnych. Podobne rozety, ale bez figur ludzkich, występują także na kufrach z Tar­ nogrodu (pow. Biłgoraj) i z Krzyżanowic (pow. Iłża), przy czym na ostatnim rozeta stanowi zakończenie pasa i posiada przy krawędzi dwa wychylone na zewnątrz łuki (tabl. I I I , 3). Na innym kufrze z pow. Iłża zakończenia pasów na okuciach bocznych przy­ pominają kwiat tulipamu <tabl. I I I , 9). Najciekawsze okucia ażurowane posiada kufer z Wistki Królewskiej (pow. Włocławek). Pomimo że są to okucia zupełnie płaskie, pod względem formy nawiązują wyraźnie do kufrów stylowych (ryc. 4). Kufer z Wistki okuty jest według znanego nam schematu pięciu obręczy. Skrajne pasy posia­ dają od przodu krawędzie równoległe, a środek ażu­ rowany w pionowy ornament ósemkowy. Krawędzie pasa przypadające na boki kufra wycięte są w głę­ bokie zęby. Okucia wewnętrzne wzbogacone są ozdobnymi, ażurowanymi akcentami środkowymi, zaś końce ich rozszerzają się i rozwidlają w symetrycz­ nie ułożone spirale. Bardzo bogato ażurowane są również okucia kufra z Wielenia (pow. Czarnków — ryc. 5). Cechą cha­ rakterystyczną jest tu zupełna przypadkowość i wy­ nikająca z niej asymetria wycięć na pasie krawę­ dziowym, podczas gdy pozostałe części okucia, zwłaszcza dekoracje umieszczone w środkowych częściach pasów i ich bogato proflowane zakończenia, ozdobione są ażurami symetrycznymi, które właści­ wie podkreślają formę okucia. Dekoracja stempelkowa na okuciach kufrów po­ jawia się bardzo rzadko. W posiadanym materiale występuje ona dwukrotnie, a mianowicie na oma­ wianym już poprzednio kufrze z pow. włodawskiego oraz na kufrze z Odrowąża, pow. Końskie. W pierw­ szym wypadku jest ona bardziej rozbudowana, wy­ konana przy użyciu dwóch stempelków i przybiera kształt schematycznej gałązki z listkami. Kufer z Odrowąża posiada na okuciach wzór geometryczny w postaci dwóch rzędów łuków biegnących równo­ legle do krawędzi bocznych okucia, wykonany jed­ nym tylko stemplem. Technika wyklepywania nie była, jak wiemy, zu­ pełnie stosowana przy dekoracji kufrów ludowych na terenie Polski, spotykamy ją natomiast na kuf­ rach mieszczańskich, jak na przykład kufer z Ujścia, pow. Czarnków, oraz kufry nieznanego pochodzenia w iMuzeach w Lesznie i Kaliszu. Dwa ostatnie na­ leży raczej włączyć do grupy kufrów stylowych, używanych przez warstwy uprzywilejowane, nato­ miast kufer z Ujścia jest typowym przykładem sta­ dium pośredniego. Mianowicie tylko dodatkowe fragmenty okuć, o znaczeniu wyłącznie dekoracyj­ nym, wykonane są techniką wyklepywania, nato­ miast wszystkie okucia funkcjonalne, więc pasy i skuwki na narożnikach oraz wykładka zamka, są zupełnie płaskie. Wykonawcy tych okuć technika 51 �£ 3 . . f^^f:. I^^„ Tabt. IV. Przegląd form wykładek i antab: 1. Konary, pow. Sandomierz; Kupcie, pow. Siedlce; Łuka, pow. Hajnówka; 2. Gnojno, pow. Busko; 3. Odrowąż, pow. Końskie; 4. Morawica, pow. Kielce; 5. Trzciano Stare, pow. Sokółka; 6. Rytwiany, pow. Sandomierz; 7. Moszyny, pow. Busko; 8. Ujście, pow. Chodzież; 9. Wistkt Królewska, pow. Włocławek; 10. Wieleń, pow. Czarnków; 11. Liw, pow. Węgrów; Lipa, pow. Hajnówki; Siekluki i Chrótioły, pow. Bielsk Podlaski; 12. Trzciano Stare i Bogusze, pow. Sokółka; 13. Sladków Duży, pow. Busko; 14. Rytwiany, pow. Sandomierz; Warpechy i Zakrzewo, pow. Bielsk Podlaski; 15. Sokolany, pow, Sokółka; 16. Gnojno, pow. Busko; 17. Polichno, pow. Radomsko; 18. Morawica, pow. Kielce; 19. Łuka, pow, Hajnówka; 20. Sokółka; 21. Trzciano Stare, pow. Sokółka; 22. Parczew; 23. Staniątki, pow. Kraków; 24. Ryt­ wiany, pow. Siedlce. wyklepywania sprawiała być może duże trudności, ułatwił więc on sobie zadanie w ten sposób, że wy­ klepał ozdobnie trzy dodatkowe kawałki blachy i umieścił je na wieku kufra, przy czym boczne, o kompozycji symetrycznej (tabl. I I I , 12), wsunął pod pasy, natomiast rozetę przybił na wierzchu pasa środkowego. Rozeta (tabl. I I I , 7) składa się z nie­ wielkiego, wielopłatkowego kwiatu i otaczających go czterech wypukłych łuków, które tworzą drugi krąg płatków, wewnątrz ażurowanych. Kufer ten wyko­ nany został na miejscu w Ujściu w połowie ubiegłego wieku. , Grupę zupełnie odrębną, odbiegającą dość znacz­ nie od omawianych powyżej kufrów, stanowią nie­ duże kuferki o wszystkich ścianach bocznych pro­ stopadłych do dna, okute na ścianach licowych sze­ regiem wąskich pasków z cienkiej blachy, ułożonych w ukośną, dość drobną kratę. Trzy szersze nieco pasy otaczają je wzdłuż krawędzi bocznych i dzielą ich lica na dwa pola. W narożnikach pól umieszczone zostały trójkątne blaszki. Na tych trójkątach oraz na wspomnianych wyżej trzech pionowych pasach zarysowują się słabo czytelne — z powodu dużego zniszczenia eksponatów — ślady jakiejś dekoracji geometryczno-roślinnej. Dekoracja wykonana została prawdopodobnie techniką stempelkową. Kufry takie dotychczas znaleziono dwukrotnie na terenie wschod­ niej Polski, a mianowicie w Starym Folwarku, pow. 52 feuwałki, oraz w Dereczance, pow. Biała Podlaska. Pochodzenie tego typu kufrów nie zostało dotych­ czas ustalone. Osobno wspomnieć należy o wykładkach zamków i tarczkach, do których przymocowane są antaby, Wykładki do zamków najczęściej występują w po­ staci poziomej prostokątnej tarczy, która czasem po­ siada ścięte narożniki lub ząbkowane krawędzi* (tabl. IV, 1—7). Drugi typ wykładek — o formie wy­ dłużonej w kierunku pionowym, z bardzo bogato pro­ filowanymi krawędziami, czasem dodatkowo zdobio­ nymi ażurowaniem — występuje znacznie rzadziej j (tabl. IV, 8—10). Te ostatnie nawiązują bardzo sal-J nie do wykładek zamków w kufrach stylowycii, W ramach obu typów występują niekiedy ozdobnie profilowane blaszki maskujące otwór na klucz. Doi najbardziej interesujących należy forma blaszki ml prostokątnej wykładce kufra z Morawicy, pow. Kiel­ ce (tabl. I V , 4). Wykładka ta ozdobiona została do­ datkowo blaszanymi gwiazdkami umieszczonymi w narożnikach. Ucha kufrów są bądź bezpośrednio przymocowani do ścian bocznych przy pomocy kołuszek, bądź też osadzone na tarczce żelaznej. Tarczki te można po­ dzielić na dwie grupy, a mianowicie na tarczki po­ jedyncze i dwudzielne. Pierwsze posiadają w ogól­ nym zarysie kształt wydłużonego prostokąta z koracyjnie potraktowaną krawędzią (tabl. IV, 11—Hj �16—19). Najdalej odbiega od tej formy tarczka w po­ staci serca (tabl. IV, 15), charakterystyczna dla daw­ nej produkcji ośrodka stolarskiego w Sokółce, obec­ nie zastąpiona przez inną — w postaci dwóch po­ łączonych elips (tabl. IV, 20). Tarcze dwudzielne spotyka się znacznie rzadziej. W omawianym ma­ teriale występują one kilkakrotnie, w kształcie kwa­ dratów, kółek i czteropromiennych gwiazdek (tabl. IV, 21-23). Uchwyty do podnoszenia kufra wykonane są z grubego drutu, wygiętego półkoliście, elipsowato, lub w postaci prostokąta o zaokrąglonych wierzchoł­ kach. Wyjątkowo zdarza się, że na rączce występują dekoracyjne zgrubienia, jak np. na antabach kufra z Wistki Królewskiej. Zawiasy na ogół nie wywierają wpływu na wy­ gląd zewnętrzny kufra. Pewne znaczenie ma tu tylko jedna forma zawiasów, znana zwłaszcza w Kielecczyźnie. Zawiasy, umdesizczone na bokach, składają się z dwóch symetrycznych esownic, które z jednego końca połączone są ze sobą ruchomo, a przeciwnymi końcami przytwierdzone są do wieka i dolnej części kufra. Historia kufra w meblarstwie ludowym kształtuje się w sposób bardzo typowy i do pewnego stopnia reprezentacyjny dla wielu wytworów ludowej kul­ tury. Sprzęt ten z kultury warstw elitarnych przechodzi do ludu w formie stylowej w pełni rozwiniętej. Pro­ ces ten odbywa się wcześniej na terenie Europy zachodniej, w związku z czym wpływ wzorów sty­ lowych przejawia się tam w sposób bardziej bez­ pośredni. W Polsce rozpowszechnienie się kufrów w sprzętarstwie ludowym nastąpiło znacznie później i to niewątpliwie mogło się przyczynić do bardziej samodzielnego kształtowania się formy, a szczegól­ nie okuć. Czy wpłynęły na to lokalne polskie wzory kufrów stylowych, trudno w tej chwili przesądzać. Nie możemy pominąć^ także innych, bardzo waż­ nych czynników przenoszenia tego sprzętu na wieś, np. w związku z osiedlaniem się obcych kolonistów na ziemiach polskich. Mianowicie ozdobione bogaty­ mi okuciami kufry z pow. włodawskiego, omawiane powyżej jako jeden z najciekawszych przykładów, znalezione zostały przecież we wsi, która jest dawną kolonią holenderską. Nieznane jest pochodzenie kuf­ ra, spotkanego w Wistce Królewskiej. Posiada on szereg cech wyróżniających od pozostałego materia­ łu, przede wszystkim w sposobie zdobienia okuć, a także nawet w samej formie sprzętu znacznie węż­ szej i bardziej smukłej. Być może podobne kufry przyniesione zostały przez osadników dolnoniemieckich czy holenderskich, których kolonie można spot­ kać nad Wisłą w jej dolnym biegu, m. in. nawet we wspomnianej wyżej Wistce. Pewne wyjaśnienie form występujących na okuciach kufrów dałoby może porównanie z okuciami zdobiącymi dawne skrzynki cechowe. Fotografował Jan Swiderski. Za jedno z ogniw pośrednich pomiędzy kuframi stylowymi a omawianymi w pracy ludowymi — można uważać kufry znalezione w Wielkopolsce, a mianowicie w Wieleniu, pow. Czarnków i w Ujściu, pow. Chodzież, które bardzo bogatą w porównaniu z pozostałymi dekoracją nawiązują dość silnie do kufrów używanych dawniej wśród warstw elitarnych. Bez porównania słabsze i bardziej odległe echa tych wpływów dadzą się zauważyć na kufrach z te­ renu środkowej i wschodniej Polski. Wymienić by tu można ażurowane rozetki cyrklowe, czy też za­ kończenia okuć zbliżone kształtem do kwiatu tuli­ pana. W zasadzie jednak kufry te są zdobione bar­ dzo skromnie, dekorowane okucia zdarzają'się rzad­ ko, a i te zdobione są raczej ubogo. Niemniej wy­ kształciły się wśród nich pewne dość charaktery­ styczne grupy regionalne. Na podstawie posiadanego materiału można więc mówić o grupie kieleckoradomskiej, dla której charakterystyczne są bogato profilowane krawędzie okuć oraz występowanie na wiekach wspomnianych wyżej rozetek, co na kufrach z innych terenów zdarza się tylko sporadycznie. Kufry podlaskie zbliżone są nieco do kieleckich w sposobie dekoracji krawędzi, jednak nie są zdo­ bione rozetkami. Grupę kufrów białostockich cechują okucia prze­ rywane, które występują przeważnie na kufrach zdobionych stempelkowymi malaturamł. W kufrach ludowych z pozostałych terenów Polski daje się zauważyć znacznie słabsza tendencja do dekoracji okuć, a w wielu wypadkach cały nacisk położony jest na ozdobienie ścianek kufra dekoracją malarską, której omówienie wykracza jednak poza temat tego opracowania. PRZYPISY I S. Sienicki, Historia architektury wnętrz miesz­ kalnych, Warszawa 1954, s. 32, tabl. I . 2. K . H . Klasen, Ostpreussen, Weimar (b. r.), ryc. 40. 3. W. Dynowski, Barwne kufry chłopskie z oko­ lic Wileńszczyzny i Polesia, Wilno 1934, ryc. 40. 4 M. in.: F. R. Uebe, Deutsche Bauernmöbel, Ber­ lin 1924, s. 67, ryc. 84; W. Lindner, Mart Branden­ burg, Weimar (b. r.), ryc. 32, 33. 5 K . Hahm, Deutsche Volkskunst, Berlin 1928, tabl. 36. 6 Kufry w muzeach w Lesznie i Kaliszu. 7 Kufer w muzeum w Olsztynie. 8 Rytwiany, pow. Sandomierz. 9 M . in. kufry z Krzyżanowic, pow. Iłża; Chroboł, pow. Bielsk Podlaski; Trzciana Starego, pow. Bia­ łystok; Lipin, pow. Sokółka; Krasnobrodu, pow. Bił­ goraj; Pawłowa, pow. Chełm; Woli Radziszowskiej, pow. Myślenice; Staniątek, pow. Kraków. 10 W. Dynowski, op. cit., s. 15—16. I I Nogi drewniane występują na kufrach z po­ wiatów: Opoczno, Sieradz, Busko, Biłgoraj, Sokołów Pódl., Siemiatycze, Bielsk Podl., Białystok; nogi me­ talowe: Busko, Kielce, Hajnówka; kółka drewniane: Pawłów, pow. Chełm; kółka żelazne: m. in. pow. Iłża, Opole lubelskie. 12 Malowane okucia spotyka się na kufrach wy­ konywanych w Sokółce, woj. Białystok. 13. Pow. Iłża, Opatów, Włoszczowa. Tablice i rysunki wyk. Maria Czarnecka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d875bef9ce344e08eb3439ed2971f957.pdf 13be4a7d14fffc64de46936e9d9e3775 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1047 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:962 Title A name given to the resource Ludowe mity o stworzeniu człowieka / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2, s.49-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I V z. 2 I S S N 0071-1861 RYSZARD TOMICKI LUDOWE MITY O STWORZENIU CZŁOWIEKA Z BADAN NAD SYNKRETYZMEM MITOLOGICZNYM W S C H O D N I E J I POŁUDNIOWEJ ORAZ W AZJI W EUROPIE PÓŁNOCNEJ Rejestrowane w środowisku chłopskim wyobrażenia o p o w s t a n i u l u ­ dzi rzadko wzbudzały zainteresowanie etnografów. Uznawane były, ze względu n a nieludowe pochodzenie, za sfolkloryzowane wersje a n t r o pogonii b i b l i j n e j , w najlepszym razie mogące ilustrować zjawisko t z w . opadania wytworów k u l t u r o w y c h . Istotnie, t r u d n o byłoby zaprzeczyć i c h zależności od t e k s t u kanonicznego. A l e f a k t e m jest również n i e j e d n o ­ rodność, wielowariantowość, a nawet wiełowarstwowość l u d o w y c h w i e ­ rzeń' i mitów, co w p r a w d z i e osądzane bywało jako „cudaczny splot p o ­ przekręcanych t r a d y c y j b i b l i j n y c h " lecz w o l n o przypuszczać, że dziś opinia t a k a mało kogo zadowoli. F o l k l o r y z a c j a w porównaniu z nią b r z m i bardziej dostojnie, nie w n o s i j e d n a k żadnych n o w y c h i n f o r m a c j i . G d y b y zaś t e r m i n ów oznaczać miał coś więcej niż t y l k o uproszczenie, przeinaczenie wynikłe z niezrozumienia, zagmatwanie czy — mówiąc w p r o s t — prymitywizację, to, j a k dotąd, nie zdołano ustalić nowego znaczenia. Na razie określenie „sfolkloryzowane" sygnalizuje zaledwie, iż m a m y do czynienia z w y t w o r a m i z m i e n i o n y m i w stosunku do p i e r w o ­ w z o r u , nie mówiąc wszakże nic o charakterze t y c h odkształceń. T y m ­ czasem obserwowane w antropogonii l u d o w e j odchylenia są dość znacz­ nie zróżnicowane. W y s t a r c z y zauważyć, iż obok wyobrażeń będących w zasadzie repliką m i t u b i b l i j n e g o spotyka się również t a k i e , które z chrześcijaństwem łączy zaledwie ogólnikowe przeświadczenie o gene­ tycznej zależności człowieka od Boga. B y w a ono na t y l e ogólnikowe, iż r o d z i p y t a n i e : czy wierzenia mówiące o p o w s t a n i u człowieka z boskiego naskórka l u b k r o p l i p o t u są bliższe Księdze Rodzaju, czy może m a n s y j s k i e m u m i t o w i , zgodnie z którym człowiek jest efektem t r a n s f o r m a c j i boskiej śliny? Te ostatnie przykłady przyjdzie oczywiście uznać za skrajne odstępS. Poniatowski, 1932, s. 286. 1 Etnografia 4 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 Polski, [w:] Wiedza o Polsce, Warszawa �50 RYSZARD T O M I C K I stwa od przyjętej t r a d y c j i m i t o l o g i c z n o - r e l i g i j n e j na rzecz i n d y w i d u a l ­ n e j wyobraźni. A l e właśnie one w r a z z w i e r n y m i r e p l i k a m i m i t u b i b l i j ­ nego wyznaczają granicę, w których mieści się znaczna ilość mitów i w i e ­ rzeń antropogonicznych charakteryzujących się m n i e j s z y m i l u b większy­ m i odstępstwami od t e k s t u kanonicznego. Uwagę etnografa przyciągają z n a t u r y rzeczy t a k i e teksty, których odstępstwa mają w a l o r p o w t a r z a l ­ ności i wywołują dzięki t e m u wrażenie istnienia jakiś prawidłowości. Miał je zapewne na myśli F. Z n a n i e c k i pisząc, że w środowisku chłop­ s k i m „wiele s t a r y c h mitów, t a k i c h j a k Ksiąga Rodzaju, zostało w poważ­ n y m stopniu z m i e n i o n y c h , u s y s t e m a t y z o w a n y c h i uzu­ p e ł n i o n y c h " (podkr. R T ) . Skoro zaś prawdą jest, że k u l t u r a l u d o ­ wa operowała „wzorcami", „schematami" modelującymi przejmowane z zewnątrz treści , to istnieje podstawa, aby oczekiwać, iż p o w t a r z a l n e odchylenia są r e z u l t a t e m owego modelowania. A n a l i z a odchyleń w i n n a zatem ujawnić nie t y l k o i c h c h a r a k t e r , lecz również same wzorce czy schematy l u b — mówiąc inaczej — względnie trwałe s t r u k t u r y w p ł y ­ wające na ostateczny kształt p r z e j m o w a n y c h wyobrażeń o p o w s t a n i u człowieka. 2 3 Wniosek t a k i nasuwała już ogólna c h a r a k t e r y s t y k a motywów a n t r o ­ pogonicznych przedstawiona w a r t y k u l e o dualistycznej kosmogonii l u ­ dowej Słowian . Sygnalizowane wówczas spostrzeżenia wymagały d a l ­ szych studiów bardziej pogłębionych, jeśli chodzi o strukturę i seman­ tykę, oraz znacznie rozszerzonych w aspekcie k o m p a r a t y s t y c z n y m . Obec­ n y artykuł jest próbą realizacji t y c h zadań. 4 W y k o r z y s t a n y przeze m n i e materiał źródłowy pochodzi ze wszyst­ k i c h n i e m a l regionów Słowiańszczyzny, chociaż zasadniczą podstawą b a ­ dań są zespoły mitów z j e j wschodniej i południowej części. W y n i k a to z f a k t u , iż na t y c h obszarach występowały i zostały najlepiej u d o k u ­ mentowane całe k o m p l e k s y wyobrażeń antropogonicznych, które ze względu na swą oryginalność oraz posiadane analogie apokryficzne od d a w n a przyciągały uwagę historyków l i t e r a t u r y i k u l t u r y . W związku z t y m uznałem za stosowne włączyć do z b i o r u a n a l i z o w a n y c h mitów l u d o w y c h k i l k a z n a n y c h (zachowanych) w e r s j i a p o k r y f i c z n y c h , w y k a z u ­ jących zresztą daleko idące zbieżności z w e r s j a m i X I X - i X X - w i e c z n y m i . Stanowią one b o w i e m nie t y l k o świadectwo t r w a n i a niektórych m o t y ­ wów w f o r m i e niezmiennej p r z y n a j m n i e j od X V - X V I w i e k u , ale dzięki p r e z e n t o w a n i u w k i l k u w y p a d k a c h rozwiązań o d m i e n n y c h mogą być W. I . T h o m a s , F . Z n a n i e c k i , Chłop s z a w a 1976, t. 1, s. 234. 2 polski w Europie i Ameryce, War­ Trzy studia Z a u w a ż a l i to n i e t y l k o strukturaliści, por. K . D o b r o w o l s k i , z teorii kultury ludowej, „Etnografia P o l s k a " , t. V I I I : 1964, s. 33-34. 8 R . T o m i c k i , Słowiański mit kosmogoniczny, „Etnografia P o l s k a " , t. X X : 1976, z. 1, s. 47-97; t e n ż e , A n t h r o p o p e n e s i s in the Slavonic folk beliefs, „Ethnologia P o l o n a " , v o l . 5: 1980. 4 �LUDOWE M I T Y O STWORZENIU 51 CZŁOWIEKA również c e n n y m p u n k t e m odniesienia dla obserwacji ewoluowania l u ­ d o w y c h wyobrażeń antropogonicznych. Trzeba od r a z u powiedzieć, że p r z e d m i o t e m mego zainteresowania są przede w s z y s t k i m te f r a g m e n t y mitów l u d o w y c h , które z nie znanych na razie powodów łączą d w i e cechy: 1) stanowią swego rodzaju uzupeł­ nienie m i t u b i b l i j n e g o charakteryzujące się s i l n y m eksponowaniem idei dualistycznej, t z n . udziału Diabła w k r e a c j i l u d z i ; 2) mają bliższe l u b dalsze analogie w m i t o l o g i a c h różnych ludów E u r o p y Północno-Wschodn i e j (Ugrofinowie), S y b e r i i (Samojedzi, E w e n k o w i e , Jakuci) aż po Azję Centralną ( l u d y ałtajskie i mongolskie). Dlatego też k o n s t r u k c j a a r t y ­ kułu jest w y n i k i e m k o m p r o m i s u między dążeniem do w miarę możli­ wości systematycznego omówienia głównych elementów a n t r o p o g o n i i l u ­ dowej, a koniecznością szerokiej analizy porównawczej p e w n y c h j e j f r a g ­ mentów. U t r u d n i a ona w p r a w d z i e lekturę, ale być może pozwala d o j ­ rzeć w n o w y m świetle istotę f o l k l o r y z a c j i " b i b l i j n e g o m i t u o stworze­ n i u l u d z i w łonie k u l t u r y chłopskiej. I. S T W O R Z E N I E LUDZI K i e d y istniała już ziemia, „stworzył P a n r a j na wschodzie i posta­ nowił P a n stworzyć pierwszego człowieka A d a m a . I stworzył ciało jego z s i e d m i u części: z z i e m i ciało, z k a m i e n i a kości, z morza k r e w , ze słoń­ ca oczy, z obłoków myśli, z w i a t r u oddech, z ognia ciepłotę. I poszedł Pan na niebiosa do ojca swego po duszę A d a m a . Szatan nie wiedział co ma zrobić: pokłuł ciało A d a m o w e palcami. I przyszedł P a n do swego stworzenia, do ciała Adamowego, i w i d z i ciało całe pokłute i mówi P a n : O, diable! J a k śmiałeś zrobić t a k z m o i m stworzeniem? I odpowiedział diabeł: Panie, g d y człowiek poczuje, że zachorował, w t e d y będzie o t o ­ bie pamiętał. I P a n wywrócił A d a m a r a n a m i do środka i stąd pochodzą choroby. Szatan sprawił, że g d y ktoś zachoruje, w t e d y w z d y c h a : Oh, oh, Panie, z l i t u j się! Ożywił P a n A d a m a i dał m u władzę w r a j u n a d wszyst­ k i m i p t a k a m i i zwierzętami i bydłem" . 5 Opis t e n pochodzi z r u s k i e j , apokryficznej opowieści O Morzu Tyberiadzkim, a ściślej mówiąc z j e j najstarszej ze znanych, X V I - w i e c z n e j w e r s j i . Cały epizod z b u d o w a n y jest wokół t r z e c h f u n k c j i p r z y p i s a n y c h Bogu i Diabłu: BOG 1. U f o r m o w a n i e DIABEŁ ciała A d a m a 2. U s z k o d z e n i e 3. Ożywienie ciała Adama J e s t to f r a g m e n t m i t u O Morzu Tyberiadzkim odnalezionego w z b i o r z e z X V I w i e k u i o p u b l i k o w a n e g o p r z e z E . V . B a r s o v a w 1886 r o k u , c y t . z a : J . I v a n o v, Bogomilski knigi i legendi, S o f i j a 1970 ( w y d . 2), s. 291. 5 �52 RYSZARD TOMICKI Powtarzalność tego schematu wydarzeń w l u d o w y c h m i t a c h i w i e ­ rzeniach z X I X - X X w i e k u upoważnia d o i c h omówienia łącznie z wersją apokryficzną. 1. Zamieszczony w a p o k r y f i e opis stworzenia A d a m a s t a n o w i r e p r e ­ zentację koncepcji Człowieka-Mikrokosmosu, znaną szeroko w świecie starożytnym, a do średniowiecznej l i t e r a t u r y chrześcijańskiej w p r o w a ­ dzoną głównie za pośrednictwem dzieł I z y d o r a z S e w i l l i (ok. 570-636). R o z k w i t j e j popularności w Europie datuje się na w i e k X I I . Ilustracją adaptowania t e j archaicznej koncepcji do światopoglądu chrześcijańskie­ go może być pochodzące z 1 połowy X I I w i e k u dzieło Honoriusza A u g u stoduńskiego noszące tytuł Elucidarium. Według Honoriusza człowiek s t w o r z o n y został n a podobieństwo boże z substancji duchowej i m a t e ­ r i a l n e j . Ta ostatnia składała się z czterech elementów: z i e m i (ciało), w o d y ( k r e w ) , powietrza (oddech) i ognia (ciepło). Człowiek jako f u n k c j o ­ nujący o r g a n i z m jest swego r o d z a j u analogonem otaczającej go rzeczy­ wistości. M a głowę okrągłą na wzór sfery niebieskiej, para oczu odpo­ w i a d a dwóm głównym ciałom n i e b i e s k i m , siedem otworów w głowie p r z y p o m i n a siedem h a r m o n i i niebieskich. Pierś poruszana oddechem i kaszlem to j a k b y powietrze wstrząsane w i a t r a m i i g r o m e m . B r z u c h p r z y j m u j e wszelkie ciecze t a k , j a k morze n a t u r a l n e cieki. N o g i p o d ­ trzymują ciężar ciała analogicznie do ziemi. W z r o k l u d z k i jest z ognia niebieskiego, słuch z wyższego powietrza, węch zaś z jego części niższej; smak z wody, zmysł d o t y k u z ziemi. Kości człowieka mają udział w t w a r ­ dości k a m i e n i , n o g i w sile drzew, włosy w pięknie t r a w , zmysły w c z u j ­ ności zwierząt. Każda istota l u d z k a jest zatem miniaturą świata (microcosmus, id est minor mundi). Świadczy o t y m samo imię dane pierwsze­ m u człowiekowi przez Boga, związane z czterema s t r o n a m i świata i uło­ żone podług p i e r w s z y c h l i t e r i c h g r e c k i c h nazw — A n a t o l e , Disis, Arcos, Mesembria . 6 7 Liczne t e k s t y apokryficzne kontynuują t e n sposób myślenia o czło­ w i e k u , z t y m jednak, że to, co Honoriusz Augustoduński zestawiał j a k o związki metaforyczne, p r z y b i e r a w n i c h c h a r a k t e r zależności genetycz­ nej. Włosy n i e t y l k o mają udział w pięknie t r a w , lecz z t r a w y powstały, kości twardość swą zawdzięczają s t w o r z e n i u z k a m i e n i a i t d . Ilość ele­ mentów u n i w e r s u m użytych do k r e a c j i wzrasta w t e n sposób i ulega w a h a n i o m . Różnią się także i c h przyporządkowania poszczególnym częś­ c i o m o r g a n i z m u ludzkiego, z wyjątkiem t y c h t y l k o , które mają cha­ r a k t e r n i e m a l u n i w e r s a l n y : ciało — ziemia, kości — kamienie, oczy — G Por. np. M. K u r d z i a ł e k , Średniowieczne doktryny o człowieku jako obra­ zie świata, „Roczniki F i l o z o f i c z n e " , t. 19: 1971, z. 1, s. 5-39. 7 vekov, A . J a . G u r e v i 6, Populjarnoe [w:] Iz istorii t e n ż e , Kategorie kul'tury kultury średnich bogoslovie vekov średniowiecznej, i narodnaja i vozroždenija, Warszawa religioznosť Moskva 1976. s. 59-61. średnich 1976, s. 79-80; �Tabela 1. Składniki człowieka i elementy uniwersum O Morzu T y - O Morzu Tý- beriadzkim beriadzkim X V I w. X V I I w. 8 Rozumnik X V I w. 9 1 0 ciało ziemia ziemia ziemia ziemia krew morze Morze Czarne morze rosa i słońce oczy słońce słońce słońce i rosa morska głębia kości kamienie kamień kamień kamienie myśli obłoki obłoki anielski pęd anielski pęd i obłoki śmiech i płacz - - rozum mowa oddech wiatr wiatr żyły włosy ciepło [ta] wiatr i duch boży - dusza - ogień 1 1 bośniacka ziemia — — — duch boży i wiatr - trawa trawa - Morzu Tybe- riadzkim X I X w . - Mit ziemia ogień blask kamień ludowy XIX 13 ziemia obłok anielski pęd — -— O 12 słońce (wzrok) marmur - obłoki — — Legenda K s . Enocha XVI-XVIIw. w. 1 4 słońca kamień — - a a o sH - morze wiatr od Boga - drzewa — trawa - — O te N H % O N O 8 I v a n o v, op. cit., s. 291. 9 I v a n o v, op. cit., s. 297. M 1 0 I v a n o v, op. cit., s. 260. 1 1 I v a n o v, op. c i t , s. 177, 309. 12 I v a n o v, op. cit., s. 323. > 1 3 G. I. K u l i k o v s k i j , V . V l a z n e v , 1 4 А. К o I č i n , Verovanija kresťjan К kosmogoničeskim Tul'skoj gubernii, legendám, „Etnografičeskoe O b o z r e n i e " , 1892, No 4, s. 190-191. „Etnografičeskoe O b o z r e n i e " , nauczył l u d z i mówić, co być może m a związek z występującym w poprzedniej wersji 1899, N o 3, s. 59; według tej w e r s j i Diabeł skojarzeniem mowy i morza. �54 RYSZARD T O M I C K I ciała niebieskie, włosy — rośliny. Idea pozostaje j e d n a k nienaruszona i t r w a wśród Słowian w s c h o d n i c h i południowych do początków X X w i e k u . W t a b e l i 1 zestawiono niektóre w a r i a n t y t e j koncepcji, wystę­ pujące w tekstach z różnych okresów, w t y m d w a w a r i a n t y l u d o w e z końca ubiegłego stulecia. N i e są to jedyne znane przykłady k o n t y n u ­ owania w środowisku chłopskim koncepcji Człowieka-Mikrokosmosu. Do n i c h zaliczyć należy również wersje bardziej syntetyczne, j a k choćby bułgarski m i t o s t w o r z e n i u A d a m a z z i e m i przyniesionej Bogu z czterech s t r o n świata przez a n i o ł y . Nawiązuje on i m p l i c i t e do przytoczonej przez Honoriusza e t y m o l o g i i i m i e n i a A d a m , podobnie j a k g r e c k i m i t o s t w o r z e n i u świata, pochodzący z X V I - w i e c z n e g o z b i o r u , gdzie ziemię potrzebną do k r e a c j i człowieka przynieść ma z czterech s t r o n świata D i a b e ł . Najbardziej l a p i d a r n y m w y r a z e m t e j koncepcji jest s t w i e r ­ dzenie W i e l k o r u s a — starowiera, że „Pan stworzył człowieka z p r z y ­ rody" . W X I X - X X w i e k u t e n n u r t wyobrażeń o naturze człowieka był j e d ­ n a k stosunkowo rzadko spotykany. Zdecydowana większość mitów i w i e ­ rzeń l u d o w y c h mówi o u l e p i e n i u A d a m a z g l i n y (ziemi), n i e poświęcając zresztą t e m u w y d a r z e n i u z b y t dużej u w a g i . Sporadycznie pojawiają się wersje zupełnie odmienne, zaskakujące swą oryginalnością, mówiące o p o w s t a n i u A d a m a z naskórka zdartego p r z y p a d k i e m przez Boga czy też z k r o p l i boskiego p o t u . 2. Ingerencja Diabła w stworzenie A d a m a jest bogato u d o k u m e n t o ­ w a n a w m a t e r i a l e X I X - i X X - w i e c z n y m . Najwcześniejszy zapis tego wątku, relacjonujący podziurawienie p a t y k i e m ciała i wprowadzenie doń chorób, pochodzi z ruskiego a p o k r y f u datowanego na X I I w i e k . W m i ­ tach l u d o w y c h obok apokryficznej f o r m y i n g e r e n c j i — mechanicznego uszkodzenia połączonego z umieszczeniem chorób — występuje również oplucie ciała. Oba działania Diabła mają j e d n a k i d e n t y c z n y sens, a są­ dzić t a k pozwala semantyka śliny diabelskiej w l u d o w y c h m i t a c h k r e a ­ c y j n y c h . Z reguły pojawia się ona jako substancja powodująca inwersję p i e r w o t n y c h własności o b i e k t u , na który działa. Na przykład z ziemi u k r y t e j przez Diabła w ustach, a następnie w y p l u t e j powstają t e r e n y 15 16 17 18 19 15 I v a n o v, op. cit., s. 346. 16 I v a n o v, op. cit., s. 317. 1 7 stiki P. I., Iz oblasti mirosozercanija malorusskich narodnych krest'janskago naselenija legend (Materiały Kupljanskago dlja charakteri- uezda), „Etnografi- českoe O b o z r e n i e " , 1892, N o 2-3, s. 90. 1 8 W. S z u с h i e w i c z, Huculszczyzna, Priroda vić, 19 knigi u verovanu i předánu J e s t to a p o k r y f opublikowany russkoj S. Peterburg stariny, The Dualistic 1961, s. 133-134. Creation 1908, t. 4, s. 15; T . R . p r z e z A . N. P y p i n a , Dorde- 1958, t. 1, s. 5. Ložný ja i otrešennyja 1862, s. 12-13. K o r z y s t a m z fragmentów t o c z o n y c h p r z e z M. P. D r a g o m a n o v a , gends: Lwów našega národa, B e o g r a d of the World, Notes on the Slavic Religio-Ethical przy­ Le­ transí, b y E a r l W. C o u n t , T h e H a g u e �55 LUDOWE M I T Y О STWORZENIU CZŁOWIEKA jałowe będące przeciwieństwem terenów żyznych s t w o r z o n y c h z „czy­ s t e j " z i e m i przez Boga; z ziarna w t e n sam sposób u k r y t e g o w y r a s t a w r a j u drzewo śmierci i grzechu; z z i e m i z a t r u t e j diabelską śliną zamiast zbóż i roślin leczniczych rozsianych przez Boga wyrastają c h w a s t y i r o ­ śliny trujące, a zwierzęta po i c h zjedzeniu zamieniają się w drapieżni­ k i 2°. Oplucie ciała jest zatem symboliczną formą t r a n s f o r m a c j i człowie­ ka t r w a l e zdrowego w człowieka podległego chorobom. Spotykane w m i t a c h i n t e r p r e t a c j e oraz k o n t e k s t towarzyszący inge­ r e n c j i Diabła potwierdzają t e n wniosek, m i m o że nie są identyczne. S k u t k i i n g e r e n c j i wyrażane są w następujący sposób: a. W ciele A d a m a umieszczone zostały choroby; człowiek stał się wrażliwy na choroby i ból. We f r a g m e n t a c h p r z y t o c z o n y c h apokryfów jest to powiedziane wp r o s t , chociaż dzięki d i a l o g o w i między stwórcą i Diabłem ingerencja nabiera c h a r a k t e r u działania prewencyjnego w sto­ s u n k u do p r z e w i d y w a n e j obojętności człowieka wobec Boga. Działanie Diabła służy w ostatecznym efekcie powiększeniu chwały bożej . D o ­ słowne n i e m a l powtórzenie w e r s j i a p o k r y f i c z n e j s p o t y k a m y w X I X - w i e c z n y m zapisie opowieści O Morzu 7 yberiadzkim z b. g u b e r n i i r i a zańskiej . W i n n y c h tekstach Bóg godzi się z nieodwracalnością s k u t ­ ków i n g e r e n c j i swego p r z e c i w n i k a i wywracając skórę A d a m a na nice pozostawia go z nieczystością ukrytą wewnątrz ciała: „z toho t y p e r kożdyj czołowyk w seredyni majet bołu, bo w y n , Satana, b u v do sotworenia czołowyka u s p y w c i z B o h o m " (!) . W z a c y t o w a n y m micie H u ­ cułów ból, choroby powstają nie z r a n , lecz z p l w o c i n . A n a l o g i c z n y sens mają wersje, gdzie o s k u t k a c h działania Diabła nie mówi się w p r o s t , lecz wynikają one z r e a k c j i Boga. W m i t a c h wschodnio- i południowosłowiańskich t w o r z y on określoną ilość t r a w leczniczych, odpowiadającą liczbie r a n zadanych A d a m o w i , albo zatyka d z i u r y trawą, zalepia je, a po ożywieniu A d a m a i n s t r u u j e go, które z t r a w i w j a k i sposób m a stosować, jeśli zachoruje . 21 22 23 24 2 0 P o r . V . G n a t j u k, Galicko-ruski narodni n i k ' ' , t. X I I : 1902, s. 15; J . W i t o r t , Przeżytki rusinów, 21 biega legendi. T . 1, „Etnografičnij starożytnego światopoglądu „ L u d " , t. I I : 1896, s. 215-216; T o m i c k i , Słowiański Wariant m i t u O Morzu Tyberiadzkim mit..., u ZborBiało­ s. 59-60. pochodzącym z X V I I w i e k u nie od­ od w e r s j i X V I - w i e c z n e j . Stwórca znalazłszy pokłute ciało m ó w i do D i a b ł a : „Po co, przeklęty diable, to zrobiłeś? J a stworzyłem człowieka czystego i n i e s k a ­ lanego i niechorowitego". Diabeł odpowiada: sce z a b o l i {go] to on p o m o d l i „Zapomni o tobie, a gdy jakieś m i e j ­ się: P a n i e , zmiłuj się", c y t . z a : I v a n o v, op. cit., s. 297. Kulikovskíj, 23 S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 12. 24 A . D . N e u s t u p o v, Iz Kadnikovskago op. V l a z n e v , op. cit., s. 190-191. 22 cit., uezda, s. 335, 337. O op, cit., s. 215-216. předáni] „Etnografičeskoe stworzeniu i legend Obozrenie", traw kresťjan 1901, No leczniczych przez Vas'janovsko j volosti, 1, s. 168; . I v a n o v , Boga por. W i t o r t, �56 RYSZARD T O M I C K I b. W człowieku umieszczone zostały p l w o c i n y . Tego t y p u konstatacja jest wyraźną odmianą w y p a d k u poprzedniego, chociaż b r a k i n f o r m a c j i o zapoczątkowaniu chorób, wynikający zapewne z realistycznego p o t r a k ­ t o w a n i a oplucia ciała i wywrócenia zanieczyszczonej skóry do wewnątrz, powoduje, że cały epizod zmienia sią w opowieść etiologiczną o pocho­ dzeniu p l u c i a , kaszlu i t p . Związek diabelskiej śliny z c h o r o b a m i uległ t u z a n i k o w i , a p r z y n a j m n i e j znacznemu rozluźnieniu, ponieważ ślina b y w a jeszcze kojarzona z „nieczystością" . c. W człowieku umieszczona została „nieczystość", zły d u c h . I n t e r ­ pretacja ta s t a n o w i antytezę przekonania, iż A d a m s t w o r z o n y n a podo­ bieństwo boże był istotą „czystą", „ w seredyni niczoho ne buło". Mając wewnątrz siebie diabelską ślinę stał się natomiast „u seredyni neczys t y j " . Człowiek porównany jest w t y m tekście do ogniska, które po o p l u c i u przez Diabła zaczęło dymić. Z A d a m a też „kuryt sy, j y k z w a ­ t r y " . Nieraz nieczystość r o z u m i a n a jest synonimicznie ze złym d u ­ chem . d. Człowiek został oszpecony. Tuż po s t w o r z e n i u A d a m był n i e ­ z w y k l e piękny, a Diabeł spowodował zniekształcenie doskonałego dzieła bożego . Uszeregowanie i n t e r p r e t a c j i m a j e d y n i e względny w a l o r c h r o n o l o ­ giczny, wynikający z f a k t u , że wersje apokryficzne mówią zawsze o uwrażliwieniu na choroby. T y m n i e m n i e j w y d a j e się, iż nieco a b s t r a k ­ cyjne zanieczyszczenie czy oszpecenie — jeśli nawet n i e jest wyjaśnie­ n i e m wtórnym — s t a n o w i element poboczny i dopełniający t y l k o za­ sadniczy s k u t e k i n g e r e n c j i antagonisty stwórcy, za j a k i uznać należy d e s t r u k c y j n y współudział w s t w o r z e n i u A d a m a . M a on istotne k o n ­ sekwencje d l a f i n a l n e j k o n s t y t u c j i człowieka. Wyprzedźmy bieg wydarzeń narzucany przez konstrukcję m i t u , aby w kontekście stworzenia A d a m a przedstawić powstanie jego p a r t n e r k i . E w a pozostaje często w cieniu A d a m a , a w s k r a j n y c h w y p a d k a c h może nawet zostać w y k l u c z o n a z n a r r a c j i („Pan Bóg stworzył A d a m a i wpuś­ cił go do r a j u ... on zgrzeszył ... j a k m u się starszy s y n narodził..." i t d . ) . N ie to jest wszakże najistotniejsze. Bardziej znamienne w y d a j e się znacznie częstsze pojawianie się w opisach stworzenia E w y niż A d a m a o r y g i n a l n y c h w e r s j i będących bez wątpienia t w o r e m wyobraźni l u d o ­ w e j . Sprawiają one wrażenie, j a k b y w środowisku chłopskim n i e było — 25 2e 21 2S 2 9 2 5 P . I . , op. cit., s. 89-90. 2 6 S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 6-7; por. też: P . V . S e j n , Materiały čenija byta i jazyka russkago naselenija severozapadnago krają, dlja izu- Sanktpeterburg 1902, t. 2, s. 314. 2 7 W i t o r t, op. cit., s. 216. 2 8 M. Żmigrodzki, Ukraina. „ L u d " , t. I I : 1896, s. 325. 2 9 G n a t j u k, op. cit., s. 21-22. I. Theogonia i kosmogonia ludu Ukrainy, �57 LUDOWE M I T Y О STWORZENIU CZŁOWIEKA generalnie rzecz ujmując — dostatecznie silnego przekonania o p o ­ prawności, czy choćby kompletności m i t u b i b l i j n e g o w t e j k w e s t i i . O d ­ czucie to potęgują relacje o współistnieniu w jednej w s i obu w e r s j i , b i b l i j n e j i l u d o w e j , p r z y c z y m zdarza się, że i n f o r m a t o r mówiący o p o w s t a n i u E w y z gałązki i w y dodaje od r a z u : „Druhi p r y p o w i d a j u t , szo B o h w i j m y v r e b r o A d a m o v y , t a j z seho stała żinka. Może j t a k ! " . T r u d n o nie dostrzec w t e j w y p o w i e d z i ukłonu w stronę badacza, u p r z e ­ dzenia e w e n t u a l n e j jego wątpliwości, ale równocześnie można być p e w ­ n y m , że indagowany Hucuł doskonale wiedział, co w a r t a jest owa wersja innych. Cechą szeregu mitów jest sygnalizowanie w różny sposób o d m i e n ­ ności pierwszej kobiety. N i e chodzi t y l k o o jej wtórność w stosunku do mężczyzny, oczywistą w t e d y , g d y Bóg t w o r z y Ewę z żebra (,,I t a k w y mężczyźni jesteście z g l i n y , a m y k o b i e t y to już z waszego żebra" ) , lecz o inność niejako jakościową. W t e n sposób rozumieć można p o d ­ kreślenie, że E w a powstała z lewego żebra, jeśli pamiętamy o k o r e l o ­ w a n i u w k u l t u r z e l u d o w e j s t r o n y l e w e j z t y m co kobiece, żeńskie, ale także diabelskie, złe, nieszczęśliwe . Podobny sens mają wspomniane, czysto l u d o w e opowieści, k i e d y mówią na przykład o s t w o r z e n i u E w y z koziego l u b psiego ogona. Zwierzę p o r y w a kość wydobytą z ciała A d a ­ ma, a Bóg — nie mogąc j e j odebrać i nie chcąc powtórnie fatygować mężczyzny — u r y w a m u ogon i z niego powstaje kobieta . Sens tej na pierwszy r z u t oka wyłącznie h u m o r y s t y c z n e j opowieści u j a w n i a się d o ­ piero po zestawieniu z b l i s k i m i f a b u l a r n i e m i t a m i wyjaśniającymi ge­ nezę różnic e t n i c z n y c h i społecznych. N a U k r a i n i e opowiadano, że R u sini (chłopi) pochodzą od człowieka ulepionego z g l i n y , natomiast szlach­ ta (Polacy) jest p o t o m s t w e m człowieka ulepionego z pszenicznego ciasta, pożartego, a potem wydalonego przez psa . U Litwinów różnica między n i m i s a m y m i (chłopami) i szlachtą była jeszcze większa, ponieważ c i 3 0 31 32 33 34 35 *> P . I., op. cit, 3 1 8 2 G n a t j u k, op. cit., s. 19. 3 3 Lewe riadzkim, uezda, w żebro p o j a w i a „Etnografičeskoe wierzeniach Obozrenie", słowiańskich verovaniju, n o v, V . N. českie się już w X V I I - w i e c z n e j w e r s j i m i t u O Morzu I v a n o v , op. cit., s. 297; por. też: V . A . M o š k o v, Gagauzy narodnom J. s. 92. S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 7. 1901, No „Glasnik E t n o g r a f s k o g T o p o r o v, Issledovanija i frazeologíčeskie S. W a s i l e w s k i , 4, s. 5; o s y m b o l i c e por.: S . Z e c e v i c , voprosy Symbolika v Muzeja", oblasti rekonstrukcii ruchu Desna i leva lewej u strony srpskom t. X X V I : 1963; V . V . I v a - slavjanskich tekstov, obrotowego strona Tybe- Benderskago drevnostej. Moskva i rytualnej Leksi- 1974, s. 259 п.; inwersji, „Etno­ g r a f i a P o l s k a " , t. X X I I : 1978, z. 1, s. 84. 3 4 lung G n a t j u к, op. cit., s. 24; por. O. D a h n h a r d t , Naturdeutender Alten 3 5 Testament, Sagen, Marchen, Fabeln und L e i p z i g u n d B e r l i n 1907, s. 117-122. G n a t j u к, op. cit., s. 24. Natursagen. Legenden. Eine B d . I . Sagen Sammzum �58 RYSZARD T O M I C K I ostatni nie t y l k o u l e p i e n i zostali z ciasta i przeżyli identyczne perypetie z psem, lecz ponadto stwórcą i c h był Diabeł. O n stworzył także kobietę naśladując t y m razem Boga lepiącego A d a m a . N i e mogąc jednak samo­ dzielnie ożywić E w y ukradł tutkę, przez którą Bóg tchnął ducha w ciało mężczyzny i dzięki t e m u , że pozostało w n i e j trochę boskiego t c h n i e n i a , umieścił w ciele E w y zmieszanego ducha bosko-diabelskiego . Do t e j samej k l a s y sposobów różnicowania istot należą m i t y , w których Diabeł naśladując Boga tworzącego A d a m a i Ewę usiłuje powołać do życia własnych l u d z i , ale okazują się o n i d e m o n a m i . 36 37 W każdej z w e r s j i obowiązuje nieco inna zasada k l a s y f i k a c y j n a i ge­ netycznie u w a r u n k o w a n a odmienność dotyczyć może A d a m a i E w y , swo­ ich i obcych albo l u d z i i demonów. Różnice zasad k l a s y f i k a c y j n y c h są p r z y t y m wyraźnie powierzchowne, gdyż w istocie każda z t y c h par k o r e l o w a n a jest z opozycją Bóg — Diabeł, nawet wówczas, k i e d y m o w a jest o kozie czy psie, posiadających w w i e r z e n i a c h l u d o w y c h cechy z w i e ­ rząt demonicznych. Ostatecznego a r g u m e n t u dostarcza t u w e r s j a buł­ garska, w której E w a stworzona została z diabelskiego ogona . A zatem różnica genetyczna między A d a m e m i Ewą należy do g r u p y opozycji s y t u o w a n y c h na różnych poziomach ogólności: 38 LUDZIE / DEMONY I 1 SWOI / 1 / OBCY I MĘŻCZYZNA KOBIETA Zapis graficzny uświadamia w pełni, że k l a s y f i k a c j a ta m a naturę dynamiczną i obrazuje reguły m e d i a c j i między e l e m e n t a m i s y t u o w a n y m i na różnych poziomach ogólności i po różnych stronach osi, reguły z n a j ­ dujące odzwierciedlenie i potwierdzenie w pozamitologicznych dziedzi­ nach k u l t u r y l u d o w e j . M a m na myśli opozycję mężczyzna — obcy, dla której e l e m e n t e m m e d i a c y j n y m jest kobieta (schemat t e n r e a l i z o w a n y jest na przykład w t r a k c i e w y m i a n y m a t r y m o n i a l n e j ) oraz opozycję s w o i — demony, gdzie m e d i a t o r e m jest obcy ( p r z y p o m n i j m y wzmożone własności czarownicze obcych ) . 39 3 6 E . V o 11 e r, Litovskija legendy, „Etnografičeskoe Obozrenie", s. 139-140. O s t w o r z e n i u k o b i e t y p r z e z Diabła por. S . K u l i s i e , N. P a n t e 1 i ć, Srpski 3 7 mitološki J . T r a c z y k , Z okolic t o r s к i j , Iz predanij i legend P. Z. 1890, No 3, Petrovié, řečník, B e o g r a d 1970, s. 117. Babiej Góry, „ W i s ł a " , t. I X : 1895, s. 75; P. Kadnikovskago uezda, Vologodskoj Dilak- gubernií, „Etno­ grafičeskoe O b o z r e n i e " , 1899, N o 3, s. 173. der 3 8 Dragomanov, 3 9 O s t a t n i e dane Westeuropáischen op. cit., s. 145. n a t e n t e m a t w : Z. К o v á e s , Das und der russischen t. X X V I : 1977, fasc. 3-4, s. 269-271. Tradition, Erkennen der Hexen in „Acta E t h n o g r a p h i c a A . S . H . " , �59 LUDOWE M I T Y О STWORZENIU CZŁOWIEKA M i t dostarcza więc m o d e l u r e l a c j i między mężczyzną i kobietą. E w a pojawia się jako „ l e w a " emanacja A d a m a l u b —• co na jedno w y c h o ­ dzi — jako jego odwrócone odbicie. D l a uzupełnienia t y c h r e l a c j i d o ­ d a j m y , że ingerencja Diabła dotyczy wyłącznie ciała Adamowego. Także Bóg, zmuszony udać się do nieba po duszę dla A d a m a , nie m a potrzeby robić tego d l a E w y , która powstaje z żebra już ożywiona, czerpiąc j a k b y z duszy pierwszego człowieka. W t y m sensie A d a m , istniejąc samotnie, stanowi metafizyczną całość, jednię, a więc posiada tę samą własność, która leży u podstaw koncepcji Człowieka-Mikrokosmosu . 3. Ingerencja Diabła następuje w momencie, g d y stwórca oddala się od uformowanego ciała. Pod t y m względem wszystkie m i t y są zgodne. Różnią się natomiast w t e d y , g d y m o w a jest o powodach odejścia stwór­ cy. M i t y apokryficzne prezentują jednolitą wersję. W X V I - w i e c z n y m zapisie opowieści O Morzu Tyberiadzkim c z y t a m y : „ I poszedł P a n do ojca swego po duszę...", w zapisie X V I I - w i e c z n y m tego samego t e k s t u : „ I poszedł P a n do ducha świętego swego na niebiosa do Ojca..." . W apo­ k r y f i e r u s k i m d a t o w a n y m na X I I w i e k powiedziane jest, że stwórca d w u k r o t n i e pozostawia ciało człowieka — raz idzie po oczy ze słońca, a d r u g i m r a z e m udaje się po duszę do „górnej J e r o z o l i m y " Mamy zatem do czynienia z uzasadnionym powodem, występującym w t a k i e j samej postaci t y l k o w j e d n y m ze z n a n y c h m i tekstów l u d o w y c h — w micie ukraińskim, według którego Bóg „poleciał na niebo po duszę" . W i n n y c h w y p a d k a c h stwórca po p r o s t u odchodzi, oddala się, a próbą znalezienia wytłumaczenia ad hoc jest być może przekonanie, iż pozo­ stawił on ciało A d a m a , a b y wyschło . 40 41 4 2 43 44 Różnica między zgodną wersją apokryfów i równie jednomyślną w e r ­ sją X I X - X X - w i e c z n ą w y n i k a najprawdopodobniej ze z m i a n y postaci stwórcy. W m i t a c h a p o k r y f i c z n y c h jest n i m bez wątpienia Chrystus, natomiast w m i t a c h l u d o w y c h zazwyczaj Bóg O j c i e c . Bezpośrednie porównanie wskazywałoby na to, że w r a z z zamianą Chrystusa na Boga Ojca nastąpiła eliminacja wątku „podróży" do nieba. Charakterystyczne jest, iż, o ile m i wiadomo, żaden z badaczy l i t e ­ r a t u r y a p o k r y f i c z n e j nie zwrócił u w a g i na tę niejasność. P o w o d e m było najprawdopodobniej odczytywanie mitów poprzez p r y z m a t idei Trójcy Świętej. Można j e d n a k powątpiewać o słuszności takiego stanowiska b i o 4S 4 0 Sacrum O filozoficznych spekulacjach na temat A d a m a —• mit — historia. Wybór esejów, a n d r o g y n a por. M. E l i a d e , W a r s z a w a 1970, s 225 n. 41 I v a n o v, op. cit., s. 295. 4 2 Dragomanov, 43 P. I., op. cit., s. 89. 44 Š e j n, op. cit., s. 314; I v a n o v, op. cit., s. 335. 45 Jedyny znany m i wypadek, op. cit., s. 133. gdzie stwórcą l u d z i jest Paniezus z o k o l i c B a b i e j Góry, T r a c z y k , op. cit., s. 75. stanowi mit �60 RYSZARD T O M I C K I rąc pod uwagę zarówno wątpliwości nasuwane przez same t e k s t y apo­ k r y f i c z n e , j a k i zasady f u n k c j o n o w a n i a j a k i c h k o l w i e k tekstów chrześci­ jańskich w r a m a c h k u l t u r y l u d o w e j . Rozpocznijmy od pierwszej k w e s t i i . K o n s t r u k c j a apokryfów O Morzu Tyberiadzkim wskazuje, że stwórcą świata i l u d z i jest jedna i ta sama postać, określana enigmatycznie m i a ­ n e m Pan. W i n i e n t o być Bóg Ojciec, n a w e t jeżeli miałby „zawierać w sobie" d w i e pozostałe postaci Trójcy. W całym ciągu n a r r a c j i w z m i a n ­ ka o odejściu Pana „do ojca swego" (w w e r s j i X V I - w i e c z n e j ) s t a n o w i zaskoczenie, ale równocześnie wyraźne zakłócenie, gdyż w dalszej części m i t u , w epizodzie o p o w s t a n i u d r z e w a krzyżowego, o Chrystusie mówi się j a k o o osobie różnej od Pana — stwórcy, mającej się dopiero pojawić na ziemi. Wersja X V I I - w i e c z n a opowieści O Morzu Tyberiadzkim jest już znacznie bardziej „dopracowana". T y p o w o d u a l i s t y c z n y m i t kosmogoniczny, analogiczny do występującego w zapisie z X V I w i e k u , poprze­ dzony jest passusem opisującym wyłonienie się z Boga Sawaofa jego syna Jezusa Chrystusa i D u c h a św. Teraz pojawienie się Chrystusa w dalszych p a r t i a c h opowieści posiada już j a k i e t a k i e uzasadnienie w preegzystowaniu Trójcy. N a d a l j e d n a k n i e wiadomo, dlaczego w m o ­ mencie k r e a c j i l u d z i stwórcą okazuje się Chrystus, będący postacią z u ­ pełnie odrębną od Boga Ojca i D u c h a św. i do tego n i e mogący sam stworzyć duszy. Być może d l a r e d a k t o r a X V I I - w i e c z n e j w e r s j i a p o k r y f u , który akceptował wyraźnie nieortodoksyjne e l e m e n t y m i t u , ale starał się jednocześnie podkreślić, że p o w i n i e n on być o d c z y t y w a n y w k a t e ­ goriach k o d u chrześcijańskiego, niejasny dla nas epizod a n t r o p o g o n i i był dostatecznie zrozumiały. Z d r u g i e j s t r o n y w sytuacji,, g d y zagadką pozostaje geneza d u a l i ­ s t y c z n y c h motywów w k o m p o n o w a n y c h w oba t e k s t y apokryficzne (za­ równo w kosmogonii, j a k i antropogonii), a wielce prawdopodobna jest hipoteza, że zostały one przejęte z t r a d y c j i l u d o w e j i poddane d r o b n y m t y l k o retuszom, niekonsekwencje związane z osobą stwórcy l u d z i n a ­ bierają nieco innego w y m i a r u . P r z y t a k i m założeniu zakłócenia w obu m i t a c h antropogonicznych i wyraźne dążenie do u w y p u k l e n i a i d e i T r ó j ­ cy w w e r s j i X V I I - w i e c z n e j stanowić mogą przesłanki przemawiające za i s t n i e n i e m n i e znanej w e r s j i m i t u , w której stwórcą l u d z i byłby s y n Boga, charakteryzujący się o g r a n i c z o n y m i k o m p e t e n c j a m i k r e a c y j n y m i i w s k u t e k tego zmuszony do k o r z y s t a n i a z pomocy Ojca. Przypuszczenie takie uprawdopodobniają w jakiejś mierze X I X - X X - w i e c z n e m i t y l u d o ­ we. K o n t y n u o w a n y jest w n i c h cały epizod i n g e r e n c j i Diabła, będącej konsekwencją opuszczenia ciała człowieka przez stwórcę. Z a n i k o w i u l e ­ gła w większości wypadków k o n k r e t n a m o t y w a c j a odejścia stwórcy, gdyż Bóg Ojciec nie m u s i iść do nieba po duszę — j e m u w y s t a r c z y tchnąć własnego ducha, a b y ożywić A d a m a . E l e m e n t oddalenia się stwór­ cy przetrwał więc j e d y n i e w s k u t e k „inercji t e k s t u " oraz istotności samej i n g e r e n c j i Diabła. Są to wystarczające świadectwa e w o l u o w a n i a m o t y - �61 LUDOWE M I T Y O STWORZENIU CZŁOWIEKA w u od f o r m y t y p u apokryficznego do f o r m występujących na przełomie X I X - X X wieku. Hipoteza о l u d o w e j p r o w e n i e n c j i koncepcji syna Boga — stwórcy l u ­ dzi pozwala na uczynienie jeszcze jednej u w a g i na t e m a t sposobu o d ­ c z y t y w a n i a w e r s j i a p o k r y f i c z n y c h . Jeśli m i t y zachowane w a p o k r y f a c h funkcjonowały w X V I - X V I I w i e k u w środowiskach l u d o w y c h , t r u d n o wyobrazić sobie, b y odczytywane t a m były przez p r y z m a t i d e i Trójcy Św., a zatem żeby Chrystus mógł być p o j m o w a n y nie jako Chrystus — syn Boga, lecz sam Bóg — jeden, choć w trzech postaciach. Należałoby b o w i e m równocześnie założyć, że w okresie od końca średniowiecza do początków naszego stulecia następował regres w p r z y s w a j a n i u d o k t r y n y chrześcijańskiej przez l u d . A skądinąd wiadomo, że idea Trójcy Šw. należała do t y c h elementów d o k t r y n y , które n a j t r u d n i e j przenikały do k u l t u r y l u d o w e j i były n a g m i n n i e r e i n t e r p r e t o w a n e według schematu Ojciec — M a t k a — S y n . Rozłączność Boga Ojca i Chrystusa w a n t r o p o ­ gonii apokryficznej m u s i być r o z p a t r y w a n a również z tego p u n k t u w i ­ dzenia. Materiały słowiańskie n i e pozwalają powiedzieć n i c ponad to, co zo­ stało powiedziane. T r u d n o na t e j podstawie snuć j a k i e k o l w i e k dalej idące w n i o s k i . W y p a d n i e n a m j e d n a k powrócić jeszcze do t e j k w e s t i i , ponieważ koncepcja stwórcy l u d z i n i e dysponującego wszechmocą k r e a ­ cyjną i zmuszonego do korzystania z pomocy i n n e j i s t o t y występuje także u niektórych niesłowiańskich ludów E u r o p y Północno-Wschodniej i A z j i Północnej. * Stworzenie l u d z i rozpoczyna ciąg wydarzeń, które w l u d o w y c h m i ­ tach przebiegają podług trzech zasadniczych wariantów różniących się dość znacznie pod względem k o m p o z y c y j n y m . W t e n sposób o t r z y m u j e ­ m y t r z y g r u p y tekstów częściowo ze sobą k o m p l e m e n t a r n y c h : WARIANT A WARIANT В Grzech Grzech Ukaranie Ukaranie WARIANT С — — — U m o w a A d a m a z Diabłem U m o w a B o g a i Diabła — Likwidacja umowy Likwidacja umowy Jak w y n i k a ze schematycznego zapisu głównych motywów, w a r i a n t A przebiega zgodnie z w z o r c e m b i b l i j n y m , podobnie j a k część w a r i a n t u B, który r o z m i j a się z Księgą Rodzaju dopiero w momencie w y g n a n i a A d a ­ m a i E w y z r a j u . Z k o l e i w a r i a n t С jest odmianą dwóch ostatnich m o ­ tywów w a r i a n t u B. T r z y w a r i a n t y sprowadzić więc można do dwóch g r u p motywów — jednej dotyczącej grzechu i u k a r a n i a l u d z i , a d r u g i e j obejmującej m o t y w y umów z Diabłem i j e j l i k w i d a c j i . Zabieg t a k i za­ pobiega powtórzeniom w t r a k c i e o m a w i a n i a mitów i n i e wpływa w zna- �62 RYSZARD T O M I C K I czący sposób na dostrzeżenie nieco i n n e j w y m o w y ideowej każdego z w a ­ riantów; w w y p a d k a c h , k i e d y kompozycja m i t u jako całości decyduje o semantyce któregoś z motywów, odwoływać się będę do odpowiedniego wariantu. II. W R A J U I POZA RAJEM Grzech p i e r w o r o d n y s t a n o w i w dziejach l u d z i ostrą cezurę. Jego opis bazuje z reguły na Księdze Rodzaju i k u l t u r a l u d o w a nie wniosła do tego epizodu z b y t w i e l u i n n o w a c j i . Pewne przesunięcia akcentów, a cza­ sem nawet istotną zmianę w s t o s u n k u do t e k s t u b i b l i j n e g o , obserwuje się przede w s z y s t k i m p r z y prezentacji p r z y c z y n i sposobu popełnienia grzechu. Z formalnego p u n k t u widzenia wyróżnić t u można t r z y w e r s j e : a) zjedzenie owocu z drzewa objętego zakazem Boga, b) stosunek płcio­ w y E w y z Diabłem l u b A d a m e m , c) bliżej nie określone zgrzeszenie. N i e zawsze jednak, zwłaszcza w m i t a c h bogatych f a b u l a r n i e , są one rozłączne. Jeśli w y e l i m i n u j e m y t e k s t y powtarzające wersję biblijną oraz te, w których spożycie zakazanego owocu rozumiane jest wyłącznie jako wykroczenie przeciw poleceniu Boga, a zatem grzech polega na sprze­ n i e w i e r z e n i u się stwórcy, wśród pozostałych uwagę zwraca silne ekspo­ nowanie i n i c j a c j i seksualnej jako i s t o t y grzechu. Najbardziej o r y g i n a l n e ujęcie zawiera grupa mitów ukraińskich, w których drzewo objęte b o s k i m zakazem jest d r z e w e m d i a b e l s k i m . Wyrosło z ziarna u k r y t e g o przez Diabła w czasie w y d o b y w a n i a nasion drzew r a j s k i c h z praoceanu. Bóg nakazując omijanie jego owoców l o j a l ­ nie ostrzega A d a m a i Ewę, iż jest ono „drzewem śmierci i g r z e c h u " . I n w e r s j a własności ziarna schowanego przez Diabła pod językiem, a w k o n s e k w e n c j i także owoców jabłoni rosnącej w środku r a j u opodal s t u d n i dającej początek czterem rzekom, m a c h a r a k t e r analogiczny do i n w e r s j i , j a k i e j podlegają skażone diabelską śliną ziemia czy ciało czło­ wieka. Rozwiązanie t o k o n t y n u u j e więc s t r u k t u r y właściwe d u a l i s t y c z ­ nej kosmogonii l u d o w e j — Diabeł jest sprawcą stanów będących o d ­ wrotnością t y c h , które powstają dzięki aktywności twórczej Boga. Po zjedzeniu jabłka ludzie stają się śmiertelni. 46 Tak jednoznaczny i bezpośredni związek zakazanego owocu ze śmier­ cią n i e występuje w zasadzie poza wspomnianą grupą mitów. A l e jest to t y l k o jeden aspekt rajskiego owocu, gdyż drzewo, z którego pochodzi, reprezentuje ponadto grzech. Ewa po zjedzeniu jabłka ulega Diabłu powodując jednocześnie, poprzez oddanie reszty jabłka A d a m o w i , iż on również zaczyna j e j pożądać. Owoc śmierci okazuje się także owocem miłości w j e j najbardziej k o n k r e t n e j , potencjalnie życiodajnej f o r m i e . Powodując utratę nieśmiertelności rozbudza u p i e r w s z y c h l u d z i potrzeby seksualne. W t y m kontekście grzech s t a n o w i znak z m i a n y o f u n d a m e n G n a t j u k, op. cit., s. 9-10, 15 п., 19. �63 L U D O W E M I T Y O STWORZENIU CZŁOWIEKA t a l n y m znaczeniu egzystencjalnym. A d a m i E w a dokonują „przejścia" od nieskończonego t r w a n i a osobniczego do życia skończonego w planie i n d y w i d u a l n y m , lecz trwałego g a t u n k o w o . F a k t , że objęte zakazem drze­ wo nazwane zostało „drzewem śmierci i g r z e c h u " , podkreśla nierozłączność obu aspektów z m i a n y w sposobie istnienia p i e r w s z y c h ludzi. W m i t a c h ńie znających „dwoistego" drzewa jedność ta ulega r o z b i ­ ciu. U t r a t a nieśmiertelności p o j a w i a się jako następstwo grzechu, z w y k l e mało eksponowane, co w części mitów (realizujących w a r i a n t B) uzasad­ nione jest względami k o m p o z y c y j n y m i . Jabłko s t a n o w i zazwyczaj i n s t r u ­ m e n t w rękach Diabła (który sam p r z y b i e r a cechy d e m i u r g a seksu) albo t r a c i zupełnie znaczenie stając się d a l s z o p l a n o w y m r e k w i z y t e m w y d o ­ b y w a n y m j e d y n i e w w e r s j a c h a n t r o p o g o n i i mających ściśle określony adres. Jeden z badaczy, z a n i m usłyszał opowieść o A d a m i e i Ewie, d o ­ wiedział się od i n f o r m a t o r a , że o zjedzeniu zakazanego owocu mówi się wyłącznie dzieciom. W rzeczywistości grzech spowodowała E w a w y z w a ­ lając u A d a m a pożądanie, rozbudzając s w y m i wdziękami jego namięt­ ność . Bezpośrednim sprawcą i n i c j a c j i seksualnej jest najczęściej Diabeł. Oto w p e w n y m micie ukraińskim przychodzi on do E w y , odwiedza ją, a g d y Bóg otacza r a j ogniem, przedostaje się do n i e j przez rurę w p o ­ staci węża, „bo nie mógł bez n i e j wytrzymać". Wypędzenie l u d z i z r a j u następuje w p r a w d z i e po zjedzeniu jabłka, ale równocześnie Ewa r o d z i dziecko-potwora, demoniczną istotę wyniszczającą m a t k ę . W i n n y m tekście ukraińskim urodzenie p o t w o r k a poczętego ze związku z Diabłem jest już wyłączną przyczyną opuszczenia r a j u . N i e k i e d y d i a b e l s k i m dzieckiem okazuje się K a i n , jabłko żaś specjalnie zaklęte przez Diabła ma c h a r a k t e r a f r o d y z j a k u , po którym E w a ulega Diabłu, a u A d a m a r o ­ dzą się „diabelskie p o k u s y " prowadzące do spłodzenia A b l a . O d m i e n n i ojcowie są źródłem nieprzyjaźni między braćmi oraz przecistawnych cech i c h charakterów . M i t y prezentujące n a t u r a l n e s k u t k i „grzechu" w szczególny sposób 47 48 49 s 0 51 4 7 Analogiczny obraz drzewa życia i śmierci występuje w micie ałtajskim, gdzie l u d z i o m z a b r o n i o n e j e s t j e d z e n i e owoców z z a c h o d n i c h gałęzi, por. W . R a d 1 o í f, Proben der Volkslitteratur der türkischen Stamme Süd-Sibiriens, St. P e t e r s ­ b u r g 1866, t. 1, s. 178-179. 4 8 G n a t j u k, op. cit., s. 19-20. Była to j e d n a k p i e r w s z a E w a u l e p i o n a z g l i n y , która po w y g n a n i u z r a j u zamieniła "się w d r z e w o iwę. Później Bóg stworzył Ada­ m o w i żonę z żebra. U G a g a u z ó w istniały również d w i e w e r s j e w y p a d k ó w : „jedni utrzymywali Adam [...] że A d a m zjadł z a k a z a n y owoc, a i n n i , że po p r o s t u , gdy zobaczył E w ę to zrobił z nią g r z e c h , a p o t e m Bóg w y g n a ł go z a to z r a j u " , M o šk o v , op. cit., s. 5. A n a l o g i c z n e przesunięcie f u n k c j i k u s i c i e l a n a E w ę z n a l i Węgrzy, S. E r d é s z , The cosmogonical conception of Lajos Ami, g r a p h i c a A . S . H . " , t. X I I : 1963, f a s c . 1—2, s. 58. 49 G n a t j u k , op. cit., s. 6-7. 5 0 G n a t j u k, op. cit., s. 123. 5 1 Ż m i g r o d z к i, op. cit., s. 324; P . I., op. cit., s. 92. Storyteller, „Acta E t h n o - �64 RYSZARD T O M I C K I ukazują postać E w y . Pojawia się ona jako M a t k a w szerokim, kosmicz­ n y m n i e m a l sensie tego słowa , rodząca zarówno l u d z i , j a k i demony, a więc będąca d l a t y c h dwóch światów elementem m e d i a c y j n y m . N i e jest to zaskoczeniem, gdyż już poprzednio stwierdziliśmy analogiczną funkcję E w y w odniesieniu do opozycji swoi — obcy, równoważnej opo­ z y c j i ludzie — demony. G d y m o w a o dzieciach E w y możliwe są d w a schematy genetyczne: 52 DIABEŁ EWA DEMONY ADAM DIABEŁ EWA LUDZIE ADAM KAIN ABEL W a r i a n t d r u g i posiada antecedensy w żydowskiej legendzie o n a r o ­ dzeniu K a i n a i jego siostry K a l o m e n y ze związku z Diabłem (Samaelem) i z n a l i go w średniowieczu zarówno Bogomiłowie, j a k i h e r e t y c y za­ chodnioeuropejscy . W a r i a n t pierwszy, będący w X I X - X X w i e k u skład­ n i k i e m m o t y w u c y r o g r a f u A d a m a , mógł czerpać z tego samego n u r t u wyobrażeń zważywszy na to, że w j e d n y m z apokryfów r u s k i c h demo­ n i c z n y m dzieckiem mającym wężowe głowy na czole i piersiach jest właśnie K a i n . W każdym razie w a r i a n t u z K a i n e m i A b l e m nie można w kontekście wyobrażeń l u d o w y c h interpretować wyłącznie jako m i t u 53 Si 0 urodzeniu przez Ewę l u d z i d o b r y c h i złych, nawet w t e d y , g d y nie ma m o w y o udziale Diabła w poczęciu K a i n a , świadczy o t y m m i t w i e l k o r u s k i , w którym K a i n i A b e l są po p r o s t u dziećmi A d a m a i E w y . K a i n jest starszym b r a t e m , pasterzem i myśliwym przebywającym często poza d o m e m , w lasach, na mokradłach, wędrującym za stadem. A b e l to r o l ­ n i k , który p r o w a d z i osiadły t r y b życia, p r z e b y w a w d o m u . K a i n składa Bogu krwawą ofiarę z barana, A b e l — płody r o l n e . Bracia p r z e c i w ­ s t a w i e n i są więc w bardzo k o n k r e t n y c h kategoriach: pasterz/myśliwy — 5 5 5 2 W kilku wersjach pojawia znaczonej dzięki się m o t y w dwóch E w : s t w o r z o n e j z k w i a t u , p r z e ­ n a matkę C h r y s t u s a , o r a z E w y właściwej, p a r t n e r k i A d a m a . narodzeniu Zbawiciela „została ludzkości b y ł a „powodem z a t r a t y r o d u l u d z k i e g o " , kowskiego pod względem historycznym, odkupienia E. R u l i k o w s k i , obyczajowym 1853, s. 176-177; por. też: Ż m i g r o d z k i , op. cit, Ta a drzewo, wersja potem oraz ludzi t. X I I I : druga jest matką r o d z a j u być może w i e r z e n i e 1907, s. 202-203) stanowić ludzkiego, pierwszej partnerce A d a m a , stworzonej refleks Warszawa z a g r z e c h , została z a m i e ­ G n a t j u k , op. cit., s. 19. przez peczeniżyński. mogą wasyl- powiatu s. 325. M o t y w dwóch E w może o stworzeniu ( J . S с h n a i d e r, Lud druga Opis i statystycznym, mieć również inną postać: p i e r w s z a E w a , o d p o w i e d z i a l n a niona w Pierwsza sprawczynią", Boga najpierw Szkic legendy diablicy, etnograficzny, talmudycznej „Lud", o Lilith, z z i e m i , która została d e m o n e m , por. D r a - g o m a n o v, op. cit., s. 144-145. 5 3 Por. M. L o o s , Dualist Heresy in the Middle Ages, Praha 1974, s. 85-86, 93-94, 137. 5 4 A. E. N a u m o w, Apokryfy w systemie literatury cerkiewnosłowiańskiej, W r o c ł a w 1976, s. 84. 55 1 borbe P. A. G o r o d с o v, Zapadno-sibirskija duchov, narodnyja legendy „Etnografičeskoe O b o z r e n i e " , 1909, No 1, s. 62. o tvorenii mira �65 LUDOWE M I T Y О STWORZENIU CZŁOWIEKA rolnik nomad/włóczęga — człowiek osiadły :: człowiek związany z obszarami „zewnętrznymi", „obcymi" — człowiek związany z rolą, t e r e n a m i „oswojonymi". Zachodniosyberyjskie pochodzenie tego m i t u tłumaczy inwersję w za­ jęciach i rodzajach ofiar K a i n a i A b l a , ale pozwala również odnieść opo­ zycję b r a c i do odległości k u l t u r o w e j , j a k a dzieliła zamieszkujących na t y m terenie Słowian i l u d y niesłowiańskie (Manso-chantów, Samojedów, Ewenków). Z tego p u n k t u widzenia A b e l symbolizuje grupę „swoich", K a i n zaś g r u p y „obcych". Jeżeli nawet t e n ostatni nie jest w p r o s t e k w i ­ w a l e n t e m demona (zważywszy na dążność do zbliżania i równoważenia k a t e g o r i i „obcy" i „demon" w k u l t u r z e l u d o w e j ) , to j e d n a k E w a w y ­ stępuje w m i c i e p r z y n a j m n i e j jako m a t k a „swoich" i bardzo od n i c h odległych „obcych". A m b i w a l e n t n y obraz E w y - M a t k i poświadczają również inne t e k s t y ludowe, a zwłaszcza t a k zwana opowieść o nierównych dzieciach E w y , * rozpowszechniona w X I X - X X w i e k u n a terenie całej E u r o p y . Wspólna dla całego c y k l u s t r u k t u r a przybierała j e d n a k w różnych regionach o d ­ mienne- konkretyzacje, w zasadniczy sposób wpływające na sens opo­ wieści. Formę najbliższą o m a w i a n y m m i t o m miały t e k s t y pochodzące z południowej Słowiańszczyzny. Według n i c h A d a m i E w a m i e l i k i l k a dziesięcioro dzieci, na przykład 77 córek i 70 synów albo w sumie 60-cioro. G d y pewnego r a z u Bóg zechciał zobaczyć i c h w r a z z p o t o m s t w e m zdecydowali o n i ukryć część dzieci (odpowiednio: 7 córek l u b 30-cioro) i okłamali Boga twierdząc, iż nie mają i n n y c h poza t y m i , które p r z y ­ były przed oblicze stwórcy. Wówczas u k r y t a część p o t o m s t w a A d a m a i E w y zmieniła się (albo została zmieniona przez Boga) w d e m o n y . W opowieściach z n a n y c h z Białorusi, U k r a i n y i południowej P o l s k i sens podziału dzieci ulega r a d y k a l n e j zmianie. T u eksponowany jest wyłącznie aspekt nierównej ilości synów i córek. Dzieci A d a m a i E w y zawierają b o w i e m między sobą małżeństwa, a większa ilość dziewcząt powoduje, iż te, które nie miały p a r t n e r a , zostały zawitkami . Jeszcze inne rozwiązanie, znane w Polsce już z Lamentu chłopskiego na pany, mówi ponownie o u k r y c i u części dzieci przed Bogiem, lecz dokonany w t e n sposób podział m a wyłącznie sens społeczny. Ci, którzy zostali pokazani Bogu, s t a l i się p a n a m i , reszta — których istnienie A d a m i E w a z a t a i l i — dała początek w a r s t w o m niższym . Jest t o i l u s t r a c j a znanej prawidłowości, że s t r u k t u r y mitologiczne mogą służyć opisowi różnych poziomów rzeczywistości, w t y m w y p a d k u socjokosmosu. 56 5 7 5S 59 5 5 A. F i s c h e r , Wątek 5 7 H. Bohaterska Czajka, nierównych epika dzieci Ewy, ludowa „ L u d " , t. X V I : 1910, s. 358-364. Słowian południowych (struktura treści), W r o c ł a w 1973, s. 91-92. 5 8 skie, G n a t j u k , op. cit., s. 20; O. K o l b e r g , cz. I I I , W r o c ł a w br, s. 8. 5 9 F i s c h e r , op. cit., s. 358-364. 5 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 Dzieła wszystkie, t. 7: Krakow­ �66 RYSZARD TOMICKI W y d a j e się, iż ambiwalencję E w y traktować należy szerzej j a k o szcze­ gólny p r z y p a d e k ogólniejszej zasady, która dotyczyłaby każdego ele­ m e n t u mitologicznego pełniącego f u n k c j e macierzyńskie czy quasi-macierzyńskie. E l e m e n t ów, będąc z n a t u r y swej d w u a s p e k t o w y m , uzyskuje określoną wartość semantyczną dopiero poprzez koniunkcję z i n n y m , jednoznacznie o z n a k o w a n y m elementem. Sytuację taką s p o t y k a m y czę­ sto w m i t a c h o s t w o r z e n i u świata, gdzie na przykład anioły i diabły powstają z jednej substancji. K i e d y „rodzą się" z k r z e m i e n i a , różnica między n i m i p r e d e t e r m i n o w a n a jest przez to, że krzemień zostaje prze­ łamany, a Bóg i Diabeł tworzą osobno s w y c h pomocników. Tworzyć i c h j e d n a k może sam Bóg albo sam Diabeł, lecz wówczas anioły powstają z p r a w e j ręki, diabły zaś z ręki l e w e j . I d e n t y c z n y podział powoduje k o n i u n k c j a jednej substancji (wody, ziemi) z B o g i e m i Diabłem albo z k i e . r u n k a m i w przód i w tył . 60 Zasada ta obowiązuje również w w i e r z e n i a c h i f o l k l o r z e mówiących o związkach ziemskich kobiet z diabłami (demonami), z których rodzą się p o t w o r y l u b o i c h stosunkach z i s t o t a m i o cechach niebiańskich p r o ­ wadzących do n a r o d z i n herosów . I w t y m w y p a d k u miejsce a n t r o p o morficznego „elementu sprawczego" zająć może j a k i k o l w i e k i n n y ele­ m e n t pod w a r u n k i e m , że należy do t e j samej k a t e g o r i i . Dobrą ilustrację stanowi t u południowosłowiański wątek leczenia bezpłodności s k r z y ­ dełkami złotej r y b k i . Oto za radą wił cierpiąca na bezpłodność żona króla B u d y m a otrzymać p r a w e skrzydełko złotej r y b k i z D u n a j u . K i e d y j e d ­ n a k miast spodziewanego syna — j u n a k a r o d z i smokopodobnego p o t w o ­ ra, okazuje się, że podano j e j l e w e skrzydełko r y b y . P r a w e otrzymała natomiast żona królewskiego sługi, bezpłodna j a k królowa, i powiła syna z oznakami przyszłego władcy . 61 62 Jeżeli słuszne jest moje przekonanie o r e a l i z o w a n i u się we w s z y s t ­ k i c h p r z y t o c z o n y c h w i e r z e n i a c h t e j samej s t r u k t u r y , wówczas j e j n a j ­ ogólniejszą postać przedstawić można w następujący sposób: A X nie—A istoty + gdzie: istoty A — i s t o t a / c z y n n i k o c e c h a c h niebiańskich n i e — A — istota/czynnik o c e c h a c h chtonicznych X — istota/element 6 0 ku. o funkcjach R . T o m i c k i , Kosmogonia Studium etnor eligió znawcze, macierzyńskich dualistyczna Warszawa w Europie lub qucm-macierzyńskich i Azji 1978 ( m a s z y n o p i s w w XIX-XX wie­ Archiwum Insty­ t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j P A N w W a r s z a w i e ) , s. 97-100. 