33
50
4499
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec6288e6756f37d317c8e567480400b9.pdf
f0ed25e122b106d736198c225364553c
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Barbarzyńca
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
umowa licencyjna z Wydawcą
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo nieregularne
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5565
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2005
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5175
Title
A name given to the resource
Summary of articles/ Barbarzyńca 2005 nr 10
Description
An account of the resource
Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.64
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury”
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
SUMMARY O F ARTICLES
Steven Matthews
FRANCIS BACON'S SCIENTIFIC APOCALYPSE
Very little has been said about Bacon's apocalypticism, or his
religious disposition in general, but given Bacon's influence on later
generations of thinkers, and particularly on the development of early
m o d e r n s c i e n c e , this a s p e c t of B a c o n ' s w r i t i n g s b e a r s real
consideration. The development of scientific method was, for Bacon,
a fulfillment of Old Testament Prophecy which would reestablish the
conditions of earthly paradise. Prior to the events of 1620 leading to
his impeachment, Francis Bacon regarded Britain as the land of
promise, and his generation as the first in a glorious scientific age
when pain and suffering would be overcome. This was to be the
"instauration," or restoration of man's Edenic mastery over nature.
However, Bacon's fall from worldly grace led to significant modifications
in his philosophical and scientific writings. After the impeachment
Bacon could no longer rely upon the patronage of King James for his
program of Instauration. Neither was Britain necessarily the land of
the fulfillment of apocalyptic promise, at least in his lifetime. The
timetable for the restoration of man's mastery over nature was
lengthened considerably. God now played a much stronger role in
bringing the Instauration to be (new obstacles had to be removed that
would require divine intervention), but the degree to which prelapsarian
perfection could be recovered in this world remained as great as it
was before Bacon's own political demise. Bacon's faith in the
inevitability of of scientific progress remained unshaken. This essay
concludes with the suggestion that the pattern of thinking established
by B a c o n ' s archetypal mutation f r o m an i m m i n e n t a p o c a l y p t i c
fulfillment to an eventual Utopia has left a strong mark on popular
images and expectations of science down to our present day.
Maria Leppakari
THE END IS NEVER JUST AN END. THE ATTRACTIVENESS
OF THE APOCALYPTIC MYTH IN CONTEMPORARY RELIGIOSITY
This article attempts to capture the dynamics of symbolism when
it comes to the city of Jerusalem. The focus here is on the use of the
term apocalyptic representations
to refer on one hand on individual
perceptions, on the other hand to socially shared conceptions. As a
symbol of war and peace Jerusalem has drawn strong attention, even
further it motivates religious individuals and groups to perform actions
according to an envisioned end. An analysis of the tension that
apocalyptic representations create in religious individuals and groups
h o p e s to c o n t r i b u t e to the u n d e r s t a n d i n g of h o w a p o c a l y p t i c millenahan themes work within a religious mind setting and how such
representations can become motives for performed action.
Paweł Barabasz
APOKALYPT1SCHE LANDSCHAFTEN. REFLECTIONS ON THE
END OF THE WORLD IN FOLK CULTURE
The author points out that a relatively low presence of eschatological
myths in the preserved ethnographic cultures tradition is compensated
by a great number of diffused fragments containing ideas about the
end of the World. This kind of reflection does not appear marginally in
folk culture; rather it infiltrates this culture as an etiologie narrative
shadow. Drawing on folk tradition, the author brings out texts of
apocryphal apocalypses and epigraphic predictions from the famous
„Sybille prophecy" to highly popular a p o c r y p h a l versions of the
revelation in Fatima. Their interpretation leads him to a conclusion that
fear of the end of the World undoubtedly has a beneficial social effect: it
makes people aware of borders that when crossed bring punishment.
Mariusz Czaja
"IF THERE IS IMPROVEMENT, THERE WILL BE EXTENSION".
APOCALYPTIC DISCOURSE IN CONTEMPORARY CULTURE-THE
CASE OF THE SUWAŁKI REGION.
The article is an attempt at extending Stephen O'Leary's theory of
apocalyptic discourse by means of the interpretative a p p r o a c h
proposed by Clifford Geertz. For this purpose, the author draws on
the results of his fieldwork in the Suwałki region in North East Poland.
Using as his starting point the standard formula of the local apocalyptic
discourse: "If there is improvement, there will be extension", he
reconstructs structures of signification in this discourse concerning
mainly time and evil and their tragic and comic dimensions. Particular
attention is given to concepts of the deterioration of time, G o d ' s
punishment, portents of the end, and the end as a new beginning.
Analyzing them, the author also discusses Mircea Eliade's theory of
archaic ideas of time and evil and s h o w s its i n a d e q u a c y in the
contemporary apocalyptic discourse.
Paulina Niechciał
APOCALYPTIC VISIONS OF THE INHABITANTS OF THE
SUWAŁKI LANDSCAPE R E S E R V E - THE WHYS AND
WHEREFORES.
The article was written based on the ethnological field work dealing
with the apocalyptic notions of present-day inhabitants of the Suwałki
region in North East Poland. It reveals factors that shaped apocalyptic
ideas of the locals such as stories recounted by elders and sibylline
prophecies. It presents catastrophes, meteorological phenomena,
changes in human behavior, and contemporary lifestyle that are
regarded as portents of the impending end of the world.
Rafał Nahirny
Andrew Gow
JEWS AND JUDAISM IN CHRISTIAN END-TIME SCENARIOS:
HARD-WIRED HATRED OR IRENIC ITINERARIES?
The "Left Behind" series of books, pamphlets, and 'ministries',
both by the spoken word and on the internet, is reaching millions of
A m e r i c a n s - a n d it is b o t h f o r m u l a t i n g a n d reflecting s o m e very
disturbing ideas. The "Left Behind" series has sold over 50 million
copies, mainly in the United States, and the title Desecration was the
number one best-selling hardcover fiction title for 2001. Scholars who
study popular religion have been slow to recognise the growing
influence and spread of fundamentalist publicity and ideas, partly
because academics rarely share the cut-and-dried world-views and
u n e q u i v o c a l belief in t h e Divine A u t h o r s h i p of S c r i p t u r e that
characterise this s p e c t r u m of the Christian right. 'Pre-millennial
dispensationalism', as this theological direction is known, also has
real-world corollaries: support for Israel from this group of evangelicals,
including a recent subsidy of $2 million to help resettle American Jews
in Israel as part of a 'Christian Zionist' project, is designed to 'accelerate'
the End Times by making it possible for a central feature of this
theology's timetable for salvation to be fulfilled, namely the rebuilding
of the Temple at Jerusalem so that it can be desecrated, as in the new
Left Behind best-seller, Desecration: namely, so that the Antichrist can,
as they believe the Bible prophecies, enter and desecrate it in his role
as adversary of Jesus in the final End Time battle for the souls of
humankind.The anti-Judaic eschatology of the „Left Behind" series
and the pre-millennial spectrum of evangelical Christianity in America
are not 'merely' religious p h e n o m e n a , especially since they are
religious views about a group that defines itself in both religious and
ethnic terms, without separating neatly as most westerners do. If the
discourse about Jews in the Left Behind series were couched in secular
or social terms, it would be actionable; and if it should ever spill any
farther over the rather tenuous and arbitrary boundaries we have set
for 'the theological' and enter 'the secular'-say in the event of a major
eschatological d i s a p p o i n t m e n t - there might well be real trouble
between conservative Christian supporters of Israel and the Jews who
make common cause with them.
64
THE EXPERIENCE OF SURVIVAL. AN ATTEMPT AT ANALYSIS.
Katarzyna Czuban
THE JEW AS A SYMBOL OF S T R A N G E N E S S . P O L E S '
ATTITUDE TOWARD THE EXTERMINATION OF JEWS
Małgorzata Budrewicz
MEMORIES THROUGH BODY. THE EXPERIENCE OF WOMEN
PRISONERS OF A CONCENTRATION CAMP
Ewa Jupowiecka
ABOUT THE FATE THAT YOU CAN'T COME TO TERMS WITH.
(IMRE KERTESZ)
Joanna Sobolewska
SURVIVORS BLEED HISTORY. HOW TO LIVE AFTER THE
HOLOCAUST EXPERIENCE.
Katarzyna Podolec
CHILDREN OF THE HOLOCAUST. LOSS OF IDENTITY AND
ATTEMPTS AT BEING ONESELF AGAIN.
The foregoing texts were written during a seminar conducted at
the Chair of Cultural Studies at Wrocław University between March
and April 2003 by a visiting professor Dorota Głowacka from University
of King's College, Halifax, Canada. The seminar focused on issues
broadly related to the Holocaust and subjects such as memory and
forgetting (including intergenerational memory), traumatic experience
(also one inherited by second generations), forgiveness, the survivor
syndrome, and anti-Semitism on the basis of various accounts and
memoirs of Holocaust survivors (including children), philosophical and
journalistic texts, and works of art. The seminar papers presented below
are the result of reading, conversations, heated discussions and
moments of reflection that not only took place in a class but also
extended beyond university walls. The subject matter left no-one
indifferent, and the seminar was a truly memorable intellectual and
emotional experience.
Numer 10/2005
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26d8aa8cf33f72c67274ff42d60d4a01.pdf
88fadd5897dc001fe047774a3da14d9e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Barbarzyńca
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
umowa licencyjna z Wydawcą
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo nieregularne
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5564
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2005
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5174
Title
A name given to the resource
Recenzja/ Barbarzyńca 2005 nr 10
Description
An account of the resource
Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.63
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury”
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Adriana Celińska
N A R R A C J E Z SYGNATURĄ
Sygnatura i fragment. Narracje antropologiczne
Dariusza
Czai to zbiór artykułów powstałych na przestrzeni kilkunastu
lat, stanowiący barwną mozaikę tematów, bogaty zbiór fak
tów, obserwacji, spostrzeżeń, anegdot, kalejdoskop różnokształtnych „fragmentów" na pierwszy rzut oka bardzo odle
głych od siebie, jednakże prezentujących pewną spójną wizję
świata, przede wszystkim zaś specyficznego ujęcia antropo
logii kultury.
Już we „Wprowadzeniu" autor definiuje swoje antropolo
giczne podejście, które opiera się przede wszystkim na zasa
dzie subiektywności, gdyż antropologia kultury dla Czai to
próba opisu świata, ale z wyraźnie zaznaczoną „sygnaturą".
Nie ma tekstów obiektywnych, autor jest obecny w każdym
słowie. Krytyce poddawane jest tradycyjne, obiektywistyczne
naukowe podejście - przede wszystkim za niemożność od
krycia poprzez jego pryzmat zawartej w każdym elemencie
świata tajemnicy. Drugi istotny postulat określa wybór przed
miotu antropologicznych narracji. Czaja konsekwentnie uni
ka tematów tradycyjnie kojarzonych z etnologią. Aby być an
tropologiem niekonieczna jest egzotyczna podróż w poszuki
waniu odmienności, gdyż możemy ją uchwycić tuż obok nas,
w naszej kulturze. Autor, parafrazując Geertza, zgłasza postu
lat: „być tu, pisać tu" i zaprasza czytelnika w podróż nie tyle
czasową, co przestrzenną w poszukiwaniu źródeł sensu
w otaczającej nas i dobrze nam znanej rzeczywistości.
Pierwsza cześć książki, zbiór tekstów ujętych pod wspól
nym tytułem „Gry wstępne", zawiera trzy eseje, w których od
najdujemy definicję postawy antropologa w obrazie błazna,
czyli uważnego obserwatora z zewnątrz, ponadto analizę
związku nauki i sztuki, której punktem wyjścia są fascynujące
opisy kolorów nieba autorstwa Bronisława Malinowskiego,
a także postulat uprawiania antropologii życia interesująco zo
brazowany konceptem puzzli z powieści George'a Pereca
Życie: instrukcja obsługi.
Cześć druga jawnie określa
czasowy charakter p o d r ó ż y
Sygnatura I fragment
swoim enigmatycznym tytułem
limtii
illuminait
l
„Czas przeszły niedokonany".
Początkowo podążamy za au
torem do słonecznych Włoch.
Najpierw do Toskanii i patrząc
na nią oczami Muratowa, Lawrenca i Camusa, widzimy nie
tyle konkretną geograficzną
krainę, co za każdym razem
odmienną materializację ludz
kiej tęsknoty. Potem podążamy
literackim śladem brytyjskich
turystów, próbując zrozumieć
źródła angielskiego sentymen
tu do Półwyspu Apenińskiego.