61 Por. E . V. Pomeranceva, Moskva 1975, s. 131; J u . I. evolucii, M o s k v a 1974, s. 113. 6 2 С z a j к a, Mifologičeskie S m i r n o v, Slavjanskíe op. cit., s. 151; por. m o t y w personaži epiceskie skazki, w : Tipologičeskie tradicii. jol'klore, Problemy n a r o d z i n h e r o s a po z j e d z e n i u s k r z y ­ dełka złotopiórego l e s z c z a p r z e z służkę, E . S . N o v i k, Sistema voUebnoj v russkom issledovanija po fol'kloru, personažej russkoj M o s k v a 1975, s. 226. �67 LUDOWE M I T Y О STWORZENIU CZŁOWIEKA Powróćmy z n o w u do grzechu pierworodnego i jego konsekwencji. A b y opisać bezpośredni i najbardziej k o n k r e t n y s k u t e k grzechu nie w y ­ starczy użyć określenia „wygnanie z r a j u " . P i e r w o t n a lokalizacja l u d z i nie zawsze jest b o w i e m t a k a sama. Oprócz r a j u sytuowanego na w s c h o d ­ n i m krańcu z i e m i m i t y l u d o w e mówią o s t w o r z e n i u l u d z i w niebie albo na ziemi. G d y r a j e m jest niebo, A d a m i E w a zostają w y g n a n i na zie­ mię . Jeśli s t w o r z e n i b y l i na z i e m i i na n i e j przebywają w r a z z Bogiem, to cała ziemia jest r a j e m , a pojawienie się m o t y w u w y g n a n i a byłoby nielogicznością. Jego semantyczny e k w i w a l e n t s t a n o w i opuszczenie z i e m i przez Boga, porzucenie l u d z i i odejście do nieba . Istnieją zatem t r z y lokalizacje A d a m a i E w y w okresie r a j s k i m — w r a j u zajmującym część ziemi, w niebie będącym r a j e m oraz na z i e m i mającej status r a j u dzięki p o b y t o w i Boga. Odpowiednio do tego, a d e k w a t n y m opisem z m i a n y sy­ t u a c j i A d a m a i E w y po zgrzeszeniu będzie nie t y l e i c h przestrzenna translokacja, choć ona występuje oczywiście najczęściej, ile różnica w r e ­ l a c j i istniejącej między n i m i i Bogiem przed oraz po zgrzeszeniu. Jedy­ n y m wskaźnikiem z m i a n y w y d a j e się c h a r a k t e r k o n t a k t u z Bogiem: 63 M Przed zgrzeszeniem Po zgrzeszeniu współbycie z Bogiem I ludzie oddaleni i ziemia odejście Boga Oddalenie od Boga i m p l i k u j e kolejne z m i a n y , wśród których szcze­ gólnie podkreślana jest konieczność pracowania, n i e zawsze j e d n a k m a ­ jąca t a k jednoznaczny c h a r a k t e r k a r y , j a k w Księdze Rodzaju. W y n i k a ona przede w s z y s t k i m z ogólnego sensu, j a k i ma p r z e r w a n i e bezpośred­ n i c h kontaktów z Bogiem, a m i a n o w i c i e z przejścia od b y t o w a n i a r a j ­ skiego quasi-naturalnego do istnienia k u l t u r o w e g o . L u d z i e muszą p r a ­ cować, a b y zapewnić sobie u t r z y m a n i e — jedzenie, ubiór i t d . — i w t y m celu otrzymują od Boga niezbędne narzędzia, a ponadto wpojone i m zostają reguły skutecznego działania takie, j a k znak krzyża, m o d l i t w a , zabiegi magiczne . Jest oczywiście w i e l e mitów, które ukazują pracę jako zasłużoną karę; są i t a k i e wszakże, w których mozół p r a c y nie w y n i k a a n i z p r z e w i n i e n i a l u d z i , a n i z boskiego g n i e w u . W j e d n y m z tekstów ukraińskich Bóg p r z e ­ kazując A d a m o w i narzędzia rolnicze w y p o w i a d a słowa brzmiące n i c z y m t r o s k l i w a rada, jedyne co można zrobić w s y t u a c j i , w której m i m o za­ kazów i ostrzeżeń znaleźli się A d a m i Ewa. Mówi do A d a m a : „dookoła 6S S z u с h i e w i с z, op. cit. s. 12; por. wersję 6 4 Szuchiewicz, op. cit., s. 15. 6 5 G n a t j u k, 63 węgierską, E r d é s z, op. cit, s. 58. op. cit., s. 7; A . op. cit., s. 19, 21; S z u c h i e w i c z , Nowosielski, L u d ukraiński, Wilno op. cit., s. 8; Kolberg, 1857, t. 2, s. 7 — 8 . �68 RYSZARD T O M I C K I siebie, siedząc, k o p abyś żył". Jednak Diabeł m a m i go większymi pło­ d a m i i n a m a w i a do p r a c y w pozycji stojącej. K i e d y A d a m ulega n a m o ­ w o m , Diabeł p r z e k l i n a go i skazuje na pracę w pocie czoła i ciągły głód, Ewę zaś na rodzenie dzieci w boleściach. . Grzech i oddalenie od Boga prowadzą zatem do ostatecznego uczło­ wieczenia p i e r w s z y c h l u d z i . To nieco paradoksalne określenie uzasad­ nione jest nie t y l k o przejściem z r a j s k i e j „natury" do ziemskiej „kul­ t u r y " , lecz także zmianą powierzchowności A d a m a i E w y . Według H u ­ cułów po złamaniu zakazu Bóg rzekł do n i c h : „ W y t y p e r stały h r i s z n i ; do toho cziysu ne t r e b a buło w a m n i r o b y t y n i u b y r a t sy: w i d teper mete r o b y t y , mete u b y r a t y sy. S z k i r a u A d a m a buła porosła, j y k u b a ­ rana, a na nohách buły ratyći. Zaraz spały z A d a m a ratyći, łyszyła sy n i h ' t i , a wołosiy obpało h e t " . T u uczłowieczenie rozumiane jest rów­ nież jako u t r a t a zwierzęcego wyglądu czy raczej zwierzęcych a t r y b u ­ tów — sierści i k o p y t . H u c u l s k i e wierzenie s t a n o w i lokalną odmianę szeroko rozpowszech­ nionego w Europie Środkowo-Wschodniej i Południowej m o t y w u szcze­ gólnej skóry, a n a w e t ciała p i e r w s z y c h l u d z i . Najczęściej była to skóra rogowa, choć sporadycznie — j a k w w y p a d k u Hucułów, a także W ę ­ g r ó w — pojawiała się sierść, przeważająca już zdecydowanie w a n t r o pogonii ludów s y b e r y j s k i c h i centralnoazjatyckich. Powrócimy jeszcze do t y c h analogii. Szczególną powierzchowność t r a c i l i p i e r w s i ludzie w momencie w y ­ pędzenia z r a j u . „ G d y A d a m został wypędzony z r a j u , Bóg odjął m u rogowe ciało pozostawiając mały ślad jako paznokcie na rękach i n o ­ g a c h " . N i e j e d n o k r o t n i e u t r a t a owego o k r y c i a kojarzona była oczy­ wiście z odczuciem w s t y d u n a w i d o k swej nagości, którą A d a m i E w a spostrzegli po zjedzeniu owocu z d r z e w a wiadomości dobrego i złego. Czasem miała być d a r e m Boga chroniącym przed z i m n e m . W o l n o j e d ­ n a k sądzić, że są t o wtórne i n t e r p r e t a c j e . Istnieje b o w i e m krąg skojarzeń bardziej znaczących. Bułgarzy przyrównywali rogowe okrycie do skóry węża, co nasuwa podejrzenie, że chodzić może nie t y l k o o zewnętrzne podobieństwo, lecz o ideę symbolizowaną w równej mierze przez corocz­ nie zmienianą skórę węża i n i e p r z e r w a n i e odrastające paznokcie, będące pozostałością skóry l u d z i z okresu rajskiego. Intuicję taką wzmacnia wierzenie, iż rogowe ciało „trwałem było i niepodległem j a k dzisiejsze 66 67 6 8 6 9 70 7 1 op. cit., s. 7. 6 6 Gnatjuk, 6 7 Szuchiewicz, 6 8 P o r . D a h n h a r d t, op. cit., s. 226 (tamże 6 1 Erdész, op. cit., s. 7. op. cit., s. 58-59. op. cit. s. 325. M Żmigrodzki, 7 1 D a h n h a r d t, op. cit., s. 116, p r z y p . 1. bibliografia). �69 LUDOWE M I T Y О STWORZENIU CZŁOWIEKA psuciu" l u b też przeświadczenie, że nie można j e j było a n i przegryźć, ani zranić . Z a t e m rogowa skóra byłaby z n a k i e m wskazującym n a j i s t o t ­ niejszą cechę rajskiego b y t o w a n i a — nieśmiertelność albo zdolność o d ­ radzania się. J e j u t r a t a w c h w i l i w y g n a n i a miałaby t y m s a m y m sens znacznie głębszy niż „wydobycie się" z N a t u r y , co mógłby sugerować c y t o w a n y m i t h u c u l s k i , sens zgodny zresztą ze znaczeniem tego w y d a ­ rzenia w m i c i e chrześcijańskim. Oznaczałaby zapoczątkowanie życia b i o ­ logicznego charakteryzującego się r y t m e m życie/śmierć. F a k t , iż pozostałością rogowej skóry są paznokcie, k i e r u j e uwagę na p o p u l a r n y zakaz w y r z u c a n i a obciętych paznokci i zalecenie skrzętnego i c h gromadzenia l u b spalania. Najprostszą interpretacją tego typowego zabobonu ludowego jest odwołanie się do magicznej zasady pars pro toto i uznanie zakazu za w y r a z obawy przed spożytkowaniem części ciała w celach czarowniczych, na szkodę właściciela. U j a w n i a n y przez a n t r o pogonię związek paznokci z rajską skórą t w o r z y możliwość i n n e j i n t e r ­ p r e t a c j i , której k i e r u n e k wskazują zresztą niektóre l u d o w e komentarze zakazu. Obok wyjaśnień b l i s k i c h i n t e r p r e t a c j i magicznej (z paznokci diabeł r o b i sobie czapkę niewidkę chroniącą go przed p i o r u n a m i ) w y ­ stępują również inne, nawiązujące w p r o s t do rajskiego a t r y b u t u A d a m a i E w y . Podług jednego z n i c h Bóg będzie żądał pokazania paznokci na Sądzie Ostatecznym, pytając każdego człowieka: „a gdzie jest t w o j a pierwsza skóra" . D r u g i rodzaj k o m e n t a r z y także odwołuje się do escha­ t o l o g i i , ale każe pełnić g r o m a d z o n y m paznokciom f u n k c j e bardziej i n ­ s t r u m e n t a l n e : „bo po śmierci człowiek leźć będzie na wysoką górę (ewen­ t u a l n i e — do królestwa niebieskiego, na Sionską górę i t p . ) i w t e d y paznokcie się przydadzą; te, z któremi u m r z e człowiek, zginą, ale k i e d y zajrzy za prawą pazuchę, paznokcie wyrosną z n o w u i umarły w y d r a p i e się n i e m i na sam szczyt g ó r y " . Można sądzić, że w obu w y p a d k a c h chodzi o to, a b y paznokcie obcinane w ciągu życia znalazły się na „tam­ t y m świecie" (nakaz spalania i c h u j a w n i a funkcję ognia jako i n t e r strefowego wehikułu), ale jednocześnie i c h posiadanie przez duszę z m a r ­ łego s t a n o w i w a r u n e k osiągnięcia wiecznego zbawienia. N i e z n a m y 7 2 73 74 75 76 7 7 O w i e r z e n i a c h bułgarskich por. D a h n h a r d t , 7 2 s к i, 73 V o 11 e r, op. cit., s. 142. 7 4 N o w o s i e 1 s к i, Dahnhardta, op. cit., t. 2, s. 152—153; A . Uzupełnienie Fischer, „ L u d " , t. X V : 1909, s. 330 ( t a m d a l s z e w s k a z ó w k i bibliograficzne). V o 11 e r, op. c i i . , s. 142. 75 7 8 L . M., Dodatki górze por. V . E . tekstov, skie op. cit., s. 226; R u 1 i к o w - op. c i i . , s. 177. [w:] paralleli. i drobiazgi Orel, Slavjanskoe Struktura " N o w o s i e l s k i , К ludoznawcze, ob'jasneniju i balkanskoe balkanskogo „ L u d " , t. I I : 1896, s. 366. O S i o n s k i e j nekotorych jazykoznanie. teksta, op. cit., s. 153. Moskva „vyroždennych" Karpato — slavjanskich vostočnoslavjan- 1977, s. 323—324. �70 RYSZARD TOMICKI p r z y c z y n p y t a n i a o paznokcie na sądzie ostatecznym i e w e n t u a l n y c h skutków i c h nieposiadania, ale przykład d r u g i świadczy wyraźnie, że bez n i c h w ogóle nie można dotrzeć do nieba, a więc zapewnić sobie n i e ­ śmiertelnego t r w a n i a w królestwie niebieskim. Paralelność okresu r a j ­ skiego i nieba-zaświatów jest w kontekście m i t u chrześcijańsko-ludowego dostatecznie jasna i nie w y m a g a d o d a t k o w y c h k o m e n t a r z y . III. A N A L O G I E A Z J A T Y C K I E W omówionym fragmencie a n t r o p o g o n i i d w a e l e m e n t y przysparzają od l a t w i e l e trudności i n t e r p r e t a c y j n y c h . Są n i m i : 1) ingerencja Diabła powodująca „zanieczyszczenie" ciała człowieka oraz 2) szczególna p o ­ wierzchowność p i e r w s z y c h l u d z i . Już w końcu X I X w i e k u stwierdzono, że powtarzalność i występowanie t y c h elementów daleko poza g r a n i c a m i etnosów słowiańskich, a n a w e t europejskich, w y k l u c z a możliwość, iż s t a ­ nowią one p r z y p a d k o w e zaburzenia. Jednocześnie szeroki zasięg s t w a ­ rzał nadzieję na wyjaśnienie genezy zagadkowych składników l u d o w e j antropogonii. M . P. Dragomanov, jeden z czołowych badaczy d u a l i s t y c z n y c h m i ­ tów E u r o p y Wschodniej i Południowej, za p u n k t wyjścia do analizy wątku i n g e r e n c j i Diabła przyjął różnicę między w e r s j a m i słowiańskimi i niesłowiańskimi. Spostrzegł b o w i e m , że w t y c h p i e r w s z y c h nie wystę­ puje w zasadzie element powszechnie s p o t y k a n y u niesłowiańskich l u ­ dów północnej E u r a z j i i w A z j i Środkowej, a m i a n o w i c i e pozostawienie ciał nowo s t w o r z o n y c h l u d z i p o d opieką psa. U Słowian taką formę wąt­ k u znał o n j e d y n i e z a p o k r y f u datowanego na X I I w i e k oraz z p o j e d y n ­ czego m i t u ukraińskiego. W tekście a p o k r y f i c z n y m Jezus t w o r z y psa specjalnie po to, żeby strzegł ciała Adamowego, g d y on odejdzie po duszę. M i m o szczekania psa Diabeł zdołał j e d n a k podziurawić ciało i wprowadzić doń choroby . W tekście d r u g i m Bóg pozostawia schnące ciało pod opieką psa i oddala się. Pies był nagi, nie miał sierści, k i e d y więc zrobiło m u się zimno, zasnął. Wówczas Diabeł napluł do środka ciała. Po o t r z y m a n i u duszy A d a m zakaszlał; pies i n d a g o w a n y przez z d z i ­ wionego Boga wyznał przyczynę swego zaśnięcia i otrzymał sierść, czło­ w i e k zaś pozostał z p l w o c i n a m i wewnątrz ciała . Z n a m y jeszcze jeden m i t zawierający wątek z udziałem psa i n i e jest w y k l u c z o n e , że istniały również inne. N i e zmienia to jednak w n i ­ c z y m celności spostrzeżenia Dragomanova. Pies w r o l i strażnika wystę­ pował u Słowian i n c y d e n t a l n i e . Co więcej, analogiczne opowieści M o r d winów, Manso-chantów, Samojedów, Ałtajczyków, Mongołów i Buriatów, 78 79 8 0 7 8 D r a g o m a n o v , op. cit., s. 133—134. op. cit., s. 135. 79 Dragomanov, 8 0 P . I., op. cit, s. 89-90. �LUDOWE M I T Y O STWORZENIU CZŁOWIEKA 71 Kirgizów, Ewenków i Jakutów mają bogatszą fabułę i są bardziej spójne. W n i c h istota demoniczna odpowiadająca Diabłu, aby dotrzeć do l u d z i p i l n o w a n y c h przez nagiego psa, obiecuje m u sierść i osiąga swój cel. Pies zostaje za karę przeklęty przez stwórcę. W t e j s y t u a c j i Dragomanov w i ­ dział t y l k o jedną możliwość wyjaśnienia genezy wątku — opowieść musiała dotrzeć do Słowian ze wschodu, a nastąpiło to zapewne w pół­ nocnej W i e l k o r u s i , gdzie później wątek włączony został do a p o k r y f u . Za w s c h o d n i m pochodzeniem przemawiały również inne a r g u m e n t y . L u d r u s k i n i e propagował swego światopoglądu religijnego wśród tubylców północno-wschodniej Rosji i S y b e r i i . Misjonarze upowszechniali k a n o ­ niczne, nie zaś apokryficzne poglądy. A więc t y l k o t u b y l c y , rusyfikując się, wprowadzić m o g l i do f o l k l o r u w i e l k o r u s k i e g o swe dawne opowieści i wierzenia. Z d a n i e m badacza proces t a k i przebiegał od niepamiętnych czasów, chociaż historycznie poświadczony jest dopiero od I X w i e k u . N i e m n i e j ważny był d r u g i a r g u m e n t . Wątek mówiący o Diable, który powodując zimno przekupił sierścią psa-strażnika, znano również na Węgrzech, gdzie jego forma bliższa była m i t o m ugrofińskim niż t e k s t o ­ w i ukraińskiemu. „Zmusza nas to do w n i o s k u , że Węgrzy przynieśli tę opowieść z U g r i i położonej w pobliżu U r a l u , a nie u z y s k a l i j e j od s w y c h słowiańskich sąsiadów" . 81 Rozumowanie Dragomanova jest jasne. A b y ustalić k i e r u n e k p r z e n i ­ kania wątku zakładał większe bogactwo f a b u l a r n e oraz większą częstotli­ wość jego występowania w środowisku m a c i e r z y s t y m . B r a k psa w w e r ­ sjach słowiańskich miał t u zasadnicze znaczenie i skupiając na n i m uwagę Dragomanov pominął zupełnie wątek d r u g i — zmianę p o w i e r z ­ chowności p i e r w s z y c h l u d z i , chociaż w m i t a c h niesłowiańskich łączony on jest z wątkiem ingerencji. Inaczej postąpił U . H a r v a , którego z k o l e i nie interesował zupełnie pies-strażnik. Fiński badacz, doskonale z o r i e n t o w a n y w m i t o l o g i i i r e l i g i i ludów północnej E u r a z j i , z łatwością stwierdził, że zmiana p o w i e r z c h o w ­ ności p i e r w s z y c h l u d z i występuje na t y m obszarze w dwóch o d m i e n n y c h kontekstach: raz jako s k u t e k i n g e r e n c j i antagonisty stwórcy, k i e d y i n ­ dziej jako jeden z rezultatów grzechu. Ustalił ponadto, iż szczególnym o k r y c i e m może być rogowa skóra albo sierść, p r z y c z y m każde z n i c h miało o d m i e n n y zasięg. Skóra owłosiona występowała w A ^ j i Północnej i Środkowej, natomiast skóra rogowa w Europie Wschodniej oraz w m i ­ tach żydowskich i arabskich. Nieliczne w y p a d k i pojawienia się rogowej skóry na S y b e r i i wydawały się stanowić efekt wpływów słowiańskich . 82 H a r v a niechętnie wykraczał poza opis i systematyzację formalną wytworów k u l t u r o w y c h . P y t a n i a dotyczące genezy l u b s e m a n t y k i z a j - 8 1 Dragomanov, U. H a r v a , s i n k i 1938, s. 125. 82 op. cit., s. 138. Die religiósen Vorstellungen der altaischen Volker, Porvoo—Hel­ �72 RYSZARD TOMICKI mują u niego z reguły miejsce m a r g i n a l n e i nie wzbudzają większych emocji. T a k też jest w p r z y p a d k u interesującego nas wątku. Nasuwające się p y t a n i e o jego pierwotną przynależność do jednego z dwóch epizo­ dów: i n g e r e n c j i demona l u b pragrzechu uzyskało lakoniczną odpowiedź. H a r v a uznał, że u t r a t a szczególnej skóry częściej s t a n o w i składnik opo­ wieści o w y g n a n i u z r a j u , a co ważniejsze jest w n i e j e l e m e n t e m i s t o t ­ n y m . Stąd p r o s t y wniosek, że w epizodzie i n g e r e n c j i jest on nie t y l k o wtórny, lecz również n i e i s t o t n y . 83 Z dwóch przesłanek t e j o p i n i i zaledwie jedna — istotność s y m b o l u dla całego m o t y w u — zasługuje na uwagę, gdyż drugą — statystyczną większość — bez t r u d u można podważyć. H a r v a nie w y k r a c z a w r o z u ­ m i e n i u sierści/rogowej skóry poza i n t e r p r e t a c j e zawarte w m i t a c h l u ­ d o w y c h . Jednak p r z y p i s y w a n a j e j f u n k c j a zabezpieczania człowieka „od zimna, w i l g o c i i i n n y c h , podważających jego zdrowie niebezpieczeństw" doskonale pasuje do c h a r a k t e r u okresu rajskiego, u t r a t a zaś odpowiada zmianie warunków istnienia po w y g n a n i u z r a j u . Trzeba przyznać, że badacz fiński był bardzo b l i s k i u j a w n i e n i a głębszej w a r s t w y s y m b o l i k i rajskiego a t r y b u t u l u d z i , k i e d y w n i e z w y k l e z s y n k r e t y z o w a n y m micie ałtajskim dostrzegł ideę, którą spotkaliśmy już w m i t a c h ukraińskich. Ałtajscy odpowiednicy A d a m a i E w y grzeszą n i e t y l e w s k u t e k złamania boskiego zakazu, ile przez samo zjedzenie owocu należącego do boga śmierci E r l i k a . I c h „upadek" wywołuje z n a m i e n n y k o m e n t a r z stwórcy: „Nigdy więcej nie będę tworzył l u d z i , niech o n i teraz rodzą się z sa­ m y c h siebie". H a r v a zestawił t e n passus z w i e r z e n i e m Kałmuków, iż organy płciowe i potrzeby seksualne powstały dopiero po d o k o n a n i u się grzechu, a następnie uogólnił oba w y p a d k i — m i t ukazujący p r a p r z y ­ czynę śmierci wyjaśnia równocześnie początek narodzin. N i e dostrzegł wszakże związku między t y m i z j a w i s k a m i oraz utratą p i e r w o t n e j skóry. 8 4 W s p o m n i a n y m i t ałtajski, o wyraźnych śladach oddziaływania t r a ­ d y c j i judeochrześcijańskiej, raczej apokryficznej niż kanonicznej (gdyż rajskie drzewo jest d r z e w e m życia i śmierci, a n i e wiadomości dobrego i złego), wyznaczał już prostą drogę, którą przenikać miał do A z j i Środ­ k o w e j i Północnej cały epizod r a j s k i , a w r a z z n i m wątek u t r a t y p i e r ­ w o t n e j skóry. Z m i a n a powierzchowności w momencie w y g n a n i a z r a j u poświadczona była w m i t a c h i legendach Żydów oraz niektórych ludów arabskich z A z j i Mniejszej (rogowa skóra, sierść), Kałmuków astrachań­ s k i c h (świetliste ciało wykluczające potrzebę istnienia ciał niebieskich), Syryjczyków (oblicza świecące n i c z y m słońce i ciała przeźroczyste j a k kryształ), wreszcie w etiopskiej r e d a k c j i Księgi Adama (istoty świe­ tliste) es. 83 8 4 8 5 Harva, op. cit., s. 118. Harva, op. cit., s. 122. Harva, op. cit., s. 125-127. M i t ałtajski, o którym wyżej w s p o m n i a n o , blikował R a d l off, op. cit, s. 177-179. opu­ �73 LUDOWE M I T Y O STWORZENIU CZŁOWIEKA Zgromadzone przez Harvę przykłady świadczą wyraźnie, że p r o b l e m genezy wątku sprowadzał się w istocie do dawności a p o k r y f u etiopskiego i specyficznego zasięgu geograficznego. Jedno i d r u g i e przesądzało s p r a ­ wę, gdyż d y f u z j o n i z m p o p a r t y historiografią nie pozostawia z b y t dużego pola m a n e w r u . M i m o pozorów prawdopodobieństwa przedstawiona i n t e r p r e t a c j a b u ­ dzi w i e l e różnorakich wątpliwości. B r a k w n i e j przede w s z y s t k i m n a j ­ mniejszej próby wyjaśnienia, w j a k i sposób wątek przenikający z r e j o ­ n u Bliskiego Wschodu i mający określoną formę (świetlistość p i e r w s z y c h ludzi) mógł spowodować powstanie w północnej E u r a z j i stosunkowo zwartego zasięgu wątku odmiennego f o r m a l n i e (sierść) i sytuowanego w i n n y m kontekście m i t o l o g i c z n y m . K w e s t i a t a zyskuje dodatkowe zna­ czenie, g d y częściowo zgodzimy się z H a r v a . N i e można b o w i e m w y ­ kluczyć, że wątek świetlistości A d a m a i E w y był rzeczywiście rozpo­ wszechniony przez tradycję apokryficzną. Wzmiankę o utracie tego a t r y ­ b u t u w w y n i k u grzechu s p o t y k a m y w j e d n y m z apokryfów wschodniosłowiańskich . Wśród Kałmuków astrachańskich i na Ałtaju znano m i t y mówiące o konieczności stworzenia ciał niebieskich spowodowanej grze­ chem p i e r w s z y c h l u d z i i z a n i k i e m i c h świetlistości . A l e jeśli wędru­ jący wątek zachował w A z j i Środkowej swą archaiczną formę jeszcze w początkach X X w i e k u , to dlaczego u ludów A z j i Północnej, do któ­ r y c h jego dotarcie jest w ogóle mało prawdopodobne, miałby ukształto­ wać f o r m y t a k różne od własnej? 86 87 Trudność znalezienia przekonującej odpowiedzi pozostawia czas od zastanowienia się n a d i n n y m u c h y b i e n i e m U . H a r v y . Otóż zasugerowany istotnością u t r a t y p i e r w o t n e j skóry w opowieści o w y g n a n i u z r a j u za­ łożył a priori, że skoro stąd przeniesiony został do epizodu i n g e r e n c j i demona podczas t w o r z e n i a ciał, n i e może w n o w y m kontekście mieć istotnego znaczenia. Przytoczył więc m i t y syberyjskie wyłącznie z n a u ­ kowego obowiązku, eksponując t y l k o te, w których dostrzegał e w e n t u ­ alne w p ł y w y opowieści o u t r a c o n y m r a j u . Tymczasem uważna l e k t u r a 86 I v a n o v, op. cit., s. 298 (gdy A d a m i odzienie j a s n e [odeždy 8 7 světly] i E w a z g r z e s z y l i , „spadly z n i c h wieńce i zaczęli A d a m i E w a kryć się z a d r z e w a m i " ) . - W e d ł u g m i t u ałtajskiego p i e r w s i l u d z i e r o d z i l i się z k w i a t ó w i m i e l i skrzydła emanujące światło. U t r a c i l i , j e gdy z j e d l i jakiś z n a l e z i o n y korzeń, w efekcie poznali grzech. Zapanowała słońce i księżyc, A . P. terburg ciemność i n a prośbę l u d z i C h o r m u s t o - c h a n Benningsen, 1912, s. 12, pod. z a : I . A . goslovskaja modernizacja, Legendy i skazki Centralnej K r y v e l e v , Religioznaja Moskva 1968, s. 75. Także u kartina Derbetów Azii, mira czego stworzył S. P e i ее bo- zapisano mit mówiący, że gdy n i e było słońca i księżyca „ludzie l a t a l i w p o w i e t r z u , s a m i s y p a l i iskry i nie potrzebowali słonecznego ciepła. J e d e n z n i c h zachorował. Bóg O t u c z i - g e n i u n g a , a b y poszukał l e k a r s t w a " . T e n w y d o b y ł k i j e m z o c e a n u d w i e w i c e , które uleciały do n i e b a oraz d w a okrągłe, m e t a l i c z n e zwierciadła Mongolii, v y p . I V , s. P e t e r b u r g 1883, s. 191. dzie­ (toli). u m i e s z c z e n i u n a n i e b i e stały się one słońcem i księżycem, G . N. P o t a n i n, severo-zapadnoj posłał Po Očerki �74 RYSZARD T O M I C K I wspomnianego już, silnie zsynkretyzowanego m i t u ałtajskiego, daje wiele do myślenia. Stwórca zakazując mężczyźnie Tóróngoi i kobiecie E d j i jeść owoce z czterech zachodnich gałęzi poleca jednocześnie psu i wężo­ w i (sic) strzec l u d z i przed p o k u s a m i E r l i k a . Obaj strażnicy z a w i e d l i za­ ufanie Boga. E r l i k zdołał nakłonić kobietę, a za j e j pośrednictwem także mężczyznę do zjedzenia owoców, w w y n i k u czego oboje u t r a c i l i sierść okrywającą i c h ciała . 88 H a r v a zauważył jedynie, że pies przeniesiony został do tego m i t u z opowieści o s t w o r z e n i u ciał, lecz jest to spostrzeżenie bardzo p o w i e r z ­ chowne. W istocie cały t e k s t ałtajski s t a n o w i kontaminację dwóch róż­ n y c h motywów: bezskutecznego p i l n o w a n i a l u d z i przez boskiego pomoc­ n i k a (nawet wąż stał się t u strażnikiem!), charakterystycznego d l a a n t r o ­ pogonii ludów północnoazjatyckich, oraz złamania przez l u d z i zakazu wydanego przez Boga. M o t y w y łączy f a k t , że w j e d n y m i d r u g i m ważną rolę o d g r y w a ingerencja demonicznego antagonisty stwórcy. Łączy je również u t r a t a p i e r w o t n e j sierści przez ludzi. Patrząc na m i t od t e j s t r o n y widzieć w n i m można a r g u m e n t przemawiający za autochtonicznością zależności: ingerencja demona — u t r a t a sierści w epizodzie s t w o ­ rzenia l u d z i , zależności t a k b l i s k i e j i n g e r e n c j i Diabła w r a j u , że w micie ałtajskim zostały one połączone. Ten nieco s k o m p l i k o w a n y splot domniemywań i przypuszczeń roz­ jaśnić p o w i n n a analiza k o n k r e t n y c h faktów, opowieści antropogenicz­ n y c h z obszaru A z j i Północnej, do których odwoływali się obaj badacze n i e wnikając wszakże w i c h konstrukcję, c h a r a k t e r i sens. Analizę prze­ prowadzić można w sposób wskazany przez Dragomanova i H a r v e , to znaczy śledząc podobieństwa i różnice między n i m i s a m y m i oraz między n i m i a m i t a m i słowiańskimi. Jest b o w i e m f a k t e m , a pozwala to s t w i e r ­ dzić nawet pobieżna l e k t u r a materiałów etnograficznych, iż na o l b r z y ­ m i m t e r y t o r i u m od E u r o p y Północno-Wschodniej, aż po krańce S y b e r i i na wschodzie i Ałtaj na południu, występowały m i t y n i e z w y k l e b l i s k i e trójfunkcyjnemu schematowi stworzenia A d a m a u Słowian. Istnieją j e d ­ n a k także różnice, znacznie poważniejsze niż te, które zostały wskazane w omówionych hipotezach. A n a l i z a porównawcza w i n n a więc bazować na znajomości treści i s t r u k t u r y całej opowieści m i t y c z n e j , t y m b a r ­ dziej że to co ma być porównywane u Słowian stanowiło d r o b n y f r a g ­ m e n t dziejów A d a m a i E w y , natomiast w m i t a c h niesłowiańskich p o ­ j a w i a się jako samodzielna całość będąca l a p i d a r n y m w p r a w d z i e , ale zazwyczaj pełnym opisem k r e a c j i l u d z i . * D o b r y m przykładem realizacji północnoazjatyckiego schematu a n t r o ­ pogonii są m i t y Ewenków. Za stwórcę uważali oni E k s e r i (Ekszeri), z w a 8 8 R a d l o f f , op. cit., s. 177-179. �LUDOWE MITY O STWORZENIU 75 CZŁOWIEKA nego też Seweki (Szeweki, Cheweki), bóstwo kojarzone z niebem i f u n k ­ c j a m i życiodajnymi, i d e n t y f i k o w a n e nieraz z Chrystusem. Jego prze­ c i w n i k i e m był starszy b r a t C h a r g i — bóg śmierci i podziemi. W n a j ­ częściej powtarzającej się w e r s j i m i t u E k s e r i t w o r z y l u d z i , umieszcza i c h w jakimś składziku i pozostawia pod opieką swego pomocnika — n a ­ giego, władającego językiem psa. C h a r g i p r z e k u p u j e strażnika oferując m u sierść, dociera do l u d z i i p l u j e na n i c h , d m u c h a albo wypuszcza z zamknięcia. O konsekwencjach ingerencji świadczą w y p o w i e d z i sa­ m y c h bóstw. Opluwając l u d z i C h a r g i mówi: „Niech to będzie choroba", „Niech będą ze ślinami, ze s m a r k a m i ; niech będą p o d a t n i na c h o r o b y " . Seweki po odnalezieniu zanieczyszczonych ciał stwierdza: „ludzie nie padaliby, nie u m i e r a l i b y . Teraz o n i będą śmiertelni", „ T e postaci niech będą E w e n k a m i , a C h a r g i jadł będzie i c h życie [in]" . W w e r s j i opo­ wiadającej o znalezieniu w z r u j n o w a n y m składziku części l u d z i pół­ żywych, reszty zaś m a r t w y c h stwórca „podmuchał na żywych, rozkazał k r w i płynąć w i c h żyłach. Postaci ożyły i stały się ludźmi" . Ta krótka c h a r a k t e r y s t y k a pozwala ustalić najważniejsze elementy m i t u . Z p u n k t u widzenia losów stworzeń boskich w y d a r z e n i e m o zasad­ n i c z y m znaczeniu jest niewątpliwie ingerencja demona stanowiąca ce­ zurę między d w i e m a fazami istnienia. N a z w i j m y je fazami P r o t o - l u d z i i P r a - l u d z i . Podział t a k i w y n i k a przede w s z y s t k i m z f a k t u , iż s k u t k i i n g e r e n c j i C h a r g i dotyczą n a t u r y boskich stworów, określają i c h p o d ­ stawowe cechy. Pra-ludzie są więc p o d a t n i na choroby i są i s t o t a m i śmiertelnymi. D o d a t k o w y m s k u t k i e m ingerencji, nie zawsze wyraża­ n y m w p r o s t , choć s y g n a l i z o w a n y m przez samo pozostawienie l u d z i sa­ m y c h sobie, jest również zapoczątkowanie życia płciowego i r o z w o j u gatunkowego. W micie znad Podkamiennej T u n g u z k i Seweki po s t w i e r ­ dzeniu i n g e r e n c j i C h a r g i oznajmia: „Niech o n i będą E w e n k a m i . D w o j e płodzić będzie potomstwo, dalej rozmnażać się będą l u d z i e " , a następnie w p r o w a d z a reguły w y m i a n y m a t r y m o n i a l n e j . J a k w y n i k a z tego i p o ­ przednio c y t o w a n y c h fragmentów antropogonii przejście do nowej fazy łączy się również z identyfikacją stworzeń boskich jako l u d z i , czy też — co na jedno w y c h o d z i — jako Ewenków. Więcej trudności sprawia określenie statusu istot p i l n o w a n y c h przez pomocnika stwórcy. Jeśli spojrzeć na m i t y ewenkijskie przez p r y z m a t odpowiedniego f r a g m e n t u antropogonii słowiańskiej, podstawową różnicą między n i m i okazuje się b r a k wątku odejścia stwórcy po duszę, odejścia, które dało demonowi okazję do ingerencji. U Ewenków Proto-ludzie w y 89 90 91 92 8 8 G . M . V a s i l e v i č , Rannie Issledovanija i materiały predstavlenija po voprosam pervobytnych Instituía E t n o g r a f i i " , ns., t. I I : 1959, s. 176, 178. 9 0 Vasilevič, op. cit., s. 175. 9 1 Vasilevič, op. cit., s. 177. 92 V a s i 1 e v i č, op. cit., s. 176. o mire u evenkov rełigioznych (materiały), verovanij, [w:] ^„Trudy �76 RYSZARD T O M I C K I dają się i s t o t a m i w jakimś sensie żywymi. W p r z e c i w n y m razie nieła­ t w o byłoby zrozumieć dlaczego w jednej z w e r s j i mówi się, że w w y ­ n i k u w i z y t y C h a r g i część nowo s t w o r z o n y c h l u d z i została uśmiercona. Jednak sposób istnienia P r o t o - l u d z i , który — j a k można sądzić na p o d ­ stawie skutków i n g e r e n c j i — cechuje nieśmiertelność oraz b r a k życia płciowego, m a szczególny charakter. Pozwala to przypuszczać ekspono­ w a n i e i c h „zamknięcia" obrazowanego w postaci pozostawania pod strażą pomocnika stwórcy i zamknięcia w jakimś pomieszczeniu. Z a r y s o w a n y schemat a n t r o p o g o n i i p r z y b i e r a w m i t a c h i n n y c h ludów różne f o r m y , nie powodujące wszakże konieczności jego k o r e k t y . Z a ­ t r z y m a j m y się dłużej p r z y t y m elemencie, którego f o r m a najczęściej ulega zmianom, a m i a n o w i c i e p r z y c z y n n i k u powodującym t r a n s f o r m a ­ cję P r o t o - l u d z i w P r a - l u d z i . Specjalnie nie wymieniłem t u po p r o s t u i n g e r e n c j i demona, gdyż j a k k o l w i e k ona jest najczęściej o w y m c z y n n i ­ k i e m sprawczym, t o j e d n a k nie w y c z e r p u j e w s z y s t k i c h możliwych f o r m . Zilustrują naszą uwagę przytoczone dalej przykłady. N a razie pozostań­ m y p r z y i n g e r e n c j i demona, którą w świetle mitów e w e n k i j s k i c h o k r e ­ ślić należy jako zapoczątkowanie zjawiska śmierci, w y d a r z e n i e prece­ densowe konstytuujące n o w y sposób istnienia stworzeń boskich, cha­ rakteryzujący się r y t m e m życie/śmierć. Ponieważ ingerencja ustanawia cezurę między d w o m a r o d z a j a m i istnienia i d w o m a t y p a m i istot, nie jest zaskoczeniem w a r i a n t występujący u Nienieców t u n d r o w y c h , gdzie ma ona formę skrajną. K i e d y bóg nieba N u m pozostawia ciało człowieka pod opieką nagiego psa, bóg śmierci Ngaa dając strażnikowi sierść d o ­ ciera do boskiego stworzenia i pożera je. N u m p r z e k l i n a pomocnika („Odtąd musisz jeść l u d z k i e e k s k r e m e n t y " ) , a następnie l e p i z z i e m i d w o j e l u d z i — mężczyznę i kobietę, r a d z i i m w j a k i sposób mają żyć i wkrótce zrodzone z n i c h dzieci zaludniają całą z i e m i ę . Ingerencja Ngaa powoduje t y m razem p r z e r w a n i e ciągłości między fazą P r o t o - l u d z i i P r a - l u d z i , a stworzenie p a r y oraz j e j rozwój jest j a k b y odpowiedzią na u j a w n i o n e i nieodwracalne f u n k c j e , jakie będzie pełnił w świecie bóg śmierci. 93 Nieciągłość s p o t y k a m y również w j e d n y m z mitów Mansów, lecz m a ona inną przyczynę i n i e jest związana bezpośrednio z precedensową śmiercią. N u m i - t o r u m , s y n boga nieba K o r s - t o r u m a , t r z y k r o t n i e t w o r z y i s t o t y l u d z k i e . Pierwsze stają się j e d n a k d e m o n a m i leśnymi, następne stworzone z sierścią tracą ją po zjedzeniu zakazanego przez stwórcę owocu — „jagód leśnych l u d z i " — i zostają zniszczeni. Dopiero trzeci rodzaj istot dał początek g a t u n k o w i l u d z k i e m u . A więc ludzie stano­ wią efekt szeregu prób i są w p e w n y m sensie u k o r o n o w a n i e m ciągu: 94 T . L e h t i s a 1 o, 1924, s. 9-11. S 3 9 4 Entwurf K. F . K a r j a l a i n e n , einer Mythologie Die Religion der Jurak-Samojeden, der Jurga-Vólker, Helsinki P o r v o o 1921, t. 1, s. 23. �77 LUDOWE M I T Y O STWORZENIU CZŁOWIEKA d e m o n y — i s t o t y o k r y t e sierścią — ludzie. Po raz p i e r w s z y pojawia się w t y m tekście sierść jako znak charakteryzujący fazę P r o t o - l u d z i , a t r y ­ b u t , którego u t r a t a sygnalizuje przejście do fazy P r a - l u d z i . N i e odnoto­ waliśmy go u Ewenków, ponieważ w z n a n y c h m i tekstach antropogon i c z n y c h realizujących o m a w i a n y schemat b r a k jest tego elementu, cho­ ciaż występuje on w zaskakujących swą oryginalnością w a r i a n t a c h , o któ­ r y c h będzie jeszcze mowa. N i e m n i e j j e d n a k a t r y b u t t e n p o j a w i a się na obszarze A z j i Północnej dostatecznie często, b y uznać go za istotną ce­ chę P r o t o - l u d z i . Przytoczony m i t m a n s y j s k i wyróżnia się zatem n i e t y l e w p r o w a d z e n i e m z n a k u sierści, ile okolicznościami, w j a k i c h zostaje o n u t r a c o n y . Tajemnicze „jagody leśnych l u d z i " (a chodzi t u n a j p r a w d o ­ podobniej o demony) oraz zakaz i c h spożywania przypominają b o w i e m aż nadto zakazany owoc z m i t u chrześcijańskiego. Podobną sytuację o b s e r w u j e m y w k i l k u i n n y c h m i t a c h azjatyckich. W m i t o l o g i i j a k u c k i e j , gdzie w r o l i stwórcy i jego antagonisty występują bracia, typologicznie odpowiadający bóstwom e w e n k i j s k i m , młodszy A j y y t o j o n i starszy Allaraa-ogonnor, t e n p i e r w s z y t w o r z y d w i e o k r y t e sierścią i s t o t y i u m i e ­ szcza w s p i c h l e r z u p o d opieką specjalnie w t y m celu powołanej do życia nagiej istoty. A l l a r a a - o g o n n o r spowodował nastanie zimna, przekupił p o ­ m o c n i k a stwórcy sierścią i podał zgłodniałym t w o r o m A j y y tojona j a ­ gody; istota ludzka, która zjadła całą jagodę, przekształciła się w kobietę, d r u g a , która zjadła połowę owocu, stała się mężczyzną. Oboje s t r a c i l i sierść. A j y y t o j o n przeklął stróża, zmienił go w psa i skazał na służenie człowiekowi, żywienie się odpadami i e k s k r e m e n t a m i . L u d z i zaś pozo­ stawił samych sobie . I z n o w u szczególne d a w k o w a n i e jagód skorelowane z płcią osobni­ ków nasuwa myśl, skądinąd w pełni uzasadnioną, o wpływach a n t r o p o ­ g o n i i chrześcijańskiej l u b ludowo-chrześcijańskiej . W kontekście i n ­ n y c h mitów północnoazjatyckich, nie mówiących nic o powodującej t r a n s ­ formację jagodzie, można j e d n a k przypuszczać, że jeśli jest ona rzeczy­ wiście repliką rajskiego owocu to włączona została do niektórych tekstów s y b e r y j s k i c h t y l k o dlatego, że rajskie jabłko powoduje utratę pierwotnego o k r y c i a i rozwój g a t u n k o w y l u d z i . W t e j r o l i pasowało doskonale do odpowiedniego m o t y w u l o k a l n y c h mitów o p o w s t a n i u l u ­ dzi, który w p r a w d z i e d a l e k i jest od całego epizodu rajskiego, ale obej­ m u j e jeszcze jeden i s t o t n y , analogiczny element — ingerencję demona. Żadna ze znanych m i w e r s j i a n t r o p o g o n i i a z j a t y c k i c h nie zawiera zdwo95 96 95 kul'ta 9 6 I. S. G u r v i č, Kosmogoničeskie u naselenija Olenekskogo U Jakutów z a n o t o w a n o rajona, predstavlenija i perežitki także w i e r z e n i e , że l u d z i e p i e r w o t n i e p r z e z wąchanie, a k o b i e t y rodziły p r z e z żebro. A l l a r a a - o g o n n o r , się to niezadowalające, stworzył o r g a n y płciowe oraz sprzyjającą nę m u o c h a . P i e r w s i l u d z i e z w a n i b y l i n i e k i e d y A d a m e m s. 129. totemičeskogo „Sovetskaja E t n o g r a f i a " , 1948, N o 3, s. 129. i Ewą, rozmnażali się któremu w y d a w a ł o r o z m a z a n i u rośli­ G u r v i č , op. cit, �78 RYSZARD TOMICKI jonej i n g e r e n c j i demona, j a k to m a miejsce w m i t a c h słowiańskich, gdzie b i b l i j n y schemat uniemożliwia w zasadzie przypisanie pierwszej i n g e r e n c j i Diabła ( w t r a k c i e t w o r z e n i a ciała) j a k i c h k o l w i e k d o d a t k o w y c h skutków poza p o w s t a n i e m chorób. Dlatego też wszystkie zapożyczenia koncentrowane były wokół j e d y n e j i n g e r e n c j i powodującej od razu przejście od fazy P r o t o - l u d z i do fazy P r a - l u d z i , albo — w w y p a d k a c h mitów wyraźnie schrystianizowanych, t a k i c h j a k w s p o m i n a n y p r z y okazji hipotezy U . H a r v y m i t ałtajski — standardowa opowieść t y p u północnoazjatyckiego łączona była z epizodem r a j s k i m . P o w s t a w a n i u t a k i c h z b i ­ t e k s y n k r e t y c z n y c h sprzyjała niewątpliwa bliskość semantyczna t r a n s ­ f o r m a c j i istot l u d z k i c h w w y n i k u i n g e r e n c j i demona w m i t a c h niesło­ wiańskich oraz t r a n s f o r m a c j i A d a m a i E w y w s k u t e k zjedzenia zakaza­ nego owocu. Zachowanie przez większość tekstów niesłowiańskich bez­ pośredniej zależności między ingerencją oraz zapoczątkowaniem śmierci i życia płciowego, z czym związany jest wątek u t r a t y p i e r w o t n e j sierści, gotów jestem uważać za wystarczający a r g u m e n t świadczący o a u t o c h t o n i i omawianej opowieści m i t y c z n e j u ludów północnej A z j i . Zależność t a jest oczywiście w różnym s t o p n i u u j a w n i a n a wprost. W c y t o w a n y m micie j a k u c k i m mówi się o utracie sierści i zróżnicowaniu płciowym. U Manso-chantów występowały liczne wersje podkreślające, że p i e r w s i ludzie u t r a c i l i sierść l u b rogową skórę po o p l u c i u i c h ciał przez boga śmierci K u l ' - a t e r , a w j e j miejsce powstała skóra cienka i wrażliwa na urazy. Nieraz t w i e r d z i się jednak w p r o s t , że ingerencja K u l ' - a t e r przyniosła n i e t y l k o zmianę powierzchowności, lecz także u t r a ­ tę nieśmiertelności . Tę samą interpretację zawierają m i t y ludów m o n ­ golskich, zwłaszcza Buriatów . One jednak dostarczają również p r z y ­ kładów zróżnicowania s y t u a c j i , w j a k i e j dochodzi do pozbawienia P r o t o - l u d z i sierści, a n a w e t w a r i a c j i zestawu elementów w y k o r z y s t y w a n y c h do k o n s t r u k c j i opowieści. Jedno i d r u g i e n i e powoduje wszakże zakłó­ cenia określonego porządku, właściwego — j a k się w y d a j e — w s z y s t ­ k i m m i t o m będącym p r z e d m i o t e m naszej u w a g i . Z a n i m u s t a l i m y jego charakter, p r z y t o c z m y d w a t e k s t y obrazujące skalę różnic w planie wyrażenia, różnic nie wpływających w żadnej mierze na podstawową strukturę antropogonii. 97 98 W p e w n y m micie b u r i a c k i m demon Szolmo, oszukując psa—strażnika, dociera do okrytego sierścią człowieka i w y s k u b u j e m u włosy na całym ciele z wyjątkiem głowy. G d y B u r c h a n spostrzegł co się stało, przeklął L. J . S t e r n b e r g , Ostjackaja legenda o sotvorenü mira, „Ejžegodnik T o bolskogo M u z e j a " , t. X I I : 1901, s. 12-15, pod. z a : A . M. Z o 1 o t a r e v, Rodovoj stroj i pervobytnaja mifologija, M o s k v a 1964, s. 268; A . K a n n i s t o , Materialien zur Mythologie der Wogulen, H e l s i n k i 1958, s. 80-81; D a h n h a r d t , op. cit., s. 102-103 (nr 3), 104 (nr 2). 9 7 9 8 Por. H a r v a , op. cit., s. 117-118. �79 L U D O W E M I T Y O S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA psa i postanowił, że człowiek nie będzie żył w i e c z n i e " . Niewspółmierność r e a k c j i B u r c h a n a wobec pozornej błahości zdarzenia posiadać m u s i uzasadnienie w symbolice sierści i na t y m poziomie szukać należy w y ­ jaśnienia współzależności o b u faktów. A oto d r u g i przykład, m i t chałchaski, który m i m o istotnej odmienności nasuwa nieodparcie podobną myśl. Pierwszego człowieka przyniósł na ziemię B u r c h a n Sagdżi T u b i . Ciało człowieka p o k r y t e było włosami. „Bóg, któremu to się nie podo­ bało, powyrywał włosy. Zostawił j e d y n i e włosy na głowie, b r w i , wąsy i brodę. N i e mógł też dostać się do włosów pod pachami i między noga­ m i , ponieważ człowiek w czasie t e j operacji siedział zjeżony. Następnie Sagdżi T u b i przyniósł skądś kobietę z dzieckiem i od n i c h powstał ród ludzki" Zwróćmy uwagę, że teraz rzecz dotyczy zainicjowania roz­ w o j u gatunkowego nie u w a r u n k o w a n e g o , lecz poprzedzonego t y l k o l i k w i ­ dacją sierści u pierwszego człowieka. Różnica w stosunku do t e k s t u p o ­ przedniego uznana być może za dużą l u b małą w zależności od tego, na j a k i m poziomie zechcemy oba m i t y porównywać. Jeżeli j e d n a k uwzględnimy wszystkie omawiane dotychczas m i t y możemy zrekonstruować w z o r c o w y zestaw elementów, które realizują one w części l u b w całości: 1 0 0 5 zapoczątkowanie przekupienie stworzenie ludzi psa—pomocnika stwórcy śmierci ingerencja utrata demona sierści 6 zainicjowanie rozwoju gatunkowego E l e m e n t y 1, 2 i 3 należą do standardowej, najczęściej występującej u o m a w i a n y c h ludów w e r s j i antropogonii. Do n i c h dołączony może zo­ stać element 4 albo od r a z u 5, albo łącznie 4 i 5, albo 4 i 6, albo 5 i 6 z pominięciem 4. Porządek, o którym wspomniałem poprzednio, zasadza się na współzależności l u b n a w e t e k w i w a l e n c j i elementów 4-6. Przeja­ w i a się o n w t e n sposób, iż w micie zawierającym element i n g e r e n c j i demona (3) opis j e j skutków obejmować może d o w o l n y zestaw t y c h elementów, a więc wszystkie t r z y , którekolwiek d w a l u b t y l k o jeden z n i c h . Mówiąc o e k w i w a l e n c j i miałem na myśli f a k t wynikający z n i e ­ jednorodności elementów 4-6, a m i a n o w i c i e to, że d w a ostatnie i m p l i ­ kują się wzajemnie, oba zaś są k o n s e k w e n c j a m i (czy p r z y n a j m n i e j n a S9 Skązanija bur jat, „Zapiski vostočnosibirskago O t d e l a I R G O " , t. I : 1890, v y p . 2, s. 69-71, pod. z a : S . K a ł u ż y ń s k i , Kosmogonia ludów ałtajskich, „Euhemer — Przegląd R e l i g i o z n a w c z y " , 1977, N r 2, s. 100 (nr 15). 100 A . P. Benningsen, Legendy i skazki Centralnoj s. 13, pod. z a : K a ł u ż y ń s k i , op. cit., s. 96-97 (nr 8). Azii, S . P e t e r b u r g 1912, �so RYSZARD T O M I C K I stępstwem) u t r a t y sierści albo i n g e r e n c j i demona. Z a t e m u t r a t a sierści pojawiać się może samodzielnie, bez dalszych k o m e n t a r z y , jako znak nabycia przez i s t o t y l u d z k i e własności opisanych w elementach 5 i 6. B r a k w m i c i e tego z n a k u nie wpływa j e d n a k — j a k już w i e m y — na sens i n g e r e n c j i demona, a n i t y m bardziej na strukturę mitologiczną. Relacje t e potwierdzają Wersje a n t r o p o g o n i i n i e zawierające elemen­ t u i n g e r e n c j i demona (3), do których należy m i t o Sagdżi T u b i . N i e jest o n j e d y n y m przykładem odstępstwa od standardowej formuły opo­ wieści o s t w o r z e n i u ludzi. I n n y w a r i a n t prezentuje m i t Ewenków c z u mikańskich i w i e r n i e z i e j s k i c h , według którego człowiek „narodził się" z drzewa. „Było drzewo, ono pękło na pół. Stamtąd wyszło d w o j e l u d z i . Jeden — mężczyzna, d r u g i — kobieta. D o urodzenia dziecka b y l i o n i włochaci. P i e r w s z y s y n urodził się bez włosów [na ciele — R T ] . D a l e j , o d syna do syna, zaczęli rodzić się l u d z i e " . Lakoniczność opowieści nie dotyczy elementów najbardziej nas interesujących, co samo przez się jest f a k t e m dostatecznie w y m o w n y m . U t r a t a sierści skorelowana została w p r o s t z n a r o d z i n a m i pierwszego dziecka, a ponieważ s y n w ogóle nie m a sierści, w o l n o uznać, iż j e j z a n i k sygnalizuje rozpoczęcie r o z w o j u gatunkowego. D o d a j m y jeszcze jeden przykład. P e w i e n m i t Mansów mówi, że p i e r w s z y człowiek powstał ze śliny bóstwa zwanego „Jasnym człowiekiem — o j c e m " . Wypełzł z n i e j jako kudłaty wąż (!), który pod wpływem deszczu i w i a t r u urósł i stał się człowiekiem. Dopiero j e d n a k ingerencja chtonicznej istoty, „kobiety — jazgarza", s p r a w i a właściwe umieszczenie organów płciowych (poprzednio miał je pod pachą i nie wiedział do czego służą) oraz utratę t w a r d e j , podobnej do zwierzęcej l u b łubkowej skóry. Z m i a n y te doprowadziły do wspólnego spłodzenia „rodu dziewcząt i r o d u chłopców" . T u ingerencja jest dziełem zagad­ k o w e j współtowarzyszki pierwszego człowieka. 101 102 Podane przykłady skłaniają do bliższego rozpatrzenia s y m b o l i k i sierś­ ci. Zważywszy j e d n a k na p o d s t a w o w y cel podjęcia t y c h rozważań, j a k i m jest dostarczenie płaszczyzny porównawczej d l a mitów słowiańskich, p o ­ zwolę sobie odłożyć t o zadanie, aby n a j p i e r w omówić r e z u l t a t y d o t y c h ­ czasowych ustaleń. W kontekście tego, co zostało już powiedziane, zdaje się nie ulegać wątpliwości, że epizod mitów słowiańskich (a ściślej — wschodnioeuro­ pejskich) mówiący o i n g e r e n c j i Diabła s t a n o w i schrystianizowaną o d ­ mianę a n t r o p o g o n i i t y p u północnoazjatyckiego. Można przypuszczać, że w k o m p o n o w a n i e w m i t chrześcijański spowodowało z m i a n y takie, j a k e w e n t u a l n a eliminacja pomocnika stwórcy — psa, a przede w s z y s t k i m zdublowanie i n g e r e n c j i demona przez kuszenie w r a j u , w w y n i k u czego j e j s k u t e k ograniczony został wyłącznie do zapoczątkowania chorób. 1 0 1 1 0 2 Vasilevič, op. cit., s. 183. К a n n i s t o, op. cit., s. 78-80. �81 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA Jednocześnie należy zauważyć, że z m i a n y tego rodzaju (zapewniające n i e sprzeczność m o t y w u i n g e r e n c j i z pozostałą częścią m i t u i w k o n s e k w e n ­ c j i — zapewne — p r z e t r w a n i e tego e l e m e n t u aż do przełomu X I X i X X w i e k u ) możliwe były j e d y n i e dzięki t e m u , że m i t chrześcijański prezentuje analogiczny do północnoazjatyckiego, d w u d z i e l n y schemat „prehistorii" l u d z i , gdzie fazy P r o t o - l u d z i ( w r a j u ) i P r a - l u d z i (poza rajem) opisywane są p r z y w y k o r z y s t a n i u p o d o b n y c h k a t e g o r i i . W l u d o ­ w y c h w e r s j a c h t e k s t u b i b l i j n e g o kategorie te zostały s i l n i e j u w y p u k l o n e (np. grzech jako inicjacja seksualna), a ponadto zyskały symboliczne odzwierciedlenie w postaci szczególnej powierzchowności — w a t r y b u c i e r o g o w e j skóry czy sierści. Podobieństwa i różnice między w a r i a n t e m słowiańskim i niesłowiań­ s k i m zilustrować można w następujący sposób: PROTO-LUDZIE PRA-LUDZIE — o k r y c i sierścią/ A A | — pozbawieni sierści/ r o g o w e j skóry rogową skórą — nieśmiertelni — — „bezpłciowi" — rozmnażający się śmiertelni płciowo WARIANT AZJATYCKI WARIANT SŁOWIAŃSKI j Ingerencja I demona 1 ingerencja 2 ingerencja Diabła — Diabła — infekcja grzech Dopiero teraz nabierają znaczenia pewne f a k t y , pojawiające się i n ­ cydentalnie i t r u d n o zrozumiałe w kontekście samych mitów słowiań­ skich, a będące n a j p r a w d o p o d o b n i e j bezpośrednimi śladami istnienia wśród Słowian w e r s j i a n t r o p o g o n i i realizujących w a r i a n t t y p u azjatyc­ kiego. Do n i c h należy n i e z w y k l e l a k o n i c z n y k o m e n t a r z oplucia A d a m a przez Diabła w j e d n y m z mitów h u c u l s k i c h : „Adam stav czołowikom" . W s w y m m a c i e r z y s t y m tekście w y d a j e się o n n i e posiadać większego znaczenia a n i sensu, skoro A d a m nie został n a w e t jeszcze ożywiony. I jest t a k dopóty, dopóki nie zestawimy go na przykład z e w e n k i j s k i m s t w i e r d z e n i e m „i stali się ludźmi" określającym g l o b a l n y s k u t e k inge­ r e n c j i Chargi. Znacznie bardziej o t w a r t y jest natomiast m i t bułgarski, według którego Diabeł zrobił 41 d z i u r w ciele A d a m a , lecz Bóg zatkał t y l k o 40. Z a p y t a n y p o t e m przez A d a m a o przyczynę pozostawienia jednej d z i u r y , wyjaśnił: „Ta d z i u r k a jest śmiertelna". „Od tego u m i e r a m y " — b r z m i uzupełnienie i n f o r m a t o r a . 103 104 Porównanie wariantów będzie j e d n a k n a z b y t ogólne, jeżeli nie sięg­ n i e m y ponownie do w a r s t w y f a b u l a r n e j . Jedną z istotniejszych różnic w i d o c z n y c h na t y m poziomie są b o w i e m okoliczności towarzyszące inge108 S z u с h i e w i с z, op. cit., s. 7. 1 0 4 I v a n o v , op. cit., s. 335 ( n r 3). « — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 �82 RYSZARD TOMICKI r e n c j i demona. Powiedziano już, że w m i t a c h słowiańskich nie m a z r e ­ guły m o t y w u psa—strażnika, a stwórca oddala się od ciała ludzkiego w t r a k c i e t w o r z e n i a -— przed umieszczeniem duszy. W w e r s j a c h a p o k r y ­ ficznych, i sporadycznie w l u d o w y c h , oddalenie spowodowane jest k o ­ niecznością przyniesienia duszy z nieba. W o m a w i a n y c h dotąd m i t a c h niesłowiańskich mieliśmy do czynienia z sytuacją dokładnie odwrotną — s t w o r z o n y c h l u d z i zazwyczaj strzeże pies, stwórca zaś odchodzi, gdyż skończył swoje dzieło. A l e znane są również wersje prezentujące rozwiązania b l i s k i e apo­ k r y f i c z n e m u . Oto na przykład w micie Tabalarów, jednej z g r u p ałtaj­ skich, stwórca l u d z i , B a i Paiana, nie umiejąc zrobić duszy, zmuszony jest udać się po pomoc do B a i K u d a j a — najwyższego boga niebios. E r l i k przekupił sierścią pozostawionego n a straży nagiego psa i opluł l u d z i . K i e d y przybył K u d a j , a b y dać i m dusze, odwrócił zanieczyszczoną skórę do wewnątrz i ukrył p l w o c i n y w środku ciała. Wiarołomnego psa przeklął i oddał władzę nad n i m c z ł o w i e k o w i . Nieco inną formę, nie obejmującą charakterystycznego d l a mitów słowiańskich nicowania skó­ r y , m a m i t Nienieców, w którym l u d z i t w o r z y „bóg z i e m i " , duszę d l a n i c h m u s i j e d n a k otrzymać od „boga n i e b a " . W t y c h i podobnych i m tekstach niemożność bezpośredniego ożywie­ nia łączy się dość wyraźnie ze statusem stwórcy l u d z i , bóstwa p r z e c i w ­ stawianego bogu niebios, uważanemu za dawcę dusz, dysponenta życia. N i e k i e d y j e d n a k pojawienie się m o t y w u niemożności ożywienia l u d z i przez stwórcę p r o w a d z i do rozwiązań na pierwszy r z u t oka zaskakują­ cych. O t o w micie zapisanym od przedstawiciela l u d u Chalcha stwórcy O c z u r m a n y i Czagan S z u k u t y , udając się n a poszukiwanie duszy, pozo­ stawiają ciało pod opieką nagiego psa, lecz „diabeł" — p r z e k u p i w s z y j a k z w y k l e strażnika sierścią — n i e t y l k o nie zanieczyszcza ciała, lecz wręcz ożywia je dmuchając w nos d y m e m ze spalonej przędzy. G d y bogowie wrócili i s p y t a l i człowieka, k t o uczynił go żywym, t e n odparł: „ A skąd j a m a m wiedzieć, czy w y , czy k t o i n n y m n i e stworzył?" . Ze względu na niespójność całego m i t u , z którego pochodzi p r z y t o ­ czony f r a g m e n t , można b y przyjąć, że ożywienie człowieka przez „dia­ bła" s t a n o w i po p r o s t u zaburzenie. D o ostrożności zmusza j e d n a k obec­ ność analogicznego rozwiązania p r o b l e m u duszy u Szorców. Człowieka stworzył Ulgen, który wszakże „duszy d l a niego, j a k b y się nie starał, stworzyć n i e mógł". Poszedł więc szukać j e j zostawiając na straży psa. Dzięki ciepłej sierści E r l i k zdołał dotrzeć do człowieka, 105 106 1 W 1 0 5 W. Radloff, Aus Sibirien, L e i p z i g 1884, t. 1, s. 285; por. Dáhnhardt, op. cit., s. 104-105. 1 0 6 L . V. i čelovek XIX Chomii, v religioznych — načalo XX 1 0 7 Predstavlenija predstavlenijach nencev narodov v.), L e n i n g r a d 1976, s. 17-18. P o t a n i n, op. cit., s. 220-223. o prirode Sibiři i čeloveke, i Severa w: (vtoraja Priroda polovina �83 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA napluł nań i pomazał ciało błotem. Początkowo U l g e n rozzłościł się, ale ponieważ nie zdołał znaleźć duszy, pomyślał, że E r l i k p o w i n i e n wiedzieć, j a k ją stworzyć. T e n przystał n a propozycję pod w a r u n k i e m , iż dusza będzie należała do niego, ciało natomiast do Ulgena. Zerwał łodygę dzięgielu, zrobił z n i e j tutkę i wdmuchnął człowiekowi duszę przez usta. Tę duszę, zwaną k u t , zawsze po śmierci E r l i k zabiera do s i e b i e . Sens m i t u , będącego w istocie r o z b u d o w a n y m w a r i a n t e m standardo­ w e j opowieści o i n g e r e n c j i demona, staje się w pełni jasny dopiero w t e d y , g d y wiadomo, że według Szorców człowiek posiadał cztery dusze. Dusza kut związana była ze z d r o w i e m i życiem, ją też porywały złe d u c h y (co powodowało chorobę) l u b pożerał E r l i k (śmierć) . Jeśli w t e n sam sposób rozumieć m i t chałchaski, to n a poziomie s t r u k t u r a l n y m nie różnią się one n i c z y m od pozostałych w e r s j i mówiących o precedenso­ w y m d o t a r c i u bóstwa śmierci do n o w o s t w o r z o n y c h l u d z i . T y l e że t u t a j w sposób n i e z w y k l e p r z e w r o t n y w y k o r z y s t a n y został m o t y w koniecz­ ności odejścia po duszę, który zwłaszcza w micie Szorców zdominował całą opowieść. Przekupienie psa i zanieczyszczenie ciała jest w y d a r z e ­ n i e m zupełnie p o z b a w i o n y m znaczenia, gdyż p r o b l e m stojący przed U l genem sugeruje, iż stworzona przezeń istota nie m a jeszcze żadnej duszy. G d y b y zaś stwórcy udało się duszę zrobić l u b znaleźć, byłaby ona n i e ­ śmiertelna. Widzieliśmy jednak, iż nie jest to możliwe i w k o n s e k w e n c j i powstaje człowiek żywy, ale śmiertelny. Specyfika przytoczonych tekstów polega więc na w p r o w a d z e n i u — zapewne pod wpływem w e r s j i słowiańskich t y p u apokryficznego — przekonania o istotności a k t u ożywienia (osobnego od stworzenia ciała), którego wszakże nie może dokonać sam stwórca. Powoduje to albo p r z e ­ kształcenie całego m i t u na wzór słowiański (tekst Tabalarów), gdzie proces t w o r z e n i a jest niejako p r z e r w a n y ingerencją demona i dlatego nawet dusza niebiańska nie zapewnia nieśmiertelności , albo też f o r ­ malne w p e w n y m sensie włączenie poszukiwania duszy przez stwórcę (bezskuteczne) oraz zmianę f o r m y ingerencji, która staje się „ożywie­ n i e m " nie tracąc j e d n a k swego istotnego c h a r a k t e r u (powoduje p o w s t a ­ nie r y t m u życie/śmierć). Wtórność m o t y w u odejścia po duszę p o t w i e r d z a f a k t , iż stwórcy l u ­ dzi funkcjonują w s y n c h r o n i c z n y m m o d e l u świata j a k o d a w c y l u b p r z y ­ n a j m n i e j współdawcy życia i opiekunowie dusz. Szczególnie i n s t r u k t y w nego przykładu dostarczają w t e j m a t e r i i w i e r z e n i a Ewenków, podług których E k s e r i (Seweki) „na początku [...] robił duszę f o m i ] — podstawę 108 ш n o I. D. C h ł o p i n a , Iz mifologii i tradicionnych religioznych Sorcev (po polevým materialam 1927 д.), [w:] Etnografija narodov Altaja Sibiři, N o v o s i b i r s k 1978, s. 71-72. 1 0 8 1 0 9 i verovanij zapadnoj С h 1 o p i n a, op. cit., s. 74-75. Skazanija burjat, „Zapiski vostočnosibirskago O t d e l a I R G O " , t. I : 1890, v y p . 2, s. 67-69, pod. z a : H a r v a , op. cit., s. 116-117. 110 �84 RYSZARD TOMICKI wszystkiego" , zaś j a k i e k o l w i e k wątpliwości co do stanu istot l u d z k i c h strzeżonych przez psa r o z w i e w a m i t mówiący o n i c h j a k o o beie omi-van — „duszach l u d z k i c h " . W języku Ewenków n i e istniała zresztą wyraźna różnica między pojęciami dusza i człowiek, jeśli pojęcie czło­ w i e k rozumiano j a k o „rezultat boskiego działania", t a k zatem, j a k uży­ wane jest ono w a n t r o p o g o n i i . Niestety nie dysponuję równie bez­ pośrednimi d a n y m i dla i n n y c h t r a d y c j i , ale dostatecznie w y m o w n y jest f a k t sporadycznego i często uzupełniającego w stosunku do standardowej w e r s j i występowania tego m o t y w u u ludów A z j i Północnej. Istnieje jeszcze jedna przesłanka przemawiająca za hipotezą o oddzia­ ływaniu m i t u słowiańskiego, w którym odejście po duszę miało niejako swe „źródło" w n i e k o m p e t e n c j i stwórcy l u d z i — Jezusa. W przytoczonych wcześniej m i t a c h Tabalarów i Nienieców mieliśmy okazję spotkać d o ­ kładne o d p o w i e d n i k i tego zagadkowego elementu antropogonii a p o k r y f i c z ­ nej. W n i c h również niekompetencja dotyczyła stworzenia duszy, a stwór­ cą l u d z i była istota zmuszona do k o r z y s t a n i a z pomocy boga niebios. Koncepcja „drugiego stwórcy", czy mówiąc inaczej — m o t y w s t w o ­ rzenia l u d z i przez bóstwo odróżniane od boga niebios między i n n y m i przez niepełną sprawność kreacyjną, znany był j e d n a k wśród ludów sy­ b e r y j s k i c h w i n n e j nieco postaci. W i e l e przykładów dostarcza m i t o l o g i a Manso-chantów, poczynając od wspomnianego już N u m i - t o r u m a , t r z y ­ k r o t n i e tworzącego i s t o t y ludzkie. Był o n s y n e m K o r s - t o r u m a , twórcy ziemi, i herosem k u l t u r o w y m , który obdarzył człowieka d o b r a m i k u l t u ­ r o w y m i . W s y n c h r o n i c z n y m m o d e l u świata pełnił f u n k c j e życiodajne i zachowawcze, pośredniczył także między ojcem i l u d ź m i . Analogiczna c h a r a k t e r y s t y k a przysługuje i n n y m m a n s o - c h a n t y j s k i m stwórcom będą­ c y m l o k a l n y m i o d p o w i e d n i k a m i N u m i - t o r u m a . Do n i c h należy E l e m p i , którego ograniczone kompetencje kreacyjne przejawiły się w t y m , iż zabrakło m u śniegu do stworzenia człowieka. Dopiero za radą boga n i e ­ bios zmieszał śnieg z ziemią i dokończył swe dzieło . Z k o l e i K a n - i k i zapomniał zrobić l u d z i o m języki, a b r a k uzupełnił dopiero po i n t e r w e n ­ c j i ojca, boga niebios . M i m o że wszystkie w y m i e n i o n e postaci i d e n t y ­ f i k o w a n e były na początku X X w i e k u z Chrystusem, i c h niekompetencja ma zdecydowanie odmienny, bardziej techniczny charakter, chociaż dla j e j wyrównania niezbędna jest pomoc boga niebios będącego dodatkowo ojcem. Generalne podobieństwo koncepcji „drugiego stwórcy" mogło j e d n a k stanowić c z y n n i k w z n a k o m i t y sposób ułatwiający adaptację m o t y w u niemożności samodzielnego stworzenia duszy. A l e jeśli k o n t y U 1 112 m 1 U l l s ш 1 1 1 V a s i 1 e v i č, op. cit., s. 176. 1 1 2 V a s i 1 e v i č, op. cit., s. 177. 1 1 3 V a s i 1 e v i č, op. cit., s. 189-190. 1 1 4 K a r jalainen, ш Dáhnhardt, 1 1 6 op. cit., t. 2, s. 255; Z o l o t a r e v , op. cit., s. 66, 95. К а г j a 1 a i n e n, op. cit., t. 2, s. 187. op. cit., s. 267-268. �86 LUDOWE M I T Y О STWORZENIU CZŁOWIEKA nuować to rozumowanie, wówczas należałoby przyjąć, że wystąpienie J e ­ zusa w r o l i „drugiego stwórcy" s t a n o w i transformację t e j archaicznej koncepcji, dokonaną niewątpliwie w środowisku l u d o w y m , skoro r e ­ d a k t o r z y apokryfów — m i m o r e s p e k t u d l a świętego przekazu — s t a r a l i się ukryć ją za fasadą i d e i Trójcy. M o t y w odejścia po duszę, który w p r o ­ wadził t y l e chaosu w niektórych m i t a c h azjatyckich, byłby zatem r e f l e k ­ sem oddziaływania schrystianizowanej a n t r o p o g o n i i słowiańskiej t y p u apokryficznego. Wróćmy jeszcze na m o m e n t do i d e n t y f i k o w a n i a stwórcy l u d z i jako istoty z niższego niż bóg niebios poziomu (np. jego syna), co n a j p r a w d o ­ podobniej występuje również u Ewenków i J a k u t ó w . Pozwala ono b o w i e m ustanowić łączność między m i t a m i mówiącymi o t w o r z e n i u l u ­ dzi oraz t a k i m i , według których ludzie zostali zrodzeni przez bóstwa. D r u g i e rozwiązanie prezentują między i n n y m i t e k s t y Nganasanów, gdzie ludzie są p o t o m k a m i D j o j b a - n g u o będącego jednocześnie synem boga nieba, herosem k u l t u r o w y m i o p i e k u n e m życia na z i e m i . Typologicznie D j o j b a - n g u o odpowiada stwórcom m a n s o - c h a n t y j s k i m , e w e n k i j s k i m i j a k u c k i m . Istotne znaczenie m a t u również f a k t , iż n a w e t w t e d y , g d y w i e ­ rzono w stworzenie l u d z i z jakiejś substancji (materii), bóg stwórca uważany bywał za protoplastę g r u p y . Przykładem jest t u A j y y t o j o n u Jakutów i Bucha no j o n u niektórych g r u p Buriatów . Paralelność t a , świadcząca o b r a k u zależności między formą powołania l u d z i do życia a c h a r a k t e r e m r e l a c j i stwórca — ludzie (nie w n i k a j m y w ewentualną pierwotność którejś z f o r m ) , s t a n o w i — j a k sądzę — kolejne p o t w i e r d z e ­ nie nieadekwatności ożywienia l u d z i jako osobnego a k t u do systemu w y ­ obrażeń m i t o l o g i c z n y c h północnoazjatyckiego szamanizmu. 117 1 1 8 119 N i e t r u d n o zauważyć, że dzięki n o w y m materiałom s t a n d a r d o w y sche­ m a t a n t r o p o g o n i i ulega ciągłemu wzbogaceniu oraz l i c z n y m w a r i a c j o m w swej w a r s t w i e f a b u l a r n e j . Nienaruszony pozostaje jednak d w u f a z o w y obraz dziejów l u d z i . Czas więc przejść do ostatecznego wyjaśnienia s y m ­ b o l i k i sierści, której posiadanie l u b u t r a t a oznacza przynależność do P r o t o - l u b P r a l u d z i . Omówienia w y m a g a także r o l a ważnej w micie postaci, towarzyszącej bez p r z e r w y naszym rozważaniom, a m i a n o w i c i e pomocnika stwórcy — psa będącego w istocie współsprawcą zmian, j a k i m uległy i s t o t y l u d z k i e . Oba zagadnienia łączą się ze sobą, co staje się w pełni jasne, gdy p r z y p o m n i m y , że t r a n s f o r m a c j i istot l u d z k i c h 1 1 7 (Aar W obu w y p a d k a c h istniały ślady wierzeń o względnie p a s y w n y m bogu n i e b a t o j o n u Jakutów, I l d y d y u E w e n k ó w ) , sytuującym się n a wyższym systemu mitologiczno-religijnego ив p o r poziomie niż interesujące n a s p o s t a c i . в . O. D o 1 g i с h , Mifologičeskie skazki i istoričeskie predanija ngana- san, M o s k v a 1976, s. 49, 55. 1 1 9 v XIX por. Por. N. A. — načale XX Dáhnhardt, A 1 e к s e e v, v., N o v o s i b i r s k Tradicionnye religioznye verovanija 1975, s. 38-39, 77-78, 1 2 0 - 1 2 1 ; o B u c h a op. cit., s. 106; P o t a n i n , op. cit., s. 267 (nr 4). jakutov nojonie �86 RYSZARD TOMICKI towarzyszy i jest z nią współzależna transformacja pomocnika stwórcy. W m i t a c h operujących sierścią j a k o a t r y b u t e m P r o t o - l u d z i m a m y do czynienia z wyraźną zamiennością „sytuacji" l u d z i i psa: LUDZIE PIES SIERŚĆ + — NAGOŠC — + I n n y m i słowy, dokąd pies pozostaje nagi, ludzie o k r y c i są sierścią i ce­ chują i c h — korelowane z t y m a t r y b u t e m — nieśmiertelność oraz b r a k r o z w o j u gatunkowego; k i e d y pies zyskuje sierść, o n i tracą wszystkie w y ­ mienione własności. Relacje te nasuwają p y t a n i e : czy o t r z y m a n i e przez pomocnika stwórcy sierści jest w a n t r o p o g o n i i północnoazjatyckiej w y ­ łącznie m o t y w e m etiologicznym, dostarczającym odpowiedzi na temat genezy psa, czy też z n a k i e m z m i a n y o głębszym znaczeniu, zbliżonej do z m i a n y modus vivendi l u d z i po u t r a c i e szczególnego okrycia? Za drugą możliwością p r z e m a w i a początkowy status psa, za pierwszą — n a j p o wszechniej występujące przekonanie, że były pomocnik stwórcy został zwykłym, podległym człowiekowi zwierzęciem. Niejasności, towarzyszące m i przez długi czas, zlikwidowały w znacz­ n y m stopniu m i t y mongolskie, które należałoby zaliczyć do zupełnie i n n e j k a t e g o r i i niż te, j a k i e interesowały m n i e w związku z antropogonią sło­ wiańską. Są t o d w i e g r u p y tekstów mówiących o próbach uczynienia l u d z i nieśmiertelnymi, a i c h treść m a w skrócie następującą postać: 1. Bóg ( B u r c h a n Bakszi, O c z i r w a n i ) prześladuje demona A r a c h y ( A r a c h i - a m i t y n , Tajczżin A r a c h y , Mangysa), który zjadł sierść na człowie­ k u (!) albo wypił araszan (arszan, arakszin) mający zapewnić l u d z i o m „wieczne i szczęśliwe" życie, sam zyskując w t e n sposób nieśmiertelność. Bóg znalazłszy p o t w o r a z pomocą Słońca i Księżyca rozciął go na pół, demon pożera zaś odtąd oba ciała niebieskie (zaćmienie) za to, że p r z y ­ czyniły się do jego odnalezienia ° . 2. Bóg wysłał k r u k a (wronę), aby zaniósł l u d z i o m wodę zwaną mynchen chara ugun l u b munko chara ugun — „wieczną czarną wodę", która miała uczynić i c h nieśmiertelnymi. Ptak, przestraszony przez puhacza. wylał j e d n a k wodę na sosnę (świerk) od czego drzewo jest wiecznie zie­ lone . T e k s t y pierwszego rodzaju nawiązują wyraźnie do indyjskiego m i t u o z d o b y w a n i u a m r i t y , podstępnie w y p i t e j przez smoka Rahu, którego następnie pokonał W i s z n u dzięki pomocy Słońca i K s i ę ż y c a Jeżeli w m i t a c h g r u p y d r u g i e j sam pomysł dostarczenia „wody życia" k o n t y 12 121 122 1 2 0 1 2 1 122 Indii, P o t a n i n , op. cit., s. 192, 209-210. Potanin, op. cit., s. 210-211. Wersje znane z Mahabharaty, M o s k v a 1975, s. 33. Ramajany, Wisznupurany, por. Mify drevnej �L U D O W E M I T Y O S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA 87 n u u j e również tradycję indyjską, t o p r z y n a j m n i e j f u n k c j a k r u k a ( w r o n y ) j a k o pośrednika między bogiem i ludźmi nie ma z pewnością o d p o w i e d n i ­ ka w żadnej z w i e l k i c h t r a d y c j i m i t o l o g i c z n o - r e l i g i j n y c h . W t e j samej r o l i p o j a w i a się o n natomiast w niektórych m i t a c h ałtajskich: U l g e n po s t w o r z e n i u ciał wysłał k r u k a , swego pomocnika, do najwyż­ szego boga niebios K u d a j a , a b y przyniósł dusze. K r u k otrzymał je w n i e ­ bie i niósł w dziobie na ziemię. Po drodze, zgłodniały, dał się skusić u r o ­ k i e m s z k l i s t y c h oczu padłej k r o w y i k i e d y krzyknął z z a c h w y t u na i c h widok, dusze wypadły m u z dzioba. Spadły na drzewa iglaste, które od tego czasu są zielone l a t e m i zimą . W r a c a m y zatem do znanej doskonale opowieści, z tą j e d n a k różnicą, iż k r u k nie p i l n u j e s t w o r z o n y c h ciał, lecz niejako w zastępstwie stwórcy udaje się do nieba. Jest t o wszakże różnica czysto f o r m a l n a , zarówno b o ­ w i e m w m i t a c h mongolskich, j a k i w tekście ałtajskim k r u k „zajmuje" miejsce psa. Niedostarczenie przez niego dusz l u b „wody życia" m a t a k i sam s k u t e k , j a k dopuszczenie demona do ciał l u d z i . K r u k i pies n i e w y ­ konując otrzymanego zadania stają się pośrednimi s p r a w c a m i u t r a t y n i e ­ śmiertelności. Szczególnie wyraźne jest to w micie ałtajskim, gdzie e p i ­ zod z k r u k i e m — j a k można było oczekiwać ze względu na wystąpienie m o t y w u odejścia po dusze — d u b l u j e typową opowieść o psie strażniku. Podczas l o t u k r u k a E r l i k przekupił sierścią psa pilnującego l u d z i i tchnął i m własną duszę, mówiąc: „To wszystko będzie moją własnością". Odtąd E r l i k zabijał l u d z i , a dusze i c h zabierał do siebie w p o d z i e m i a " . W świetle wcześniejszych ustaleń f r a g m e n t t e n nie w y m a g a dodatkowego komentarza. E k w i w a l e n c j a k r u k a i psa p o j a w i a się również u Ewenków. W j e d ­ n y m z tekstów nie pies, lecz k r u k jest p o m o c n i k i e m C h e w e k i i o n p i l ­ nuje s t w o r z o n y c h l u d z i . „Pewnego razu do k r u k a podszedł zły b r a t [Chargi — starszy b r a t C h e w e k i — R T ] i zaczął prosić: »Pozwól m i obej­ rzeć jego t w o r y . D a m ci za to dobre jedzenie, d a m ci żołądek». Dał m u spróbować. Spróbował k r u k — smaczne! K r u k puścił go do wyobrażeń l u d z i . Później C h e w e k i spytał k r u k a : «Jak żyją ludzíe?». — «Pozwolilem i c h obejrzec». C h e w e k i rozzłościł się na k r u k a i kazał m u jeść padlinę i zgniliznę" . ^Potwierdzają się w t y m momencie podejrzenia, że z pozoru dalszop l a n o w a i pozbawiona większego znaczenia postać pomocnika stwórcy odgrywała w m i c i e ważniejszą rolę. M i t y , w których występuje k r u k , zachowały lepiej tę głębszą warstwę i dzięki n i m m i t y c z n y pies ukazuje 123 124 125 A . V . A n о с h i n , Materiały po šamanstvu u altajcev, „Sborník M u z e j a A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i " , t. I V : 1924, 6. 2, 18-19, pod. z a : K a ł u ż y ń s k i , op. cit., s. 93-94. 123 12" Tamże. 125 V a s i 1 e v i č, op. cit., s. 175. �88 RYSZARD TOMICKI się j a k b y w n o w y m w y m i a r z e . Wymieńmy najważniejsze e l e m e n t y zwią­ zane z p o m o c n i k i e m stwórcy. K r u k i pies są pośrednikami między bogiem i ludźmi. I c h f u n k c j a związana jest jednoznacznie z losem l u d z i . Bez względu na to, czy cho­ dzi o przyniesienie „ w o d y życia", dusz, czy też o strzeżenie l u d z i przed bogiem śmierci, niedopełnienie obowiązku powoduje j e d n a k o w y s k u t e k — ludzie stają się ludźmi, to znaczy i s t o t a m i śmiertelnymi. D r u g i m ważnym elementem jest przyczyna u c h y b i e n i a w w y k o n y w a n i u zadania. K r u k ulega p a r t y k u l a r n e j pokusie odpoczynku l u b pożywienia się. Także pies ulega pokusie zabezpieczenia się przed chłodem. A l e t a k i e ujęcie p r z y ­ czyn sprzeniewierzenia się pomocnika stwórcy jest co n a j m n i e j p o ­ w i e r z c h o w n e . F a k t , że w w y p a d k u k r u k a d w u k r o t n i e pokusa wywołana została szczególnym rodzajem pożywienia — padliną i wnętrznościami —• zwraca uwagę na p o d o b n y c z y n n i k występujący w opowieściach o psie. Nie jest on b o w i e m kuszony wyłącznie sierścią, chociaż w z m i a n k i o j a ­ kimś j e d z e n i u o b i e c y w a n y m m u przez demona łatwo nikną w c i e n i u racjonalnie uzasadnionej „łapówki" w postaci sierści. Jeśli j e d n a k ekspo­ nowanie ochronnego znaczenia sierści s t a n o w i taką samą racjonalizację, j a k rogowa skóra A d a m a chroniąca j a k o b y przed z i m n e m , wówczas t y m pilniejsza uwaga należy się z a c h o w a n y m r e l i k t o w o w z m i a n k o m . Wśród znanych m i przypadków znajduje się: kuszenie psa jedzeniem,, po którym przez miesiąc nie będzie głodny, obietnicę uczynienia go niegłodującym, podanie bliżej nie określonego jedzenia i oplucie powodujące wyrośnię­ cie sierści, wreszcie — podanie do zjedzenia demonicznych e k s k r e m e n ­ tów, po których psu w y r a s t a sierść . Znacznie częściej mówi się o j e ­ dzeniu odpadów, nieczystości i ekskrementów jako o s k u t k u sprzenie­ wierzenia się psa, co w w y p a d k u k r u k a — strażnika w micie Ewenków oraz w i n n y c h a z j a t y c k i c h m i t a c h o k r u k u — jest po p r o s t u k o n s e k w e n ­ cją precedensowego, pierwszego zjedzenia nieczystego pożywienia . 126 127 Nieczyste, pożywienie uznać można zatem za c z y n n i k powodujący transformację pomocnika stwórcy. Wyrośnięcie nagiemu psu sierści po zjedzeniu ekskrementów (czy w końcu j e j o t r z y m a n i e od demona) jest z n a k i e m z m i a n y jego n a t u r y , a nie t y l k o wyglądu zewnętrznego. W w i e l u m i t a c h p o m o c n i k i e m nie jest właściwie pies, lecz jakaś bliżej nie o k r e ­ ślona naga istota, która dopiero w w y n i k u sprzeniewierzenia staje się psem (Jakuci), albo istota k y n o m o r f i c z n a , lecz władająca językiem, p o ­ siadająca zdolność p o r o z u m i e w a n i a się, a w końcu po p r o s t u „człowiek" . 128 1 2 6 op, cit., s. 94, 95, 98-99; 1 2 7 Por. m i t Mansów o transformacji k r u k a , D á h n h a r d t , Kałużyński, t a n i n , op. cit., s. 220. oraz m i t y Nganasanów i Ewenków, Obrazcy gorija 1 2 8 tungusskoj Nikolaeviča Gurvič, narodnoj Potanina, op. cit, Vasilevič, op. cit., s. 177; P o op. cit., s. 63-64, D o 1 g i с h, op. cit., s. 56-57; V . N. literatury, w : Sborník v česť V a s i T e v, semidesjatiletija S . P e t e r b u r g 1909, s. 20. s. 129; V a s i l e v i č , op. cit., s. 176-178 (nr 4, 6, 12). Gri­ �89 LUDOWE M I T Y O STWORZENIU CZŁOWIEKA Interesującej analogii tego t y p u t r a n s f o r m a c j i dostarcza p e w i e n m i t Hucułów mówiący o żertwie wyznaczonej przez Boga odchodzącego do nieba na swoją „powiernicę". Miała ona wygląd człowieka, żyła na szczy­ cie góry między n i e b e m i ziemią, żywiła się rosnącymi t a m jagodami dzięki czemu była istotą czystą. Przynosiła Bogu i n f o r m a c j e o t y m , co dzieje się na ziemi, w razie p o t r z e b y karząc l u d z i ogniem w jego i m i e n i u . Podczas podróży na ziemię żertwa przemieniała się w węża ze skrzydła­ m i . Pewnego r a z u przebywając długo wśród l u d z i zgłodniała i najadła się ścierwa, które pozostało po potopie. Przypełzła na górę, ponieważ nie mogła latać. Za karę Bóg uczynił z n i e j strażniczkę źródła. A b y równo­ cześnie ukarać l u d z i nakazał żertwie puszczać wodę t y l k o w t e d y , gdy dostanie człowieka na pożarcie. Uwolnił l u d z i od żertwy p e w i e n święty człowiek. O d j e j zabicia na ziemi jest dużo w o d y . Weźmy w nawias zakończenie opowieści nawiązujące do m o t y w u w a l ­ k i ze smokiem. I s t o t n y jest f a k t , że przyczyna i c h a r a k t e r t r a n s f o r m a c j i boskiego n a m i e s t n i k a są identyczne, j a k w m i t a c h azjatyckich, a ponadto m i t h u c u l s k i wskazuje w sposób jednoznaczny, iż zjedzenie p a d l i n y u j a w n i a chtoniczną naturę żertwy. Analogie, jakie posiada ta zależność w m i t o l o g i i ludów paleoazjatyckich i niektórych p l e m i o n północnoame­ rykańskich, gdzie występuje w odniesieniu do k r u k a i kojota, p o t w i e r ­ dzają w pełni wniosek, że żywienie się padliną jest formą obrazującą mediacyjność między życiem i śmiercią ° . W języku s y m b o l i c z n y m istota obdarzona t y m i własnościami w i n n a znosić opozycję życia i śmier­ ci, istnieć między t y m i stanami, bez t r u d u przekraczać granicę tego świa­ ta i wracać bez s z w a n k u z zaświatów. W w y p a d k u k r u k a , n a w e t jeżeli jego pojawienie się w m i t a c h e w e n k i j s k i c h , ałtajskich i m o n g o l s k i c h nie s t a n o w i r e z u l t a t u w p ł y w ó w p a l e o a z j a t y c k i c h , za c z y m przemawiać mogłoby współwystępowanie z psem, w y m i e n i o n e cechy są repetycją ele­ mentów znanych z mitologicznego k o m p l e k s u k r u k a powszechnego w A z j i Północno-Wschodniej i A m e r y c e Północno-Zachodniej. P e w n y m zasko­ czeniem jest natomiast powiązanie f u n k c j i m e d i a t o r a między życiem i śmiercią z psem, chociaż trzeba powiedzieć, że w całej północnej E u ­ r a z j i był on zwierzęciem o f i a r n y m składanym zawsze „ w k i e r u n k u p o d ­ z i e m i " ; uważano go za strażnika wejścia do k r a i n y zmarłych l u b t o 129 13 ш 132 1 2 9 S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 30. 1 8 0 E . M . M e 1 e t i n s к i j , Strukturno-tipologičeskij nych paleoaziatov (Voronij cikl), [w:] analiz mifov Tipologičeskie issledovaníja severo-vostočpo fol'klore, M o s k v a 1975, s. 98. 1 3 1 Sugestię taką wysunęła Istoriko-etnografičeskie 132 p XIX o r n p ocerki Pamjatniki — načalo XX Vasilevič, (XVIII kul'tury op cit., s. 178, 190; t e n ż e , — načalo XX narodov Evenki. v.), L e n i n g r a d 1969, s. 218. Sibiři i Severa (vtoraja polovina v.), „Sbornik M u z e j a A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i " , t. X X X I I I : 1977, s. 9, 31, 123, 131, 147, 158, 164, 165, 166, 218-219, 221, 222, 224, 227. �90 RYSZARD TOMICKI warzysza boga ś m i e r c i , czy choćby jedną z postaci złego d u c h a . Uświadomienie sobie tego nasuwa dalsze paralele: psy towarzyszące w e d y j s k i e m u Jamie, greckiego Cerbera i dwugłowego Ortrosa zabitego przez Heraklesa, skandynawskiego w i l k a F e n r i r a i psa G a r m . R e k o n ­ s t r u k c j a zespołu wyobrażeń a z j a t y c k i c h i europejskich związanych z psem w y m a g a osobnej p r a c y , ale nie od rzeczy będzie przypomnieć, że również w słowiańskim folklorze nie b r a k śladów m i t o l o g i z a c j i psa. Szczególnie interesujące są m o t y w y , w których znamiennie pojawiają się smok, Diabeł i pies. Do n i c h należą ukraińskie wierzenia o c z a r n y m psie próbującym każdej nocy przegryźć uprząż k o n i w i d o c z n y c h na niebie j a k o gwiazdozbiór W i e l k i e j Niedźwiedzicy i zniszczyć w t e n sposób świat; nie mogąc tego dokonać biegnie przed świtem do s t u d n i ugasić p r a g n i e ­ nie i wówczas uprząż ponownie się zrasta. Inne wierzenie mówi, iż pies p r z y k u t y jest żelaznym łańcuchem do Małej Niedźwiedzicy i stara się przegryźć łańcuch, a gdy zdoła to uczynić nastanie koniec świata . Sądzę, iż uwzględniając ogólnie występujące w wierzeniach l u d o w y c h przekonanie o demoniczności psa można uznać podane przykłady za w y ­ starczające uprawdopodobnienie chtoniczności tego zwierzęcia nie t y l k o w północnej A z j i . W a r t o j e d n a k wspomnieć o jeszcze j e d n y m m o t y w i e , bogato r e p r e z e n t o w a n y m w bajkach i epice Słowian, który najlepiej chyba ukazuje funkcję psa — i całej k l a s y b l i s k i c h m u pod t y m wzglę­ dem istot — jako mediatora między życiem i śmiercią. M a m na myśli p r z y w r a c a n i e do życia bajkowego bohatera. M o t y w t e n występuje w róż­ n y c h f o r m a c h i dotyczyć może w i e l u postaci charakteryzujących się jedną wspólną cechą — zdolnością l u b umiejętnością przekraczania b a r i e r y życie/śmierć oraz t e n świat/zaświaty. Zazwyczaj działanie t a k i e j 133 ш 1SS 138 13 > P o t a n i n, o roždeníi, narodov bolezni Sibiři op. cit., s. 932; V . V . i smerti, i Severa Priroda [w:] (vtoraja A n t r o p o v a, i čelovek polovina XIX Predstavlenija v religioznych — načalo XX korjakov predstavlenijach v.), L e n i n g r a d 1976, s. 256. 1 3 4 K a r j a l a i n e n , 1 3 6 W der op. cit., t. 1, s. 74. Mythologie der zirkumpazifischen Vólker, „Wiener g e s c h i c h t e u n d Lingüistik", B d . I : 1930 ( S o n d e r d r u c k ) ; destaramvater Shamanism. D e r Hund dużym s t o p n i u n i e a k t u a l n e są już p r a c e W . К o p e r s a, und Kerberos, Archaic Beitrage F. zur in KulturHun- K r e t s c h m a r , S t u t t g a r t 1938, B d . 1-2; por. też u w a g i M . E 1 i a d e, Techniques of Ecstasy, P r i n c e t o n U n i v e r s i t y P r e s s 1974, s. 466- 467. 1 3 6 A. N. Afanase v, Poetičeskija vozzrenija Slavjan na prirodu, Moskva Słowiań­ 1865, t. 1, s. 763; te s a m e m o t y w y w związku z Diabłem, por. T o m i c k i , ski mit..., T r i e Devil Folklore s. 81. O związku D i a b ł a i p s a w in Dog Studies Form. No Partial 11. O s t a t n i o Drevnebalkanskij V. V. I v a n o v, ubijce psa i evrazijskie pato-vostočnosiavjanskie s. 181-213. A paralleli, paralleli. folklorze Type-Index pracę pisała B . of Devil na temat mitologii i obečeindoevropejskij [w:] Slavjanskoe Struktura tekst i balkanskoe balkanskogo A l l e n Legends, Woods, B e r k e l e y 1959, psa mifa opublikował o geroe jazykoznanie. teksta, Moskva — Kar- 1977, �91 L U D O W E M I T Y O S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA istoty wywołane zostaje a k t e m wspaniałomyślności ze s t r o n y bohatera. W epice południowosłowiańskiej wiła wdzięczna za u r a t o w a n i e dziecka l u b łaskę w stosunku do niej samej (pozostawienie p r z y życiu, lecz także pomoc w rozplątywaniu włosów) zawiera z bohaterem związek p o b r a t y m s t w a , a w potrzebie dostarcza m u wskrzeszające ziele . W bajkach wschodniosłowiańskich bohaterowie podczas podróży po „innym świe­ c i e " ratują od śmierci małe żmijęta, dzięki czemu matka-żmija (żertwa) nie pożera i c h , lecz w y n o s i na ziemię. W i d e n t y c z n y c h okolicznościach czynić to może niezwykły p t a k {ptica-Nogaj, Magowej-ptica itp.) albo po p r o s t u orzeł l u b k r u k , które czasem mają za zadanie j e d y n i e zdobyć „wodę życia" . Do t e j g r u p y należy również pies, który swą wdzięcz­ ność za uczynek bohatera wyraża poprzez scalenie i ożywienie jego ciała . Ostatnia wersja m o t y w u ma zaskakująco bliskie o d p o w i e d n i k i w folklorze m o n g o l s k i m . J e d n y m z wyczynów bohatera w eposach b u r i a c k i c h jest w a l k a z d e m o n i c z n y m psem G u n i g zakończona zwycięstwem i d a r o w a n i e m m u życia. K i e d y pewnego razu bohater zabija p o t w o r a i k r o p l e j a d o w i t e j k r w i p r z e c i w n i k a padają na jego ciało, od n i e u n i k n i o ­ nej śmierci r a t u j e go G u n i g zlizując j a d ° . Znane z legend m o n g o l s k i c h psy A s y r i Basyr, które ożywiają zabitego herosa liżąc jego ciało , o d ­ syłają z k o l e i do huculskiego przekonania, że jeśli pies wyliże ranę czło­ wieka „żadne złe powietrze nie i m a się j e g o " 137 138 139 1 4 ш 1 4 2 Przybliżając postać mitycznego psa t y l k o pozornie odeszliśmy od za­ sadniczej k w e s t i i , jaką stała się w p e w n y m momencie s y m b o l i k a sierści. Jeśli b o w i e m jest ona nieodłącznym a t r y b u t e m pomocnika stwórcy po jego sprzeniewierzeniu się i t r a n s f o r m a c j i , to p r z y n a j m n i e j część p r z e d ­ s t a w i o n y c h treści p o w i n n a być przez nią symbolizowana. Co więcej, o p i ­ sane własności przysługiwać w i n n y również P r o t o - l u d z i o m . Jedna z n i c h nasuwa się n i e m a l od r a z u — nieśmiertelność. Pies z r a c j i „niewrażliwości" na kategorie życie/śmierć jest istotą w p e w n y m sensie nieśmier­ telną, podobnie j a k wszystkie pozostałe w y m i e n i o n e w y ż e j postaci. O b r a ­ z o w o może to być ukazane jako posiadanie dostępu do magicznego środka o właściwościach odradzających. — „ w o d y życia", wskrzeszającego ziela i t d . Przypominają się ponownie mongolskie m i t y o próbie uczynienia op. cit, s. 76-77, 79, 138. 1 3 7 Czajka, 1 3 8 S z u c h n i e w i c z, op. cit, s. 103-104, 130, 134-135, 169-170; por. też W. T o ­ porów, Warszawa 1 3 9 rekonstrukcji A. čeloveka), mitu o jaju kosmicznym, [w:] Semiotyka kultury, 1975, s. 164, 169. S z u с h i e w i с z, slavjanskoj 1 , 0 Wokal volSebnoj U l a nov, Ulan-Ude op. cit., s. 180-186; N . V . skazki, Novikov, Obrazy vostočno- L e n i n g r a d 1974, s. 144-145, 156. Burjatskie uligery (ispolnenie, 1968, s. 35, 39-40; Očerki istorii t. 1. s. 42, 63, 65. 1 4 1 P o t a n i n, op. cit., s. 400. 1 4 2 Szuchiewicz, op. cit., s. 330. kul'tury kompozicija, Burjatii, izobraženija U l a n - U d e 1972, �92 RYSZARD TOMICKI l u d z i nieśmiertelnymi, w których mówi się o w y p i c i u araszanu przez de­ mona A r a c h y i zdobyciu wiecznego życia. W opowieści o k r u k u w y l e w a ­ jącym c u d o w n y napój na drzewa iglaste nie było w z m i a n k i o jego w y ­ p i c i u przez p t a k a , ale f a k t e m jest, że k r u k m a dostęp do „ w o d y życia". G. N . P o t a n i n przytacza m i t jako część w y p o w i e d z i i n f o r m a t o r a rozpoczy­ nającej się słowami: „ K r u k pije wodę mynchen chara ugun .[...] i od tego jest długowieczny. Bóg posłał k r u k a , a b y zaniósł wodę w usta człowie­ ka [...]". D a l e j następuje znany już tekst, a po n i m uwaga: „ Z araszanu, żeby woda miała moc, należy brać r a n k i e m z a n i m napije się z niego k r u k dlatego, że k r u k p r z y l a t u j e pić rano. O d tego o t r z y m u j e on n i e ­ śmiertelność" . 143 Sama zasada pozbawienia l u d z i określonej własności i zyskania j e j przez wiarołomnego pomocnika m a c h a r a k t e r analogiczny do „przesunię­ c i a " pierwotnego a t r y b u t u l u d z i na psa. Chcąc być k o n s e k w e n t n y m n a ­ leżałoby zatem zakładać, iż sierść symbolizuje nie t y l k o nieśmiertelność P r o t o - l u d z i , lecz także i c h szczególny sposób istnienia, który najprościej byłoby opisać jako b y t o w a n i e na pograniczu życia i śmierci, związane równocześnie z ziemią ( t y m światem) i zaświatami. D l a rozjaśnienia t e j s y t u a c j i odwołajmy się już bezpośrednio do s y m b o l i k i sierści i będących j e j pozostałością włosów, rozpoczynając od najczęściej spotykanej i c h asocjacji z duszą. P o z w o l i ona wprowadzić do rozważań materiał zarówno azjatycki, j a k i słowiański (europejski). U Ewenków u d s k i c h zanotowano w X V I I I w i e k u , że podczas obrzędu pogrzebowego jednego z małżonków d r u g i umieszczał p r z y ciele zmarłego p u k i e l własnych włosów, aby i c h dusze nie rozłączyły się w zaświatach. Według późniejszych d a n y c h włosy obcinano w czasie e p i d e m i i i odda­ w a n o na przechowanie szamanowi. Podobnie czyniono w t r a k c i e seansów szamańskich mających na celu wyleczenie chorego. Szaman umieszczał włosy pozostałych członków r o d z i n y w s p e c j a l n y m k o s z y k u l u b w o ­ reczku z w a n y m omiruk — „schronisko, siedlisko dusz", co miało zapew­ nić z a t r z y m a n i e dusz na t y m świecie . Podobny zwyczaj znany był w k u l t u r z e l u d o w e j całej n i e m a l E u r o p y . A b y pozbyć się cięższych chorób obcinano paznokcie i włosy, a następnie umieszczano je w dziurze wydrążonej w drzewie, zakopywano w ziemi, wrzucano do w o d y (nieraz przymocowane w zawiniątku do żaby l u b raka), w y r z u c a n o na rozstajne drogi, gubiono podczas wędrówki, dawano do zjedzenia psu. T y m razem włosy i paznokcie stanowić miały siedlisko choroby . G d y p o m i n i e m y obie interpretacje, opisane zachowania sprowadzają się do dwóch czynności: obcięcia włosów i paznokci oraz umieszczenia 144 145 op. cit., s. 210-211. 1 4 3 Potanin, 1 4 4 Vasilevič, 1 4 5 H . В i e g e 1 e i s e n, Lecznictwo Evenki..., s. 224, 226. ludu 202, 203, 268-270, 313, 314, 316-318, 320, 325. polskiego, K r a k ó w 1929, s. 33, 192, 193, �93 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA i c h w s p e c j a l n y m miejscu. Towarzyszą i m zbliżone okoliczności. Zabiegu dokonują osoby, które znalazły się w stanie zagrożenia egzystencjalnego, włączone b y t a k rzec w sferę przyciągania śmierci powstałą w s k u t e k obecności zmarłego albo choroby. Z k o l e i miejsce, w którym umieszczano obcięte włosy i paznokcie (a właściwie do którego je ekspediowano), jest niewątpliwie — p r z y n a j m n i e j u Ewenków — „tamtym światem". Są to zaświaty rzeczywiste, gdzie dotrą włosy umieszczone p r z y zwłokach albo symbolizowane przez jednoznacznie n a z w a n y schowek szamana . P r z y ­ p o m i n a to słowiański nakaz gromadzenia paznokci, żeby zabrać je ze sobą na t a m t e n świat l u b spalania i c h , będącego również formą t r a n s l a c j i mię­ d z y s t r e f a m i kosmosu (identyczny nakaz z n a l i M a n s o - c h a n t o w i e ) . Miejsca l o k o w a n i a obciętych włosów i paznokci w E u r o p i e oraz sposoby i c h pozbywania się wskazują, że i w t y m w y p a d k u m a m y do czynienia z analogicznym adresem . Z w r a c a p r z y t y m uwagę dołączanie n i e k i e d y do włosów i paznokci obiektów о cechach o f i a r y — czarnego koguta, p i e ­ niędzy, kawałka chleba, czy n a w e t wkładanie ekspediowanych części ciała do jaja i w r z u c a n i e w r a z z n i m do wody. N a Węgrzech zawieszano włosy na drzewie w darze d l a wodnego ducha. A b y uzupełnić zestaw przykładów dodajmy, że lecząc chore bydło obcinano kępkę sierści, ob­ noszono ją k i l k a k r o t n i e w k i e r u n k u „przeciw słońcu", a p o t e m zaszpuntow y w a n o w węgle d o m u . 146 147 148 149 Zabieg obcięcia włosów i paznokci połączony z s y m b o l i c z n y m prze­ syłaniem i c h w zaświaty rozumieć zatem można j a k o sposób w y z w o l e n i a się z s y t u a c j i k r y z y s o w e j , j a k o znak z m i a n y stanu. N i e postrzyżone włosy osoby będącej z p o w o d u śmierci l u b choroby kogoś bliskiego w kręgu „przyciągania śmierci" oznaczałyby, iż osoba t a istnieje w s w o i s t y m sta­ nie n i b y życia, n i b y śmierci. Pouczającej analogii dostarcza t u obrzęd pogrzebowy Manso-chantów, u których zmarłemu starannie rozczesy­ w a n o włosy, ale równocześnie k r e w n i n a znak żałoby rozpuszczali swoje włosy. Upodobnienie się do zmarłego symbolizuje dostatecznie wyraźnie bycie w p o d o b n y m do niego stanie; wzmacniano to przez rytualną i n ­ wersję: zarzucanie włosów do p r z o d u ( o d w r o t n i e niż n o r m a l n i e ) oraz n a k r y w a n i e głowy c h u s t k a m i przekręconymi na lewą stronę przez k o ­ b i e t y . W t e j s y t u a c j i obcięcie włosów, a także i c h upięcie, zaplecenie, 1 5 0 1 4 6 P o r . A . F . A n i s i m o v, i problemy 1 4 7 i proischoždenija V . N. materiály Religija pervobytnych evenkov v istoriko-genetičeskom verovanij, Moskva—Leningrad Cernecov, Predstavlenija o duše и obskich po pervobytnych religioznych voprosam ugrov, verovanij, w: izu&enii 1958, s. 59. Issledovanija „Trudy Instituía E t n o g r a f i i " , ns., t. L I : 1959, s. 134. 1 4 8 M . i n . g u b i e n i e jest formą przesyłania w zaświaty, por. J . S . W a s i l e w s k i , Podarować nego — znaleźć związanego 1 4 9 — zgubić z opozycją Biegeleisen, " ' C e r n e c o v , — zbłądzić. życie — śmierć, op. cit., s. 34, 320. op. cit., s. 143, 147. Niektóre kategorie jązyka symbolicz­ „Etnografia P o l s k a " , t. X X I V , z. 1,1980. �94 RYSZARD TOMICKI czy j a k a k o l w i e k i n n a f o r m a przywrócenia i m normalnego, codziennego wyglądu, oznaczać może t y l k o jedno — wyjście ze stanu kryzysowego, przejście ze stanu n i b y życia, n i b y śmierci do życia w pełni ludzkiego. Łatwo zauważalna s y m e t r i a między o p i s a n y m i rytuałami i m i t y c z ­ n y m pozbawieniem P r o t o - l u d z i p i e r w o t n e j sierści nie jest chyba p r z y ­ padkowa, skoro i d e n t y c z n y schemat o b s e r w u j e m y również w symbolice r y t u a l n y c h postrzyżyn dziecka. U ludów m o n g o l s k i c h okres życia do o b ­ cięcia włosów uważany był za „etap przejściowy między n i e b y t e m («trup») i p r a w d z i w y m człowiekiem" . U Manso-chantów m a t k a w r a z z nowo n a r o d z o n y m dzieckiem przebywała w i z o l o w a n y m „maleńkim d o m k u " do czasu ustalenia i m i e n i a ( i d e n t y f i k a c j i przodka, którego dusza wcieliła się w dziecko), po c z y m przechodziła do d o m u ogólnego, gdzie odbywały się postrzyżyny. N i e k i e d y imię dziecka otoczone było tajemnicą dopóki włosy n i e urosły m u na t y l e , b y mogły zostać obcięte . P r z y ­ pomnieć w y p a d a silnie eksponowaną w m i t a c h Ewenków korelację p o ­ czątku człowieczeństwa z identyfikacją etniczną, równoznaczną z zapo­ czątkowaniem życia społecznego i k u l t u r o w e g o . Postrzyżyny są też a k t e m uczłowieczenia t y l e , że w skali społecznej; stanowią a k t włączenia do g r u p y l o k a l n e j , ale — j a k świadczy i n f o r m a c j a mongolska — jego se­ m a n t y k a sięgać może w a r s t w y najgłębszej i obejmować zmianę w spo­ sobie istnienia odpowiadającą t r a n s f o r m a c j i P r o t o - l u d z i w P r a - l u d z i . Związek włosów i sierści z zaświatami oraz i s t n i e n i e m poza n o r m a l ­ n y m i k a t e g o r i a m i życie/śmierć przechowały również w i e r z e n i a słowiań­ skie. Już V . V . I v a n o v i V . N . Toporov s t w i e r d z i l i silną korelację włosów, sierści i r u n a z podziemiami, żmiją, s m o k i e m i n i e c z y s t y m duchem. Oprócz formuł magicznych, w których przywołuje się obraz żmii (smoka) leżącej na c z a r n y m r u n i e pod k o r z e n i a m i drzewa kosmicznego (gdzie zdaniem badaczy n a w e t imię Szkuropeja zawierać może l u d o w o - e t y m o l o g i c z n y ш 152 S. 1 6 1 prošlým, S z y n к i e w i с z, Svaďba — obr jad sankcionirovannyj kul'turnym m p i s 1978, s. 3. P o r . kategorię istot pręta w I n d i a c h obejmującą duchy zmarłych — zwłaszcza k a l e k , k u l a w y c h , n i e w i d o m y c h , p o r o n i o n y c h płodów — oraz d z i e c i p r z e d postrzyżynami, które s a m e były „niczym i n n y m j a k d u c h e m " . Analo­ gia stepie, dotyczy też formy pochówku. W Mongolii ciała d z i e c i „gubiono" w w I n d i a c h d z i e c i do dwóch l a t g r z e b a n o l u b składano w l e s i e , p o d c z a s gdy i n n y c h zmarłych palono. Grzebano również ascetów sannjasin, którzy osiągnęli nieśmier­ Zwy­ telność z a życia; i c h z n a k i e m było niestrzyżone owłosienie. T . Z b i k o w s k i , czaje, obrzędy religijne, ligia, Warszawa [w:] Podróże i symbole Kultura religijne Indii i Chin, [w:] Zwyczaje, 1974, s. 69; Б. S ł u s z к i e w i с z, Kultura a religia, do piekieł. Rzecz Warszawa o szamańskich także dyskusję wnoszącą w i e l e łecznym, E . R . L e а с h , Magical 1 5 2 С e r n e с o v, op. cit., dawnych 1977, s. 304, 306-307; J . S . misteriach, Warszawa hair, i Indii planie spo­ Insti­ „Man. T h e J o u r n a l I n s t i t u t e " , N. S., v o l . 4: 1969, N o 2, s. 256-264. s. 142. a re­ 1979, s. 112-113. P o r . „Journal of t h e R o y a l A n t r o p o l o g i c a l hair, symbole Wasilewski, do z r o z u m i e n i a rytuału postrzyżyn w t u t e " , v o l . 88: 1958, s. 147-164; C . R . H a a l p i k e , Social of t h e R o y a l A n t h r o p o l o g i c a l obrzędy �LUDOWE MITY O STWORZENIU 95 CZŁOWIEKA związek ze skórą-runem i skórą żmijową), godne odnotowania są n a z w y t y p u : voloserí — „długa owcza sierść", „sierść do przędzenia", „przędza", vólosen' l u b volosén' — „nieczysty d u c h , czart", volosatik — demon (domowy, leśny), vólos — rodzaj choroby, volosic — r o b a k powodujący choroby, z w a n y też zmeevik. Zależności te mają liczne analogie i n d o europejskie, m . i n . hetyckie, gdzie nazwa żmii (ideogram M U S ) łączył się etymologicznie ze słowami hulana — „sierść", hulaliia — „oplatać", „namotywać (sierść)", „zawijać", hulali — „wrzeciono", p r z y c z y m opla­ tanie przez żmiję dotyczyć może na przykład miasta Hattusas . T r o p wskazany przez radzieckich semiotyków p r o w a d z i znacznie dalej. W s p o m n i j m y z jednej s t r o n y niezbyt dotąd jasną predylekcję słowiań­ skich demonów do motania, przędzenia, szycia, z d r u g i e j zaś bułgarskie stichije (stije), które zwykły swe nadzwyczaj długie włosy w y k o r z y s t y ­ wać do polowania na l u d z i . Jeśli „kto od n i c h ucieka, w t e d y owijają w ł o ­ sy około jego nóg albo w ogóle chwytają go włosami i oplątują" . Po­ suwając się jeszcze dalej m u s i m y skonstatować, że wśród cech c h a r a k t e ­ ryzujących różne rodzaje demonów o d n a j d u j e m y kosmatość, posiadanie sierści l u b p r z y n a j m n i e j n i e n a t u r a l n i e długich włosów . K . Moszyński próbował wytłumaczyć t o wierzenie j a k o reminiscencję małp, lecz jego interpreteacja m u s i zostać uznana za chybioną. T y m bardziej, iż zgodnie ze specyfiką słowiańskich wyobrażeń o p i e r w o t n e j skórze A d a m a i E w y ciało demonów p o k r y t e b y w a również „czymś t w a r d y m w rodzaju p a ­ z n o k c i " . A więc i t y m razem a t r y b u t P r o t o - l u d z i okazuje się włas­ nością istot, które ze względu na swój modus Vivendi sytuują się poza k a t e g o r i a m i życia i śmierci. Za ilustrację własności demonów niech posłużą n a m południowosłowiańskie wiły. W epice l u d o w e j zostały one wyidealizowane i prezento­ wane są zazwyczaj jako piękne, młode k o b i e t y o długich włosach. W w i e ­ rzeniach rozpuszczone włosy uzupełniają postać szkaradną o nogach za­ kończonych k o p y t a m i l u b całych k o z i c h nogach p o k r y t y c h sierścią. Szczegóły te, powtarzające się także u i n n y c h demonów, przywodzą na myśl h u c u l s k i obraz kosmatego A d a m a posiadającego k o p y t a . Miejscem p r z e b y w a n i a wił są obszary k l a s y f i k o w a n e w k u l t u r z e l u d o w e j jako obce, demoniczne, reprezentujące i n n y (nie l u d z k i ) świat, a i c h znakiem jest niekiedy młyn z obracającym się w o d w r o t n y m k i e r u n k u k o ł e m . W stosunku do l u d z i i w ogóle różnorodnych f o r m życia cechujących strefę ziemską są wiły i s t o t a m i a m b i w a l e n t n y m i — powodują destrukcję ш 154 155 156 157 1 5 8 1 5 4 I v a n o v , T o p o r o v, op. cit, s. 5, 31-35, 48-53. К . Moszyński, Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1967, t. 2, cz. 1, s. 612. 1 5 5 1 5 6 Moszyński, Moszyński, op. cit., s. 606. op. cit., s. 605. W. K l i n g e r , Wschodnioeuropejskie łogii ludowej a tradycja grecko-rzymska, op. cit., s. 52-54. 1 5 7 rusałki i pokrewne postaci demonoL u b l i n — K r a k ó w 1949, s. 20; C z a j k a , �96 RYSZARD TOMICKI i śmierć, ale są również w stanie pobudzić płodność i przywrócić życie dzięki d y s p o n o w a n i u m a g i c z n y m i środkami. I c h n e g a t y w n a działalność u k a z y w a n a jest z reguły w m o t y w i e p o r y w a n i a dzieci, który dostarcza pierwszej oczekiwanej i n f o r m a c j i . Okazuje się b o w i e m , że czasem, po l a ­ tach, zwracają dziecko p r a w d z i w y m rodzicom i wówczas dysponuje ono szczególnymi własnościami. Przede w s z y s t k i m jest n i e p o k o n a n y m i n i e ­ śmiertelnym herosem. „Da me puška u b i t i ne może / N i t i sablja p r i v a t i t i mesa" — stwierdza jeden z n i c h . Ponadto, choć ma wygląd człowieka, ciało jego o k r y w a sierść, świadcząca o t y m , że jest vilenjakíem . Transformacja sygnalizowana zmianą powierzchowności dotyczyć m o ­ że nie t y l k o ludzkiego dziecka. Stałym a t r y b u t e m wił w epice l u d o w e j jest strój, biała, z w i e w n a szata, a nieraz także skrzydła zdejmowane p o d ­ czas kąpieli. One stanowią źródło magicznej siły oraz tożsamości wiły. Człowiek, który zakocha się w w i l e i chce ją zdobyć, p o w i n i e n b o w i e m ukraść j e j wspomniane a t r y b u t y . Bez n i c h wiła nie może zostać w s w o i m świecie, staje się zwykłą dziewczyną, t r a c i przewagę n a d człowiekiem, w y c h o d z i za mąż i r o d z i dzieci. Dąży j e d n a k do odzyskania szaty i s k r z y ­ deł, k i e d y zaś t o się udaje, odzyskuje swe p i e r w o t n e p r z y m i o t y . Powraca do świata wił, gdzie staje się m . i n . na powrót dziewicą . Analogiczna zasada obowiązuje w baśniach o zaczarowanych króle­ wiczach, ukazujących się l u d z i o m na przykład w postaci węża. Miłość dziewczyny sprawia, że w czasie nocnych spotkań zrzucają na określony czas rogową skórę. K i e d y j e d n a k z n i e c i e r p l i w i o n a kochanka ( l u b j e j m a t k a ) p a l i szkaradne okrycie, królewicz u m i e r a ° . W o b u w y p a d k a c h zdjęcie szczególnego o k r y c i a oznacza uczłowiecze­ nie, ale u wił również utratę n a d n a t u r a l n e j mocy. T a k i e samo skojarze­ nie występowało w nieco o d m i e n n y m kontekście u Manso-chantów w związku z t z w . maską pogrzebową, kawałkiem jeleniej skóry nakłada­ n y m na t w a r z zmarłego. Dusza mająca odejść w zaświaty (do podziemi) chodziła w t e j masce przez p e w i e n czas po z i e m i jako demon uft, g r o ­ żący l u d z i o m p o r w a n i e m i c h dusz. Wystarczyło wszakże zerwać s p o t k a ­ n e m u d e m o n o w i pogrzebową maskę, żeby pozbawić go mocy, spowodo­ wać jego znieruchomienie. Po s c h r o n i e n i u się w bezpieczne miejsce maskę w y r z u c a n o i dopiero w t e d y urt mógł kontynuować swą wędrówkę . N i e sugerując się epicką formą jedynego, trwałego, n i e zużywającego się s t r o j u wiły należy stwierdzić, że z n a k i e m bycia istotą demoniczną, 158 159 16 i e i 1 6 2 1 5 8 Czajka, op. c i i . , s. 86-87. 1 5 9 Czajka, op. cit, 1 6 0 Czajka, op. cit., s.. 134-135, 138-139, 147. S k r a d z i o n e s. 83. przez wiły dziecko s t a j e się p t a k i e m o l u d z k i c h c e c h a c h , a l e c z a s o w o i wyłącznie w świecie l u d z i może odzyskiwać postać ludzką, tamże, s. 87. 1 6 1 С e r n e с o v , op. cit., s. 131. 1 6 2 Czajka, op. cit., s. 81; K l i n g e r , op. cit., s. 20. �97 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA a więc posiadania określonych własności, t a k i c h j a k na przykład n i e ­ śmiertelność, jest specjalny a t r y b u t związany t a k czy inaczej z włosami, sierścią, rogową skórą, których n a t u r a l n e cechy (ciągłe odrastanie) sta­ nowią wzorzec — logiczny p r z y n a j m n i e j — d l a c h a r a k t e r y s t y k i s t r o j u wił. Odebranie a t r y b u t u istocie demonicznej powoduje j e j przejście ze świata demonicznego do świata ludzkiego l u b p r z y n a j m n i e j utratę n a d ­ n a t u r a l n e j mocy. Włączenie w porządek życia ludzkiego powoduje zmianę sposobu istnienia. Istota poprzednio demoniczna skazana jest na śmierć — jeśli n i e natychmiastową, j a k w w y p a d k u zaklętego królewicza, to w y z n a ­ czoną n a t u r a l n y m kresem życia ludzkiego, j a k i e p r o w a d z i pozbawiona a t r y b u t u wiła. C h a r a k t e r y s t y c z n y jest f a k t , że wracając do swego włas­ nego świata po odzyskaniu szaty cofa się ona niejako w czasie, co sygna­ l i z u j e odzyskanie d z i e w i c t w a . W świecie wił — czy w ogóle w t a m t y m świecie — czas r o z u m i a n y jako następstwo stanów nie istnieje. Wiły, podobnie do w s z y s t k i c h i n n y c h demonów, mogą zostać zabite, ale jeżeli t a k się nie stanie, trwać będą w swoistej nieśmiertelności do końca świata . Skoro sierść s t a n o w i znak przynależności do innego świata, nie d z i w , że bohaterowie f o l k l o r u ludowego wyprawiający się t a m zmieniają swoją powierzchowność, okrywając się — j a k Nieznajka w b a j k a c h w s c h o d n i o słowiańskich — skórą, kożuchem (nieraz z i e l o n y m , j a k b y przez analogię do zielonych włosów rusałek ) . Podobną wartość m a u z y s k i w a n i e strasz­ l i w e g o wyglądu. Bohater przekraczając granicę swego świata zmienia się w istotę „straszną", „niedobrą, zieloną". Wracając już na g r a n i c y zrzuca skórę, odzyskuje l u d z k i wygląd . Powierzchowność, j a k w i e m y , ozna­ cza stan, w którym bohater a k t u a l n i e się znajduje. W eposach b u r i a c k i c h mówi się o t y m w p r o s t , gdyż heros po zmianie wyglądu określany jest jako „nie człowiek i n i e t r u p " . Nie m a p o t r z e b y dalszego przytaczania materiałów nie wnoszących w zasadzie nic nowego do uzyskanego obrazu. Te, które poznaliśmy, w y ­ starczają, a b y stwierdzić, że sierść, włosy, rogowa skóra stanowią a t r y ­ b u t istot sytuujących się ze względu na swój modus vivendi poza k a t e ­ g o r i a m i życie/śmierć. Równocześnie jako „substancje" same należą do k l a s y mediatorów między t y m i k a t e g o r i a m i . Dlatego też w f o l k l o r z e zarówno słowiańskim, j a k i północnoazjatyckim pojawiają się e k w i ­ w a l e n t n i e z „wodą życia", są środkami przywracającymi życie albo t r a k t u j e się je j a k o formę, postać duszy przed inkarnacją ( w t e j ostat1вз ш i e s 16e 1 6 7 1 6 8 1 6 8 1 6 4 Łączy się z t y m n i e k i e d y m o t y w przędzenia, por. K l i n g e r , op. cit., s. 35. К 1 i n g e r, op. cit., s. 17. ies N o v i к o v , op. cit., s. 89. 1 8 6 S z y n k i e w i c z , op. cit., s. 3. 167 Očerkí istorii w skórę zwierzęcą); 1 6 8 Vasilevič, kul'tury Novik, Burjatii..., s. 69 (heros z m a r t w y c h w s t a j e po z a s z y c i u op. cit., s. 226. Evenki..., 7 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 s. 226. �98 RYSZARD TOMICKI n i e j r o l i kępka sierści zastąpiona zostać może przez p t a k a mającego ana­ logiczną symbolikę, na przykład k r u k a ) . Przyjmując posiadanie l u b b r a k szczególnej powierzchowności za k r y t e r i u m k l a s y f i k a c y j n e wyróżnić należy d w a porządki rzeczywistości, odpowiadające podziałowi na P r o t o i Pra-ludzi. 1 6 9 P i e r w s z y z n i c h obejmuje świat pozaludzki, u s y t u o w a n y j a k b y na po­ graniczu zaświatów i n a t u r y . Z n a k i e m przynależności do niego jest p o ­ siadanie sierści (nadmiernego, nie ludzkiego uwłosienia) l u b r o g o w e j skó­ r y , które poza s w y m aspektem s y m b o l i c z n y m stanowią chyba również łącznik ze światem zwierzęcym, czy szerzej naturą. T r u d n o b o w i e m w i n n y sposób rozumieć dodawanie i s t o t o m należącym do tego porządku dalszych cech zoomorficznych l u b o r n i t o m o r f i c z n y c h , j a k k o p y t a huculskiego A d a m a i wił, skrzydła posiadane przez wiły i t p . W niektórych o m a w i a ­ n y c h m i t a c h a z j a t y c k i c h m o m e n t wyłaniania się P r o t o - l u d z i z n a t u r y eksponowany jest bardzo silnie — p r z y p o m n i j m y t y l k o wyjście p i e r w ­ szej p a r y z drzewa w micie Ewenków i powstanie człowieka z kosma­ tego węża, który wykluł się z boskiej śliny u Mansów. Być może w d a l ­ szej p e r s p e k t y w i e należałoby pod t y m kątem rozpatrzyć północnoazjatyckie m i t y o współudziale zwierzęcia (niedźwiedzia, psa itd.) w p o w s t a n i u g a t u n k u ludzkiego. Porządek t e n c h a r a k t e r y z u j e się s w o i s t y m sposobem istnienia, pozal u d z k i m i pozaziemskim, k o j a r z o n y m najczęściej z nieśmiertelnością. J a k widzieliśmy, w w y p a d k u P r o t o - l u d z i nieśmiertelność złączona była silnie z b r a k i e m r o z w o j u gatunkowego. Zniesienie obu t y c h własności oznaczało przejście do fazy P r a - l u d z i , przodków a k t u a l n i e istniejących populacji. Zważywszy na analogiczną sytuację dziecka przed postrzyżynami, osób w sytuacjach k r y z y s o w y c h , wreszcie demonów stan ów daje się opisać formułami: „już s t w o r z o n y [narodzony], jeszcze nie człowiek", „już nie człowiek, jeszcze nie t r u p " . Użyte t u odniesienia do człowieka są w istocie odniesieniami do d r u ­ giego porządku rzeczywistości obejmującego sferę życia czy raczej spo­ sobu istnienia, charakteryzującego się nierozłącznością śmiertelności jednostkowej i r o z w o j u gatunkowego. Jest t o porządek l u d z k i , w y k l u ­ czający posiadanie atrybutów d e m o n i c z n o - n a t u r a l n y c h , związany z k u l ­ turą, której ważniejsze elementy otrzymują Pra-ludzie od herosa k u l t u ­ rowego (często stwórcy), a dzieci od macierzystej g r u p y . Pozwólmy w t y m miejscu na dygresję. Z r e k o n s t r u o w a n y schemat a n t r o p o l o g i i północnoazjatyckiej nie odbiega z b y t daleko od schematu słowiańskiego a n i w gruncie rzeczy od biblijnego, zwłaszcza jeśli chodzi o istotę przejścia do życia w pełni ludzkiego. W t y m widzieć można ceI. S . V d o v i n , Religioznye k u l ' t v čuřcčej, [w:] Pamjatniki kul'tury Sibiři i Severa (vtoraja polovina XIX — načalo XX v.), „Sbornik M u z e a logii i E t n o g r a f i i " , t. X X X I I I : 1977, s. 148. 1 И narodov Antropo­ �99 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA chę daleko bardziej powszechniejszą niż wynikałoby z zakresu uwzględ­ n i o n y c h przeze m n i e mitów. Co więcej, cechę silnie zakorzenioną w róż­ n y c h t r a d y c j a c h , kontynuowaną przez tysiące l a t . N i e jest to z w r o t e m s t y l i s t y c z n y m . W y p a d a b o w i e m zwrócić uwagę, że nierozłączność śmier­ telności jednostkowej i t r w a n i a gatunkowego będąca swego rodzaju d e ­ finicją ludzkiego porządku rzeczywistości wyłania się u ludów A z j i Pół­ nocnej w rezultacie nieomal d y s p u t y m i t o l o g i c z n e j , prowadzonej n i e k i e d y w r a m a c h jednej g r u p y etnicznej. Oto u Mansów, gdzie — j a k w i e m y — dominowały m i t y przypisujące utratę nieśmiertelności i przejście do fazy P r a - l u d z i i n g e r e n c j i demona, s p o t y k a m y także wersje zupełnie o d ­ mienne, dopuszczające możliwość r o z w o j u l u d z i nieśmiertelnych. L u d z i e rozmnażają się nie znając śmierci l u b odradzając się bezustannie aż i c h ilość zaczyna zagrażać i s t n i e n i u j a k i e g o k o l w i e k życia na ziemi. Wówczas stwórca sam w z y w a boga śmierci K u l ' - a t e r a , żeby zaczął porywać dusze ludzi °. T e n sposób odpowiedzi na pytanie, czy możliwa jest nieśmiertelność jednostkowa l u d z i , a więc istot żyjących społecznie, znalazł odbicie już w Mahabharacie, gdzie B r a h m a mający ochotę zniszczyć ogniem wszyst­ k i c h l u d z i , ulega prośbom S z i w y i „rodzi" Śmierć . W X I X - X X w i e k u s p o t y k a m y go w m i t a c h ludów północno-wschodniej A z j i . U Czukczów stwórca konstatując, że człowiek ( p o k r y t y sierścią, mający ogromne kły, rozszarpujący zwierzęta zębami i zjadający je na surowo) zniszczy wszystko na ziemi, za radą swego pomocnika K r u k a zdejmuje człowiekowi sierść, zmniejsza szybkość poruszania się, w miejsce kłów daje m u n o r m a l n e zęby, o f i a r o w u j e udomowione z w i e r z ę t a . U t r a t a p i e r w o t n e j sierści, implikująca t u zapoczątkowanie zjawiska śmierci, znika w micie N a n a j ców, ale w j e j miejsce w p r o w a d z o n y zostaje zautonomizowany znak skó­ r y . Heros Doldczu-Hodaj, a b y przerwać odradzanie się l u d z i i pozbawić i c h nieśmiertelności, decyduje się sam umrzeć i otworzyć w t e n sposób drogę w zaświaty. Przez w i e l e l a t bezskutecznie przebywał j e d n a k w j a s k i n i , której w y l o t zatarasowano k a m i e n i a m i i dopiero, g d y zatkano go skórami, a ostatnia z n i c h zetlała, herosowi udało się cel osiągnąć . Poza paralelnością dostrzec jednak należy różnicę w opisie fazy P r o t o l u d z i , j a k a istnieje między antropogonią północnoazjatycką i m i t e m b i 17 171 172 17S 1 7 0 К а г j a 1 a i n e n, op. cit., t. 1, s. 71, t. 2, s. 329; D a h n h a r d t , op. cit., s. 66. 171 Mify 172 V. sobrannye drevnej Indii, s. 29-30. Materiały G . В o g o r a z, v Kolymskom okruge, po izučeniju S. Peterburg čukotskogo jazyka i fol'klora, 1900, s. 164-165, pod. z a : Z о 1 o t a - г е v, op. cit., s. 259. 173 rovsk P. P. Š i m k e v i č, 1896, s. 8-10; S . V . žiznennom circle, ¡[w:] Sibiři i Severa (vtoraja Materiály dlja Příroda polovina i čelovek XIX izučenija šamanstva Predstavlenija I v a n o v, nanajcev v relígioznych — načalo XX и gol'dov, o čeloveke predstavlenijach Chaba­ i ego narodov v.), L e n i n g r a d 1976, s. 161-162. �100 R Y S Z A R D TOIVÍICKI b l i j n y m oraz t y m i w s z y s t k i m i jego o d m i a n a m i a p o k r y f i c z n o - l u d o w y m i , które dawały U . H a r v i e asumpt do wysunięcia hipotezy d y f u z j o n i s t y c z nej. W p r o w a d z a n y w t y c h ostatnich m o t y w z m i a n y powierzchowności A d a m a i E w y , u t r a t y — najczęściej — świetlistości, nawiązywał do n i e ­ l u d z k i e j w p r a w d z i e , ale b l i s k i e j anielskiej n a t u r y p i e r w s z y c h l u d z i . M a ­ m y więc do czynienia z porządkiem obejmującym z n o w u „inny świat", lecz jest t o świat s y t u o w a n y między B o g i e m i zdecydowanie niżej w a r * tościowanym porządkiem l u d z k i m . Przejście od jednego do drugiego jest grzechem, u p a d k i e m , degradacją. W l u d o w y c h m i t a c h słowiańskich o b s e r w u j e m y załamanie się j e d n o ­ znaczności t e j i n t e r p r e t a c j i , przede w s z y s t k i m na poziomie tego, co zna­ czące. Rogowa skóra wspólna z demonami, sierść i k o p y t a A d a m a h u c u l ­ skiego w b u d o w a n e już zostały w chrześcijańską koncepcję i kojarzone były raczej z wieczną szczęśliwością w królestwie n i e b i e s k i m niż z czymś i n n y m . Dopiero w m i t a c h a z j a t y c k i c h można dostrzec, że różnica między świetlistością i sierścią nie ma c h a r a k t e r u wyłącznie formalnego. I n t e r ­ pretacja w n i c h zawarta ukazuje powstanie człowieka jako wyłanianie się z pogranicza m a r t w o t y i życia, z kręgu demoniczno-żywiołowej n a t u r y , j a k o etap porządkowania kosmosu, a nie zakłócenie w początkowo i d e a l ­ n y m stanie. Można b y się zastanawiać, szczególnie w kontekście ostatnio przywołanych mitów, j a k i udział miała koncepcja chrześcijańska (w w e r ­ sjach k a n o n i c z n y c h i a p o k r y f i c z n o - l u d o w y c h ) w eksponowaniu e l e m e n t u i n g e r e n c j i demona jako p r z y c z y n y t r a n s f o r m a c j i P r o t o - l u d z i w P r a - l u d z i . Mieliśmy b o w i e m do czynienia z m i t a m i , które zdają się świadczyć o i s t ­ n i e n i u jeszcze bardziej archaicznej w a r s t w y antropogonii, pozbawionej ingerencji, a p r z y n a j m n i e j j e j aspektu zakłócającego. Jest to j e d n a k t e m a t do osobnych rozważań. IV. U M O W A Z DIABŁEM Odeszliśmy dość daleko o d a n t r o p o g o n i i słowiańskiej, aby możliwie najpełniej ukazać konsekwencje wynikające z różnych sposobów t r a k t o ­ w a n i a analogii między m i t a m i w s c h o d n i o e u r o p e j s k i m i i północnoazjat y c k i m i . Czas j e d n a k przejść do o m a w i a n i a ostatniej części mitów l u d o ­ w y c h , którą stanowią — j a k wskazują prezentowane wcześniej sche­ m a t y kompozycyjne •— d w a w a r i a n t y u m o w y z Diabłem, m o t y w u w y ­ jaśniającego k o l e j n e s k u t k i wypędzenia l u d z i z r a j u . 1. W a r i a n t B : C y r o g r a f A d a m a W a p o k r y f i c z n y c h m i t a c h O Morzu Tyberiadzkim i w słowiańskiej w e r s j i Słowa o Adamie i Ewie, po opisie grzechu pierworodnego i w y g n a ­ nia z r a j u następuje m o t y w u m o w y między A d a m e m i Diabłem, z w a n y częściej m o t y w e m c y r o g r a f u A d a m a . T e n zagadkowy element a n t r o p o ­ gonii, występujący j e d y n i e w a p o k r y f a c h cerkiewnosłowiańskich i p o d e j - �101 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA r z e w a n y o proweniencję bogomilską , mówi, że opuszczeni przez Boga ludzie stanęli wobec t r u d n e j do pokonania przeszkody, d l a w y e l i m i n o w a ­ nia której A d a m zmuszony był oddać Diabłu w e władanie dusze z m a r ­ łych l u d z i . M i t y apokryficzne prezentują cztery różne p r z y c z y n y za­ warcia umowy: a) Diabeł nie pozwala A d a m o w i uprawiać z i e m i twierdząc, że jest ona jego własnością, boskie zaś są wyłącznie niebiosa i r a j . Zgodę wyraża d o ­ piero w t e d y , g d y A d a m decyduje się podpisać c y r o g r a f ; b) K a i n urodził się z 12 głowami żmijowymi n a piersiach i czole. Ssąc pierś m a t k i powodował cierpienie i chorobę E w y . W zamian za c y r o g r a f Diabeł uleczył E w ę ; c) A d a m i E w a n a p o t k a l i na z i e m i całkowitą ciemność i nie mogąc przyzwyczaić się do życia w t a k i c h w a r u n k a c h zdecydowali dać c y r o g r a f w zamian za światło ; d) A d a m i E w a , zrozpaczeni i skruszeni po w y g n a n i u z r a j u , zostają przez Diabła oszukani. Mówi on do A d a m a : „Radosną wieść c i oznaj­ mię — P a n chce się zlitować n a d tobą. D a j m i c y r o g r a f na siebie i ród twój. A t y , E w o , p r z y r z e k n i j m i p r z y r z e c z e n i e m " . Z wyjątkiem w e r s j i ostatniej, wszystkie pozostałe reprezentowane są w l u d o w y c h m i t a c h południowej i wschodniej Słowiańszczyzny. Wersje a i с mają p r z y t y m dość wyraźny związek z podziałem świata i m p l i k o ­ w a n y m już przez samą lokalizację r a j u — miejsca stworzenia l u d z i i p r z e b y w a n i a Boga. J a k pamiętamy, zgodnie z t y m schematem p r z e ш w 1 7 6 177 I 7 S 1 7 4 tywie cyrografu odzwierciedlenie i świata n i e w i d z i a l n e g o bogomilskiej nauki o — władcy nieba Apocryphes bogomiles et pseudobogo- „Revue de 1'histoire des r e l i g i o n s " , t.136: 1950, n r 1, s. 187-194) pogląd t e n podzielają n a d a l niektórzy b a d a c z e , por. J . P o l á k o v a , stičeskich W Bogu o r a z S a t a n a i l e władającym ziemią i światem m a t e r i a l n y m . M i m o l i c z n y c h k r y t y k (np. E . T u r d e a n u , miles, (op. cit., s. 223 n.) widząc w m o ­ Pogląd t e n reprezentował m . i n . I v a n o v narodnych skazok końcu X I X w i e k u u slavjan, Dragomanov Materiały o razvitii duali- „Slávia", R . X X X I V : 1965, ses. 3, s. 456-468. (op. cit., s. 105-106) sądził, że m o t y w umowy między B o g i e m i Diabłem o r a z A d a m e m i Diabłem jest przekształceniem irańskiego motywu umowy między A h u r a m a z d ą i Arymanem dotyczącej kolejnego władania światem. O s t a t n i o zupełnie inną interpretację zaproponował A . E . N a u m o w starając się wykazać, biblijnych skim że genezę m o t y w u wyjaśnić można w i t r a d y c j i cerkiewnosłowiańskiej, A . zstąpieniu do otchłani, „Sprawozdania ramach cerkiewnosłowiańskiej, 175 I v a n o v, 292-293 (O Morzu 1 7 6 N. S. Apokryfy A . N. Tyberiadzkim, T i с h o n r a v o v, P у p i n, Ivanov, Ložný ja op. cit, PAN litera­ o Adamie i Ewie", wersja z X V I w.), w e r s j a z X V I w.). Pamjatniki otrečennoj i otrečennyja 1862, t. 3, s. 1-3, pod. z a : N a u m o w , Apokryfy..., 1 7 8 Oddz. w systemie W r o c ł a w 1976, s. 82 n. op. cit., s. 215 („Słowo t e r b u r g 1863, t. 1, s. 16-17, pod. z a : N a u m o w , 1 7 7 wyobrażeń cerkiewnosłowiań- O z posiedzeń K o m . N a u k . w K r a k o w i e " , t. X V I I : 1973, N r 1, s. 119-121; t e n ż e , tury systemu Naumow, s. 298-299 ( O Morzu russkoj Apokryfy..., knigi literatury, S. P e - s. 84. russkoj stariny, S. Peterburg s. 84. Tyberiadzkim, wersja z XVII w.). �102 RYSZARD TOMICKI s t r z e n n y m do Boga należało niebo l u b niebo i r a j na ziemi. Zakaz u p r a ­ w y z i e m i oraz ciemności panujące poza r a j e m , wyjaśniane t y m , że D i a ­ beł był „panem ciemności" , sugerują, iż pozostała część świata — a więc cała ziemia l u b j e j część nie będąca r a j e m — stanowiła dzie­ dzinę Diabła. M i t y zawierające m o t y w c y r o g r a f u A d a m a n i e rozwijają tego zagadnienia. Z n a j d u j e ono natomiast wyjaśnienie w m o t y w i e u m o ­ w y między Bogiem i Diabłem. Z p u n k t u widzenia l o g i k i wydarzeń c y ­ rograf A d a m a mógłby zatem być t r a k t o w a n y jako konsekwencja {albo transformacja) u m o w y bosko-diabelskiej dotyczącej podziału świata. W t a k i m w y p a d k u kolejność i c h o m a w i a n i a w i n n a zostać odwrócona. Z a ­ c h o w a j m y jednak porządek narzucany przez kompozycję tekstów m i t o ­ logicznych, gdyż jeśli przypuszczenie nasze jest słuszne, u j a w n i się ono w dalszych rozważaniach. Za u t r z y m a n i e m kolejności p r z e m a w i a również f a k t , że m o t y w u m o w y między B o g i e m i Diabłem nie występuje w zna­ n y c h a p o k r y f a c h , a także w m i t a c h X I X - X X - w i e c z n y c h p o j a w i a się dosyć rzadko. Przeszkoda, jaką ludzie napotykają na ziemi, m a c h a r a k t e r egzysten­ cjalny. Najlepiej widać t o w w e r s j i a, gdzie A d a m po opuszczeniu r a j u m u s i uprawiać ziemię, żeby zapewnić wyżywienie sobie, E w i e i przyszłe­ m u p o t o m s t w u . O decydującym znaczeniu t e j r a c j i świadczy częstotli­ wość, z jaką m i t y podkreślają p r o b l e m zdobycia pożywienia. W mace­ dońskim tekście z okolic P r i l e p u Bóg wypędzając A d a m a mówi do niego: „Hajda A d a m i e , wychodź z r a j u za to, że nie usłuchałeś tego, co c i n a ­ kazałem; teraz orz ziemię i kop ją pókiś żyw i w t e n sposób chlebem się wyżywisz". Po wyjściu z r a j u A d a m m a r t w i się j e d n a k nadal, co będą j e d l i , i r o b i E w i e w y r z u t y z p o w o d u grzechu. Ona odpowiada: „Orz, kop, mężu, to się. w y ż y w i m y " . K i e d y A d a m rozpoczyna pracę, Diabeł przega­ nia go wyjaśniając, że on jest władcą ziemi. „Jeśli jest jakiś sposób, a b y m mógł żyć, rzekł A d a m zrozpaczony, to co [ m a m ] robić?". Diabeł uspakaja go: „Osiągniesz sam bez t r u d u swoje życie, a ja c i [je] jeszcze ułatwię, jeśli dasz m i zapis na twój ród, t e n co się u r o d z i : żywi będą t w o i , a umarli moi" °. Znaczenie u p r a w y r o l i jest zresztą jasne n a w e t w t y c h m i t a c h , które nie zawierają m o t y w u c y r o g r a f u — ona s t a n o w i w a r u n e k życia i Bóg mówi A d a m o w i : „kop, abyś ż y ł " . Sens t e n u j a w n i a się n a w e t m i m o zakłóceń w fabule opowieści. W j e d n y m z tekstów ukraińskich zakaz p r a c y na r o l i nie występuje explicite. Mówi się t a m , że A d a m i E w a muszą pracować po w y g n a n i u z r a j u , ale c y r o g r a f zdobywa Diabeł w y k o 179 1 8 ш 179 p kedonski o r rj. D r a g o i l o v í c , Bogomilski F o l k l o r " , t. I I I : 1970, b r o j apokrifni 5-6, s. 29; relikti I v a n o v, od Makedonija, op. O ciemnościach n a d pozarajską częścią z i e m i , por. E . K . , Gwiazdy daniach ludu, „ L u d " , t . I : 1895, s. 170. op. cit., s. 349-351. 1 8 0 Ivanov, 1 8 1 G n a t j u к, op. cit., s. 7. cit., „Ma- s. 351-353. i grzyby w po­ �103 L U D O W E M I T Y O S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA rzystując naiwność i niewiedzę A d a m a : „Podaruj m i to, co c i najmilsze, a t y tego nie znasz". Po u k r y c i u c y r o g r a f u w M o r z u C z a r n y m Diabeł „zrobił pług, zaprzągł konie i dał A d a m o w i , a b y A d a m orał. To p r a w d a , że A d a m dużo orał, k i e d y on podpisał się na swoje pokolenie, co je miał czort brać" Z a n i k przyczynowej zależności między możliwością u p r a ­ w y ziemi i d a n i e m c y r o g r a f u nie zakłócił następstwa wydarzeń. 1 8 2 A l t e r n a t y w a stojąca przed A d a m e m polega więc w istocie na w y b o r z e między: a) zgodą na przejmowanie przez Diabła dusz zmarłych l u d z i i zdobyciem możliwości r o z w o j u gatunkowego l u b b) odrzuceniem p r o ­ pozycji Diabła i skazaniem siebie oraz E w y na natychmiastową śmierć z b r a k u pożywienia, a t y m s a m y m p r z e r w a n i e r o z w o j u ludzkości. W analogiczny sposób rozumieć można pozostałe p r z y c z y n y podpisa­ nia c y r o g r a f u . W kręgu s y m b o l i k i l u d o w e j b r a k światła k o j a r z y się zawsze z działalnością sił demonicznych oraz niebezpieczeństwem zagła­ d y życia (będziemy o t y m mówili niżej). W w y p a d k u zagrożenia E w y d y l e m a t A d a m a ma t e n sam charakter. Dziecko-potwór wyniszczający matkę urodził się ze związku z Diabłem albo został przez niego p o d ­ m i e n i o n y . Dziecko m a 7, 12, 24 głowy gadzie l u b zwierzęce i jedną ludzką, a ssie Ewę t a k mocno, że aż k r e w t r y s k a ; „jyk wużi ssały, bo to buły p o k u s y " — i d e n t y f i k u j e demoniczność głów jeden z mitów h u c u l ­ skich. E w a skarżyła się, że nie w y t r z y m a cierpień i przyjdzie j e j umrzeć. G d y A d a m daje cyrograf, Diabeł odmienia dziecko . Odmiana dziecka- p o t w o r k a oznaczać może nie t y l k o u r a t o w a n i e E w y , m a t k i l u d z i , lecz także zapoczątkowanie rodzenia się l u d z i , a nie demonów. Mówi o t y m i n n y m i t : k i e d y 24-głowe dziecko będące owocem miłości Diabła i E w y zaryczało straszliwie „Adam przestraszył się tego, nie wiedział co robić. A zły mówi: N i e bój się, zapisz m i to, co będzie po tobie, ja [go] wyleczę, że nie będzie więcej niż jedna [głowa]. A A d a m nie wiedział, że po n i m cały świat pójdzie. Więc zapisał to, co po n i m będzie, a t e n [Diabeł] u l e ­ czył, że jedna '[głowa] została. I odtąd zaczął się l u d rozmnażać" . 183 184 Ziemia i E w a ponownie okazują się „elementami" e k w i w a l e n t n y m i , występującymi w r o l i mediatora między życiem i śmiercią. Mówiąc l u ­ d o w y m językiem konkretów związek E w y i z i e m i z Diabłem oznacza j a łowość, demoniczność, zaprzeczenie życia i r o z w o j u , ale k o n i u n k c j a jednej i d r u g i e j z A d a m e m równoznaczna jest z płodnością, zapoczątkowaniem oraz r o z w o j e m życia. T e n a m b i w a l e n t n y c h a r a k t e r elementu macierzyń­ skiego obserwowaliśmy już poprzednio. O t r z y m a n y c y r o g r a f Diabeł u k r y w a na dnie morza, pod k a m i e n i e m w rzece J o r d a n albo w piekle. Sankcjonowany umową stan rzeczy t r w a G n a t j u k, op. cit., s. 4. Zniekształconą wersję z a w i e r a m i t z z a c h o d n i e j S y b e r i i , gdzie Diabeł n i e p o z w a l a kopać mogiły d l a A b l a i w t e n sposób u z y s k u j e c y r o g r a f , G o r o d с o v, op. cit., s. 62. 1 8 2 1 8 5 1 8 4 S z u с h i e w i с z, op. cit., s. 19. G n a t j u k, op. cit., s. 7. �104 RYSZARD TOMICKI k i l k a tysięcy l a t . K r e s p a n o w a n i u Diabła n a d duszami zmarłych kładzie Chrystus, powołany do życia przez Boga niezadowolonego z istniejącej s y t u a c j i l u b wzruszonego prośbami udręczonych dusz . Chrystus u n i e ­ ważnia umowę, g d y : a) podcjzas c h r z t u w Jordanie następuje na kamień, pod którym u k r y ­ t y był c y r o g r a f i p o w o d u j e jego zniszczenie (rozwiązanie u m o w y ) . b) po śmierci na krzyżu zstępuje do piekieł i w y p r o w a d z a stamtąd dusze l u d z i . W y z w o l e n i e dusz spod władzy Diabła w y m a g a zejścia w podziemia. T a k i sens m a również zanurzenie w Jordanie będące s y m b o l i c z n y m o b r a ­ zem śmierci i odrodzenia, a więc swego rodzaju a n t y t y p e m zstąpienia do piekieł po ukrzyżowaniu . W l u d o w y m języku s y m b o l i c z n y m analo­ giczne znaczenie m a n u r k o w a n i e na dno morza skąd podług jednego z mitów Bóg m u s i wydobyć u k r y t y c y r o g r a f . 18S 1 8 6 1 8 7 188 189 2. W a r i a n t C: układ między Bogiem i Diabłem Powiedziane zostało, że zgoda A d a m a na oddanie Diabłu dusz stano­ wiła — logicznie rzecz biorąc — konsekwencję określonej s y t u a c j i kosmo­ logicznej, sygnalizowanej zresztą w różnych epizodach antropogonii. W micie bułgarskim pochodzącym z Panagjuriszcze sytuacja t a p r z e d ­ stawiona jest w p r o s t . Oto Bóg tęsknił po s t w o r z e n i u świata za kimś, z k i m mógłby porozmawiać i wesoło spędzić czas. G d y zobaczył swój cień, rzekł: „Powstań t o w a r z y s z u " i powołał do życia szatana, z którym bardzo się zaprzyjaźnił. Pewnego r a z u Diabeł zaproponował dokonanie podziału świata: „Ziemia będzie do m n i e należała — p o w i e ­ dział, niebo niech będzie t w o j e ; także l u d z i powinniśmy podzielić, t y weź żywych, a m n i e daj m a r t w y c h " . Zażądał również od Boga „zapisu" p o ­ twierdzającego umowę i otrzymał go. K i e d y A d a m i E w a w y g n a n i zostali z r a j u i s p o t k a l i się ze s t a n o w c z y m sprzeciwem Diabła dotyczącym u p r a w y ziemi, Bóg zorientował się, iż popełnił błąd dając Diabłu zapis. W t y m momencie m i t t r a c i swą logikę. Dalszy ciąg zmierza w p r a w d z i e do rozwiązania kryz3rsowej s y t u a c j i , ale okazuje się nagle, że głównym p r o b l e m e m n i e jest wcale niemożność u p r a w i a n i a ziemi, lecz los dusz l u d z k i c h . M i m o zakazu Diabła ludzie w jakiś sposób żyją, rozmnażają się, Bóg zaś postanawia odebrać Diabłu władzę t y l k o dlatego, iż j e d n a ­ k o w o męczy on dusze grzeszne i n i e w i n n e . W t y m celu wysyła anioła, który m a zorientować się, czy można Diabłu odebrać zapis. Anioł za­ ciągnął się na służbę u Diabła, a g d y już zaprzyjaźnili się, zaproponował íes p 1 8 6 1 8 7 o r n p G n a t j u k , op. cit., s. 10-12. Ivanov, Ivanov, op. cit., s. 347, 353-354. op. cit., s. 351. P o r . N a u m o w , Apokryfy..., W a r s z a w a 1966, s. 188-189, 194-197. 1 8 8 189 D r a g o m a n o v , s. 88 п.; M . E l i a d e , Traktat op. cit., s. 87; por. D á h n h a r d t , o historii religii, op. cit., s. 139-140. �105 L U D O W E M I T Y O S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA m u sprawdzenie, który z n i c h zdoła wydobyć z dna jeziora piasek. Anioł zanurkował pierwszy i wrócił z piaskiem. Diabeł skoczył do w o d y i po k i l k a k r o t n y c h p o w r o t a c h z połowy d r o g i , żeby upewnić sią, czy anioł n i e zabiera zapisu pozostawionego w u b r a n i u na brzegu, zdecydował się w końcu osiągnąć dno. W t e d y anioł porwał zapis i pognał do nieba. D i a ­ beł zdążył wrócić, a k i e d y spostrzegł co się stało, dogonił anioła i n i e mogąc odebrać zapisu będącego w r a z z częścią ciała anielskiego „u B o g a " oderwał m u kawałek mięsa ze stopy. Odtąd Diabeł stał się w r o g i e m Boga. Kulejący i lamentujący anioł został pocieszony, że takie same stopy będą mieć wszyscy ludzie ° . 19 M a m y zatem do czynienia z o r y g i n a l n y m t e k s t e m ukazującym włada­ nie ziemią przez Diabła jako jeden z etapów t w o r z e n i a świata . Siady tego m o t y w u s p o t y k a m y także w szeregu m i t a c h kosmogonicznych z ob­ szaru Huculszczyzny, gdzie wspomina się t y l k o , że „wony { d i a b l i — R T J buły w s p y w c i z B o h o m do z e m n i " l u b mówi się w p r o s t : ,,Jyk uże buła žemly d a v j i B o h A r i d n y k o w i [Diabłu — R T ] , a b y t o t koło n e j i c h o d y v " . E f e k t diabelskiej o p i e k i jest wszakże opłakany, ziemia i życie na n i e j ulegają zniszczeniu. „Jyk B o h u z d r i v , szo w o n y ne umiły u t r y m a t y p o r i y d k u na zemły, to m u s i v w i d n y c h w i m u d r u w a t y nazad z e m l u " . Ostatecznie Bóg zdołał przechytrzyć Diabła i odebrał m u ziemię, ratując ją od zagłady . 191 1 9 2 193 W t y m kontekście jaśniejsza staje się przyczyna b r a k u k o n s e k w e n c j i w micie z Panagjuriszcze. Dodanie do władania ziemią panowania n a d duszami zmarłych powoduje, że p u n k t ciężkości m i t u przesuwa się n a tę drugą kwestię, sybolizującą niejako całkowitą moc Diabła. Z n a m y j e d n a k inne wersje łączące los l u d z i z posiadaniem władzy n a d ziemią w o d m i e n n y sposób. Według pewnego t e k s t u w i e l k o r u s k i e g o „ B y ł y d w a królestwa: królestwo ciemności i królestwo światła. Pierwsze było na ziemi, siedział w n i m s i l n y i bogaty car Satanaił. D r u g i e było na niebie, gdzie był wzniesiony t r o n B o g a " . L u d z i e p r z e b y w a l i w niebie, ale D i a ­ beł — nie mogąc do n i c h dotrzeć przez ogniste ogrodzenie — sprawił, że sami w y s z l i z n i e b a - r a j u i znaleźli się w jego władzy. Wówczas Bóg wystąpił zbrojnie przeciw Diabłu i po walce strącił go w podziemia. Następnie odnalazł l u d z i u k r y t y c h „pośród b u r z l i w e g o oceanu, na w y ­ sokiej wyspie, między m r o c z n y m i r o z w a l i n a m i pałacu Satanaiłowego". M i m o próśb A d a m a i E w y nie zabrał i c h z p o w r o t e m do nieba, gdzie sam odszedł, lecz „porzucił na z i e m i " *. 1B 1 9 0 Ivanov, 1 9 1 Motyw protestu op. cit., s. 337-339. panowania społecznego, v Rossii. Period Diabla por. feodalizma, А. n a d ziemią I. op. c i t . , s. 12. 1 9 3 Szuchiewicz, op. cit., s. 14. 1 9 4 A. bovskoj P. Z v o n к o v, gubernii, bywa Narodnaja też jako socialnaja wyraz utopija M o s k v a 1977, s. 15 n. Szuchiewicz, 1 9 2 odczytywany К 1 i b a n o v, Očerk verovanij krest'jan Elazomskago „Etnografičeskoe O b o z r e n i e " , 1889, No 2, s. 64. i uezda Tam- �106 RYSZARD TOMICKI T y m razem los l u d z i związany jest silnie z podziałem władzy w kos­ mosie, a przemieszczenia A d a m a i E w y symbolizują z m i a n y i c h sposobu istnienia. Jeśli b o w i e m p o b y t w niebie, królestwie jasności, jest równo­ znaczny z t r w a n i e m nieśmiertelnym, to przejście do strefy ciemności r o ­ zumieć można jako istnienie w stanie będącym odwrotnością poprzed­ niego, a więc w stanie swego rodzaju „wiecznej śmierci". K o l e j n a translokacja, z królestwa ciemności na wyzwoloną już od Diabła ziemię, oznacza natomiast bez wątpienia to samo, co w y g n a n i e z r a j u w i n n y c h m i t a c h — istnienie w pełni l u d z k i e , charakteryzujące się r y t m e m życie/ śmierć. Wówczas to Bóg „przystawił każdemu człowiekowi anioła stróża, przykazał miłość do siebie i na zawsze odleciał z ziemi. Satanaił p r z y ­ stawił człowiekowi swego demona kusiciela, a sam odszedł do swego królestwa — piekła. I znów rozgorzała w a l k a dwóch sił nad człowiekiem, t y l k o a n i Bóg, a n i Satanaił sami na ziemię nie schodzą" . Mimo braku motywu umowy k u l m i n a c y j n y m m o m e n t e m m i t u jest również odebranie Diabłu całkowitej władzy n a d człowiekiem, n a d d u ­ szami l u d z k i m i powiązane p r z y t y m wyraźnie z w y d a r z e n i e m o znacze­ n i u sensu stricto kosmologicznym. Pokonanie Diabła t o nie t y l k o u w o l ­ nienie ziemi od jego bezpośredniego oddziaływania, lecz także a k t k o n ­ stytuujący jedną ze stref kosmosu, piekło zlokalizowane w podziemiach. Tekst wielkořuski wyróżnia się t y m , że l u d z i „odzyskuje" sam Bóg i czy­ n i w sposób bezpośredni to, co w i n n y c h m i t a c h osiągane jest niejako pośrednio, poprzez odzyskanie l u b zniszczenie zapisu — u m o w y , o b i e k t u którego pozostawanie w posiadaniu Diabła symbolizuje określoną s y ­ tuację dusz l u d z k i c h . Mitów zawierający m o t y w u m o w y między Bogiem i Diabłem znamy stosunkowo niewiele. Oprócz cytowanego t e k s t u bułgarskiego występuje on w f o r m i e f a b u l a r n i e rozwiniętego epizodu w k i l k u tekstach południowosłowiańskich. J e d n y m z n i c h jest m i t serbski o s y t u a c j i i n i c j a l n e j i d e n ­ tycznej j a k w micie w i e l k o r u s k i m : „ B y ł Dabog '[Diabeł — R T ] na ziemi, a P a n Bóg na niebiosach". 195 1 9 6 1 9 7 1 9 5 Z v o n к o v, op. cit., s. 64. 1 9 6 Motyw umowy między Bogiem wiańszczyźnie, w b r e w t e m u co sądzi wieku E. występował Ljackij, Obozrenie", już jednak o dualističeskich s. 39-41). W zgodny por. Gruzji kosmogonijach, istniał w reliktowej, por. dualističeskago Apokryfy..., formie i nie wymagał gruzin telavskogo wschodniej op. cit., s. 461. W „Etnografičeskoe on również Poverja A. I v a n o v s k i j , „Etnografičeskoe s. 84. Z n a l i go również Veselovskij, К Obozrenie", — i n t e r w e n c j i żadnego uezda, Sło- końcu X I X tipa, zniekształconej Mestnostej i P l e m e n K a v k a z a " , v y p . X V I I : logicznie P o m e r a n c e v a , 1 9 7 z n a n y był w e op. cit., s. 95) o r a z G r u z i n i (A. z doktryną, chrześcijańską I. Š t ě p á n o v , Opisanija formie legendám 1892, No 2-3, s. 252; N a u m o w , Mordwini, ( D á h n h a r d t , prosu w К kosmogoničeskim i Diabłem Polákova, „Sbornik uo- 1890, N o 2, podział b y l pomocnika, Materjalov dlja 1893, otd. 3, s. 128-129; a n a ­ op. cit., s. 130. W o k ó ł i m i e n i a D a b o g narosło w i e l e rozważań i hipotez, por. np. E . Z i с к e r - m a n n , Serbokroatische Dabog, „Zeitschrift für s l a v i s c h e P h i l o l o g i e " , B d . X X : 1950, �L U D O W E M I T Y O S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA 107 Uzgodnili, że dusze l u d z i s p r a w i e d l i w y c h szły będą do Boga, grzesznych zaś do Diabła. G d y Bóg zorientował się, że jego p r z e c i w n i k ma więcej dusz, zaczął myśleć, j a k b y ukrócić siłę Daboga. Zabić go nie mógł, gdyż Dabog był s i l n y j a k sam Bóg na niebiosach. Stwierdzenie to, spotykane również w i n n y c h m i t a c h („Jak mówią starzy ludzie, szatan miał taką siłę i moc j a k Bóg, dlatego też Bóg w w i e l u w y p a d k a c h pytał go o r a ­ d ę " ) , m a uzasadnić w y k o r z y s t a n i e pomocnika. T y m razem Bóg wysyła św. Tomasza, żeby wybadał Daboga, czy i j a k u m o w a może zostać zer­ wana. Sw. Tomasz dowiedział się, że Bóg sam nie zdoła tego uczynić, ale jeśli u r o d z i m u się s y n , o n tego dokona. Wówczas Bóg sprawia, iż r o d z i m u się s y n . Dabog w i e o t y m i oczekując Chrystusa o t w i e r a swe usta t a k szeroko, że dolna w a r g a opierała się o ziemię, górna sięgała natomiast nieba. S y n Boga włożył j e d n a k między nie włócznię i pozostawił u n i e r u ­ chomionego Daboga w t e j pozycji na w i e k i . Grzeszne dusze od niepa­ miętnych czasów pożerane przez niego wyszły z paszczy i udały się w r a z z synem Boga do nieba . W porównaniu z t e k s t e m z Panagjuriszcze, prócz będącego niewątpli­ w y m zaburzeniem k r y t e r i u m moralno-etycznego p r z y podziale dusz, n a ­ stępuje t u rozbicie f u n k c j i boskiego pomocnika. W micie bułgarskim anioł po p r o s t u odzyskiwał umowę, w m i c i e s e r b s k i m św. Tomasz zdo­ b y w a j e d y n i e informację o sposobie j e j anulowania. Postacią, która m u s i dokonać l i k w i d a c j i istniejącego s t a n u rzeczy i odebrać dusze Diabłu, jest b o w i e m C h r y s t u s . Przekonanie to powoduje znamienne prze­ sunięcie akcentów w całym opowiadaniu. Zadanie pomocnika polega w istocie na u z y s k a n i u od Diabła i n f o r m a c j i o konieczności narodzenia się syna bożego. Myśl, że Diabeł posiada „coś", co decyduje o s y t u a c j i w świecie, zostaje zatem rozszerzona — dysponuje on b o w i e m zarówno „boskim c y r o g r a f e m " , j a k i wiedzą o sposobie l i k w i d a c j i jego skutków. Stąd już k r o k t y l k o do tego, aby p r z e d m i o t e m pożądanym przez Boga stał się sam Chrystus. I m i t y bułgarskie dochodzą do tego skrajnego r o z ­ wiązania. W tekście zapisanym od bułgarskiego k o l o n i s t y z Besarabii Bóg chce zerwać umowę o podziale l u d z i i bezskutecznie zasięga r a d y u A b r a h a m a , Mojżesza, Józefa. Dopiero aniołowie dowiadują się od D i a ­ bła, że „sam Bóg nie może [anulować u m o w y — R T ] , ale s y n jego może, jeśli t y l k o s p r a w i , iż m u się s y n n a r o d z i od ducha jego". Odpowiedź w p r a w i a j e d n a k Boga w konsternację, gdyż nie m a on pojęcia j a k d o k o ­ nać niezwykłego czynu. M u s i ponownie skorzystać z p ora d y Diabła, aby 1 9 8 199 s. 323-340; V . Č a j k a n o v i c , Mit i religija u Srba, D l a m o i c h celów istotne jest, że D a b o g występuje Diabła. 