Udajemy się także na salę operacyjną, gdzie francuska artyst
ka Orlan, poddając się kolejnym operacjom plastycznym, pra
gnie doprowadzić do, wydawać by się mogło, niemożliwego
- zmiany własnej tożsamości poprzez modyfikację ciała. Poza
Wlsà*=M
tym Czaja zaprasza czytelnika do rozważań nad dwuznacz
nym fenomenem współczesnej obecności kiczowatych wize
runków Aniołów Stróżów czy też reklamowych wyobrażeń raju.
Na koniec opisuje węża zjadającego swój ogon, czyli nieunik
nioną powtarzalność historii i relacjonuje próbę reanimacji
brzmienia muzyki starożytnych Greków.
W części trzeciej, „Wyrazić niewyrażalne", odnajdujemy roz
ważania na temat symboliki krzeseł w wyobraźni współczesnych
artystów, prezentację literackich tęsknot do Wenecji jako substy
tutu obcowania ze sferą mistyczną, refleksje o sakralnym nie
malże związku muzyki i języka w ujęciu steinerowskim oraz zilu
strowany zdjęciami esej na temat meandrów ludzkiej pamięci.
Na koniec „Zamiast zakończenia" czytelnik znajduje esej
poświęcony fenomenowi pewnego południowo-włoskiego tań
ca - taranteli; istotą tego tekstu jest to, że jest to opowieść
0 prywatnej fascynacji autora, czyli subiektywność przede
wszystkim. Gdyż według Czai tylko to jest ważne, co nas oso
biście wzrusza, dotyka, boli, cieszy.
Rozrzut zainteresowań autora jak widać jest ogromny. Ese
je dotykają tematów nie mających ze sobą na pierwszy rzut
oka żadnego logicznego związku. Jednakże są to zawsze me
tafory utajonych treści wpływających na kształt istnienia w kul
turze. Dla autora ważny jest bowiem nie przedmiot, ale sposób
ujęcia, który w wydaniu Czai przyjmuje kształt subiektywnej
1 niemalże literackiej interpretacji. Sam tytuł wskazuje zresztą,
że autora interesuje zaledwie „fragment", odłamek rzeczywi
stości, szczegół, bowiem w nim można dojrzeć istotę rzeczy.
Odrzuca podejście holistyczne i całościowe i z różnorodności
świata wybiera takie wyobrażenia, których widzialna powierzch
nia pozwala uważnemu obserwatorowi dostrzec delikatny za
rys niewidzialnego. Czaja zatem próbuje uchwycić te produkty
ludzkiej wyobraźni, które są widoczne poprzez uczucia, jakie
wywołują w ludzkiej duszy. Liczba zdań pytających sugeruje,
że książka jest raczej zbiorem pytań niż gotowych odpowiedzi,
obszarem poszukiwań niż kompendium wiedzy, a przede
wszystkim zaproszeniem czytelnika do dziwienia się życiu.
Warto jeszcze wspomnieć o istotnym elemencie silnie
wpływającym na odbiór książki, a mianowicie o języku, któ
rym Czaja konstruuje swoje opowieści, bo przecież podtytuł
książki to „Narracje antropologiczne". I skoro nic, zdaniem
autora, tak jak opowieść nie zbliża się do życia w jego auten
tycznym kształcie, antropologia to przede wszystkim sztuka
opowieści. Czaja lekko snuje swoje historie, sprawnie operu
jąc bogatym i plastycznym językiem ubarwionym licznymi
parafrazami, drobnymi żartami, lekką ironią. Żartobliwy i jed
nocześnie wyszukany styl opiera się głównie na długich, sma
kowitych proustowskich zdaniach, których spokojny rytm
zwłaszcza na końcu esejów pobudzająco zaburzają krótkie a
treściwe równoważniki i pytania, które zmuszają nas do głęb
szej refleksji na temat otaczającego nas świata.
Dariusz CZAJA, Sygnatura i fragment. Narracje
Wydawnictwo UJ, Kraków 2004.
PISMO ANTROPOLOGICZNE
antropologiczne,
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a370cf61a5057142a916028de744cd6.pdf
f78026dc384a59650f70a7a8f2d64b8c
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1801
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1980
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1669
Title
A name given to the resource
Spisy treści/ LUD 1980 t.64
Description
An account of the resource
LUD 1980 t.64, s.397-403
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
SiPIS TREśCI
I. W 70-LECIE
PROF.
DRA ROMANA
REINFUSSA
Aleksander .J a c k o w s k i, Pojęcie twórcy ludowego .
Bogumiła S z u r o w a, Problematyka
i metody badań etnograficznych
w Pracowniach Dokumentacji
Etnograficznej
w PP PKZ (na podstawie działaLości PDE w Kielcach) ,
Krystyna H ei ;nf u s s, Historia powstania muzeów€tnograficzny,ch
w Paryżu
Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a, BibLiografia prac R. Reinfussa .
II. STUDIA,
ARTYKUŁY.
25
37
53
ROZPRA:WY
Zbigniew B i a ł y, Neoewolucjonizm w polskiej etnologii. Kazimierz Moszyński (1887 - 1959)
t Wojciech
B u r s z t a, Implikacje
metodologiczne
krytyki
koncepcji Claude
Levi-Straussa
dla badań etnograficznych
{Andrzej
L i p s k i, Problemy transmisji
kultury
.
III.
5
OMOWIENIA,
67
105
131
MAT.ERIAŁY
Zbigniew .7a s i e w i c z, Tatarzy polscy. Grupa etniczna czy etnograficzna?
Ewa Kra s i ń s k a, Ryszard K a n t o r, Dzieje i kultura "lendzielskich"
wsi
[)er-enk d Instv'anmajorna
lWęgrZiech
Rol,ande B o n n a d n - M o e d a' y k, Sąsiedztwo i pomoc wzajemna w Pirenejach
,
Marian P i s a r z a k, Konsumpcja
żywnościowa
w Polsce średniowiecznej.
(W związku z recepcją
"święconego")
.
'Teresa
Kar w i c k a, Rola współczesnej obrzędowości dorocznej i rodzinneJ
w życiu mieszkańców wsi Polski północnej
FraillcU.szek K o t u II a, Fo~klor zmumiiikQwamy :i żywy. !Problem wS1>61czes'nej satyry
Agata S k r u k w a, Materiały łużyckie w zbiorach folklorystycznych
Oskara
Kolberga
.'
Grzegorz S k a l s k i, Działalność
naukowa
Ośrodka Etnologii Francuskiej
w Paryżu
- Stefan S i d o r u k, Herody. Wielkanoc .
. Wawrzyniec ,H 'u b k a, 'ZwY'owj waw.rzyńc·owy - palenie bud
145
lJ5!ł
181
199
205
215
225
235
257
2&5
�398
Spis treści
IV. RECENZJE,
PRZEGLĄDY
WYDAWNICTW
I CZASOPISM
Ina-Maria Greverus, Kultur und Alltagswelt. Eine Ei'1fiihrung in Fragcn der
Kulturanthropologie,
1978 (Józef Bursz ta)
Ł. L J emielianow,
MetodołO'giczeskije woprosy folkIoristi~i,
1979 (Janina
Hajduk-Nijakowska)
269
Margaret Mead, Culture and Commitment. The New Rela,tiol1lShips Betwee'1
the Generations in the 1970s. 1978 (Elżbieta Goździak) .
S. A. Tokariew, Istorija zarubieżrcoj etnografii, 1978 (Michał Buchowski,
Wojciech
Burszta)
Politics and Social Change in Latin America: The Distinct Tradition, Ed.
by H. J. W'iarda, 1974 (Tadeusz Burzyński)
Ernest Feder, The Rape of the Peasantry Latin America's Landholding Systems, 1971 (Tadeusz Burzyński)
The Nature a:d Status of Ethnobotany, Ed. by R. 1. Ford (Elżbieta Goździak)
Landwirt'S'chaf,t 'Uind KapitaILsJl1'Us. ;Zur Ell1tw.kklung der o.k.on.omischen und
sozialen Verhii.ltnisse in der Magdeburger
Borde vom Ausgang des 18
Jahrhunderts
bis zum Ende des ersten Weltkrieges, 1. Hrgs. H. J. Rach
u -d B. Weissel, 1978 (Edward
Pietraszek)
Maria Jesus Buxó Rey, Artropologia de la mujer. Cognición, lengua e ideologia cultural,
1978 (Janusz Borowski)
.
"Ethnica. Revista de Antropologia"
1978 (Janusz Borowski)
Kunt Brno, Temetak az Ag.gteleki-Karszt ralvaiban, 1978 (Ryszard Kantor).
Ivan Balas'Sa, Guyla Ortutay, Magyar Neprajz, 1979 (Ryszard Kantor) .
Masopustni tra,dice. Ludava kultu.ra a ,soucasnost, red. V. ,Frol& i J. Tomes,
1979 (Anna
Szyfer)
1978 (Jacek
Bednarski)
apo ta tragudia
pjesme
(Kole
Simiczijew)
Mic'h'3!lis Raptis,
lau ipo N. G. Po1itu, 1978 (Kole
279
283
285
288
291
293
294
297
Si-
oizneobijov,1jenl1Jll ruko-p,isa Vu!k-a Stef.
KaradzioCia,
304
Fo;~~lorot 'I1a danowe.nSlki,te sela ·wo Kosturs!ko, ,1977 (Kale
305
Simiczijew)
Sławianskij
276
302
nar,odne
1974
2n
300
.
tu Helleniku
miczijew)
Srpske
272
296
A. K. Pisarczik, Narodnaja architektura
Samarkanda XIX - XX ww. (Po mater1ałam 1938- 1941 g.g.), 1974 (Marek Bero)
Kalendaryjne
obyczai i obrjady W stranach
zarubieżnoj
Ewropy, koniec
XIX - naczalo XX w. Letnie-osennije
prazdniki, red. S. A. Tokariew,
Ekloge
267
i balkanskij
folklor,
red.!.
M. Śeptunow,
1978 (Alicja
Bectnar-
czuk)
306,
Celina Bobińska,
1979 (Ryszard
Wieś niespokojna.
Kantor)
Szki<Cemałopolskie
z XVIII - XIX woieku,
.
Karol Piegza, Sękaci ludzie, 1978, (Jifi DamborskiJ)
Władys'law oMłYI!1ek:,
K,o!,o, koło mlYl1ski, 1979 (Jifi Damborsky)
Skarb w gar.~<:u. Humor ludowy Słowian Z'achodnich, red. D. Simo.nides,
1979 (Janina
Hajduk-Nijakowska)
.
"Kalendarz Sląski" na rok 1980, 1979 (Jifi Damborsky)
"Medical
Anthropology",
"Culture,
Medicine and Psychiatry",
"Curare",
"Ethnopsychiatrica",
"Journal of EthnOiPharmacolo.gy" - nowe czasopisma, 1977- 1979 (Danuta Penkala)
"E,thnomedizin"/"EthnomediiCine"
11.197,6
- 1979 (Danuta Penkala)
.
311
312
314
315
317
319
322'
�399
Spis treści
Teresa Kulesza-Zakrzew.ska,
Bibliografi,a etno'graficznyc.h pra-c magiste.rskich,
doktorskich
i habilitacyjnych
wykonanych
ra uniwersytetach
polskich
w latach 1945 - 1975, 1979 (Maria Mioduchowska)
.
326
V. KRONIKA
W 90 rocznicl; śmierci
wszystkich
Oskara
(Józef
Burszta)
Kolberga
i w dwudziestolec[e
edycji
jego Dziel
329
.
SO-lecie Franciszka
Kotuli (.Józef Burszta)
.Jubileuszowa KJonferencja MiGdzynarodowej Komi-sji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach
i na Bałkanach
(1959 - 1979), Mogilany k/Krakowa,
8 - 12 X 1979 (Małgorzata
Che!ińska)
Mit - obyczaj - świadomość. Sesja naukowa w Białymstoku
(Maria
Niewiadomska)
Che rek,
333
335
150 rocznica urodzi 1 Marka K. Cepenkowa.
Sympozjum
Macedońskiej
Akademii Nauk i Umiejętności
(Kole Simiczijew)
.
LIII Walne Zgromadzenie
Delegatów
PTL i Sesja naukowa
w Toruniu
w dniach 15 - 16 września
1978 (Teresa Karwicka)
Jubileusz
50-lecia pracy naukowej
prof. dr M. Znamierowskiej-Priifferowej
(Janina
331
Teresa
Karwicka)
.
336
338
342
Działalność Zarządu Głównego PTL w okresie IX 1976 - X 1979. LIV Wal.~e
Zgromadzenie
Deleg'atów PTL w Zakopanem
(19 - 21 X 1979) (Edward
Pietraszek)
344
Kształtowanie
środowiska kulturowego
wsi Pomorza Gdańskiego. Sesja naukowa \V Gdańsku (Ryszard Kukier)
.
Cyganie i ich kultura. Wystawa (Anna Bartosz) .
Studencka
Ekspedycja
Etnograficzna
"Afryka 76" (Ryszard
Vorbrich)
Działalność Instytutu
Adhropos
\V
dziedzinie etnologii i lingwistyki.
Sympozjum naukowe w Pieniężnie (ks. Marian Falis:zek SVD) .
50 publikacji polskiej edycji "Profilu" \V Czechosłowacji
(Jifi
DamborskY).
Konferencje,
zjazdy i inne spotkania
uwzględni-ające
problerrna-tykę etnograficzną w Hl78 roku (Iwona Wiktor)
.
Etnograficzne
wystawy czasowe zorganizowane
w 1978 roku (Iwona Wiktor).
Magisteria, doktoraty
i habilitacje
z zakresu etnografii
w 1978 roku (Maria
351
352
355
359
361
363
366
388
Niewiadomska)
VI. IN MElMORIAM
Agnieszka
Dobrowolska
(Aleksandra
Jacher-Tyszkowa)
393
��CONTENTS
I. IN THE 70TH BIRTHDAY
OF PROFESSOR
ROMAN REINFUSS
Aleksander
J a c k a w s k i, The Concept of Folk Artist .
Bogumiła S z u r a w a, The Problems and Methods of Research Applied in
Record and Resea.rch Units 'olf Departmentsof
P,re;;ervati,on -of Monument:s. (On the Ground of the A'CJ1;ivityof Record and Research UniJt
at Kieke)
Krystyna R e ,i n f u s s, The Hi&tory of the Origin 'o,f EthnOlgrarphLc Mus'elUffiS
in Par~
Zofia C i 'e ś l a - R e i n f u s s a w a, Bibliography of Works by R. Reinfuss
II. STUDIES,
5·
2.5
37
53"
PAPERS
Zbigniew B i a ł y, Neo-evolutionism
in Polish EthnolQlgy. Kazimierz
Moszyński (1887- 1959)
67"
Wojciech B u r s z t a, Critique
of Claude Levi-Strauss
Conception
and Its
Methodological Implications for Etnographic Research
105·
Andrzej L i p s k i, Problems of Cultural Transmission.
131
III. ARTICLES,
DISCUSSIONS,
MATERIALS
Zbigniew Ja s i e w i c IZ, Polish Tarbans. An Ethnographic
ar Ethnic GI'oU'p?
Ewa Kra s i ń s k a, Ryszard K a n t '0 r, T,he Historyand
Culture of "Lendzie l" I(~.e.Polish) V'iIlages .De.r'enk and Istvanmajo.r ]n Hungary
Rolande B a n n a i n - M a e d ryk,
Neighbours'
Assistance
in the Iberian
Mountains
Marian P i s a I' z a k, Food Consumption 'in Mediaeval Pol>and. (On Account of
the Reception of "Święcone", i. e. Festive Delicacies blessed by the Priest
on Holy Saturday) .
Teresa K a I' w i c k a, CO:1temporary Annual and Family Rites and their Role
in the Life of v:ma.gers of North Poland
Franciszek K a t u I a, Mumified and Vivid Folklore. Problems of Contemporary Satire .
Agata S k l' U k w a, Lusatian
materials
in Folkloristic
Collection of Oskar
Kolberg
Grzegorz S k a I s k i, Scientific Activity of the Center of French Ethnology
in Paris
Stefan S i d a l' u k, Herody. Easter Custom .
Wawrzyniec H u b k a, Palenie hud - Traditional
Folk Custom
Je "Lud" -
tom Ił
145,
15!ł"
181
199
205,
215·
225
235·
257
265.
�402
Contents
IV. REVIEWS
OF PUBLICATION
AND PERIODICALS
Ina-Maria Greverus, Kul,tur und Alltagawelt. Eine Einfi.ihrung
Kulturanthropologie,
1978 (Józef Burszta)
Ł. I. Jemielianov,
Metodołogiczeskoje
woprosy folkloristiki,
in Fragen
del'
267
Hl7J (Janina
26il
Hajduk-Nijakows.i<a)
Margaret Mead, Culture and Commitment.
The New Relatio.·;ships Between
the Generations in the 1970s, 1978 (ELżbieta Goidziak)
.
· S. A. Tokariew,
Istorija
zarubieżnoj
etnografii,
1973 (Michał
Buchowski,
Wojciech
Burszta)
27:3
Politics and Social Change in Latin America: The Distinct Tradition, Ed.
by H. J. Wiarda, 1974 (Tadeusz Burzyński)
Eri:est Feder, The Rape of the Peasantry
Latin America's Landholding Systems, 1971 (Tadeusz Burzyński)
· The Nature and Status of Ethnobotany, Ed. by R. I. Ford (ELbieta Gożdziak)
Landwirtschaft
und Kapitalismus.
Zur Entwicklung
der okonomischen
und
sozialen Verhiiltnisse
in del' Magdeburger
Borde yom Ausga g des 18
Jahrhunderts
bis zum Ende des ersten Weltkrieges,
l, Hrgs. H . .T. Rach
und B. Weissel, 1978 (Edward
Pietraszek)
Maria Jesus Buxó Rey, Antropologia de la mu jer. Cognición, lengua a ideologia cultural, 1978 (Janusz Borowski)
"Ethnica. Revista de A· tropologia"
1978 (Janusz Borowski)
Kunt Erno, TemetÓ'k az Ag.gteleki-Karszt
falv<1iban, 1978 (Ryszard Kantor).
Ivan Balassa, Guyla Ortutay, Magyar Neprajz, 1979 (Ryszard Kantor)
.
Masopustni tradice. Ludova kultura a soucasnost, red. V. Frolec l J. Tomes.
1979
(Anna
Szyfer)
(J acek
Bednar ski)
apo ta tragudia
lau ipo N. G. Politu,
pjesme
iz neobjavljennih
rukopisa
Vuka
Stef.
KaradZicia,
Raptis,
Folklorot
2~n
294
297
wo Kostursko,
1977 (KoLe
304
na
ja~owenskite
sela
Simiczijew)
305
i bałkanskij
folklor,
red. I. M. Septunow,
1978 (ALicja
Bednar-
czuk)
Celina
288
291
1978 (KoLe Simi-
1974 (KoLe Simiczijew)
·Slawianskij
285
302
narodne
Miehalis
279
273
300
ti Helleniku
czijew)
Srpske
276
296
A. K. Pisarczik,
Narodnaja
architektura
Samarkanda
XIX - XX ww. (Po
materiałam
1938 - 1941 gg.), 1974 (Marek
Bero)
.
Kale~darnyje
obyczai i obrjady w stranach zarubieżnoj Ewropy, koniec XIX
- naczalo XX w. Letnie-osennije
prazdniki, red. S. A. Tokariew, 1978
Ekloge
272
Bobińska,
1979 ·(Ryszard
30li
Wieś niespokojna.
Szkice malopolskie
z XVIII - XIX wieku,
Kantor)
Karol Piegza, Sękaci ludzie, 1978 (Jiri Damborsky)
··Władysław Mlynek, K,oło, kdo młyńslki,1979
(Jiri
Damborsky)
Skarb w garncu. Humor ludowy Słowian Zachodnich,
red. D. Simo ides,
1979 (Janina
Hajduk-Nijakowska)
_•.Kalendarz Śląski" na rok 1980, 1979 (Jiri Damborsky)
."Medical Anthropology",
"Culture,
Medicine
and Psychiatry",
"Curare",
"Ethnopsychiatrica",
"Journal of Ethnofarmacology"
- l ew Periodicals,
1977 - 1979 (Danuta
PenkaLa)
_"Ethnomedizin"/"Ethnomedicine"
1976 - 1979 (Danuta
PenkaLa)
.
311
312
314
315
317
319
322
�Teresa Kulccz<t-/.dkrzewska, Bibliogj'afia etnograficznych
prac magisterskich,
'.i'Jkt'll'Kich i habilitacyj:'ych
wykonanych
na uniwersytetach
polskich
L\tach 1:14:i- 197,), 1979 (Maria Mioduchowska)
326
V. CHRONICLES
in ~he '10th dnniveroary of Oskar Kolberg's death and 20th anniversary
of
the edition o[ his "Works" (Józef Burszta)
The 30th birthday of Franciszek Kotula (Józef Burszta)
The Conference of International
Committee for Folk Culture Research in
Karpaty and Bałkany Mountains (1959 - 1979), Mogilany near Kraków,
October 8 - 12, 1979 (Małgorzata
CheLińska)
:vIyth - Custom - Consciousness. Sciedific
Conference in Białystok (Maria
Niewiadomska)
331
333
335
The 150th birthday of Marek K. Cepenkow. Conference of Macedonian Academy of Sciences (Kale Simiczijew)
The 53rd General Meeting of Delegates of Polish Ethnographic
Society and
Scientific Conference held on September
15 - 16, 1978 at Toruń (Teresa
Karwicka)
336
338
The 50th anniversary
of Professor Maria Znamierowska-Prtifferowa's
scientific activity (Janina Cherek, Teresa Karwieka)
The Activity of the Polish Ethnographic Society Headquarters
in the period
of September 1976 - October 1979. The 54th General Meeting of Dele~
gates of PES at Zakopane, October 19 - 21, 1979 (Edward
Pietraszek)
.
Cultural Environment of Gdańsk Pomeranian Villages. Scientific Symposium
in Gdańsk (Ryszard
Kukier)
Gypsies and their Culture. An Exhibition (Anna Bartosz)
Students' Ethnographic Expedition "Africa 76" (Ryszard Vorbrich)
Ethnological and Linguistic Activitty of Anthropos Institute. Scientific Symposium at Pieniężno (Rev. Marian Faliszek)
:i0 editions of Polish Periodical "Profil" in Czechoslovakia (Jifi Damborsky)
Conferences, symposiums and other meetings on ethnographic
problems in
1978 (Iwona
329
Wiktor)
342
344
351
352
355
359
361
363
Ethnographic
exhibition of 1978 (Maria Niewiadomska)
:\laster's thesis, doctor's and post-doctoral dissertations
graphy written in 1978 (Maria Niewiadomska)
.
366
in the field of ethno388
VI. IN MEMORIAM
\gnieszka
26·
f)obrowoj ska
(Aleksandra
.J acher-Tyszkowa)
393
�ERRATA
S>tr ona
Wd,e<l'sZ
Jest
t.
[Lud,
63,
Badani
309
2 d.
3Hi
2 g.
S a;mokow
317
,23 g.
SamJkowa
w10SIkJkh
318
:7 d.
W łoc,h ów
Roma,uości
Wołoc,hÓlW
Rozma,itości
"żeJa:zny,m
gównie"
Zambili
Fira'ndlJdalkrj.s
Zambili
18 g.
'26 g.
2 d.
2 d.
3()
1'6 d.
,,.żelalz,nym
glumnie"
F,ralI1odzidakJiiS
t. 64, 1980
rj'ndentyfiJka'cja
d2'Jiedz.iII1Y IklU1rtuTy
'identyfirkacja
drziedZJin rkulrtury
mbl 'theqlUe
BibliQl1;heque
L.Mm'el-Fartio
13 d.
6 g.
L.Mmale-Fatio
etnog!raf,iczmą
sto.łaClh
14 d.
oniemieriel1ną
Sltołkaoh
r.ti'eśmliefltedną
a Głer.ia
GaJenia
259
309
10 d.
7 d.
16 g.
322
~ d.
318
6 g.
381
391
393
398
401
_43
45
,68
185
21'6
248
402
403
12 g.
,3 d.
Baladni
M. Arnaudov,
a
wiolosk,ich
Lud,
12
być
197'9
,M.
3.22
,Airn<lludov,
Powinno
e~nrOgeo'gnfi':z'1<\
szebers
szabas
obydwiennogo
a Good M€lther
rWycilnJkli
obydiennogo
a Good Mo.th(·r
Wyc.irna1nrk.i
19 d.
.rękodziało
,rękodz,iełrO
11 g.
Ludność
wyja,e-hala
,wyjechała
12,g.
17 d.
8 d.
15 g.
2 g.
14 g.
3d.
Ludowość
ne,objovljelmih
Murnlified
neobjaVllje
i;l
Ebnogrraphk
Mummified
EHmographd-c
Al1tagarwe~t
All<tagisweilit
E1bietta
... 27'3
Eithnofarma'oolo,gy
EIŻJbie'ta
...
283
17,d.
neobja.vljeIllIllih
EthnophaTma'cology
m~o bjav l j.em:i:h
19 d.
5 d.