1 9 8 Ivanov, B e o g r a d 1973, s. 391, passim. w o m a w i a n y m micie w roli op. cit., s. 337. V . J a g i ć, Mythologische Skizzen. II. Daždbbogi, — Dažbog — Dabog, nadb. z: „Archiv f u r s l a v i s c h e P h i l o l o g i e " , B d . V , s. 11; por. Č a j k a n o v i c , op. cit., s. 391-392. 1 9 9 �108 RYSZABD TOMICKI dowiedzieć się, iż w y s t a r c z y przesłać M a r i i odpowiednio s p r e p a r o w a n y b u k i e t bławatków. C h r y s t u s nie m a już żadnych problemów z Diabłem. Po narodzeniu „zajął miejsce B o g a " i oznajmił Diabłu, że p r z e j m u j e w s z y s t k i c h zmarłych, ponieważ u m o w a zawarta z B o g i e m jego nie obo­ wiązuje. Diabeł nie mogąc pogodzić się z utratą dusz podburza Żydów przeciw C h r y s t u s o w i , lecz t e n zmartwychwstając zbawia w s z y s t k i c h l u ­ dzi z wyjątkiem Judasza . Zastąpienie odzyskania u m o w y przez zdobycie i n f o r m a c j i o C h r y s t u ­ sie nie m u s i prowadzić do zasadniczych z m i a n scenerii m i t u . O t o w tekście ze w s i Ustowo w Rodopach mówi się, że swego czasu Diabeł był panem z i e m i i władał nią niepodzielnie. Dusze zmarłych również należały do niego. Bóg nie t y l k o nie znał sposobu odebrania l u d z i i i c h dusz, ale n i e wiedział nawet, k i e d y skończy się diabelskie panowanie. Wysłał więc św. P i o t r a na służbę do Diabła, a b y uzyskał jakieś i n f o r ­ macje na t e n temat. Po w i e l u l a t a c h św. P i o t r , zaprzyjaźniony już ze s w y m n o w y m panem, dowiedział się, iż władza jego upadnie, g d y pewna Żydówka u r o d z i syna. Zaproponował Diabłu zawody w n u r k o w a n i u w m o r z u . N a j p i e r w św. P i o t r , dzięki boskiej pomocy, wydobył z dna „znak", p o t e m wrzucił go ponownie i przyszła k o l e j na Diabła. K i e d y t e n zanurzył się w m o r z u , powierzchnia pokryła się g r u b y m lodem, a św. P i o t r rzucił się do ucieczki. Diabeł zdołał j e d n a k przebić lód i złapać P i o t r a h a k i e m za piętę. Bóg poradził m u w t e d y , a b y odciął sobie kawałek stopy i wleciał do r a j u , gdzie będzie bezpieczny. T a k też się stało . W i n n y m m i c i e bułgarskim św. J a n spędził 300 l a t wśród diabłów za­ n i m dowiedział się, iż Bóg m u s i „przerodzić się", aby odebrać dusze Diabłu i z a n i m zdołał wydobyć z morza — oszukując diabły — k w i a t mający spowodować poczęcie przez Marię . Po zestawieniu mitów realizujących w a r i a n t В i С u m o w y z Diabłem jasne jest, że p r z e d m i o t e m s p o r u są dusze l u d z i . Bez względu na to, k t o zawiera umowę — A d a m czy Bóg — Diabeł jest, w posiadaniu w s z y s t k i c h dusz zmarłych i sytuację taką ocenia się jako zakłócenie pewnego p o ­ rządku. Oczywiście porządku dyktowanego przez doktrynę chrześcijań­ ską, w kontekście której rozwijają się wszystkie m i t y . O n też decyduje o p o j a w i e n i u się w e r s j i , w których świadomość m i s j i Chrystusa powoduje przesunięcie p u n k t u ciężkości m i t u z odzyskiwania u k r y w a n e j przez Diabła u m o w y na p r o b l e m powołania do życia samego Chrystusa. Jednak spór o dusze występować może w dwóch różnych sytuacjach m i t o l o g i c z n y c h warunkujących również w p e w n y m s t o p n i u f o r m y jego rozstrzygnięcia. Wówczas, g d y jest on j e d y n i e pochodną (czy też ele­ mentem) określonej s y t u a c j i kosmologicznej, a m i a n o w i c i e władania zie200 201 202 2 0 0 I v a n o v, op. cit., s. 329-333. 2 0 1 I v a n o v, op. cit., s. 339-342. 2 0 2 I v a n o v, op. cit, s. 342-345. �109 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA mią przez demona, m a m y do czynienia z m n i e j l u b bardziej wyraźnym wątkiem zwycięstwa nad Diabłem i pozbawieniem go władzy nad zie­ mią. Jest t o równoznaczne z jego translokacją w podziemia będącą w y d a ­ r z e n i e m par excellence kosmologicznym. T a k rzecz m a się w micie w i e l k o r u s k i m , a w p e w n y m s t o p n i u także w micie s e r b s k i m . Drugą, bardziej klarowną formę prezentują te m i t y , w których p r z e d m i o t sporu od p o ­ czątku do końca s y m b o l i z o w a n y jest przez c y r o g r a f (zapis) u k r y t y w p o d ­ ziemiach. Odebranie go Diabłu albo z l i k w i d o w a n i e sankcjonowanego przezeń stanu w y m a g a i n t e r w e n c j i pomocnika i zawsze w t e d y , gdy n i e jest n i m Chrystus, i n t e r w e n c j a m a c h a r a k t e r przechytrzenia Diabła. J a k k o l w i e k różnica między t y m i g r u p a m i w y d a j e się n i e w i e l k a , p r z e p r o ­ w a d z o n y podział uprawdopodobniają analogie występujące w m i t o l o g i i i n n y c h ludów północnej E u r a z j i . 1. Najbardziej bezpośrednim o d p o w i e d n i k i e m m o t y w u s p r a w o w a n i a władzy nad ziemią przez demona jest m i t Mansów znad K o n d y , gdzie s y n boga nieba, który otrzymał zadanie opiekowania się ziemią i ludźmi, p o w o d u j e stopniową zagładę życia { m . i n . ukrywając słońce i księżyc). Po w i e l o k r o t n y c h napomnieniach zostaje w końcu umieszczony przez ojca w podziemiach i staje się bogiem śmierci. Rolę opiekuna z i e m i p r z e j ­ m u j e jego b r a t . Z a t r z y m a j m y się j e d n a k p r z y nieco bardziej odległej analogii tego m o t y w u , jaką w y d a j e się być epizod t z w . magicznego loso­ w a n i a występujący w m i t a c h ludów m o n g o l s k i c h . m „Magiczne l o s o w a n i e " o d b y w a się zazwyczaj między trzema bogami i m a wyłonić spośród n i c h władcę z i e m i i l u d z i . Bogowie kładąc się spać stawiają przed sobą naczynia i umawiają się, iż t e n , w którego n a c z y n i u wyrośnie k w i a t (ewentualnie będzie się paliła świeczka) zostanie wybrań­ cem losu. Jeden z bogów okazuje się j e d n a k oszustem i spostrzegłszy k w i a t w n a c z y n i u swego towarzysza zabiera go, umieszcza w s w o i m n a ­ c z y n i u i zostaje władcą świata. Znane m i w a r i a n t y tego m o t y w u rozpa­ dają się na d w i e g r u p y o n i e j e d n a k o w y m sensie. Część tekstów i n d e n t y f i k u j e oszukanego boga j a k o M a d a r i B u r c h a n a l u b M a j - t e r e , a więc mongolską formę buddyjskiego M a j d a r i — Przyszłego B u d d y . W i e on o postępku swego r y w a l a i mówi: „Niech będzie twój czas, ale będzie on wyróżniał się t y m , że ludzie mieć będą n i s k i wzrost, krótkie życie i będą k r a d l i " . Zgodnie z w e r d y k t e m ziemią włada obecnie B u r c h a n Bakszi, a jego panowanie c h a r a k t e r y z u j e się k a r l e n i e m l u d z i i zwierząt. G d y przybędzie M a j d a r i , ludzie osiągną natomiast wzrost 80 łokci . 204 W i n n y c h w e r s j a c h losowanie nie określa już s t r u k t u r y dziejów l u d z ­ kości, czy w ogóle dziejów świata. D r o b n a zmiana polegająca n a o d - 2 0 8 K a n n i s t o , op. cit., s. 103-107. 2 0 4 M i t chałchaski, P o t a n i n, op. cit, s. 268-269 (tamże, s. 269 — w e r s j a d e r - b e c k a , s. 330 — w e r s j a b u r i a c k a — w t y m w y p a d k u możliwa, gdyż m ó w i się o t r z e c h S z i n g y t B u r c h a n a c h . i d e n t y f i k a c j a bóstw n i e jest �110 RYSZARD TOMICKI m i e n n e j i d e n t y f i k a c j i oszukanego boga, którym okazuje się t y m razem Tołty-chan ( E r l i k ) , sprawia, że celem i w y n i k i e m losowania jest określe­ nie s t r u k t u r y kosmosu. Oszukany bóg mówi do b r a t a , który zabrał w y ­ rosłe w jego naczyniu k w i a t y : „Ukradłeś k w i a t y więc władaj światem, a j a — nie ma r a d y — zostanę E r l i k i e m , lecz sprawię za to, że t w o i d w u nodzy )[ludzie] n i e będą żyć dłużej niż sto l a t , zaś czworonodzy [zwierzę­ ta] nie więcej niż l a t czterdzieści. Co lepszych d w u n o g i c h i czworonogich będę stale od ciebie zabierał". W t e n sposób młodszy b r a t został Tołtychanem — c z y t a m y w k o n k l u z j i m i t u . 20S Rozwiązanie prezentowane przez tego t y p u m i t y n i e różni się n i c z y m na poziomie s t r u k t u r a l n y m od k o n s e k w e n c j i wydarzeń opisanych w m i ­ cie m a n s y j s k i m czy w m i t a c h słowiańskich, gdzie strącenie Diabła w podziemia oznacza pozbawienie go bezpośredniej władzy n a d ziemią i ludźmi. A n a l o g i c z n y schemat występował także w m i t o l o g i i Jakutów. T a m z k o l e i na początku świata toczyła się w a l k a między U r u n g A a r tojonem, U l u u t o j o n e m i A r s a n D u o l a j ( o d p o w i e d n i k i e m znanego już Allaraa-ogonnor). Po długich zmaganiach bogowie z a w a r l i porozumienie, na m o c y którego U r u n g A a r t o j o n oddalił się do nieba i został względnie p a s y w n y m bogiem niebios, U l u u t o j o n objął f u n k c j e opiekuna i władcy ziemi, natomiast A r s a n D u o l a j stał się panem podziemi i śmierci . T y m , co zasługuje na uwagę w m i t a c h mongolskich, jest oszustwo bę­ dące formą zwycięstwa n a d bóstwem śmierci, czynem prowadzącym do ustalenia s t r u k t u r y świata wyrażonej t u poprzez korelację określonych f u n k c j i z k o n k r e t n y m i bogami oraz s t r e f a m i kosmosu. N i e sposób za­ pomnieć w t y m momencie o kosmogonii Hucułów, gdzie — j a k w żad­ n y c h i n n y c h m i t a c h słowiańskich — oszustwo, przechytrzenie i kradzież są podstawową bronią Boga w walce z Diabłem, bronią na t y l e s k u ­ teczną, że umożliwia ona nawet umieszczenie p r z e c i w n i k a w podzie­ m i a c h *° . Oszustwo jako f o r m a rozstrzygnięcia k r y z y s u kosmologicznego p r o w a d z i nas wszakże do drugiego w a r i a n t u odzyskania dusz l u d z i , w którym decydującą rolę o d g r y w a boski pomocnik. I o jego sukcesie, oczywiście wyłącznie w t e d y , gdy p o m o c n i k i e m nie jest Chrystus, decy­ duje w y k o r z y s t a n i e podstępu oraz kradzież. 20e 7 2. Jeśli a b s t r a h u j e m y od tożsamości boskiego pomocnika i od tego, co ma zostać odzyskane — c y r o g r a f czy informacja o Chrystusie — wszyst­ k i e wersje słowiańskie opisać można j e d n y m schematem: 205 W e r s j a ska). burjat pod. buriacka, P o t a n i n , Analogiczną i mongolov wersję buriacką — Šamanistov, z a : N. L . Z u k o v s k a j a , manskich rodov vetováni} vostočnoj na lamaizm, i jugo-vostočnoj op. cit., s. 329 (tamże, s. 879 — w e r s j a рог. I. A. Podgorbunskij, Iz tuwińmifologii „Sibirskij s b o r n i k " , v y p . 1-4, I r k u t s k 1894, s. 13, Vlijanie [w:] Azii, mongolo-burjatskogo Problemy etnografii Samanstva i etničeskoj i doša- istorii M o s k v a 1968, s. 220. 2 0 6 G . U . E r g i s , Očerki 2 0 7 S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 6, 16, passim. po jakutskomu fol'kloru, Moskva 1974, s. 107-108. na- �111 L U D O W E M I T Y O S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA A. Diabeł jest w posiadaniu „cennego o b i e k t u " (cennego z k o l e k t y w ­ nego p u n k t u widzenia ) . B. Bóg, sam n i e mogąc odzyskać cennego o b i e k t u , wysyła pomocnika, aby dokonał tego czynu. C. Pomocnik (oszukując, przechytrzając, okradając itd.) Diabła o d ­ zyskuje cenny obiekt. D. Diabeł kaleczy pomocnika. Z r e k o n s t r u o w a n y schemat występuje j e d n a k nie t y l k o w m o t y w i e l i k w i d a c j i u m o w y z Diabłem. Ze wschodniej i południowej E u r o p y znane są liczne t e k s t y o analogicznej k o n s t r u k c j i , których t e m a t e m jest również odzyskanie cennego w skali k o l e k t y w n e j (kosmologicznej) o b i e k t u , choć nie jest n i m już c y r o g r a f czy u m o w a . Tabela 2 prezentuje przykłady t y c h mitów oraz i c h elementy, najistotniejsze d l a naszych rozważań: c h a r a k t e r cennego o b i e k t u , pomocnika Boga oraz ewentualne k o n s e k w e n ­ cje, jakie on ponosi w w y n i k u swej a k c j i . ш Tabela 2. Odzyskiwanie Lp. 1 2 Pochodzenie tekstu cennego Cenny obiekt obiektu ' 2 Pomocnik Boga Okaleczenie Michał Archanioł św. Eliasz zraniona stopa zraniona stopa Święty Archanioł zraniona stopa Serbia słońce 3 Czarnogóra Bośnia słońce słońce 4 Ukraina ogień św. Piotr 5 Ukraina ogień Chrystus i św. Piotr 6 7 Ukraina „niebieska siła" Michał Archanioł Ukraina „magiczne ubranie" Michał i Gabriel 8 Ukraina „niebieska koszulka" Michał Archanioł 9 - -— — — Bukowina błyskawica i piorun św. Eliasz 10 Ukraina miecz archistratega Michał Archanioł 11 Rumunia słońce i księżyc św. Eliasz 12 Macedonia wiedza o słońcu pszczoła rozłupanie ciała 13 Rumunia wiedza o słońcu pszczoła zmiana barwy z bia 14 Łotwa ogień jaskółka urwany ogon, plama zraniona stopa (?) — — (Siedmiogród) (Wałachia) łej na czarną ' na głowie 2 0 8 Kolektywny lub w zawiązaniu akcji E. M. M e l e t i n s k i j , indywidualny opowieści u w a ż a Mif charakter „braku" albo naruszonego się z a k r y t e r i u m odróżniające i skazka, [w:] Fol'klor i etnografija, tabu m i t i bajkę, L e n i n g r a d 1970, s. 141, 144-145. 2 0 9 Źródła mitów: 1) D a h n h a r d t , cit., s. 84; 2) V . С h a r u z i n a, Etnografija, Słowiański mit..., chaniołem Gabrielem mitološki j u к, rečnik, op. cit., s. 136; por. D r a g o m a n o v , op. M o s k v a 1909, s. 381-382; por. T o m i c k i , s. 93; 3) D o r d e v i ć, op. cit., s. 20-21; a n a l o g i c z n a w e r s j a z A r ­ w: Beograd S . K u l i s i e , P . Ż. P e t r o v i ć, N. P a n t e l i ć , 1970, s. 7; 4) D á h n h a r d t , op. cit., s. 73 (tamże b i b l i o g r a f i a op. cit., s. 253; 7) D r a g o m a n o v , paraleli); Srpski op. cit., s. 142; 5) G n a t - 6) I v a n o v s k i j , Ljackij, op. cit., s. 86-87; por. D a h n h a r d t , op. cit., �112 RYSZARD TOMICKI Tabela w y m a g a krótkiego komentarza. We w s z y s t k i c h m i t a c h m a m y do czynienia z bardzo konkretną sytuacją — Diabeł posiadając cenny obiekt, powoduje zagrożenie życia na ziemi. Najczęściej m o w a jest o słońcu ( i księżycu), które strącony z nieba demon porwał i ukrył w podziemiach. Może być t o również ogień w y n a l e z i o n y przez Diabła l u b zabrany l u ­ d z i o m , czy też błyskawice i p i o r u n y albo miecz archistratega o t r z y m a n e od Boga jeszcze w t e d y , g d y Diabeł był jego towarzyszem (aniołem). W w y p a d k a c h 6-8 n i e w i a d o m o właściwie, co k r y j e się pod n a z w a m i cennego o b i e k t u (jedynie „siłę niebieską" kojarzyć można z o g n i s t y m mieczem, gdyż Michał Archanioł uderza nią Diabła i strąca spod n i e ­ bios), lecz niewątpliwie są t o a t r y b u t y związane ze strefą niebieską, d a ­ jące posiadaczowi władzę n a d biegiem wypadków w świecie. W m i t a c h 12-13 „obiektem", który należy odebrać Diabłu, jest w p r a w d z i e wiedza, ale od n i e j także zależy los świata. Bóg zamierzając stworzyć ciała n i e ­ bieskie n i e w i e , i l e p o w i n i e n zrobić słońc — jedno czy k i l k a . Pszczoła d o ­ w i a d u j e się podstępnie od Diabła, że k i l k a słońc spaliłoby ziemię. T e m a t odzyskiwania p o r w a n y c h l u b u k r y w a n y c h przez demona obiek­ tów należy do u n i w e r s a l n y c h motywów m i t o l o g i c z n y c h . C e n n y m obiek­ t e m jest z reguły rzecz o i s t o t n y m znaczeniu d l a l u d z i i całego świata, symbolizująca nieraz w s z e l k i d o b r o b y t i pomyślność, j a k sampo zdoby­ wane przez fińskiego herosa Váinamóinena czy sapicari odzyskiwane przez Chrystusa od Diabła w m i t a c h gruzińskich ° . U Słowian w r o l i tej występują najczęściej ciała niebieskie, nie t y l k o zresztą w m i t a c h , lecz również w w i e r z e n i a c h i bajkach, gdzie istotą porywającą cenny obiekt jest z reguły smok, a czyn bohatera zachowuje jeszcze nierzadko w y m i a r kosmologiczny . Pięknego przykładu b a j k o w e j transpozycji, m o ­ t y w u mitologicznego dostarcza tekst h u c u l s k i opowiadający o bohaterze Perczowiczu, który po w i e l u przygodach wydostał z podziemi żony dla 21 211 s. 138); 8) N o w o s i e l s k i , ki, i op. cit, Hercegowiny jadę przeklętą wicz, cit., op. cit, op. s. Ivanov, hardt, op. cit, t. 2, s. 4 - 5 ; a n a l o g i c z n a w e r s j a w : s. 323; 3) D a h n h a r d t , o posiadaniu następnie przez op. gromu Boga, i cit., błyskawicy op. 129-130 (tamże, s. 130-132, cit, warianty op. c i t , s. 348-349; 13) D a h n h a r d t , op. c i i . , s. 143 (tamże i n n e w a r i a n t y przez Irudicę z Bośni — Irodi- op. cit., s. 114); 10) G U Í t a - Dordevic, s. 269; 11) D a h n h a r d t , Żmigrodz­ s. 139 (por. w i e r z e n i e s. 145; 12) Dahnhardt. bułgarsko-macedońskie); op. c i t , s. 128-129; 14) por. Dahn­ łotewskie); por. s e r b s k i m o t y w ura­ t o w a n i a p r z e z jaskółkę i jaszczurkę j e d n e g o z t r z e c h słońc pożartych p r z e z ażdaję, K u l i s i e , P e t r o v i ć, P a n t e l i ć , op. c i t , s. 3. 2 1 0 blema E . M. M e 1 e t i n s к i j , К Vjajnjamejnena), voprosu o genezise karelo-finskogo eposa „Sovetskaja E t n o g r a f i j a " , 1960, N o 4, s. 68-69; (pro­ Veselov- s к i j , op. cit., s. 39. 2 1 1 op. M o t y w w a l k i ze s m o k i e m i o d z y s k a n i a ciał n i e b i e s k i c h por. A f a n a s e cit., t. 3, s. 535; S . E r d é s z , íerung, Drachentypen in der ungarischen v, Volksiiberlie- „Acta E t h n o g r a p h i c a " , t. X X : 1971, f a s c . 1-2, s. 114-116. W związku z t y m istotne są m o t y w y pożarcia k i l k u słońc p r z e z s m o k a , i n t e r p r e t a c j e pożarcia, m o t y w d r o g o c e n n y c h k a m i e n i w głowie węży i t p . zaćmień jako �113 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA siebie i dwóch przyjaciół. Jego żoną było Słońce, d w i e pozostałe t o Księ­ życ i J u t r z e n k a . A b y wyjść z p o d z i e m i Perczowicz m u s i j e d n a k s k o r z y ­ stać z pomocy żmii, której poprzednio uratował dzieci. Żertwa w y n o s i go na ziemię, ale w czasie długotrwałej podróży bohater zmuszony jest d o ­ karmiać ją mięsem w y k r a w a n y m z własnej ł y d k i Tekst Hucułów nie t y l k o egzemplifikuje o m a w i a n y m o t y w , łącząc typową d l a bajek partykularyzację cennego o b i e k t u (żona) z c h a r a k t e r y ­ s t y c z n y m d l a mitów jego znaczeniem k o s m i c z n y m (ciała niebieskie), lecz zawiera ponadto w i e l e i n n y c h archaicznych elementów s p o t y k a n y c h w analogicznych opowieściach u różnych ludów północnej E u r a z j i . Do n i c h należy w s k a z y w a n a już wcześniej s t r u k t u r a l n o - f u n k c j o n a l n a e k w i ­ w a l e n c j a h u c u l s k i e j żertwy i występującego w b u r i a c k i c h eposach psa Gunig. Odzyskanie o b i e k t u będącego w posiadaniu i s t o t y demonicznej w y ­ maga zstąpienia w podziemia l u b p r z y n a j m n i e j wejścia w „inny świat" mający zazwyczaj cechy świata zmarłych. W słowiańskim m o t y w i e o d ­ zyskania c y r o g r a f u — u m o w y , jeśli dokonuje tego Chrystus, m a ono formę zejścia do piekła po śmierci na krzyżu l u b c h r z t u w Jordanie s y m ­ bolizującego śmierć i z m a r t w y c h w s t a n i e . Zanurzenie w wodzie jest w t y m w y p a d k u elementem s y m b o l i k i chrześcijańskiej. A l e w kontekście mitów l u d o w y c h chrzest Jezusa s t a n o w i wyłącznie szczególny przypadek ogólnej s y m b o l i k i , n u r k o w a n i a , osiągania d n a m i t y c z n y c h wód. P r z y ­ p o m n i j m y m i t w i e l k o r u s k i , w którym c y r o g r a f u k r y t y został na d n i e Morza Czarnego i Bóg musiał nurkować, a b y go odzyskać. W t y p o w y m epizodzie przechytrzenia Diabła przez boskiego pomocnika często spo­ t y k a się rozwiązanie nieco inne, lecz również ukazujące n u r k o w a n i e jako element decydujący o odzyskaniu cennego o b i e k t u . Boski p o m o c n i k n a ­ m a w i a Diabła do zawodów w n u r k o w a n i u , sam osiąga dno wód, a g d y jego p r z e c i w n i k k i e r o w a n y podrażnioną ambicją c z y n i to samo, pomoc­ n i k k r a d n i e cenny obiekt. Czasem dodatkowo w o d y pokrywają się lasem utrudniającym Diabłu wyjście na powierzchnię D a w n i e j badacze w i e d l i spór o t o , czy zawody w n u r k o w a n i u stano­ wią o d p o w i e d n i k (pochodną) n u r k o w a n i a kosmogonicznego mającego na celu w y d o b y c i e z i e m i z dna praoceanu. Dopiero M . P. Dragomanov wskazał słusznie, że w t y m w y p a d k u chodzi n i e t y l e o zniekształcenie m o t y w u kosmogonicznego, i l e o samodzielny m o t y w związany w oczy­ w i s t y sposób z o d z y s k i w a n i e m utraconego cennego o b i e k t u . W w i e l e l a t później G. D u m e z i l skorygował d o m n i e m a n i a M . P. Dragomanova i O. Dáhnhardta na temat pochodzenia m o t y w u . Wypowiedział się prze2 1 2 2 1 3 2 1 4 2 1 2 S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 169. P o r . n p . G u s t a w i e z, op. cit., s. 269; G n a t j u k , op. cit., s. 341-342. 2 1 3 2 1 4 Dragomanov, op. cit., s. 84-88. 8 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 op. cit., s. 4; I v a n o v, �114 RYSZARD TOMICKI c i w łączeniu i c h genezy z p r o m i e n i o w a n i e m c e n t r u m staroirańskiego i stwierdził, że zarówno m o t y w y słowiańskie, j a k i i c h o d p o w i e d n i k i irańskie, germańskie, osetyńskie i t d . są odzwierciedleniem archaicznego m i t u naturalistycznego o zmianie pór r o k u . P o r y w a n i e słońca przez Diabła oraz zamarzanie wód to — jego zdaniem — obraz z i m y , o d ­ zyskiwanie ciał niebieskich jest zaś obrazem nastania w i o s n y . Przedstawione m i t y pozwalają j e d n a k pójść jeszcze i n n y m śladem i powiedzieć, że w m o t y w i e odzyskiwania cennego o b i e k t u samo n u r k o ­ w a n i e (zanurzenie i w y n u r z e n i e ) jest z n a k i e m zejścia i wyjścia ze strefy podziemi; s t a n o w i skrótowe odzwierciedlenie i s t o t y czynu boskiego p o ­ mocnika, podobnie j a k w i n n y c h tekstach śmierć i ożywienie bohatera przebywającego w zaświatach, sygnalizujące odmienność jego modus vivendi warunkowaną s a m y m miejscem p o b y t u . W y d o b y c i e cennego o b i e k t u kojarzone z koniecznością zanurzenia i w y n u r z e n i a się z wód nie jest zresztą specyfiką mitów słowiańskich. Przykładem niech będzie m o n g o l s k i m i t o O c z i r w a n i opuszczającym się na dno oceanu (Chata Dalaj) i zdobywającym od Losuna oczir — b ł y s k a w i c ę czy i n d y j ­ s k i m i t o w y d o b y w a n i u z m i t y c z n y c h wód n a p o j u nieśmiertelności a m r i t y '. Można teraz zrozumieć dlaczego w słowiańskich m i t a c h kosmogoniczn y c h t a k silnie eksponowane jest przekonanie, że Bóg sam nie może stworzyć ziemi, gdyż t y l k o Diabeł p o t r a f i dotrzeć do d n a p i e r w o t n y c h wód. U ludów s y b e r y j s k i c h tę samą myśl przekazuje zróżnicowanie p t a ­ ków nurkujących po ziemię. Bezkarnie osiągnąć d n o praoceanu potrafią t y l k o te z n i c h , które okazują się później d u c h a m i — p o m o c n i k a m i sza­ mana w podróżach w p o d z i e m i a . Analogicznie rozumieć należy p o d ­ kreślaną w m o t y w i e odzyskania c y r o g r a f u niemożność l i k w i d a c j i u m o ­ w y z Diabłem (odebrania zapisu) przez samego Boga (wyjątkiem jest t u t y l k o m i t w i e l k o r u s k i ) . Zstąpić w podziemia może natomiast jego s y n — Chrystus (co w kontekście m i t o l o g i i chrześcijańskiej jest oczywiste) albo i n n y boski pomocnik. K i e d y uwzględnimy f a k t , że także Diabeł ma ogra­ niczoną przestrzennie moc działania — nie jest w stanie odebrać cennego o b i e k t u , który w r a z z połową ciała pomocnika znajduje się w niebie — okaże się, iż postacią działającą w e w s z y s t k i c h strefach kosmosu jest wyłącznie boski pomocnik. O n też m a cechy m e d i a t o r a między górą i d o ­ łem (we w s z y s t k i c h k o n k r e t y z a c j a c h : niebo — ziemia, ziemia — p o d ­ ziemia, niebo — podziemia) oraz między życiem i śmiercią. Wróćmy w t y m momencie p o n o w n i e do b a j k i h u c u l s k i e j o P e r c z o w i czu. E l e m e n t e m łączącym ją z z e s t a w i o n y m i w t a b e l i m i t a m i jest również 2 i s 216 217 218 215 G . D u m e z i 1, Osetynskij 2 1 6 Potanin, epos i mifologija, op. cit., s. 228. P o s i a d a n i e Moskva ich zapewnia 1976, s. 71-74. Oczirwani panowanie nad oceanem. 2 1 7 M i f y drevnej 2 1 8 Pozostałe n i e osiągają d n a , wynurzają gonia dualistyczna..., Indii..., s. 31 n . s. 211, 219, 265, 307. się m a r t w e , por. T o m i c k i , Kosmo- �L U D O W E M I T Y O S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA 115 pojawienie się okaleczonej nogi. Bohater k a r m i żertwę mięsem z własnej łydki, ale zraniona noga jest w istocie — zważywszy na całą sytuację — z n a k i e m p o w r o t u z zaświatów. K o n w e n c j a b a j k o w a pozwala na dosko­ nałe uzasadnienie — g d y b y n i e mięso, żertwa nie doleciałaby na ziemię; oto cena, jaką musiał zapłacić bohater za swój w y c z y n — i m a ono głębszy sens, niż występujące zazwyczaj w m i t a c h zranienie stopy w efekcie bezsilności Diabła. W p r a w d z i e nie w e w s z y s t k i c h tekstach mówi się o z r a n i e n i u pomocnika, lecz dzieje się t a k dlatego, że następuje k o n t a m i n a c j a pogoni oszukanego Diabła z walką kosmogoniczną. Poucza­ jąca jest pod t y m względem w e r s j a 9, gdzie Eliasz zostaje „pochwycony za n o g i " , ale nic nie w i a d o m o o jego okaleczeniu. Zmuszony do w a l k i p o ­ dejmuje ją i pokonuje Diabła . M i t y 12-13 wprowadzające pomocnika ornitomorficznego dowodzą jednak, że sens okaleczenia w y k r a c z a poza ewentualną nobilitującą ranę. T w o r z y ono, w r a z ze zmianą b a r w y i zniekształceniem postaci u pszczoły i jaskółki, grupę znaków wskazujących n a cechę pomocnika wynikającą z i s t o t y dokonanego przezeń c z y n u — p o w r o t u ze strefy śmierci. K u l a wość m a zresztą wystarczająco jasny s y m b o l i z m w t r a d y c j i słowiań­ skiej , gdzie p o j a w i a się jako znak istot związanych niejako genetycz­ nie z p o d z i e m i a m i (Diabeł, demony, Baba Jaga) l u b też postaci, którym udało się stamtąd wydostać. Do t y c h ostatnich należą zazwyczaj ludzie poszukujący w podziemiach skarbów, którym b r a m a piekielna p r z y trzaskuje piętę, g d y wychodzą na ziemię, ale również M i s t r z T w a r d o w s k i , który dając Diabłu cyrograf, a p o t e m okpiwając go powtarza w gruncie rzeczy — choć w planie wyłącznie i n d y w i d u a l n y m , j e d n o s t k o w y m — czyn mitologicznego bohatera . 219 220 221 Podkreślić trzeba, iż w e r s j a 13 nawiązuje wyraźnie do t y c h f o r m t r a n s f o r m a c j i postaci, o j a k i c h była m o w a w związku ze zmianą po­ wierzchowności k r u k a — pomocnika stwórcy l u d z i . Z m i a n a b a r w y z b i a ­ łej na czarną jest bardzo p o p u l a r n y m z n a k i e m w różnych t r a d y c j a c h m i t o l o g i c z n y c h A z j i Północnej, a dokonuje się najczęściej w rezultacie zjedzenia p a d l i n y (ewentualnie, jedzenia przyrządzonego z k r w i , t r u p a ludzkiego itd.) albo podczas zdobywania cennych obiektów, zwłaszcza słońca i księżyca . Odpowiedniość planów w y r a z u idzie t u w parze z odpowiedniością planów znaczenia — zjedzenie „nieczystego pożywie222 219 P o r . też G u s t a w i с z, op. cit., s. 269. S y m b o l i k a kulawości w y d a j e się być u n i w e r s a l n a , por. C . L é v i - S t r a u s s , Antropologia strukturalna, W a r s z a w a 1970, s. 296; V . J a . P r o p p , Edip v světe fol'klora, [w:] t e n ż e , Fol'klor i dejstvitel'nost'. Izbrannye staťi, M o s k v a 1976, s. 273-274. 2 2 0 Por. A. C z u b r y ń s k i , s z a w a 1931, s. 4, 104-105. 2 2 1 Mistrz Twardowski. Studjum D á h n h a r d t , op. cit., s. 63-64; M e l e t i n s k i j , analiz..., s. 101; G . I . D z e n i s k e v i č , Skazanija o vorone „Sovetskaja E t n o g r a f i j a " , 1976, No 1, s. 75. 2 2 2 mitogenetyczne, War­ Strukturno-tipologičeskij u atapaskov Aljaski, �116 RYSZARD TOMICKI n i a " jest t a k i m s a m y m a k t e m zniesienia opozycji między życiem _ i śmiercią, j a k powrót z „tamtego świata". N i e m a chyba potrzeby rozszerzania d o k u m e n t a c j i , b y móc s t w i e r ­ dzić, że słowiańskie m i t y zawierające m o t y w c y r o g r a f u A d a m a l u b zapi­ su danego Diabłu przez Boga zbudowane zostały na bazie archaicznego schematu, do którego doskonale pasował m i t o l o g i c z n y k o m p l e k s C h r y ­ stusa, przede w s z y s t k i m idea śmierci i z m a r t w y c h w s t a n i a obrazowana za Ewangelią Nikodema j a k o zstąpienie do piekieł. Samo uznanie za cenny obiekt dusz l u d z k i c h , n a w e t w t e d y , g d y p o m o c n i k i e m Boga nie jest C h r y ­ stus, świadczy d o b i t n i e o ukształtowaniu się m o t y w u w bezpośredniej styczności z wyobrażeniami chrześcijańskimi. B a r d z i e j zrozumiałe jest teraz n i e z w y k l e ostre wystąpienie M a k s y m a G r e k a gromiące „ciemnia­ ków", którzy uważali i r o z p o w i a d a l i , j a k o b y A d a m dał Diabłu jakiś k o n ­ k r e t n y c y r o g r a f . D o w o d z i ono nie t y l k o w i e l k i e j popularności m i t u na Rusi w X V - X V I w i e k u , lecz mówi także o trudności, z jaką a b s t r a k c y j n a idea O d k u p i e n i a przebijała się poprzez archaiczny schemat operujący k o n k r e t e m — c e n n y m obiektem. W i e l u musiało być w o w y m czasie i póź­ n i e j t a k i c h , którzy b y l i j a k „umyta świnia w błocie się znów tarzająca i j a k pies, wracający do s w o i c h w y m i o t ó w " , skoro m i t y z X I X - X X w i e ­ k u prezentują co najwyżej swoisty k o m p r o m i s . A d a m daje w p r a w d z i e cyrograf, ale C h r y s t u s n i e m u s i go odzyskiwać, wydostawać z piekła. M a wystarczającą moc, a b y zlikwidować umowę s a m y m s w o i m c h r z t e m . Może również wyprowadzić dusze z piekła, co ułatwia m u a p o k r y f i c z n y m o t y w zaadaptowany przez Kościół wschodni. A l e przecież są i t a k i e m i t y , które pojawienie się Z b a w i c i e l a uzależniają od Diabła... Stabilne s t r u k t u r y i swoiste reguły rządzące i c h t r a n s f o r m a c j a m i pozostały głuche na a r g u m e n t y oraz i n w e k t y w y . N i e t y l k o M a k s y m a Greka. ш 224 Nie koniec zresztą na t y m . W świetle p r z e d s t a w i o n y c h materiałów można spróbować „rozgrzeszyć" A d a m a , który n a j p r a w d o p o d o b n i e j — j a k przypuszczał n a nieco i n n e j podstawie M . P. D r a g o m a n o v — zastąpił w niewdzięcznej r o l i d a w c y c y r o g r a f u samego Boga. Chociaż relacja mię­ dzy t y m i d w o m a w a r i a n t a m i u m o w y z Diabłem n i e jest całkowicie jasna, w a r t o odnotować następujące spostrzeżenia: 1. Dostatecznie dobrze poświadczony jest m o t y w oddania d e m o n o w i władzy n a d ziemią, a następnie odebrania j e j połączonego z przekształce­ n i e m się demona w antagonistę Boga. Zbieżność m o t y w u z chrześcijań­ ską koncepcją Diabła jako upadłego anioła równoważą znacznie nieraz bliższe typologiczne o d p o w i e d n i k i u ludów a z ja t yc k ic h. W j e d n y m i d r u ­ g i m w y p a d k u pozbawienie demona wpływu na sytuację w świecie m a formę jego t r a n s l o k a c j i w podziemia. P o r . N a u m o w , Apokryfy..., s. 94; K I i b a n o v , op. cit., s. 16. C y t . z a : N a u m o w , Apokryfy..., s. 94. �117 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA 2. Przekazanie Diabłu z i e m i m a bezpośredni związek z oddaniem m u dusz l u d z i zmarłych ( m o t y w u m o w y między Bogiem i Diabłem). 3. W w i e l u m i t a c h zestawionych w t a b e l i 2 cenny obiekt będący w posiadaniu Diabła został m u o f i a r o w a n y przez Boga jeszcze w t e d y , g d y był on „aniołem" — towarzyszem i p o m o c n i k i e m stwórcy. W g r u n ­ cie rzeczy t a k samo rozumieć należy umowę, na mocy której otrzymał o n ziemię i dusze l u d z i . 4. Także w a z j a t y c k i c h m i t a c h o odzyskaniu cennego o b i e k t u zdarza się często, że to bóg nieba — nieświadomy k o n s e k w e n c j i swego czynu — oddaje go w e władanie i s t o t y o cechach demonicznych. N i e n i e c k i bóg nieba N u m o f i a r o w u j e słońce i księżyc bogu śmierci Nga, a b y ułatwić s w e m u p o w i n o w a t e m u życie w podziemiach. Powoduje to na z i e m i chaos i tragedię; ciała niebieskie muszą być podstępnie odzyskane . W m i ­ tach b u r i a c k i c h Esege M a l a a n l u b Onder T e n g e r i oddaje słońce i księżyc j e d n e m u z bóstw c h t o n i c z n y c h — D i b i n Sagaan No j o n o w i l u b Ułgen dełche „Szerokiej z i e m i " — jako kałym w czasie zaślubin i c h dzieci. S k u t k i tego są opłakane i oba ciała wracają na niebo dzięki pomocy jeża (Zarjaa-azarga) i zastosowanemu przez niego podstępowi . 225 226 T r u d n o oczywiście twierdzić, że i d e n t y c z n y zespół motywów stał się podstawą d l a f o r m o w a n i a schrystianizowanej w e r s j i m i t u o odzyskaniu cennego o b i e k t u . P r z e t r w a n i e j e d n a k w t r a d y c j i l u d o w e j m o t y w u p o ­ działu świata między Boga i Diabła ( s k r u p u l a t n i e unikanego przez apo­ k r y f y ! ) , s t r u k t u r a l n a identyczność mitów o odzyskaniu c y r o g r a f u i „na­ t u r a l n y c h " cennych obiektów (ciał niebieskich), wreszcie liczne analogie typologiczne pozwalają — j a k sądzę — uznać taką możliwość za wielce prawdopodobną. Artykuł t e n w i n n o kończyć podsumowanie zawierające w n i o s k i u z y ­ skane dzięki określonej metodzie analizy. Myślę jednak, że wszelkie ustalenia bezpośrednie są dostatecznie wyraźne i nie m a potrzeby i c h powtarzać. Z k o l e i w n i o s k i n a t u r y ogólnej, dotyczące choćby k w e s t i i , która o t w i e r a m o j e rozważania, t z n . procesu f o l k l o r y z a c j i , są p r z e d ­ wczesne. A n t r o p o g o n i a l u d o w a jest b o w i e m t y l k o przykładem, j e d n y m z w i e l u , ale j a k na razie j e d y n y m , mogącym ilustrować znaną metaforę Cz. Hernasa obrazującą chrystianizację jako zabieg szczepienia na w i e l o ­ w i e k o w y m drzewie. E f e k t y tego szczepienia w dziedzinie m i t o l o g i i , zwłaszcza j e j części z d o m i n o w a n y c h przez m i t y chrześcijańskie, staną się A . V . С h o m i č, Nency. g r a d 1966, s. 198. 2 2 5 Istoriko-etnograjičeskie L . L o r i n с z, Die Mongolische Mythologie, 1972, fase. 1, s. 120-121; H a r v a , op. cit., s. 181-182. 2 2 6 očerki, „Acta Moskva Orientaría", — Lenin­ t. XXVII: �118 RYSZARD TOMICKI być może p r z e d m i o t e m dalszych badań. Wówczas stworzona zostanie p o d ­ stawa do formułowania wniosków ogólnych. Wreszcie, zdaję sobie s p r a ­ wę, że m i m o znacznej objętości artykułu nie wszystkie zagadnienia omó­ w i o n e zostały w dostatecznym s t o p n i u , a nie jest w y k l u c z o n e , iż w n i e ­ których w y p a d k a c h nowe materiały spowodują konieczność w p r o w a d z e ­ nia k o r e k t u r . Dlatego też pozostawiam swoją pracę w p e w n y m sensie otwartą. Ryszard Tomicki FOLK MYTHS ABOUT THE CREATION OF MAN R E S E A R C H ON M Y T H O L O G I C A L S Y N C R E T I S M IN E A S T E R N AND SOUTHERN E U R O P E AND IN N O R T H E R N ASIA S u m m a r y An analysis found made in X I X - X X i n t h i s a r t i c l e of centuries folk versions in Eastern and Northern of biblical Europe anthropogony has in view the p r e s e n t a t i o n of m u l t i l a y e r a n d s y n c r e t i c c h a r a c t e r of t h e so c a l l e d C h r i s t i a n f o l ­ k l o r e . T o s t a r t w i t h , t h e fact m u s t be a s c e r t a i n e d t h a t a m o n g n u m e r o u s departures from the biblical original w e find versions w h i c h basically have a u n i f o r m show t h e i r l a s t i n g n e s s i n t i m e (they a r e k n o w n apocrypha) and their considerable people believe b i b l i c a l m y t h getting merged to e x p l a i n t h i s m a t t e r b y m a n t i c a n d also b y made a possible folkloric demon loss by (devil) first versions by in preting of fact in the people the of myths Siberia (Samoyeds, Asia. The the with of act unknown were the biblical of various mythological two or motives myth. They man hairy peoples schemes. I skin. of analogies e x c l u s i v e l y as the result of and were next These excludes their having any folk anthropogony, do originate (at least were possession of and many analogical Europe (Ugrofins), peoples i n C e n t r a l possibility been was doubt the ingerention the had North-Eastern no of influenced b i b l i c a l m y t h s w h a t s o e v e r . I n fact, it a p p e a r e d , t h a t both a b o v e m e n t i o n e d of the tried a m y t h , its s e ­ which E v e n k s , Y a k u t s ) and A l t a i a n and Mongolian those made be t h e r e s u l t of analysis. T h e latter procedure c r e a t i o n of their horny of and ethnic expansion. T h i s the original m a y a comparative that there a c t u a l d i v e r s i t y of them some form, Orthodox-Slavonic close e x a m i n a t i o n of t h e s t r u c t u r e of means supplementation the geographical that these departures from t h a n k s to the in the typological sense) inter­ by any motives from the m y t h o l o g i c a l s c h e m e w h i c h d e s c r i b e d t h e c r e a t i o n of people as a t w o stage p r o c e s s . T h e f i r s t stage, t h e p h a s e of p r o t o - p e o p l e existing outside the category i. e. c r e a t u r e s w i t h d e m o n i c a l features, of l i f e a n d d e a t h (the h o r n y or h a i r y s k i n w a s the s i g n of it — w h i c h a l s o u s e d to be a n a t t r i b u t e of S l a v o n i c demons). U s u a l l y they were pre- not s u b j e c t -people, to e v o l u t i o n as species. T h e . s e c o n d stage i s the p h a s e of m y t h i c a n c e s t o r s , c h a r a c t e r i z e d by people l o s i n g t h e i r p a r t i c u l a r k i n d of s k i n , t h e i r m o r t a l i t y as i n d i v i d u a l s , t h e i r s i m u l t a n e o u s d e v e l o p m e n t possession of culture. A n analogical model of "the as s p e c i e s a n d situation i n w h i c h m a n be­ comes h u m a n " , t h e b a s i c s i g n b e i n g t h e p o s s e s s i o n of h o r n y or h a i r y s k i n or i t s lack, was found also i n the life c y c l e of a n i n d i v i d u a l (first of a l l t h e ceremony �119 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA of the first cutting of a boy's hair), in the fairy tales (crossing the borders b e t w e e n t h i s w o r l d a n d t h e other) a n d i n p e a s a n t demonology. Folk myths from Eastern and Southern Europe bear the features of t h e two versions: 1. N o r t h e r n - E u r o - A s i a n , pre-people is u n d e r s t o o d monic world (be in w h i c h the transformation as t h e e m e r g e n c e of proto-people of t h e m a n k i n d f r o m it t h r o u g h t h e i n g e r e n t i o n of t h e c h t o n i c d e m o n the or else animal-de­ or t h e d e c i s i o n of t h e C r e a t o r ) . 2. Judaic-Christian Apocryphal, the original angelic sin and creatures is u n d e r s t o o d into ordinary where the s a m e t r a n s i t i o n is c o n n e c t e d as degradation, people. fall, transformation Anthropogonic myths from ( A l t a i a n s , M o n g o l s ) also c o n t a i n c o n t a m i n a t i o n of e l e m e n t s f o u n d The essential element of v e r s i o n " 1 " p r e s e r v e d E a s t e r n S l a v s , is the figure in its f u r t h e r transformation devil world which between is Central and Asia also among of dog — m y t h i c a l a s s i s t a n t of t h e C r e a t o r — which became considered God with quasi- i n both versions. i n its v e s t i g i a l f o r m a - mediator between life and death. T h e t h i r d e l e m e n t a n a l y z e d i n f o l k m y t h s as the m o t i v e of A d a m ' s the of together Devil. Here with the the motive comparative of the pact w i t h d i v i s i o n of research helped to the make a n a s s e r t i o n t h a t the l a t t e r m o t i v e is a c h r i s t i a n i z e d v e r s i o n of t h e episode of t h e d i v i s i o n of t h e r u l e o v e r t h e w o r l d , w e l l k n o w n i n m a n y m y t h o l o g i e s of Euro-Asia demon the over episode implying the earth (God of usually Death). a temporary This was or possible liquidated by Northern rule of the its t r a n s l o c a t i o n to t h e s u b t e r r e n i a l w o r l d as a c o n s e q u e n c e of a s t r u g g l e or deceit. I n X I X c e n t u r y folk m y t h s t h e t a l e of a n u n d e r s t a n d i n g between God and Devil rarely prevails a n d is often c o n n e c t e d w i t h t h e m o t i v e of A d a m ' s p a c t w i t h t h e d e v i l w h i c h t h o u g h former al) — under the influence was the m y t h s the demon built up of t h e C h r i s t i a n m y t h o l o g y on the b a s i s about t h e r e g a i n i n g (devil). The of of a precious s t r u c t u r e of (canonical and the a r c h a i c m y t h o l o g i c a l the tale object of remaining Adam's pact apocryph­ scheme typical of i n the p o w e r of with the devil is i d e n t i c a l w i t h the s t r u c t u r e of S l a v o n i c m y t h s (and n o n - S l a v o n i c , i n N o r t h - E a s t e r n Europe as w e l l as i n N o r t h e r n a n d C e n t r a l A s i a ) w h i c h speak about the seisure b y t h e d e m o n of c e l e s t i a l bodies, w h i c h w e r e f i n a l l y r e g a i n e d t h r o u g h d i v i n e h e l p . These fact anthropogony as well mostly the others discussed considered as to be a constitutes a complex, syncretic whole c o u l d be in the paper p r i m i t i v e r e p l i c a of prove that folk the biblical myth, w i t h influences and transformations which deleted. Translated by Katarzyna Albrecht � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5e6404923eec474e6e656767b0cc798.pdf 7e9c2005a0f6a9bdea54ca0de9554729 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5723 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kosmologia ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5321 Title A name given to the resource Ludowe nazwy gwiazdozbioru Oriona/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe s.68 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11. Ludowe nazwy gwiazdozbioru Orion Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Według których gwiazd orientowali się w kierun­ ku w nocy (rybacy, furmanie)? Według których gwiazd orientowali się w porach nocy? Według któ­ rych gwiazd określali nadchodzące pory roku? Objaśnienia znaków: 1 —„kosy"; 2 —„skosy"; 3 —„kosiarze"; 4 —„kośniki"; 5 —„kosynierzy" 6 — „koszary"; 7 — „trojaki"; 8 —brak tradycji; 9 —brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9e2d951f7defe777daa9a214a2a787c0.pdf c210a2223e4f0a38fa9f71664d04b589 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5724 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kosmologia ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5322 Title A name given to the resource Ludowe nazwy planety Wenus (Gwiazdy Porannej)/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe s.71 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 12. Ludowe nazwy planety Wenus (Gwiazdy Porannej) Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Według których gwiazd orientowali się w kierun­ ku w nocy (rybacy, furmanie)? Według których gwiazd orientowali się w porach nocy? Według któ­ rych gwiazd określali nadchodzące pory roku? Objaśnienia znaków: 1 — Jutrzenka"; 2—„zornica"; 3—„porenica"; 4 — „przewodniczka"; 5—brak tradycji; 6 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f66d3cc59227a063cb9ec61ca704d852.pdf 843fb30221dbc497a8189cf414abb999 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5722 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kosmologia ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5320 Title A name given to the resource Ludowe nazwy Plejad/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe s.64 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 10. Ludowe nazwy Plejad Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Według których gwiazd orientowali się w kierun­ ku w nocy (rybacy, furmanie)? Według których gwiazd orientowali się w porach nocy? Według któ­ rych gwiazd określali nadchodzące pory roku? Objaśnienia znaków: 1 —„kwoki", „kurki"; 2 —„baby", „babki"; 3 —brak tradycji; 4 —brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/abc697624bdbeecdafd6cab5332a637b.pdf d3b17d9e224d818ece057973ed5d3418 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4953 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba ludowa rzeźbiarze ludowi - okres powojenny Słowiński, Adam - rzeźbiarz Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4592 Title A name given to the resource Ludowe rzeźby Adama Słowińskiego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2; s.105-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Śnieżyńska-Stolot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Śnieżyńska-Stolot „ L U D O W E " R Z E Ź B Y ADAMA S Ł O W I Ń S K I E G O W styczniu 1966 r. w oknie Międzynarodowego K l u b u Książki i Prasy w K r a k o w i e wystawiono k i l k a rzeźbio­ nych świątków, które zwróciły uwagę w i e l u miłośników sztuki ludowej. Twórcą w y m i e n i o n y c h 11 rzeźb był A d a m Słowiński z Zakopanego — k u fcdziwieniu zain­ teresowanych — magister f i l o l o g i i p o l * i e j . Słowiński urodził się w r o k u 1931 w Zakopanem. Ojciec jego pochodził ze Stanisławowi. Tradycje rzeź­ biarskie były żywe w rodzinie jego m a t k i , góralki z Z a ­ gród koło Zębu. Słowiński wychował się w Zakopanem. W r o k u 1965 ukończył Wyższą Szkołę Pedagogiczną w K r a k o w i e . Obecnie dzieli czas między Zakopane i Kraków, gdzie pragnie znaleźć sobie pracę. Rzeźbi natomiast głównie w czasie pobytu w Zakopanem. Swoje zdolności rzeźbiarskie odkrył zupełnie^rzypadkowo, kiedy w lipcu ubiegłego roku, w Zakopanem, pomagał w pracy swemu szwagrowi Władysławowi H a zie, wyrabiającemu pamiątki w rodzaju kasetek i lasek. Wtedy właśnie wykonał swoją pierwszą rzeźbę przed­ stawiającą św. Kingę (il. 2), a w ciągu następnych mie­ sięcy dziesięć i n n y c h : Chrystusa Zmartwychwstałego, Pietę I (il, 1), Madonnę w koronie, Chrystusa u słupa (il. 3 i 4), Madonnę z dzieciątkiem I ( i i . 9), Chrystusa przed Piłatem (il. 6), Ecce Homo (il. 5), Madonnę z dzie­ ciątkiem I I (il. 8), Madonnę z p a l m a m i (il. 7), Pietę I I (il. 10). Są to rzeźby w drzewie, których wysokość do­ chodzi do 30 cm Rzeźbione są w grubszych l u b cień­ szych klockach frontalnie przeważnie z tyłu nie opra2 Adam Słowiński: II. 1. „Pieta I", drewno polichr., wys. 29,5 ст. II. 2. „Sw. Kinaa", drewno polichr., wys. 30 ст. II. 3 i 4. „Chrystus u słupa", drewno polichr., wys. 29,5 cm. 3 * �cowane, p o k r y t e polichromią. Twórca w y k o n u j e je bez pomocniczych rysunków, jedynie ogólny schemat za­ znacza orientacyjnie na k l o c k u . Zaczyna rzeźbić zazwy­ czaj od głowy l u b od elementu dekoracyjnego, który go w danym momencie najbardziej interesuje i któremu stara się podporządkować całą kompozycję. Niektóre drobne elementy w y k o n u j e osobno i dokleja do całości, co w y n i k a oczywiście z niedostatecznego opanowania warsztatu i wprowadzanych w trakcie rzeźbienia zmian. W 11 w y k o n a n y c h przez Słowińskiego rzeźbach daje się zauważyć wyraźne grupy obrazujące rozwój jego twórczości. Pierwsza — to próby tworzenia w oparciu o pierwowzory zauważone w muzeach, do czego twórca w pełni się przyznaje. Do tej grupy należy św. K i n g a , Chrystus Zmartwychwstały i Pieta I . A b y otrzymać wrażenie rzeźby starej, spatynowanej, Słowiński celowo stosuje ciemną pokostową polichromię, przetarcia i t y m podobne efekty. W t y m okresie sięga on do rzeźb sty­ lowych, na co wskazuje Pieta I , której opracowanie szat przywodzi na myśl rzeźbę gotycką. Najciekawszą z w y m i e n i o n y c h t u figur jest św. Kinga. Jej wąska, zamknięta postać rozbita jest w e ­ wnętrznymi l i n i a m i , reliefowo zaznaczonym k o n t u r e m szat i ząbkowaną linią włosów, które ściśle przylegają do głowy, ozdobionej bogatą koroną. W t y c h trzech 5 rzeźbach artysta trzyma się poprawnych proporcji. T w a r z Madonny i modelunek ciała Chrystusa z Piety I wykazują dążenia realistyczne. Podkreślić należy, że choć są to pierwsze rzeźby, które wyszły spod ręki artysty, i widać, że materiał i operowanie narzędziami sprawiało m u wiele trudności, to jednak wprowadził on w Piecie 1 t r u d n y do oddania układ ciała Chrystusa, przechodzący od ujęcia en face do p r o f i l u . A r t y s t a przyznaje się, że rzeźba ta nastręczała m u najwięcej trudności i przerabiał ją wielokrotnie. Zdaje sobie w pełni sprawę, że brakuje j e j zdecydowanego charakteru, co wypływa z krzyżującej się t u t a j realistycznej f o r m y w połączeniu z p e w n y m p r y m i t y w i z m e m warsztatu i n a lotem elementów stylowych. W drugiej, większej grupie Słowiński zaczyna pow o l i wytwarzać swój własny styl, wykazujący związki ze sztuką ludową. Jednym z pierwszych jego elementów jest dążenie do zwartej bryły. Zaznacza się to już w pierwszych w y ­ konanych rzeźbach. Najlepiej obrazuje to dążenie f i g u r a Chrystusa przed Piłatem, a zwłaszcza Pieta I I o formie stożka. Następuje w t e d y również odejście od p r y m i ­ tywnego realizmu czy naturalizmu, z którym artysta nie mógł sobie poradzić w najwcześniejszych swoich pracach. Modelunek wąskiego i wydłużonego ciała [ ' : i \ ! i i �ч 7 Adam Słowiński: II. 5. „Ecce Homo", drewno polichr., wys. 30,5 ст. II. 6. „Chrystus przed Piła­ tem", drewno polichr., wys. 21 ст. II. 7. „Madonna z palmami", drewno polichr., wys. 34 cm. II. 8. „Madonna z Dzieciątkiem II", drewno polichr., wys. 33,5 cm. Chrystusa u słupa z zaznaczoną muskulaturą, o małych stopach i dłoniach przywodzi jeszcze na myśl postać Chrystusa z Piety I . Występuje t u t a j jednak, podobnie j a k w rzeźbie Madonny w koronie, szeroka, płaska twarz, która stanie sic później elementem c h a r a k t e r y ­ stycznym wszystkich rzeźb tego artysty, W kolejnych rzeźbach, zwłaszcza w Ecce Homo i Madonnie z dzieciąt­ kiem И, można zauważyć tendencję do poszerzania k o r ­ pusu, zwłaszcza k l a t k i piersiowej, przy zachowaniu j e d ­ nak drobnych, cienkich nóg i rąk wraz z zaznaczoną muskulaturą, w czym przejawia się jeszcze niezdecydo­ w a n y realizm pierwszych rzeźb. Zmienia się opracowa­ nie detalu Oczy które pierwotnie zaznaczane były przy pomocy plastycznych obwódek teraz ograniczone są jedvnie reliefem powierzchniowym oraz osadzone bliżej nosa co nadaje twarzy szczególny wyraz Włosy miękko ramiona początkowo rozbite ostrymi nie­ równomiernymi Żłobkami w rzeźbie Madonny z p a l m a л Я " f 111*4О _ „' . szerokie pasy modelowane plastycznie i przypominają rsczsj ciQzko opэс?йjЭСЁ^ m&tcrię Opracowanie szat wspomnianych rzeźb przechodzi również ewolucję, od ściśle opinających figurę św. K i n g i z fałdami zaznaczonymi r y t e m wgłębnym, w k i e r u n k u ujęcia coraz bardziej dekoracyjnego. Postać Madonny w koronie odziana jest w gładką szatę i płaszcz, które­ go pola przechodzi skośnie w k i e r u n k u prawej ręki, tworząc długą, miękką linię. Suknia i płaszcz M a t k i Boskiej z dzieciątkiem I zarysowane są u dołu dłu­ gimi, równoległymi r y t a m i . Płaszcz Madonny z dzie­ ciątkiem I I od pasa rozchodzi się trójkątnie, tworząc schodkowato ułożone zakładki, które powtarzają się z regularną rytmicznością ornamentu. Najbardziej de­ koracyjnie potraktowane są fałdy płaszcza Madonny z palmami, rozwiązanie których frapowało artystę. T w o ­ rzą i « nakładające się na siebie l i n i e ostre l u b zamknię­ te znakowaną „wycinanką". Ten sam bardzo dekora­ cyjny m o t y w zaczerpnięty niewątpliwie ze sztuki l u d o ­ wej zjawia się także w Piecie I I , a artysta pragnie go wykorzystać również w kapliczce, którą zamierza w y ­ konać. W końcu należy wspomnieć również o szeregu do­ datkowych elementów, jak kabłąkowe korony, uzupeł­ niające wiele z w y k o n a n y c h przez artystę rzeźb, np. Madonna z dzieciątkiem I i Pieta I I , znane z l u d o w o barokowych przykładów. Podobnie przedstawia się sprawa z nimbem Madonny z dzieciątkiem I I , którego k w i a t o w a forma o promieniście ułożonych płatkach, znajduje także odpewiednik w ludowej plastyce. Szczytowym osiągnięciem dotychczasowej twórczości Słowińskiego jest ostatnia jego rzeźba Pieta I I , gdzie masywna, stożkowata figura Madonny, o dużej głowie, zestawiona została z malutką, „przylepioną" do niej postacią Chrystusa. To zestawienie m i m o w o l i przy­ wodzi na myśl średniowieczną koncepcję Piety corpusculum, nie znanej zresztą artyście, gdzie zmarły Chrystus ma przypominać Chrystusa-dziecko, t r z y m a ­ nego przez Marię na rękach. Ujęta w jednej płasz­ czyźnie, ozdobiona motywem „wycinanki", g r u b y m i góralskimi k o r a l a m i , z szatą pociętą p i o n o w y m i fałda­ m i , rzeźba ta przypomina ludowe f i g u r y kamienne. Druga grupa rzeźb odróżnia się także od pierwszej 107 �Adam Słowiński: II. polichr., wys. 30 cm. 9. „Madonna z Dzieciątkiem I", drewno odrniennym kolorytem, żywym, jasnym, o śmiałych ze­ stawieniach, które przejął Słowiński, j a k sam zresztą mówi, z oglądanych przez siebie obrazów na szkle. Oglądając rzeźby Słowińskiego, staje się przed proble­ mem zakwalifikowania tej twórczości. Przyjęło się dotąd określać prymitywną formę twórczości ludowej jako odbicie własnego widzenia i własnej estetyki jej twór­ ców, niewątpliwie ludzi prostych i p r y m i t y w n y c h . Jak wytłumaczyć posługiwanie się tą formą przez człowieka O zupełnie i n n y m poziomie umysłowym, w sposób w peł­ ni szczery, nie mający nic wspólnego z kopią czy f a l ­ syfikatem. Rzeźby Słowińskiego nie są świadomą p r y m i t y w i z a ­ cją twórcy o w y r o b i o n y m smaku artystycznym. M i m o całej świeżości wyczuwa się w nich jednak moment „opatrzenia". Słowiński odznacza się niewątpliwie wraż­ liwą wyobraźnią. Rzeźba ludowa interesowała go, j a k twierdzi, od dawna. Stykał się z nią w muzeach, na wystawach, w Cepelii i Desie. Chłonął jej formę i pod­ patrywał szczegóły wykonania. Ma on jednak, j a k się wydaje, zdolność przetwarzania tych elementów oraz wczuwania się w atmosferę sztuki ludowej, w czym po­ mocne było m u zapewne jego rodzinne środowisko. N i e ­ spodziewany w y b u c h zdolności rzeźbiarskich był dla Fot. Jan polichr., wys. 21 ст. II. 10. „Pieta U", drewno Słowińskiego, który przedtem nigdy rzeźbą się nie pa­ rał — dużym zaskoczeniem. Będąc pod u r o k i e m sztuki ludowej, zaczai po prostu tworzyć w j e j konwencjach. Nie był to jednak akt świadomego w y b o r u artystycznego, ale raczej spontanicznego zachwytu nad pięknem tej sztuki, co nadało jego dziełom cechę szczerości. Sło­ wiński stanowi więc swego rodzaju fenomen amatora tworzącego w konwencjach sztuki ludowej. Powodzenie, j a k i e przyniosła m u pierwsza wystawa, zachęciło go do nowej pracy. Obecnie jest on pełen świeżych pomysłów. Pragnie między i n n y m i wyrzeźbić świętego Jerzego, Floriana i Sebastiana. Interesuje go wyłącznie postać ludzka, zwierząt, j a k t w i e r d z i , nie umie i nie l u b i rzeźbić. Tematykę swych rzeźb ogranicza do świątków. Ma duże poczucie realizmu, ale jego dążeniem jest osiągnięcie maksymalnej ekspresji. L u b i formę bogatą, wypracowaną, m a zamiłowanie do dekoracyjności, stąd w o l i rzeźbić postacie odziane w szaty niż akty. Należy przypuszczać, że talent Słowińskiego, który już w t a k krótkim czasie pozwolił m u na widoczną ewolucję formy, rozwinie się dalej. Być może pójdzie on kiedyś własną drogą, odmienną od t e j , którą kroczy obecnie. Swiderski. j Г. ! * i * Z ? J ~ | J щ I Jj fj Ш � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0a641502a1acd5743d5bfb52439e1f2f.pdf 9ac612735741f7833f05b07f12786213 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5713 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource kosmologia ludowa Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5310 Title A name given to the resource Ludowe wyobrażenia o niebie/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego(mapy) Folk images of heaven / Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas (maps) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe s.20 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. Ludowe wyobrażenia o niebie Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jak starsi ludzie mówili — jak wygląda niebo? Na czym się trzyma? Objaśnienia znaków: 1 — niebo stoi; 2—niebo się obraca; 3—brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f33558d4851f8d2919b9ad88691756e6.pdf f557875c44f606668013c5c34719f371 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5717 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne ziemia - wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5314 Title A name given to the resource Ludowe wyobrażenia o ziemi/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego(mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe s.30 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5. Ludowe wyobrażenia o ziemi Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jak starsi ludzie mówili — na czym trzyma się ziemia? Jak wygląda? Objaśnienia znaków: 1 — ziemia stoi; 2—ziemia się obraca; 3—brak tradycji; 4—brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ecffc8075490b53eaffb28ecfbbc8e16.pdf 1d70ffd98945e3b10867a59d08079f7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3925 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource haft ludowy haft śląski Śląsk - zdobnictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3676 Title A name given to the resource Ludowy haft śląski / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.3 ; s.165-171 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LUDOWY HAFT ŚLĄSKI BARBARA BAZIELICH Ryc. 1. Halt na wykładzie koszuli męskiej wykonany ściegiem krzyżykowym, bawełną czarną, brązową i czer­ woną. Pow. Koniaków, Śląsk Cieszyński. Muzeum Kul­ tur Ludowych w Młocinach. Na terenie Polski, gdzie od dawna k r z y ż o w a ł y się drogi handlowe i migracyjne oraz gdzie silnie zazna­ czyły się w sztuce nie tylko w p ł y w y Bliskiego Wscho­ du, ale przede wszystkim Zachodu — w y s t ę p u j ą haf­ ty z a r ó w n o starszego, j a k i nowszego typu. Nie na wszystkich jednak obszarach p r z e c h o w a ł y się w haf­ cie do obecnych czasów stare w ą t k i zdobnicze. Spo­ t k a ć je m o ż n a na terenach gęsto zalesionych, trudniej d o s t ę p n y c h , b ą d ź k u l t u r o w o nierozmytych, a w i ę c w Kurpiowskiem, Lubelskiem, Rzeszowskiem, Lasowskiem, w p e w n y m stopniu t a k ż e w O p o c z y ń s k i e m i Ł o w i c k i e m , oraz na obszarach górskich, a szczegól­ nie w Beskidzie Ś l ą s k i m . Haft na bielunie, spotykany na obszarze polskim, ze w z g l ę d u na t y p ornamentu m o ż n a podzielić na dwie grupy: pierwsza obejmuje formy geometryczne i geometryzowane, znane od bardzo dawna, w d r u ­ giej zaś d o m i n u j ą m o t y w y roślinne. W grupie p i e r w ­ szej mamy nie tylko elementy geometryczne w for­ mie k r z y ż y k ó w , gwiazd, k w a d r a t ó w czy r o m b ó w , j a k w haftach p o c h o d z ą c y c h np. z t e r e n ó w Lubelszczyzny czy L a s o w i a k ó w , ale t a k ż e o liniach falistych, z w i n i ę ­ tych na p o d o b i e ń s t w o litery S, jak np. w haftach rzeszowskich. Elementem do nich podobnym są moty­ wy wykonane ściegiem ł a ń c u s z k o w y m w formie spi­ ralnie s k r ę c o n y c h wolut, rozpowszechnione zwłaszcza w powiecie biłgorajskim, a nawet na terenach wideł Wisły i Sanu. Nieco zbliżone, ale n a w i ą z u j ą c e już do form późniejszych s ą n i e k t ó r e hafty pochodzące ze Śląska Cieszyńskiego, w k t ó r y c h jednak linia spiralna jest znacznie luźniejsza. I n n ą nieco k a t e g o r i ę s t a n o w i ą motywy geometrycz­ ne, n a w i ą z u j ą c e z jednej strony do e l e m e n t ó w spiralno-wolutowych, a z drugiej do nowych m o t y w ó w roślinnych (tak np. charakterystycznych dla teTenów kurpiowskich), w k t ó r y c h p e w n ą archaiczność wydo­ bywa się przez w y r a z i s t o ś ć u z y s k a n ą za p o m o c ą pod­ k r e ś l e n i a czarnym konturem, w zestawieniu z b a r w ą czerwoną. Haft nowszego typu z w i ą z a n y jest wprawdzie te­ matycznie z m o t y w a m i r o ś l i n n y m i ; lecz zachowuje niejednokrotnie formy geometryczne b ą d ź geometry­ zowane. M o t y w y tego rodzaju są dość częste, z w ł a ­ szcza na Ś l ą s k u Cieszyńskim, a szczególnie na Pod- 155 �Ryc, 2. Halt wykonany bawełną, ściegiem krzyżyko górzu Beskidzkim oraz w Ł o w i c k i e m , Ópoczyńskiem i Ś w i ę t o k r z y s k i e m . Gdzieniegdzie nawet, j a k np. w Ópoczyńskiem, w y s t ę p u j ą one wraz z m o t y w a m i geo­ metrycznymi, albo też te ostatnie w swym u k ł a d z i e p r z y b i e r a j ą k s z t a ł t roślinny. Do tego typu należy r ó w ­ nież zaliczyć m o t y w y zoo- i antropomorficzne spoty­ kane na Ś l ą s k u Cieszyńskim, k t ó r y c h w innych częś­ ciach Polski na ogół się nie spotyka. Do m o t y w ó w zaliczonych do grupy drugiej, k t ó r e dziś są znacznie powszechniejsze, należą rozmaitego k s z t a ł t u liście, k w i a t y i pączki mniej lub więcej sty­ lizowane, jak r u m i a n k i , róże, tulipany itd., a w oko­ licach Wilanowa nawet słoneczniki. Zdobiny te w du­ żej mierze oparte są na wzornikach haftowanych bądź drukowanych, pochodzenia zachodnio-europej­ skiego, zadomowionych u nas zwłaszcza w XVIT1 i X I X wieku. P r z e d o s t a ł y się one do ludu i dziś już w znacznym stopniu w y p a r ł y dawne w ą t k i zdob­ nicze. Przy rozpatrywaniu haftu jakiegokolwiek regio­ nu — j a k wiadomo — zwracamy u w a g ę nie tylko na jego s t r o n ę o r n a m e n t a c y j n ą , ale t a k ż e na wykona­ nie, gdyż nieraz może ono rozwiać w ą t p l i w o ś c i co do chronologii i pochodzenia haftu. U ż y w a n i e technik hafciarskich na terenie Polski w i ą ż e się bowiem czę­ sto z podziałem, k t ó r y z a s t o s o w a ł a m w y ż e j , a więc z f o r m ą ornamentu. I tak wzory n a l e ż ą c e do grupy pierwszej wykonane są ściegami liczonymi, i d ą c y m i po l i n i i płótna, jak k r z y ż y k i e m , ł a ń c u s z k i e m czy ście­ giem p ł a s k i m . Natomiast w grupie drugiej obok ściegu płaskiego i ł a ń c u s z k o w e g o stosuje się ścieg wodny, dziergany, pełny i inne, k t ó r y c h wykonanie nie jest 166 wym. Wieś Jaworzynka, pow. Cieszyn. uzależnione od s t r u k t u r y m a t e r i a ł u . N i e w ą t p l i w i e do najstarszych z p o w y ż e j o m ó w i o n y c h ściegów trzeba zaliczyć przede wszystkim: ścieg k r z y ż y k o w y (point de croix, Kreutzstich), ścieg płaski (point piat, Flachstich), ścieg ł a ń c u s z k o w y (point de chainette, Kettenstich), na co w s k a z u j ą z jednej strony najstar­ sze zachowane okazy pochodzące z k o ń c a X V I I I w i e ­ ku, z drugiej zaś ich ogromnie rozległy zasięg. K . M o ­ szyński pisze, p o w o ł u j ą c się na H . B l ü m n e r a , że k r z y ­ ż y k o w y ścieg znany był podobno „już w s t a r o ż y t n e j Europie p o ł u d n i o w e j , Azji południowo-zachodniej i Afryce p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j " Niemniej jednak w Polsce istnieją tereny, gdzie t e c h n i k ę t ę z a p o c z ą t k o ­ wano stosunkowo niedawno, bo dopiero z k o ń c e m ubiegłego stulecia, pod n a z w ą „ r u s k i e szycie" (np. w Łowickiem). Nieco starszy jest na naszym terenie ścieg p ł a s k i , k t ó r y r o z w i n ą ł się zwłaszcza w dobie renesansu i baroku, a w ś r ó d l u d u przyjął się wraz z ornamentem r o ś l i n n y m . P r z e c h o d z ą c obecnie do szczegółów śląskiego zdob­ nictwa odzieży trzeba z a z n a c z y ć , że ten rodzaj orna­ mentu w y s t ę p u j e niemal na c a ł y m obszarze Ś l ą s k a . 2 1 K . M o s z y ń s k i : K u l t u r a ludowa S ł o w i a n . K r a k ó w 1939, I I , 2, 804. A . Dobrowolska: Wzory hafciarstwa ludowego na G ó r n y m Ś l ą s k u . Katowice 1936; A. Dobrowolska: Ż y wotek cieszyński. Katowice 1930; A . i T. Dobrowolscy: S t r ó j , haft i koronka w w o j . ś l ą s k i m . K r a k ó w 1936; T. Seweryn: S t r ó j D o l n o - Ś l ą s k i . „Atlas Polskich Stro­ j ó w L u d o w y c h " ; Walter Steller: Schlesische Volkstrachten. 1938; E. Grabowska: Die Volkstrachten in Oberschlesien. W r o c ł a w 1935; M . Gładysz — materia­ ły r ę k o p i ś m i e n n e . 2 �Ryc. 3. Haít na przyramku wykonany bawełną w kolorach czerwonym, czarnym i żółtym żykowym. Pow. Biłgoraj. Muzeum Kuliur Ludowych w Młocinach. A więc nie tylko na p o ł u d n i u u Górali Śląskich, ale t a k ż e w stroju ludności grup p o d g ó r s k i c h i nizinnych, a w i ę c Dólan , L a c h ó w , w okolicach Pszczyny i Ra­ ciborza, oraz dalej na północy w stroju G ó r z a n 3 4 5 3 Grupa etnograficzna z a m i e s z k u j ą c a dawny powiat bielski i w s c h o d n i ą część pow. cieszyńskiego. Grupa etnograficzna zamieszkująca poł.-zach. część pow. cieszyńskiego oraz pow. frydecki, frysztack i i p r z y l e g ł ą część Ś l ą s k a Orawskiego. Grupa etnograficzna z a m i e s z k u j ą c a pow. tarnogórski, bytomski i stalinogrodzki. 4 5 Ryc. 4 i 5, Hatt na koszuli wykonany ściegiem — ścięgien? krzy­ K i Opolan . Poza t y m , jeśli chodzi o teren Ś l ą s k a D o l ­ nego, to, o ile m i wiadomo, r ó w n i e ż w stroju l u d n o ś ­ ci jego p o ł u d n i o w y c h połaci g ó r z y s t y c h nie n a l e ż y do rzadkości. Na całej tej przestrzeni r ó ż n o r o d n o ś ć haftu jest dość znaczna. W y s t ę p u j ą t u wszelkie jego rodzaje, poczynając od białego l u b jednobarwnego haftu b a w e ł n i a n e g o czy jedwabnego, poprzez w e ł n i a ­ ny, b a w e ł n i a n y i jedwabny haft kolorowy, aż do haf6 Grupa etnograficzna zamieszkująca pow. opol­ ski. krzyżykowym. Wieś Jaworzynka, pow. Cieszyn. 167 �Ryc. б. „ Р у » е " (wzorniki) ze wsi Jaworzynka, w pow. Cieszyn. Ze Stalinogrodzie. t u wykonanego nicią złotą i s r e b r n ą oraz k o l o r o w y ­ m i paciorkami. Wszystkie te odmiany bynajmniej nie są wyłącznie charakterystyczne dla k t ó r e g o k o l w i e k z wyżej wymienionych regionów śląskich, zdarza się bowiem, że w y s t ę p u j ą samoistnie w r ó ż n y c h stronach. I tak np. na odzieży G ó r a l i Beskidowych pojawia się haft jednobarwny najczęściej czarny, czerwony lub brązowy. Jest to haft bieliźniany. a zdobi przede wszystkim k o ł n i e r z y k i i mankiety kobiecych bluzek, tj. „ k a b o t k ó w " , rozcięcia („zaniedrza") koszul m ę ­ skich, przy koszulach ś w i ą t e c z n y c h t a k ż e ich m a n ­ kiety, oraz n a r o ż n i k i chust. Hafty tego rodzaju r o z w i ­ nęły się na obszarze Beskidu Śląskiego, a do obec­ nych czasów p r z e c h o w a ł y się zwłaszcza we wsiach Jaworzynka, K o n i a k ó w i Istebna. W stroju ludności podgórskiej p r z e w a ż a ł do k o ń c a ubiegłego w i e k u haft złoty i srebrny, p o k r y w a j ą c y gorsety („żywotki") oraz, w mniejszym stopniu, w i e ­ 168 zbiorów Woj. Wydz. Kultury i Sztuki lobarwny haft na chustach i fartuchach. Haft kolo­ rowy ze Ś l ą s k a Cieszyńskiego nie jest j e d n a k ż e tak bogaty i r ó ż n o r o d n y jak kolorowy haft w stroju pszczyńskim. Tutaj w y s t ę p u j e on nie tylko w gor­ setach („opleckach"), czepkach panny m ł o d e j i czep ę c z k a c h dziecinnych, ale t a k ż e na pasach płócien­ nych, k t ó r y m i owijano dzieci do chrztu, t j . „ p o w o j ­ nikach". Nadto pojawia się jeszcze haft biały na bluz­ kach kobiecych ( „ k a b o t k a c h " ) , fartuchach i chust­ kach. Na Ś l ą s k u poza Ziemią P s z c z y ń s k ą haft biały znany jest t a k ż e w Cieszyńskiem, Raciborskiem, Rozbarskiem, Opolskiem i p o ł u d n i o w y c h częściach D o l ­ nego Ś l ą s k a . P o k r y w a on czepce, chustki oczepinowe, fartuchy i „ k a b o t k i " oraz k o ł n i e r z y k i przy koszulach m ę s k i c h (np. w stroju rozbarskim). W stroju G ó r z a n i Opolan wraz z haftem b i a ł y m w y s t ę p u j e , podobnie jak w Pszczyńskiem, t a k ż e haft wielobarwny, i to głównie na gorsetach i fartuchach. �Ryc. 7. Halt na gorsecie Z techniki hafciarskiej ścieg k r z y ż y k o w y ma na Ś l ą s k u obecnie zastosowanie w ś r ó d Górali Beskidowych, a znany b y l nie t y l k o w P s z c z y ń s k i e m , ale tak­ że prawie na c a ł y m obszarze Ś l ą s k a P o ł u d n i o w e g o . Na pozostałych zaś terenach stosowano ściegi: płaski, pełny, wodny i ł a ń c u s z k o w y . Ścieg k r z y ż y k o w y w i ą ż e się ściśle z ornamentem geometrycznym i geometryzowanym, co nie pozosta­ je bez znaczenia, albowiem m o t y w y i technika, jak wiadomo, t w o r z ą zespół h a f t ó w starszego typu, opar­ tych na zasadzie liczenia nitek t k a n i n y podczas w y ­ szywania. Ścieg k r z y ż y k o w y ma zastosowanie jedynie w zdobieniu odzieży płóciennej lnianej, a w i ę c prze­ de wszystkim koszul, chustek oczepinowych i ś w i ą ­ tecznych. P o z o s t a ł e rodzaje techniki, najczęściej nie uzależnione od s t r u k t u r y p ł ó t n a , na obszarze Śląska n a l e ż ą wraz z ornamentem r o ś l i n n y m do grupy haf­ t ó w nowszego typu, przy czym w y s t ę p o w a n i e ich nie jest z w i ą z a n e z rodzajem tkaniny. P r ó c z tego w haf­ cie b i a ł y m u ż y w a się jeszcze ściegu dzierganego, an­ opolskim. Muzeum w Opolu. gielskiego i innych. Nie wspominam tutaj o techni­ kach haftu złotego, gdyż jest to sprawa c a ł k i e m od­ rębna. P o r ó w n u j ą c rodzaje techniki haftu ś l ą s k i e ­ go z w y s t ę p u j ą c y m i na innych terenach Polski, zau­ ważyć m o ż n a , że na Ś l ą s k u , na k t ó r y tak silnie od­ działywały b e z p o ś r e d n i o w p ł y w y zachodnio-europej­ skie, j a k też rozwój p r z e m y s ł u , p r z e t r w a ł y z a k ą t k i p r z e c h o w u j ą c e dawne tradycje zdobnicze. Tradycje te dostrzec m o ż n a nie t y l k o w technice w y k o n y w a ­ nia, ale r ó w n i e ż w motywach, zestawieniach barw i kompozycji całego ornamentu. P r z y t o c z ę t u znowu jako p r z y k ł a d hafty Górali Beskidowych, w k t ó r y c h wyróżnić m o ż n a t y p haftu o m o t y w a c h czysto geo­ metrycznych oraz typ haftu o wzorach geometryzowanych roślin, z w i e r z ą t i ludzi. Te dwa ostatnie, jak już w s p o m n i a ł a m poprzednio, na pozostałych obszarach Polski w y s t ę p u j ą bardzo rzadko. Lecz mo­ t y w y geometryczne nie są najbardziej charakterystycz­ ne tylko dla tego terenu. W y k r a c z a j ą one bowiem poza granice Europy i p r z y b i e r a j ą zasięg ogólnoświa- 160 �Яус. 8. Rodzaje kowy, ściegów: 1. stębenkowy, 2. wodny, 3. okrątkowy, 4. dziergany, 5. łańcuszkowy, 6. 7. kwadratowy, 8. gałązkowy, 9, płaski, 10. pełny, 11. szczebelkowo-meandrowy. krzyży­ towy, m a j ą c r ó w n i e ż swe odpowiedniki w ozdobnym tkactwie ludowym. Stare w ą t k i zdobnicze z a c h o w a ł y się tutaj dzięki tradycji, a o jej żywotności świadczą m. i n . szczególnie troskliwie przechowywane hafto­ wane wzorniki, tzw- „pytle". n ó w Polski. Dla p o r ó w n a n i a przytaczam tu dwie i l u ­ stracje, j e d n ą ze Ś l ą s k a opolskiego, d r u g ą z pow. sandomierskiego, p r z e d s t a w i a j ą c e hafty wykonane ko­ l o r o w ą b a w e ł n ą , ściegiem p ł a s k i m i wodnym, o mo­ tywach o d b i e g a j ą c y c h od formy naturalnej roślin. Na pozostałych terenach śląskich d o m i n u j ą motywy roślinne i to z a r ó w n o w hafcie wielobarwnym, j a k i b i a ł y m . P r z e d o s t a ł y się one i rozwinęły w ś r ó d ludu tutejszego głównie za p o ś r e d n i c t w e m drukowanych w z o r n i k ó w oraz maszynowych h a f t ó w miejskich, po­ k r y w a j ą c y c h w s t ą ż k i i w s t a w k i do bielizny. P o ś r e d ­ niczkami w t y m procesie były niejednokrotnie hafciarki specjalistki, k t ó r e s w ą u m i e j ę t n o ś ć często wy­ nosiły ze szkół lub z p r a k t y k i w mieście. Pod wzglę­ dem formy, techniki i k o l o r y s t y k i m o t y w y te niewiele różnią się od h a f t ó w tego samego typu z innych regio- Zależnie od sposobu wykonania ornament — jak wiadomo — może być wklęsły, p ł a s k i lub w y p u k ł y . Haft rozpatrywany sensu largo w stosunku do t k a n i ­ ny, na k t ó r e j w y s t ę p u j e , bez w z g l ę d u na t e c h n i k ę jest niemal zawsze wzorem w y p u k ł y m , j a k k o l w i e k nor­ malnie w y p u k ł o ś ć haftu powstaje t y l k o przez zasto­ sowanie techniki p e ł n e j . Ornament w k l ę s ł y natomiast tworzy się przez z u p e ł n e zalhaiftowanie tła, k t ó r e przybiera nieregularne formy p r z y s ł o n i ę t e k s z t a ł t e m m o t y w u . Sposób ten, nader rzadko stosowany nie t y l ­ ko w Polsce, ale nawet na całej Słowiańszczyźnie, Яус. 170 9. Halt na mankiecie przy koszuli kurpiowskiej. Ze zbiorów P.I.S. w Warszawie. �znany m í jest jedynie —• jako współcześnie u ż y w a ­ ny — z odzieży Górali Śląskich. W haftach starszych zachowany jest pewien umiar, k t ó r y uwidacznia się nie t y l k o w formie, ale i w bar­ wie. Z a u w a ż y ć to m o ż n a w zdobnictwie odzieży, k t ó ­ rą noszą w Beskidzie Ś l ą s k i m , gdzie na ogół d o m i n u ­ je j e d n o b a r w n o ś ć . Podobnie rzecz ma się i na terenie całej Polski, przy czym do barw czarnej, czerwonej lub b r ą z o w e j dołączyć jeszcze trzeba żółtą i niebieską, k t ó r e p o j a w i a j ą się zazwyczaj w połączeniu z po­ przednimi. P o n i e w a ż haft występuje najczęściej wzdłuż szwu albo k r a w ę d z i , przeto ma p r z e w a ż n i e u k ł a d pasowy. M o t y w y w t y m u k ł a d z i e m o g ą powta­ rzać się rytmicznie, przy czym r y t m w y r a ż a s i ę nie tylko w samej formie, lecz i w barwie. R y t m b a r w n y w haftach śląskich na ogół nie w y s t ę p u j e . Natomiast symetria, k t ó r e j poczucie u Ś l ą z a k ó w zaznacza się bardzo silnie, jest stosowana powszechnie, i to za­ r ó w n o w urozmaiconym u k ł a d z i e zdobin j a k t e ż i bar­ wie. Jak j u ż z a z n a c z y ł a m poprzednio, w hafcie z terenu Śląska, zwłaszcza beskidowego, w y s t ę p u j ą w ą t k i star­ szego i młodszego typu. Wprawdzie m a t e r i a ł rze­ czowy nie odnosi się do czasów dawniejszych niż pierwsza połowa ub. stulecia, j e d n a k ż e zagadnienie z a r ó w n o pochodzenia, j a k i w i e k u haftu śląskiego zarysowuje się dość jasno w oparciu o m a t e r i a ł po­ r ó w n a w c z y , zwłaszcza o m o t y w y i t e c h n i k i o zasię­ gu ś w i a t o w y m . W ą t k i zdobnicze bowiem s ą elemen­ tem o niezmiernej sile ekspansywnej i jeżeli natra­ fiają na podatne podłoże społeczno-gospodarcze, roz­ chodzą się w ó w c z a s wszystkimi m o ż l i w y m i drogami, a w i ę c i przez fale k u l t u r o w e p ł y n ą c e z j a k i e g o ś centrum, przez m i g r a c j ę ludności, podboje i szlaki handlowe oraz wszelkiego rodzaju kontakty, k t ó r y c h , jak wiadomo, nigdy nie było brak na Śląsku. To, że tradycja p r z e c h o w a ł a na n i e k t ó r y c h obszarach Śląska Fotogralie wykonał Ryc. 10. Halt na fartuchu wykonany kolorową wełną. Opole. Muzeum w Opolu. ba­ stosunkowo niewiele w ą t k ó w zdobniczych, w y p ł y w a również z samej specyfiki tego regionu. Inny niż gdzie­ indziej w Polsce charakter pracy człowieka, inny t r y b życia oraz dość wczesne na ogół zetknięcie się z no­ w y m i p r z e m y s ł o w y m i miastami i ich k u l t u r ą w y r o ­ biły w ś r ó d ludności tych t e r e n ó w odmienne upodo­ bania i odmienny smak estetyczny, dostosowany do codziennych potrzeb i w y m a g a ń . Stelan Deptuszewski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b4658ceb9b1b04a2eafb5faadfd237a5.pdf 8828aa01262825c95a0375f7edf9bc58 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3445 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3229 Title A name given to the resource Ludowy pomnik legionisty / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4, s.151-152 Creator An entity primarily responsible for making the resource Maleta, Alicja Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Alicja M a ł e t a LUDOWY N a g m i n n y m placu, p o ś r o d k u niewielkiej wsi Tonią POMNIK położonej LEGIONISTY w l a t a c h 1914—1920. F i g u r a ż o ł n i e r z a w y k o n a n a jest p o p r a w n i e nad Wisłą (gmina Bolesław, województwo Tarnów) stoi pomnik w e d ł u g w z o r ó w realistycznego polskiego l e g i o n i s t y . F i g u r a umieszczona jest na cokole z ł o ż o n y m p e r s o n i f i k a c j ą c n ó t ż o ł n i e r s k i c h , co z o s t a ł o zawarte w postawie, k s z t a ł t o w a n i a . Wydaje się b y ć z k i l k u zróżnicowanych kamiennych bloków. Żołnierz ten ubrany wyrazie w m u n d u r p o l o w y , l e w ą r ę k ę wspiera na k a r a b i n i e t r z y m a n y m s p o s ó b p i e r w o w z o r u , c h o ć w o g ó l n e j f o r m i e n a w i ą z u j e do niego. t u ż p r z y nodze, w p r a w e j , nieco z g i ę t e j d z i e r ż y p a l m ę m ę c z e ń ­ P o s t a ć ż o ł n i e r z a z T o n i u j ę t a jest statycznie. C e c h ę t ę p o d k r e ś l a s t w a . Za p o s t a c i ą w z n o s i s i ę s m u k ł y k r z y ż z Chrystusem U k r z y ­ jeszcze s z t y w n y u k ł a d r ą k a t r z y m a n a w r ę k u p a l m a , a t r y b u t ż o w a n y m . F i g u r a ż o ł n i e r z a p e ł n a jest n a i w n e g o u r o k u wskazu­ ś w i ę t y c h m ę c z e n n i k ó w , p r z y w o d z i na m y ś l ś w . J a n a N e p o m u ­ j ą c e g o , ż e t w ó r c ą jej n i e b y ł profesjonalny w y k o n a w c a . T a b l i c e cena, k t ó r e g o na cokole p o d a j ą nazwiska s t ą d p o c h o d z ą c y c h ż o ł n i e r z y p o l e g ł y c h Wyraz w walkach z lat 1914—1920. P o m n i k jest zadbany, twarzy. Pomnik Kamysza wyobrażenia twarzy figury tak Kamysza nio n a ś l a d u j e często występują jest zupełnie w wierny nad Wisłą. przypadkowy, świeżo w c z y m n i e odbiega ona od i n n y c h r z e ź b l u d o w y c h . Ż o ł n i e r z o d m a l o w a n y f a r b ą o l e j n ą . M o c n a z i e l e ń m u n d u r u oraz i n t e n ­ z O t f i n o w a p r z e d s t a w i o n y z o s t a ł w swobodniejszej pozie, u jego s y w n i e r ó ż o w a karnacja c i a ł a z daleka p r z y c i ą g a j ą oko w i d z a . s t ó p , nieco od t y ł u , a u t o r u m i e ś c i ł polskiego o r ł a z rozpostar­ podobnych, t y m i s k r z y d ł a m i . B y ć m o ż e b y ł t o t e m a t z b y t t r u d n y dla K a ­ nie z a z n a c z y ł na n i m swojego nazwiska. W ś w i a d o m o ś c i miesz­ mysza, a m o ż e c h c i a ł t u p o d k r e ś l i ć w ł a s n ą i n w e n c j ę w opraco­ kańców waniu Wykonawca tego wsi zatarły pomnika, jak wielu jemu s i ę j u ż s z c z e g ó ł y d o t y c z ą c e jego osoby. tematu. Zamiast tego elementu w y k u ł pod gzymsem M ó w i o n o , że p o m n i k z o s t a ł p r z y w i e z i o n y „ z z a W i s ł y " i m g l i ś c i e c o k o ł u d u ż y emblemat orderu V i r t u t i M i l i t a r i . Odmiennie w y ­ p r z y p o m i n a n o sobie u r o c z y s t o ś c i t o w a r z y s z ą c e jego o d s ł o n i ę c i u . konane s ą t e ż k r z y ż e o k t ó r e w s p i e r a j ą s i ę f i g u r y o b u ż o ł n i e r z y . Jeden t y l k o z r o z m ó w c ó w , k t ó r e m u t a m t e u r o c z y s t o ś c i c z y ł y s i ę z p e w n y m w y d a r z e n i e m z ż y c i a osobistego połą­ zapamiętał, K r z y ż K a m y s z a , skromniejszy w formie, m a na r a m i o n bardzo ogólnie p o t r a k t o w a n ą sylwetę skrzyżowaniu Ukrzyżowanego, że m i a ł y one miejsce w 1930 г., a r z e ź b i a r z n a z y w a ł s i ę K a m y s z podczas g d y na pierwowzorze umieszczona jest w t y m miejscu i m i e s z k a ł w B r z o s t k o w i e , po d r u g i e j stronie W i s ł y . D o d a ł , że p l a k i e t a z p ł a s k o r z e ź b ą g ł o w y Chrystusa w cierniowej koronie, wieś, zamawiając ten p o m n i k „ z a p a t r z y ł a s i ę " na wcześniej a sam k r z y ż jest masywniejszy i w i ę k s z y c h r o z m i a r ó w . Przede w y k o n a n y , a z n a j d u j ą c y s i ę w O t f i n o w i e ( i l . 2). S t o i o n w p o b l i ż u wszystkim wyróżnia rzeźbę z Toni ogólny miejscowego p o z w a l a j ą c y j ą z a l i c z y ć do d z i e ł z k r ę g u s z t u k i l u d o w e j . kościoła. Nosi sygnowanie znanego warsztatu 1 wyraz plastyczny k a m i e n i a r s k i e g o : „ F . A d a m e k , F . Samek w B o c h n i " . J a k g ł o s i Nasuwa s i ę refleksja, że obie wsie w y s t a w i ł y p o m n i k i napis, jest to „ F u n d a c j e , s t a r a n i e m k o ł a m ł o d z i e ż y w O t f i n o w i e m i a r ę swoich m o ż l i w o ś c i . D u ż y O t f i n ó w z a m ó w i ł go w m i e j s k i m za b y t n o ś c i K s . Pr. Podolskiego, k r . s z k o ł y W ł . S e d ł a k a , M . C . , warsztacie, n a t o m i a s t C M . S a l e t n i k a R . P . 1929". N a t a b l i c a c h u p a m i ę t n i e n i s ą polegli wiejskiego r z e ź b i a r z a . na n i e w i e l k a T o n i ą z w r ó c i ł a s i ę z t y m do 151 �K i m b y ł t w ó r c a p o m n i k a z T o n i 1 M i e s z k a j ą c a w B r z o s t k o w i e p o z o s t a ł fragment p r z e d s t a w i a j ą c y Boga Ojca w y c h y l a j ą c e g o sporo jeszcze o n i m p a m i ę t a . W ł a d y s ł a w K a m y s z u r o ­ s i ę z c h m u r . J e d y n ą w c a ł o ś c i z a c h o w a n ą do d z i ś d r e w n i a n ą d z i ł s i ę w niedaleko o d B r z o s t k o w a p o ł o ż o n e j T r z e b i c y , p r a w d o ­ r z e ź b ą jest konwencjonalnie u j ę t a f i g u r a M a t k i B o s k i e j Niepo­ rodzina 2 p o d o b n i e w r o k u 1872. W B r z o s t k o w i e o s i a d ł na gospodarstwie k a l a n i e P o c z ę t e j , a k a m i e n n ą — legionista z T o n i . ż o n y l i c z ą c y m 12 m o r g ó w . J e d n a k ż e praca na r o l i nie bardzo go p o c i ą g a ł a . W o l a ł w y k o n y w a ć r o b o t y stolarskie, m u r a r s k i e , k o ł o d z i e j s k i e , c h o ć nie u e z y l s i ę ż a d n e g o z t y c h z a w o d ó w . Po­ dobno s k o n s t r u o w a ł nawet zegar i organy, ale n i e s t e t y n i c b l i ż e j nie w i a d o m o na t e n t e m a t . J a k wspomina r o d z i n a : „ M i a ł wszyst­ kie talenty". R z e ź b i ł głównie dla własnej przyjemności wyko­ r z y s t u j ą c j a k o surowiec z a r ó w n o drewno j a k i k a m i e ń . Z r z e ź b kamiennych rodzina sowanego" i zapamiętała Ukrzyżowanego. tylko ,,Pana Jezusa. Zafra­ Jedynym konkretnym zamó­ w i e n i e m b y ł ó w legionista. R z o ź b ę t ę w y k o n a ł K a m y s z na miejscu w B r z o s t k o w i e , a g o t o w ą p r z e w i ó z ł do T o n i W i e l k i e j , gdzie t e ż z o s t a ł a w r o k u 1930 u s t a w i o n a i u r o c z y ś c i e o d s ł o n i ę t a . Za su­ rowiec p o s ł u ż y ł t u „ b i a ł y k a m i e ń " — m i ę k k i w a p i e ń — w y ­ d o b y w a n y w ó w c z a s w rejonie K i k o w a o d l e g ł e g o 13 k m od B r z o ­ stkowa (do dziś eksploatowany). Kamysz b y ł też n i e z n a n y c h b l i ż e j r o b ó t , zapewne o charakterze Z u p e ł n i e o d m i e n n ą f o r m ę prezentuje p o m n i k ż o ł n i e r z y legio­ n o w y c h z n a j d u j ą c y c h s i ę w Samocicach, a w y s t a w i o n y „ s t a r a ­ n i e m k o ł a m ł o d z i e ż y p o l s k i e j " znacznie w c z e ś n i e j od poprzednich, bo w 1923 r o k u ( i l . 3). B r y l a s k ł a d a s i ę z trzech coraz t o w ę ż s z y c h kamiennych bloków, z k t ó r y c h najwyżej z każdej strony płaskorzeźbiono krzyże umieszczony posiada zakończone kulami, ś r o d k o w y z a ś , najsmuklejszy i p ó ł o k r ą g ł o u swej g ó r y zaciosany, m a na. jednej ze ś c i a n r y t u j ę t e g o z p r o f i l u ż o ł n i e r z a grającego na t r ą b c e . R y t t e n b y ł b y p r a w i e n i e w i d o c z n y g d y b y nie p o l i ­ c h r o m i a w y d o b y w a j ą c a go z t ł a . N a t a b l i c a c h w i d n i e j ą nazwiska ż o ł n i e r z y , k t ó r z y z g i n ę l i w d z i a ł a n i a c h w o j e n n y c h z ł a t 1914—20. U p o d s t a w y p o m n i k a zaznaczone s ą i n i c j a ł y „B.Ru.A.Tarnów" m o g ą c e w s k a z y w a ć na warsztat k a m i e n i a r s k i . autorem O m ó w i o n e p o k r ó t c e p o m n i k i ż o ł n i e r z y l o g i o n o w y c h powsta­ nagrobkowym ło, j a k w y n i k a z n a p i s ó w f u n d a c y j n y c h , z i n i c j a t y w y w i d a ć p r ę ż ­ na c m e n t a r z u w Ostrowcach oraz f i g u r do k o ś c i o ł a w P i a s k u nie d z i a ł a j ą c y c h koło Buska. Rzeźbiarz z m a r ł w Brzostkowie w roku pewne n i e s ą j e d y n y m i w tej o k o l i c y . Pierwsza w o j n a ś w i a t o w a 1933. w w y m i e n i o n y c h wsiach k ó ł m ł o d z i e ż y , za­ Sporo jogo prac z n a j d o w a ł o s i ę w s w o i m czasie w r o d z i n n y m p r z y n i o s ł a z a g ł a d ę i s t n i e ń l u d z k i c h na s k a l ę w c z e ś n i e j n i e spo­ domu, k t ó r y służył m u też jako warsztat. Niestety, rodzina W ł a ­ t y k a n ą . Czasy p o k o j o w o z r o d z i ł y refleksję n a d t y m i t r a g i c z n y m i dysława dopuściła Kamysza, niedoceniając do rozproszenia lub tej s t r o n y jego zniszczenia działalności większości T a k i los s p o t k a ł d r e w n i a n ą f i g u r ę „ C a r a M i k o ł a j a " rzeźb. wzorowaną wydarzeniami i potrzebę upamiętnienia ludzi, którzy w nioli śmierć. P o m n i k i żołnierzy stanowią r z e ź b i a r s k i e o tematyce ś w i e c k i e j , k t ó r o z n a l a z ł y swe krajobrazie wiejskim obok ponieśli nieliczne zadomowionych tu prace miejsce na p o p u l a r n y m k i e d y ś u j ę c i u p o r t r e t o w y m tej p o s t a c i — w m u n ­ w durze, z s z a b l ą . P o d o b n y los spotka! t r z y p ł a s k o r z e ź b y w f o r m i e i f i g u r p r z y d r o ż n y c h . Zdarza s i ę , że w y k a z u j ą z t y m i o s t a t n i m i kapliczek o b r a z ó w , k t ó r e K a m y s z p o d a r o w a ł c ó r c e w posagu. B y ł y d u ż e g o znaczne p o d o b i e ń s t w o formalne, j a k c h o ć b y d z i e ł o W ł a d y s ł a w a f o r m a t u i dlatego do d o m u w z i ę ł a t y l k o j e d n ą , z k t ó r e j obecnie Kamysza. P R Z Y P I S Y 1 R . Roinfuss, Wpływ na ludową rzeźbę w kamieniu. s. 67—76 rzemieślniczej produkcji dewocyjnej „ P o l . Szt. L u d . " R . 33, 1979 n r 2, 2 I n f o r m a t o r k i : M a r i a Pisarczyk, ur. w 1901 г., zam. w P o d ­ lesiu p r z y s i ó ł k u B r z o s t k o w a , c ó r k a W ł a d y s ł a w a K a m y s z a oraz K a t a r z y n a K a m y s z , ur. w 1904 г., zam. w B r z o s t k o w i e , synowa rzeźbiarza П . 1. P o m n i k L e g i o n i s t y , r z e ź b i a r z K a m y s z , w . T o n i ą ; i l . 2. P o m n i k l e g i o n i s t y w O t f i n o w i e , warsztat I<\ S a m k a ; i l . 3, 4. P o m n i k l e g i o n i s t y w Samocicach � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a5607bcaa6c67643b5c22779e0c7c4a.pdf c37d7d5a2c76aace3776e8a374be06cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4419 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource strój narodowy strój krskowski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4111 Title A name given to the resource Ludowy strój krakowski - strojem narodowym / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.2; s.67-74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. U b i o r y ś w i ą t e c z n e w ł o ś c i a n z okolic Skalbmierza, 18C4 r. Anna Kowalska-Lewicka LUDOWY STRÓJ KRAKOWSKI— STROJEM NARODOWYM* Jest f a k t e m powszechnie z n a n y m , że s t r ó j noszony n i e g d y ś Wszyscy a u t o r z y p o d n o s z ą w p ł y w insurekcji k o ś c i u s z k o w ­ na wsi podkrakowskiej z r o b i ł n i e b y w a ł ą wprost k a r i e r ę . Ze wszyst­ skiej na rozpowszechnienie się s t r o j u krakowskiego j a k o s y m b o l u kich polskich s t r o j ó w l u d o w y c h o n jeden a w a n s o w a ł w X I X w . p a t r i o t y c z n o - d e m o k r a t y c z n y c h p r z e k o n a ń , w s p o m i n a j ą o fakoie, do godności stroju narodowego. S w ą p o z y c j ę s t r ó j k r a k o w s k i usta­ że j u ż w X V I I I w . w s t y l i z o w a n y c h s t r o j a c h k r a k o w s k i c h w y s t ę ­ lił ostatecznie na p r z e ł o m i e X I X i X X w . Pojawia się w t e d y p o w a ł balet k r ó l a S t a n i s ł a w a A u g u s t a , p r z y c z y m w y b ó r tego (mniej lub bardziej w i e r n y , c z ę s t o s t y l i z o w a n y , ale zawsze za­ w ł a ś n i e s t r o j u p r z y p i s u j ą jego b a r w n o ś c i i w a l o r o m scenicznym. c h o w u j ą c y swe podstawowe elementy, a przede w s z y s t k i m naz­ M ó w i się t e ż wielo o m ł o d o p o l s k i e j modzie n a f o l k l o r wę) na terenie całej Polski j a k o u b i ó r p r z y w d z i e w a n y na uroczy­ c y t u j ą c s ł y n n e wesele R y d l a , u t r w a l o n e w l i t e r a t u r z e przez Sta­ stości p a ń s t w o w e , religijne i inne. Staje się r ó w n i e ż reprezenta­ n i s ł a w a W y s p i a ń s k i e g o . P r z y t a c z a się r ó w n i e ż w c z e ś n i e j s z ą dzia­ c y j n y m strojem „ p o l s k i m " w ś r ó d naszej emigracji zagranicznej. łalność l i t e r a c k ą — B o g u s ł a w s k i e g o Krakowiaków Po I I wojnio ś w i a t o w e j jego p o p u l a r n o ś ć w k r a j u maleje, pozwa­ z a u t o r ó w nie w y c z e r p a ł j e d n a k zagadnienia do k o ń c a , dlatego lając dojść do g ł o s u w p o s z c z e g ó l n y c h regionach l o k a l n y m stro­ t e ż wydaje się celowe d o r z u c i ć t u k i l k a u w a g , k t ó r e , b y ć m o ż e , jom ludowym, mo­ p r z y d a d z ą się k i e d y ś p r z y o p r a c o w a n i u c a ł o ś c i o w y m tego intere­ d y na f o l k l o r y z m , przoz r o z w i j a j ą c e się n i e m a l ż e lawinowo regio­ s u j ą c e g o zjawiska, j a k i m jest p r z e o b r a ż e n i e się c h ł o p s k i e g o ubio­ nalne zespoły artystyczne. N a t o m i a s t w ś r ó d P o l o n i i , gdzie wiele r u jednego regionu w s t r ó j r e p r e z e n t a t y w n y dla c a ł e g o n a r o d u . wylansowanym, w ramach ogólnopolskiej e l e m e n t ó w k u l t u r y polskiej okresu m i ę d z y w o j e n n e g o się do dziś w nie zmionionoj formie, n a d a l święci on nadal reprezentuje p o l s k o ś ć zachowało tryumfy, polski s t r ó j n a r o d o w y . Z a s t a n a w i a j ą c e jest, dlaczego w ł a ś n i e ten, a nie i n n y s t r ó j zyskał t a k w y s o k ą rangę? krakowski, i Górali. Żaden W procesie t y m m u s i a ł y o d e g r a ć rolę nader z ł o ż o n e c z y n n i k i : historyczne, s p o ł e c z n o , psychologiczne i estetyczne. P o s t a r a j m y się r o z w a ż y ć p r z y n a j m n i e j n i e k t ó r e z n i c h . Rzuca się w oczy f a k t , że dwa, j a k ż e ż odmienne o d siebie, ale do dziś najbardziej popularne i ż y w o t n e stroje l u d o w e : p o d ­ Na zagadnienie to z w r a c a ł o u w a g ę w i e l u h i s t o r y k ó w o d z i e ż y , halański i krakowski, z o s t a ł y „ o d k r y t e " przez i n t e l i g e n c j ę . To k o s t i u m o l o g ó w i e t n o g r a f ó w , t r a k t u j ą c je j e d n a k marginesowo. w ł a ś n i e u b i ó r G ó r a l i Podhala (a nie — p o d o b n y p r z e c i e ż Najbardziej wszechstronnie, na szerokim tle X I X - w i e c z n y c h p r ą ­ G ó r a l i szczawnickich, spiskich czy c i e s z y ń s k i c h ) jest d o t ą d dów ideologicznych (w sensie ideologii s p o ł e c z n e j i k u l t u r o w e j ) , szony, stanowi p r z e d m i o t omówił je J a n St. B y s t r o ń w swej Kulturze ludowej'. Po n i m his­ w y ż s z e j w a r t o ś c i . Co w i ę c e j , jeszcze w l a t a c h torią krakowskiego s t r o j u ludowego z a j ą ł się Tadeusz Seweryn tego w i e k u s t r ó j p o d h a l a ń s k i e k s p a n d o w a ł n a s ą s i e d n i e t e r e n y w d w u pracach: Strój Krakowiaków regionalnej dumy i daje ubiór no­ poczucie pięćdziesiątych ro­ g ó r s k i e : Spisz, O r a w ę — i to nie t y l k o polskie, ale i s ł o w a c k i e , ludowych'-. Wreszcie w z i ą ł j ą z a ś n a p ó ł n o c w p ł y w y jego d o c h o d z i ł y do granic dawnego p o w i a ­ na swój warsztat Janusz K a m o c k i , k t ó r y o m a w i a szereg p r z y ­ t u nowotarskiego. Z a w d z i ę c z a on t o n i e w ą t p l i w i e fascynacji k u l ­ czyn, jakie m o g ł y w p ł y n ą ć na upowszechnienie się w Polsce stro­ t u r ą Podhala, k t ó r e j u l e g ł a i n t e l e k t u a l n a elita Polski, j u krakowskiego. W n i k l i w e j analizie poddaje z w ł a s z c z a w p ł y w w a j ą c a w T a t r y w drugiej p o ł o w i e X I X i w p o c z ą t k a c h X X w . , stroju krakowskiego na m u n d u r y wojskowe okresu p o w s t a ń 1831 a k t ó r a to fascynacja z n a l a z ł a s w ó j w y r a z w t w ó r c z o ś c i literackiej, i 1863 plastycznej i muzycznej. Rozpropagowanie przez i n t e l i g e n c j ę k u l - dowody niektórych r.' polskich strojów wschodnich i Historyczne przyby­ «7 �p r z y p o m n i e ć ó w bal, w k t ó r y m u c z e s t n i c z y ł k r ó l , a na k t ó r y m 8 t a ń c z o n o k r a k o w i a k a „ w ubiorach l u d u " . Opisując obyczajo szlacheckie za panowania S t a n i s ł a w a A u g u s t a Mocnego, m ó w i K i t o w i c z o zabawach zapustnych magnaterii i przeciwstawia i m k u l i g i w y p r a w i a n e przez s z l a c h t ę „ n i ż s z e j f o r t u n y " . O d b y w a ł y się one m i ę d z y t ł u s t y m c z w a r t k i e m a ś r o d ą p o p i e l c o w ą i p o l e g a ł y na t y m , że c z ł o n k o w i e jednej l u b k i l k u z m ó w i o n y c h razem r o d z i n szlacheckich, wraz ze s w ą c z e l a d z i ą , w y r u s z a l i saniami do upat­ rzonego wcześniej d w o r u . P r z y b y w s z y bez zapowiedzi, b a w i l i się t a m i u c z t o w a l i a ż do w y k o ń c z e n i a d o m o w y c h z a p a s ó w , po c z y m z a b i e r a j ą c ze s o b ą gospodarzy jechali dalej, do n a s t ę p n e g o dwo­ r u — i t a k do k o ń c a d n i k a r n a w a ł o w y c h . „ T a k w k u l i g u , j a k o t e ż i bez niego, w . . . ostatnie t r z y d n i zapustne przestrajali się i prze­ k s z t a ł c a l i w r ó ż n e f i g u r y : m ę ż c z y ź n i za ż y d ó w , za c y g a n ó w , za o l e j k a r z ó w , za c h ł o p ó w , za d z i a d ó w , niewiasty p o d o b n i e ż za ż y ­ d ó w k i , za c y g a n k i , za wiejskie k o b i e t y i dziewki, u d a j ą c m o w ą i gestami t a k i e osoby, j a k i c h p o s t a ć na siebie b r a l i . . . " ' . Strój c h ł o p s k i (nie m a t u jeszcze m o w y o c h ł o p s k i m - k r a k o w s k i m ) b y ł więc w t e d y j e d n y m t y l k o z l i c z n y c h p r z e b r a ń . To szlacheckie przebierance bardzo przypominają podobno chłopskie zabawy (bursy p o d h a l a ń s k i e , k o l ę d n i k ó w i inne) i m a j ą zapewne znacznie d a w n i e j s z ą g e n e a l o g i ę — ale nie o to t u t a j chodzi. W a ż n e jest, że w X I X w . k u l i g zmienia swój charakter, staje się m n i e j r u ­ baszny i p r z y b i e r a f o r m ę c h ł o p s k i e g o wesela — i to wesela k r a k o w skiego ( i l . 4, 5). O z w y c z a j u t y m pisze Gloger: „ P r z e b i e r a n i e się m ł o d z i e ż y kuligowej w r ó ż n e nacje i stany p o z o s t a ł o d o t ą d j a k o zwyczaj zapustny l u d u , a przebieranie się za c h ł o p ó w p o z o s t a ł o w zwyczaju „ k r a k o w s k i c h wesel" p o ł ą c z o n y c h z 10 kuligiem" . 3 2 t u r y p o d h a l a ń s k i e j d a ł o m i e s z k a ń c o m Podhala w i a r ę we w ł a s n ą w a r t o ś ć , a t a u d z i e l i ł a się regionom s ą s i e d n i m . Podobnie rzecz się m i a ł a ze strojem k r a k o w s k i m , t y l k o że jego „ o d k r y c i e " n a s t ą p i ł o o w i e k w c z e ś n i e j , bo j u ż z k o ń c e m X V I I I w . S p r z y j a ł a t e m u o g ó l n a atmosfera, j a k a się w ó w c z a s w y t w o r z y ł a w modzie, a szczególnie modzie kobiecej. W e F r a n c j i przebierano się za pasterzy i p a s t e r k i , p a n o w a ł s t y l z w a n y „ s i e l a n ­ k o w y m " . Ł u k a s z G o ł ę b i o w s k i pisze, że w drugiej p o ł o w i e r z ą d ó w S t a n i s ł a w a A u g u s t a „ z a s z ł a co do u b i o r ó w k o b i e c y c h w całej E u r o p i e zmiana, od i n n y c h i m y j ą p r z e j ę l i ś m y . Zarzucono wszys­ t k o co dziwaczne", wprowadzono n o w y s t y l w ubiorze — „ p r o ­ 4 stota i p r z y j e m n o ś ć jogo c e c h ą . . . " . W e s z ł a w ó w c z a s w m o d ę suk­ nia kobieca zwana „ k r a k o w i a n k ą " . T e n ż e G o ł ę b i o w s k i pisze o n i e j : „ k r a k o w i a k ó w suknia, p r z y p o m i n a j ą c a i c h u b i ó r , i c h k r o j e m zro­ b i o n a s t a ł a się m o d n ą i noszono j ą z upodobaniem. Granatowa b y ł a z w y k l e z s z n u r k o w a n i e m i obszyciem k a r m a z y n o w y m " ' . N i e k t ó r z y badacze p o c z ą t k i m o d y na s t r ó j k r a k o w s k i ł ą c z ą z f a k t o m , że balet S t a n i s ł a w a A u g u s t a w y s t ę p o w a ł p o d koniec jego panowania w s t y l i z o w a n y c h strojach 6 krakowskich , zaś d e c y d u j ą c ą r o l ę p r z y w y b o r z e togo w ł a ś n i e a nie innego u b i o r u ludowego m i a ł a o d e g r a ć jego „ b a r w n o ś ć " i „ s c e n i c z n o ś ć " . Możli­ we, że w a l o r y a r t y s t y c z n e tego s t r o j u o d e g r a ł y t u r o l ę , ale prze­ branie tancerzy w k o s t i u m y k r a k o w s k i e b y ł o , j a k s ą d z ę , nie t y l e 7 p r z y c z y n ą p ó ź n i e j s z e j m o d y , ile s k u t k i e m m o d y w c z e ś n i e j s z e j . W y d a j e się z g o ł a nieprawdopodobne, na tle ó w c z e s n e j e p o k i , b y k o b i e t y polskie X V I I I w . c z e r p a ł y inspiracje dla nowej m o d y z k o s t i u m ó w scenicznych baletnic. T o raczej balet przebrano w m o d n y w ó w c z a s s t r ó j k r a k o w s k i , b y d o g o d z i ć g u s t o m publicz­ ności. Obok e l e m e n t ó w s t r o j u krakowskiego w modzie elitarnej i wprowadzenia t e g o ż s t r o j u na s c e n ę t e a t r u k r ó l e w s k i e g o , u b i ó r c h ł o p ó w w ogóle, a u b i ó r c h ł o p ó w p o d k r a k o w s k i c h w szczegól­ n o ś c i , stal się przebraniem k a r n a w a ł o w y m szlachty. W y s t a r c z y 68 �D o s k o n a ł y opis takiego w ł a ś n i e kuligu-wesela, j a k i o d b y ł się w 1843 r., a w y r u s z y ł z K r z e s ł a w i c pod K r a k o w o m (dziś teren Nowej H u t y ) , p o z o s t a w i ł n a m K a z i m i e r z G i r t l e r " . J e d n y m z d o w o d ó w p o p u l a r n o ś c i czy — jeśli k t o ś w o l i — mody na c h ł o p ó w p o d k r a k o w s k i c h jeszcze w X V I I I w . jest s ł y n ­ na opera do l i b r e t t a Wojciecha B o g u s ł a w s k i e g o — Cud ny czyli Krakowiacy mniema­ i Górale, w y s t a w i o n a po raz pierwszy w mar­ cu 1794 r. (a więc na m i e s i ą c przed b i t w ą pod Racławicami). Grywana p ó ź n i e j w i e l o k r o t n i e , b y ł a nie t y l k o w y n i k i e m ówczes­ nej mody, ale s t a ł a się przez c a ł y wiek X I X p r o p a g a t o r k ą s t r ó j u K r a k o w i a k ó w (a. t a k ż e i G ó r a l i ) . N a podstawie t y c h p r z y k ł a d ó w m o ż e m y p o w i e d z i e ć , że j u ż w X V I I I w. pod w p ł y w e m w z o r ó w p ł y n ą c y c h z Z a c h o d u zro­ dziła się u nas m o d a n a w i e j s k o ś ć , k t ó r a z n a l a z ł a swój w y r a z w sukniach kobiecych (wspomniana wyżej „krakowianka") i w sztuce teatralnej (balet i opera). P o m i j a m t u s p r a w ę k u l i g u , g d y ż p r z e b i e r a ń c ó w k u l i g o w y c h s k ł o n n a jestem ł ą c z y ć ze star­ szymi niż osiemnastowieczne z w y c z a j a m i , w s p ó l n y m i dla c h ł o ­ p ó w i szlachty. Jedynie jego p r z e k s z t a ł c e n i e się w wesele k r a ­ kowskie n a l e ż y j u ż do omawianej k a t e g o r i i zjawisk z w i ą z a n y c h z m o d ą na K r a k o w i a k ó w w ogóle. N i e p o t r a f i ę n a t o m i a s t odpo­ wiedzieć na p y t a n i e , co b y ł o b e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą , że w m o ­ dzie na l u d o w o ś ć w X V I I I w . w y b ó r p a d ł w ł a ś n i e na s t r ó j k r a ­ kowski. D o m y s ł ó w m o ż e b y ć t u wiele, ale o b i e k t y w n y c h dowo­ d ó w historycznych na razie b r a k . P r z e c h o d z ą c do n u r t u patriotycznego w h i s t o r i i u t r w a l e n i a się p o p u l a r n o ś c i krakowskiego s t r o j u — m o m e n t e m przełomo­ w y m s t a ł a się insurekcja k o ś c i u s z k o w s k a . B i t w a p o d R a c ł a w i c a ­ m i , w k t ó r e j z w y k ł a wiejska piechota d y m o w a obdarzona z o s t a ł a zaszczytnym tytułem Regimentu Grenadierów Krakowskich, a wódz naczelny Tadeusz K o ś c i u s z k o p r z y b r a ł c h ł o p s k ą (kra­ kowską) s u k m a n ę , z a p o c z ą t k o w a ł a karierę męskiego stroju chło­ p ó w podkrakowskich j a k o m u n d u r u wojskowego. „ K r a k u s i " po­ j a w i a j ą się w w o j s k u p o l s k i m w latach 1813—1815, d o w o d z o n y m przez K s i ę c i a J ó z e f a Poniatowskiego. S t r ó j k r a k o w s k i jest m u n ­ durem w p o w s t a n i u l i s t o p a d o w y m 1831 r . 1 2 i w walkach wyz­ woleńczych W i o s n y L u d ó w 1848 r. Gloger w ś r ó d trzech t y p o ­ wych dla Polski f o r m a c j i (i m u n d u r ó w ) w o j s k o w y c h w y m i e n i a 1 1 huzarię, utanów i krakusów - . Tak właśnie, u ż y t y jako mundur, strój k r a k o w s k i poznali wszyscy Polacy z a r ó w n o w najodleglej­ szych od K r a k o w a dzielnicach k r a j u , j a k i poza g r a n i c a m i . D o jogo rozpropagowania p r z y c z y n i ł a się przede w s z y s t k i m p o p u ­ larność, j a k ą od ostatniej ć w i e r c i X V I I I w . , poprzez c a ł y w i e k X I X i p o c z ą t k i X X w . cieszył się K o ś c i u s z k o . P o d o b i z n y wodza przybranego w k r a k o w s k ą s u k m a n ę i r o g a t y w k ę z d o b i ł y przez 1 4 cały wiek X I X k a ż d y p r a w i e p o l s k i d o m . W p o c z ą t k a c h X I X w . coraz silniej daje o sobie z n a ć tenden­ cja już nio t y l k o politycznego odrodzenia P o l s k i , ale i duchowego odrodzenia p o l s k o ś c i . Jest to reakcja z a r ó w n o na d a t u j ą c y się od wieku poprzedniego zalew cudzoziemszczyzny, j a k i na coraz silniojszo w p ł y w y z a b o r c ó w , wreszcie n a s k o s t n i a ł y i b e z u ż y t e c z ­ ny w walce o o d r ę b n o ś ć k u l t u r o w ą n a r o d u , dotychczas o b o w i ą ­ z u j ą c y model klasyczny k u l t u r y . Z a c z y n a j ą d o c i e r a ć do nas idee romantyzmu, a równocześnie panslawizmu. P r z e ł o m o w y m staje się rok 1818, k i e d y to u k a z u j ą się s t u d i a Chodakowskiego i B r o 1 d z i ń s k i e g o ' . I c h koncepcja jest p o d o b n a : idealizowanie s ł o w i a ń ­ skiej p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i e j przeszłości i n a w o ł y w a n i e do szuka­ nia joj ś l a d ó w nie w k u l t u r z e w a r s t w e l i t a r n y c h , zbudowanej na obcych wzorach, lecz w k u l t u r z e polskiego l u d u . U w a ż a się, że l u d p r z e c h o w a ł w swej t r a d y c j i wiele r o d z i m y c h pierwiastków czysto s ł o w i a ń s k i c h , p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i c h . N a l e ż y je o d s z u k a ć , w y d o b y ć z zapomnienia i na nich b u d o w a ć n o w ą k u l t u r ę naro­ dową. N o w a ideologia, k t ó r a z n a l a z ł a niezwykle p o d a t n y grunt i szybko zaczęła się r o z w i j a ć , stawia w z u p e ł n i e i n n y m niż do­ tychczas świetle k u l t u r ę c h ł o p s k ą . J u ż się jej nio u w a ż a za p r y ­ m i t y w n ą , w u l g a r n ą , g o d n ą l e k c e w a ż e n i a — bo to w ł a ś n i e ona p r z e c h o w a ł a d a w n ą k u l t u r ę naszego n a r o d u . O d k u l t u r y ludowej I I . 2. Sceniczny s t r ó j k r a k o w i a n k i . Rys. s y g n o w a n y : Eustachy Z . , 22 x 16,2 c m , X I X w . U . 3. G ó r a l z Czarnego Dunajca. R y s . z t o k i Teofila K o p y s t y ń s k i o g o . I I . 4, 5. Przebranie kuligowe „ k r a k o w ­ skie" z k o ń c a X I X w . : gorset i s p ó d n i c a . I I . 6. Stylizowana kierezja k r a k o w s k a , szyta j a k o liberia dla dworskiego stangreta, z końca X I X w. 69 �I I . 7. D r u ż b a z banderii ż y d o w s k i e j w strojach k r a k o w s k i c h na weselu c ó r k i rabina H a l b e r s t a m m a z Bobowej, lata trzydzieste. oczekuje się, że to ona odrodzi k u l t u r ę e l i t a r n ą , w niej szuka się (dzięki inspiracji do t w ó r c z o ś c i , z w ł a s z c z a literackiej. T a k i stosunek do K r a k o w s k i e j , j a k j ą w t e d y nazywano), ale udziela schronienia l i ­ działającej tu Wszechnicy Jagiellońskiej — Akademii k u l t u r y l u d o w e j n i e z w y k l e podnosi jej r a n g ę , c z y n i j ą wzorem c z n y m d z i a ł a c z o m p o l i t y c z n y m z i n n y c h dzielnic. Zwraca t o po­ do nownie oczy c a ł e g o k r a j u n a d a w n ą stolicę P i a s t ó w i J a g i e l l o n ó w , naśladowania. N a nowej ideologii k u l t u r o w e j o p a r t y jest r o z w i j a j ą c y się w t y m czasie r u c h s p o ł e c z n y , c a ł k o w i c i e k i e r o w a n y przez ó w c z e s ­ n ą inteligencję (chłopi nie m a j ą t u swego u d z i a ł u — m ó w i się na samo miasto i o t a c z a j ą c y go region. L u d p o d k r a k o w s k i , w k t ó r y m o d powstania k o ś c i u s z k o w ­ skiego d o p a t r y w a n o się szczególnej dzielności i p a t r i o t y z m u , nie o n i c h , ale bez n i c h ) . N a dawniejsze koncepcje r ó w n o ś c i s p o ł e c z ­ z a w i ó d ł nadziei w okresie n a j c i ę ż s z e j p r ó b y — n i e u o z e s t n i c z y ł nej w s z y s t k i c h s t a n ó w n a k ł a d a się coraz to silniejsze p r z e ś w i a d ­ w rzezi galicyjskiej w 1846 r. Przeciwnie, u ś w i a d o m i e n i e n a r o d u czenie, ż e wyzwolenie p o l i t y c z n e P o l s k i m o ż l i w e jest t y ł k o p r z y m u s i a ł o t u b y ć istotnie w i ę k s z e n i ż w i n n y c h dzielnicach k r a j u , w s p ó ł u d z i a l e w a r s t w y c h ł o p s k i e j . P i e r w s z y m tego p r z y k ł a d e m g d y ż kosynierzy k r a k o w s c y ponownie w y s t ą p i l i zbrojnie w obro­ była armia kościuszkowska. U p a d e k p o w s t a n i a listopadowego u t w i e r d z a jeszcze i d e o l o g ó w r u c h ó w w o l n o ś c i o w y c h , że bez po­ wstania c a ł e g o n a r o d u nie m a co m a r z y ć o p o w o d z e n i u w a l k i nie polskiej s p r a w y w okresie W i o s n y L u d ó w . P r z y c z y n i ł o się t o jeszcze do u t r w a l e n i a p o p u l a r n o ś c i l u d u krakowskiego w całej Polsce. zbrojnej z zaborcami. N a l e ż y w i ę c nie t y l k o c z e r p a ć z k u l t u r y P o ł o w a X I X w . t o okres nasilenia m o d y n a „ k r a k o w i a k ó w " naSZe^O l u d u , ale iść m i ę d z y l u d i u ś w i a d o m i ć go o jego w ł a s n e j i s t r ó j k r a k o w s k i . P o j a w i a się zwyczaj przebierania s ł u ż b y dwor­ w a r t o ś c i i p r z y n a l e ż n o ś c i do n a r o d u polskiego. Ó w c z e ś n i ideolo- skiej, szczególnie s t a n g r e t ó w w u b i ó r k r a k o w s k i , k t ó r y t y m d z y - a g i t a t o r z y nowego r u c h u p r z y w d z i e w a j ą s t r ó j c h ł o p s k i m y m staje się rodzajem l i b e r i i " . Poza o g ó l n ą m o d ą na z y s k a ć zaufanie w s i by a r ó w n o c z e ś n i e z a m a n i f e s t o w a ć swe demo­ kratyczne p o g l ą d y sa­ wszystko co k r a k o w s k i e , gra w t y m w y p a d k u rolę zapewne b a r w n o ś ć i j u ­ n a c k i w y g l ą d takiego stroju, z w ł a s z c z a barwnej kierezji ( i l . 6). J a k k o l w i e k wspomniane t u koncepcje nie m a j ą niego w p ł y w u na r o z w ó j p o p u l a r n o ś c i s t r o j u bezpośred­ ludowego Krako­ c z a p k i z p a w i m i p i ó r a m i i pasa z b r z ę k a d ł a m i . Widowiskowy charakter m a j ą t e ż wprowadzone w 2. p o ł . X I X w. banderie k r a ­ w i a k ó w , s ą j e d n a k d o s k o n a ł y m p r z y g o t o w a n i e m psychologicz­ kowskie — o d d z i a ł y o d ś w i ę t n i e u b r a n y c h K r a k o w i a k ó w na n y m w a r s t w e l i t a r n y c h do p r z y j ę c i a w a r t o ś c i k u l t u r y c h ł o p s k i e j , niach ( i l . 8). P o j a w i a j ą się one p r z y okazji u r o c z y s t o ś c i z w i ą z a ­ a t y m samym stroju n y c h z p r z y b y c i e m w y b i t n y c h o s o b i s t o ś c i politycznych chłopskiego. P o w r ó ć m y j e d n a k do samego s t r o j u k r a k o w s k i e g o . Jego po­ ko­ i kościel­ n y c h , a t a k ż e p r z y u r o c z y s t o ś c i a c h weselnych, zrazu w s a m y m p u l a r n o ś ć , d a t u j ą c a się jeszcze z k o ń c a X V I I I w., zyskuje dalsze K r a k o w i e , p ó ź n i e j i poza jogo granicami. Banderie w strojach kra­ poparcie w w y p a d k a c h p o l i t y c z n y c h X I X w . W 1815 r. powstaje kowskich Rzeczpospolita K r a k o w s k a , j a k o j e d y n y po rozbiorach skrawek skich ( i l . 7 ) i ' . wolnej polskiej ziemi. W c i ą g u 33 l a t swego istnienia m a l e ń k a Rzeczpospolita staje się nie 70 t y l k o o ś r o d k i e m polskiej kultury w y s t ę p o w a ł y nawot na n i e k t ó r y c h weselach ż y d o w ­ M o d ę na l u d o w y s t r ó j k r a k o w s k i z a p r o p a g o w a ł a na p r z e ł o ­ mie X I X i X X w . M ł o d a Polska. D o s z ł y do g ł o s u z a r ó w n o czyn- �n i k i patriotyczne, s p o ł e c z n e ( p r z y b i e r a j ą c e czasem groteskowe S t a r a l i ś m y się p o d d a ć analizie n i e k t ó r e wyselekcjonowane formy c h l o p o m a ń s t w a ) , j a k r ó w n i e ż — w t y m w y p a d k u c h y b a c z y n n i k i , j a k i e w p ł y n ę ł y na r o z w i n i ę c i e się m o d y na s t r ó j k r a ­ przede w s z y s t k i m — w a l o r y artystyczne k u l t u r y p o d k r a k o w s k i e j k o w s k i . P o d z i a ł to na pewno w d u ż e j mierze sztuczny, g d y ż w k u l ­ na tle szarzyzny ó w c z e s n e j m o d y elitarnej. Fascynacja b a r w n ą , turze polskiej X I X w. t r u d n o o d r ó ż n i ć ideologię s p o ł e c z n ą od na­ wsią p o d k r a k o w s k ą z n a l a z ł a s w ó j a r t y s t y c z n y w y r a z w malar­ r o d o w o - w y z w o l e ń c z e j . K a ż d a nowo r o d z ą c a się idea l i t e r a c k a , stwie m ł o d o p o l s k i m , w ó w c z e s n e j literaturze (Sewer) i teatrze, n a u k o w a , s p o ł e c z n a p r z o s j ą k n i ę t a b y ł a w t y m czasie n a r o d o w ą z Weselem W y s p i a ń s k i e g o na czele. Sprawy te są j u ż n a m histo­ i d e ą w o l n o ś c i o w ą i jej m i a ł a s ł u ż y ć . Dlatego toż w ś r ó d c z y n n i k ó w , rycznie bliższe i powszechnie znane, nie b ę d z i e m y więc p o ś w i ę ­ j a k i e w p ł y n ę ł y na upowszoehnienio się s t r o j u krakowskiego j a k o cać i m t u więcej miejsca. stroju P r z e g l ą d r ó ż n y c h faz m o d y na s t r ó j k r a k o w s k i należałoby zakończyć jego n a j n o w s z y m i dziejami. Jeszcze w okresie m i ę d z y ­ wojennym b y ł a to m o d a nader ż y w o t n a ; s t r ó j k r a k o w s k i nadal pelnil rolę stroju narodowego. Starsze pokolenie p a m i ę t a jeszcze rewie wojskowe okresu m i ę d z y w o j e n n e g o z okazji ś w i ą t narodo­ wych, kiedy to c z ę s t o w y s t ę p o w a ł o d d z i a ł k r a k u s ó w na koniach. Banderie krakowskie m o ż n a b y ł o o g l ą d a ć a ż do I I w o j n y ś w i a t o ­ wej. W s z k o ł a c h uczono się t a ń c z y ć k r a k o w i a k a , a w czasie pro­ cesji religijnych d z i e w c z y n k i przebrane w stroje k r a k o w s k i e sy­ p a ł y k w i a t y . Po k r a k o w s k u ubierano nieraz dzieci z okazji ś w i ą t narodowych i religijnych. W s ł y n n y c h Sukiennicach k r a k o w s k i c h szereg k r a m ó w s p e c j a l i z o w a ł o się w s p r z e d a ż y d z i e c i ę c y c h ubio­ narodowego, na p i e r w s z y m miejscu s k ł o n n a jostem sta­ w i a ć c z y n n i k i p a t r i o t y c z n e , w y w o d z ą c e się od p o w s t a n i a k o ś ­ ciuszkowskiego, a za d z i e ń , w k t ó r y m z r o d z i ł a się c h w a ł a s t r o j u krakowskiego, u w a ż a m d z i e ń b i t w y p o d R a c ł a w i c a m i . N i o m o ż ­ na p o m i n ą ć c a ł e g o szeregu p r z y c z y n , k t ó r e p o d b u d o w a ł y i p ó ź ­ niej u t r w a l i ł y p o z y c j ę tego s t r o j u (ideo p r a s ł o w i a ń s k o ś c i k u l t u r y ludowej, ideo demokratyczne i t d . ) , ale b y ł y b y to c z y n n i k i , k t ó r e p o d b u d o w a ł y b y k a ż d y inny strój chłopski. W y j ą t e k stanowi jody­ nie owa nie w y j a ś n i o n a bliżej X V I I I - w i e c z n a m o d a „ k r a k o w s k a " , jaka poprzedziła wystąpienie kosynierów Kościuszki. B y ć możo, to ona w ł a ś n i e s t w o r z y ł a p o d a t n y g r u n t , na k t ó r y m t a k łatwo p r z y j ą ł się i u t r w a l i ł w z ó r K r a k u s a z p ó l r a c ł a w i c k i c h . J a k ż o ż r ó ż n y w y r a z p r z y b i e r a ł a m o d a na s t r ó j krakowski! rów krakowskich — t r a d y c j a t a ż y ł a jeszcze przez pierwsze d w u ­ X V I I I - w i e c z n a suknia w y r a ż a ł a p o w r ó t do n a t u r y , do p r o s t o t y dziestolecie po I I wojnie. K r a k o w i a c y i K r a k o w i a n k i b y l i nieod­ s t r o j u . S t r ó j k r a k o w s k i s t a ł się t r a d y c y j n y m łączną d e k o r a c j ą d o ż y n e k p a ń s t w o w y c h i ś w i ą t Dzieci w a ł o w y m ( k u l i g o w y m ) szlachty. P ó ź n i e j zrobiono z niego liborię ( i l . 9). w strojach k r a k o w s k i c h w i t a ł y i ż e g n a ł y k w i a t a m i przebraniom karna­ osobistości, stangretów, a równocześnie był wyrazem walki o wolność i jako ś w i a t a politycznego t a k polskie, j a k i c u d z o z i e m c ó w . Wreszcie, taki mundurem wojskowym. Był manifestacją uczuć patriotycz­ o czym t e ż j u ż wiele pisano, s t r ó j k r a k o w s k i p e ł n i ł rolę narodo­ n y c h a zarazem orientacji demokratycznej i z b l i ż e n i a do wego stroju polskiego w ś r ó d Polonii, bez w z g l ę d u n a t o , s k ą d b y ł t a k ż e w i d o m y m znakiem szacunku dla k u l t u r y ludowej j a k o po­ ludu, chodzili ludzie, k t ó r z y go przywdziewali, b y w ten s p o s ó b zama­ k o n t y n u a c j i rodzimej k u l t u r y s ł o w i a ń s k i e j . Oceniono też jogo ma- nifestować o d r ę b n o ś ć od o t a c z a j ą c e g o , l o w n i c z o ś ć i p i ę k n o . Może w ł a ś n i e dlatego, że w y r a ż a ł t a k wiele obcego narodowo łeczeństwa, a r ó w n o c z e ś n i e p r z y n a l e ż n o ś ć do n a r o d u 8 (il. 10) i . F u n k c j ę t ę p e ł n i już t y l k o u b i o r e m dzieci spo­ polskiego idei, że k a ż d y m ó g ł w n i m z n a l e ź ć s y m b o l swych u c z u ć politycz­ t a m nadal, c h o ć o ile w i e m , s t a ł się n y c h , s p o ł e c z n y c h , estetycznych — s t a ł się strojem n a r o d o w y m , polonijnych. w s p ó l n y m dobrem wszystkich P o l a k ó w . I I . 8. Banderia k r a k o w s k a z l a t t r z y d z i e s t y c h naszego stulecia. 71 �9 N a l e ż a ł o b y jeszcze na z a k o ń c z e n i e p o s t a w i ć p y t a n i e — dla­ checkiej, ż y w y m nadal, m i m o o d w r o t u o d staroszlacheckich ido czego a k u r a t u b i ó r c h ł o p s k i a nie szlachecki z y s k a ł w X I X w . a ł ó w . S t r ó j szlachecki ( w y d o b y w a n y j u ż t y l k o j a k o r e k w i z y t h i rangę stroju ogólno-narodowogo ? Przyczyn mogło wiele, storyczny n a u r o c z y s t o ś c i rodzinne w sforach a r y s t o k r a t y c z n y c h w s k a ż ę t u j e d n a k te t y l k o , k t ó r e w y d a j ą m i się szczególnie istot­ rzadziej drobno-szlacheckieh) b y ł c e c h ą w y r ó ż n i a j ą c ą warstwi ne. Przedo w s z y s t k i m t r a d y c y j n y s t r ó j szlachecki (czy szlachoc- u w a ż a n ą wciąż jeszcze za p r z o d u j ą c ą i przebranie się w e ń z w y k k o - m i o s z c z a ń s k i , t z w . s t r ó j polski) z a g i n ą ł znacznie w c z e ś n i e j n i ż lego mieszczanina, a t y m bardziej c h ł o p a , nawet w najlepszycl c h ł o p s k i . J u ż z k o ń c e m X V I I I w . obserwujemy jego g w a ł t o w n y p a t r i o t y c z n y c h intencjach, u w a ż a n o b y ł o b y za n i e t a k t , „ s t r o j e regres. A l e nie to b y ł o n a j w a ż n i e j s z e . P o w a ż n ą rolę m o g ł o t u ode­ nie się w cudze p i ó r a " . N a t o m i a s t w w y p a d k u , k i e d y szlachcii g r a ć s k o m p r o m i t o w a n i e się t r a d y c y j n e j „ s z l a c h e t c z y z n y " , k t ó r a czy mieszczanin p r z y w d z i e w a ł na siobie s t r ó j c h ł o p s k i l u b jego ele doprowadziła Odnowy politycznej men t y , m a n i f e s t o w a ł nie t y l k o p a t r i o t y z m i d e m o k r a t y c z n ą orien i moralnej n a r o d u t r u d n o b y ł o s z u k a ć w t y m , co ł ą c z y ł o się z nie- t a c j ę : s a m y m t y m f a k t e m r o b i ł niejako zaszczyt warstwie c h ł o p c h w a l e b n ą n i e d a w n ą p r z e s z ł o ś c i ą . Wielo nadziei p o k ł a d a n o w l u ­ skioj. Ś m i e m w y r a z i ć t u przypuszczenio, że ta sama cyganerii dzie (często b e z k r y t y c z n i e i d e a l i z o w a n y m ) , w n i m widziano p r z y ­ m ł o d o p o l s k a , w y w o d z ą c a się p r z e c i e ż w w i ę k s z o ś c i ze sfer szła szłość n a r o d o w ą . J e d n ą z p r z y c z y n , dla k t ó r y c h s t r ó j c h ł o p s k i , chockich, k t ó r a t a k c h ę t n i e s t r o i ł a się w s u k m a n y , a nie szlachecki, s t a ł się r e p r e z e n t a t y w n y , w i d z ę t a k ż e w zakorze­ bez e n t u z j a z m u , g d y b y K u b a z Wesela czy nawet p e ł e n g o d n o ś ć n i o n y m g ł ę b o k o w s p o ł e c z e ń s t w i e p o l s k i m do I I w o j n y ś w i a t o w e j Czepiec u b r a l i się w d o w ó d zbratania się w s z y s t k i c h s t a n ó w — p r z e k o n a n i u o w y ż s z o ś c i s p o ł e c z n e j i t o w a r z y s k i e j w a r s t w y szla­ w kontusze do upadku niepodległości. być patrzyłaby szlacheckie. PRZYPISY * U w a g i na marginesie r e f e r a t ó w w y g ł o s z o n y c h na O g ó l n o ­ polskim Seminarium P o ś w i ę c o n y m Strojowi Ludowemu, K r a k ó w , listopad 1974 r . J a n St. B y s t r o ń , Kultura ludowa, „ B i b l i o t e k a K u l t u r y " , t . 1, w y d . Trzaska, E v e r t , M i c h a l s k i , Warszawa 1947. O intere­ s u j ą c y m nas zagadnieniu na s t r o n a c h : 376—389. Tadeusz Seweryn, Strój Krakowiaków wschodnich, „ A t l a s Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " , cz. V , z. 9, W r o c ł a w 1960 oraz te­ goż autora, Historyczne rodowody niektórych polskich strojów ludowych, „ R o c z n i k M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e " , t . V , K r a k ó w 1974. 1 2 72 3 N a t y m miejscu p r a g n ę p o d z i ę k o w a ć dr Januszowi K a m o c k i e m u za u d o s t ę p n i e n i e m i maszynopisu swej nie publiko­ wanej p r a c y : Wpływy polityczne na strój ludowy Małopolski południowej w dobie porozbiorowej. 1772—1918, a szczególnie r o z d z i a ł u V : Ekspansja ubioru krakowskiego. Wytworzenie się mody na strój krakowski. Jestem M u r ó w n i e ż w d z i ę c z n a za cenne u w a g i , j a k i c h nio szczędził po przeczytaniu pierwszoj redakcji niniejszego p r z y c z y n k u . D z i ę k u j ę r ó w n i e ż za u w a g i p a n i o m prof. dr I r e n i e T u r n a u i m g r K r y s t y n i e H e r m a n o w i c z - N o w a kowej. ��4 Ł u k a s z G o ł ę b i o w s k i , Ubiory w Polszczę od najdawniejszych czasów aż do chwil obecnych sposobem dykcyonarza ułożone i opisane przez .... Warszawa 1830, s. 64. G o ł ę b i o w s k i , Ubiory w Polszczę s. 179. Prawie d o s ł o w n i e w i a d o m o ś ć t ę p o w t a r z a Z y g m u n t Gloger, Encyklopedia Staro­ polska, Warszawa 1972, t . I I I , s. 94, a za n i m w s p ó ł c z e ś n i histo­ rycy ubiorów. Seweryn pisze w c y t . p r a c y Strój Krakowiaków wschod­ nich: „ T a n c e r k i — j a k d o k u m e n t u j e t o gwasz Antoniego Za­ leskiego, z r e z y g n o w a ł y z o b o w i ą z k o w y c h na wsi zapasek, p r z y j ą w s z y k r ó t k i e do k o l a n s p ó d n i c z k i k r y n o l i n o w a t o w y d ę t e i zdobne w o k o ł o a ż w cztery szerokie szlaki falbanek z n a s z y t ą U nasady w s t ą ż k ą k o l o r o w ą l u b b ł y s z c z ą c ą l a m ą . Reszty s t r o j u d o p e ł n i a ł y nausznico z k w i a t ó w , kaftan k o ł o w y , b i a ł e p o ń c z o s z k i i płytkie pantofelki. 5 6 S t r ó j z a ś p a r t n e r a t a k modnie odzianej t a n c e r k i s k ł a d a ł się z r o g a t y w k i zdobnej w p i ó r a pawie, z b i a ł y c h l u b ż ó ł t y c h spodni wpuszczonych w m i ę k k i e cholewy b u t ó w oraz z granatowego kaftana, do k t ó r e g o dodawano t r ó j k ą t n ą s u k ę , suto ornamento­ w a n ą naszyciami ze srebrnych g a l o n i k ó w i b ł y s z c z ą c y c h sze­ l ą ż k ó w " (s. 25). 7 N i e jest w y k l u c z o n e , ż e do przebrania baletu k r ó l e w s k i e g o w stroje k r a k o w s k i e p r z y c z y n i ł się i n c y d e n t opisany przez Go­ ł ę b i o w s k i e g o . Pisze on, nie p o d a j ą c niestety d a t y , że „ g d y Sta­ n i s ł a w A u g u s t b y ł w K r a k o w s k i e m na b a l u , t a ń c o w a n o k r a k o ­ w i a k a w ubiorach l u d u " . Rzecz c a ł a z a k o ń c z y ł a się r o m a n t y c z n i e , g d y ż k r ó l oczarowany p i ę k n e m i b a r w n o ś c i ą t a ń c a u ł a t w i ł j e d n e m u z tancerzy m a r i a ż z u k o c h a n ą , na k t ó r y d o t ą d rodzice p a n n y nie d a w a l i przyzwolenia. Ł u k a s z G o ł ę b i o w s k i , Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym, lub niektórych tylko prowincjach, Warszawa 1831, s. 321—322. P o r ó w n a j p r z y p i s 7. 8 9 J ę d r z e j K i t o w i c z , Opis obyczajów za panowania Augusta III, „ B i b l i o t e k a N a r o d o w a " , Seria I , n r 88, W r o c ł a w 1950, s. 549—550. Gloger, Encyklopedia Staropolska, t . I I I , s. 118. 1 0 1 1 K a z i m i e r z G i r t l e r , Opowiadania, t . I : Pamiętniki z łat 1803—1831, t . I I : Pamiętniki z łat 1832—1857, K r a k ó w 1971. Przedmowa i w y b ó r t e k s t u Z b i g n i e w J a b ł o ń s k i . Opracowanie t e k s t u i p r z y p i s y Z b . J a b ł o ń s k i i J a n Staszek Ze w z g l ę d u na w y j ą t k o w ą w a r t o ś ć tego ź r ó d ł a t a k dla oby­ c z a j o w o ś c i ó w c z e s n e j , j a k i d l a h i s t o r i i s t r o j u krakowskiego oraz, żo ź r ó d ł o t o jest m a ł o znane i w y k o r z y s t y w a n e , u w a ż a m za celowe przytoczenie t u o p i s ó w , na j a k i e się p o w o ł u j ę : „ Z n a n y t o w s z y s t k i m k u l i g o w y obyczaj, że n i b y to przedstawia wesele k r a k o w i a k ó w . Odwieczna sielanka, k t ó r ą szlachta o d g r y w a ć l u b i ł a . . . B y ł a w t y m k u l i g u p a n n ą m ł o d ą panna T e k l a K o b y ­ l i ń s k a , a narzeczonym I g n a c y O d r z y w o l s k i , m o j a ' ż o n a sta­ r o ś c i n ą , p a n i P i o t r o w a m ł y n a r k ą , a d r u h i e n i d r u ż b ó w , i gawiedzi, par ze d w a d z i e ś c i a . . . W k u l i g u nie szło o k o m e d i ę , o n a ś l a d o ­ wanie w i e ś n i a c t w a , bo to z b l i ż a ł o b y go do karczemnej ochoty, na całej p r z e c i e ż zabawie m u s i a ł y b y ć cechy w i e ś n i a c z e , bez k t ó r y c h k u l i g t r a c i ł b y s w ó j charakter. Scena z a s a d z a ł a się na t y m , że n i b y to p a ń s t w o , dziedzice, p o d e j m u j ą s w ą h o j n o ś c i ą wesele p o d d a n y c h , poza t y m nie szla dalej ż a d n a i n t r y g a . . . Co do s t r o j ó w , te w ostatnich czasach p o s u n ę ł y się — j a k o i wszystko — do z b y t k u . U b r a n i e m ę s k i e b y ł o n a s t ę p n e : ko­ szulka m a się r o z u m i e ć d e l i k a t n a , webowa, m a j t k i szerokie do b u t ó w , ż ó ł t e , n a n k i n o w e , n a ś l a d u j ą c e s k ó r z a k i ; b u t y z cho­ l e w a m i n i e z b y t w y s o k i m i , u t y c h obcasy obito b l a c h ą b i a ł ą , brzęczącą, gdy w t a ń c u nogą o nogę bito hołubce, zwłaszcza w mazurze. O d pasa s p a d a ł a na m a j t k i n i b y to koszulka, właści­ wie fartuszek, mocno sfaldowany, o s z y t y blaszkami ś w i e c ą c y m i i k o r o n k a m i . Opasywano się n a to pasem z b i a ł e g o rzemienia, t a k z w a n y m k o w a n y m , bo c z ę s t o n a b i t y b y ł m o s i ę ż n y m i ćwiecz­ k a m i i k ó ł k a m i m o s i ę ż n y m i , u tego b y w a ł i n o ż y k , i krzesiwko. Z c a ł e g o t e ż u b r a n i a wiejskiego t e n jeden rodzaj pasa prze­ c h o w a ł się w p i e r w o t n e j formie, g d y go za mego d z i e c i ń s t w a p a m i ę t a m . N a k o s z u l ę wdziewano k a f t a n , c z y l i k a m i z e l ę ciemno szafirowego k o l o r u , z cienkiego sukna, z g u z i c z k a m i , p ę t l i c z k a m i , hafteczkami, j e d w a b i e m k a r m a z y n o w y m s z y t ą , a za w i e r z c h n i ą s u k n i ę s u k m a n ę , jeśli b y ł a b i a ł a , a j a k g r a n a t o w a to j u ż zwala się k a r a z j ą . R o g i u niej r z ę s i s t o blaszkami z ł o t y m i i s r e b r n y m i , i j e d w a b i e m k a r m a z y n o w y m b y ł y w desenie rozmaite wyszywane, a z a ś k o ł n i e r z u n i e j , n a plecy s p a d a j ą c y , na dnie czerwonyn b y w a ł wzorzysto n a s z y t y r ó ż n y m i ś w i e c i d ł a m i , blaszl folgami i t p . . . . P o d s z y j ą świeciła spinka, a b y w a ł a nie ża droga. Czapka czerwona z c z a r n y m b a r a n k i e m , u niej r ó ż ś w i e c ą c e k w i a t k i i koniecznie pawio p i ó r a . . . B i a ł e sukn b y ł y u ż y w a n o na k u l i g przez p o w a ż n e f i g u r y , n i b y to star s o ł t y s a , m ł y n a r z a , k t ó r y t e ż w kapocie m i e s z c z a ń s k i e j b j Organista, podobnie b a k a ł a r z , m i e w a ł na sobie ż u p a n kwieć opasany c z e r w o n y m w e ł n i a n y m pasem, a ż y d e k pacht czy p r o p i n a t o r , t y l k o miasto czosnku i cebuli p a c h n i a ł Joc -Clubem l u b Ess-Bouquetem. Co k o b i e t y , te m i a ł y pole do w y b o r u k o l o r ó w w e d ł u g w ł a s n e j w o l i , co i m b y ł o do t w a r z y . O r g a n i ś c i n a , starość s o ł t y s k a , m ł y n a r k a — m a t r o n y p o w a ż n i e j s z e m i e w a ł y ubra M o j a ż o n a ... m i a ł a s p ó d n i c ę k a r m a z y n o w a adamaszku galonami u d o ł u o b s z y w a n ą , czarny a k s a m i t n y gorsocik, sza rowany w ą s k i m i k o r o n k o w y m i g a l o n k a m i , na wierzch sukir k o b i e c ą , c z y l i k u b r a k g r a n a t o w y sukienny, suto b r a m o w i sięgający w y ż e j k o l a n , f u t e r k i e m b i a ł y m podszyty. Fartuszel t e n b y ł cackiem w y t w o r u . N a głowie chustka b i a ł a , po wiej w i ą z a n a , bardzo strojna. K o r a l e ogromne, k o l c z y k i d u ż e , wres chustka kolorowa do n a k r y c i a k i b i c i po zdjęciu k u b r a k a . D o u r a n i ą j e j , a szczególnie u ł o ż e n i a c h u s t k i na głowie, p o d ł u g n< najpierwszej m o d y k r a k o w s k i e j , p r z y c h o d z i ł a m ł y n a r k a ki s ł a w s k a , B ł a ż e j o w a K u l k o w a , j a k o m i s t r z y n i . Koszyczek na n z owocami, c i a s t k a m i , d o p e ł n i a ł całości . . . " Girtler, Opowiada) t . I I , s. 142—145. P r z y okazji n a d m i e n i ć n a l e ż y , że u t e g o ż G i r t ł e r a m a s z c z e g ó ł o w y opis autentycznego c h ł o p s k i e g o podkrakowskii u b i o r u z r. 1827, gdzie m ó w i n p . o f u t r z a n y c h spodniach haf w a n y c h w k w i a t y , o fartuszkach noszonych przez m ę ż c z y z n i W p o w s t a n i u l i s t o p a d o w y m obywatele K r a k o w a i z m i a ń s t w o o k r ę g u Wolnego M i a s t a w y s t a w i l i o d d z i a ł k r a k u s ć k t ó r y r u s z y ł do K r ó l e s t w a na pomoc p o w s t a ń c o m . Kazimit G i r t l e r t a k opisuje krakusa, k t ó r e g o w y e k w i p o w a ł i wys do powstania j a k o swego z a s t ę p c ę : „ U b i ó r , koszule, spodl p ł ó c i e n n e , r a j t u z y szaraczkowe s k ó r ą podszyte, b u t ó w dwie pat sukmana b i a ł a , druga na wierzch bura, szkalmierska. Czap k r a k o w s k a czerwona z c z a r n y m b a r a n k i e m , pas s k ó r z a n y T a k w y g l ą d a ł krakus drugiego p ó ł k u . " Girtler, Opowiadam t. I , s. 448. Gloger, Encyklopedia Staropolska, t . I I I , s. 94—95. Zagadnienie w p ł y w u u b i o r u krakowskiego na m u n d w o j s k o w y o m a w i a szczegółowo w zamieszczonym dalej a r t y k u Janusz K a m o c k i , dlatego nie b ę d ę się n i m t u szerzej zajinowa P r a g n ę t y l k o p o d k r e ś l i ć , że p r z y j ę c i e tego s t r o j u j a k o m u n d u i s t a ł o się j e d n y m z g ł ó w n y c h c z y n n i k ó w Uznania go p ó ź n i za s t r ó j n a r o d o w y . Chodzi o Zoriana D o l ę g ę Chodakowskiego i jego prat O Słowiańszczyżnie przed chrześcijaństwem i K a z i m i e r z a Brt d z i ń s k i e g o s t u d i u m O kłasyczności i romantyczności. Czerp t u z p r a c y J . St. B y s t r o n i a , Kultura ludowa, k t ó r y obszern: o m a w i a t ę s p r a w ę na s. 376—386. B y s t r o ń , Kultura ludowa, s. 388; Seweryn, Strój Krala itiaków wschodnich, s. 31—32. W latach t r z y d z i e s t y c h o d b y ł się w K r a k o w i e ś l u b c ó r l jednego z w y b i t n y c h f i z y k ó w , profesora U n i w e r s y t e t u Jagiellon skiego. Orszakowi weselnemu t o w a r z y s z y ł a do k o ś c i o ł a banderii k r a k o w i a k ó w . N a d o w ó d rozpowszechnienia się tego zwyczajt c y t u j e się ś l u b c ó r k i c a d y k a z B o b o w e j , gdzie również wystąpili banderia k r a k o w s k a z ł o ż o n a z miejscowych ż y d ó w przebranycl w stroje k r a k o w s k i e . Bogata dokumentacja fotograficzna tej UFO c z y s t o ś c i znajduje się w a r c h i w u m M u z e u m Etnograficznegt w Krakowie. B y s t r o ń , op. c i t . , s. 401 pisze: „ G d y s ł y s z y m y o j a k i m i balu k o l o n i i polskiej g d z i e ś za g r a n i c ą , to zazwyczaj dowia d u j e m y się o tancerzach w strojach l u d o w y c h , k t ó r y c h przyjmo­ wano z aplauzem; o t ó ż stroje te prawie zawsze s ą , czy t e ż raczej m a j ą b y ć k r a k o w s k i e . W t a k i c h t e ż strojach w y s t ę p u j ą grupy e m i g r a n t ó w na u r o c z y s t o ś c i a c h n a r o d o w y c h ; włościanie z Pomo­ rza czy spod W i l n a , k t ó r z y n i g d y K r a k o w a nie widzieli, robotnicy z Ł o d z i czy W a r s z a w y d e m o n s t r u j ą s w ą p o l s k o ś ć , w k ł a d a j ą c s t r ó j k r a k o w s k i ; po k r a k o w s k u s ą t e ż przybrane dzieci emi­ g r a n t ó w , k t ó r e c z ę s t o nie u m i e j ą j u ż poprawnie m ó w i ć po p o l s k u " . 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 U. 1 — repr. ż a r t . K . Girtłera w „Tyg. Ilustrowanym", 1864, X , s, 404; ii. 2 — zbiory Gabinetu Rycin Muzeum Narodowego w Krakowie; il. 3-8 — zbiory Muzeum Etnograficznego w Krakowie; i i . 7-11 — zdjęcia d. agencji fotograficznej „Światowid", klisze obecnie w arch. Muz. Etn. w Krakowie Fot.: M. Maśllriski — i l . 1 (repr.), 6; J. Kubiena — i l . 4, 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1310d7d21bf7675f4af1356aec6673ce.pdf 042bc20cd534dfcfae207af75cd23fe9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4449 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource Zimmerer, Ludwig - kolekcjoner Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4138 Title A name given to the resource Ludwig Zimmerer i jego kolekcja / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.53-57 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski LUDWIG ZIMMERER I JEGO KOLEKCJA Przyjechał do Polski osiemnaście lat temu, jako kores­ pondent prasy zachodnioniemieckiej. W pociągu przeczytał z samouczka pierwsze zdanie polskie— „Jan żyje w War­ szawie". Dziś swobodnie mówi po' polsku, zna nasz kraj jak mało kto, zebrał niezwykłą kolekcję rzeźb i obrazów twórców ludowych oraz nieprofesjonalnych — i co więcej — jest naprawdę doskonałym znawcą tej twórczości. Kolekcja Zimmerera, konsekwentnie gromadzona od mniej więcej 9 lat, znana już jest dość szeroko w kraju i za granicą. Ogląda ją, ostrożnie licząc, od półtora do dwu tysięcy osób rocznie. Są to ludzio różnych stanów i profesji — miłośnicy sztuki, plastycy, pisarze, publicyści, twórcy lu­ dowi, studenci, uczeni, wysocy urzędnicy, dyplomaci, liczni goście zagraniczni — wśród których nie zabrakło nawet prezydenta RFN Waltera Scheela. Zimmerer niemal zawsze szczegółowo komentuje oglądane prace. Zanim nie otworzono Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, tu właśnie cudzoziemcy i przede wszystkim nasi studenci etnografii i historii sztuki poznawali bogactwo twórczości ludowej i nieprofesjonalnej naszego kraju. Ale wartość i społeczna rola kolekcji polega przede wszystkim na tym, żo jest ona zupełnie odmienna od profilu naszych muzeów, że pokazuje wieloma pracami w bardzo pełny sposób osobowości twórców, że daje widzowi sumę informacji, które t u i tylko t u może zdobyć. Zimmerer ma rację, gdy podkreśla, że to nie jest muzeum etnograficzne czy galeria sztuki — ale jakby „Muzeum Człowieka". I to właśnie sprawia, że kolekcja ma tak wielkie znaczenie dla naszej kultury i jest wręcz fascynująca dla zwiedzającego. Nasze muzoa etnograficzne gromadzą bowiem albo dzieła o szczególnej urodzie artystycznej, albo charakterystyczne dla obrazu naszej ludowej kultury. Zimmerer natomiast dokumentuje twórczość konkretnych ludzi, widząc w ich dziełach nie tyle nawet fakt artystyczny, ile ważką wy­ powiedź człowieka, ślad jego przeżyć, myśli, uczuć. Cała kolekcja budowana jest właśnie z t ą wyraźnie widoczną myślą przewodnią. Oczywiście przy takim założeniu szczególnie istotna jest dokumentacja dotycząca twórców, dająca pewien wgląd w motywy podjęcia przez nich określonych tematów, pozwalająca na badanie ich osobowości, postaw. Jedno wiąże się tu nierozerwalnie z drugim. Dzieło — i komentarz. Nic tedy dziwnego, że w miarę pogłębiania i wyraźnego określania się zainteresowań samego Zimmerera — kolekcja zaczęła przekształcać się w rodzaj naukowej placówki, z którą współpracuje etnograf dr Marian Pokropek, a mniej ściśle — psychiatra — dr Jan Mitarski. Zimmerer jest też w częstym kontakcie z Pracownią Badania Plastyki Niepro­ fesjonalnej Instytutu Sztuki PAN, z muzeami. W ostatnim okresie tak dalece zaangażował się w kolekcję i badania nad twórczością nieprofesjonalną, że musiał czasowo zrezyg­ nować ze swej pracy korespondenta zachodnioniemieckich rozgłośni, aby mieć czas na własną pracę naukową, na I I . 1. Ludwig Zimmerer w rozmowie z Janem Lamęckim na wystawie „Inni" w Warszawie, 1965 r. pisanie monografii kilku wybitnych, szczególnie interesują­ cych go twórców — Chajca, Lurki, Soboty, Błaziaka, Adama Zegadły, Wiśnios i Barańskiej-Dzięciołowskiej (na tle ma­ larek Zalipia). To już nie hobby, a pasja życia, poważne, stale pogłę­ biane zainteresowanie, podporządkowujące sobie całe życie człowieka. Zresztą niesprawiedliwe byłoby mówienie tylko 0 Zimmererze. Jego los, jego zainteresowania i troski dzieli przecież również rodzina. Zaskakujące jest, gdy się ogląda willę przy ul. Dąbrowieckiej, że nigdzie nie czuje się po­ działu na strefę prywatną, intymną — i na muzeum. Obrazy, rzeźby zapełniają wszystkie ściany, a nawet wymyślne ruchome stelaże, umożliwiające gromadzenie prac na środku pomieszczenia. Dom wypełniony jest po brzegi, nieprawdo­ podobnie, od piwnic i garażu aż po mansardę. W jednym tylko maleńkim pokoiku widzi się, że t u pracuje korespon­ dent. Biurko, stosy papierów, regały, książki. I jeszcze na mansardzie, w pomieszczeniu, któremu ton nadają barwne obrazy Korpy, kolorowe Madonny Franusiaka 1 ogrody Albiczuka — zabawki na podłodze i adapter zdra­ dzają obecność dziecka. Ale trudno już poznać, który pokój służy Pani tego domu. Młoda, radosna, śliczna jak z płócien Botticellego zamieszkuje pokój, którego głównym akcentem są dramatyczne, pełne grozy rysunki Andrzeja Bigajskiego. Ale w t y m pokoju nie czuje się obecności kobiety. Wszyscy są t u bowiem podporządkowani kolekcji, żyją nieustannie wśród eksponatów. W kuchni i toalecie ściany obwieszone są obrazami, rzeźbami i ludową ceramiką. Zresztą wszyscy czują się w t y m domu znakomicie. Daria z dumą pokazuje kolekcję swym szkolnym koleżankom. Maluje piękne obrazki, w których wydaje mi się, że dostrzegam inspiracje czerpane z tego właśnie wnętrza i z ludowej sztuki. Nie ma tygodnia, aby nie przybyło nowych eksponatów. Ciągle trzeba inaczej aranżować wnętrze, uzupełniać zespoły prac poszczególnych autorów. Zimmerer nierzadko stwarza zabawne sytuacje, to zestawiając ze sobą rzeźby, to znów 53 �I I . 