,tragudia
trag'udia
10 d.
iii
Ma,tia
Niewia-domska
A cti Vlitty
rtu
Iwona
Wliik:to'r
Acti,vity
�"LITERATURA LUDOWA"
Dwumiesięcznik
naukowo-literacki
Czasopislllo ukazuje siG od 1957 r., jest
\va Ludozn~l wcze.
wydawane
przez Polskie
To~
\V~l rzysi
Zgodnie z nowoczesnym
Ipojmowaniem
folkloru pismo dąży do ogarróżnych zakresów
żywej, popularnej
twórczości
ludowej,
:podejlllUJ'iC tym samym badania w 'rejona'chzanied:banychpn.ez
humaonisty.kq.
"Literatura
Ludowa" ogłasza artykuły
i materiały
związane z folklorem różnych środowi.sk zawodowych.
Tematyka
badawcza obejmuje
złoŻdi1Y folklor
miasta !prz.e'kazywany przez tradycję
usLną, ja:k też w formie
druków miejskich
(ballada uliczna, powieść brukowa,
sennik itp.).
Stawiajqc szczególny nacisk na bada'nia w rejonach zaniedbany'ch
ina
kd:mia
WGkół 'Pytań dnia dzisiejsz'ego: o los tradycji
folklorystycznych.
" folklorystyczne
źródła przemian
literatury,
o związki między 'pojc;ciami
fe: kIuru, literatury
porpularnej,kuliury
[masowej - "Literatura
Ludowa"
;'r.tgnie równocześnie
utrzymać
:szero!ki,e Slpojrzenie na całość :procesLl
k.;tturowego
od średniowiecza
po współczesność.
Hedaktor: Czesław IIernas, sekretarz:
Marek G~lrba1a.
Adres Hedakcji:
50-1:~9 Wrocbw,
ul. Szewsku 50/51, 'tel. H-4G.
I; i<cia
C('ll:.! prCllUnH':raty
krajuwcj;
:;tWO\~'l' i społeczne
-!;\cZlli(' w ll1Jil'js('owych
p;ld;l
w
na
rok
url.t;dach
l-li-100020
\\';ll'o\':a
;'~nlp()rl;I),U
\\'
lir
Pn.'numl,:'alorzy
i
Zl'
l-ti-I0002,L
Zal':o:,JI1'"
do
zlecenicm
\\'yda\\'!li"bv
Prasy
dnia
wysyłki
7.1 45,
l'TL,
lub
roczna
zł 8;;. 11!:',lytuc',;c
mog;\
)),,{I-
cpL1lać:
pl'elH,1l11enl'l,;
na
PKO
Ill'
"B.uch", \V;J.l',';"1.a\\';1, ul.
Tl'-
dol':clly\\"ać
,i Wyd;LWn.ić::lw
10 miesiąca
wplat
popr.zedzaiw·cg'o
za gl'anicc;,
Zag:';]niC7.llych
Egzl'l11p~a'rz,·
Głów,ny m
-
l'l1'dy\\'idual,ni
lislonoszy
\I
Kolporl;J.żu
28, w tL'!'m~nie
1""':1;;:,",':';lt",
PKO
llaslQpny,
P(~(;~(o\Vych
Cent-rala
półroLZlw
zakłady
pm'oy, szkoły
itp. mogą zamawiać
prenummatc;
W~'Oddz'i'alach
j Dc.J.e.g,alul';lC'1 "Ruch",
\V t('Tn~inie
do :z;) Jisto-
"Ruch",
o 40%
okn'"
droi.szcj,
W<l;J'sza\\'a,
ul.
ul. Szewsim
pl'l':llul11l',ra:y.
Biu!'()
przyjmu,jl'
\Voronia
1l111lWTÓW z'd(':~aktu;1liz{)v.-any('h
50-139 W,rudaw,
konlo
30, teL
mO)JJ:I
2:l,
konto
7an1;lwi:.lć
·14-3l:l-3:l.
�ISSN 0076-1435
WYDAWNICTWA
POLSKIEGO
TOWARZYSTWA
_
LUD (1895 - 1980)
Tnmy I - LXIV
PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE
Tomy I - XXVII
(19:H - l!l80)
PRACE ETNOLOGICZNE (1947 - 1980)
Tomy I - IX
ATLAS POLSKICH
STROJÓW LUDOWYCH (1949 - 1980)
Zeszyty 1 - 31
U.qŚć l POMORZE
l WARMIA
zeszyt6w: :.1
l"Z<:ść~H WIELKOPOLSKA
i KU.JAYIY Zl':'Zytć, ,v:
t:z<:ść III ŚLĄSK
zeszytów:
eZl:śr IV ,"'lAZOWSZE
l SIERADZKIE
zC'szytów:
czqS(' V MALOPOLSKA
zeszytów:
12
ARCHIWUNI ETNOGHAF1CZNE
Nr 1 - 32
(1951-
mRI .•IOTEKA POPULARNONAUKOWA
Tomy I - VIII
LITERATUH.A LUDOWA (1957 Roczników 2:{
ł.ÓDZKIE
.j
4
STUDIA ETNOGRAFICZNE
Tomy I - XXI
Ił
1B80)
(1958 - 1980)
HmO)
(1959 - 1980)
DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBEH,GA (19f11 - 1980)
Wysz1r,: reedycja - :ł6 tomów. edycja - 25 tomów
W opracowaniu i \"i druku - ~.g tomów
\VznoWiOll{)9 tomów nr 1, 2, ;l, 4, 5, G. 7, 8, 60
Z;lInówi('llil'
przyjmuje:
POLSKIE
TOWARZYSTWO
LUDOZNAWCZE
.50-l39 WROc.LA W, UL. SZEWSKA
36, tel. 44, 38 - :12
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/620fd8f1735abdc0a5e104a2500931ec.pdf
c9c9bfa6eca973fa9275c7caeb12f493
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1800
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1980
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1668
Title
A name given to the resource
In memoriam / LUD 1980 t.64
Description
An account of the resource
LUD 1980 t.64, s.393-396
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
VI. IN MEMORIAM
AGNJIiE!SZIKA DOIBROWOLSIKA
0905 -1979)
UrodzHa '5i<:;24
w~zesn]ja 1905 'r. Ojde,c, Piotr Bieńkowski,
!był profes'mem
'31'chcoj.ogii na Uniwcrsy'tecDeJagiellońskim.
Ma.tka, Lucyna z Jalnta-Połczyńsik,i<::Ih, pochodziła z Pomorz-a, co wpłynęło
na sz,cwgÓ'1lne zai'llteres,o'walnie
A;gJrl;ioeszki Dobrowolskiej Pomorzem.
S't,udiowała historię sztuki na UiJlliwiel1sy'tec1ieJ agiel'1011sk~m, lecz
z za.milowlUinia i wyboru
za'i'molwala się etno,glra,fią
i uważała się za etnografa.
Po wYDśdu za mąż za
historyika
sztuki, późn'ieaszego
profesora
Tadeusza
Dobrowolskiego
w 1927 r., wyjachała
z nim na
Śląsk. Jako żona dYDektor.a i zalożyde:la
Muz·eum
ŚłąJsiJ<ieogo w Katowicach,
który
był jednocześnie
kons·e.r,wa'torem
zabytków
na S'lą'Siku, miała wiele
mo:iJiwośd
pr2ieprowaidzania
badań
terenowy'ch
nad iil1ter.e6ującymi Ją w tym czalśie za'ga-tiJrlienilami ku'ltury -ludowej.
Be2iinteresoWlnie
i z dużym
odda'niem
kierowała
Bbblio'ie'ką MUZi€illim Siląskiego i zgromadziła
sporą literaturę
specja'liostyczną
dotyczącą etnogradlii. Polbudki J'ej działałności
i zainteresowań
e'tnograrfi<C2inyeh kultu.rą
S'ląska wy.ni1kJC\łylie względów
i1deowy/ch. Waż,ne było padkireśl1enie polskości
tych ziem, zwłaszcza
w okresie nas'i'leni'a iIliiemieckaego nacjona,hzmu.
Delbiut naukowy
A;gn:1eszki DobroWlolJs.kii,ej mazpoc!zął ,s'ię w Ka,tO'W,i,c1ach"a pilerWlSZi€ prace publilkO'W,aŁa w ·ralma,ch lWy,d.alw1l1iircrt\w
(Muzeum Sląskiego.
Już w'tedy prace Jej cenione były z uwagi na szero'ki zakres
pJ10blemaJtyki baidalWlClz,ej i Wlslzechls'tl10lllne ,naś'WILeltl'Emie kalżdeg'o baldarnegio za'gialdndeni:a. Pod!kreślić rnalloeży :rÓoż1lJoI1od!ność
rSltlCls101w,a'ny,ch
,tech:ni:k baidlawczyc'h, zwbaisrzJClza
posbuglliWla.nLe slię etno:gnarL~azJny.mi ba.dianlLami rVeirel1Jo'W)Cmil,co aboik: wy,kJonzy~tania
:ŹJródeł al1chiiJwaolnych i szerokiej
eI1u1dy:cji h~storYlCl:lmej Wlpłynęlo na wysoiki paziom
jej ,opra;c'O'W,ań. WoIkl'esi·e
oiku'palc,j.i llJi'emi,ocIkiiJej,~dy mąż Jej 31I1esiztoW'aIllY'Wiroz
z 'ill1ll1ymi pr.of€lS()lIlalmi UtniJwe'nsyltetu J.a(gIilelLLońJs1deg<o
pIlzelbYWJał w obozie, z:mul5'Wna fbyła do procy zJa,I1dbklowej. lI1lie związaiI1ej .z kiierunikJi,em Jejm,bn'tJ€IresoWJań.
;Ao
wojiIlii'c l10zWlinęla żY'Wą d:zJiala:łność ,na'IXkiową -i ,baJOO'WlCzą,iZIW!JalsmcWna terelniJe
Sląslka i Pomorza Ziac.hadJnilelgo. WJj,eLe;pod!rÓIŻiUj·ą,,paneltnuje ZJb.iJorrymuzeaJllJl1e, l3lfooiwa, ibibLiJote!lGi:,!~gó1nle
w związku
:z. ŻYWIOJą ·iln'tere\SlUijąiCąprobłematyką
!Pomorza Z3IchodJnJego, bareż UW1a7JaJIlOJą za wybitmą specjalisttlkę
w 'lej dzfi.ledz.iln:i'e.
�In memoriam
394
Już prZied wodną działała w Komisji Etnograficz,ne:j Po~skiej Akademii Umiejętnoś,cii, a POf'elSltyt\wlwa'nilU 'bej.że K,omisjli po dlrug.iej wojlDli€ śW.i,ait'o'wejzC15!talaczłon!ciem Komisja Ebnogra,Hczn:€1j PQl1slkiej Aka·dmni·i Nau'k w Kmikawie. Opublikowała
łą.cz:ruie 28 pnalc JJJa uk'0IWY'chw pOlSltalCioLSlolbny,chpu'bJli1ka.cjl ()Iraz ar1tykułów li l'()Z,p.raw w 'czai30'p~s'ma,chInaukaWyich.
W związku ze swym wylkisz'tałoe[bi'em w dzi,edzinie hiJsto.rii ,sztuki z.ajmow.ała s'ię
sztuką l'tlldawą, a także łą'CJzącYJmis·ię z nią pIloblemami kulitury ma'temia,lne,j głównie
w jej aspekta.ch artys'tynmY'ch. A~niesz.ka Doibrowols.ka !Ilk ,ogra!IlJ'Czała 's'ię do popula'rnejetnolgrad'ii
'opiJs{)wej, .le'cz kładła nadsk na kwestie ge:ne,tyc.ZJnei analogie
z;a'chodzące między przedmiotami
łmiltury ludowej li ,to z uwzg'lęc!Jni'en:iem ,d'uży<ch
obszarów kulturowy,ch. Bardzo płodne ibylo w Jej pna,cta,ch ·slClSOw.an1emet·ody t ypoJogicZlnej ,i 'porówna w,czej. BadaŁa podobi·eńs,twamiędzy
różmeg,o ,typu .zdobnictwem, występują'c'e w me'lll.ars'twie i haflta!ch, w)'lsuwając ciekawe WJli'oolkii hipotezy.
iPorów.nalI11.e·zdIOlbnk'twa te.rC!nów Isłowiańslkkh z występującym
na Litw,ie i lkraja'C'h
bałty,aklkh z j,ccinej 'Sltrony, j'ak rów:nii,cż w CZlCcha,ch, SŁowa'cj,i, na WęgrZle'C:h,Balkana'Ch li .zestawiCll1ie z wySltępującY'm w Niemcrech
w Tyf'oilu, Bawarii, Turyngii,
umożJiwHo Jej IUwydatni'eni'e po-1ski'c'h e'lerne,ntów Zld01bruilczYJch
np. w 't.akicll przedmiot.a,ch ku'ltury ma teda'łnej, Jalk ISprzęty <:'odz:i,enn€lgouży,tku pochodzące z Pom{)rza ZaJch,odnli'ego. Uchwy'Cił-a dawne W'zorni>c,two :z XY i XY'! w. i uz.ai$.adnHa joego
sfowi'ań.ski r,odowód, z.aZllla.czając jed!nOtcZJcś!I1!ie,
kiedy naw,allSItw.iły .s.iępóźnielji$.ze elemPJlity ll1Jiem·ie<eikie.
IZa'in'teresowa,nie etlnogmt£ią historyczną
skł.aniało Ją 'W tmklC'ie ibadailZJjawisk
późnytch, nawet wS/półClzC\'mydlt, do SlzUlkan:ia Z<!JbyltJkólW
da'tOlwamych (<tak dzhsJaj
rzadki,ch), łą:c.ZJO'ny·ch
nti'enaz ze ś-redllli,owieczem, a 11awet 7. odkTyc.i.ami tapcheologi'i
prehLst.ory,c:znej..
1
Problem ,analogii Is.kłonił Ją .do r'e~a<elkisj'i
'nad prZiCd'WIstawnyrru ,,'ob'ie ite'oriarnli
Balstia:na i Ra~la {,ta·k m,od!l1ymi w 'okr'esie .międ,zywojennym), do <szu.k:am!ia
,odpowi'edZli na pyttalnioe: czy podoibi'eństwa rmiędzy z.albytklami s z,tuk i róimy·c:h Otb;szarów etni,c:Zlnych pojawj'ają się Jliez,aletnie <l,d si,e!bi:ew wyniku pOtdlohny<:hu różnych .ludów
wł,a·ślC.iw.o,ś'cipsyuh.i.c·Z1nJ'lCh,
podolbnBlj wy.olbraź-n-i, 'potneb e-sl>ety'CZ'ny<:hitp., czy 'Leż
sZlCrrząISlięone na z.a's:adzie .rec·epcjli, podporzą.dkowalnia Is.ię wpływom? R,ezygnow,a.ła
jedmak 'z pOls'tawy dogma,ty,cz:nej, :godzą.c s,ię w {)par,cau o dioświ.aldcz'enie - me'todą
empiryczną,
na mOŻJliwośćdbu ,spo:sO'bów - ,podZienita;się 'podobiel\:s·tw w z.ależ·no9ci
od rM'lly'ch .czynników sp mwczy'ch, 'sąsi'ed!z:tWta,migra<:j,i J illn..!Swoje wyIlli.ki ,opierała
na a'ut'opsji i dOlbrej znaj1ormoś,c,iIIiJter.a'tury przedmiotu.
2Gjmow.ala 'S,ię różnymi ,dzialami nauki e,tn,ogra.fii. Za'C'zęła '00 badań odzieży iludo:wej i jej zdobnictwa, jak haft i koronka. Z jednej strony śledzHa w stroju relikty tmdycyjne,
np. ,czółka 'opa'sujące gł{)wę, hiałą żałclbę de., z drugiej wpływy
odm,eży mi,ejlskiej i wojiskowej, IIlp. w iS1troju jabł,on:kowskiim. Z k,oJ.ei 'prz,eszla do 'studiiów 'nad :bUldO'wni.ciwem (np. T€:gi,crnówPomorz.a ZaJchodni,e.g·o) 'OlPaZdo badań Jl:ad
za.by:t.k'ami Tz·emiosła w Z!Wią:Zlkuz,e zdoll:m,iiCltw~m,chaly, ·sprzętu, stroju., 'ceramiki
itp. iPrzywiązyw,ała zawsze duŻie :znaczern:e do hadail ,językowy:ch, 'Czego wyrazem
był wy,o,drębnj'ony praWii,€ w ik<lJŻJdej
.1<ejpulb'l1ka,c}i kS'iąż.kowej s~ownJk wYPazów .Judowy,ch, z.awie-rający,ch niej.eldn:okl'olmi,e bardz,o dek.awe .archa,j.zmy.
A@nieszkia nOlbr,owo'vsik'a, 'szc.zegó.!'nie :z.as.~użo'n:a.dIa bad<Jt\ nard kulturą
lud,ową
Ślą.s.ka, Łuży.c iFOImorza
2G'chodniego, zwróc;ila UWG,gę i r·o'zwinęła badania nad
pewJly;mi wytworami
reiliJklt'owymi, j1a:kIbria·łażałoba 'słowiańska w lS:iToju, nad infiltmtami ,obcymi, 'np. koQj.oll1'~&tów
h:oIJerudensk.ich w zakres,j·e budownidwa
'i Is'rr.oju na
Pomorzu Za'cihodmim, U'wydaItTIi'la11uczmeellementy rod:zLme w ku:Jturze P'OImOlrz.aZachotdJJJli,og{)
i Łużyc oraz krYJtY'C!Zln'ie
riaśw:ietJ.iła zagadnienie tzw. ru'bie'ży etnograJi<:z-
�395
In memoriam
nej, 'dzielącej ku1tun; Bartów od ku'll1Jury polskiej. Meit'odą porównawczą
obejmowała
rrnlegie obsza':'Y geogra'f.iczne, wykflacza'jące t<lJkż'epoza kontynent ,europejski.
;K'a koniec zajmowała
się pr.olblematy,ką :rubieży eltnoigrad',iczmyth w centr,alnej
Eur'opie i 'opubEkowala ,irrter'e'sują'ce wyniki swokJ1 badań.
PodikreśEć warto szczególne rysy ,cha'mJderu Agnies:zk,i [)lQbr'oworrsk:iej: ujmującą dobroć, ni,ezwykłą uczynność, Ibezi'D!1Jere:s'o'WID'oŚĆ
i s,iIachetność.
Odeszła na zawsze 29 paŹJdzier.nika 1979 r.
Aleksandra
BIBLIOGRAFIA
PRAC AGNIESZKI
Zestawiła
J1acher-Tysz'kowa
DOBROWOLSKIE.J
A. Jlacher-Ty.szkowa
1930
Zywotek
(Ze studiów
cieszyński.
nad
strojem
haftem
KJaioWlice 1~30.
'ludowym),
1936
Strój,
haft
,i koronka
w województwie
wyd. P'oilJskaAkJademia Um:iejętD'ośc,i,
śląskim,
IKralków '1'936.
Wzory hafciarstwa
HJ38
_~~:LzeumMiejskie
l'UJdo:wego na Górnym
w Bźelsku,
$,ląsk.u, Katowlke
19,36.
"Z,ar,anie Ś1ląskie" 1938, :z. 6, s. 1 - 7.
1939
Kilka
uwag
o istucie
ornamentu
"Zairanie
ludowego,
Śląskie"
'1939,
z. 1, .s. iS - 20.
1947
Strój
Jacków
wyd.
Jablonkowskich,
~K'raków
Polsbe
iTowarzy1sltwo LudOlZ'nawc?)e" [.ubliin~
,1947.
1!148
ludowy
na l1Lżycach. BiblJ.cl'teka Studium
gie']jońJs~ie,go, Scri'a A" nr 3, Kraków ,l9'48.
Strój
SłJowilańslkiiego Uniwersytetu
Ja-
1949
"Biuletyn
Dom pyrzycki,
Ihst,orii Sztuk:i
Kultury"
(:Wa'flSzawa) W49, lR. 11, nr .l - 2.
1!l50
Meble ludowe
-61.
zaclwdnio~pomorskie.
"Polsk,a SzJtuka Ludowa"
i1950, nr
:1 - 6, s. 56-
1951
Ikonografia
ludowej
od:zieży
zachodniio-sloW'iańskiei,
"Bamię'tnik
Słorwiańsk,i" (Kra-
ików) 1951, t. 2, 's. 33 - 60.
1952
L1Ldowe budownictwo
Inr 4.
mieszkalne
Pomorza
Zachodnźego,
,pcJ1Tona. Z.alby,tków" 'W52,
�-396
In memoriam
1955
Strój
Strój
O
z Jamna
pyrzyok,i,
przemianach
'pod Koszalinem,
"Pol~kla Sztuk,a iLudowa" 1955, s. 52 - 59.
",AJtJ,asiBolskich iS'tnOljówLudowych", WrocŁaw 1955.
etlnicznych
Pomorza
Zachodniego,
"Prregląd
Zachodrii", 1955.
1956
do lwdowej kultury
artystycznej
Pomorza Zachodniego,
"Pouska Sz,tuka
Ludowa" 1956, nr 3, s. 158 - ,189"
Uwagi o genezie c,żasnochy, "nawna.Kultwra"
'Hi56, ilU 4.
Jeszcze o Pomorzu Zachod7Vim, "PrZiegląd ZaiCihodni" 19,5,6, nr 9 - 10.
Dom podcż,enioJwy na Pomorzu Zachodnim,
"Ochr,ona Z!abytków" 1956, nr 4.
Materiały
1957
Odpowiedź
na recenzję
1958
O nazwie Kaszuby,
prof.
Gajka,
"Onomaistica"
SIowiat'rsiki" 1957, t. 5, 6.
",Pamiętnik
1958, H. 4, z. 2, s. 333 - 353.
1959
Z prohlematy'/"i
od,zieźy ludowej
na Pomorzu
Zachodnim,
(w:) Walny
Zjazd
s,kiego Towarzyst,wa
Ludo~n,awczego w Szczer;:inie 1957, Szczecin 1959.
Pol-
1960
Z problematyki
budownictwa
ludowego
Warmii,
niemieckich,
,,,.Ro:cZll1Jik
Olszjtyń'~ki" 1960, t. 3.
Mazur
w świetle
Powiśla
badań
1963
Z badań nad kulturq
mat,erialnq
Pomorza
Zachodniego,
"Lud" 1963, ,t.48,s.
32'1 - 366.
1964
Rema,rąues
sur les limites
VII Conference
d Moscou,
lfo65
Les elements
ethnographiq'Wes
en Europe
lnlternaiJiOTlJal des Sdences
Centra,ze, (w:] La Pologne
au
et Ethnologiqwes
Anthropologiques
1'9'64, s.228.
finno-ugrie,ns
dansles
constr'Wctions
PQPulaires
,de la BaUiq'Lw, Iw:] Cong!ress'UJs secu:ndus ,internationaLis
du
basslin meridional
jiinno-ugl1islJa,r'Wm, Hel-
sinki 11965.
1967
Uwagi
o rub,ieżach
et,noQ,Tiafi,czJnych w
centralnej
Eurwpie,
"EltnograJJiia Polslka"
'1967, 't. 1'1, IS. 6'2 - 86.
1968
PierrUJIia,sUvi rodzinrne
lIlJi,o-PqmOJ's'kii'e",
IW
,kuUwTz'e ludowej
RomoTza Z'achodniego,
"MaJterialy iZaichod-
,Ł 14, 8Zlczec,irn1'9168, ,s. 337 - 3,57.
1969
de .la cuLtu7'le .materrieUe des .liUoroux
••Ethno1ogia !EuJ'Opaea" iH)68- 1969.
L'homO{lenfiit,e
Bailto-:slaves,
IErlxoniJana
I,
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2433c8b80936141a57c2110006fb224d.pdf
38be694d4b216125bde74d3213824706
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1795
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1980
Subject
The topic of the resource
etnologia francuska
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1663
Title
A name given to the resource
Działalność naukowa Ośrodka Etnologii Francuskiej w Paryżu / LUD 1980 t.64
Description
An account of the resource
LUD 1980 t.64, s.235-256
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Skalski, Grzegorz
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud,
.iY~lj\Li\L~'iUSC' NAUKOWA
O~~HDi;'IL\
ET:'JOLOCll
t. 6-ł:,
laao
F:U\:'~CUSXIIjJ
W FAnY~i,u
Naj'pn;żniejsz[[
instyl,ucj<) nauk:;wq
pmweodz.ącą hadiania
etnograficzne il:l terenie Fran~'ji jest niewąLpliwie
Centre d'Ethnologie
fran(;~lis(' Cef (CLr:Jde.k Etnulugli
Francu':i,kicj)
utwo'r'wny
w 19·66 T. :pl'Z)' Musee
natic;nal
de's Ilrts et Tr'aditi;;ns
Populuires
ALp (Muzeum
N:.:ac:;dć)we Etnologii Fr:.:mcLlskiej) w Paryż.u. Jako tzv,'. Laboraloire
a:350c:6 No 5:?