2, 3. Fragmenty mieszkania Ludwiga Zimmerera. umieszczając przy wejściu do pokoju „jarmarcznego" kobiecą rękę z manekinu, którą wystarczy poruszyć, aby zapaliło się światło. Osobowość gospodarze, przejawia się t u na każdym kroku, wyciska piętno na profilu kolekcji, na sposobie ekspozycji. Bo też on jest t u najważniejszy. On, który wrósł z kre­ tesem w Polskę, t u się ożenił, tu zna niemal każdą wioskę, t u stworzył kolekcję-—o unikalnej wartości, kolekcję, która jest jego pomnikiem i kulą u nogi zarazem. Znamy się już dziesięć lat. Zanim go spotkałem, słysza­ łem o nim wiele — że Niemiec, korespondent, że zupełnie „nie Niemiec", że gdy brał w Krakowie ślub, asystowała mu przy tym cała „Piwnica pod Baranami", że inicjował w swo­ jej ojczyźnie filmy, dyskusje i audycje, w których wystę­ pował przeciw dążeniom remilitaryzacyjnym, postulując uznanie naszych granic na Odrze i Nysie. Wiem, że po­ czątkowo, jeszcze jako student pisywał w lewicowo-katolickim piśmie, które wydawał wspólnie z kolegami. Chodziło im o to, aby przeciwstawić się tendencjom remilitaryzacyj­ nym, rewizjonistycznym, „różnym świństwom" — jak to zwięźle określa Zimmerer. Później własnym sumptem wydawał swoje pismo „Wiara i rozsądek". Sam je pisał, redagował, wydawał... i kolportował. W 1956 roku postano­ wił przyjechać do Polski, zafascynowany tym, co się działo w naszym kraju. Uważał, że właśnie tu najciekawiej prze­ biegają złożone i trudne procesy przemian w polityce i w świadomości ludzi. Chciał to obserwować. Wtedy właśnie zaproponowano mu pracę korespondenta zagranicznego „Die Welt". Wybrał Polskę. Przyjechał we wrześniu, 1956 r. Miał wówczas 32 lata. 54 Dziś nie bardzo już sobie wyobraża życie gdzie indziej, t u rozumie kraj i ludzi. Na pewno ważną rolę w tym odegrała „kolekcja", ale też i jego osobowość, temperament, fan­ tazja— tak bardzo nie „niemieckie". Wrósł zadziwiająco w Polskę. Nie on jeden zresztą. Przypominam sobie sprzed wojny świetnego pianistę Egona Petriego, który rozmiłował się tak w Zakopanem, że osiadł tam na stałe, albo Wandę Gentil-Tippenhauer, Wenezuelkę, która przyjechała przy­ padkiem, pobudowała się na Uboczy w Zakopanem, a gdy ją poznałem w pięćdziesiątych latach, chodziła w góralskim stroju, mówiła gwarą i zajmowała się z ramienia Cepelii ludową sztuką Podhala. Czy zresztą Zimmerer jest wyjątkiem? Nasuwają się od razu nazwiska Kolberga, Lindego, Adalberga, Estreiche­ ra, Brucknera. Droga dochodzenia do Polski była u każdego z nich inna, ale wspólna była im wszystkim fascynacja kulturą naszego ludu i narodu. Myślę też, że gdy przychodzi się z zewnątrz i ma pasję poznawczą — dostrzega się nieraz więcej, a to co się wie, chce się jakoś nawet dla siebie samego usystematyzować. Może działa tu coś na kształt ambicji neofity, może świadomość, że musi się przezwyciężyć większy opór, może konieczność poznania wszystkiego dokładnie, systematycznie — bo nic nie przychodzi samo, nie jest oczywiste i pozornie naturalne — jak dla kogoś, kto się t u urodził i wychował. Zimmerera interesowali w Polsce przede wszystkim ludzie, tradycja i współczesność •— widziane właśnie przez pryzmat twórczości tych ludzi. To była jego droga docho­ dzenia prawdy o naszym kraju — o czym tak ciekawio �mówi w czasie notowanej daloj rozmowy. Co więc ważne-— zbiera w zasadzie tylko dzieła tych ludzi, których osobiście zna. (Tak np. na 108 rzeźbiarzy, których prace ma w zbio­ rach, zna 94, na 69 malarzy—zna 60). Wielu twórców zaprasza do siebio, w miarę możności jeździ do nich po kilka razy do roku, koresponduje, nagrywa rozmowy na taśmę magnetofonową, a nawet posługuje się od czasu do czasu kamerą filmową. Zrozumiałe, że często przychodzi mu pomagać ludziom w ich życiowych kłopotach — zawozi lekarzy, medykamenty •— i co tak ważne — utrzymuje z nimi kontakt stały, podtrzymywany przez listy i co pewien czas zakupy. Jest to kłopotliwe i obciążające, choćby finansowo, ale dzięki temu ma praco interesujących go twórców z różnych okresów. Kolekcja liczy dziś ponad 3.000 większych i mniejszych obiektów. Są w niej całe zespoły prac, często unikalnych: 57 rzeźb Adama Zogadły, 34 — Chajca i tyleż Soboty, 37 rzeźb i 20 płaskorzeźb Lurki, 40 — Oleksego, 20 — Słonimskiego, Korpy,— obrazów i rzeźb ponad 30, Błaszczaka — rzeźb i płaskorzeźb ponad 30, po kilkanaście prac Sęka, Robakowskiej, Suchockiego, Szkodzińskiego (dziwne ptaki o ciężkich, wykręconych głow-ach), Cąkały, Lamęckiego, Hołdy, Musiała, po kilka Zagajewskiego, Piłata, Skrętowicza, Palki, Adamskiego, Krajewskiego (ojca i syna), Piwki, Kołacza itd. itd. A z obrazów ? Przeszło 30 — Marty Michałowskiej, blisko 40 — „ludowej" Wiśnios, 24 — Błaziaka, 15 — Piekarskiego, 31—Wnęk, 13 — Kołka, prze­ szło 70 — Franusiaka, 41 — Sułowskiego, obszerne zestawy prac Surowiaka, Korsakowej, Trzaskowskiej, Długosza, Iwańskiej, Bigajskiego, Bińkuńskioj, Walickiej, Krawczuka, Haliny Dąbrowskiej, Podjaskiego, Jezierskiej — nieco mniej, bo około dziesiątki obrazów Nikifora, Lady, Lampart, Gizy, Albiczuka, Kocielskiego, Sokołowskiej, Holesza, Słowińskiego itd. W poszczególnych pomieszczeniach (a wygospodarował ich łącznio z garażem, piwnicą i przemyślnymi alkowami —• 13) ma zestawy o pewnym wspólnym charakterze. W piw­ nicy— „salkę" kiczu, inną — z rzeźbami Zagajewskiego, największą — uroczą! — jarmarcznych makatek i „dywa­ nów". Z kolei pokój dziecka — to kolorowe Madonny Franusiaka, Korpa, Albiczuk i Łucja Mickiewicz. W jednym z pokoi na piętrze dominuje Bińkuńska, tam też znalazły się obrazy „naiwne": Buczyńskiego, Rybkowskiego, Krawczuka (ojca); w przyległym pokoju dominują ekspresyjne, drama­ tyczno rysunki Bigajskiego oraz mniej widoczne obrazki Nikifora, Doroty Lampart, Iwańskiej, linoryty Lady. Pokój gospodarza — tylko Michałowska, ale za to jaka! W ogro­ dzie — zestaw rzeźb Muchy i kapliczki Soboty. W kuchni — ceramika ludowa: Opole, Wrocław, Włocławek itd. Materiał dla badacza ogromny. Bo obok wyjątkowo trafnie dobranych zestawów poszczególnych twórców są jeszcze półki: Frasobliwych (naliczyłem ich ponad setkę), Piet (trzydzieści kilka), figurek ceramicznych, zabawek. Jedną ze ścian zapełniają ludowe ptaszki. Z niepolskiej sztuki są w kolekcji tylko dwa „naiwne" obrazy Jugosło­ wianina Rasica i kilka Niemca Mühlenbecka (w ubikacji). Kolekcja ciągle rośnie. Rzeźbiarze piszą — niech Pan przyjedzie, mam dużo nowych rzeźb. Więc jedzie. W zeszłym roku przejechał po wsiach ponad 50.000 km. Kiedyś, gdy zajechał, któryś już raz z rzędu do Władysława Sułowskiego, lakiernika z Nowoj Huty, zastał go w stanie depresji. Moje obrazy są nikomu niepotrzebne — żalił się — wolę już II. 4. Władysław Chajec. Kamienica G., pow. Jasło. Święty Michał i Lucyfer, drewno polichrom., wys. 29,5 cm. I I . 5. Stanisław Korpa, Ruda, pow. Sieradz. Obnażenie Pana Jezusa, drewno, wys. 45,5 cm. �в I I . 6. Władysław Cłiajec, Kamienica Górna, pow. Jasło. Wieloryp wyhorknul Jonarza po czech-dniach połknięcia, drewno poliohrom., wys. 14 om. 1971 г. I I . 7. Stanisław Hołda, Gołąbkowice, pow. N . Sącz. Pieta, drewno, pakuły, wys. 52 cm. I I . 8. Józef Lurka, Bystrzyca Górna, pow. Świdnica. Drogowskaz, drewno polichrom., wys. 29 cm. 7 8 �ściany malować. No i Zimmerer zaczął go zachęcać. Wtedy Sulowski zaproponował: namaluję w ciągu dwóch lat 60 obrazów, każdy po 500 złotych, al© wszystkie Pan weźmie. Umowę zawarto, ale malarz wykonał, ją tylko w połowie. Nastąpił nawrót choroby. Zmarł. Zostało po nim, jako najcenniojszy ślad — te właśnie 30 obrazów. Warszawie, Szczecinie, Krakowie, Bratysławie, Zagrzebiu... Właśnie teraz, w czasie tej rozmowy eksponaty z kolekcji są w Radomsku (wystawa indywidualna Lamęckiego), we Wrocławiu (indywidualna — Musiała, zaraz po nim Podjaskiego), w Krakowie ( I Triennale Plastyki Niepro­ fesjonalnej oraz indywidualna wystawa w Desie — Palki). Oczywiście kolekcja nie mogłaby być taka jak jest, gdyby nie szczególna sytuacja Zimmerera: korespondent, bodaj — że trzynastu rozgłośni zachodnioniemieckich, akre­ dytowany w Polsce, nie ograniczony metrażem mieszkania... Ale inni na jego miejscu jeżdżą na Wyspy Kanaryjskie, kupują wille nad jeziorem Como czy w Lugano, a on — ma kolekcję. W końcu nie pieniądz o niej decyduje... Niemal każde muzeum ma większe fundusze, więcej zarabia niejeden chyba rzemieślnik z Pawilonów przy Marszałkowskiej. Niestety, intensywna praca nad książką i nad rozwija­ niem kolekcji odbiła się na zdrowiu Zimmerera. Wrócił właśnie z sanatorium dla zawałowców, ale bynajmniej nie zamierza zrezygnować ze swych pasji. Twierdzi nawet, że pobyt w sanatorium i rozmowy tam prowadzone tylko umacniają go w przeświadczeniu, że jego zbiór twórczości niezawodowej, nieuczonej ma ogromne znaczenie dla uświa­ damiania ludziom, jakie potencjalne możliwości drzemią w każdym człowieku. ?' Kolekcja ta nie jest przy tym sprawą prywatną właści­ ciela. Zimmerer chce, żeby służyła ludziom, dlatego chętnie ją pokazuje, objaśnia, dlatego niemal stale wypożycza różne dzieła na wystawy krajowe i zagraniczne. Siedzimy naprzeciw siebie, trochę zakłopotani, prze­ gadaliśmy w życiu tyle godzin, a teraz wygląda na to, że sytuacja się odwróciła. To nie on pyta — ale jego pytają. Sam pożyczyłem od niego — i to po kilkadziesiąt rzeźb i obrazów na wystawy w Stuttgarcie, Neuchátel, Londynie, Rozmowę tę, a właściwie obszerną wypowiedź Zimmerera, podaję w całości, tak jak została spisana z taśmy magnetofonowej. I I . 9. Szczepan Mucha, Szale, pow. Sieradz. Rzeźby, drewno pokostowane. m 57 �LUDWIG ŻIMMERgR O SWOJEJ KOLEKCJI: Aleksander Jackowski: Rozmowę naszą chciałbym rozpo­ cząć od pytania stereotypowego, ale przecież istotnego. Co spowodowało, że zacząłeś wkródce po przyjeździe do Polski zbierać rzeźby i obrazy ludowe ? Jak doszło do tych zainte­ resowań ? Pytasz, co mnie skłoniło do zbierania rzeźb i obrazów ? Myślę, że dwa momenty o tym zadecydowały. Jeden, to moje bawarskie pochodzenie. W Bawarii sztuka ludowa była szczególnie bujna i obumarła później niż w innych regionach Europy Zachodniej. Gdy byłem dzieckiem, już nie istniała, ale żywe i świeże jeszcze były wspomnienia po niej. Toteż, gdy zapoznałem się ze sztuką ludową polską, z jej świątkami, obrazkami na szkle, pająkami, nie było w nich dla mnie nic obcego, egzotycznego, ale jakby spot­ kanie z prastarymi znajomymi, wspomnienie własnego dzieciństwa. Tu czułem się jakby w domu. Drugi powód, to już inna sprawa. Jestem dziennikarzem. Gdy tu przyjechałem, zorientowałem się dość szybko, że nic a nic nie zrozumiem o tym kraju, jeżeli zajmę się wyłącznie aktualnościami. Zrozumiałem, że dopiero wtedy potrafię opisać powierzchnię, gdy poznam dno. Używając starego rozróżnienia Charlesa Maurras'a, powiedziałbym że, by móc analizować „pays legał", rzeczywistość oficjalną, trzeba znać „pays reel", rzeczywistość ludzką, ukrytą za kulisami cywilizacji i ustroju. Aby rozumieć sprawy aktualne, musiałem poznać historię tego kraju, dzieje jego kultury. A kultura, to dla mnie — t u odzywa się moje pochodzenie plebejskie — przede wszystkim kultura ludu i dopiero na drugim miejscu kultura klas posiadających. Zwłaszcza w Polsce, gdzie kultura klas posiadających bardzo często była kulturą importowaną. Weźmiemy jako przykład Łańcut. Ciekawy jest ten ogromny pałac, architektura, park, zbiory, muzeum karoc... A niedaleko pałacu mieszka osiemdziesięcioletni świątkarz Izydor Błaszczak. Jest trochę głuchy, schorowany, żyje coraz bardziej we własnym świecie, trudno jest z nim roz­ mawiać, ale rzeźbi coraz lepiej. Robi cudownie kolorowe, po ludowemu radosne i dekoracyjne płaskorzeźby, całą galerię świętych: od Floriana, przez Wojciecha, do Teresy, Barbary, Agnieszki. Święci Błaszczaka nio są żadnymi potęgami tamtego świata, nie są bóstwami przyrody, płod­ ności, tylko są jakby trochę przebranymi chłopami i dziew­ czynami wiejskimi, z którymi rzeźbiarz świetnie się rozumio i jest na ty. Ale równocześnie te postacie, które jakby fraternizują się z nim, są dla niego świętymi dostojnikami, a on afirmuje własną godność i wartość, stwierdzając bliskość między nimi i sobą. Arcyciekawy podwójny proces, który da się obserwować przede wszystkim w tradycyjnej sztuce ludowej polskiej: uczłowieczenie tego, co jest w sforzo sacrum — i zarazem sakralizacja sfery ludzkiej i podnie­ sienie własnej poniżonej egzystencji. Rzeźbi też Błaszczak Frasobliwych. Różne są Frasob­ liwe w polskiej sztuce ludowej: bogobojne, obojętne, cier­ piące, zrezygnowane, zrozpaczone, królujące... A on rzeźbi wściekłego Frasobliwego. Ten jego Chrystus ma dość cierpli­ wego cierpienia, jest gniewny, zbuntowany i silny — zaraz wstanie i pokaże swoją moc. Możesz mi powiedzieć, że za dużo interpretuję, proszę cię bardzo, ale ja w t y m Chrystusie Błaszczaka widzę autoportret jednej klasy — biednego chłopstwa, które przez długi okres miało cierpliwość, aż narosła w nim wściek­ łość za upokorzenia i niesprawiedliwość. Albo też widzę w tym Chrystusie bardzo ładny i skoncentrowany symbol polskiego mesjanizmu ludowego. W każdym wypadku, 58 10 w porównaniu z bogatym światem biednego chłopa Błasz­ czaka ten ca,ły pałac w Łańcucie jest dla mnie istną nudą i nie on mnie nauczył czegoś ważnego o Polsce — a właśnie Błaszczak. Takich pałaców jak Łańcut jest mnóstwo w całej Europie, ale Izydora Błaszczaka macie wyłącznie w Polsce. W żadnym innym kraju nie jest on nawet wyobrażalny. Jeszcze o historii i przeszłości: zanim przyjechałem, czytałem o losach Polski podczas okupacji. Znałem wymiar strat i liczbę ofiar... i mimo to nie miałem zielonego pojęcia o tym. Później zaczynałem rozumieć, co ten okres w Polsce znaczył, że stąd pochodzą rany w dalszym ciągu jeszcze nie zagojone. W t y m zrozumieniu pomogła mi na przykład mała rzeźba Wacława Czerwińskiego Ostatni pożegnalny uścisk (Pożegnanie Żyda z dzieckiem przed śmiercią). To była jedna z pierwszych rzeźb, które kupiłem. Kilka lat później dostałem cykl Bełżec Zygmunta Skrętowicza, jeszcze później Sceny Oświęcimskie Władysława Chajcs, który po wojnie zrobił tylko dwie podróże — pielgrzymki do Częstochowy i do Oświęcimia, i postacie żydowskie Adama Zegadło. To wszystko były prace nie zrobione na żadne zamówienie, a wyłącznie z własnej potrzeby, ażeby upamiętnić to co było, ażeby stworzyć pomniki zamordo­ wanym. Tak, dosłownie pomniki, i nie waham się stwierdzić, że z wszystkich pomników na całym świecie, które mi SII znane, te są najbardziej autentyczne i wzruszające. �П. 10. Izydor Błaszczak, Dębina, pow. Łańcut. Św. Małgorzata, płaskorzeźba polichrom. w drewnie, wym. 59,5x29,5 cm, II. 11. Fragment mieszkania L . Zimmerera. I I . 12. Zabójstwo św. Stanisława, oleodruk, wym. 40x30 cm. I I . 13. JanLamęcki. Dąbrowa Zielona, pow. Radomsko. Zabuistivo św. Stanisława Biskupa przez króla Bolesława Śmiałego, drewno, wys. 56,5 cm. 1968 r. 5.9 �A w ogóle historia w tej sztuce niezawodowej i ludowej gra niezwykle wielką rolę. Chciałbym kiedyś na ten temat zrobić specjalną wystawę. Zacząłbym od Władysława Chajca Wielgoluda, który ma przepiękne uzębienie, jest w trakcie spożywania wiolkiego psa i zaopatrzony jest we własnoręcznie przez Chajca tłoczony napis: , ,fPierwszych Pocątkach Polski jedli mięso surowe", potem pokazałbym Chrzest Polski — Brudka, Zabuistwo św. Stanisława Biskupa przez króla Bolesława Śmiałego — Lamęckiego, Kazimierza Wielkiego — Skirzyńskiego a także Słomińskiego, Krula Jana Sobieskiego w kąpieli — Lamęckiego, a zakończyłbym rzeźbą Chajca przedstawiającą Hitlera zmienionego w rodzaj krokodyla, z napisem: chiiler Atakuje na Europe i oczymał cios i Pozostał Potforem Atykrysem (i ma tygrysią pupę ten Hitler, bo dla Chajca Antychryst brzmi Atykrys i przy­ pomina mu tygrysa. Taki tygrys ma dla niego coś dia­ belskiego. Powiedział mi, że tygrys to „gad" o wiele gorszy od lwa.). Przepraszam — rozgadałem się. Ale to osobny, szeroki problem, wróćmy więc dó pytania o źródła moich zaintere­ sowań. Początkowo było to niewinne hobby, jakby dodat­ kowy rodzaj informacji o rzeczywistości, z którą miałem do czynienia. A potem zmieniło się to w namiętność i też trochę w obłęd. Tak, obłęd, bo każdy stuka się w głowę, jeżeli przyznaję się do tego, że nie mam czasu jechać do Paryża albo do Rzymu, bo muszę do Biłgoraju i do Supraśla, ażeby odwiedzić rzeźbiarzy i malarzy. urlop kończy się w styczniu. Kolekcja i coraz głębsze zain­ teresowania twórczością nieprofesjonalną nie przeszkadzają ci w pracy komentatora radiowego ? •— Dziennikarz musi mieć, tak sądzę, również inne zainteresowania niż jego praca zawodowa. Praca zaś kores­ pondenta jest piekielnie nerwowa, to co się dziś pisze — jutro już się nie liczy. Istnieje tylko prawda dzisiejszego dnia, jutro może już ona przeszkadzać i trzeba znów znaleźć prawdę tego jutra. Człowiek staje się nerwowy, powierz­ chowny. I trzeba mieć wtedy swój dołek, który się kopio. Coraz głębiej, coraz głębiej. I tym jest właśnie dla mnie sztuka nieprofesjonalna. A.J. Nieraz zastanawiały mnie kryteria, według których budujesz swoją kolekcję. Przyznasz, że nie zawsze wybierasz do kolekcji dzieła najciekawsze od strony artystycznej. — Lubię trochę przesadzać, więc muszę ci powiedzieć, że sztuka mnie zupełnie nie interesuje.. Ciekawi mnie nie sztuka, ale Die Bildnerei der Nicht-Profis, twórczość pla­ styczna nieprofesjonalistów. To znaczy po prostu twórczość tych, dla których wyraz plastyczny nie jest pierwszą specjal­ nością, ich rzemiosłem. Interesuje mnie wyraz plastyczny marzeń, dążeń, nadziei, lęków, obsesji, olśnień. Rozróżnienie między Bildnerei a sztuką miało dla mnie od samego początku mojego kolekcjonowania decydujące znaczenie. Dam ci przykład. Jak wiesz bardzo lubię malarstwo pani Haliny Walickiej. Malarstwo kobiety, która prowadziła czynno, pracowite życie jako pielęgniarka, żona, matka Ze wspaniałej książki Mircea Eliade Traite d'Histoire a potem wdowa-głowa rodziny i która zaczęła malować des Religions (polskie tłumaczenie: Warszawa 1966), którą dopiero po przejściu na emeryturę. Początek malowania ostatnio czytałem, dowiedziałem się, że pępek świata może u nieprofesjonalistów akurat tak wygląda: potrzeba wypeł­ być wszędzie. No to czemu ma być raczej na przykład nienia luki powstałej przez zakończenie okresu pracy zawo­ w Genewie a nie w Paszynie w pobliżu ks. Nitki ? Rozumiesz ? dowej. Wielkim działem malarstwa niedzielnego jest „die Po przeczytaniu Eliade'a patrzę na mój obłęd jeszcze Feierabendmalerei" — malarstwo fajrantowe — w tym sen­ bardziej pobłażliwie. sie wprawdzie, że t u nie chodzi o codzienny fajrant, ale A.J. Z tego co mówisz można by sądzić, że gdy zdecy" o fajrant pod koniec życia. Feierabendmalerei to jest ma­ dowałeś się przyjechać do Polski, nic o niej nie wiedziałeś- larstwo ludzi starych, emerytów, rencistów. Spojrzenie wstecz, wypiększone wspomnienia są typowe dla tego Trudno mi, znając ciebie, w to uwierzyć. — Miałem, jeśli chodzi o Polskę, bardzo precyzyjno rodzaju malarstwa nieprofesjonalnego. Ale rzadko ta cecha wyobrażenia, poglądy, opinie — ale żadnego pojęcia. Mogę tak konsekwentnie zjawia się jak w wypadku pani Walickiej. to jeszcze inaczej wyrazić: dopiero t u w Polsce odkryłem Jej malarstwo jest jakby życiem po raz drugi, życiem jeszcze ku mojemu własnemu zdziwieniu, że byłem typowym raz na nowo i inaczej, jest jakby powrotem do marzeń Niemcem, typowym niemieckim idealistą (w sensie filozo­ dwunastoletniej dziewczyny, która przerzuciła wytworne ficznym oczywiście i marksistowskim — a nie w sensio tygodniki relacjonujące o życiu, strojach i zwyczajach potocznym), typowym ideologiem. Takich ideologów w Niem­ wyższych sfer. 12 lat miała pani Walicka tuż przed wybu­ czech na prawicy jak i też na lewicy mieliśmy i mamy chem pierwszej wojny światowej, gcly świat wydawał się w bród. Oni zawsze świetnie wiedzieli, jakie zamiary ma być jeszcze nienaruszony i w porządku. Malarstwo pani Pan Weltgeist — nie wiem jak ten wynalazek Hegla nazywa Walickiej doszlusowuje do togo świata idyllicznego, prowadzi się po polsku — zawsze potrafili powiedzieć, co ludzkości dalej ten wątek w sferze idealnej: bez pierwszej wojny jest potrzebne i w którym kierunku ma ona iść. My, ideolo­ światowej i wojny domowej (do której 17-letnia dziewczyna dzy z lewicy, zawsze potrafiliśmy dokładnie szufladkować była wciągnięta jako pielęgniarka) — bez rozczarowań co postępowe i co reakcyjne. Teraz mogę przyznać się: życia codziennego w Polsce 20-lecia, bez drugiej wojny to co pisałem o Polsce w pierwszej połowie 1956 roku, światowej, podczas której mąż jej był w obozie koncentra­ zanim przyjechałem i poznałem twój kraj, było arcyciekawo cyjnym, skąd wrócił w 1945 roku ciężko chory, umierający... i naprawdę inteligentno i już nigdy potem pisząc o Polsco Malowe^ny świat pani Walickiej jest światem bez okrucień­ nie osiągnąłem takiej jasności umysłu. To co wtedy pisałem stwa i chorób, bez brudu i grzechu. Ta mądra, przez życie było cudownie logiczne, tylko... nie zgadzało się, było stokroć raniona kobieta stwarza sobie świat według własnych misternie wymyślone. Tu zaczął się dla mnie proces, który upodobań: świat piękności, elegancji, kulturalności, świat, możesz nazwać moją polonizacją. I faktycznie w t y m sensie który obraca się, tańczy jakby dookoła dziewczyny albo odniemczyłem się, odideologizowałem się. Zacząłem po- młodej kobiety. Ona, dziewczyna — młoda kobieta jest malutku rozsmakowywać się w paradoksalnej, pełnej sprzecz­ główną postacią tego świata a nigdy mężczyzna. Funkcją ności rzeczywistości. Przestałem zajmować się ludzkością mężczyzny jest uwielbiać, adorować ją, składać jej hold. i zacząłem interesować się człowiekiem, ale nie człowiekiem Ciekawe jest takie postawienie kobiety na piedestale, taki w sensio ogólnym, nie papierowym panem Kowalskim, wyrafinowany kobiecy narcyzm w malarstwie kobiety ale konkretnym panem Lamęckim, Chajcem, Lurką... przez cało życio ciężko pracującej! Ma się wrażenie, żo tu I tak w gruncie rzeczy doszedłem do kolekcji i mych zainte­ kobieta — główna postać, ta pani Walicka z dziewczęcych resowań przez coraz większą chęć poznania tej rzeczywistej marzeń, unosi się w powietrze, zlewa się z ogrodem, z kwia­ rzeczywistości. Do sztuki niezawodowej doszedłem więc — tami, jest bez ważkości, bez ziemskich interesów, czasem rozmarzona, roztargniona, jakby lunatyczna, niesamowicio jak widzisz — od polityki... lekka i niesamowicio silna równocześnie. Wichura jej zrywa A.J. Przy polityce zresztą pozostałeś, o ile wiem twój 60 �14 II. 14. Fragment mieszkania z obrazami Anny Binkuńskiej i Romana Buczyńskiego. I I . 15. Władysław Sułoweki, Nowa Huta. Z cyklu: Fantazje, ol/płyta, wym. 37,5x96 cm. 1971 r. 6*1 �П. 16. Marta Michałowska, Lublin. Kwiaty, olej, wym. 41x43,5 cm. 1964 r. parasolik, szalik i mimo to nie potrafi jej zirytować, nawet burza jest kunsztowną oprawą tej perły. Lekka, łamliwa, krucha idzie .ta dziewczyna-kobieta własną drogą, nie da się zbić z tropu. W swej słabości jest niezwyciężona. To są marzenia indywidualne, ale nie tylko. Pytam siebie, gdzie są ojcowie duchowi tego malarstwa, skąd ja ten świat tak dobrze znam. Wytworne malarstwo pani Walickiej ma uderzająco dużo wspólnego z poezją w języku niemieckim najbardziej wytwornego poety, którego pani Walicka zresztą nie zna: Rainera Marii Rilkego. Mimo, że umarł dopiero w 1926 г., w jego poezji pierwsza wojna światowa, ten definitywny kryzys Europy nie ma miejsca. W jego świecie, tak samo jak u pani Walickiej, jest zawsze 1913 rok. Słuchaj tego wiersza Rilkego i powiedz mi, czy nie masz wrażenia, że on to pisał patrząc na obrazy pani Walickiej: ,,To moje okno. O świcie zbudziłam się tak lekka. Myślałam — ulecę w zachwycie. Dokąd sięga me życie, a gdzie noc na mnie czeka ? Wszystko — tak mi się zdawało — jest mną, unosi się ze mną, przejrzystą jak głębia kryształu, niemą, milczącą i ciemną..." (tłum. Ludmiły Mariańskiej. Riłke. Poezje. PIW, 1959, s. 111) To malarstwo przypomina mi Rilkego i czasem coś całkiem innego: makaty. Jest w tym malarstwie wrodzona elegancja — i jest pospolite, ludowe — i całkiem nie rilkowskie marzenie o elegancji. Jest wyrafinowana wytworność i •— na tym polega makatowość — kalkomania wytworności (ii. 24). Fascynujące dla mnie jest to, że w t y m malarstwie świat wytworności czasem jest widziany od zewnątrz, jakby 62 przez szybę rozpłaszczającą nos dziewczyny, która obser­ wuje obce, dla niej niedostępne towarzystwo. Ten świat, w którym ona jest — w przeciwieństwie do tego bloku, gdzie mieszkać jej później wypadło — naprawdę w domu. Wytworna starsza pani, która sobie przypomina i która młodemu, prostackiemu i gruboskórnemu pokoleniu z wy­ rzutem chce pokazać wyrafinowaną wrażliwość minionych czasów, zmieni się nagle w pensjonarkę marzącą o nie­ znanym. Gdybym miał ambicję stworzenia Muzeum Współczes­ nej Sztuki Nieprofesjonalnej, musiałbym skoncentrować się na obrazach rilkowskich pani Walickiej i strzec się obrazów makatowatych, w których jest dużo trywialnej, ażeby nie powiedzieć kiczowatej, idylli. A gdybym był marchandem obrazów, zakupiłbym wszystkie obrazy pani Walickiej, rilkowskie dla galerii i makatowate do magazynu w piwnicy, żeby nie mogły kompromitować rilkowskich. Bo klient, który patrzy na pierwsze, ma wrażenie, że to kicz, i wtedy już nie wie co myśleć, i podejrzewa, że te pierwsze też są trochę kiczowate i woli nie kupić żadnego obrazu. Makato­ wate obrazy pani Walickiej trzymałbym jeszcze z innego powodu w piwnicy: na zapas. Za 20, nie, za 10. lat gusty krytyków i klientów będą inne, prawdopodobnie przyszła nostalgia nawet bardziej będzie ceniła obrazy makatowate pani Walickiej, niż jej rilkowskie obrazy. Ale to wszystko mnie nic a nic nie obchodzi — to nie moje piwko. Nie jestem marchandem i nie chcę stworzyć Muzeum Sztuki, ale coś w rodzaju „Musóe de 1'Homme", nowe „Muzeum Człowieka". A dla takiego Muzeum, które ma być zwierciadłem — pomnikiem dla pani Walickiej i wielu jej podobnym, pierwszy rodzaj obrazów nie jest ważniejszy niż drugi. W takim muzeum chcę pokazać cały jej świat a nie tylko jedną jego stronę. Tym bardziej, �Że In jedna strona, ta według aktualnego gustu artystycznie najbardziej udana — wytworność od wewnątrz — jest nud­ nawa bez tej drugiej strony — wytworności jako marzenia. Muzeum Człowieka... o t y m jeszcze porozmawiamy. Najpierw chciałbym się jeszcze cofnąć o jeden krok. Jeszcze 0 malarstwie pani Walickiej jako przykładzie. Bardzo lubię jeden z jej obrazów, który pod względem artystycznym całkiem nio jest udany. W czasie ciężkiej choroby malowała obraz polon „Todesahnung", świadomości śmierci. Ale t u malarka, która prawie zawsze dysponuje dużą fantazją, ma nagle uderzająco mało "fantazji, dysponuje tylko jednym mocno zużytym symbolom: ćmą, która spala się w płomieniu świecy. Jasne, że ćma-motyl ma twarz kobiety, i ciekawe, że świeca, która normalnie w obrazach pani Walickiej jest znakiem wytworności (koncerty przy świecach) t u jest tym, co przynosi śmierć. Ciekawe też, że kwiaty na tym obrazie są blade, groźne, zniekształcone, są typowymi kwiatami śmierci w kompletnym przeciwieństwie do wszyst­ kich innych kwiatów malowanych przez panią Walicką. Normalnie to malarstwo jest bardzo zdyscyplinowane, ale w tym jednym obrazie pęka forma. Jej malarstwo jest bowiem super-dyskretne, ciche, ale ten obraz, to krzyk 1 btmt. Ciekawy to, choć nieudany obraz. Specjalistka od wytwornego życia nie potrafi, albo jeszcze nie potrafi, malować śmierci. Podobne, ale odwrotne zjawisko mamy u Andrzeja Bigajskiego, młodego człowieka, który żyje jakby w dobro­ wolnym zamknięciu, jest specjalistą od malowania albo rysowania starości, rozpadu, śmierci, zniszczenia człowieka przez człowieka. Absolutnie nie udało mu się namalować pozytywnego ideału, dziewczyny z marzeń. W przeciwień­ stwie do tych bardzo zróżnicowanych, oryginalnych obra­ zów o zagładzie człowieka akurat ten pokaz piękności jest pospolitą, anonimową pracą bez wyrazu — krótko mówiąc — nieudanym obrazem i równocześnie ciekawym dokumentem. Nieudany obraz „Todesahnung", którego marchand nie chciałby nawet za darmo, jest dla „Musee de PHomme" 0 wiele bardziej potrzebny, niż jeszcze jeden z wytwornych „salonów" pani Walickiej. To jasne, ale w tym kontekście chodzi mi o coś więcej: Obrazy pani Walickiej, któro przedstawiają na przy­ kład wytworną młodą panią pod parasolem słonecznym w ogrodzie, są „handlowe", korespondują jak najlepiej z rozpowszechnioną aktualnie nie tylko na Zachodzie kon­ serwatywną nostalgią za minioną wytwornością, za wyra­ finowaniem dawnych czasów. Te obrazy mają już jakby znak firmowy pani Walickiej. Dla normalnego miłośnika sztuki znak firmowy jest znakiem jakości. Jak rozpozna obraz jako dzieło tego albo tamtego malarza, jest dumny 1 równocześnie ma wrażenie, że rozpoznany obraz jest więcej wart. Fakt, że te obrazy budzą w coraz większej ilości znawców, odbiorców reakcję: „Ach poznaję, poznaję —• to dzieło pani Walickiej", jest warunkiem ich sukcesu. Obraz „Todesahnung" jest „antytowarowy", jest próbą, początkiem refleksji, jest obcym ciałem w dotych­ czasowym malarstwie pani Walickiej, nierozpoznawalny jako jej dzieło. Reakcja widzów i potencjalnych nabywców, a to znaczy — reakcja rynku, zachęca do kontynuacji malo­ wania tego co już było, tego co dany malarz już umie, tego, od czego jest on specem — w danym wypadku — salonów i wytwornych dam — i przeszkadza malarzowi w poszukiwaniu nowych, jakby dla niego nietypowych wyrazów — w danym wypadku przeszkadza malarce w za­ jęciu się sprawami ostatecznymi. I I . 17. Anna Binkuńska, Wrocław. Babcia i wnuczka, olej, wym. 41,5x60 cm. 63 �Nieporozumienie polega na tym, że traktuje się tych twórców jako artystów. Dla nich to może być pochlebne i przyjemne, ale to ma swoją drugą stronę medalu. Artysta, dzieło sztuki, przedmiot wartościowy, cenny obraz i cena obrazu-towaru, to wszystko łącz5^ się nierozerwalnie ze sobą. Traktować tych twórców jako artystów, znaczy traktować ich jako cenionych albo nio cenionych dostawców dla rynku sztuki, jako producentów dzieł sztuki, to znaczy jako producentów towarów albo też bubli. Dziwne, jak nawot całkiem normalny widz, któremu w ogóle nie przyjdzie do głowy kupienie sobie obrazu ani Picassa, ani pani Walickiej, ulega tomu skojarzeniu natrętno-obscsyjnemu: sztuka — przedmiot wartościowy — towar. Normalny widz umie oglądać obrazki dziecka, bo widzi w nich próby, aspekty, zarodki wyrazu a nie skończone dzieła. Normalnego widza bawi i ożywia bazgranina współdelegata jakiegoś kongresu i nawet jeśli ten rysunek bardzo mu się podoba, nie przyjdzie mu do głowy porównywanie go z rysunkami widzianymi w muzeum. Jeżeli zapragnie go mieć, prosi „daj mi to", a nie „sprzedaj mi to". Ale ten sam normalny widz prawie nigdy nie umie ustosunkować się do twórczości plastycznej nieprofesjonalnej; porównuje ją automatycznie ze sztuką widzianą w muzeach albo w albu­ mach. Jakże często ludzie, zwłaszcza z Zachodu, którzy od­ wiedzają kolekcję, pytają natychmiast po kilku spojrze­ niach: „a ile to jest warte?" Wtedy już wiem, że w ogółe nie warto im pokazywać kolekcji. Ale ta moja reakcja jest niesprawiedliwa, bo ich idio­ tyczne pytanie jest po prostu wyrazem kompletnej bez­ radności. To wszystko jest im obce, nie wiedzą, co o tym myśleć i spodziewają się, że będą wiedzieli, jeżeli im opowiem jak takie rzeczy są notowane na jakiejś międzynarodowej giełdzie. Zresztą kiedyś jakaś supergruba ryba powiedziała już po dziesięciu minutach oglądania: „Panie, ja się znam, to na pewno jest warte 20 milionów". Ale niestety zapom­ niałem zapytać czego — dolarów, złotówek, lirów czy piastrów. To nieporozumienie, to traktowanie twórczości nie­ profesjonalnej jako sztuki jest utrwalone i jakby instytucjonalizowane przez najróżniejsze galerie i Desy, przez horrendalne czasem ceny mistrzów malarstwa naiwnego, przez wielkie i wytworne wystawy, urządzane według wzoru wystaw sztuki akademickiej, przez drogocenne albumy i pseudopoetyckie hymniczne teksty opisujące tę sztukę i jej artystów. To nieporozumienie stwarza rodzaj dyktatury w stosunku do twórcy nieprofesjonalnego, pcha go do powtarzania i powielania tego co już umie, do dosko­ nalenia się w swojej specjalności, do bezustannego polero­ wania swojego znaku firmowego. Z tego traktowania twór­ czości nieprofesjonalnej jako sztuki wynikają doskonałe i godne podziwu, ale i też przerażająco puste obrazy wiel­ kiego malarstwa zawodowo -naiwnego, świadomie naiwnego, które w tej chwili jest bardzo rozpowszechnione, na szczęście bardziej np. w Jugosławii niż w Polsce. Liczba twórców, wobec których dyktatura rynku nie funkcjonuje, którzy zachowują przynajmniej pod tym względem kompletną wolność, jest minimalna. Są to albo wielcy chorzy, jak na przykład Monsiel i Sutor, albo twórcy, którzy są w sposób misterny całkowicie zajęci własnym wewnętrznym świa,tem, jak np. pani* Michałowska. Kiedy jej urządziłem, rok przed jej śmiercią, w moim domu, wielką wystawę, była szczęśliwa, że mogła zobaczyć na raz tyle swoich własnych obrazów i równocześnie bardzo nie- I I . 18. Edward Błaziak, Fajsławice, pow. Krasnystaw. Autoportret, ol/pł, wym. 129,5x89,5 cm. I I . 19. Maria Korsak, Warszawa. Morskie Oko, tempera, wym. 62x48 cm. 1963 r. 64 �II. 20. Ludwig Zimmerer z wizytą u Bazylego Albiezuka. I I . 21. Bazyli Albiczuk, Dąbrowica D., pow. Biała Podlaska Ogród w sierpniu, ol/pł., wym. 69,5x48 cm. 1965 r. 65 �zadowolona, że było przy tym tylu jeszcze innych ludzi, którzy oglądali jej obrazy i jej samej w oglądaniu przeszka­ dzali. Mówiliśmy o malarstwie fa jrantowym. Dyktatura rynku prowadzi do tego, że malujący staruszkowie często zaczy­ nają drugie życie zawodowe, drugą jakby karierę z awansami i porażkami, nową walkę o byt i uznanie, z tryumfami i rozczarowaniami, Hobby zmienia się w nową, twardą i wyczerpującą pracę zarobkową, zajęcie kontemplacyjne — w nowe ekspansywne działanie. ' Wyobrażam sobie niezmiernie smutno-zabawną kome­ dyjkę: dramat staruszka, typowego Feierabendmalera, który pomalutku osiągnął pozycję monopolową jako naj­ słynniejszy z żyjących naiwnych malarzy dżunglowych. Jego sława rośnie i równocześnie rośnie znaczenie jego udziału w budżecie rodzinnym. Od jego sukcesu zależy teraz zakup samochodu przez wnuczka, przeprowadzka rodziny córki do większego mieszkania. Aż nagle staruszek przeżyje przełom psychiczny, ma dość tych ciemnych i po­ gańskich dżungli, robi się pobożny, woli nagle białą liliję cnoty od lian tropikalnych i Baranka Bożego od krokodyli. No i klops... A.J. Bardzo mnie zainteresował twój sposób podejścia do sztuki nieprofesjonalnej i to co mówisz o procesie ko­ mercjalizowania się tej twórczości. Niestety, nie miejsce tu na dokładną analizę tego bardzo złożonego procesu, ale jedną sprawę warto t u podkreślić — potrzebę samo­ realizacji i jednoczesną potrzebę aprobaty społecznej, bo przecież fakt sprzedaży pracy można rozpatrywać i w tym aspekcie. Sprzedają nie tylko potrzebujący, ale i ludzie, którzy wcale nie są do tego zmuszeni. — Mówiłem już o tym, że najbardziej mnie interesuje „die Selbstverwirklichung"— samorealizacja twórców. Alo jeżeli mamy być szczerzy, trzeba przyznać, że niedokładnie wiemy na czym ona polega. Na szukaniu coraz to nowych form i wyrazów ? Bardzo możliwe. A może — w większym jeszcze stopniu na staraniu się, ażeby być finansowo nie­ zależnym od dobrego serca bliskich, ażeby było stać na wspaniałomyślne prezenty, ażeby nie czuć się już zbędnym, ale znowu użytecznym, ba, nawet potrzebnym? Znam starego rzeźbiarza autodydaktę, pochodzi ze strasznie biednej wsi kieleckiej, sam przez długie lata żył w nędzy, a z natury jest naprawdę wielkim panem. Nie udaje, on po prostu nim jest. A to kosztuje. Całe szczęście, że ma powodzenie i nie musi sprzedawać żadnej rzeźby poniżej 2 tys. (Ale będąc wielkim panem, stać go na to, aby czasem z największych rzeźb zrobić podarunek.) O jego wymaganiach mówię absolutnie bez ironii. Nie wiem, czy od jego wspaniałej umiejętności rzeźbienia nie cenię jeszcze wyżej jego sztuki życia. Smakoszem nie jestem, ale rozu­ miem, że to jest istny poemat, jeżeli pan Edward Kołacz tłumaczy, gdzie trzeba kupić i jak przyrządzić młode gołębie. Powiem więcej: w sposobie jak ten bardzo chory, ale nigdy nie narzekający człowiek zachwyca się smacznymi rzeczami, jest ta sama wdzięczność za życie, ten sam szacu­ nek dla darów tego świata jak w twarzach tych przez niego rzeźbionych starców, którzy trzymają bochenek chleba na kolanach. Wspominam o tym, bo polemika z komercjalizacją często jest tak bezsensowna, purytańska i nieżyciowa, że przez to czasem nieludzka. W różnych dziedzinach twórczości ludowej zawsze panowała komercjalizacja. Stary świątkarz rzadko był outsiderem żyjącym poza normalnym życiem wsi. Częściej był po prostu specjalistą od robienia świątków. I jasne, że nie robił ich za darmo. Mówią, że stary Wawro po ukończeniu Chrystusa Frasobliwego modlił się mniej więcej tak: „Panie Jezusie, ja Ciebie uczciwie zrobiłem, teraz Ty uczciwie postaraj się, żeby znalazł się ktoś, kto Ciebie zechce kupić zą uczciwą cenę". Jak nie znalazł 66 kupca, to głodował. Czy to komercjalizacja? Dobrze, to przeszłość, ale nie całkiem. W kolekcji mam prace 108 rzeźbiarzy, 96 z nich mioszka na wsi, a ponad 80 % z tych mieszkających na wsi ma za malo gospodarstwa i albo nie są zdolni do innej pracy, albo nie mają innej możliwości dorabiania — tak, że w gruncie rzeczy nie bardzo mogą żyć bez tego rzeźbienia. (Ale tu trzeba dodać, że prawie wszyscy ci, o których teraz mówię, mają ponad 50 lat. Dla większości młodych wiojskich rzeź­ biarzy problem jest już inny.). Często, jeżeli nam jakaś rzeźba nie podoba się, jeżeli jest za bardzo seryjna, za mało „rzeźba" a za dużo „pamiąt­ ka", mówimy, że jest typowo cepeliowska. Ale takie kręcenie nosem nie jest sprawiedliwe. To, że teraz robi się tak dużo rzeźb i jest z czego wybierać, zawdzięczamy właśnie tej Cepelii, bo ona stworzyła popyt dla tego rodzaju towarów. W życiorysach twórców ludowych często czytam, że rzeźbili jako mali chłopcy a potem rzucili rzeźbienie, „bo przed wojną nikt tego nie chciał kupić". Zupełnie słusznie odpo­ wiadał prezes Cepelii podczas jednego seminarium ha różno napaści z powodu handlowego charakteru jego instytucji: „Cepelia to nie kolekcja pana Cukermana". Ma rację. Zresztą wpływy Cepelii albo Desy na twórczość plastyczną nieprofesjonalną — to arcyciekawy temat, choć żaden pro­ blem. Ciekawy temat, gdyż te wpływy są w sposób parado­ ksalny sprzeczne, pomagają i zarazem niszczą, pobudzają i korumpują, jedno i drugie równocześnie. Ale wbrew pozorom nie jest to żaden wielki problem. To instytucje — a ściślej •— ich działy zajmujące się twór­ czością plastyczną niezawodową — pilnie przykładają się do samolikwidacji. Ich wspaniała aktywność.jest samobójcza, im lepiej pracują, t y m szybciej zakończą swój żywot. Muszą przecież prowadzić do tego, że podaż towarowa w dziedzinie twórczości plastycznej niezawodowej niesły­ chanie szybko wzrasta. W niedługim czasie rynek będzie przesycony. Liczby t y lepiej znasz odo mnie. I l u było w 1944 r. chłopskich rzeźbiarzy? Może 50? W roku 1964 było ich chyba 150—200. Dziś mamy co najmniej tysiąc. Za dziesięć lat — może 10 tysięcy. Z roczną produkcją Chrystusów Frasobliwych plus minus milion. Jeżeli chodzi 0 malarzy, progresja jest chyba jeszcze większa. Co roku kilkaset nowych nazwisk, krótko mówiąc — niesłychany, wręcz fantastyczny wzrost produkcji w skali ogólnokrajowej. Ale kto to ma kupić? Pan Cukerman? Jak jedna na 100 tysięcy emerytowanych pielęgniarek zacznie malować 1 okaże się, że jest zdolna i oryginalna, to szansa znalezienia nabywcy dla jej obrazów jest spora. Ale jak tysiąc emeryto­ wanych pielęgniarek zacznie malować i okaże się, że sto jest zdolnych i oryginalnych, to ich produkcja straci cha­ rakter towarowy. Wtedy ich obrazy będą nadawa,ły się na prezenty, będą wisiały na klatkach schodowych w blo­ kach, w których mieszkają malarki, będą pokazywane na wystawach dzielnicowych, wyróżniane w konkursach orga­ nizowanych przez kluby z sąsiedztwa. Zresztą to nie jest sprawa wyłącznie ilości. Prawa rynkowe są dziwne, i nie moją jest sprawą je analizować. Ale wiem, że niektóre galerie na Zachodzie kilka lat temu zamawiały polskie rzeźby ludowe, no, prawie kwintalami i były bardzo nieszczęśliwe, że odpowiednie biura handlowe nie były w stanie dostarczyć im tego towaru w pożądanym czasie i w wymaganej ilości. Potem owo biura starały się o wzrost produkcji. Udało im się to, wzrosła ilość, ale spadla jakość. I już ta ledwo zaczęta wielka moda na polską rzeźbę ludową zaczęła upadać. To, co kilka lat temu jeszcze byio czymś w rodzaju „Geheimtip", czymś wysoko notowanym w gronie koneserów, jest już passe, już nie liczy się. Krótko mówiąc: komercjalizacja twórczości plastycznej nieprofesjonalnej nie ma przyszłości. �¿9 •{чзотщй) •Braejrzserttt łiiemgisjjj -gg -ц �П. 23. Makata. Ważne jest, aby uświadomić sobie ten proces. Bo tej twórczości potrzebne jest poparcie. W t y m momencie komercjalizacja to poparcie, w sposób wątpliwy, jednak daje, ale przypuszczalnie nie potrwa to długo. Dlatego inteligentna i rozumna polityka kulturalna w t y m zakresie będzie coraz bardziej pożądana. Pod tym względem w Polsce już teraz dużo się robi, wydaje mi się, więcej i rozsądniej niż w wielu innych krajach: stypendia niezobowiązujące dla twórców ludowych, przyznawane przez Ministerstwo Kultury, aktywność licznych powiatowych albo wojewódz­ kich Domów Kultury czy też Muzeów Regionalnych. dzenia selekcji, wyelirmnowania kiczu albo świątków, albo robótek ręcznych i przez to przedstawiłby ograniczony, sfałszowany, odbarwiony obraz twórczości tego powiatu. Najsympatyczniejszym moim doświadczeniem w t y m zakresie nie była jakaś wspaniale urządzona i przez znawców odwiedzana wystawa, ale bardzo skromna impreza — wy­ stawa w powiatowym Domu Kultury we Włoszczowej. Kilkunastu mieszkańców powiatu po prostu pokazało swoje prace: trochę haftu, wycinanek, świątków, płasko­ rzeźb, landschaftów, robótek ręcznych, obrazków naiwnoidyllicznych i straszne widoczki kosmicznych kataklizmów, uderzająca różnorodność, sympatyczny wielki bałagan, jak w prawdziwym życiu. Z tej prowincjonalnej imprezy wyni­ kało coś, co jest bardzo proste i ważne, mianowicie, że ludzie są niesłychanie różni. A.J. To chyba nie jsst takie proste. Zgadzam się z tobą, że należy pokazywać wszystko, co ludzie robią, a więc i robótki ręczne i ozdoby — ale gdy to ma miejsce w środo­ wisku własnym, gdy nio pretenduje do roli wystawy „artys­ tycznej". Ale — jak sam to świetnie opisałeś — zaciera się w odczuciu społecznym różnica między kategoriami — „sztuki" i „wypowiedzi". Zarówno więc amatorzy, jak i publiczność chcą widzieć „sztukę", a raczej konwencję „sztuki". Nie rozumieją jej istoty, rdzenia wewnętrznego, a dostrzegają często tylko cechy zewnętrzne, powierzchowne. Miarą oceny staje się wierność fotograficzna i barwność. Niebezpieczne wydaje mi się właśnie to, że wtórna, często słaba, czy wręcz zła twórczość — może być jako łatwiejsza uznana za lepszą, za „sztukę". Selekcja jest więc potrzeb­ na — nie z punktu widzenia autorów i kompensacyjnej roli twórczości — ale wtedy, gdy chodzi nam o rolę tej twór­ czości w podnoszeniu artystycznej świadomości odbiorców. Wiesz o co mi chodzi — zły pieniądz wypiera dobry itd. Dlatego też to, co teraz powiedziałeś, wydaje mi się co najmniej kontrowersyjne. Nowoczesna cywilizacja, kultura masowa, prowadzą do niesamowitego ujednolicenia społeczeństwa; zanika z ko­ nieczności barwność starych społeczeństw. Ale w twórczości plastycznej niezawodowej różnorodność i barwność znowu wychodzą na jaw w momencie całkiem już nieoczekiwanym. Wydaje mi się, że na tym rzecz polega, że to jest wielka rola tej twórczości w naszych czasach. Organizator owej imprezy powiedział m i : „Na sztuce, proszę pana, ja się nie znam". Myślę, że akurat to było warunkiem przedsięwzięcia Włoszczowej. Gdyby znał się na sztuce, chcę powiedzieć, gdyby myślał, że się zna, to prawdopodobnie nie mógłby oprzeć się pokusie przeprowa­ — Oj wiem, ale chodzi mi po prostu o to, że kiero­ wanie i poparcie tej twórczości powinno być niesamowicie dyskretne. Z chwilą ustąpienia komercjalizacji pokusa integracji będzie nieuchronnie duża. Wiemy jak to było w okresie niedorozwiniętej komercjalizacji i hypertrofii w kierowaniu. Wtedy było mnóstwo dobrych pomysłów — produkcja twórcza jako zajęcie w wolnym czasie, a nie jako produkcja towarów. W gruncie rzeczy jest to nie tak dalekie od mojej wizji przyszłości: obrazy jako prezenty, na klatkach schodowych, w świetlicach a nie w galeriach handlowych. Ale kryło się w t y m wielkie nieporozumienie. Organizatorzy niezawodowej twórczości plastycznej myśleli, że znają się 68 �na sztuce, że wiedzą, jak trzeba malować i rzeźbić, że nawet wiedzą o czym ma marzyć pracujący w czasie wolnym od pracy — mianowicie znowu o pracy, i z tego powodu ma malować swój zakład, swoją pracę, jakąś nową maszynę, jakiegoś przywódcę politycznego. Nie zrozumiano, żo ma­ rzenia nie dadzą się socjalizować tak jak przedsiębiorstwa. Więcej: że próba socjalizowania marzeń zaszkodzi socja­ lizmowi, że w parze z rozbudową socjalizmu, z uformowa­ niem jednolitego społeczeństwa musi iść wszechstronny rozkwit jednostki, że w parze ze zdyscyplinowaniem społe­ czeństwa musi iść odmundurowanie człowieka — bo inaczej wyniknie kompletna szarzyzna. W tej smutnej sytuacji zaczynająca się komercjali­ zacja była wręcz zbawienna. Pomogła zdjąć końskie okulary źle rozumianej idei. Pamiętam, jak byłem na początku lat sześćdziesiątych w spółdzielni garncarskiej i podziwiałem przepiękne Chrystusy Frasobliwe i Chrystusy przy słupie. Sekretarz czy prezes spółdzielni, który pokazywał m i wyroby, powiedział: „A, panu one się też podobają! Z nimi mamy wielki sukces. Zamówienia aż ze Stanów Zjednoczonych i z Kanady. Na ostatnim zebraniu powiedziałem: Towarzysze, więcej Frasobliwych, więcej Chrystusów przy słupie." Zrozum, mnie nie chodzi o sztukę sakralną ani w t y m momencie naszej rozmowy, ani w ogóle w kolekcji. Jeżeli rzeźbiarz ludowy robi powiedzmy Lenina w sposób bardziej ciekawy niż Pana Jezusa, to będę pierwszym, który kupi tę rzeźbę. A.J. Zgoda — ale, to co mówisz nie ma wiele wspólnego z t y m twoim idealnym organizatorem we włoszczowskim Domu Kultury. To są twoje poglądy — a nie jego. -—• Więc dobrze — jestem przeciwieństwem organiza­ tora sympatycznej imprezy we Włoszczowej. Ale ja nie mam zajmować się powiatowym domem kultury, ja na razie jestem właścicielem, na razie prywatnej kolekcji. Absolutnie subiektywnie wybieram dla tej kolekcji to, co mnie obchodzi, bawi, dotyczy. Bo wiesz, kolekcja to jakby moja nieprofesjonalna twórczość, mój obszar wolności, w którym nie ma obo­ wiązków dyktowanych z zewnątrz. Tu, w tym moim drugim życiu stać mnie na sobiepaństwo — na bardzo konsekwentne sobiepaństwo — i z tego powodu ten cały mój rozgardiasz chyba stwarza jedną całość. Przynajmniej mam nadzieję, że tak jest. I jeżeli wszystko idzie dobrze, przybliżam się coraz bardziej do tych twórców, których najbardziej sza­ nuję — do Chajca, pani Wiśnios, Lurki — będę do nich coraz bardziej podobny przez to, że moje drugie życie, moja boczna twórczość coraz bardziej mnio warunkuje i kształtuje, coraz bardziej się liczy. Krótko mówiąc, mam nadzieję, że z tej mojej wielkiej przygody z kreatywnością ludu polskiego wyniknie w końcu coś w rodzaju „Lebenswerku" (dzieła życia). A.J. Mówiąc o sztuce, ograniczasz się do twórczości nieprofesjonalnej, ona —jak mówisz — „obchodzi cię, bawi I I . 24. Halina Walicka, Warszawa. Lunatyczka, ol/pł, wym. 60x76 cm. 1963 r. 69 �i dotyczy". A sztuka profesjonalna, reprezentacyjna — jak mówi Prof. Szczepański — czy ona cię nie interesuje ? Przecież masz u siebie sporo prac Kruczka, masz Hasiora, zdumiewającego Kolonkę i Annę Giintner, którą wiem, że lubisz. W twoim domu nieraz spotykałem wielu cieka­ wych pisarzy, aktorów, reżyserów, malarzy. Ty sam tłuma­ czyłeś przecież na niemiecki utwory Mrożka — a teraz, w rozmowie zdajesz się zupełnie zapominać o tej sztuce „oficjalnej", tak jakby niewiele dla ciebie znaczyła. — Coś ci powiem. Byliśmy ostatnio w Krakowie. Rano pojechaliśmy do Zielonki, ażeby odwiedzić panią Katarzynę Gaweł. A natychmiast po powrocie do Krakowa oglądaliśmy wystawę Muchy-Hasiora-Kwietnia. Wspaniała wystawa! No, ale przedtem byliśmy u pani Gaweł. Stara samotna chłopka, mieszka w małej klitce przy stodole. Byliśmy tam pierwszy raz, ale znaliśmy to mieszkanie z fotografii pana Świderskiego (il. 32). Ściany pełne obrazów: Zmartwychwstanie, Ostatnia Wieczerza, Matka Boska z anio­ łami, dużo, dużo aniołów. Malowidła przypominające stare podhalańskie albo też słowackie malarstwo na szkle, wszyst­ ko to zrobione z niesłychanym, wesołym rozmachem. Na tych fotografiach wnętrze to wyglądało przez te obrazy bardzo bogato, ale teraz zauważyliśmy, że to całe bogactwo znajduje się w środku strasznej nędzy. Uderzający zaduch starości, choroby i zbliżającej się śmierci. Ta łagodna, wesoła, już zupełnie niedołężna, a przez rodzinę i wieś zapomniana staruszka kilka lat temu nagle zaczęła stwarzać sobie swój własny świat. Sobie - 7 - nie dla innych, nie jako wizytówkę swych umiejętności, ale dla własnej frajdy. Czy kiedyś zauważyłeś, jak ta polska religijność ludowa jest różnorodna? Znam Chrystusów Frasobliwych markotno - kwaśnawych, wyglądających jak belfrowie niezadowoleni z uczniów; znam anioły wypędzające z Raju, które mają gęby wykidajłów z nocnej knajpy; znam obrazy i rzeźby, które odzwierciedlają śmiertelną nudę lekcji religii i znam wesołą religijność jak właśnie u pani Gaweł. Ale w t y m jest coś więcej niż wesołość. Ona, od dawna już wydalona na margines społeczeństwa, przesuwa samą siebie na właści­ we miejsce — do środka: stwierdza własną godność, ota­ czając siebie aniołami własnej roboty. Jej obrazy są radosne. W przeciwieństwie do innych pobożnych staruszków ona nie przygotowuje się na śmierć, ona w tej klitce przygoto­ wuje i stwarza sobie niebo. Fascynujący jest ten jej Zmartwychwstały. Bez brody, żeby piękny, żeby młody i w dziwnym stroju, jakby ko­ bieco-krakowskim — też ażeby piękny. To samo staranie, nie, tę samą walkę, biednymi, nie wystarczającymi środkami 0 przedstawienie Pana Jezusa jako przepięknego człowieka mamy też u mojej ulubionej wiejskiej malarki, pani Marii Wiśnios. W obydwu wypadkach znajdujemy się w środku wielkiej tradycji kobiet-mistyczek, tradycji, która od wieluset lat widzi w Chrystusie den Seelenbrautigam (mistycznego narzeczonego). Wiem, że to trochę nie „fair" porównywać sztukę Hasiora z twórczością pani Wiśnios czy pani Gaweł. U niego wszystko jest tak pomysłowo wymyślone, tak w miarę ładne 1 w miarę szokujące. U niego to prawdziwa sztuka i świetny przykład jak sztuka, sztuczka i sztuczność mogą być blisko siebie. Te jego noże, te gwoździami wybite oczy, te śliczne maltretowane laleczki, jak to wszystko niepoważne w po­ równaniu z jedenastą stacją („Jezus okrutnie do krzyża przybity") Drogi Krzyżowej malowanej przez panią Wiśnios: I I . 26. Konstanty Pawłowski, Strzelcowizna, pow. Augustów. Miasto przyszłości, rys. kredką, wym. 50x70 cm. •Виг». 70 >.>•••"№ i; гид принта �П. 26. Brunon Podjaski, Bukowiec, pow. Jelenia Góra. Memento mori, ol/pł, wym. 39x55 cm. 1972 r. prawie czule i uroczyście, sympatycznie wyglądająca postać sprawdza tam, czy gwoździe do przybicia Pana Jezusa nadają się, czy są dość ostre. Znowu nie chodzi mi czy to tomat sakralny czy nie, po prostu nie umiejąca czytać ani pisać pani Wiśnios umie stworzyć prawdziwą twarz sadyzmu, pokaże w sposób niesamowicie wyrafinowany „mysterium iniquitatis". Ale chętnie przyznaję, że t u w zestawieniu z panią Gaweł i panią Wiśnios słabiutko wypadający Hasior ogrom­ nie mi imponuje, jeżeli porównuję go z tymi Warholami, Oldenburgami, Lichtensteinami i innymi. Widzę przecież, jak w jego miłych chorągwiach wibruje jeszcze prastary obłęd góralski, a u tych kolegów zachodnich najwyżej wibruje pustka. I tu masz odpowiedź na twoje pytanie. To, co mnie obchodzi, bawi, dotyczy — dopomaga mi iść dalej, i z tego się uczę. Kiedy byłem mały, moimi nauczycielami byli Platon i Kierkegaard, późnioj Karol Marx i Ernst Bloch, potom długo, długo nikt a teraz nimi są — nie waham się ich tak określić — pani Wiśnios, Chajec, Lurka, Błaziak... Z nimi, a nie — przykro mi bardzo — z panami artystami albo literatami, mam najciekawsze rozmowy. I m mnóstwo zawdzięczam. A. J. Czy aby nie przesadzasz ? Co im zawdzięczasz ? — Bardzo dużo i całkiem różnych rzeczy. Na przy­ kład pani Korsak. Obaj znamy ją, lubimy, a czasem ona nas drażni, że jest tak idealnie przystosowana do aktualnych wymagań rynku, że pod jej dokładnie i na zimno wypraco­ wanym znakiem firmowym od dawna już — tak nam się wydało — znikła jej osobowość. Ale ostatnio zauważyłem, że nawet ona, mimo jej ruchliwości, czerpie z prastarej, nam intelektualistom albo niby-intelektualistom od dawna już niedostępnej mądrości. Przeżyła ciężką chorobę, groziła jej niebezpieczna operacja; wtedy namalowała obraz, na pierwszy rzut oka typowy „korsakowski" obraz: las, droga leśna. Na początku zauważyłem tylko, że w tym obrazie pani Korsak, która w przeszłości dała sobie wy­ perswadować zamiłowanie do sympatycznego, makatowego kiczu, pofolgowała nagle starym zapędom, malując dużo nieproporcjonalnie wielkich grzybów, oczywiście przede wszystkim muchomorów'. Potem dopiero spostrzegłem, że ta leśna droga prowadzi do nikąd, ściślej mówiąc, pro­ wadzi do pola, gdzie dojrzałe zboże czeka na żniwa. Postacie będące na tej drodze idą w jednym kierunku, ku końcowi drogi, ku polu, do tych żniw. Idą dwie kobiety i mężczyzna z kosą; nad nimi unosi się wielki czarny ptak. Dla mnie symbolika jest prosta i jasna, mam wrażenie, żo to jest obraz śmierci. To co mi imponuje tutaj, co mnie obchodzi, dotyczy i cieszy — tak, cieszy, bo każde praw­ dziwe pojmowanie czegoś istotnego sprawia przyjemność •— jest niesłychany spokój emanujący z tego obrazu. To nie ma nic wspólnego z rezygnacją, to jest pogodzenie się z prawami natury, i w t y m jest mądrość tysięcy lat, mądrość człowieka pierwotnego i też filozofii Dalekiego Wschodu, mądrość, która udowadnia mi, jak głupia i przede wszystkim próżna jest nasza nowoczesna kultura, z t ą cholerną obawą własnej śmierci. Tę bardzo prostą prawdę, od której nasza cywilizacja tak panicznie ucieka, żo jest czas kwitnienia i czas żniw, obraz ten demonstruje w sposób równie skromny, jak i przekonywający. Lubię mieć ten obraz w pobliżu, robi mi się dobrze, gdy na niego patrzę. — Jak nie miałbym uczyć się z tego obrazu? 71 �27 28 Maria Wiśnios, Rataje, pow. Starachowice: i l . 27. Św. Izydor, tempera, papier, wym. 100x70 cm. 1973 r. i l . 28. Pan Jezus i Król Herod, tempera, papier, wym. 100x70 cm. 1973 r. Albo zupełnie inna historia. Od pani Wiśnios dostałem kiedyś bardzo ciekawy obraz: święty Izydor, który zamiast orać, modli się pod krzyżem przy drodze (il. 27). Pan, który chciał go ukarać za próżniactwo, nie ma do tego powodu, bo w czasie modlitwy Izydora anioł zajął jego miejsce przy pługu. Jest to bardzo znany obrazek dewocyjny, w naszym wypadku w większej części dość porządnie malo­ wany przez panią Wiśnios. Na pierwszym planie orze białoskrzydły anioł w poprawnej niebieskiej sukience i ze sta­ rannie zaznaczoną aureolą. Drugi plan bardziej niesamowity, mniej porządny i bardziej z własnej głowy: na prawo i na lewo od krzyża wierzby, jakby cofające się, uciekające na boki — bo w starych wierzeniach wierzby są siedzibą de­ monów, i złe duchy mają uciekać, gdy Ukrzyżowany króluje. Na trzecim planie wznoszą się góry, malowane widocznie z rozmachem i jakby z namiętnością. Bezpośrednio za krzyżem są świetliste, jasne, żółto-brązowe góry. Kolorys­ tyka, dynamiczne formy tych gór i uciekające wierzby robią wrażenie dramatycznego zdarzenia — co zresztą znajduje się w dziwnej sprzeczności ze statycznością modlącego się Izydora, tuzinkowego anioła i w ogóle z dewocyjnym cha­ rakterem obrazka. Będąc u nas, pani Wiśnios oglądała jej własne obrazy; interesowało ją bardzo, jak wyglądają w obcym otoczeniu. Na dłużej zatrzymała się przed św. Izydorem. W końcu powiedziała: „świetnie go poprawiliście". Nie rozumieliśmy, o co jej chodzi. Wtedy wskazując na te przedziwne góry powiedziała: „To mi się bardzo podoba, ale to przecież nie ja malowałam". Do tej pory nie wiem, czy udało nam się przekonać panią Wiśnios, że naprawdę ona sama jest autorką tych gór. O co t u chodzi ? Pani Wiśnios mieszka w chałupie na skraju wsi, bez światła elektrycznego. Maluje 72 nocami przy lampie naftowej. Opowiada czasem o tym, jak szumi wiatr, jak dziwne są odgłosy nocy, jak w ferworze malowania zdarza się, że przypali sobie włosy. Jasne, że w t y m rosnącym zmęczeniu wpada w rodzaj transu, uniesienia. Wtedy zaczyna malować w sposób już nie kon­ trolowany. Jej malowanie zmienia się w ART BRUT —• w sztukę w stanie surowym, nie przerobioną przez refleksję, rozum, konwencje... To co w t y m stanie maluje, szybko zapomina,, ale jak znowu widzi swój własny obraz, wtedy akurat to najbardziej jej się podoba. A morał z tej historii — grzeczny Izydor, głupawy anioł, wszystkie elementy nudnego, unormowanego obrazka dewocyjnego — to nasza egzystencja dzienna i codzienna, to nasze grzeczne funkcjonowanie, nasze pobożne wypeł­ nianie wszystkich obowiązków jako tatuś, urzędnik i oby­ watel, nasze poczciwe dreptanie w przeznaczonym nam miejscu. I ten wir, te dzikie góry — to ukryte w człowieku możliwości, które mądra pani Wiśnios z siebie, przynajmniej czasem, uwolni. Nauczka z tego: mieć odrobinkę zaufania do tego co siedzi w bebechach podświadomości — nawet jeżeli to przeszkadza naszej mdłej „Andachtsbildexistenz" — egzystencji wzorowanej na świętym obrazku. Widzisz, nauczyłem się czegoś od pani Wiśnios. Ale jak już mowa o pani Wiśnios, chciałbym opowiedzieć o niej krótką historyjkę. Wiśniosowie mieli bardzo małe gospodarstwo, 1,3 ha. Pan Wiśnios dorabiał jako wiejski fryzjer. Chłopi, przy strzyżeniu albo goleniu, nie mając nic do roboty i malo do powiedzenia, lubili naśmiewać się z malarstwa pani Wiśnios. Bo malowanie było dla pfvni Wiśnios czymś w ro­ dzaju nałogu, od momentu jak pomogła w rysowaniu małomu synowi, który nie mógł dać sobie rady z zadaniem szkolnym. �Wtedy odkryła nagle, całkiem niespodziewanie dla siebie, że umie malować, że musi malować, i że to ją bawi. W tam­ tych okolicach prócz niej nikt nie malował. Malująca chłopka, to dla sąsiadów znaczyło: nietypowa, dziwna, niepoważna. Z tej opinii wynikające upokorzenia trwały dobre 20 lat, 10 lat dłużej niż trwał żywot jej męża — wiejskiego fryzjera. Ostatnio mi pisał syn, że mama teraz mniej maluje. Kupiłem od niej dość dużo obrazów, i ze- te pieniądze kupiła grunt, cały hektar. Mogła prawie podwoić swoją posiadłość właśnie dzięki temu wyśmiewanemu malarstwu. Zrobiła to, ażeby „im" pokazać! Nie widzę innego powodu. Pracę rolną wcale nie tak bardzo lubi, ma ponad 60 lat, wysokie ciśnienie i krzyż ją boli. Pamiętasz, mówiliśmy o samorealizowaniu się ? Możliwe, żo dla pani Wiśnios ten zakup ziemi, ten dowód, że jest prawdziwą chłopką, jeszcze pracowitszą od innych, był najważniejszym momentem jej samorealizacji. Jesteśmy w dalszym ciągu przy tym, co mi to kolekcjo­ nowanie, te kontakty z twórcami dają, czego ja się od nich uczę. Na przykład Edward Błaziak. Ma blisko 60 lat. Od dobrych trzydziestu lat chce zostać malarzem. Warunki: bieda, stosunki rodzinne, gospodarstwo rolne, choroby, odizolowanie, nie pozwoliły na to. Kilka razy nabierał rozpędu, ażeby osiągnąć swój cel, i ze„wsze na nowo mu się nie udawało. Maluje od dawna, ale bez specjalnego powo­ dzenia. Malarstwo jego nie pasuje do żadnej szufladki, nie jest ludowe, ani naiwne, ani amatorskie; to nie jest ART BRUT i równocześnie jak najdalej od malarstwa profesjonalnego. Nie pasuje do żadnych z istniejących szufladek i wernisaż specjalnej „szufladki" Błaziakowej jeszcze się nie odbył. Nie ma powodzenia, jest jakby wiecz­ nym debiutantem. Czasem przeżywa depresję i przerywa malowanie, czasem ma dużo innej pracy i też musi prze­ rywać. A potem maluje znowu. Jak mu się nie udało zostać malarzem mając 30 lat, jak mu się nie uda mając 60 lat, to wierzy, że mu się uda, jak będzie miał 70 lat. Wie, czego chce. Idzie swoją drogą, mimo że nikt od niego tego nie wymaga, z przymusu wyłącznie wewnętrznego. Jest nie­ słychanie uparty, ale przy tym skromny i łagodny. Nie jest fanatykiem, zarozumialcem, ale bezkompromisowo sta­ nowczy. Czy nie mogę się z tego uczyć? Albo Józef Lurka! Ma arcyrzadką w naszych czasach właściwość: jest po prostu sobą. Jest sobą w rzeźbieniu. W odniesieniu do niego nasze określenia są do niczego. Artysta ludowy ? Twórca nieprofesjonalny ? Amator ? On jest rzeźbiarzem, jak rzadko kto. I to mimo, że nie jest „pro­ fesjonalistą", mimo że pracuje przez 8 godzin dziennie w lesie jako drwal. Jest niesamowicie skoncentrowany na rzeźbieniu. Mówi, że głoszenie Ewangelii, Dobrej Nowiny w drzewie, to jego program, jego racja bytu. To znowu brzmi bardzo sakralnie; ale w dziele Lurki chodzi po prostu o nowinę miłości i dobroci. Kryje się w tym coś bardzo ciekawego — związek między chrześcijaństwem i humaniz­ mem nie jest jednolity. Nauka chrześcijańska może, ale nie musi być humanistyczna. Abnegacja, umartwienie, samo­ zaparcie czasami mogą mieć absolutną przewagę nad treś­ ciami humanistycznymi. Nie stanowiły też one — te treści — cechy polskiego oficjalnego katolicyzmu. Tym dziwniejsze, I I . 