(Laboratorium
stuwarzys7.,o:ne)
w Centroe N:abon:al d€ la H.Ex:he:rche Scientifique
(N"lrodowy
Ośrodek
Badań
Naukowych)
ściśle
'współdziała
z Atp \V h~ldaniach naukowych,
które sku;p:iajq się w,ukół pl"ohlemu
pov:stawalnia,
tra;ns:misjii
pneksztak:ania
spuścizny
ilmiltu.rowej
(patrimoine) we Francji. Ow~) wspóldzial'anie
prz:ebiega między tymi instytucjami w dwóch kierunki<łoch. Z jednej 's'[:1"o:nyAbp udostępnia
CdoOwi częśc
l)omies/C'zcil
IN bti'dynku
muz.calnym
wrn'z oz ich wy.posażeniem,
urządzenia dOKumentacyjne
i '~nne środki polmocni1cze, z drugiej
natomiast
bad:t<.:ze Cdu whlczają
się w znarczlniej:s'Z,e bada,ruia prowadz:one
pr:'.,ez Atp,
widz'lc w nich możliwości wykoI"zyslia:ni'a 'rezullatówS"vV'oichb:a,drań.
O śc.islym 1~'O'I\'ią%anju Cdu
i Atrp swiadc'zą
m. in. t.::liklie vVSipólne pl'a~e, jak
gaJc.rie wysLClwowe czy pl.lbtikacjc
("Ethnologie
Franc;aise",
L'ATchitecture J'urule Jnuu;aise,
wydavmlctwa
archiwalne,
przewodniki
nauko_
\\'e); w:;prJl.nie org<.:ninlj'i
kongresy,
kol'o.kw:iiu i semin;:l1"i'c\ yn'iędzynarodowc, szk;lle.nia
i s'taże dkl s:pecjall1stów
z rÓ'żmych dziedzin,
.JuŻ La 'pobieżnCl ch:araktcryS'tyk>a
wsk:ił'zu}e na wyj'1lkowe
znaczei1,ie
jakie cdgrywają
d LI r'ozwoj u muz'ealnidwai
,etnologiii francuskiej
obie
~;ciślc ?es.polr.'ne 'instytucje
1. Warto
wiqc ;przyjrzeć
!Się bliżej d'zi'ałalnoJ'ó3ci
naukuwu-ba::lawczej
Cefu i Atp, aby zdacsohiie
Siprrawę z pO'~ycji zajmowanej
przez ten sym!biotycz:ny
orga:niz:m. Chciehbyśmy
w 't-en spos6b
:a:pe!:ruić, choć (~Zt:ściowo, lukę IN inf.orm'ucjach
Ina temat
dz,i3łaln,o!śc; l<l-
l
Na pjon\'~zy
plan
wy~u.wa si<; pr.zedc
wszy.s;tkim. wiodąca
rola
Atp
w 5to-
do calt'g'o ('·lł1ogr'af':cl ..nCigo ·n1uzeal:ni'c!1r\iva 1lr8ncuslkieg1o.
U\<\'lidacrznia
'się to lTl.in.
;"'ply\viL' l·k~p()zycji
pary,;kiej
na ek1s'jJcny,cje otnog'raLicz'ne w muzeach
regio-
:';U!lku
',':l'
;]alnycl1, czy t(~i.
[J'O'przl"L
udzi,(,j.anie pomocy
w wydawaniu
publikacji
muzealnych.
�236
GRZEGORZ SKALSKI
gr,rnic:z.nych ośrodków
etnogra£ieznych
2. p.rzed!stawione
lu wi'adCiDlJSci
dGitycyć bę'dą ;pr:z:ede 'VviszysLkim pra'c Cen'lre d'Ethnolcrgie
fr~n<;aise ::;i'Owadz,onych w okf'esie 1'9'76 - 1977 3.
B. KIQ'Pczyńslka~JaWiorska wane!ks'ie
do swojego artykułu
o Atp Idmieściła
schemat
'oTlgan'iza-cyjny t,egoż muzeum.
W roku i976opnlcowanD nowyorganigram
{zob. aneks, s. :251), w kLórym wyodrębniul1o
z r'a:m muzealnych
zelspół eki'p badawc'Zych bez,pośred:niu podleglych Hadzi'e Cef'u. Baldani'a prowadzone
przez ekipy badawcze
z.grupowane
są
vvokół tematów
wiodących,
a ich rezu1ta,Ly przeznaczone
sq do publikacji. Ogniwo 'P'o'śn:id'nie pomiędzy Cefem :i Atp tworzą n'lcry
D6p::rtement:s (Działy),
w ramach
których
pf'owadzi się programy
b:ld"l\\cze
Sk'lltpi'ająee :pl'ohleimy naukowe
oalej instytucji.
Dz,i,aly te, to: Techniq ue
et -culture (TechI1!iikai
kultura),
Conium'es,
rites, symhales
(ZwyCLdje,
obrzędy, symbole), Arts visueis (SztU'ki wizualne),
Musique, parole (Muzyiim, słowo). W ,olbrębj,e Atp podstaWIowe jego fu.n:k'cje spełniają
ServiC€iS :sci'e.ntifirqur€S et
murseo}o'giques {Służby nau:k,o'\V'e i muzed1>;Ygiczne),
szczególnie
·zaś Unites 'c1e servicE'S s'Cienbfi.que UcdnOl.stki służb na'ukowych). Wsrpółdzli:ałają one bard7Jo śC'i.iśl'ez D 6pa rt'€Jmen ts, Z'wla:S'zcza jeśli
chodzi o Umte Son I{J,ednostk.a DzwięJk) i UI1J~telmalges (.JEdnGsL.ka Obrazy). Obok tych dWÓoCihUnites dziralają 'także Unite Objets (Jerdinustka
OhiJeikty Mu'Z,eaha) oraz Unite Do.cu-me:n/is (J'ednolSt1ka Dokumenty).
W'S'zyst:ki'e Unites 'ZJar'ządmją kategoIT1iJaJmizbiorów do nich przynaileżnymi. Do tych 'zhiorrów 'bardzo często Ddwrołu'ją Slię hadalC'ze, którzy niejednokn)truie poło,żyli duże zasługi w ItwoT'z,eniu pcdstaw
kdlekcji, zwlaszcm w 'zaikn:sie Unite Objetls. Pralc'e Unite DocUlments i pr'<1'c'Ownikonscrwatorskio-rest1auDa'torskilejmają
szcz:egó1lne znaczenie
dla r'Jzwoj u baijań
srpeocja'hS'tyez'nych w 'Zakres'le i'nfonmatyki,
:statystyki,
metodyik'iO;pn.l'cowywlćwia m'Uz,ealriówimetod
Jkonserwato'l~slkich. PO'ZIOstal,eC?ęśC'i pod/'.i<1łu
orga:niZla'cyjnego Atp: Services ardminirstratives
(Służby administracyjne)
i Comm.iJSlion rC'ons'U'1ta
bve ,des 'servloes (Kom.is.i'Cl k'clnsu!tacyjna
sl uż.b
2 Pnypom'ni€ć
tu 'trzeba st.O'suI1k'Ow,o nied,I\~m€ ar'tykLl!y związane z iranc::;i<ą
etnologią:
B. KO!pczyń-ska-J.<llwoI's'!<'a,Dokt~menlacja
ma:::ca!na.
Do.~wia:ici';lla
i osiągnięcia
parlJskiego
Ml~ze'ILm Etnograf,ii
Francuskiej,
.,Pr·ace i iVlat0f'ialy \oIuzeum
Aif.oheolag)iC'z:nagoi
-BtnograJiClzneg,o",
Seria Et'no.glr::l'ficzna,
Ud,' 197.3, :1' 17.
s. 13.1 - 145: J. B~d'!larski,
Etnologia
francuska.
Historia-stan-G~iqgni,;('i(L,
..Lu,r
1977, t. Gl, s. 47 - 74, oraiZ 2.ytykuł
S'prz·e.d ponad 25 lat: .T. '1uwanówna, Zar~ls ,..",][1ni:aC)l
muzeów
we Francji
ze specjalnym
uwzględnieniem
71l11:eów
l'tnogrCljit':::nych, "Lud"
1952, t. 39, s. 4ti7 - 483. Znajdzie w nkh c:zyk'1ni.k konirczne
uztJ;;dd~) nini.c}s'z:ego
nieni;{l
3 Op,'a00wano
Pclris,
l\I'E6e
~fltykuł-u.
na poidsrtawic: Rappor·t seientifilJuc
national
des
Arts
własnych poczyniony,ch
pend'i'u'm .nau'kowc,go.
,,>kze:'.cll
et
Traditio"s
suJ'
Pcpulaires,
w czaSiie pobytu
w Atp
?es
activit.c's <fe rct'ill' ,.,·iI c'.
H117. ~". 101.
oraz
"po-
w r. 1979 w ramach
sty-
�V::ia!Cl!noś<', nCltLkowa
Ośrodka
Etno!ogii
Francuskiej
w Pary::u
237
naukowych),
~Ipełniajq funkcje
pon1ioeniez'e
zia'wier:ająoe 'Się w dzia1alnosciaidmil1listra'cyjl:1'eji
.kultur:a'ltnej mUZeUlITl. Tak w zarysie
pl"Z'ed.staw:a się slchemat orga'niz;a'cyjny
Cefu i Atp.
Prz,egl~!d dziakllnro'ś'ci Centred'EthndliOgie
il'a:ncaise
w lata,ch 1976- :9n przedsL'3\Vli,ony bęclJzi,e 'W trze'ch 'Z,alsaldn.i'C'zy!chdziałach. W .pi'erwszym wye'k!sponcywarne będą badiania iZ'grU!powane wokół toema1tów 'wiodących, :np. kultura
materialna,
działalność
jednostki
a instytucje
itd. W raID:lch 'każdeg.o tematu wiodącego
z:ostainą wy-odrębl1lio.ne i omówione
problemy bada'Wcz'e (opel-a'tions de .recherche)
wflaz z podani,em 'osoby IpT'(}wc.dzące j. W drugim dzirlile Z'O'S
taną lOll ów i'one ibada:ni'a nad zb i,oralmi ID uze,:1nymi, a trzecli ohejmowal;
będzi'c uW1agi o po!zosLałych fOrlma,ch dZiialaln<.ls'c;i Cefu łącznie
z bibliograJiq
wybnllny'ch
publik-acj:i prarco'w:ników
tej instytu'cji.
TEMATY
W10DĄCE
K u l t u r 'a ID a 't e r i a l n a. Badania
,nad ku1turą
matJer;,alną
d'O.ty..:'Zq zarówno
techni!kwytwórc'Zych
'i 'ich tY!P'oilO'giii,jak il'Oilti 'śl'O'do'WiJsk:a
\Yie,j;;.kiego w dz,ialailn<o<ś'C'i spoh~cznlQ.Jku1tura'lnej.
Wyko,rzystyw1ane
są
mat.'riaIy
piuchodz<lce nie tylko
z ;prmvadz:o:nych
'W'S'pókześ,nie badań
terenowych,
lecz również
wyniki opraeowat'J. wyikonywanych
przez Atp
w Gkresli·e 'ostatniego
trzydziesble-oia.
'vVz·a-kresi'e
·omawianego
tematu
·wydzi,el.ono ,dwa tpoiditema'ty: techniki
'WyJtwórcz:e a wspólnota
'wiejska
(technique-set
eommu:1.autes
rura'lcs) m-az przes'irzet'J. :mie:szlkalna (espaee
domestique).
Na pierwszy
'podtemat
składają
się następujące
problemy
b;;r>weze:
l) TCc'hn':ka uprawy
w1nor·ośli w Franche-Comte
i Jurze {Claude Royer}. Badania
te mają ukazać rolę warstw
społecznych
w podno~zeniu
j2ki)~ci tcchniD"i Llp~-awy wino'rośli.
Anaih?!ie :poddano dwa układy
SipOleu,ne () odmiennej
hisi:ori'i, które łączy S1tOSlO
wa nie -jl(lentycznych
'lcch:nik api'3w<)lwych. Pier\vS'zy, to wi:l1In~c.a 'W Gy,d:awl1'a
winni:cD -ar,cybi~)k;.l,pshva w BelS'a.nc;nn,ci'rugi
stanowi wie'l'ki ·obsZ!ar w:'l1Iodtajny .I Ll!ry.
2) Rzemiosło
i zawody wiejskie
w Limousin
(Maurice
:Rolbert). Zadanien tych sLu,diów
1,)o':;raniC7D eL1101oglii, $'ocj'ologi,i i analizy hi.storyczne. _ jest IN pierwszym
rzędZ'ie zlinweniaryznwanie'v\cS'zy,stki<ch
trra'dycyj'
nych zawodów
wieJskich,
w drugim
ześ 'oibs:eri,\',o'\var.:ie 'ich 'w ctbe:cnych
wa:'LlTllkach rozwoju
rzemiosła.
Na!Cisk połO'żOTho JYLa nkm:,an>ie zina,cze.nia
spclec7no-ekonomic7iThe~O
T'Z'€'m1osła 'W XVIII i XIX \V., :któr'2 skl.lipi'ato
~5 - :~;::o/IJ >o'gólnej liczby ludności 'pm'cująeej.
:1) Techniki
rybołówcze
(Aliet't-e Ge.iJstdoerfer).
Tematykę
hade:wczą
ustalono w tra~{cie ws'tGipnych ba do.ń spolec'Znoś'ci lok:l1,nych z przybrze7,
�238
GRZEGORZ
SKALSKi
żny'ch
ceTel1ÓW :poludnio''vV'ej Bretanii,
l\Jzw'mif.:io
także
dokumentacji:;
l'yL'u'~ó\vst\v'a 'v\;:eIl"ran,cji.
V'.I z<-t"kre'sie Jrugi'eg0
-[YJdtel'"11at.u, z·'.,v,iq:D(~lnego z kullur"avlyłn
z.naczen:iem,',,'?e,<r:wni
rni,eszkalr.ej,
wyst(~p.ująd'W!a ;pr'ublemy:
L1) llsbit:at
(Henr'i .Ra ulin); dotycz,y frJDCUIsK'ieg:) ha biLa t u \'\"iej ,A"icgo, rU7,patry'Noneg'()
ja'komj.ejsce
Z<olm'iesz',hl'l"l:ia rudziny
i [)I'zc':;LrzCl'L
\\l której
'or'gan,izuJe
sit~ ży:ei-e d iJin10'\Ąre. Pod:) La \t\7 L1 tych ba'CłLl!1 S~! rnat2rialy z ,().bstI"v;c\'cji poczynionych
w terenie
pi'zed Li'7ycL;;es~Lll:.lly
na
temaL architektury
luclGwej, a które Iprzechowuje
się w ALp 4. PUCZ[!WDZy od rok.: 1kG9 dc'k'onuje
się aktuali:zacj:i
,tych doany'ch w ]'óżnych regionach
Francji.
Rezultaty
badań publikowane
Sq \V serii L'Architrc!urf'
rarale fmnc;aise (zoib, ibibliogr.,
poz, 2).
5) Życie do,mow,e (Suscmne
Tard'ieu) ,;. Za's'a1dniczym ,celcm ,badm't
jest ckreŚ'l-e.n~e 'i sy:stematyezne
'studia
nad dom'owym
wypo:saże'J1'iem
i czynnośoi<Hl1!i 'z z.a'kf'esa g-o'spoci:a'rst'wa dOill1oweg-n na tr-a:dycy jnej \-\'si
francuskiej
od XVIII - XX wieku, Równolegle
do b:adclll terennwych
,pr:)',vadzi s'ię hadani,a ,ar<Cl1iwalne w kslę·gach ;nciLarie.lnych. Studia,
sl~l~pniuwo z:hliżając'€ się -clio 'cza:sów 'ws:pół:c'zesnych,
po:z'w·ol,,! na przeci\V'stJwienie lub po,wiązanie
ze 'S'oibą .pl'ob:lematyki
tradycj!i ,i nmvcczesnosci,
\'.·si
i miv.sta, różny'oh :klas spolecz.nych.
Pl'z,eds'lę'W'zięto rcnvnież p,"ace nad
pcżyv'ier.iem
ludowym,
analizują'c
XIX-wi'oczną
l,iteraturc: 'pi<:;knc! i ludowc"!.
D z i a ł a l no ś ć j e d n o s t k l a i n s t y t u c je, P"JsL\\vowe
pybn'la badawcze
'()ibjęte tym tematem
dotycz[! za'gadnicń
działań jcdnost1<:.1 \v zinstytl.lcjoY'.aliw\vanych
gn1 ..pach SpOłCCllych,
ruli tradycji
w Lych
d7:akt'niach,
zagadniel't
transmisji
tra,dycj-i, a bkżc
fUltkcji spelniany<:!J
pL:CZ
rr',żne instytucj'e,
zwłaszcza
To!dzim;, kościół
i medycynq.
1);o;a
;,c:naty reaJiZ'Lljq ten program badań: grupa rodzinna
(.groupc Lnnilial)
0''':17, medycyna
i religijność
lud()w:a {medic1neet
devoti:m
r>';i:~d 1:\ i i't:
6) Rodzina a terytorium
(M. Salitot-Dioll,
M, Segalcn)
to (~!/.'wny prublem hadawczy
w obrębie pierwszego
!pocltematu,
ZClintu.f:'> JW.in!:: k;erują si(~ ku wyjaśruie<n:iu cizi'niań i stosunków
'Z:<'lchod/ących w ,'urnach
pcd;iny,
ja,k i 'związków
utrzymywanych
przez n>dzinq z insLyŁucj'lmi
zf:'WlnęLl"znymi. Badia:ni'a 'p1'o'WClid7'O'DiO'W d\vóc'h re!{'ić)C1:\ch: i'-)Inej
Bretan;,i i Jurze, 'vV pl~obj.ematy;cebr'etoń'skiej
kLt-dL:i'c siG n:lC'is:k xu pl'7emi3ny je-::k-lQIS,t ki ,i miałżeństv ..'a na tle rO'?wlQju społ0cz.n()-~k:).ll>~:imic'iTeg:)
~rn iny i regionu.
KoncenLnljclc
się na Jmaliz,ie cyklu rudzinneBo
(cycle farnik.d), rozlpa'truj-e 'się go ,dia- ,i synchf'oniczlll:i'e
wo-parociu 'O spisy ludnościowe.
Podobnie
jest w bada,ni.ach w Jurze, lecz odmienne
są ich cele,
i
J, B-ednairski, Etnologi.a.,.,
s. 5.'); J,
Por. J. Bednarski, Etnologia ... , s. 67.
4 PO'~,
i
1
TLLW<l'nÓ,wna.
Zarys ... ,
s,
47:1.
�Ch;xi:ći '.ll b;lwiemo
o'okrycie
sLruktur <:yklów l'o,dz.Lnn.ych - ''1 n1e ich
].lrZL'111
ian, :1 z\\;!aS7.cza {) wyja~;niEi~ie wystę:pują,cych
sprzeczności
miq-dzy 1]~;·2mi"Jnarni cyklów
rodzi:nnyeh
a ogólnymi
t<endetrlicj-arml Lm'lan
" ~truktul"ze
spolec'll1lo-'ekcmomieznej
'~poleez'eń,stw'a
fflal1lcu:s:k.iego_
~) Medycyna
'lLicJ.uwa (F. Lo'llx) 6 w I'a'ma,ch drugiego
podteima'Lu grupuje szereg baduiJ n:l Lema t Wli'edzy () ciele. Badania
analityczne
tradycyjnych
t w'S'pr')!c?c,mych zablegów
higi€'nicznych
i sp0s:c1bów ;:apu'bi2ganićl chol'ob::m1 pr()'wad'i.'c:newśród
mah!k 'i ich d:zie'ci w departamencie
Seine-l\la'ri.time
wyka:'ary
silniejszą
zachow;awezość
tradycyjnych
:::posiJbów ;'~I,p;)bjeg;l\vc/ych
j povls7,echTIli'ejsze :po'wolywa.nie
siG na hadY'c,ię
\V
śrud'o\;visku miej::>ki'l1l i l'oh~)tJn'k,'zym niż wi·ejs'ki.m. Kontr:as·~uj.e to 7e
.:'twierdi.onym
pr'o'cesem
nawr'atu
-do pewnych
el'ementuwmedycyny
lu d·<w;ej w d-l'ialcl'l'l1!ClściU:1istytuCji medycznych
z:ajm ujących ::-:Iir::;dz,i'eckie:m.
Studi;t nad tra'c!ycyjlnymi
7ahi-egiami i wyobrażeniami
dotyczą'cymi
,d-ro\Via i chorób dzicc'1w Ipt"zled i po urold:zeniu wlsk!azaly na o'chronnycnarakLe!' sLosunku matki 'wzg'1ędem dZliedka, ściś1e z'N!iqz,any z wyobriJ.ż2niem !JwÓc;zechohecJlości
~'mief'oi. l'nne !badania z z.a'kr,eSlu 'm'edycyny
ludowej [J<Jnlszają te'maL sym'hO'liki 'Ciał'a, dolkonując analizy
'Poi'ównawnej
zesp:;)lu 7()()(J l'cg,j'<:I:"lalnych przysłów
f-fIa'l1'cu.Slkid1'z iJnnj~mi źródłami
prz,ekazu wiedzy (np. rc:;~pra wy () wychow.aniu,
abnana1chy,
m,edyczne
pod;·t;c7!1i!·,j popularyzatorskie).
8) Hehgijność
ludG'\.va (P. L'Hutman)
była 'roz/patrywan-a
dotychczas
\\' {:parciu II pp.ed'lni<)'.y
religijne
zlnaj:ci<ując'e :się Vol różnych
zbi,orach.
W podjt;tych
nowych bad:aniach,
uwzględniających
również religie mni'ejszo~;ciowe ('[)rote"t;llntyzlin
,i judaizm),
w większym
stopniu
zwrócone;
uwagę ,na pubhczne
'pra.ktyki
religijne
niż na domcwe,indywiclualne.
Tch dawne tre.~ci s"1 c'dnajdywane
podczas studiów
nad XIX-wiecznymi
misjami,
a ó,'I.0C7C',~:ólniew tekstach
kntechetycz,nych
i kazań.
Przeprowadzono
r(;ownież studia
\\7 70ko~óobch
:pa/ryskich ,i prowincjonalnych
nad szczególnym
a.~pt".kte;m reli.gijnośei
ludowej
dc,ty1czą-cym 'zwy,cza'ju
dfio:rowywaniaZ'a'Palani'a
świec iprz.e1d wizerunkamiswiętych
w k'ościele.
S y s te m y w y pll W jedz
i g lo s -o w'e.i
(SyS'Lem;es d"exprE:'S:Sliloln
nrale). P17edmioLem
zali':ltere90wań
'tej d7.iedziny
bad!ań }est wOik'a'l:na
i muzyczna
twórczość
czlaw'ieka
i towarzysząca
jej ICZęsto bogata symboJika. Hrwni,eż i ten telmat podizljel,ono na dwa po<citema'ty: 'etno:mUlzykologię i literaturę
'ustn"1.
9) Francuska
twór'Czo:ść muzyczna
poza Fflancją (CI. Mareel-Dubois,
?vI. Pichonnel-A:ndral).
Stuidoi'.1 nlad tradY~Y.iną
mu'zy.ką fI1aJIl cuską przeni'esiOlną na iln:ny l()ibsZ'<:I-r
kulturawy
'pI'ow8.:dzone są prz1e'z Laham toire już'
i
o
PO!' ••
J. 8L'dna-r~ki,
Etnologia
... , s. 66.
�240
GRZEGORZ SKALSKI
od dłuższego
'Czasu. Obejmowały
one 'obszm'y Wysp Normandzkich,
Szwajcar~i Romań'skiej, Dohny Aoste (Włochy), K'anady Wschodniej, Antylów F'mnc., Lui:zjany (St. Zjedn.). W c:iągu lalt 1976 - 1977 J''Ozszerwuo
badania Ina nowe terytoriJa (Walonia, wyspy S. LuC'i,a i Haiti w Antylach)
i S'z,erzej wykoTzy:sba:no aina.lizę pOTównawiczą i ilnter;pr'eta'cję. Rezultaty
badań antyl'slkich podnolS'zą dużą trwałość języik,a francuskiego
w warunkach konfn:mta'cji 'z żywiołem afJ'ykańskim,
sz;czególnie jeśli chodzi 'O repertuar ,pieśni wykonywanych
pr:zez kobiety, muzykę dziecięcą, me'1ociie
taneczne,
pewne 'organiz'acje
społeezlno-<muzyczneczy
style wokalne.
Trzeba tu J'ówn1eż wspomnieć o baida:niach w Kana,dzie i Luizjanie nad
io!kreśleniem modelE ,muzyczinych or~ł'Z merchani,zmów transmisji
repertuar'u muzycznego
w obrębie autochtonicznych
.społeczności pochodzących z Frm1'Cji.
10) Zjawiska
w~półdzi'ałaJn~a między 'treścią muzyczną 'a użytkowani'em społecznym (CI. Marcel-Dubois,
M. P.Dchonnet-Andral) . .Jest to przedłużenie badań z lat poprzednich
zwalnych "Corpus des m Uisiques de
tradition
olrale", badań nad systematyką
i anabzą
treści muzyczlnycn.
Z tych materlilałów do!branood:poWlield!nią próbkę reIPrezlenta:tywną, którą
następnie poddano analizie; wykorzyst'ano
przy tym karty perforowane.