29. Władysław Chajec. Zdjęcie z Krzyża, drewno polichrom., wym. 30x25 cm. 1971 r. 73 �30 że akurat polski domorosły teolog — teolog nieprofesjo­ nalny — Józef Lurka głosi doskonałą syntezę humanizmu i wiary chrześcijańskiej. U niego nie ma zauważalnego przejścia od Chrystusa Frasobliwego do frasobliwego bieda­ ka, od Chrystusa niosącego krzyż do człowieka niosącego swój „krzyż", od Matki Boskiej do matki Lurki. U niego Syn Boży jest biednym człowiekiem — i biedny człowiek — synem Boga, inaczej mówiąc, najwyższą, najbardziej godną istotą. Jego twórczość plastyczna jest nierozerwalnie związa­ na z twórczością teologiczno-filozoficzną. Jest on samorod­ nym, twórczym artystą, ale też — i że coś podobnego w ogóle istnieje, było dla mnie wielkim odkryciem — samo­ rodnym twórcą w dziedzinie filozofii i teologii. Lurka przekonany jest, że ma powołanie, że ma coś do powiedzenia, bierze samego siebie absolutnie poważnie i jest przy tym całkiem skromny i nie nadęty. Kontakt z takimi twórcami, jak Lurka albo Chajec, to wyższa szkoła autentyczności. Mówią, co myślą — robią, co mówią. To dla nas intelektualistów, niby-intelektualistów niesłychanie pouczające. Bez przerwy gramy jakąś rolę 74 i sprawdzamy, jak wypadliśmy. Artysta stara się wyglądać i zachować według wyobrażeń ogółu o artyście, albo lepiej jeszcze je przewyższyć, mierny pisarz udaje wieszcza, gruba rybka — rekina. W gruncie rzeczy to całkiem niewygodne współżyć z pracami Lurki i Chajca. Rzeźby te patrzą na ciebie bez wrogości i surowości, ale nieprzekupnie; są autentyczno, nie tolerują próżności, wygłupów, konwersacji coctailowych. Narzucają trochę sposób bycia, mają wśród naszych znajo­ mych swoich ulubieńców, nie znoszą innych i robią wszystko, ażeby im obrzydzić dom... Tak podkreślam, żo dużo mam t y m twórcom do za­ wdzięczenia, bo nasze nastawienie do nich często jest, wydaje mi się, niewłaściwe. Traktujemy wielu z nich jako ukochanych dziwolągów, jako oryginałów ubarwiających nasze jednostajne społeczeństwa, jako sprawców cudownie groteskowych anegdot, jako — w wypadku starych świątkarzy •— ostatnie drogocenne egzemplarze wymierającego rodu, jako „innych" albo jako „odmieńców"-— tylko nie jako ludzi mających nam coś do powiedzenia. �Moje cytowanie pojęcia „inni" nie jest złośliwe. Osiem lat temu jak dałeś pierwszej wystawie polskiej sztuki samo­ rodnej nazwę „Inni", była to ładna i nawet poetycka ,,VerIegenheitslósung" — jak to nazwać po polsku? Coś w rodzaju sprytnego wybiegu, bo żadne z istniejących pojęć, „naiwni", „ludowi", „amatorzy", nawet „nieprofesjonalni" nie odzwierciedliłoby tego o co chodziło. Wtedy jeszcze nie było tej dziwnej mody na inność. Wtedy „inni" — znaczyło przede wszystkim, że artyści ci są inni od artystów zawodowych, akademickich a nie od nas. W tej najnowszej modzio na inność, w zachodnich krajach bardziej rozpow­ szechnionej niż tu, tkwi śmieszny paradoks. Z wielkim zadowoloniem stwierdzamy, że są ludzie nie przystosowujący się do ogólnie przyjętych reguł gry, które według naszego mniemania za bardzo nas ograniczają, za bardzo nas pozba­ wiają naszej indywidualności — i z równym zadowoleniem stwierdzamy, że sami jesteśmy inni od tych „innych", normalni. Jesteśmy łakomi na dziwactwa, ale sami siebie, broń Eoże, nie uważamy za dziwaków. Ta tak zwana „inność" pociąga nas, snobizujemy się na nią, ale równocześnie mamy sposoby, ażeby ją oddalić, odsunąć od siebie. Nasze szufladkowanie częstokroć ma charakter prostego zabiegu magicznego. To co potrafimy nazwać, klasyfikować, możemy unieszkodliwić. To co jest porządnie szufladkowane, już nie ma mocy nad nami, już nie jest w stanie nas niepokoić. Przerażają nas rysunki Monsiela — ale gdy dowiemy się, żeMonsiel był schizofrenikiem, wszystko wraca do porządku, rysunki już nam nic nie mówią o nas, mówią nam tylko 0 świecie chorego. Zdradliwy pod t y m względem jest tytuł książki wydanej w R F N na temat malarstwa psychicznie chorych: „Wunderwelt des Wahns" — cudny świat obłędu. Taki tytuł prowadzi nas do gabinetu osobliwości, gdzie już nie mamy do czynienia z wypowiedziami o losie człowieka. Muszę o tym mówić z prostej przyczyny: w R F N tak samo jak w Polsce pojęcie ART BRUT prawie nie jest znane; ale że ten obraz, tamta rzeźba są „typowo schizo­ freniczne", potrafi stwierdzić każdy głupek. Szufladka „typowo schizofreniczne" ma pomalutku charakter zbiornika dla wszystkiego, co nie da się włożyć do innych szufladek, co nie jest sztuką naiwną, ani ludową, ani amatorską, ani czymś zbliżonym do sztuki profesjonalnej. Każdy nie­ profesjonalista (profesjonaliście wolno), który maluje wizje, sny... musi liczyć się z tym, że pierwszy lepszy widz ma go za stukniętego. Kiedy opowiadam o człowieku, który czuje powołanie, muszę szybko dodawać, zanim mój słu­ chacz zwęszy wariata, że ten człowiek nie ulega żadnej megalomanii, że jest skromny, komunikatywny itd. W tym kontekście opowiem ci anegdotę: pewna ma­ larka z tej niezbyt znanej w Polsce parafii ART BRUT odwiedziła ostatnio wystawę, na której były też jej obrazy. Słyszała, bynajmniej nie po raz pierwszy, jak ludzie oglą­ dający jej obrazy kwalifikowali je jako „typowo schizo­ freniczne". Malarka obdarzona wyjątkowym temperamen­ tem, wtrąciła się do rozmowy. Kłamała trochę, udając, że jest znajomą autorki tych obrazów i stwierdziła, że to całkiem normalna kobieta. Wynikła z tego konwersacja 1 wspólna kawa. Panowie przedstawili się, jeden jako znany reżyser, drugi jako scenograf. Nasza malarka w dalszym ciągu zachowała incognito. Opowiadała panom, że była ostatnio w Łodzi i tam widziała nowy, awangardowy teatr studencki, któremu patronuje sam Hanuszkiewicz. Przed­ stawiali tam pantomimę. Była to bez końca kręcąca się karuzela, pełna ludzi, którzy widocznie tego kręcenia mieli już dość i usiłowali daremnie się z niej wydostać. Wreszcie jednemu z nich udało się wyskoczyć. Ale natychmiast wszyscy starali się wciągnąć go z powrotem. Opowiadała tak żywo, że reżyser chciał więcej wiedzieć o tym, jemu jeszcze nie znanym teatrze. „Ale jak mogłam mu więcej powiedzieć ?" mówi malarka. „Od dawna nie byłam w Łodzi i żadnego z teatrów łódzkich nie znam. Ta karuzela, to po prostu jeden z moich obrazów". No i jasne, jeżeli ta karuzela-pantomima jest wynalaz­ kiem młodego obiecującego reżysera, któremu gwiazda dopomaga — wtedy wszystko w porządku, wtedy mamy do czynienia z głęboką poetycką metaforą. Ale jeżeli to obraz-wizja malującej krawcowej — wtedy to na pewno typowo schizofreniczne. Powiedziałem, że tym twórcom •— naiwnym tak samo jak ludowym, „zdrowym" tak samo jak „chorym" — dużo zawdzięczam. Moje pisanie teraz jest jakby próbą spłacenia długu. Wspomniałeś, że tłumaczyłem Mrożka. To było dawno temu. Ale ja naprawdę jestem przede wszystkim tłumaczem. Jako dziennikarz próbuję przetłumaczyć rzeczywistość tego kraju na język i rozum moich słuchaczy, próbuję wytłumaczyć im, jak tu jest, jak t u było, jak tutejsi ludzie chcieliby, żeby było. Tak samo z kolekcją, sposób jej aran­ żacji i scenografii, moje oprowadzanie po niej—to mo­ menty przetłumaczenia świata Wiśnios, Chajca, Lurki... na rozum nowoczesnego mieszkańca wielkich miast. Moje pisanie — to próba przetłumaczenia tego, co tkwi w tych obrazach i rzeźbach na język, niekoniecznie zresztą nie­ miecki, po prostu na język. A.J. Piszesz już od roku, a odnoszę wrażenie, że jesteś nie coraz bliżej końca — a przeciwnie — coraz dalej. — No tak, książka strasznie mi się rozrasta. O samym Lurce mam napisane ponad 130 stron. Przez niego książka mi pękła. A.J. To skróć tego Lurkę! — Nie chcę. Przez tyle lat musiałem pisać szybko. Korespondent czasem prędzej musi pisać niż potrafi myśleć. W moim dorobku mam przynajmniej sto pięćdziesiąt szybko pisanych, krótkich komentarz5^ tylko o stosunkach państwo-kościół. Chciałem sobie strzelić przerwę. Jak już wziąłem bezpłatny roczny urlop na pisanie książki o polskich twórcach nieprofesjonalnych, to chciałbym pisać tak dużo i w takim tempie jak trzeba. Nie myślę na razie o osta­ tecznej formie książki i z wydawcami jeszcze nie rozma­ wiałem, ponieważ oni zawsze wiedzą wcześniej i lepiej jak przyszła książka ma wyglądać. Chciałbym jeszcze raz wrócić do sprawy tłumaczenia. Ale w tym kontekście najpierw historia o Karolu Ziomko. Pochodzi ze wschodu a mieszka teraz na Kujawach. Rzeźbi dość ładne Chrystusy Frasobliwe, mimo że tam gdzie on się urodził, motyw ten nie był znany. Gdy pierwszy raz go odwiedziłem, nie miał jeszcze wybudowanego domu, mieszkał w jednej izbie rozwalającej się chaty. Jak tam wstąpiłem, był on, żona, dzieci, jacyś goście albo krewni, psy, kury i sparaliżowana kawka — rozgardiasz jak się patrzy. A w tej izbie wisiała jego praca, Matka Boska Częstochowska, niezwykle starannie zrobiona i cudownie polichromowana płaskorzeźba w złoconej, ciężkiej i bogatej ramie. Ta Matka Boska nie była do sprzedaży, była pre­ zentem, bogatym prezentem biedaka dla córki. Wisiała, królowała więc ta wytworna Matka Boska w tej biedzie, w t y m nieporządku. Sprawa religii i pobożności, ale nie tylko_. W tej pracy równocześnie jest tęsknota do piękna, roszczenie sobie prawa do splendoru. Ale jako dzieło sztuki Matka Boska Ziomki nie bardzo się liczy (ił. 33). Pod tym względem jego porządne cepeliowskie Frasobliwe są lepsze. Ideałem piękności i dostojności są widocznie dla niego okropne oleodruki w ozdobnych ramach. Mimo to fascy­ nowała mnie ta Matka Boska błyszcząca jako korona w chałupie, intrygowała mnie ta tęsknota i te roszczenia. Na moją prośbę Ziomko zrobił dla mnie taką samą płasko­ rzeźbę. Gdy ją dostałem, miałem natychmiast wrażenie, 75 �że moja gorsza. Wrażeni© — prawdopodobnie ni© uzasad­ nione, tylko że moja była jakby bez funkcji; u mnie w ko­ lekcji nie króluje, wisi wśród innych i prawie nikt na nią nie zwraca uwagi. XT mnie ona wymaga tłumaczenia. Drugi przykład z tej samej parafii. Konstanty Pa­ włowski, kaleka, głuchoniemy, analfabeta. Niesamowicie inteligentny, wrażliwy człowiek. Ma złote ręce. Z kawałków rozbitego w czasie wojny samolotu zrobił precyzyjnie cho­ dzące i bijące, bogato ozdobione zegary. Mieszka w odległej wsi. Pojęcie „sztuka" jest mu chyba obce,'ale na pewno bliskie mu jest pojęcie dobrej, misternej roboty. Rzeźbi między innymi ptaki. Robi wróble, tak dokładnie, że kot mógłby mieć ochotę na nie się rzucić. I na tej dokładności polega dla niego sztuka, dowód, że on kaleka, swoje umie i bynajmniej nie jest gorszy od zdrowych. Przyznaję, że w sklepie z pamiątkami nie zwróciłbym uwagi na te ptaki, świadczące wprawdzie o wzruszająco uczciwej robocie, ale na mój gust za bardzo naturalistyczne w porównaniu na przykład z ptakami Wilczewskiego, który niedaleko od Pawłowskiego mieszka i swoje prace po ludowemu ślicz­ nie stylizuje. Dla Muzeum Sztuki Nieprofesjonalnej ptaki Pawłowskiego nie bardzo byłyby przydatne — dla mojej kolekcji i dla przyszłego „Muzeum Człowieka" są ważnym dokumentem. Ale podobnie jak „Matka Boska" Ziomki wymagają one tłumaczenia. Dobrze wiem, że wielka sztuka — zarówno wybitnych idywidualności, jak i wielka sztuka zbiorowa-ludowa •— nie potrzebuje komentarza. Obrazy Boscha działają na nas, nawet jeżeli nie rozumiemy języka ich symboli. Gdy widzę starą rzeźbę murzyńską, nie pytam o biografię jej autora. Wiadomości z zakresu historii kultury z końca średnio­ wiecza i o tajnej nauce Różokrzyżowców, w wypadku Boscha, czy wiadomości z zakresu etnografii w drugim wypadku są przydatne, ale nie konieczne. Większość prac w mojej kolekcji wymaga komentarza, ale nawet jeżeli chodzi o współczesną, tak zwaną sztukę ludową, komentarz z zakresu etnografii potrzebny jest w coraz mniejszej ilości wypadków. Dam ci przykład. Mam w kolekcji ładnego, kupionego zresztą w Cepelii, św. Floriana Tadeusza Cąkały. Każdy etnograf polski zna chyba pracę Kazimierza Dobrowolskiego Dzieje kultu św. Floriana w Polsce do polowy XVI w. i potrafi zrobić mi prześliczny wykład o roli kultu św. Floriana w wierzeniach ludowych. I fajno! Tylko, że nasz chłopski rzeźbiarz Cąkała o św ! Florianie nic a nic nie wiedział, nigdzie nie spotykał się z jego przedstawieniem, póki ni© kupił sobie za 300 zł (mądra i opłacalna dla niego inwestycja) książki J. Grabowskiego Dawna polska rzeźba ludowa, w której św. Florian znajduje się na ilustracji 170. r Czy to źle, że Cąkała tę rzeźbę trochę skopiował, trochę po swojemu przerobił, że jego podejście do sprawy nie odpowiada naszym naiwnym wyobrażeniom o ludowym świątkarzu? Myślę, że nie. ..Zajmuje mnie wewnętrzny dramat tego człowieka. Jest on jednym z tych chłopo-rzeźbiarzy, o których już mówiliśmy. Ma za małe gospo­ darstwo, aby z niego wyżyć. Musiał dorabiać, a nie myślał o rzeźbieniu. Był już zdecydowany poszukać pracy w Pu­ ławskich Azotach. Ale wtedy szwagier sąsiada, znany niby-ludowy rzeźbiarz, przypomniał sobie ptaki i inne zwierzęta przez Cąkałę kiedyś strugane i doradził mu, aby rzucił się na rzeźbienie. Cąkała zgodził się spróbować szczęścia w sztuce ludowej, tym bardziej że dojazd do Puław był kłopotliwy, a jego zdrowie szwankowało. Udało mu się, Cepelia chętnie jego prace kupuje. Ale dowcip polega na tym, że z początku Cąkała na sztuce ludowej zupełnie się nie znał — w jego okolicach nie było już świątków ani kapliczek tak, że musiał poznawać t ę sztukę stopniowo w cepeliowskim punkcie skupu, na wystawach, w sklepach, z książek i u innych rzeź­ biarzy — i że mimo to wszystko sukces jego całkiem jest 76 zasłużony. Przerabiał wzory, często przez chwilę tylko podpatrzone, często błędnie zrozumiane, w sposób tak oryginalny, że jego prace są natychmiast rozpoznawalne. Są to figurki tak gładko, grzecznie i porządnie zrobione, że świetnie odpowiadają dzisiejszym ogólnym wyobrażeniom 0 sztuce ludowej — ale jednocześnie wyrażają czy to przed­ stawiając śwuętego, czy myśliwego albo bartnika — nie­ przystępną powagę i beznadziejny smutek właściwe pra­ starym bóstwom. Są one dekoracyjno i przy t y m również groźne. Wyglądają na pierwszy rzut oka jak „świątki", al© nimi nie są. Ich niezwykłość polega między innymi na tym, że spra­ wiają nieroalne wrażenie, jakby ktoś złączył —• omijając cały okros sztuki i kultury chrześcijańskiej — archaiczną rzeźbę kultową z rzemiosłem artystycznym cepeliowskim. I o to chodzi: jak ten człowiek, szukając ubocznego, nietrudnego zarobku, trafił zupełnie przypadkowo do rzeź­ biarstwa, i jak ni© zadowalając się uczciwą chałturą, grzebał coraz głębiej aż odsłonił przedchrześcijańskie archetypy. W parze z t y m wypadem w głąb idiio u tego rzeźbiarz o nie­ zwykle namiętna ambicja — być najlepszym, najbardziej cenionym, ambicja, która wydaje się być w kompletnej sprzeczności z pierwotnym celem znalezienia ubocznego za­ robku. Arcyciokewy dramat, o którym mówiłem, pologa chyba na tym, iż t u można obserwować narodziny głęboko sięgającej twórczości prowokowanej przez konioczność zownętrzno -materialną. A.J. Przykłady, o których mówisz — „Matka Boska" Ziomki, ptaki Pawłowskiego, świątki-nie-świątki Cąkały — wymagają rzeczywiście komentarza. Ale czy nie skrzywiasz trochę profilu kolekcji, preferując takie właśnie dzieła, podczas gdy nie masz pozycji tak zdawałoby się podsta­ wowych, jak np. Ociepka. Masz przecież zaledwie jeden, 1 to nie najlepszy jego obraz oraz kilka rysunków. — Boleję nad tym, że mam tak mało prac Ociepki, ale jest on dla mnie po prostu za drogi. Chciałem kupić jego Narodziny człowieka, jeden z kluczowych obrazów jego okresu teozoficznego. Nie mogę jednak zapłacić za jeden obraz tyle, ile wynosi cena samochodu średniej klasy. Owszem mogę, gdy muszę, gdy naprawdę nie ma innoj rady. Ale z pracami Ociepki tak nie jest. To, że Ociepka jest o tyle bardziej znany niż wszyscy inni naiwni malarzo polscy nie znaczy, że jego dzieło jest o tyle „lepsze", „cie­ kawsze" od innych. Z powodów, które mnie w t y m miejscu nie interesują, jest on dość wysoko notowany na giełdzie. Możliwe, iż zakup obrazu Ociepki to dobra lokata kapitału. Wątpię, ale to możliwo. W żadnym wypadku nie dla mnio. Ale ja też umiem ocenić, jeżeli zainwestowany kapitał, dobrze pracuje. Tylko w innym sensie. Zamiast kupowania obrazu uznanego, wyrobionego artysty i liczenia na to, że wartość tego obrazu wzrośnie, po prostu wolę kupić pracę „niegotowych", nie uznanych jeszcze twórców, licząc na to, iż moje poparcie doda im otuchy, stworzy bodziec do kontynuowania poszukiwań twórczych, czasem w ogóle do malowania czy rzeźbienia. A.J. Tak jak w tej historii z Sułowskim, u którego zamówiłeś 60 obrazów — aby tylko wrócił do malowania. — Rozumiesz, bardzo lubię pracę tego kapitału, w t y m sensie, że ja powoduję coś, popchnę naprzód, dopomogę w rozwoju. Tylko zrozum też, że to żadna filantropia. Jestem bardzo ciekawski i uwielbiam obserwowanie pro­ cesów w toku... A.J. Ależ t y nie tylko obserwujesz, ale również i inge­ rujesz, i to z całą świadomością i . . . satysfakcją. •— Oj, tak! Obserwować, odrobinkę maczać swoje paluszki, bardzo dyskretnie ingerować! O tym, jeżeli pozwo­ lisz, zaraz. Najpierw jeszcze coś o problemie, o którym mówiliśmy. Kierunek rozbudowy kolekcji pozwolił mi uniknąć* �I I . 32. Katarzyna Gaweł, Zielonki, pow. Kraków. tych strasznych wydatków na obraz Ociepki. Gdyby moją ambicją było przygotowanie, a później urządzenie muzeum polskiej sztuki nieprofesjonalnej, wypadałoby taki obraz mieć, bo Ociepka w tej sztuce ma określone miejsce. Ale nie jest moim zamiarem pokazanie w kolekcji i , jeśli Bóg da, w późniejszym „Muzeum Człowieka", kompletnego prze­ kroju polskiej sztuki nieprofesjonalnej. I dzięki temu, że nie mam obowiązku kupienia Narodzin człowieka, obrazu malowanego 26 lat temu, mogę dopomagać temu, co dziś jest w stadium narodzin. A.J. A co zamierzasz robić dalej ? Przecież twój dom już pęka w szwach. Ja,k widzisz przyszłość swej kolekcji? — Co z t y m wszystkim ma być? Na pewno jasne, że miejscom kolekcji jest Polska. To zdumiewająco bogate zwierciadło umiejętności, inteligencji, twórczości ludzi tego kraju musi w nim się znajdować. To oczywiste, tylko że dla mnie wynikają z tego daleko idące konsekwencje. Chciałbym, aby kolekcja została tu, ale chciałbym też być z kolekcją. Ten zbiór i pisanie o twórcach w nim reprezen­ towanych jest dla mnie jakby zaczętą pracą. Doprowadzenie jej do przyzwoitego punktu będzie trwało długo. Do końca mojego życia praca taka wystarczy. Lubię być korespondentem, bardzo chciałbym poznać jeszcze inne kraje, gruntownie, nie jako turysta, 'ale jako dziennikarz, pisząc o takim np. Meksyku i spędzając tam część życia. Zawsze lubiłem zaczynać coś na nowo. Ale wiem, że już tego nie mogę. To jedna z tych rzeczy, której się teraz pomalutku uczę od moich rzeźbiarzy i malarzy •— aby się trzymać własnej drogi. Zostawienie tej zaczętej pracy byłoby po prostu grubym świństwem. Śmieszne to i pouczające, chociaż wbrew prawom natury, że z motyla-fantazji wylęgła się ciężka pełzająca gąsienica-obowiązek. Ale to naturalnie tylko jeden aspekt tej sprawy. Drugi — to zaskakujące poznania, niesamowita przyjemność, wynikająca ze stałego kontaktu ze światem tej twórczości i jej autorami. Byłoby arcyaspołeczne chcieć to wszystko mieć wyłącznie dla siebie. Z tym znowu łączy się druga pewność, co do przy­ szłości kolekcji. Musi nie tylko zostać w Polsce, ale też trzeba ją jeszcze bardziej udostępnić dla ludzi. Już teraz jest to półpubliczna impreza. Mówiłem, iż nie jest prosto współżyć z tymi rzeźbami, ale to nie wszystko. Problem nie tylko na t y m polega, że t u bez przerwy cały kongres Chrystusów Frasobliwych bacznie patrzy na ciebie, ale 77 �i potrzebuje osobistych kontaktów, rozmów, inspiracji. Zaproszenie ich na pobyt w takim muzeum-ośrodku mogłoby im dużo dać. Nie mam ambicji, aby „muzeum" było kiedyś ozna­ czone gwiazdkami w różnych baedokerach. Dla turystów maszerujących przez zabytki takie „muzeum" byłoby zbyteczne. Natomiast wyobrażam sobie, że ludzie pragnący skupienia,, albo w nastroju zamyślonym, odwiedziliby chętnie takie „muzeum"-ośrodek, aby popatrzeć, podumać, porozmawiać, wypić kawę. Podobało mi się na przykład to, że w tych dniach przyszedł do nas znajomy, o którym wiedzieliśmy, że miał ostatnio ciężkie przeżycie. Pytał, czy może w naszym domu trochę pobyć; oglądał rzeźby, obrazy, zjadł z nami obiad, i mimo że z nami nie rozmawiał o swoich kłopotach, powiedział na pożegnanie, iż to kilka godzin spędzonych w tym domu dobrze mu zrobiło. Był to dla mnie jeden z ważnych znaków, że jesteśmy na dobrej drodze. Mam wrażenie, że to przyszłe „muzeum", jeżeli się uda, będzie jakby wyższą szkołą optymizmu. Obecnie w naszym małym domku zebrane są prace 200 prostych ludzi, nie żadnych wielkich geniuszów, których dzieła zawsze trochę przerażają normalnego widza. A tu są prace naszych sąsiadów, ludzi, z którymi żyjemy, często ich nie zauważając. I tu nagle okazuje się, jak bogate i ciekawe jest ich wnętrze, jak oni, zwykli ludzie, są niezwykli. Jak zwykły człowiek popatrzy na to bogactwo może nabierze trochę zaufania także do siebie. I nie wiem czy to nie byłoby w ogóle najważniejsze. U. 33. Karol Ziomko, Michalin, pow. Aleksandrów K u j . Matka Boska Częstochowska, płaskorzeźba polichrom., wym. bez ram 49x38 cm. i na tym, że prócz nich — chociaż na szczęście z przer­ wami — cała masa gości i zwiedzających, którzy patrzą na rzeźby i przez rzeźby na twoje mieszkanie, na twoje nie schowane przez zapomnienie skarpetki i na ciebie samego. Pamiętasz sztukę Mrożka o męczeństwie Piotra Oheya. Moje nocne koszmary już idą w tym samym kierunku: kiedy budzimy się rano, sypialnia jest pełna dzieci, którym nauczycielka tłumaczy: I tu, moje miło, wiszą obrazy naszej słynnej samorodnej malarki pani Marty Michałow­ skiej, tu natomiast spoczywają założyciele tego muzeum, powiedzcie im grzecznie, dzień dobry. Chętnie otworzyłbym nasz dom jeszcze bardziej, ale równocześnie chciałbym trochę odseparować przynajmnioj sypialnię i łazienkę. Brakuje mi poczucia własności prywatnej, mam za to wyrobioną potrzebę osobistej niezależności. Chcę przez to powiedzieć, że chętnie kiedyś zrobię z kolekcji coś w rodzaju fundacji, ale pod warunkiem, iż da się uniknąć biurokratyzacji, instytucjonalizacji, utrupienia całego przedsię­ wzięcia. Założenie fundacji będzie t y m bardziej potrzebne, że mam zamiar kolekcję chociażby odrobinkę zinternacjonalizować. Będzie to zawsze kolekcja, albo muzeum poświęcone przede wszystkim polskiej nieprofesjonalnej twórczości plastycznej, ale by umożliwić porównanie z odpowiednią twórczością innych krajów powstaje potrzeba sprowadzenia niewielkiej ilości obcych eksponatów. Gdy mówię o przyszłym muzeum, mam bardzo dziwne uczucie. W żadnym wypadku nie może to być muzeum w tradycyjnym tego słowa znaczeniu. Powinno być miejscem spotkań, zresztą również dla samych twórców. Potrzebne są im najróżniejsze formy pomocy. Jeżeli chodzi o pomoc materialną, o organizowanie wystaw itd. Państwo dużo dla nich robi. Ale wielu z nich żyje w kompletnej samotności A.J. Wróćmy jednak do tych twoich inspiracji. Czy nie obawiasz się, że mogą one jakoś zakłócić naturalny tok rozwoju twórców? — Wszystko inspiruje, telewizja, prasa, turyści, proboszcze, konkursy, Cepelia... Czemu akurat ja nie miałbym inspirować ? Ale robi się późno, a to taki szeroki temat, ograniczę się więc tylko do kilku uwag. Wielu rzeźbiarzy poszukuje nowych tematów i lubi świat legend. Ostatnio pojawiły się t u i tam figurki św. Małgorzaty, która trzyma na smyczce wielkiego smoka-diabła, jak przytulnego kundla. Po prostu lubię opowiadejć tę mało w Polsce znaną legendę, a moim znajomym rzeźbiarzom przypadła ona bardzo do gustu. Bo legenda ta demonstruje, jak silna może być mała wątła dziewczyna, o niebo silniejsza, niż potęgi ciemności. Inspirowanie, to wielka radość i ciężka praca. Trzeba z twórcą dużo rozmawiać, trzeba jego prace długo oglądać, ażeby odkryć, co znajduje się tam w zarodku. Przykład? Chociażby Droga Krzyżowa Wojciecha Oleksego, głucho­ niemego parobka z Paszyna, który zaczął rzeźbić mając ponr,d 60 lat i w ciągu kilim lat niesłychanie się rozwinął. Zauważyłem, że dla niego, głuchoniemego, język gestów w rzeźbie był niezwykle ważny i że akurat to było jego silną stroną w przeciwieństwie do prawie wszystkich rzeź­ biarzy ludowych. Ale z tej zdolności przez jakiś czas niedużo wynikało, ponieważ tradycyjne wzory rzeźby ludowej są bardzo statyczno. Długo zastanawiałem się, i w końcu poprosiłem Wojciecha, Oleksego przez ks. Nitkę, który go odkrył i opiekuje się nim, o zrobienie dla mnie całej Drogi Krzyżowej. Efekt przekroczył moje oczekiwania. Była to Droga Krzyżowa niezwykle dramatyczna. Przyjechałem do autora w dniu, w którym skończył swoje wielkie dzieło. 14 stacji było ładnie rozstawionych w izbie brata. Żona brata podała licznie zebranym sąsiadom tort własnej roboty. Pośród gości, którzy go podziwiali, wśród wszystkich tych rzeźb spał sobie wyczerpany i szczęśli­ wy Wojciech Oleksy. Ponad 60 lat ludzie z Paszyna mieli go za debila. Teraz go uznali. Był to dla mnie jeden z naj milszych dni w mojej „karierze" kolekcjonera. Fot.: St. Stępniewski — il. 1; J . Świderski — il. 2—19, 21—83 7S � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/493716612fc08acaef0a2207a41331a8.pdf 162e31a8f3f14267a8e327b0bb8999ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3385 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3172 Title A name given to the resource Ludwik Więcek / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.35-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski LUDWIK WIĘCEK N a i w n o ś ć W i ę c k a nie wynika z ż a d n y c h spekulacji. G d y b y Gospodyni Zofia Krzysztoniowa traktuje W i ę c k a tak j a k 1 z o r i e n t o w a ł się, Ż3 jest naiwny, ś m i e s z n y , pewnie by z a p ł a k a ł dobra matka słabowite dziecko. a m o ż o i przestał m i ł o w a ć . P o n i e w a ż W i ę c e k bardzo by chciał zachcianki. W i ę c e k p r z y s z e d ł do niej przed 22 laty. P o m a g a ł Spełnia nawet jego dziwaczne b y ć takim j a k inni, z w ł a s z c z a ludzie z miasta. w gospodarstwie, pasł gęsi, krowy, ale j a k twierdzi gospodarz nigdy nie b y ł o z niego wiele p o ż y t k u . W i ę c e j zjadł niż zrobił. W i ę c e k kocha dzieci, sam jest jak d u ż e , chore dziecko które c h c i a ł o b y s i ę b a w i ć ze wszystkimi a j u ż nie m o ż e . Nie n a d ą ż a . Ma bowiem 71 l a t , chore nogi, w a d ę wymowy — j a k Nikifor (zapewne przyrośnięty j ę z y k ) . C i jednak, k t ó r z y go z n a j ą r o z u m i e j ą o co m u chodzi, z w ł a s z c z a dzieci. Jest m a ł y , twarz m a p o r y t ą s i a t k ą zmarszozek, ale bardzo ż y w ą , w niej d u ż e , śmiejąoe się oczy. M ł o d e oczy. W i ę c e k m a d u s z ę dziecka, lubi zabawy, wcielanie się w róż­ P ó ź n i e j w o g ó l e przestał p o m a g a ć , coraz trudniej poruszał się. W i ę c został. Śpi w kuchni. Teraz dostaje r e n t ę — 3.200 z ł . To dla niego i tak d u ż o — m ó w i gospodyni. Dawniej co m i a ł , wyda­ w a ł na czekoladę i cukierki. R o z d a w a ł je dzieciom, podobnie j a k drewniane, kolorowe ptaszki, które strugał z drewna i m a l o w a ł . T o t e ż wszyscy t r a k t u j ą go jako nieszkodliwego dziwaka, wiejskie­ go p r z y g ł u p a . Nie d z i w i ą więo specjalnie jego ekscesy. Ludzie jednak p a m i ę t a j ą o nioh. K i e d y ś np. W i ę c e k z a u w a ż y ł u gospo­ ne role. Gdy z o b a c z y ł w telewizorze sceny z wojny w Wietnamie dyni s u k n i ę , z a p i n a n ą od góry do dołu n a guziki. Zapragnął m i e ć zabrał gospodarzowi m o s i ę ż n e r u r k i , z m a j s t r o w a ł z nich, z blachy t a k ą , p o n i e w a ż ksiądz c h o d z i ł w podobnej sutannie. i drewna karabin. B i e g a ł z n i m wraz z wiejskimi c h ł o p c a m i niowa d a ł a mu s u k n i ę , z u p e ł n i e jeszcze n o w ą , nosił ją kilka dni, strzelając zza w ę g ł a — j a k w telewizji. b i e g a ł w niej po wsi, wreszcie z ł a c h m a o o n ą w y r z u c i ł . Krzyszto­ 35 �I I . 1. L u d w i k W i ę c e k ; i l . 2. L u d w i k W i ę c e k z gospodarzem, p . K r z y s z t o n i e m ; i l . 3. W ogrodzie, olej n a p ł y c i e , w y m . 40,5x61 c m ; i l . 4. Scena z łosiem, olej n a p ł y c i e , w y m . 37x51,6 c m P a r ę l a t t e m u z o b a c z y ł c ó r k ę gospodarzy na ł ą c e , w czerwo­ i całe życie jest s ł a b y . A l e , j a k t w i e r d z ą K r z y s z t o n i o w i e , siostra n y m b i k i n i . P r z y j e c h a ł a z m i a s t a , o p a l a ł a się. B i k i n i m u s i a ł o s i ę W i ę c k a , k t ó r a czasem do n i c h p r z y j e ż d ż a , bardzo jest do b r a t a wydać Więckowi szczytem miejskiej elegancji. Z a c z ą ł prosić podobna, a z n i k ą d nie spa,dła. T e ż nie m a s i ł , „ c o przejdzie g o s p o d y n i ę a b y m u jo k u p i ł a . D o s t a ł , c h o d z i ł w n i m po w s i , t r o c h ę , l u b p o r o b i t o ś p i . " M a i d r u g ą s i o s t r ę , alo z n i ą nie u t r z y ­ z n o w u k i l k a d n i . I n n y m razem z o b a c z y ł i d ą c y c h przez w i e ś t u ­ muje k o n t a k t u . D o m o p u ś c i ł , g d y b y ł j u ż d o r o s ł y . C h o d z i ł po r y s t ó w , niośli na sobie d u ż e p l e c a k i . W i ę c W i ę c e k t e ż c h c i a ł l u d z i a c h , r ą b a ł drzewo, p o m a g a ł p r z y pasieniu b y d ł a . O d 1954 r . b y ć t u r y s t ą . Gospodyni s p a k o w a ł a m u plecak, w y p c h a ł a szmata­ p r a c o w a ł d ł u ż e j w d w ó c h gospodarstwach, w Ł u ż n e j . G d y p r z y ­ m i , n a wierzch p r z y t r o c z y ł a z r o l o w a n y koc i W i ę c e k w y i u s z y ł . s z e d ł do W i l c z y s k n a j ą ł się do K i z y s z t o n i ó w , p o m a g a ł i m w D o s z e d ł do k o ń c a w s i , t o i t a k b y ł o k i l k a k i l o m e t r ó w , no i w r ó c i ł . o b e j ś c i u , ale szybko się m ę c z y ł , p r a c o w a ć nie l u b i ł . Co m i a ł r o b i ć ? Trzeba u m i e ć b y ć t u r y s t ą . D w u k r o t n i e m i a ł z a m i a r się ż e n i ć „ z n a l a z ł t e ż sobie t a k ą Gospodarze m ó w i ą : „ W i ę c e k nie jest g ł u p i , s w ó j r o z u m m a . " Jego logika o p a r t a jest j e d n a k n a niedostatecznych p r z e s ł a n ­ k a c h . Dlatego w y c i ą g a wnioski, które innych bawią. m a l u t k ą K a s i ę i z w i e ś ć j ą c h c i a ł . " A l e n i e z w i ó d ł . Coby j e j z r e s z t ą m ó g ł z a o f e r o w a ć ? S w ó j t a l e n t ? Swoje o b r a z k i ? T o s i ę „Mam na w s i nie l i c z y , z tego n i k t nie w y ż y j e , z w ł a s z c z a ż e W i ę c e k m ą d r ą g ł o w ę " zapewnia. Ś m i e j e s i ę , g d y gospodarze o p o w i a d a j ą nawet do m a l o w a n i a nie bardzo się p r z y k ł a d a ł . Chyba jednak j a k t o i m ciągle w y r z u c a , ż e t r z y m a j ą k r o w y . Po co k r o w y 1 — o d c z u w a ł s w o j ą k o n d y c j ę , skoro j a k zapewnia n i g d y nie c h c i a ł t ł u m a c z y . P r z e c i e ż mleko m o ż n a k u p i ć w sklepie. Bez w y s i ł k u ! m i e ć dzieci. Po co więc m ę c z y ć się z k r o w a m i , d o i ć j e . G d y samochodem p r z y j e c h a ł b r a t gospodarza W i ę c e k b y ł zachwycony. Trzeba m i e ć Gdy z n i m r o z m a w i a ł e m m ó w i , że c h c i a ł b y p o j e c h a ć do W a r s z a w y . A l e ż y ć w m i e ś c i e ? „ O , n i e , t a m — b e ł k o c e — bekon s a m o c h ó d , m ó w i ł , a nie k r o w y ! S a m o c h ó d jest jego n a j w i ę k s z y m (beton), t o zimno w n o g i , c i ą g n i e i d u p a zmarznie g d y się u s i ą d z i e . " marzeniem. Z r e s z t ą — pokazuje — j u ż źle c h o d z i , nogi m u się p l ą c z ą . Chciał­ J a k i jest? J u ż z tego co n a p i s a ł e m w y r a ź n i e w y n i k a , ż e i n ­ t e l i g e n c j ą odbiega o d n o r m y . Jest i n f a n t y l n y . Wada wymowy t a k ż e izoluje go o d ś r o d o w i s k a . C a ł y jest z r e s z t ą j a k i ś nieudany. b y , a b y m u c o ć t a m w ł o ż o n o m i ę d z y n o g i , ż e b y m ó g ł szeroko c h o d z i ć . „ T a k i e t o w a r i a c k i e nogi, m ó w i , j a k jedna chce c h o d z i ć t o druga nie i d z i e . " U r o d a i ł się w p r z y s i ó ł k u W e s o ł ó w , 11 sierpnia 1911 l o k u W b y ł y m p o w . g o r l i c k i m . S y n W i k t o r a i W i k t o r i i — zapisano 2 Jest n e r w o w y , ł a t w o s i ę podnieca — m ó w i ą o n i m gospoda­ rze. A l e jest d o b r y , n i e z ł o ś l i w y . B a r d z o r e l i g i j n y , ufny, uczu­ w dowodzie o s o b i s t y m . Rodzice m i e l i p o d lasem 6 m o r g ó w g r u n t u . c i o w y , ł a t w o s i ę wzrusza. „ O n jest g ł u p i , P a n i e ! w t r ą c a się Miejscowy lekarz t w i e r d z i , ż e W i ę c e k m a w a d ę w y m o w y o d u r o ­ s ą s i a d k a —• j a k k i e d y ś zoba,czył c z ł o w i e k a co n i o m i a ł nogi, to dzenia, o n j e d n a k t ł u m a c z y , ż e k i e d y b y ł m a ł y p i o r u n s t r z e l i ł sam obok i o n w t e d y s p a d ł z w y s o k a , i dlatego b e ł k o c e , nie w y r ó s ł , i uciąć. A m p u t o w a ć . " 36 sobie z r o b i ł d r e w n i a n ą , n o g ę , a s w o j ą c h c i a ł — na p i e ń �37 ��Naprowadzam r o z m o w ę na malowanie W i ę c k a . Gospodyni potrzebne. J e ś l i o tym wspominam, to tylko w tym oelu, by uohro przynosi ostatnie jego obrazki „ T e r a z już nie m a s i ł , bardzo nić W i ę c k a przed s ą d a m i opartymi na naszym d o ś w i a d c z e n i u m a ł o maluje, ale dawniej oo b y ł o — brali. Z K r a k o w a , z W a r ­ kulturowym. M a l o w a ł , o ile wiem, p r z e w a ż n i e z reprodukcji, szawy. 3 swoim Nawet ładne były obrazki". W i ę c e k przypatruje s i ę malunkom. Jeden obraz odwraca, ten jest tłumaczy. I niegotowy (nie polakierowany). Dwa choć k i l k a znanyoh m i o b r a z ó w w y m y ś l i ł sam. Jeden z nich niedobry, przedstawia ptaki, przy czym W i ę c e k nie bardzo umie w y o b r a z i ć pozostałe je w relaoji do siebie i przestrzeni (il. 4). I n n y , ostatni, w y o b r a ż a sprzedaje bez żalu. M ó w i , że m o ż e jeszcze k i e d y ś c o ś namaluje. Narodziny, przy czym schemat stajenki p o d s u n ę ł a zapewne mala­ K i e d y z a c z ą ł ? Gospodarze m ó w i ą , ż e 10 lat temu. Woześniej rzowi p a m i ę ć widzianych k i e d y ś reprodukcji obrazów, natomiast strugał z drewna ptaszki na wzór ludowych, które pewnie wi­ organizacja e l e m e n t ó w na p ł a s z c z y ź n i e podlega najprostszym dział na jarmarku ozy o d p u ś c i e . Strugał je starannie, tak że nie zasadom p o r z ą d k u j ą c y m — symetrii, a t a k ż e rytmice. Nigdy odbiegają wiejskich nie d o s z ł y do g ł o s u tak w y r a z i ś c i e j a k w ł a ś n i e w t y m obrazie, w oddaniu szczegółów od typowyoh — a n a s t ę p n i e m a l o w a ł . T ę c z y n n o ś ć lubił najbardziej. P t a k z samej w k t ó r y m malarz pozbawiony b y ł p o d p ó r k i wzoru. Nie znaczy lipy jeszcze nie ż y ł , dopiero s t a w a ł się prawdziwym gdy b y ł to o c z y w i ś c i e , że dążenie do z w a r t o ś c i kompozycji i jej r ó w n o ­ pomalowany. wagi nie s ą widoczne D o s t a w a ł duszę. Ale n a p r a w d ę p i ę k n y ptak to b y ł t a k i na drzewku, najlepiej gdy n a jednej rosochatce było Jedynie mniej się w oczy, tematach. porównamy wzór sobie przymocowane do ściany. Dlatego deseozki o p a t r y w a ł uchwytem czeniu i dopiero wtedy u w a ż a ł pracę za skończoną. Podobnie obraz W i ę c e k oswaja widziane d z i e ł o , przenosi je — gdy tylko m o ż e — tylko wtedy jest gotowy, gdy ma ramki, uchwyt do zawieszenia w lepiej m u z n a n ą r z e c z y w i s t o ś ć , opowiada treść obrazu w ł a s n y ­ i gdy jest powleczony bozbarwnym lakierem. m i s ł o w a m i tak aby wszystko, co uznaje za w a ż n e b y ł o w y r a ź n i e upraszczania treści, elementów a obcych konsekwencja zwłaszcza na swojskie, sztafażu, bardziej w w spo­ tłuma­ zrozumiałe. zaznaozone, to z a ś , co m u s i ę zdaje niejasne m o g ł o b y ć z a s t ą p i o n o w pracy, s t a w a ł się pedantyczny gdy szło o rzeźbienie i malo­ wyobrażeniem wanie. To b y ł jego rzeczywisty ś w i a t , jego domena, w której zmiany, które wprowadza.* nie m u s i a ł czuć się od nikogo z a l e ż n y m . jest gdy podstawce. Zwracam na to u w a g ę , W i ę c e k roztrzepany, niestaranny W i ę c k a widoczna choć Bo p t a k i albo powinny s t a ć na stole czy parapeoie, albo b y ć kilka r ó ż n y c h p t a k ó w , a drzewko moono t k w i ł o w i relację w innych „ z a p o ż y c z o n y c h " rzucają jasnym i jednoznacznym. Prześledźmy więc Otóż na p o c z ą t k u widzimy różnicę — W i ę c e k o g l ą d a ilu­ Gdy tylko m ó g ł , oglądał w kościele m a l o w i d ł a , ilustracje. strację w k s i ą ż c e , maluje z a ś gotowy obraz, a w i ę c na twardym Czy c h c i a ł b y ć malarzem ? Trudno o t y m z W i ę c k i e m m ó w i ć . p o d ł o ż u , polakierowany, aby się nie b r u d z i ł , koniecznie w ramce, Zresztą przypuszczam, że dla niego pojęcie sztuki, twórczośoi, z p ę t e l k ą do zawieszenia. P r z y w i ą z u j e w a g ę do ramy. Zawsze jest malowania m a inny sens n i ż dla nas. C z y w ogóle wie o t y m , ż e ona pomalowana, obrzeża i z a m y k a pole obrazu z a r ó w n o wypuk­ twórczość polega na stwarzaniu c z e g o ś , czego jeszcze nie m a ? ł o ś c i ą listwy j a k elementem graficznym i kolorem. R a m a , nie­ Czy wie, że m o ż n a m a l o w a ć swe sny, wizje, że obraz m o ż e b y ć rzadko bogato dokorowana, p o w i ą z a n a o p o w i e ś c i ą o świeoie, problomach dobra i zła ? C z y wie oo to jest p r z e d s t a w i a n ą soonę odgranicza zdecydowanie ś w i a t obrazu od pastisz, widza. W k r a ń c o w y m przypadku (il. 19) obramienie jest niemal inspiracja, kopia ? Nie sądzę i wcale nie jest to m u z bordiurą okalającą 39 �r ó w n o r z ę d n e do przedstawionej sceny i s t a n o w i s t r e f ę p o ś r e d n i ą m i ę d z y t ą s c e n ą a w i d z e m . L e ż ą c a p o s t a ć d z i e w c z y n y staje się j a k b y c y t a t ' m z o g l ą d a n e j r e p r o d u k c j i , w p r o w a d z o n y m przez malarza do jogo obrazu. P o s t a ć t ę w ł ą c z a , k o n s t r u u j ą c u m o w n ą , w r ę c z s c e n i c z n ą p r z e s t r z e ń . D o l n y , ornamentalnie pas nie p e ł n i , poza d e k o r a c y j n ą , potraktowany ż a d n e j f u n k c j i ideowej. A l e wraz z r o z w i ą z a n i e m g ó r n e j p a r t i i obrazu w p r o w a d z a p o ż ą d a n y przez a r t y s t ę ł a d , z a m y k a kompozycję, ogranicza uciekającą w g ł ą b p r z e s t r z e ń . Z a m y k a u k ł a d o t w a r t y , zamienia sugestię n a p i ę ć o d ś r o d k o w y c h na k o m p o z y c j ę d o - ś r o d k o w ą . L e ż ą c ą materacu d z i e w c z y n ę sytuuje b o w i e m w przestrzeni na zamknię­ tej ł u k i e m , k t ó r e g o z w i e ń c z e n i e s t a n o w i k o k a r d a - k w i a t . Po obu stronach umieszcza d r z e w k a o k a l a j ą c e n i s z ę , w k t ó r e j umieszcza scenę z dziewczyną. T r u d n o p o w i e d z i e ć , na ile trawestacja t a k a znajduje uzasad­ nienie w „ n a t u r a l n y c h " preferencjach estetycznych W i ę c k a , na ile z a ś zgodna jest z w z o r a m i , k t ó r e g d z i e ś w i d z i a ł . T a k i s p o s ó b dekoracyjnego potraktowania egzotyki występuje w jarmarcz­ n y c h m a l o w i d ł a c h k a r u z e l , strzelnic i t p . P r z y p o m i n a t a n i e , k i ­ czowate dekoracje do „ e g z o t y c z n e g o n u m e r u " n a p o d r z ę d n y c h estradach, w y s t ę p u r e w e l e r s ó w , p i o s e n k a r k i czy t a n c e r k i (z re­ g u ł y na t l e p a l m y , f a l m o r s k i c h i d a l o k i c h w y s p ) . W o m a w i a n y m obrazie, przy wprowadzonych zmianach z a c h o w a ł j e d n a k W i ę c e k wszystkie n i e m a l elementy d o s t r z e ż o n e w pierwowzorze — p o z ę k o b i e t y , o k u l a r y o d s u n i ę t e wysoko na c z o ł o , m a t e r a c , fale, pas z i e m i z p a g ó r k a m i i d r z e w a m i , a w g ł ę b i —• t e ż n a m o r z u — w y s p y z w b i t y m i w nie d r z e w c a m i c h o r ą g w i . 10. K o p i a obrazu T y c j a n a Noli me tangere ( i l . 9), olej na p ł y c i e , w y m . 3 9 x 5 7 c m ; i l . 11. K o p i a obrazu K o n r a d a W i t z a , Cudowny polów ryb ( i l . 12), olej n a p ł y c i e 10 40 I �41 I ��15 I I . 13. K o p i a obrazu Andrea Mantegny, Modlitwa w Ogrójcu (il. 14), olej na p ł y c i e , w y m . 40,5 X 61 c m ; i l . 15. K o p i a obrazu Giowanniego Belliniego, Modlitwa w Ogrójcu (il. 16) le 43 I �W i ę c e k odwzorowuje je z t r o s k l i w ą u w a g ą , obrysowuje m o ż l i w i e d o k ł a d n i e k s z t a ł t wyspy , , C u b y " , nawet powtarza zygzak prawej wyspy. Z m i a n y w p r o w a d z i ł w zasadzie dwie: n a g ą p o s t a ó o d z i a ł w s u k i e n k ę i p o m i n ą ł napisy. W pierwszym przypadku zdecydo­ w a ł a o t y m wola gospodyni, w drugim niezrozumienie sensu napisów. J e s t jednak jeszoze jedna r ó ż n i c a , charakterystyczna dla wszystkioh adaptaoji W i ę o k a , d o t y c z ą c a roli pierwszego planu. W s z ę d z i e , gdzie w oryginale n a bliskim planie znajduje s i ę po­ s t a ć , czy grupa postaoi, w y r a ź n i e wydzielonych z t ł a , z w ł a s z c z a w i e l k o ś o i ą , malarz cofa je w g ł ą b , wtapia w oałośd kompozyoji, zmniejszająo różnice w skali w i e l k o ś c i m i ę d z y przedmiotami bliskiego i dalekiego planu. W i d a ć to z a r ó w n o w omawianym p r z y k ł a d z i e j a k t e ż w irmyoh pracaoh (np. i l . 20). P o s t a ć znajd u j ą o a s i ę n a pierwszym planie, zawsze jest sytuowana w głębi przestrzeni obrazu, zmniejszona w skali. Malarz zmniejsza rów­ n i e ż obramienie „ b a s e n u " , przesuwa go k u górze, a p o w s t a ł ą p u s t ą przestrzeń w kompozycji w y p e ł n i a dekoracyjnie potrakto­ w a n ą rośliną. Podobnie w obrazie n a i l . 11 cofa p o s t a ó Chrystusa, tak że jest ona niemal n a linii ł o d z i , z w i ę k s z a z a ś , i to znacznie, wizerunki j e ź d ź c ó w , ledwo widocznych na reprodukcji d z i e ł a W i t z a (il. 12). Likwiduje w ten s p o s ó b rozpiętość skali w i e l k o ś c i postaci, d u ż e różnico m i ę d z y bliskim a dalekim nlanem. Jedno­ c z e ś n i e rozbudowuje całą s c e n ę , dodając zgodnie ze swym po­ czuciem harmonii kompozycji, p a r t i ę po lewej stronie lodzi. S z c z e g ó l n i e widoczne s ą tego rodzaju działania w traweatacji o b r a z ó w Belliniego (il. 5) i Tyojana (il. 10). G ł ó w n y mo. tyw narracyjny zostaje wtopiony w poziomo rozbudowany pejzaż ( o c z y w i ś c i e uproszczony). Więook dokonuje tu zmian najdalej i d ą c y o h , np. w p ł ó t n i e T y c j a n a likwiduje wzgórze, dodaje z r ś drzewo w lewej partii obrazu, wprowadza s c e n ę s i e l s k ą z owiecz­ k a m i i pasterzem a c h ł o p s k ą , lecz nie p o l s k ą a r c h i t e k t u r ą z a s t ę ­ puje bliżej umieszozonym, w i ę k s z y m domem rodem z naszej 19 �II. 19. K o p i a obrazu A n n y Guntnor Quantanarnera (il. 18): i l . 20. K o r d a obrazu Ł u k a s z a Cranacha, Nimfa wodna przy studni (il. (7) r z e o z y w i s t o ś c i oraz dobrze m u znanymi zabudowaniami gospo­ darczymi. Zabawne. T e n dom, jakioh obecnie wszędzie wiele, z kolorowymi s z k i e ł k a m i , lusterkami, zachowuje schemat orygi­ n a ł u , trójdziolność, w y s u n i ę t ą ponad dach m a n s a r d ę . Więcek zmienia, u w s p ó ł c z e ś n i a , p r z y b l i ż a , ale c a ł y czas starannie p r z y ­ patruje s i ę obrazom, k t ó r e n a ś l a d u j e . O c z y w i ś c i e nie jost w stanie p r z e k a z a ć poetyki o r y g i n a ł u ani ekspresji sytuacji, to przekracza z a r ó w n o jego m o ż l i w o ś c i warsztatowe jak i zainteresowania. Opowiada to, co jest n a obrazie t a k , j a k b y p r z e k a z y w a ł treść opowiadania o świętyoh, faryzeuszaoh, bogaczach ozy księż­ niczkach. Widzi jednak s z c z e g ó ł y , zwraca n a nio b a c z n ą u w a g ę , np. przekazuje charakterystyczne rozcapierzenie p a l c ó w nóg leżąoej Nimfy w obrazie Cranacha — i l . 17, Jego decyzje są ś w i a ­ doma, w y n i k a j ą z poczucia kompozycji, przestrzeni. Zmieniając —• wprowadza przecież w ł a s n y p o r z ą d e k , upraszczając — dba o to, aby p r z e s t r z e ń obrazu b y ł a harmonijnie zabudowana. R e a l i z m p r z e k s z t a ł c a w u m o w n o ś ć dekoracyjnie r o z w i ą z a n y c h e l e m e n t ó w p e j z a ż u . W i d a ć to z w ł a s z c z a w traktowaniu k w i a t ó w , roślin. T a m gdzie we wzorze dostrzega swobodnie rosnącą k ę p k ę roślin, interpretuje j ą umownie, dekoracyjnie (np. prawy d ó ł na i l . 5). Swobodnie wprowadza zrytmizowane drzewka i na k s z t a ł t pawiego ogona rozłożono g a ł ą z k i r o ś l i n y w tle swej wersji C r a ­ nacha — i l . 20. Bardzo interesująco przekształca Ogród Rajski niemieckiego mistrza (il. 21, 22). Z b l i ż a go w charakterze do perskiej m i n i a ­ tury. Nie umiem p o w i o d z i o ó czy W i ę c e k w i d z i a ł takie miniatury. Nie wykluczam togo, w k a ż d y m razie uderzające jost iż „ o c z y s z ­ c z a j ą c " p i e r w o w z ó r z gobelinowej g ę s t w i n y roślin uspakaja kom­ p o z y c j ę , zmienia proporcje, wprowadza u k ł a d znacznie bardziej przejrzysty i p o d p o r z ą d k o w a n y zasadom r y t m u , kontrastu i sy­ metrii — a w i ę c w duchu s w y m zgodny z naturalnym, „ l u d o ­ odpoczywająca w y m " sposobem m y ś l e n i a plastycznego. Przesuwa s t ó ł k u cen­ trum kompozycji, akcentuje r y t m blankowania muru. Silniej, niż w oryginale zaznacza o b e c n o ś ć p t a k ó w . P e ł n i ą one w jego obrazie rolę w y r a ź n i e r y t m i z u j ą c ą , a przy t y m , j a k wszędzie, W i ę c e k maluje je z dużą u w a g ą i s t a r a n n o ś c i ą . P t a k i są dla niego w a ż n e , lubi je, zna z obserwacji ale napewno i z o g l ą d a n i a ich w i z e r u n k ó w (gdzie? w atlasie p t a k ó w ? n a p o c z t ó w k a c h ? ) . Zresztą wiemy, iż rzeźbi je często, sprawnie, tak j a k to przy­ jęte- w ludowej sztuce. Czasom umieszcza je z własnej woli n a obrazach, bez z w i ą z k u z narracją i wtedy w i d a ć , że malarz przy­ wiązuje do nich w a g ę . Proszę zwrócić u w a g ę na Madonnę z dzie­ ciątkiem G . Belliniego (il. 6). Czarny ptak siedzi n a gałęzi drzewa. Wprowadza w h a r m o n i ę sielskiej sceny nastrój niepokoju, grozy. Zapowiada wydarzenia, które później n a s t ą p i ą . Ale dla W i ę c k a to tylko s y g n a ł , pretekst do namalowania ptaka. Nawet nie jednego... T e n z drzewa ulatuje, poczciwy, wielobarwny, nic nie m a j ą c y w sobie z symboliki z n a c z e ń , natomiast Więcek wznosi w tle góry, by na szczycie n a j w y ż s z e j u s t a w i ć ogromnego w skali orła. W i ę c e k wyczuwa proporcje, jeśli więc orzeł jest tak wielki wynika to z zainteresowania, z chęci zwrócenia na niego uwagi, a m o ż e namalowania orła, widzianego w j a k i m ś atlasie. Wskazuje na to napis, przecież rzadko p o j a w i a j ą c y się w jego obrazach. T y m razem jest to wyczytany zapewne podpis w atlasie — orzeł skalny. D u ż e g o ptaka umieszcza również w swej wersji Noli me tangere T y c j a n a (il. 10). Ż e b y nie b y ł o w ą t p l i w o ś c i umieszcza pod nim napis „ P i e r z k a " (piegża). Oczy­ wiście napisy są d z i e ł e m gospodarzy, ale wprowadzone na wy­ raźne ż ą d a n i e malarza. P i ę k n e s ą w obrazach W i ę c k a „ a r o h i t e k t u r y " . P r z y zmia­ nach dokonanych w stosunku do oryginału interesująco zestawia formy, dostrzega i c h znaozenie w budowie obrazu. Ma r o z w i n i ę t e 45 �I I . 2 1 . K o p i a obrazu m i s t r z a g ó r n o r e ń s k i e g o , Ogród rajski ( i l . 22) �poczucie dekoracyjności, s t ą d t e ż np. dosadnio akcentuje kręgi ilustrowany kolorowymi reprodukcjami album o b r a z ó w (niestety r o z c h o d z ą c y c h się fal w o k ó ł łodzi (il. 11), a t a k ż e rytmizuje nie m o g ł e m n a podstawie zachowanych ilustraoji u s t a l i ć jego całą partię brzegu. t y t u ł u . Podpisy b y ł y w j ę z y k u angielskim.). Gospodarz k u p i ł t e ż O c z y w i ś c i e Więcok m a trudności z a n a t o m i ą . Jego umiejęt­ ności rysunkowo nie postaci pozwalają n a dokładno ludzkiej. T a m jednak, gdzie wzorzec W i ę c k o w i farby i co pewien czas u z u p e ł n i a ł je, zanim nie zaczął przodstawienie p o m a g a ć W i ę c k o w i nabywca wielu jogo o b r a z ó w , L u d w i g Zim - jest merer. wyraźny, stara s i ę o m o ż l i w i e wierną interpretację (np. i l . 19). Gorzej jest. W i ę c e k otrzymany album ciągle oglądał. Z o s t a ł y z niego gdy postacie są n a reprodukcji m a ł e , n i e w y r a ź n e . Wtedy malarz strzępy. przedstawia je bardziej schematycznie. A n i o ł k i czy i d ą c y w dali k t ó r y w i e d z i a ł , iż W i ę c e k — j a k dziecko — nie m a poczucia ludzie przybierają w y g l ą d dzieci, a s p o s ó b ich przedstawienia konwencjonalnego (np. il. 11, 13) do złudzenia przypomina postacie na obrazach zasłaniając sobie tylko ręcznikiem t y ł e k ) p r z y s ł a ł m u Katarzyny T y c j a n a . Więcek n a m a l o w a ł ją. Ale gospodyni o b u r z y ł a się n a Gawłowej. Malował też sugerowane mu tematy. Zimmerer, wstydu (potrafił b i e g a ć na golasa po wsi, Venue K o ń c z ą c o m ó w i e n i e różnic m i ę d z y wzorem a interpretacją, takie b e z e c e ń s t w a . „ T o ś w i ń s t w o — t ł u m a c z y ł a mi — t a k ą g o ł ą n a l e ż y w s p o m n i e ć o jeszcze jednej w a ż n e j różnicy — o kolorysty­ b a b ę w y s a d z i ć na obrazie. Dzieciaki się ś m i a ł y . A ten — (palec ce. Reprodukcja traktowana jost przez W i ę c k a jak kolorowa wskazuje W i ę c k a ) — p o w i e d z i a ł , że to s ą s i a d k a , to go sąsiad fotografia natury, zrozumiałe w i ę c , że drzewa i trawa s ą zielono, przyleciał niobo •— niebieskie, dachy — czerwone itd. Ale dociekliwość merer p r z y w i o z ł a . w poznaniu i w ł a ś c i w y m odtworzeniu rysunku postaci czy sytuacji wymalować." nie znajdujo odpowiednika w traktowaniu kolorystyki. W i ę c e k potwierdza. (Jednak w kolekcji Z i m m e r e r ó w znajduje się naga w odróżnieniu od Nikifora, W n ę k o w e j czy G a w ł o w e j nie m a 5 rozwiniętej wrażliwości kolorystycznej. Wypowiada się przede bić. A to z tej p o c z t ó w k i , co m u pani K a r i n a Z i m ­ I Taka bezwstydna! wymalował? — Kazałam pytam mu sukienkę „Wymalował!" — leżąca kobieta malowana wg fotografii obrazu A n n y Guntner ( w i d a ć u d a ł o się W i ę c k o w i u k r y ć ten obraz przed gospodarzami) wszystkim w interpretacji rysunkowej i walorowej przedstawione] ,,Do tego mam g ł o w ę ! " m ó w i o swym malowaniu W i ę c e k . anegdoty, natomiast nie postrzega n a ś l a d o w a n e g o obrazu jako „ P a n wie j a k on m ó w i o sobie? ciągnie gospodyni. W i ę c e k L u d ­ kompozycji kolorystycznej. S t ą d t e ż , j a k się zdaje, nie przywią­ wik — artysta malarz!" Mały schorowany c z ł o w i e c z e k przypo­ zuje wagi do zmian, któro w tym zakresie wprowadza. Wydaje mina mi Nikifora. Tamten t e ż w i e d z i a ł , że jest malarzem, dlatego się, że pod tym w z g l ę d e m wzór krępuje go tylko w niewielkim k a z a ł sobie zrobić p i e c z ą t k ę Nikifor-Matejko. Zresztą n a cechach stopniu. Trudno mi jednak w y p o w i e d z i e ć się autorytaty wnio z e w n ę t r z n y c h i ś w i a d o m o ś c i swego zawodu (u Nikifora — po­ na ten temat. Nie m o g ł e m bowiem s t w i e r d z i ć jakie kolory farb w o ł a n i a ) k o ń c z ą się p o d o b i e ń s t w a . S ą bowiem w istocie zupełnie m i a ł W i ę c e k do dyspozycji, n a ile więc swobodne b y ł y jego de- inni. Nikifora przepełniały wizje, myśli — o świecie, Bogu, niebie oyzje kolorystyczne. i piekle, ludziach. B y ł on w istocie w i e l k ą o s o b o w o ś c i ą , profe­ Ł a t w i e j o d p o w i e d z i e ć n a pytanie, co W i ę c e k lubi m a l o w a ć . Zarówno obserwacja jogo z a c h o w a ń , j a k opinie gospodarzy, t y c z n ą . M y ś l ę , że m u s i a ł m i e ć w s p a n i a ł e , straszne i groźne sny. Natomiast ś w i a t p r z e ż y ć naszego malarza wydaje s i ę bardziej a przede wszystkim proporcje w podejmowanej tematyce wska­ prosty, zują na to, że interesuje go s z c z e g ó l n i e t e m a t y k a biblijna. Jednak więcej infantylnej z m y s ł o w o ś c i . K o c h a ludzi, zwłaszcza dzieci, przyziemny, konkrotny. Żadnej w nim metafizyki, ile razy j ą podejmuje sięga po istniejące j u ż wzory. Samodzielnie kocha koty (pokazuje o b e j m u j ą c s i ę za ramiona i k o l e b i ą o — komponuje jedynie sceny z p t a k a m i , z w i e r z ę t a m i , letnikami, j a k bardzo je kocha). L u b i p t a k i , rozróżnia je, poznaje po g ł o s i e . chociaż i w n i c h w y r a ź n i e w i d a ć p o s ł u g i w a n i e s i ę nie tylko obser­ Nie znosi tylko k r ó w , bo dobrze m u d o k u c z y ł y , gdy je m u s i a ł w a c j ą ale i widzianymi g d z i e ś wzorami ptaka, barana itp. S ą p i l n o w a ć na pastwisku. one jednak stosunkowo nieliczne, d o m i n u j ą tematy zaczerpnięte R ó ż n i c jest wiele. Nikifor m i a ł f a n t a z j ę , w y o b r a ź n i ę . Nasz z malarstwa o tematyce religijnej, a ściślej — opartej na mo­ bohater nie m a jej z a wiele. Potrzebuje p o d p ó r k i , c z e g o ś co s i ę t y w a c h z Ewangelii. da n a ś l a d o w a ć . O c z y w i ś c i e i on m a w y o b r a ź n i ę , ale realizuje Ciekawe, że W i ę c e k nie maluje o b r a z ó w ś w i ę t y c h , a więc t a k i c h , do k t ó r y c h (czy przed k t ó r y m i ) ludzie s i ę m o d l ą . S ą d z ę , się ona nie w p o m y ś l e , lecz w sposobie redukowania, oswajania wzoru. ż e w p ł y n ę ł a n a to postawa gospodarzy. P r y m i t y w n y warsztat Nikifor b y ł przekonany, ż e n a t a m t y m świecie znajdzie to malarza musi razić w ł a ś n i e w takich obrazach, a trzeba t u d o d a ć , czego nie m i a ł n a ziemi. B ę d z i e u c z e s t n i c z y ł w ś w i ę t y c h obco­ ż e dom w k t ó r y m mieszka W i ę c e k jest u r z ą d z o n y waniu, c z y t a ł uczone księgi, m u z y k o w a ł , m a l o w a ł . Jego obrazy zamożnie, zgodnie z p a n u j ą c ą m o d ą i to nawet m i e j s k ą (boazerie itp.). b y ł y projekcją tej wiary, widomym dowodem na to, co b ę d z i e . Obrazy ś w i ę t e W i ę c k a m u s i a ł y b y w tej sytuacji razić, nie wcho­ Natomiast W i ę c e k żyje f a n t a z j ą dziecinną. Zmajstruje karabin d z i ł y b y bowiem w repertuar malarstwa f u n k c j o n u j ą c e g o współ­ i j u ż wciela s i ę w żołnierza. Jego marzenia s ą konkretne, ziemskie, c z e ś n i e n a wsi. Z w r ó ć m y u w a g ę jeszcze n a jeden fakt — W i ę c e k realizowane w zabawie, przebieraniu, w jednej rzeczy realnej — nie malowaniu, bo przecież jest malarzem. maluje typowych „widoków", wieszanych na ścianach. Może dlatego, że lubi rozbudowane treści narracyjne, m o ż o jednak Nikifor m i a ł poczucie swej misji, swojej w y j ą t k o w o ś c i . To i z tego powodu, że m a l u j ą c „ w i d o k i " z n ó w by w c h o d z i ł w kolizję mu d a w a ł o poczucie g o d n o ś c i , którego nie z a t r a c a ł nawet wtedy, z odczuciami estetycznymi ś r o d o w i s k a . Swoboda W i ę c k a w y n i k a gdy żebrał. B y ł j a k wygnany, o ś l e p i o n y L i r , czasem gniewny, w i ę c t a k ż e z faktu, iż wszystko co maluje jest poza potrzebami obcy, nigdy nio przymilny. R e a l i z o w a ł się w malarstwie, które ś r o d o w i s k a , jest jego osobistym t r a k t o w a ł j a k p o w o ł a n i e . Natomiast W i ę c e k realizuje s i ę przede dziwactwem, k t ó r e znajduje aplauz jedynie w ś r ó d ludzi z miasta, k o l e k c j o n e r ó w , którym 6 „takie szmarowidła" m o g ą się podobać . W i ę c e k , gdy malujo dla siebie, sam wybiera tematy, wzory. Wybiera i to dwukrotnie. Pierwszy raz, gdy s p o ś r ó d blisko 200 wszystkim w marzeniach, w d ą ż e n i u a b y b y ć j a k inni, k t ó r y c h podziwia. C h o ć b y przez chwilę. K i e d y Zimmerer w y c i ą g n ą ł pu­ d e ł k o Marlboro, W i ę c e k poprosił go o papierosa, usiadł, z a ł o ż y ł (z trudem) n o g ę n a n o g ę , o d c h y l i ł się do t y ł u , n a s t r o s z y ł brwi posiadanych kolorowych reprodukcji decyduje s i ę n a interpre­ i puszczając do g ó r y d y m p a l i ł j a k angielski lord z telewizyjnego t a c j ę k t ó r e g o ś tematu, po raz drugi natomiast gdy opracowuje serialu. wzór z ilustracji n a miarę swych potrzeb i m o ż l i w o ś c i , gdy zmie­ nia proporcje, ujmuje, dodaje (np. p o s t a ć Matki Boskiej p a t r z ą c e j Ale n a i w n o ś ć zachowania W i ę c k a nie t ł u m a c z y fenomenu jego t w ó r c z o ś c i i nie wyczerpuje prawdy o c z ł o w i e k u . Talent nie z nieba n a ziemskie wydarzenia), gdy c a ł k o w i c i e przeinacza z a l e ż y od poziomu w y k s z t a ł c e n i a a życie w e w n ę t r z n e od prze­ kolorystykę. strzegania norm ś r o d o w i s k o w y c h . Relacje psychiczne s ą niepo­ W t y m miejscu powinienem w y t ł u m a c z y ć , s k ą d W i ę o e k m a wzory. Otóż gospodarz, w i d z ą c j a k zmienia s i ę wprost n a twarzy oglądając pocztówki i malowidła, kupił mu w mieście pięknie równanie bardziej skomplikowane. W i e d z ą c j a k i jest Więcek, widziany oczami otoczenia, wiemy o nim w istocie bardzo niewiele. Jest inny od ś r o d o w i s k a , to nie ulega w ą t p l i w o ś o i . Jest m a ł o 47 I �zaradny, nie przystosowany do ż y c i a . A l e p r z y t y m m a t a l e n t nic m u nie m ó w i pojęoie Triennale, nawet jabłko z drzewa nie plastyczny, k t ó r y niewielu jest d a n y . Jego w r a ż l i w o ś ć na k s z t a ł t spadnie (gorzej g d y w a ż n y d y r e k t o r o d k u l t u r y p y t a ozy nie czy m o ż n a b y r o b i ć Triennale oo c z t e r y l a t a ) . kolor znacznie przekracza normę. Można m u tylko tej w r a ż l i w o ś c i p o z a z d r o ś c i ć . M a życie w e w n ę t r z n e , marzenia, na­ O c z y w i ś c i e k a ż d e kalectwo jest n i e s z c z ę ś o i e m . D e p r y m u j e dzieje, r a d o ś c i , satysfakcjo. I n n e ? Zapewne, t y l k o czy te w a r t o ś c i , ograniczenie swobody w y b o r u f o r m ż y c i a , miejsca p r a c y , zamiesz­ k t ó r e w n i m dostrzegamy nie s ą w istocie n a j w a ż n i e j s z e ? Czy k a n i a . M o ż n a się t e m u p o d d a ć , ale m o ż n a t e ż w y t w o r z y ć me­ d o b r o ć , w r a ż l i w o ś ć , s u b t e l n o ś ć , u f n o ś ć , ż y c z l i w o ś ć nie n a l e ż ą do c h a n i z m y obronne. Ś w i a d o m i e l u b n i e ś w i a d o m i e uciec w marze­ k r ę g u w y ż s z y c h i p o ż ą d a n y c h w a r t o ś c i ? Czy m o ż n a w i ę c casus nie, w ś w i a t w ł a s n e j t w ó r c z o ś c i . D l a W i ę c k a m a l a r s t w o s t a ł o Więcka się w ż y c i u w a ż n ą s p r a w ą , t y m co m u p r z y n o s i s a t y s f a k c j ę , skwitować tylko uśmiechem podszytym wyższością ? Czy a b y t e n u ś m i e c h nie demaskuje nas i naszych j e d n o s t r o n n y c h wywołuje k r y t e r i ó w ocen? Czy f a k t , że W i ę c e k nie w i e , co to jest w e r n i s a ż , p r z y j e ż d ż a j ą z d a l e k i c h m i a s t w s p a n i a ł y m i samochodami, k t ó r e Triennale, w y s t a w a , n a p r a w d ę jest w a ż n y ? A m o ż e jego b u d z ą z a z d r o ś ć wiejskiej m ł o d z i e ż y . D z i ę k i m a l a r s t w u s t a ł się stosunek do s z t u k i jest znacznie bardziej p r a w d z i w y i n a t u ­ k i m ś . Ono w y r ó ż n i a go o d otoczenia. D l a t e g o c h ę t n i e m a l u j e , taki zainteresowanie ludzi, którzy specjalnie do niego r a l n y ? N i e w i e o k r y z y s i e c y w i l i z a c j i , absurdach naszego „ ż y c i a dlatego p r z y w i ą z u j e t a k ą w a g ę do tego, a b y f a r b y b y ł y dobre, a r t y s t y c z n e g o " , o p s e u d o - r y n k u , nie uczestniczy w dyskusjach a b y obraz p o c i ą g n i ę t y l a k i e r e m l ś n i ł c z y s t o ś c i ą , dlatego maluje o k o ń c u s z t u k i , nie bierze u d z i a ł u w ś m i e s z n e j celebrze w e r n i s a ż y , zawsze na t w a r d y m p o d ł o ż u . P o n i e w a ż j a k d a w n y a r t y s t a chce k t ó r e t a k ślicznie s k o m p r o m i t o w a ł Y v e s K l e i n . Z r e s z t ą m a pra­ t w o r z y ć d z i e ł a t r w a ł e , k t ó r e b ę d ą o n i m ś w i a d c z y ł y nawet w t e d y , wo nie w i e d z i e ć , funkcjonuje w i n n y m obiegu k u l t u r y g d y j u ż jogo na t e j z i e m i nie b ę d z i e . i jeśli P R Z Y P I S Y 1 C h c i a ł b y m serdecznie p o d z i ę k o w a ć p a ń s t w u K r z y s z t o n i o m za pomoc, k t ó r ą m i okazali w czasie mego p o b y t u u n i c h w czerwcu 1982 г . , za udzielone informacje i p o ś r e d n i c t w o w k o n t a k c i e z W i ę c k i e m . S ą d z ę , że t o co p i s z ę o stosunku gospodarzy do W i ę c k a dostatecznie charakteryzuje i c h p o s t a w ę , bezinteresow­ n o ś ć i o p i e k u ń c z o ś ć , z a s ł u g u j ą c e na g ł ę b o k i szacunek. N i e s t e t y j e d y n a dotychczas p u b l i k o w a n a n o t a o m a l a r z u jest n i e ś c i s ł a . M a r i a n P r o k o p e k w Atlasie Sztuki ludowej i Folk­ loru w Polsce podaje b o w i e m , iż W i ę c e k u r o d z i ł się w 1930 r . R e p r e z e n t a t y w n y zestaw prac W i ę c k a znajduje się w k o ­ lekcji L . Z i m m e r e r a w Warszawie. W i n i e n jestem w d z i ę c z n o ś ć dr A n n i e K u n c z y ń s k i o j - I r a c k i e j oraz m g r Z o f i i Bisiakowej za pomoc w i d e n t y f i k a c j i „ w z o r ó w " 2 3 4 48 do o b r a z ó w W i ę c k a , a t a k ż e p . K a r i n i e Z i m m e r e r za udzielone informacje oraz u d o s t ę p n i e n i e m i prac malarza znajdujących się w k o l e k c j i . 5 W i ę c e k maluje p r z e w a ż n i e na p ł y c i e p i l ś n i o w e j f a r b a m i o l e j n y m i , poczem g o t o w y obraz p o c i ą g a b e z b a r w n y m l a k i e r e m . N a j c z ę ś c i e j zestawia ciemne b r ą z y z r ó ż n y m i o d c i e n i a m i zieleni, z n i e b i e s k ą b a r w ą nieba, c z e r w i e n i ą s t r o j ó w , b i e l ą ś c i a n b u d y n ­ k ó w . A u r e o l e , g w i a z d y , monstrancje, a n i e k i e d y nawet dach k o ś c i e l n e j w i e ż y maluje fa,rbą z ł o t ą . 6 Obrazy W i ę c k a pokazano na p r z e g l ą d z i e t w ó r c z o ś c i nie­ profesjonalnej w N o w y m S ą c z u (1976 r . ) oraz na 2 Triennale P l a s t y k i Nieprofesjonalnej we W r o c ł a w i u (1977 г . ) . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/76c51db1d7f8c07dc03007327475ea4a.pdf 1d06743dbc3b6e2fc0bebef94eb7c9f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5606 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5212 Title A name given to the resource Ludzie progowi / Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.46-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaczmarczyk, Anita Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anita Kramarczyk Ur. w I 985 r. Ukończyła studia licencjackie z socjologii w Bielsku-Białej (AT-H). Aktualnie studentka drugiego roku studiów uzupełniających magisterskich, specjalizacja - społeczno-kulturowa tożsamość płci (UJ). Interesuje się socjologią rodziny socjologią płci kulturowej, antropologią społeczno-kulturowa, studiami związanymi z seksualnością (sexuality studies). Ludzie progowi Transgenderyści, transseksualiści, t r a n s w e s t y c i Aby móc przełamać barierę między płciami, musimy ją najpierw stworzyć Alicja Strzelecka Atrybuty liminalności czy też liminalnych person („ludzi progowych") muszą być ambiwalentne, ponieważ ten stan i te osoby wymykają się, wyślizgują z siatki klasyfikacji, która zazwyczaj wyznacza stany i pozycje w przestrzeni kulturowej. Byty liminalne to ni to, ni owo; me są ani tu, ani tam, ale znajdują się między stanami definiowanymi i ustanawianymi przez prawo, obyczaj, konwencje i ceremoniały. Victor Turner N ienormatywne tożsamości seksualne podważają takie dychotomie, jak kobie­ ta - mężczyzna, męskość - kobiecość, które budują porządek społeczny. Niewątpli­ wie do takich tożsamości można zaliczyć osoby transgenderowe, transseksualne, transwestytów Nie będę zajmowała się tutaj seksualnością tych­ że osób, ich homoseksulanością, heteroseksualnością czy też biseksualnością. Celem niniej­ 1 A. van Gennep, Obrzędy przejścia. szego artykułu jest zaprezentowanie stanowisk: antropologicznego, socjologicznego i teorii qu­ eer oraz próba odpowiedzi na pytanie, czy nie­ normatywne tożsamości seksualne stanowią fazę liminalną w drodze rytuałów przejścia, które zaprezentował Arnold van Gennep . Słowa Alicji Strzeleckiej stanowią nieja­ ko istotę niniejszego artykułu. Trudno mówić o przekraczaniu pewnych barier, o łamaniu 1 Systematyczne studium ceremonii, tłum. B. Biały, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2006. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Ludzie p r o g o w i 47 porządku społecznego bez uprzedniego ich zde­ finiowania. Należałoby w tym miejscu zazna­ czyć, że rzeczywistość społeczna jest bezustan­ nie konstruowana w oparciu o ciągłe negocjacje prowadzone między aktorami życia społeczne­ go. Niekończąca się debata dotycząca wspól­ nych definicji różnych wymiarów świata życia codziennego mieści w sobie również ścieranie się światopoglądów tych wszystkich podmiotów, które podejmują dyskurs w zakresie definiowa­ nia płci. Wypracowane i uzgodnione wspólne kategorie kobiecości i męskości oraz kobiety i m ę ż c z y z n y są utrwalane w społeczeństwie za pomocą socjalizacji i instytucjonalizacji. Tym samym stanowią o porządku społecznym, który jest uprawomocniany przez te praktyki . Kiedy pojawiają się jednostki niemieszczące się w obowiązujących kryteriach, rozpoczyna się debata. Pytanie jednak brzmi, czy dotyczy ona zmiany porządku, czy też tego, jak się w ów porządek wpisać? Niewątpliwie odpowiedzi na to pytanie będzie wiele. Również ja podej­ m ę próbę odpowiedzi na nie, powołując się na stanowiska antropologów i antropolożek, ale również osób zajmujących się socjologią i teo­ rią queer. Otóż myślę, że te rozważania warto roz­ począć od zaprezentowania krótkiej historii ewoluowania kategorii seksualności, tożsamości seksualnej w kontekście antropologii. Ma to na 2 2 P. Berger, T. Luckmann, Społeczne rzeczywistości, tworzenie 3 4 natury i kultury, które w równym stopniu wpływają na tłum. J. Niżnik, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1983. 3 celu również przybliżenie pojęć płci biologicz­ nej, płci kulturowej (będę się posługiwała na­ przemiennie pojęciami płeć kulturowa i gender), które pozwoli zrozumieć (nie)umiejscawianie jednostek posiadających tożsamości seksualne klasyfikowane poza normami obowiązującymi w danym społeczeństwie. W latach 70. pojawiło się rozróżnienie na płeć i gender w praktycznie wszystkich naukach społecznych (prócz filozofii), w którym to gen­ der stanowiło nadbudowę nad płcią biologiczną. Warto w tym miej scu - w kontekście niniej szych rozważań - odnieść się do argumentacji teo­ retyków i teoretyczek antropologii społecznej, którzy twierdzili, że płeć nie musi decydować 0 genderze, podając przykłady trzecich płci 1 innych form transgenderyzmu. Dziesięć lat później nie poprzestawano j u ż tylko na zajmo­ waniu się antropologią kobiet, a podjęto szereg studiów na temat stosunków między kobietami i mężczyznami (antropologia płci kulturowej) i badano relacje między ciałem, przedstawie­ niem tychże ciał a świadomością. To rozszerze­ nie analizy doprowadziło - paradoksalnie - do z a w ę ż e n i a kategorii w ramach antropologii płci kulturowej z powodu odrzucenia biologii. W późnych latach 80. teorie antropologiczne poszły w kierunku zaniechania używania kate­ gorii płci biologicznej, przyjmując tym samym, że ta nie istnieje . życie człowieka. Wydawałoby się, że elementem stałym będzie biologia, z kolei częścią zmienną kultura, jednakże Ann Oakley w następujący sposób definiuje płeć i gender. Według niej płeć biologiczna „określa w kontekście niniejszych rozważań okaże się, że nawet biologia może stać się kategorią płynną. biologiczny podział na mężczyznę (samca) i kobietę 4 H . L . Moore, Co stało się kobietom i mężczyznom? (samicę)", natomiast płeć kulturowa oznacza „równoległy, Pleć kulturowa i inne kryzysy w antropołogii, lecz społecznie odmienny podział na kobiecość A. Kościańska, M . Petryk, [w:] M . Kempny, E. Nowicka i męskość": G. Marshall (red.), Słowniksocjologii społecznych, i nau\ tłum. M . Tabin, PWN, Warszawa 2005, s. 234. Definicja ta zwraca uwagę na trwały związek 1 (14) P009 BARBARZYŃCA tłum. (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, PWN, Warszawa 2004, s. 402-403. �Anita Kramarczyk 48 Sylvia Junko Yanagisako i Jane Fishburne Col­ lier pokazały, że ujmowanie gender jako kulturo­ wego rozwinięcia „naturalnej" dystynkcji płci jest modelem społeczeństwa zachodniego (ponieważ teoretyczne rozważania nad zagadnieniami do­ tyczących definiowania kategorii gender prowa­ dzone były przede wszystkim przez analityczki i analityków reprezentujących kulturę zachodnią i opisujących inne kultury przez jej pryzmat) - owo spojrzenie oparte jest na różnicach płcio­ wych dotyczących reprodukcji. W związku z tym proponują odrzucenie kategorii płci biologicznej z powodu nadawania jej specyficznych znaczeń kulturowych . Shelley Errington, wychodząc od teorii Yanagisako i Collier, proponuje trzy ka­ tegorie: płeć biologiczną (sex) - ciała obdarzo­ ne płcią, innymi słowy kategoryzacja ciał, np. po narodzinach człowiek jest definiowany jako mężczyzna bądź kobieta . Drugą kategorią jest Płeć biologiczna (Sex) - szczególna konstrukcja ludzkich ciał ujmowana w kontekście zachodnim, oraz gender - stanowiąca nadbudowę nad płcią biologiczną (różnie definiowaną w zależności od kontekstu kulturowego). Tym samym sex oka­ zuje się być również konstruowana, dlatego też ani gender, ani sex nie są j u ż kategoriami stałymi i stabilnymi. Henrietta Moore zadaje w związku 5 6 5 Ibid., s. 404. z tym pytanie, czy klasyfikacja do płci biologicznej wystarczy by określić gender? Otóż nie, jak twier­ dzi, o czym świadczą badania na temat trzecich płci. Dlatego też gender staje się dyskursywnym źródłem płci biologicznej, która jest produktem owego dyskursu . W związku z takim pojmowaniem seksual­ ności staje się ona rdzeniem rozważań na temat płci i jako taka pojawia się w kręgu zaintereso­ w a ń m.in. Judith Butler i jej teorii performatywności, czyli najprościej rzecz ujmując, teorii stawania się płci kulturowej (powtarzanie, cyto­ wanie normy, ale w świadomy sposób; imitacja ideału tożsamości heteroseksualnej). Według Butler dychotomiczne kategorie „kobiecości" i „męskości" stanowią fałszywą stabilizację, jednocześnie wzmacniając normę heteroseksualizmu i kontrolę seksualności w ramach repro­ dukcji. Skoro systemy gender/sex normalizują różnice płci, należy je odrzucić. Alternatywą ma być performatywność, dzięki której przekształ­ canie gender pozwala odrzucić heteronormatywność . Jako że teoretyczka nie wywodzi się z kręgu antropologicznego, należałoby się w tym miejscu odnieść do teorii queer , której Judith Butler jest - jak się powszechnie u w a ż a - jedną z matek, 7 8 9 9 „Queer" to termin „odzyskany". Wyraz pochodzenia 6 Ibid., s. 404. germańskiego, j u ż od X I V w. używany w angielszczyźnie 7 Analizy dotyczące kategorii trzeciej pici prowadzą z pejoratywnym zabarwieniem (w znaczeniu do wniosku, iż to, co do tej pory wydawało się trwałym „podejrzany" lub „dziwaczny"), przyjął się jako wulgarne podziałem na biologiczną płeć męską i żeńską, zostało i obraźliwe określenie homoseksualisty. Jednak w latach zakwestionowane i zaczyna funkcjonować jako językowe 90. X X w. nastąpiła niespodziewana nobilitacja tego konwencje służące do opisu zdekonstruowanych kategorii terminu, którym zaczęto określać teoretyczną refleksję płci. Patrz: ibid., s. 405. nad konstruowaniem nienormatywnych orientacji 8 seksualnych w kulturze. Zob. J. Kochanowski, Fantazmat Por. J. Butler, Gender Trouble. Feminism and the subversion of identity, Routledge, London 1999; zróżnicowany. J. Mizielińska, (De) Konstrukcje kobiecości. gejów, Podmiot feminizmu a problem wykluczenia, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2004; J. Mizielińska, Pleć, ciało, seksualność Od feminizmu do teorii queer, Universitas, Kraków 2006. Socjologiczne studium przemian tożsamości Universitas, Kraków 2004, s. 129; J. Kochanowski, Wszyscy jesteśmy odmieńcami. Przyczynki do społecznej teorii queer, [w:] Basiuk, Ferens, Sikora (red.), Parametry pożądania. Kultura odmieńców wobechomofobii, Universitas, Kraków 2006, s. 37. Mizielińska zwraca BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Ludzie p r o g o w i 49 gdyż jej praca Gender Trouble zapoczątkowała tę teorię . Teoria ta , czerpiąc między innymi z pism Butler właśnie, wysuwa na pierwszy plan hasło, że kategoria gender jest niepotrzebna, w takim sensie, iż nie jest ona czymś, co jednost­ ka „posiada", ale czymś, co „uprawia". Skąd takie definiowanie? Otóż zdefiniowanie podmiotu prowadzi zawsze do jakichś wykluczeń, a po­ przez dekonstrukcję podmiotowości otwiera się drogę dla wykluczonych . W związku z tym „kategoria queer powinna na zawsze pozostać miejscem kolektywnej kontestacji" .1 c h o ć - j a k twierdzi Jacek Kochanowski - wszyscy jeste­ śmy odmieńcami , to zdaniem Tima Edwardsa w rzeczywistości wielu ludzi postrzega swoją seksualność jako coś stałego, gdy tymczasem teo­ ria queer mówi zupełnie coś innego . Edwards zwraca uwagę na jeszcze jedną rzecz: teoria queer jest utopijna, gdyż w rzeczywistości nie ma ona zastosowania w praktyce. I wbrew temu, co pisze Butler, twierdzi on, że w polityce queer nie ma miejsca na kolektywne działanie . Na ten sam problem zwraca uwagę Joanna Mizielińska, odnosząc się do kontekstu polskie­ go. Otóż według autorki w Polsce istnieje obok siebie wiele dyskursów (np. feminizm i queer) oraz istnieją pewne przeszkody, aby wprowadzić ową teorię w życie. Pierwszy problem stanowi uwagę na to, że słowo „queer" stało się synonimem dotychczasowego kształtu. W związku z tym, że charakter różnych mniejszości seksualnych, które były wcześniej podmiotu stanowi wstępny warunek działania -dlatego wykluczane, jednak pozostaje ono kategorią otwartą, nie powinien być jeden i niezmienny - należy przekraczać przekraczającą wszelkie granice grupowe, innymi słowy, najbardziej niesprawiedliwe normy i tym samym używać każdy może włączyć się do owej „grupy". J. Mizielińska, kategorii „kobiety" (Butler pisze o lesbijkach, dlatego Płeć, ciało, seksualność.., pojawia się kategoria kobiety) w bardziej świadomy 10 11 12 13 14 15 s. 116. 10 J. Kochanowski, Fantazmat zróżnicowany..., s. 129. 11 We wczesnych latach 80. dominowała polityka 16 17 sposób. J. Mizielińska, (De)Konstrukcje kobiecości..., s. 242-244. afirmatywnej tożsamości budowanej w oparciu o pojęcie 13 J. Mizielińska, (De) Konstrukcje kobiecości..., „prawdziwej lesbijki/kobiety" i „prawdziwego mężczyzny/ 14 Ibid., s. 223. s. 221-222. geja". Nie zwracano uwagi na różnorodność, a w centrum 15 Kochanowski zwraca uwagę na problemy zainteresowań znajdowało się gender. W związku z tym metodologiczne w socjologii, które polegają miedzy centrum zainteresowań przesunęło się z płci kulturowej innymi na tym, że socjologia tworzy uproszczenia, na seksualność. Co za tym idzie, w późnych latach 80. poszukuje „typów idealnych", przez co mocno wikła pojawia się teoria i praktyka queer, która była reakcją na się w procesy przemocy kulturowej. W związku etniczno-mniejszościowy model polityki ruchu gejów z tym proponuje nową perspektywę, która miałaby się i lesbijek Pojawiła się również ze względu na krytykę ze charakteryzować ujęciem inności jako alternatywy, strony marginalizowanych grup, między innymi takich sposobu, w jaki się różnimy od siebie, oraz jako jak kolorowi, biseksualiści, transgenderyści. W centrum procesu (de/re)konstruowania. Zmiana sposobu zainteresowań teorii queer mieszczą się społeczne uprawiania socjologii miałaby między innymi polegać czynniki kategoryzujące zachowania jednostek zgodnie na demaskowaniu wszystkich procesów normalizacji. To z ich seksualnymi preferencjami, analiza dychotomii interesująca teoria, ale niestety, nie miałaby zastosowania homo/hetero (komu służy i czy możliwa jest jej w praktyce, gdyż w odniesieniu do tego, co pisał destabilizacja), tożsamość jako podstawa opresji - dlatego Edwards, ludzie odczuwają potrzebę stabilizacji. Patrz kluczem do wyzwolenia staje się odrzucenie kategorii J. Kochanowski, Wszyscy jesteśmy tożsamości. J. Mizielińska, Płeć, ciało, 16 seksualność..., s. 111-121. 12 „Sexualities", 1, s. 472. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że Butler nie postuluje odrzucenia kategorii podmiotu, ale proponuje zmianę jego 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 17 odmieńcami..., T. Edwards, Queer fears. Against the cułturał Ibid., s. 478. s. 37-50. turn. �Anita Kramarczyk 50 brak polskiego odpowiednika na słowo queer, które przeszłoby odpowiednią drogę (od pogardy po afirmację). Drugi polega na słabości polskie­ go ruchu LGBT, co między innymi związane jest - ponownie - z brakiem przełożenia teorii na praktykę, która w dalszym ciągu odwołuje się wyłącznie do studiów gejowsko-lesbijskich. Z kolei trzecią przeszkodą jest brak zaplecza instytucjonalnego . Te przeszkody stanowią istotny problem w przełożeniu owej teorii na praktykę, a sama Mizielińska zwraca uwagę na jeszcze jedną ważną rzecz. Mianowicie teoria queer nie definiuje, uka­ zuje jedynie płynność i wieloznaczność takich pojęć, jak seksualność i tożsamość. Henrietta Moore twierdzi, że jeśli kategorie te stają się nieokreślone i niejednoznaczne, wtedy miejsce uprzywilejowane zajmuje ciało . Czy w związ­ ku z tym można pokusić się o stwierdzenie, że osoby transseksualne - twierdząc, że urodziły się w niewłaściwym ciele - chcą tak naprawdę wyjść poza to ciało, zapanować nad nim, nadając mu formę, którą same zdefiniują, wybiorą? Czy pragną zawieszenia pomiędzy płciami? A może chcą być ponad nimi, albo wręcz odwrotnie wpasować się w „męskość"/„kobiecość" bezre­ fleksyjnie? Jeśli tak, to czy można je włączyć w teorię queer, skoro powracają do esencji? Czy też paradoksalnie stają się queerowe z samej racji tego, iż narodziły się w „niewłaściwym" ciele? 18 19 (Nie)świadomość ucieleśnienia Bryan S. Turner wskazuje, że ciało może być rozpatrywane z dwóch perspektyw. Z jednej stro­ 18 J. Mizielińska, Płeć, ciało, seksualność..., 19 20 21 s. 126-132. ny kulturowe analizy nad ciałem stanowią sys­ tem znaczeń definiowanych jako pewna struk­ tura odseparowana od świadomości. Z drugiej strony celem fenomenologicznych studiów nad ucieleśnieniem jest zrozumienie ludzkich prak­ tyk i przedstawień ciała. Jednakże nie oznacza to, że obie kategorie są rozłączne i niekompaty­ bilne . Z kolei dwa stanowiska stojące w opozy­ cji do siebie przedstawia Debra Gimlin. W pew­ nym sensie łączą się one z teorią Turnera. Otóż po pierwsze, można mówić o „ciele jako projek­ cie", czyli o zarządzaniu ciałem, zmienianiem, kontrolowaniem go - można odnieść to stano­ wisko do drugiej perspektywy przyjętej przez Turnera. Tym samym staje się ono - według Giddensa - głównym przedmiotem tożsamości, a według Shillinga centralną częścią samoświa­ domości . Jednak w kontekście moich rozważań bardziej istotne będzie drugie podejście, stojące w opozycji do wymienionego powyżej. Leder formułuje kategorię „nieobecności ciała". Ciało jest nieobecne w świadomości, istnieje jedynie w cielesności. Natomiast pojawia się ono w świa­ domości w momencie, w którym fizjologiczne lub społeczne doświadczenie czyni je proble­ matycznym . Na pewno problematyczne staje się dla osób transseksualnych, które potrzebują zmiany płci, gdyż obecne ciało stanowi dla nich „więzienie". Adam Buczkowski podkreśla, że „ciało jest podstawą odgrywania/przedstawia­ nia płci społeczno-kulturowej, jest warunkiem koniecznym funkcjonowania modelu męskości/ kobiecości" . Dlatego wydaje się być słusznym twierdzenie, mówiące o ciele jako „więzieniu". Osoby transseksualne pragną wpisać się w po20 21 22 23 22 Ibid, s. 701-702. H . Moore, op. cit., s. 411. 23 A. Buczkowski, Społeczne B.S. Turner, Body, „Theory, Culture, Society", 23, s. 223. kulturowa i płeć biologiczna, Universitas, Kraków 2005, D . Gimlin, The Absent Body Project. Cosmetic Surgery s. 236. tworzenie ciała. Płeć as a Response to Bodily Dys-appearance, „Sociology", 2006, 40, s. 700. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Ludzie p r o g o w i 51 rządek społeczny, a mogą tego dokonać tylko poprzez zmianę płci biologicznej. Odczuwają tę potrzebę bardzo silnie, gdyż dzięki temu ich ciała staną się na powrót „niewidzialne", bo będą postrzegane jako „normalne". Pomimo tego, że w kontekście ponowoczesnym „granice ciał" kobiet i mężczyzn są ciągle przekraczane - nie tak jak w społeczeństwie no­ woczesnym, gdzie ciała te stanowiły dwa binarne porządki - to są osoby, które nie chcą przekra­ czać tych porządków . Ich pragnieniem jest po­ nowne włączenie do społeczeństwa. Należałoby nadmienić również, że istnieją jednostki, które - wręcz przeciwnie - „bawi" owa sytuacja. Są to kategorie osób, które przekraczają granice, mają świadomość swojego ciała i „grają" nim. 24 Stan psychiczny a i d e n t y f i k a c j a tożsamości seksualnej 25 D . Dzido, Kulturowe kody pici, [w:] J.M. Kurczewski (red.), Praktyki cielesne, Trio, Warszawa 2005, s. 220. 25 A. Kusiak, Pamiętniki 26 27 ń r 7 V Alicja Kusiak zwraca uwagę na to, że począt­ kowo psychologia i seksuologia umieszczały transwestytyzm w ramach homoseksualizmu, a pro­ blemy z uchwyceniem genezy oraz przyczyn tego zjawiska spowodowały, że zdefiniowano je jako „perwersję homoseksualną" . Dopiero począt­ kiem ubiegłego wieku transwestytyzm, transsek24 sualizm i transgenderyzm zaczęły być ujmowane niezależnie od kategorii homoseksualizmu, a to za sprawą Magnusa Hirschfelda oraz Havelocka Ellisa . Kategorie te są tak różne, choć w pew­ nym sensie się przenikają. Jeśli analizowane są z punktu widzenia teorii queer, to można pokusić się o stwierdzenie, że nie do końca ma znaczenie to, jakiego typu jest się „trans". Jednak wydaje mi się, że nie jest ono całkowicie słuszne. Otóż skoro transgenderyzm jest zakwestionowaniem podziału na dychotomie, wychodzeniem poza dystynkcje granice atransseksualizm wręcz odwrotnie iest próba ponownego weiścia" w binarność umiejscowienia siebie w" granicach to czy można mówić o braku różnicy? Nie próbuje tworzyć w tym mieiscu koleinvch nodziałów a e ukazać ze wnolskim kontekście adzie obok ńro hlemów łączenia teorii nneer z nraktvka istnieia nrnblemv InH.i W L i ś ć . limen , p r o D i e m y mazi, K t ó r z y pragną wyjsc z nmenu. U l a t e g o tez skoncentruje swoje rozważania na pojęciu transseksualizmu. Jak zdążyłam j u ż zaznaczyć, popularna defi­ n i c j a transseksualizmu o d n o s i się do pragnienia b y c i a osobą płci przeciwnej, posiadaniem ciała owej płci. Myra J. Hird wskazuje na dwa s t a n o ­ w i s k a ujmowania tej kategorii. Z jednej strony przywołuje psychiatryczne argumenty, k t ó r e Pani de Sancy przebranej za A. Strzelecka, Trudne słowa, n r a m a czyli kilka definicji, http:// transfuzja.org/pl/artykuly/trudne_slowa_czyli_kilka_ definicji.htm, 30.05.2008. Natomiast transseksualizm opata. Transgenderyzm na dworze Ludwika XIV, [w:] oznacza sprzeczność między płcią biologiczną a stanem T. Basiuk, D . Ferens, T. Sikora (red.), Odmiany psychicznym jednostki, która identyfikuje się z płcią Mniejszościowe odmieńca. orientacje seksualne w perspektywie gender, Śląsk, Katowice 2002, s. 25. 2 6 Najszerszym pojęciem jest transgenderyzm - termin, który „zosta! rozciągnięty na wszystkie osoby, które przeciwną. Dopełnieniem ma być operacyjna zmiana płci biologicznej, czyli „uzyskanie" ciała płci przeciwnej. Najwęższą kategorię stanowią transwestyci, którzy tylko czasowo identyfikują się z płcią przeciwną, „przebierając przekraczają granice pici, w jakiej się urodziły, dlatego się" i zachowując się w określony sposób. A. Strzelecka, też w szerszym ujęciu transgenderyzm można rozumieć ibid., A. Weseli, Wszyscy wokół chcą się po prostu jako praktykę przekraczania norm związanych z płcią. O transseksuałistach i toałetach pubłicznych W takim ujęciu transgenderysta to osoba, której A. Zakrzewska (red.), Queerowanie feminizmu. prezentacja płciowości przynajmniej czasami jest polityka czy cos więcej?, odmienna od oczekiwań kultury, w jakiej ta osoba żyje". I (14) P009 BARBARZYŃCA 27 wysikać. w Polsce, [w:] Estetyka, Konsola, Poznań 2006, s. 79. A. Kusiak, op. cit., s. 25-26. �Anita Kramarczyk 52 sięgają X I X wieku i odnoszą się między innymi do tego, że transseksualizm w sytuacji „zmiany" mężczyzny w kobietę miałby wynikać z upadku mężczyzny, a „przeobrażenie" kobiety w m ę ż ­ czyznę byłoby efektem inteligencji i niezależ­ ności kobiet. Kilkadziesiąt lat później zaczę­ to szukać przyczyn transseksualizmu w dysfunkcjonalnej rodzinie, rozwodzie rodziców, zbyt póź­ nym rodzicielstwie, a w latach 80. uzna­ no go za psycholo­ giczne zaburzenie i chorobę, wpisując do American nią, a nie nią/nim czy też nim/nią. Otóż przed operacją zmiany płci osoby transseksualne po­ stępują według wzorów przypisanych do płci, którą odrzucają, ale również do płci, z którą się identyfikują. W związku z tym - jak pisze Mał­ gorzata Bieńkowska-Ptasznik: „dokonują więc na własny użytek pewne­ go połączenia tego, co w kulturze jest na ogół sobie przeciwstawia­ ne. To połączenie cech męskich i żeńskich po­ zwala im funkcjono­ wać w społeczeństwie do momentu podjęcia decyzji o operacyjnej zmianie płci, tak by cia­ ło odpowiadało tożsa­ mości danej osoby" . Psy­ chiatric Association's Diagnostic and Stati­ stical Manual. Z dru­ 29 giej strony wskazuje się na somatyczne argumenty, które miałyby sprowadzić się do twierdzenia, że transseksualizm nie jest chorobą psychiczną, a wy­ nika raczej z bólu, gniewu i depresji, jaką odczuwają oso­ FOT. KRZYSZTOF PĘKOWSKI by transseksualne w związku ze społeczną dyskryminacją . Dla­ tego moje pytanie w tym miejscu brzmi nastę­ pująco: Czy samo społeczeństwo nie umieszcza osób transseksualnych pomiędzy kategoriami? Wykraczają oni/one poza normy, przez co od­ czuwają dyskomfort i pragną stać się nim albo 28 28 M.J. Hird, For a Sociology of Transsexualism, „Sociology", 36, s. 579-581. To zdanie niech posłuży za argument za tym, i ż osoby transseksualne znaj­ dują się w fazie liminalnej, w procesie ry­ tuałów przejścia, tak jak są one rozumiane na gruncie antropo­ logii kulturowej. Między opozycją w o b e c dominującego porządku a podporządkowaniem się n o r m o m Teorią, która ma konstruować ramy dla n i ­ niejszego artykułu, jest trójfazowa koncepcja 2 9 M . Bieńkowska-Ptasznik, Transseksualizm - wyjście poza normę, http://www.unigender. org/?page = biezacy&issue = 02&article = 03, 30.05.2008. BARBARZVNCA 1 (14) P009 �Ludzie p r o g o w i 53 rym osoba znajduje się w kolejnym stanie, oczekuje się od niej, że będzie się teraz zacho­ wywała zgodnie z obowiązującymi normami i standardami etycznymi" . rytuałów przejścia wypracowana przez Arnolda van Gennepa. Według niego obrzędy przejścia dotyczą wszelkich sfer życia, w których wystę­ puje zmiana, 32 „poczynając od różnych faz biograficznych (narodziny, dojrzewanie, małżeństwo, macie­ rzyństwo i ojcostwo, śmierć) i zmieniającego się w związku z nimi statusu społecznego, przez awansowanie w hierarchii grupowej, przystę­ powanie do właściwych grup wieku, płciowych czy zawodowych, aż po zmiany w otaczającej przestrzeni wiążące się z przekraczaniem gra­ nic terytorialnych i wszelkich innych [...]. Zda­ niem van Gennepa cykl ten składa się z trzech następujących po sobie sekwencji, rozpoczyna¬ jąc się od rytuałów wyłączenia jednostki z jej dotychczasowego stanu, jej separacji (rites de separation), okresu przejściowego, marginal- Według Turnera w społeczeństwie istnieją jakby dwa modele związków międzyludzkich, które występuj ą obok siebie. Pierwszy j est strukturalizowany - można powiedzieć, że repre­ zentuje hierarchię i strukturę władzy, z kolei drugiemu brak formalizacji, a charakteryzuje się on bliskością współtowarzyszy. Ten drugi model pojawia się w obrębie fazy liminalnej, podczas której jednostki marginalizowane od­ czuwają podobnie i „jednoczą się w bólu". Faza liminalna (w opozycji do stanu statusowego) charakteryzuje się między innymi takimi cecha­ mi jak: przemiana (stan stały), homogeniczność (heterogeniczność), communitas - wspólność (struktura), równość (nierówność), minimali­ (rites de marge), gdy jednostka zacja różnic płciowych (maksymalizacja róż­ jest pozbawiona statusu kończy zaś rytuałami włączenia inteeracii (rites aJegation) p ole- nic płciowych), milczenie (mowa), akceptacja raiacvmi na Drzvsoosobiemu sobie nowego bólu i cierpienia (unikanie bólu i cierpienia) . Powyższe dystynkcje zwracają uwagę na jedną statusu "30 zasadniczą kwestię: te z nich, które związane i nowej tożsamości. By jeszcze bardziej przy­ Si| z limenem, jednocześnie stoją w opozycji do bliżyć ów proces, odwołam się do tego, co w tej porządku społecznego - określonego choćby kwestii pisał Victor Turner. Zaznacza on, że przez jakieś osobę znajdującą się w fazie liminalnej norniy którym muszą podporząd­ „charakteryzuje dwuznaczność: przemierza kowywać się wszyscy. Tym samym można za­ kulturową rzeczywistość, mającą jedynie nie­ ryzykować stwierdzenie, że w fazie liminalnej liczne, albo i żadne, atrybuty przeszłego lub nadchodzącego stanu . W momencie, w któ- jednostki stoją poza. prawem poza władzą po za kryteriami prostych i tradycyjnych klasyfikacji Mary Douglas dowodzi, ze „wszystko, co nie 33 34 31 3 0 J. Tokarska-Bakir, wstęp do: A. van Gennep, przejścia. Obrzędy Systematyczne studium ceremonii, tłum. B. Biały, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2006, s. 7-8. 31 Victor Turner używa pojęcia „stan", aby zwiększyć 33 Warto zaznaczyć w tym miejscu, że w fazie liminalnej jednostki zostają w communitas „wyzwoleni od struktury tylko po to, by potem do niej wrócić, odnowieni dzięki doświadczeniu communitas. Pewne jest, że bez tej dystans między kategoriami zarówno owego „stanu", jak dialektyki żadne społeczeństwo nie może funkcjonować i „przejścia". „Stan" w tym ujęciu będzie szerszą kategorią we właściwy sposób". V Turner, Proces rytuałny, niż „pozycja" czy „status". V Turner, Od I . Kurz, [w:] L . Kolankiewicz (red.), Antropologia rytuału tłum. do teatru, tłum. M . Dziekan, J. Dziekan, Volumen, widowisk Zagadnienia i wybór Warszawa 2005, s. 121. Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2005, s. 131. 32 V Turner, Odrytuału 1 ( 1 4 ) nn do teatru..., s. 121-122. BARBARZYŃCA 34 V Turner, Odrytuału tekstów, Wydawnictwo do teatru..., s. 122-125. �Anita Kramarczyk 54 może zostać wyraźnie zdefiniowane w katego­ riach tradycyjnych kryteriów klasyfikacji albo co mieści się pomiędzy granicami klasyfikacji, jest niemal wszędzie uznawane za «nieczyste» i «niebezpieczne»" . Marginalizowane grupy domagają się swoich praw, chcą osiągnąć wyższą pozycję, akceptację, co w istocie przeczy ich walce o własne prawa. Pragnienie zaistnienia w społe­ czeństwie jest jed­ noznaczne z pod­ porządkowaniem się m u (nie m o ż ­ na f u n k c j o n o w a ć w świecie bez w a ż ­ nego dokumentu tożsamości). Hen¬ ri Bergson zwraca przy tym uwagę, że grupa marginali­ zowana „zachowu­ je swoją tożsamość w opozycji do człon­ ków innych grup, chroni się przed za­ grożeniami swojego sposobu życia i bez­ ustannie odnawia wolę utrzymywania FOT. KRZYSZTOF PĘKOWSKI norm, na których opiera się rutynowe zachowanie niezbędne w jej życiu społecznym" . Z jednej zatem strony oso­ by transseksualne stoją w opozycji do dominują­ cej części społeczeństwa. S t a n o w i ą - j a k k o l w i e k by było - grupę marginalizowaną. Jednakże z drugiej strony, pragną zostać w nią włączeni i dlatego poddają się zabiegom zmiany płci. 35 36 Niepewność bodźcem do dopasowania W niniejszej części artykułu opiszę badania, które prowadziła Alicja Strzelecka, Małgorzata B i e ń k o w s k a - P t a s z n i k oraz Agnieszka Wese­ li. Trudno orzec, czy badania były repre­ zentatywne, ale za­ k ł a d a m , ż e nie. W z w i ą z k u z tym nie jest moim zamiarem tworzenie jakichkol­ wiek nieuprawnio­ nych generalizacji, lecz ukazanie kilku głównych wątków jednych i drugich ba­ dań, których wyniki identyfikują istotne kwestie, jakie towa­ rzyszą osobom trans^59b*ti seksualnym, w tym ^fc przede wszystkim • problemy z w i ą z a n e z niepewnością i chę­ cią dopasowania. Jak pisałam wcze­ ś n i e j , transseksualizm jest przekra­ czaniem płci, ale nie wiąże się to z ocze­ kiwanym stanem. Alicja Strzelecka pisze, że „w wewnętrznym doświadczeniu osób transseksualnych nieokreśloność, bycie poza tą dy­ chotomią nie jest czymś pożądanym czy i n ­ tencjonalnym, ale chorobą, cierpieniem, «złym losem»" . Dlatego też nie dziwi w tym kon­ tekście podkreślanie swojej „nowej" płciowości Ł 37 35 Ibid., s. 127. 3 7 36 Ibid., s. 127. w procesie przekraczania barier pici, http://transfuzja. A. Strzelecka, Rola zjawiska transseksualizmu BARBARZVNCA 1 (14) P009 �Ludzie p r o g o w i 55 kontrastowaniem i uwydatnianiem atrybutów przypisanych danej płci. Oznacza to również odrzucenie wzorów uniseksualnych, jako że j u ż w swej definicji nie mają one zaostrzonych granic płciowych, a właściwe „postulują" coś, co wykracza poza granice . Osoby transseksualne potrzebują pewności określenia siebie w jakichś kategoriach, dlatego nie dziwi fakt, że „dopiero operacja zmiany płci, odpowiadający identyfika­ cji płciowej wygląd czy dokumenty nadają pew­ ność i spokój w codziennym obcowaniu z ludź­ m i " . Jednak nim dokonana zostanie operacja zmiany płci, owa niepewność staje się bardzo bolesna. Wydawałoby się, że jedynym sposobem, w jaki można od niej uciec, jest ciągłe manifesto­ wanie swojego poczucia płci kulturowej, a tym samym uleganie stereotypom dotyczącym płci . Otóż jak pisze Strzelecka, 38 39 40 „z jednej strony można więc mówić o transseksualizmie jako o kulturowym zjawisku burzenia czy zamazywania stereotypów, z drugiej - w pe­ wien sposób je umacniającym. Transseksualizm pojawia się jako możliwość przekroczenia ba­ rier płci, jako podważenie oczywistości dychotomicznego podziału męskość - kobiecość, ale jednocześnie stwarza tę opozycję" . 41 Wbrew pozorom ta opozycja pozwala się „odnaleźć". Przed operacją osoby odczuwają niepewność tego, k i m są, inni ludzie wokół nich również odczuwają lęk przed niemożliwo­ ścią zaklasyfikowania osób transseksualnych. W związku z tym dychotomiczne, normatywne kategorie niejako wymuszą na osobach trans­ seksualnych podporządkowanie się im. Wynika to między innymi z odczuć, jakie towarzyszą osobom transseksualnym w publicznym, intym­ nym miejscu, jakim jest toaleta, o czym pisała Agnieszka Weseli . Aby uniknąć problemów, osoby te często dopasowują się i korzystają z to­ alet, do których „prowadzą" je/ich inni . Osoby uczestniczące w badaniach negatywne reakcje współużytkowników na osoby nieodpowiadające stereotypowym wyobrażeniom kobiety bądź m ę ż c z y z n y argumentują tym, że Polacy po­ sługują się stereotypami - charakteryzuje ich brak zrozumienia, wścibstwo, ignorancja i lęk przed odmiennością, a w związku z tym żyją we względnie heteronomicznej polskiej kultu­ rze, większej otwartości doświadczają w innych krajach. Uprzedzenia wiążą się również z niską świadomością zjawiska transseksualizmu oraz są wynikiem istniejącego tabu wokół seksu. Weseli jedyne rozwiązanie tej sytuacji widzi w rzetelnej edukacji, poszerzaniu świadomości i zapozna­ waniu społeczeństwa z problemami osób trans­ seksualnych . 42 43 44 Wbrew ponowoczesnym teoriom mieszania się kodów ptci Osoby transgenderowe (w tym transwestyci) pragną zacierać granice, wychodzić poza nie, wychodzić ponad kulturowe kody płci i cia­ ła. Dlatego nie dziwi teza postawiona przez Moore, że osoby mieszczące się w tej kategorii chcą zawładnąć ciałem, przekształcać je. „Gra­ nie" ciałem pozwala im być poza kategoriami, poza granicami. Tym samym oznacza to, że nie pragną oni/one „włączenia". Są zawieszo- org/pl/artykuly/artykuly_i_opracowania/rola_zjawiska_ 41 transseksualizmu_w_procesie_przekraczania_barier_plci. 42 Ibid. htm, 30.05.2008. s. 90. A. Weseli, Wszyscy wokół chcą się po prostu 3 8 M . Bieńkowska-Ptasznik, op. cit. 43 Ibid., s. 90. 3 9 A. Strzelecka, op. cit. 44 Ibid., s. 90-95. 40 Ibid. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA wysikać..., �Anita Kramarczyk 56 ne w stanie „wyłączenia", g d y ż wychodzą poza schematy. Dlatego też śmiem postawić tezę, iż osoby transseksualne znajdują się w fazie liminalnej, w której oczekują na przyjęcie do społe­ czeństwa, do którego chcą należeć, a z którego są w ich uciążliwej „antystrukturalnej" sytuacji wykluczone . Osoby transseksualne chcą przy­ jąć ciało drugiej płci, dlatego są „ludźmi pro­ gowymi". Pragną „włączenia", akceptacji, chcą, by ich ciało stało się niewidzialne. Bo gdyby 45 nie dystynkcje „rządzące" naszym porządkiem społecznym, czy potrzebowaliby zmiany płci biologicznej ? Czy nie pozostaliby właśnie tacy niedookreśleni, płynni? Dlatego też debata dotycząca konstruowania porządku społecz­ nego nie dotyczy jego zmiany, ale możliwości wpisania się w niego. Ten brak struktury może oznaczać cierpienie, które znieść można jedy­ nie dzięki wpisaniu się w strukturę, od której nie ma ucieczki. Social reality sets up norms and rules while at the same time forms barriers and borders. Members of the society continually negotiate norms, especially ones concerning sexuality, identity and gender. To show the process of transformation of the above mentioned concepts the article begins with a short history of their evolution, mainly in the anthropological context. It shows the attitude of cultural relativism, psychological essentialism, gender anthropology and queer theory towards the problem. The queer theory is essential here, as it shows fluctuation, ambiguity, or even indefiniteness of the sexual identities. It seems that body, being visible, became a "prison". The only way to escape it, and at the same time to incorporate transsexual people to the society, is to change sex. That is why transsexuals can be compared to the people being at the liminal phase. They live on the margin, longing for sex change in order to be incorporated into the society, because being between or outside categories is difficult in everyday life. As it is not clear to which category transsexuals belong, an impulse arises to "adjust", or incorporate them to the society, so they could leave the liminal phase. Postmodern theories of gender codes interference cannot be used to explain the phenomenon of transsexuals, as they want to adopt other sex. That is why they can be called threshold people. 45 V Turner, Proces rytualny. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da4263a3df02b33fca326173ee6fed2a.pdf 7d9010161160cab4c470687038a853b1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6413 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5986 Title A name given to the resource Lustro tauromachii (wybrane fragmenty)/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.172-173 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leiris, Michel Ochab, Maryna (tł.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text M I C H E L LEI RI S śne falowanie tłumu; podział areny na dwie części, nie­ równo skąpane w słonecznym blasku: stronę „cienia” i stronę „słońca”. Ale równolegle do tego pojęcia pięk­ na niejednolitego, niby napięta do granic wytrzymało­ ści nić czy stygnąca lawa, wolno dopatrzyć się w walce byków jedności przeciwieństw, figury wyraźnie odręb­ nej od zwykłego połączenia kontrastów. Lustro tauromachii Wybrane fragmenty *** W ięc: matador wyprostowany, stopy idealnie zestawione, przykute do ziemi strachem, że upadnie na oczach publiczności, a zarazem ściskającymi łydkę paskami, które maskuje pończocha w kolorze różowych wymiocin i błyszczące pantofle. Sztywność stojącego samotnie mężczyzny, sztywność szpady. Z wolna rozkładana muleta zakrywa swą po­ wieką zbyt oczywistą łodygę, chimeryczną strugę biją­ cą ze stalowej źrenicy. Matador: Damokles, który ze szpadą w ręku wziął swój los za rogi. *** Tak jak Boga - według Mikołaja z Kuzy zbieżność przeciwieństw (tj. skrzyżowanie, przecięcie linii, rozwi­ dlenie torów, rozdroże lub teren niezabudowany, gdzie spotyka się każdy z każdym) - można było patafizycznie określić jako „punkt, w którym zero styka się z nie­ skończonością”, tak pewne szczególne węzły czy punk­ ty krytyczne wśród niezliczonych faktów, z których składa się nasz świat, można by geometrycznie przed­ stawić jako miejsca, gdzie czujemy, że przylegamy do świata i do samych siebie. W obecnym stanie rzeczy (odznaczającym się wy­ jątkowym wprost niedostatkiem wszystkiego, co ma związek ze świętem) instytucja taka jak corrida - któ­ ra pod wieloma względami rozwija się analogicznie do schematu tragedii antycznej - nabiera szczególnej wartości, wydaje się bowiem, że ona jedyna we współ­ czesnym świecie zachodnim potrafi odpowiedzieć na potrzeby, jakie, spodziewać by się można, powinien za­ spokajać każdy spektakl, zarówno w ramach realnego życia, jak i w umownych dekoracjach czy na nieza­ wodnym gruncie terenów ćwiczebnych. *** W tauromachicznym zwrocie, tak samo jak w spółkowaniu, jest wspinaczka ku pełni (szarża byka), po­ tem paroksyzm (byk wpada z impetem w kapę, muska­ jąc rogiem brzuch mężczyzny przykutego stopami do *** Walka byków jest niewątpliwie gwałtowną grą kon­ trastów, analogiczną do tej, na której zasadza się pięk­ no romantyczne, zgodnie z najszerzej przyjętą jego kon­ cepcją. Szpetota koni z wyprutymi flakami i zlanego krwią byka (jakkolwiek jest to krew s z l a c h e t n a , krew zwierzęcia kastowego, którą można przeciwstawić nikczemnej krwi końskiej, tak jak w religiach prymi­ tywnych uznaje się krew ofiarną i krew miesięczną za radykalnie różne) kontrastuje z bogatymi strojami ak­ torów, wśród których mamy przeciwstawienie picadores (ciężko opancerzeni giermkowie z ich żałosnymi szka­ pami) i eleganckich mężczyzn, stojących na własnych nogach, przynajmniej gdy chodzi o matadores; temat walki człowieka ze zwierzęciem i przewagi inteligencji nad brutalną siłą; pojęcie wyjątkowo zdolnego osobni­ ka - w tym wypadku matadora - narażonego na kapry­ 172 Francis Bacon, Study for bullfight no. 1, 1969, kolekcja prywatna, Szwajcaria. Za: Bacon 1909-1992, Cercle d'Art, Paris 1994. �Michel Leins • LUSTRO TAUROMACHII. WYBRANE FRAGMENTY ziemi), wreszcie rozdzielenie obu aktorów, rozszczepie­ nie po intymnym kontakcie, upadek, rozdarcie. Jeśli byk odpowiada właściwie, a człowiek umie pracować, jeśli obaj zapuszczają się w ruchliwy labirynt serii po­ wiązanych z sobą zwrotów (w czasie której przeciwni­ cy rozłączają się tylko po to, by za chwilę znów się po­ łączyć, jakby owinięci jeden w drugiego), ogarnia nas upojenie, bardzo podobne do oszołomienia erotyczne­ go. Jak w akcie miłosnym przed ostatecznym kryzy­ sem, wstrzymujemy oddech w lęku, że to ustanie, w zachwyceniu, że to jednak trwa. Powtarzające się ruchy, tak samo jak w spółkowaniu, raz za razem po­ tęgują ekstazę: upajamy się z każdą chwilą coraz bar­ dziej, czując, że rozkosz wciąż rośnie, choć sekundę wcześniej wydawało nam się, że osiągnęliśmy szczyt. Jak przy prawdziwym zawrocie głowy - który może być udręką albo rozkoszą, jak w snach o lataniu - mamy poczucie z a g r o ż e n i a: ten ciąg prowokowanych i unikanych w ostatniej chwili wypadków nie może trwać bez końca... A przecież pesymistyczna prognoza nie sprawdza się: człowiek nadal żyje, a byk nadal krą­ ży wokół niego, nadal go owija. Nagle czar pryska: po tylu coraz bardziej rozdzierających pieszczotach part­ nerzy rozchodzą się, są sobie teraz obcy. I wtedy wybu­ cha owacja, która wieńczy całość niby ulga szczytowa­ nia; owację wolno tu określić jako „rozładowanie” zarówno w potocznym, jak i w najbardziej trywialnym sensie tego słowa: spadek potencjału nerwowego, po­ dobny do spadku gorączki, a zarazem wytrysk, w któ­ rym spermą są brawa. *** Corrida, niczym akt ofiarowania, dąży do paroksy­ zmu: zabicia byka; dopiero potem może przyjść ulga, jak po zawładnięciu przedmiotem pożądania w miłości czy po śmierci bohatera w tragedii. W wypadku aktu ofiarnego tym paroksyzmem czy maksymalnym napię­ ciem jest moment zabicia ofiary (zderzenie bóstwa z krwią), po nim następują ryty odprężenia: desakralizacja, odprawienie boga, który nie zagraża nam już bezpośrednio, gdyż dostał swoją dolę i może wrócić tam, skąd przyszedł. Wcześniej mógł nam zaszkodzić, ale teraz się udobruchał, aż do czasu, gdy zażąda nowej daniny. Wszystko zatem rozgrywa się w niebezpiecznej okolicy progu cienkiego jak ostrze brzytwy, w wąskiej strefie interferencji, w psychologicznym no man's land, stanowiącym domenę sacrum par excellence: na grani, gdzie wznosi się tabu (którego jedynym sensem jest za­ pobiec świętokradztwu, uniemożliwić profanację), na granicy, względem której rzeczy - tracąc nieukierunkowany, amorficzny charakter tego, co świeckie - po­ laryzują się na lewe i prawe. *** Wygnać śmierć albo ukryć ją za nie wiedzieć jaką architekturą o ponadczasowej doskonałości: takim starczym zajęciom oddaje się większość filozofów i macherów od religii. Wcielić śmierć w życie, sprawić, by stała się w jakiś sposób rozkoszna (jak gest torera, któ­ ry łagodnie wciąga byka w fałdy kapy czy mulety); na tym powinna polegać działalność budowniczych luster - mam na myśli tych wszystkich, których najpilniej­ szym celem jest komponowanie owych faktów wydają­ cych się miejscami, gdzie czujemy, że przylegamy do świata i do samych siebie, ponieważ dają nam one po­ czucie pełni, kryjącej w sobie własną mękę i własne pośmiewisko. Przełożyła Maryna Ochab * Fragmenty pochodzą z książki M. Leirisa Lustra tauromachii, Gdańsk, słowo/obraz terytoria, 1999. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2a66ab020b50e421c3b7de55d9d0665d.jpg 5f029d862942b520938924ec7149defc https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/47ba092effe10e8dad5964fbe4075f63.jpg 83286c30727cb485447a3d630e631936 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łączenie krzaseł w koszarze - fragmenty przenośnego ogrodzenia / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [Rówień za Wodą] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo pasterskie ; elementy zagrody ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają sposób łączenia krzaseł (przenośnych elementów ogrodzenia dla owiec - koszaru). Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_O.3.5.1_01 PAE_FNK_24.39.I_O.3.5.1_01 budownictwo pasterskie Dolina Starobociańska elementy zagrody ogrodzenie Rówień za Wodą https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/42df3a863b51d74ee081f7f1932493be.jpg f6e1375d58054012a2cf29fdaae3e82f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łąki nad Bugiem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kręgi Stare Subject The topic of the resource rolnictwo ; struktura użytków ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia łąki nad rzeką Bug; w głębi widać stogi siana Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.20.XV_B.1.2.1_01 Kręgi Stare łąka okolice Wyszkowa pejzaż wiejski rolnictwo struktura użytków https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/131b79fb8a823e69426e680b7a4ac20f.pdf eb3e01f54a9d15d7a219830bfcf5de03 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3412 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3198 Title A name given to the resource Łańcuch szczęścia w pół wieku później / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1, s.3-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Czesław Robotycki Ł A Ń C U C H SZCZĘŚCIA W PÓŁ WIEKU „ T e n list-lańcuch pochodzi z Wenezueli. Został napisany PÓŹNIEJ Błażej Pawłowicz wspomina o liście, który „spadł z nieba n a przez Misjonarza. O d tego czasu list m a obejść cały świat. Proszę Górze O l i w n e j " w swojej m o n o g r a f i i Zalasowej (Tarnowskie) . napisać 20 k o p i i listu-łańcucha i wysłać do k r e w n y c h , znajo­ Podobne t e k s t y poświadczone są w „Gazecie Radomskiej" . m y c h , przyjaciół. Po p a r u d n i a c h czeka Pana (Panią) szczęście." D o d a j m y , żo w a r c h i w u m krakowskiego M u z e u m Etnograficzne­ K t o z nas w r o k u 1978 i 1979 nie otrzymał l i s t u , zaczyna­ 3 4 go znajduje się nieduży zbiór t a k i c h listów zgromadzony przez jącego się o d słów wyżej p r z y t o c z o n y c h l u b p o d o b n y c h ? H u Seweryna spośród nas odpowiednie pisał" ( I w k o w a ) , „ L i s t r z y m s k i o d Pana Jezusa" (Raba Niżna), kopie sporządziło i rozesłało: jedni d l a zabawy, i n n i w b r e w logice, a joszcze i n n i z pełnym przeko­ „ L i s t znaleziony w R z y m i e i Sen N . M . P . " i i n n e . 5 n a n i e m , p e w n i skuteczności sposobu n a szczęście ? N i e pierwszy już r a z „łańcuch szczęścia" okrąża świat. Udzielę. Są t a m : „list c u d o w n y , którego sam Bóg Teksty t e , j a k pisze Bystroń: ,,(...) krążyły potajemnio od c h a t y do c h a t y . Ulegały oczywiście przez t a k długą wędrówkę W zbiorze tekstów J a n a Stanisława B y s t r o n i a , w y d a n y m w 1938 r o k u , zatytułowanym właśnie Łańcuch szczęścia 1 znaj­ d u j e m y t a k i e o t o wspomnienie: ,,W locie 1935 r o k u w czasie r o z m a i t y m z m i a n o m , ale oczywiście bez t r u d u możemy stwier­ dzić, że m a m y t u do czynienia z t y m s a m y m zjawiskiem p o ­ wracającym przez w i e k i " . 6 p o b y t u w Z a k o p a n e m otrzymałem następujące p i s m o : t o n i e żadne bzdurne przesądy lecz możność zdobycia znacznej O prawdziwości listów i niezwykłej m o c y , jaką miały one sumy posiadać, świadczy najlepiej ich treść. O t o d w a przykłady l u ­ pieniędzy. W y s t a r c z y zastosować się do poniżej p o d a n y c h prze­ d o w y c h m u t a c j i listów ze zbiorów Seweryna U d z i e l i : „ J a Jezus pisów: W ciągu trzech d n i przepisz w pięciu k o p i a c h niniejszy Chrystus, s y n Boga żywego i m a t k i mojej mocą Bóstwa mego list opuszczając nazwisko pierwszej osoby w spisie osób, a w za­ pisałem t e n list własną ręką moją abyście j e m u w i e r z y l i , b o m m i a n dopisując swoje i roześlij t e kopie pięciu osobom spośród w a m posłał jeden list a wyście go znieważyli... Wkrótce kapłani swoich przyjaciół. Następnie t e j pierwszej osobie, której nazwis­ wasi jeżeli go zobaczyli t o go p o t a r g a l i , r o z r y w a l i i mówili, że k o opuściłeś prześlij jedną złotówkę". t o nie ode m n i e zesłany. Teraz k t o b y l i s t e m m o i m pogardził D a l e j następują: szczegółowe wyliczenie możliwości o t r z y ­ m a n i a znacznej k w o t y pieniędzy, oraz perswazje nie jest sługa Kościoła mojego. (...)" do adresata ,,(...) L i s t z nieba o d samego P. Jezusa Chrystusa spuszczo­ b y w imię własnego interesu wykonał wszystkio polecenia za­ n y n a t e n świat 1856 r o k u , L e o n o w i papieżowi r z y m s k i e m u , w a r t e w liście. L i s t t e n , w całości w tekście p r z y t o c z o n y , Bystroń złotemi l i t e r a m i było napisane a żaden człowiok nie mógł widzieć opatrzył następującym k o m e n t a r z e m : „ N i e była t o t y l k o za­ n a czem t e n list w p o w i e t r z u w i s i , a k t o go chciał czytać t o m u kopiańska zabawa: w jesieni w całej c h y b a Polsco kursowały się sam otworzył a m a zaś taką moc, k t o go słucha l u b c?;yta te l i s t y , i zawodów. z pilnością t e n człowiek dostępuje 100 d n i o d p u s t u . . . Białogłowa Zabawa stała się powszechna; ludziska ulegali psychozie pięk­ zaś ciężarna, któraby porodzić nie mogła niechaj t e n list do ręki nego obliczenia i złudom zdobycia bez t r u d u k i l k u n a s t u tysięcy weźmie i zmówi 3 ojcze nasz, 3 zdrowaś i jedno wierzę, wewnątrz przysparzając korespondentom nadziei złotych. Łańcuch szczęścia fascynował liczne rzesze, w listo­ dozna łaski i bez bólu p o r o d z i dziecię. W d o m , w którym list padzie 1935 r o k u w samej Warszawie będzie a n i p i o r u n , czary, złodziej a n i rozbójnik zaszkodzić nie brało udział w zabawie około 80 tysięcy osób, w całym państwie ilość uczestników może. (...) K t o b y się o t y m liście dowiedział i k t o b y go miał szacowano n a m i l i o n . (...) Z j a w i s k i e m t y m zainteresowała się a d r u g i e m u nio pożyczył t a k i człowiek błogosławieństwa mieć prasa, nie będzie ode m n i e " . jedne d z i e n n i k i oburzały się n a t e n proceder, inne 7 raczej występowały w obronie n i e w i n n e j , i c h zdaniem, zabawy, inne p o p r o s t u śmiały się z naiwności l u d z k i e j " . Według Bystronia, listy o podobnej treści i s t r u k t u r z e były w X V I I I w i e k u wydawane d r u k i e m . Cytowane w Łańcuchu 2 szcze­ dwa t a k i e t e k s t y — „interdykt o d czartów" i „modlitwa do gół, posiadający świetny warsztat h i s t o r y c z n y , potrafił każdą Pana J e z u s a " są bardzo bliskie X I X - w i e c z n y m t e k s t o m zebra­ J a n Stanisław Bystroń, badacz czuły n a obyczajowy ciekawostkę osadzić w h i s t o r y c z n y m kontekście nadając błahym n y m przez Udzielę i t y m , które obszernie p r z y t a c z a Bystroń . n a pozór z j a w i s k o m głębszy k u l t u r o w y w y m i a r . P r z y p o m n i j m y Za najstarsze polskie wersje listów z nieba a u t o r Łańcucha szczęś­ więc pokrótce t o k rozumowania i tezę B y s t r o n i a , wyjaśniającą cia fenomen wciąż odradzającego się „łańcucha szczęścia". przez Michała z K r o b i n a , r e k t o r a szkoły w K o w a l u . L i s t t e n , Zasada rozpowszechniania t a n i e , czy wezwanie obowiązywała w g B y s t r o n i a w l i c z n y c h d r u k a c h i rękopisach dewocyjnych spo­ t y k a n y c h w dawnej E u r o p i e . D r u k i t e , m i m o że nie posiadały aprobaty kościelnej, rozpowszechniały k r a j a c h . Najpowszechniejszą z n i e b a " . Posiadanie się łatwo po l i c z n y c h i c h formą były t a k zwane „listy takiego l i s t u l u b jego przepisanie uważa „list ręką Boga p i s a n y " z 1521 r o k u , przepisany 9 przez kopiowanie, głośne czy­ do rozpowszechniania 8 było rękojmią o t r z y m a n i a o d p u s t u , szczęśliwego doczesnego i wiecz­ długi i stylistycznie zawiły, jest, j a k pisze Bystroń, w y n i k i e m już w i e l u przepisywań i zapewne odbiega znacznie o d oryginału. Prawdopodobnie także i d r u g i , X V I wieczny t e k s t c y t o w a n y przez B y s t r o n i a t o jeden z w i o l u , jakie w t y m czasie krążyły po Polsce, D o w o d e m i c h popularności jest f a k t , iż stały się one p r z e d m i o t e m s a t y r y w l i c z n y c h d r u k a c h p r o t e s t a n c k i c h ; jest o n i c h też m o w a w znanej satyrze „Albertus z W o j n y " . Listy z nieba należą do zjawisk europejskich i według nego życia. „Himmclsbriefy", podczas I w o j n y światowej po­ B y s t r o n i a dotarły do P o l s k i przez N i e m c y . B y ł y one niezwykle pularne popularne w czasie r e f o r m a c j i a do Niemiec wśród żołnierzy, były specyficznym apotropeionem. W końcu X I X w i e k u w l i c z n y c h opisach etnograficznych n a ­ zostały przynie­ sione przez sekty biczowników. N a ziemie zachodniej i central­ trafić można n a informacje o listach z n i e b a : Bystroń odnalazł nej E u r o p y l i s t y t e trafiły z R z y m u . W V I I I w i e k u list t a k i jo w w i e l u t o m a c h „ W i s ł y " i „ L u d u " . Cytowane t a m l i s t y p o ­ przesłał do R z y m u św. B o n i f a c y , który podczas swojej chodzą z Chełmskiego, Wileńszczyzny i Mazowsza. J a n Świątek misyjnej wśród Franków zetknął się z l i s t e m z nieba, znalezio­ podaje n y m w Jerozolimie przez archanioła Michała. L i s t ów został tekst takiego listu w swoim „Ludzie n a d r a b s k i m " . pracy 3 �domości czy poleceń z z a ś w i a t ó w " . Za doskonałe przykłady 11 objawień treści pisanej uznaje Bystroń Księgę Mormona i Koran oraz podobne idee spotykane w dziejach chrześcijańskich i ży­ d o w s k i c h . O t o właśnie ideowe podłoże listów z nieba, pojawiają­ c y c h się w h i s t o r i i w okresach przełomu, wojen l u b i n n y o h niepokojów społecznych . 13 / - С- l у ^ G d y więc ktoś z nas — posłużmy się p o raz o s t a t n i c y t a t o m <г -у- ff'S z pracy Bystronia — „dostanie jeszcze k i e d y wezwanie do wzięcia udziału w „łańcuchu szczęścia", nieeli uświadomi sobie, że m y n i e w o l n i c y wielowiekowej fi / с -КЛ £- Л?' У» *' niepozornym f nowego, 4Ц t przeszłości, także i w t y m w y p a d k u , jesteśmy dziwnie splątanego, tylko ogniwom łańcucha wielomilio­ sprzęgającego w i e k i cały świat chrześcijański... Osobliwa przez t o i zawiła droga od posiadania wiekuistej absolutnej p r a w d y , objawionej w pos­ "o łannictwie niebios, aż do zdobywania doczesnego szczęścia wyrażającego się w sumie kilkudziesięciu złotych wyłudzonych UJ • О . У л-j -> > p r z y pomocy „łańcucha szczęścia" . 14 Ostateczna teza B y s t r o n i a , błyskotliwa i ponętna, w y m a g a /V- * " pewnego komentarza. Bogatsi o półwieczno doświadczenie zwróćmy uwagę na t o , co okazało się naukową intuicją w y t r z y ­ mującą próbę czasu, oraz n a t o , czego już dzisiaj utrzymać się n i e d a . Г / ' i / AJ ' , <//i>* г /V. / * i / , ,/ / N i e można więc przyjąć przypuszczeń B y s t r o n i a wiążących /А krążące l i s t y łańcucha ze z n a n y m i w religiach f o r m a m i objawień. •^л.£jf'<*W ł&tf-~4 /s'' O b j a w i o n y c h a r a k t e r pierwszych zasad w systemie r e l i g i j n y m przekonuje o i c h a b s o l u t n y m i trwałym charakterze. Współcześ­ nie p r z y j m u j e się w n a u k a c h o r e l i g i i , że f o r m y poznania r e l i ­ gijnego poprzez pośredniki objawiające obecność sklasyfikować można następująco: — sytuacje historyczne (układ zdarzeń h i s t o r y c z n y c h ) , — osobowe (święte, powołane do mediacji, prorokujące), — porządek i układ p r z y r o d y . T y p poznania właściwy religii decyduje także o charakterze języka objawień. Jest t o język symboliczny, metaforyczny '. 1 T a k i c h f o r m i treści w listach z nieba nie znajdujemy, p r z y j ­ mując wszelkie możliwe przekształcenia j a k i e mogły w ciągu wieków powstać. L i s t y , które c y t u j e Bystroń, mają charakter „agitacyjno-magiezny". Nawołująo do dotrzymywania zasad w i a r y , są formą społecznej d y d a k t y k i . Z t y c h względów genezę И. I . L i s t z nieba, 1826 r. listów należy wiązać, naszym zdaniem, ze średniowiecznymi m i r a c u l a m i . Treść i układ listów łańcucha najbliższe są opisom zdarzeń c u d o w n y c h . Tezę tę łatwo przyjdzie uzasadnić po ana­ lizie treści współczesnych listów „łańcucha szczęścia". Z drugiej j e d n a k s t r o n y , w spojrzeniu B y s t r o n i a zawiera potępiony przez s y n o d b i s k u p i w r o k u 745, ale m i m o t o — się inspirująca i n t u i c j a , którą należy rozwinąć. Jeżełi szczególnie w średniowiecznej F r a n c j i — l i s t y t a k i e były bardzo waną ostatnio myśl B y s t r o n i a przetransponujemy zacyto­ n a język popularno. „Znajdowano j e " najczęściej w znanych ośrodkach współczesnej e t n o l o g i i , t o o t r z y m a m y ciąg następujących zdań: pątniezych . D o d a j m y , że znane były nie t y l k o l i s t y z nieba. łańcuch szczęścia jest j e d n y m z l i c z n y c h odprysków dawnego Około połowy X I I w i e k u krążył po E u r o p i e w l i c z n y c h odpisach światopoglądu ludowego, także i n n y list. Był t o „list prezbitera J a n a do królów euro­ lorze. 10 p e j s k i c h " , zwłaszcza do F r y d e r y k a I wyrażająoego się najpełniej w folk­ Zasada, k o n s t r u k c j a i treść d a w n y c h i współczesnych listów Barbarosy a także do bizantyjskiego cesarza Manuela. L i s t przyrzekał pomoc w walce łańcucha ilustrują z muzułmanami zagrażającymi wschodnim p r o w i n c j o m chrześ­ m a c j i znajdujących się w społecznym obiegu. Łańcuch szczęścia cijańskim (zwłaszcza Jerozolimie). N i e z i d e n t y f i k o w a n y prezbiter to J a n był władcą tajemniczego bogatego wschodniego państwa. pochodzących z przeszłości do wyrażania n o w y c h treści i znaczeń, kolejny doskonale przykład mochanizmy stosowania (często f o l k l o r y z a c j i infor­ nieświadomie) form Jeszcze w dwieście l a t później, j a k pisze J u l i a n Krzyżanowski co j a k wiadomo pozwala etnologom mówić o trwałości i zmien­ Marco Polo n a próżno poszukiwał egzotycznego k r a j u . ności k u l t u r y . Smucić więc muszą (czy bawić) dziennikarskie 1 1 Były więc l i s t y formą dość powszechną w całym świecio t e k s t y poświęcone łańcuchowi, pisane — z zawodową już chy­ chrześcijańskim, a Bystroń znajduje wiadomości o najstarszych ba — ignorancją nie sięgającą sedna sprawy. Grzmią różni a u t o ­ listach z nieba z r o k u 684 n a I b i z i o , twierdząc zresztą, że nie­ r z y w swoich felietonach przeciw zabobonom i b z d u r o m , w y ­ pewne ślady prowadzą nas jeszcze dalej — do E g i p t u , gdzie taczając znaleziono wiarą n a i w n y c h fragment koptyjski przypisywany św. Piotrowi armaty najcięższych racjonalistów, społecznych że argumentów, rzeczowymi łatwo można zmienić zbiorową wyobraźnię do j a k i e j z Aleksandrii. N i e byłby J . St. Bystroń badaczem obyczaju, g d y b y analizy przecież f o l k l o r . Pisał n a przykład ufni argumentami B r u n o Miecugow: należy „Pan historycznej n i e wsparł s t w i e r d z e n i a m i o charakterze, j a k byśmy Carlos B r e n t stracił posadę. Cóż z tego dła mnie w y n i k a ? Abso­ t o dzisiaj powiedzieli, a n t r o p o l o g i c z n y m . Z tego p u n k t u w i ­ l u t n i e n i c . Być może w jego k r a j u t o nieszczęście, d l a mnie dzenia uważa więc l i s t y za rodzaj objawienia — zjawisko, j a k jednak posada nie jest n i c z y m i s t o t n y m . M a m n a t o m i a s t pracę pisze, „powszechne w dziejach wyżej zorganizowanych i będę ją miał a l b o w i e m gwarantuje m i to k o n s t y t u c j a i żadne Objawienie i religij. jest właśnie udzielaniem w i e r n y m na ziemi wia­ łańcuchy przeszkodzić t e m u nie m o g ą " . 16 �Podobnie, z pasją zapewnie ogromną, wystukał n a maszynie swój t e k s t Janusz Roszko. Co celniejsze f r a g m e n t y brzmią następująco: „ T o t e n facet o ostatecznie nieustalonej p i s o w n i i b r z m i e n i u nazwiska spowodował, że listonosze biegają z w y ­ wieszonym językiem, roznosząc kretyńskie l i s t y — łańcuchy a biedne sterroryzowano p a n i e n k i i m a t r o n у w czasio godzin służbowych stukają n a maszynach przez kalkę (...). T o straszne, ale t e n list nie m a zupelnio treści. M a koleje losu, ale wszystko wskazuje, że nio mógł zostać napisany. Straszliwy bezsens, d y k t a t u r a bezsensu... Panowie, panie, oraz t y d a l e k i m i s j o n a r z u z W e n e z u e l i ! Wszyscy zostaliście oszukani. Łańcuch jest bzdurą. Jest tostom na naiwność. I l e czasu społecznego n a m zmarnowała ta impreza. O b a w i a m się, że tysiące, tysiące godzin b i u r o w y c h " . Kil,ii ^,X«.4f*t£; fu' Cc <**v<ś'ś $,гйип'эЛ1.-1'(<< t. ГКч' &*н$<! 'ли« tórtji&pbfi t' łfe/it* 'li,'''' l( U TXLQf ,'0 t,, -и'Ш Satffn/uct**.: »6t litr 1 7 Współczesny „łańcuch szczęścia" t o nic t y l k o list misjo­ narza z Wenezueli. W z g r o m a d z o n y m przeze mnie zbiorzo listów, których rozpowszechnianie p o w i n n o odbywać się n a znanej n a m już zasadzie łańcucha, można wyróżnić k i l k a pod­ stawowych wariantów. Z a n i m bliżej je omówimy, k i l k a infor­ m a c j i o s a m y m zbiorzo stanowiącym naszą bazę źródłową. Zbiór liczy 205 listów pochodzących z l a t 1976—1979 z czego 8 0 % t o l i s t y pisane w l a t a c h 1978 i 79. L i s t y z b i o r u pochodzą z następujących miejscowości: Bydgoszcz Jaworzno L i p s k ( N R D ) Sieradz Chrzanów Jedlicze Lublin Sosnowiec Częstochowa Harsznice Łódź Staniątki Gdańsk Katowico Montreal Świątniki Gór. Gierałtowice Kraków Poznań Warszawa Grzymalków Krosno Rajcza Zbiór zawiera 11 listów napisanych w języku angiolskim. P r z y j ­ mując j a k o podstawę podziału treść listu i nagrodę jaką obiecuje się po spolnieniu warunków, zbiór listów podzielony został n a 6 wariantów, któro nazwano następująco ( w nawiasach ilość listów w poszczególnych g r u p a c h ) : W - l Łańcuszek św. Antoniego (z modlitwą) — (94). W-2 L i s t — Łańcuch — (62). W-3 Łańcuch szczęścia — (26). W - 4 Międzynrodowa gra dzieci (widokówki, znaczki) — (17). W-5 G r a towarzyska (o pieniądze) — (10). W-6 G r a d l a dziewcząt — (2). całości z n a c z e n i o w e ~" - <4.lt a)6 t/e/'« i • Ć'(ttx<( ••'.ca //a 'гш A' <,,</(.}t' Wxy/it j - / У i. /rt •>>• e>f«i*n (et. пина t. mit/ • <•*•• у-' fa t<ye<f*:p* ''* -•'' / 1 < 4 Г e I •I ^ W - W _y .. - , . iaaч t f и ^/ i l x e { ( L ' fi/j/( f Г v р.'/,i f ,»<•• - I I . 2. L i s t z nieba, 1852 г. W a r i a n t y listów posiadają wspólną budowę wewnętrzną, możemy więc dokonać zgeneralizowanej analizy treści listów, rozbijając treść n a pewne znaczeniowe całostki. Taką analizę i l u s t r u j e poniższa t a b e l a : war: an. W-2 W-l W-4 W-3 1 W-6 W-5 i a) M o d l i t w a do św. Antoniego z prośbą o błogosławieństwo j d l a rodziny i znajomych, zachowanie o d choroby, śmioroi, oświecenio młodzieży i prośba o siłę, b y w i a r y nie odstę- j X pować b) A p o s t r o f a : B i n o u t dos B o n n , l u b : W i e r z w Boga całym x sercem i myślą a o n będzie światłem T w o i c h d n i c) Propozycja i skąd pochcidzi list , kto .jest je 1 o tm 1. Misjonarz z Wenezueli, B r a z y l i i 3. z A m e r y k i Północnej l u b P o l a k z A m . Półn. 5. L u x e m b u r g , H o l a n d i a , F r a n c j a , A u s t r i a 7. Bez miejsca i a u t o r a i i X 1 i X x X X X I j 1 i 1 i 1 1 i i i i X X (z W i e t n a m u , N R D ) ! ! 1 1 X 4. Misjonarze z A f r y k i 6. Chory chłopiec, dziewczynka X X 2. Misjonarz z połud. A m e r y k i 1 ' X x a 0 ! i g r y towarzyskiej l u b g r y d l a dzieci d) Bez apostrofy 2 i l X X 1 5 �Cel listu całości z n a c z e n i o w e —— _^^^j^riant M a obejść świat x razy M a obejść świat w ciągu 13 l a t W-l W-2 X X X X W-4 W-3 W-6 W-5 X 1 3 ~ 1. Rozesłać X (20,13) k o p i i w ciągu X (48,96) godzin Pole cenie dla aciresata 4 I 1 ! X 1 1 x 2. Rozsyłać p o 1 k o p i i w ciągu x d n i ! ! ! 3. Rozesłać x k o p i i do osób p o d a n y c h w liście wpisująo siebie n a ostatnio miejsce. : X X Wysłać pieniądze, w i ­ dokówki i znaczki 4. 3 k a r t k i do 3 dziewcząt z zamazanym X imieniem leceń 1. W y g r a n a pieniężna (loteria) od era 5 2. O t r z y m a n i e p r a c y l u b zamiana posady ykona chłopca 3. Szczęście, niespodzianka « Nagrodt 7 X X X X X 4. Chłopiec w y z n a miłość Karti za niewykf manie polecenia 6 n a lepszą X : 5. Pieniądze, znaczki, widokówki o t r z y m a n e o d współ­ ; X X 1. Śmierć, l u b śmierć bliskiej osoby 1 4. Z g u b a wygranej i x x l " • 1 J X X 3. U t r a t a posady J 1 X 2. K a l e k i e dziecko x X X grających 1 i 1 ! i 1 X X 5. Nieszczęście, nieprzyjemność X 6. Wyrządzi się przykrość w i e l u dzieciom 1. Powtórne zapewnienie o nagrodach po spełnieniu warunków, X apel o zaufanie i nieprzerywanie łańcucha 1 2. A p e l o uczciwość i nieprzerywanie g r y 1 X 1 X X X X X 3. Podpis, szyfr, (święty, A l l a c h ) ! t a b l i c a , j a k wyżej powiedzieliśmy, oddaje Nieznane — t o postacie określane w l i s t a c h j a k o : pewien charakterystykę wariantów w sposób zgeneralizowany. Widać W i o c h , żołnierze amerykańscy, oficer R A F , pobożny proboszcz, Przedstawiona z niej wyraźnie, że w a r i a n t y W - l i W - 2 mają najwięcej wersji. Treść t y c h wariantów jest najbogatsza. Wynika to z faktu, iż posiadają one rozbudowane całości znaczeniowe (opatrzone ktoś i n n y , a r t y s t a m a l a r z . Prawdopodobne — t o postacie wymienione z nazwiska: takie j a k : Constantina T i t o , Pedro D u n o , D o n H i l l a r , Generał w t a b l i c y n u m e r a m i 5 i 6). Wersje t y c h d w u wariantów u p r a w ­ Denis z F i l i p i n , B r a n d t , T i t o , oraz t a k i e postacie, które okreś­ dopodobnione lono zwrotem: Polak z A m e r y k i , Argentyny, A f r y k i . są licznymi informacjami o indywidualnych p r z y p a d k a c h osób, którym się poszczęściło, oraz opisami niesz­ Postacie bliskie t o : Józef Cyrankiewicz, D o r o t a Terakowska, część, które dotknęły l u d z i lekceważących sobie zalecenia łań­ M a r i a Starowiejska, K a z i m i e r z D e y n a , Mirosław Hermaszewski. cucha. J a k już wspomnieliśmy, w a r i a n t y W - l i W - 2 są w naszym zbiorze najliczniejsze i wszystkie l i s t y z wyjątkiem jednego Postacie występujące w l i s t a c h można zgrupować w t r z y mieszczą się w schemacie naszej t a b l i c y . Być może t e n jeden z b i o r y , których cechy stanowią pewien ciąg. Z p u n k t u widzenia l i s t to przykład m u t a c j i t e k s t u . A u t o r l i s t u , wyraźnie refleksyjny, polskiego uczestnika łańcucha, jest t o ciąg przybliżeń, w którym wykorzystał szerzącą się powszechnie cechy zbiorów postaci nazwaliśmy: nieznane — prawdopodob­ treści, które uznaje za istotne. O t o ważniejsze f r a g m e n t y tego ne — bliskie. listu: „Łańcuszek św. Antoniego" б formę d l a przekazania �-IS: W G n x d i d , d«^LSJiCtecfc :•'-•.•..•::•••• <»*..•-' в \ - о ~ . скг0^'%Ш1лг/Лл$х. 67^<ixoo3^t o d B '•S~'- ty%i&:iJ№ ^ ł d ć-d l a . - AQ. - ASb k c f c ,. •e ' £lAub , fuit C!x; U . U Ulll'i ^ "K ~' .'J •tu УУЧКЬОЙЛ „ %Sl<bL OL иЛлЛХ^ voejQ- o L b r o b ! U g q i ^ L - f c ^ i v , OJAXj чЫ-олл^С со oo'tidxx- kk =r Ш "ftcu^SŁ I I I . 3. Międzynarodowa g r a dzieci W - 4 . I I . 4. G r a d l a dziewcząt, W - 6 . I I . 5. Łańcuszok św. A n t o n i e g o , W - l . Proś gorącą modlitwą o laskę i opiekę św. A n t o n i e g o , w t a k t r u d n e j obecnie s y t u a c j i n a świecie i n i e u c h r o n n e j w o j n y j e ­ dyną ucieczką dającą wewnętrzny spokój i ukojenie t r o s k jest m o d l i t w a . K a ż d y człowiek, zwierzę i roślina, każda rzecz m a ­ t e r i a l n a ulec m u s i śmiorci, więc czy n i e lepiej t a k mocno p o k o ­ chać! B o g a i uwierzyć" w jego miłość, a b y móc ze spokojem znosić przeciwności losu. Więcej daje m o d l i t w a niż pogoń za pieniędz­ m i i przemijającymi uoieehami życia doczesnego. W s p o m n i j piękne życie św. Franciszka, czy też t r a g i c z n y ; Ма'йсшпек do 6«. h^omc-cp-, , , ^ . i io |- <J^p»os dla wens ftr-itcm*. ттюсй s l ą a a -na/nu., * й derm -rva&z.j los św. M a k s y m i l i a n a Kolbego. Co p o n i c h zostało ? przecież n i e majątki i pieniądze a piękne idee: miłość i w i a r a w dobroć ludzką, w przebaczenie... Łańcuszek t e n przybył do P o l s k i z Wenezueli. Obiegł cały olla raOS*ej t t o c p s f a i o i e ^ s t ^ o -rOdVua^, dUQ nosach Ьож,ас1»и*а ^aojorru^th świat. N i e p r z e r y w a j łańcuszka, przepisz go 20 r a z y (...)" i t d . W n a s z y m sądzie, iż m a m y t u d o czynienia z pojawiającą się mutacją, u t w i e r d z a nas treść l i s t u z nieba w Jastrzębiej (obecnie Tarnowskie) w roku przepisanego tego l i s t u , analogicznie j a k l i s t wyżej cytowany, schematu i przesiąknięte jest refleksją przepisująoego: „Uwaga: ponieważ -и. • « • гп^с^аЪсОизсичц, ю i ' >i odbiega o d kościół święty n a soborach p o d śmiertelnym grzeohem podobnei ЬеЬск ЬцГ Slbt 1888. Zakoriczonie ?o ocW3Kirijti. pyaC|Oi<aamj. lechtiefa,^ zabrania wierzyć w l i s t y z nieba, pisać j e , . i w ^ , a sfoixa Cię b i e l i c a лООоЬб * радосУ. czytać, nosić i t a k dalej więc tego czynić n i e należy j a k o sprze­ ciwiając się pierwszemu p r z y k a z a n i u b o s k i e m u . T y l k o są t o wymysły chcących korzyści ze sprzedaży — d r u k a r z y . K t o b o i się B o g a i p r z y k a z a n i a wypełnia jest p e w n y , że ogień a n i powietrze a n i w o j n a szkodzić m u n i e będzie. K t o zaś źlo żyje przekleństwa i nieblogosławieństwa Boskiego spo­ dziewać się m u s i . . . N i e l i s t o m więc lecz p r z y k a z a n i o m Bożym wierzyć trzeba i j e wykonywać t o nie sto d n i o d p u s t u lecz wszel­ kie błogosławieństwo Boże, a n a o s t a t k u zbawienie 'ffc^e^ p T O ^ o s x O i 'ij-|-"iOl /łnU^c ьреХ«^а^сь2 t ^ a n c S x i "Ia*ijcxus3fca ^Lot«-jei*« wioczne o t r z y m a (...)" . 18 Interesujący jest też w a r i a n t W - 3 naszego z b i o r u . Są t o 7 �Ten H e t - łBaeuonpeenodei łnsoniuaea ¥»Й 1 Ш mfmtejm ТеаамааД^аоагЕа! n a j l e e a y рхгуг a P t * . I e * e » u « l i . u < l tego e z a s u ma o t « J » d с « 2 ; i n i e t J t e a a a a ; ipUafl W ł e p l l do J t r e n n y o h ^ n a j a a y s h j p x a ^ . l A ł , « p o рахи *age & e t " 1 list aysłoć ilniaalft.tka Pinia/»/ H i ł a niesjotaianlCB l e s s e dostała t e n . П а и » 195?X. j e j Coaefcantine i o n a je a j s ł o l o . £ a r » Se k o p i i teiz 4Bi poaniej 2 в Ш о е д . C a i l a l e HVoaS o « | r a « a ł r 6 « n l t ó 1 Jiepoeniał, a p oрая» Шипи Halaoi * mis piece. M e r l a S t s r o « e 3 a t e 1 <mt 4 s e ' M | « t a n l i a t , l r t o « r , njicuoila ten list ge.po psxa »г&и*81 г о i San P e a i o P l n o fefceak cli Ntaiła. Caxiala, to9U->« t e s etxajnajaj 9 -go a n i * Ust,a4»»aa sninterpoowa: ai.ilaal X i a k m a bet v e l a - l a ~*20' j o p i l go pax» A n i p ł t e l » 4 i dalemtkaxM i o t r a y a a z a lapax*. p r a e * PnseWoJa " ' *' с odxaxu a g a e l ł Son J i U l e e t j f n ł И М 9 jrinak lepszą p r a c e . 4 o i » piMa%U«.4xit:.tix< р г * с * . » е с е « « otrijrm»l <ty)sonał a na X o t e l l l . • ~ »oo p r a e r a a ł H a s - łoncuca, •ЧвхаХ 7 7 9 W e Sen-Ł. d o e t e l l i a t z ł i l l p L zesił, h o r.le ^•toaohaVi 'S ieeŁayK n y p a d k a n i e . р х г е Zaufajcie t a j P a n i / и / , et> рхевЪя a o s % a l » P a n i /u, t 0 z Wenezueli .- list ixst одев t&iKim bjrproasoae <bf§§| aaoafani i в Holandii,: aOEtalfl PsnV/u/ pxayalane. W 9> gada i n p o o t i a j c e a i u l l e « u * t 4 ł t « J M t / n / т 1 с Ц P x o s s e «»lk.o *2ofci4 as iopŁS. ao,.l,udŁi,k»6«aj sdar. potisoBuJą a a o a e a o i a . Piesze « tyia l i ś c i e n i e sysryłgó p t e n i e d w . n i e t e n a u o l Panl/ч/ « 96 g t d a l a p o Lisi I I . 6. L i s t *guM- etraytoaniu « j s > łańcuch, W - 2 . listów szczególnie popularne wśród uczniów ostatnich tej nie m a miejsca n a sprzeczności, wszystko d a się wyjaśnić klas szkół podstawowych. Z folklorystycznego p u n k t u widzenia w obrębie systemu. Obowiązują w folklorze specyficzne mecha­ ważne są w n i c h d w a f a k t y . L i s t y t e (wysyła je chory chłopiec, n i z m y powstawania p l o t k i , stereotypów, podań wierzeniowych, wersje ogólnikowo mówią o szczęściu — p a t r z tablica) wzbogacone są zdarzeń dodatkową informacją. Łańcuch ,,jest dozwolony przez pocztę", zdarzeń i słów. Są t o p r a w d y podstawowe o folklorze wyrosłym a t y m s a m y m l i s t y zwolnione są o d opłaty. W y s t a r c z y n a k o ­ na gruncie przekazu ustnego, a więc w w a r u n k a c h niedoboru percie napisać szyfr — znak szczęścia — t a k i sam, j a k i należy i n f o r m a c j i o świecie. W m o i m przekonaniu większość mechaniz­ umieścić po przepisanym tekście. Sam szyfr układa się również mów działania f o l k l o r u odnajdziemy i we współczesnym świe­ w jego cie — świecie n a d m i a r u i n f o r m a c j i , gdzie orientacja w nieustannie wersję wyjściową s y m b o l n a kopercie: 2 FOT-37 n a dalszych z m i e n n y c h sytuacjach jest równie t r u d n a , j a k kiedyś zdobycie ciąg przekształceń. Przyjmijmy d l a przykładu jako cudownych, pierwotne przekonanie o prawdziwości s p o t y k a m y : 2 FOF-37, Z F O F - 3 7 , Z FOF-137, FOF-137, 2 F O F - i n f o r m a c j i . Treści ulegające f o l k l o r y z a c j i są oczywiście zmienne, 23, 2505-73, 2 F O F - F 3 F . ale m e c h a n i z m działania t e n sam. W listach łańcucha szczęścia W listach pojawiają się także k o m ­ binacje, których s y m b o l e m wyjściowym może być n a przykład: T-46, K L M - 7 5 i i n n e . Występujące w listach m o d l i t w y i inwokacje, przekonanie, W %variancie W - 5 (gra o pieniądze), t a k j a k pisał Bystroń, znajdujemy szczegółowe łatwo t o zauważyć. wyliczenie czekającej nas w y g r a n e j , że łańcuch zjednoczy l u d z i — t o f r a g m e n t y m i t y c z n e j %vizji świata, w której zawarte jest przekonanie, że świat jest całością jeżeli uczciwie do g r y przystąpimy. Zapewnia się t a m również ciągłą i celową a wartości mają charakter trwały. Rozpowszech­ w niektórych niane przez łańcuch t a k i e przekonania nie podlegają d y s k u s j i . wersjach o istniejących możliwościach kontroli Kontynuacja grających. W a r i a n t W - 6 — g r a d l a dziewcząt w w y n i k u której chłopiec łańcucha j a k o czyn p o z y t y w n y (podtrzymujący opisaną wersję świata) jest nagradzana. Przywoływanie przy­ w niedługim czasie w y z n a miłość — t o n a j m n i e j liczna g r u p a padków szczęścia i nieszczęścia n i e m a w listach c h a r a k t e r u listów. Interesująca w' n i c h jest i n f o r m a c j a , że g r a pochodzi d o w o d u prawdziwości. Jest t o konsekwencja pierwotnego z... F r a n c j i . O t o stereotypy naszego myślenia! konania, że dobro zawsze r o d z i dobro, a zło nie ujdzie karze. Scharakteryzowane wyżej l i s t y wprowadzają nas w świat, którym rządzą reguły f o l k l o r u . W t y m sposobie zbiorowego myślenia ze względu n a specyfikę przekazu %vszelkie nowe i n ­ prze­ Wiedzą doskonale folkloryści, j a k wiele miejsca zajmują w p o ­ daniach „oczywiste przykłady" zdarzeń p o d o b n y c h do t y c h , o j a k i c h mówi opowiadający . Jest t o t e n s a m m e c h a n i z m , 19 i a d a p t a c j i . T o co nowe który z n a m y ze średniowiecznych miraculów. Z b i o r y miraculów, i n t e r p r e t u j e się t a k , b y nie burzyć uznanej w i z j i świata. W wizji których zadaniem było „przekazanie potomnym pamięci o w i - formacje 8 ulegają przekształceniom �—, i*., ci i l e « « I t t r . c <? ł t e * * dertne s e i ' : < ^ . « « « Ш м '.-•3. ".erdro «WI.-ne 'era т е » » « « . ' z*b«e. .<5f»i*l<3«- г,-., т г --гняг мат. f «nwbSti«j .1?3 - 1 , V : w l M > ' -ioV'.Jdnle *re*'5 » t r 7 " »<li> - o - -> s f • пя " t e f - m «№.<>«<*« t M 4 ń « : .< .«",.., < ... , .ft, -t' -•! *ę*»J<» п . d r o r l . Л Л • > » . . * - " « c H T ' » ••"Ł— v s S ^ j z t r : " C h « Л п г ob o t . ' / -. Т. -•>. * FV»B» ,r«.1 " e r . - " , > 1 ' г » r r r r w ł e ~ — i - . l » * o 1 t% „,^r\f v c V - > ' z t * • I T " Н ' О » ! V-^icirwizelso f l a i r i j e c i r a ?T H e t гсЦ-в» u l e r w * TV. . 'i 1 -rzeefcodM. \ ГП-.1 ' <«I-'<J S l « - - ,cr*»> n » n i t * * .-.•«Ли* 1 1 » ОЛН-Л ">.rb<fl-*! : ?„ w e « ! « ^ . ' . И <V»*6«ul. У*-*** *«4*«w vi e z l » l « r « * K U C , ЬО / * ' nVr» 7 7 / 602 Xl. 7. G r a towarzyska o pieniądze, \ Y - domych znakach wszeohmocy Boga" zawierały liczne opisy Przepisywanie listów uznr.jomy za C z i s t o w e m 21 za technicz­ „zdarzeń niezwykłych" wraz z p o d a n y m i n a z w i s k a m i , miejscem n y sposób k o m u n i k a c j i . P r z y j m u j e się, że s t r a t y j a k i e ponosiły o u d u , treścią zdarzenia. N a d t o piszący z czasem włączali w treść t o k s t y pisane w s t o s u n k u do p r z e k a z y w a n y c h ustnie zachodziły zapisków pewne opinie nie dotyczące bezpośrednio f a k t u o u d u . przede w s z y s t k i m w sferze emocjonalnej. Współczosny rozwój B y ł y t o kwestie d y d a k t y c z n o o zbawczoj r o l i c h r z t u , odpustów, środków t e c h n i c z n y c h doprowadził do tego, że wtórne systemy wiecznej semiotyczne modlitwy nagrody itp. i k a r y , wartości i h i e r a r c h i i cnót, gestów 2 0 E c h a t y c h treści, w l i s t a c h współczesnych bardzo już prze­ stają się coraz bardziej podobne do n a t u r a l n y c h , między i n n y m i dlatego, że t a k wszyscy do środków technicznych przywykliśmy. Środki audiowizualne nie dają j e d n a k podsta­ tworzone, są j e d n a k n a d a l czytelne. Sam f a k t przepisywania - wowego e f e k t u k o m u n i k a c j i n a t u r a l n e j t j . współuczestnictwa, p o w t a r z a n i a p r a w d z a w a r t y c h i m p l i c i t e w l i s t a c h nadaje i m t a k charakterystycznego d l a dawnego f o l k l o r u . S w o i s t y m subs­ sens. L i s t y zawierają b o w i e m treść, w b r e w w y k r z y k n i k o m c y t o ­ t y t u t e m t y c h s t r a t jest, według m n i e , pisanie listów z określoną wanego wcześniej Janusza R o s z k i . Niepisaną treścią t y c h listów intencją do kręgu z n a j o m y c h i przyjaciół. W t e j działalności są intencje, wyobrażenia i przekonania piszących •— t o również o d n a j d u j e m y p r z y n a j m n i e j namiastkę emocjonalnego związku. s t a r a p r a w d a znana etnografom. Zauważmy n a d t o , j a k bardzo F a l a „łańcucha szczęścia" w t e j c h w i l i już opadła. Można zmieniły się w l i s t a c h „znaki szczęścia". O i l e w j e d n y m z w a ­ się spodziewać, że p o j a w i się teraz więcej wariantów listów — riantów jest t o jeszcze magiczny szyfr, t o w i n n y c h z n a k i e m gier d l a dziewcząt, gier w znaczki, widokówki, może powstaną szczęścia jest w y g r a n a n a l o t e r i i , o t r z y m a n i e p r a c y l u b lepszej nowe posady. Niezmienne jest n a t o m i a s t nieszczęście, którym pozos­ zjawisko ze świata dorosłych przejdzie w a r i a n t y wymyślone przez uczniów. Prawem kultury w świat dziecięcej za­ tała śmierć, k a l e c t w o , samotność. Zniknęły też z listów k a r y b a w y . Możomy być j e d n a k p e w n i , że z a l a t k i l k a , g d y nastanie i n a g r o d y eschatologiczne. Czy t o „ p o s t ę p " w świecie f o l k l o r u — jakiś społeczny niepokój, z n o w u o t r z y m a m y l i s t zaczynający czy też opad zjawiska n a niższe p o z i o m y świadomości — t r u d n o się o d słów: „(...) t e n l i s t łańcuch pochodzi (...) sporządź 13 jednoznacznie k o p i i tego l i s t u (...)". T o też p r a w o k u l t u r y . rozstrzygać. 9 �P R Z Y P I S Y J a n S t . Bystroń, Łańcuch szczęścia i inne ciekawostki. W a r s z a w a , 1938. J . Bystroń, tamże, s . 10, 1 1 . Błażej Pawłowicz, Kilka słów z życia ludu tv Zalasowej, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", Т . 1, 1896, s. 229—266. J . Bystroń, op. c i t . R. 3 0 — 3 4 . A r c h i w u m M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e , T e k a rękopisów, sygn. 56/11. J . Bystroń, op. c i t . s . 30. A r c h i w u m M . E . Kraków, Тока r k p . , sygn. 56/11. J . Bystroń, op. c i t . s. 4 0 — 4 3 . podaję za B y s t r o n i e m , op. c i t . s. 2 1 . Bystroń, op. c i t . s. 4 7 — 5 0 . J u l i a n Krzyżanowski, Słownik Folkloru Polskiego, War­ szawa 1965, s. 323—324. Bystroń, op. c i t . s. 5 1 . tamże, s. 52, 53. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 4 1 5 tamże. Z o f i a J . Z d y b i c k a , Człowiek i religia, L u b l i n 1978, s. 146, 147. Bolesław Miecugow, Strachy na lachy, „Dziennik P o l s k i " n r 37, 1979. Janusz Roszko, Łańcuch bezsensu, „Gazeta Południowa' marzec 1979. A r c h i w u m M . E . Kraków, T e k a r k p . , sygn. 56/11. Z o b . D o r o t a Simonides, Bajka i podanie jako podstawo­ we gatunki tradycyjnej prozy ludowej, „Zeszyty N a u k o w e W S P w O p o l u " , Historia literatury, z. 5, Opolo 1969, s. 2 3 — 2 6 . A . W i t k o w s k a , Miracula średniowieczne — funkcje prze­ kazu ustnego i zapisu literackiego, { w : ) Kultura elitarna a kul­ tura masowa w Polsce późnego średniowiecza, Wrocław 1978, 181—7. K . Czistow, Specyfika folkloru w świetle teorii informacji, „Literatura L u d o w a " 6/1977, s. 4 2 — 5 2 . 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 1 3 UiWcś* Л марш wV \ щ Ш Ь ш я w * vo tow V f * F 7 * \^tomu > w m o * Ш I I . 8. Łańcuch szczęścia, W - 3 . F o t . : Z . F I J a k , I I . 3 - 8 ; J . K u b l e n a , U . i , 2 . I I . 1, 2 ze z b i o r ó w S e w e r y n a 10 Udzieli, A r c h l w u l m Muz. Etnograficznego w Krakowie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0edcfe5249b83497b3b3a8ccb6e54e94.jpg 817a669d1a3ed79fb3441be8ccb0e322 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łemkowska chyża / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartne (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalno-gospodarczy ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek gospodarczy z częścią mieszkalną Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.VIII_O.5.15.5_01 Bartne budownictwo drewniane budownictwo wiejskie budynek gospodarczy budynek mieszkalny okolice Gorlic