Opr'aoowa'n~e8ta'ty'styczne
IPozwoll.ilo na :pomiar współdziała,nia zmiennych
()chan~kterze
'Społiec'Ziny:m i 'z:miennych
o 'char'akteI"ze
,muzyc'Zllym.
W dalszym eta'pie badań poszukuje się struktury
przetwarzaj,-!cej
inforrnacje zaw'arte w powyższych zm'i'€llInych.
11) Tradycyjne
instrumenty
muzy;czlne i paramuzyczne
(CJ. Mareel-Duho~s). Badania
nad tradycyjnymi
in:strumelntami
muzycznymi
ZC!wsze odgryw--ały ważną rolę w hadani'Cl'ch etnomuzyko:log:icznych
Cefu.
Tym razem zaintereSlO'wania skierowano
Ina zaga'dnienlie~nstrum'entów
muzycznych
w i'ch .l"elacj:a'ch 'Z'eśr'OlQ,owiskiem wiejs'bm,
skupiając uwagę na mało zbadanej dotychczas kategorii instrumelntów,
tzw. przedmiotów aikusty;eznych. Pełnią one w życiu oodz~ennym okl"eś,loną funkcję,
stając się w pewnych ;przypadikach iJilstrUimentrem muzycznym.
Ohserwa'cja obrzędowej
roili tych prZJe,d!miotów stanQlw,i 'Podstawowy
zakres
studiów nad lP'aramuzyką. W toku ba,dań wyróż,niono dwie grupy obiektów wytwarzających
dźwiięk: 'Przedmioty aiku:styczne oderwane
n::1 wyko1nyw:ania :Slwlejwbściwej
funkcji w gos:poda'rstw:ie dOimowy:m czy rolnictwie omz instrumenty
mUizy'cznewspó'lnotyw~oskoW'ej,
które dzięki
swej formie, funkcji społecznej
i naturze
własności akustycznych
nadają się do stosowania według 'wyma'gml isymhc,,}jki cer'cmoniału.
12) Francuska
bajka ludowa {lVI. L. Teneze). Pierwszy
problem bada \\'czy Z 'z:akrHsu literatury
ustnej ,ma na celu 'SltwO'rzenie .l::ata'logu 1'0zumowanego
(catalogue
raiso,nne, roldzlaj tezaurusa)
fmllcusikiej
bajki
ludo'J\lej. Jest t,o prograirn dlug'otermino\.vy,
zIa,sadz'ający się na uznaniu
�Dziululno!;,'
naukowa
Ośrodka
Etnologii
Francuskiej
w Paryżu
241
istnienia w ram ad] literatury
ustnej pewnej specyficznej
kategor'ii: bajki. Charakteryzuje
się ona posiada1niem e'l'ementów 10 'zIamk.11:iętejformie
m:rracji
(wqt;ki :i motywy).
Studia ha'z'ują .namaterioala'ch
zehr:a:nyc h,
publikowanych
lub nile, 'W toku blisko stu'le.tniej akcji badawez.ej. Praee
nad systema tyz:a'cją baj ki francuskiej
są prO'\vadz.one w myśl k~'a'syeznej
już idei 'lTliędzynarcdowej
'kl3Jsyf,ikacji wątkó\v
bajkowych
Aarnego
i Thnmpsiona.
1:3) Literatura
b1"eL)nska (D. Laurent).
Badani'a t'eren'Oiwe pl'owaldwne na obs7'arze t.l'z,eCh departamentów
bretonsbchmają
dać:nlOżliwie
pełny inwentarz
występujących
tu różnych gatunków
literatury
ludowej. Ciekawsze żródła znwlezione w ter'enie :stają się prz€dm~otem studiów szczegółowych, np. rękopi'śmienny
'zbiór pi'eśn.ikio.ntrneworriU'cyjnyeh
z konca XVIII w. piS1a'nyw języku fbre<tOll.skiim,ezy ró'wn>i<eżrękopiśmienny karnet pieśni i hajek regiolnu P,o;nbivy sprorzą!dzlony w latach 19D2- 19'03.
S Y s t e m y w y ;po w i e -ciz i 'o b r a z owej
(Systemes
d'·expressi'o:n
visuelle). Na1czlelnym 'pytJaniem sta1wia'l1ym w to:kuoaJegoz,espołu
badań
jest: ja:ką rolę pełni obraz !(ima.g,e) we fmn!c'u:s~m obsza,rze kultuDOwym?
Studia nad różnymi Ity;pam'i i a'S1pelktami obrazów - 'dwu- <czy trójwymiarowymi,
ruchomymi
'Czy też nie, tradycyjnymi
ezy wspóleztesnymi,
wykonanymi
dowolną techniiką w rękach arty;sty czy w zakładzie prz'emysławy.m dotykają
zawsze :zagadini;en sztuki lud:olwej i ,ma,ss mediów. Badainia ,nad systemami
wypowiechi
'obra'wwe'j Ikoncentrująsię
w dwóch podtemat'a'ch: przedstawienia
grabczne
i 'plalstyczne (figurations
grafiques et plasliques) oraz obra'zy o:żY'wione (ruchome).
14) Analiza obrazu (A. Ripert). Bald-ania związane z analizą obrazu
(image) prowadzone
są w kilku kierurikach
.i dOItyczą: r-o'Zumieruia fotograhi ,prasowej prz.ez czyteLników, oddziaływania
i z:naezen:i'a fotogm£ii,
plakatów i filmów poświęconych
tematowizcirowia
dzieoka ora'z zhioru
figurek r'el,igijnych z XIX w. !produkcji .przemys1:owej dla oikreś,leniałch
u wa l'u,nkowa n społeczno-e konomiezny'ch .
15) Działania 'Pf'otdu.kcyjnea
. WÓroOZlOŚĆ
(A. R,rpert). Problem
narodził się w wyn:i;ku 'prz,eanalizow'ani'a stu d:zieł-krera'cji (ouvrages-creabon)
povv'stałych w raimraiCh,studiów nad rch l3,utommi, łch 'charakt'eTystykami
społeczno~demograficz'l1ymi
li kh 'clddzliI31ywani'em kulturalnym
produkcyjrnymi
'konsumpcyjnym.
Cel'em ,tYich Ibadian jest ,dkreślenie 5tosun!ku aUltoI'a do dbra:zu w 'Czlais'i'ewłaściwych
d:z.i:alań twór'czych.
Poldjęto ró'wn'ież S'~~erobe 'badania inad rzemioslem
tkiackim, uwypuklając
zagadnienia naukizawO'du
i jego tmnsmi'sji, a także jego Syt'U3lCjęw stosunku do tradycji i pw,C'e.su tworzenia.
16) Film 'a 'antrOlpologia sztuki (A. Ripert) to pl'ob'l,etm ba'dawezy
z drugiego po dte'matu , ,problem mają'ey 00 celu pr~e!dlStawi€nie ·rezulta'16 "Lud"
-
tom 64
�242
GRZEGORZ SKALSKI
tów ba1dJań na tema't wyk,orzysbania
filmu w badaniach
naukowych
oraz
opna'C'owaJni'e :proble'matytkii filmu naukowego
w 'amtrl()lpobgii sztuki (anthropolo.gie de 1':a1"'t).
Za'chowarni:a
'społeczno-'eiJ<'on'om'iczne.
Wiodącym
probIelmem tego tematu jest :przyszłość l!n;ieS'zk~ńców wsi i .miast w aspekcie lzmian przestrziennych
i(migralcje)i
zmian czasowych
(hans'mis}<l "'Puścizny kulturowej).
Przemiany
społecznoś'ci
wiejskiej
oraz pn:emi,my
przestrzeni
:miejskich to wyodrębnione
w tym 'temacie dwa podtematy.
17) Ruchliwość
i przyszłość
Tolników (G. Barbiichon). Studia nad społecznąprzys.z~Q;śeią
J"c1nil.ków są aktualiza1cją
badiall wykonanych
w roku
1·9712 ,l1Jad .grupą dia:wnychr:olników
z pięciu wsi, Iktórzy pJr'z:ucili s'vvoje
zajęoia ro'lnicz·e przeno'sząc
się do miasta.
Interesującym
tLI momentem
.poudanym
anailizie są motywy
i n3'stępst'wa
podjętych
decyzji
z.mian
społeczno-za wodowych
i przestrzenny,ch
(mieszJkalnych).
Inne badania
dotyczą
ruc'hltwoś!Ci ;mie:szkańców 'wsi i ich przystosowania
się do waru:nkówmiej.~i'Ch.
R€łaliz.owano joe na !P'rzykł'adzie lTIJi-g'racj'ilu:dino'ś'ci rolniczej 'z 'o.k'dhc hre'tońs·kj.ego miastecZJk'a Lorie.nt :do Paryża
i Le Ma.ns.
1-8) Se;mantJlczna
analiza ·dJlsk'usjri nad pr1O'ces'e.m'pO'wS'z,e.chneg.o opuszrc:zania Wisi (G. Barbichon).
Na materi~ły,
będące podsla'wą
analizy,
składają
się 'teksty debat par1.amelnoonny'ch, publiJk,acjoe 'ZWliązlkowe, rehgijne i po1li'tytClz:IJJe
'z Lat 1£120- 1:973. Badania o charakte rze met'OdologiC'zinymin:spiI'owane
były praeami
historyków
i pol'itologów
zmierzającymi ku 'Oipmoow3iuiu metody
semantyeznej
,przystosow3inej
do analizy
tego l'odz.aju 'tekstów.
19) Stooi'a naJd procesem
dzied~jczeIJJia (transmission
patrimoniale,
J. Lrautman) Iproiwa:diZrOnesą w raimalch ogÓ'JmOiuarodo'Wych hadań nad
problematyką
spadku (heritage).
Stud~a t,e składały się z dwóch zagadnień hada'W'c'zych. PierwsZJe 'zmier~a,lo idookreśilenia
częstotliwości
występow'ania
'W sipO'leezeń'st'Wie ch3irakterystyeznych
form 'dziedzicze'Hia:
daru i da:nowi:zny (Ie WOill et la donation).
Ba'danlia drug!iego 7,agadnienia
obejmm,v1Clły 600 s1padkobioerców
20.000
franlków.
w odniesieniu
'\."ycho'Wani'a,
wej, plany
20)
nej
kwotą
powyżej
l L1dlTI>oŚC
i r'O'z:pa'it'ZlQno
psycho·-socjologicznyeh,
spad:ku, obra'z 'kariery
taki'ch, jak: wpływ
społeczno-za'Wo()do-
na przy'S'zł'()lść.
mO'Wlały badalni-a
zespół
obdarowanych
społeC'zno~delmograf,j,czne
do zmiennych
wyOlbrnż'eniao
Ba'dani,a
j'Oln, PaTyż
Oec'hy
i osób
:nad
nozwarstwi'eniem
ter,snowei
i j.eg,o oko'lice
uwa'nurikawań
prze/badanych
wadzo'Tho analIzę
ha'dania
były
oj motywów
·malżeń·stw.
slPoł'ecznym
nad
tere-nem
dokumentami.
baidań,
decydujących
N:utomiast
(.J. Lauuman)
'W
które
l'v1-al;sylia, Di-
'próbowały
o ruchliwośDi
między
ustaJoić
geograLcz-
O'pal'ciu () dokLHnenty
porówJ1:a'w0Zą 'u:k!a'z;ują'cą 'związki
o'bej-
pTO-
pe'vv'nymi ele-
�Działn[no,~('
naukowa
Ośrodka
Etnologii
Francuskiej
w Paryżu
243
meniami g;)~p{)darki ziemią i polityki l{)kalm·....
'ej a ich działa:niem na zachowa:ni<:ts:polecz.ne.
M e t o ci y a n a l i';.':y. Badanra
nad rożnymi
zihiorami złożonymi
z obiektów materi'alny1ch, 1iJ~lg'WiSltyeznych czy statystycznych
.prowadzą
do okr'eś.len:ia nowych metod a'11ahzy 'zeJ1eż,nych od ee'ch i'o:rm:alny'ch tych
zbi'urów. Bad<:tni<:tte z<Dl'iermją ,ku ;s'hv1Qf'zeniu nowy'ch, :specyficznych
narzędzi: jqzyków 'symbohcz:nych,
metodstatystyc'znych.
procedur
alnalizy fizy'ko-cheimicznej.
21) Opmoowanj'e
języków
sym'hO'hcznych
{Ph. Richard),
będących
podstawą do s'tworzenia 'pmgramówanailizy
a'U'uOImatyoz,nej, było wynikiem s,tudiów na'd muz'ea'lnym zbioI'e:m .przysłów .i hajek. Wykonane w
ich rama'ch badania
s'zczegółowe nad 'auto:m,atycznylmmdekso'waniem
krótiki:ch tytułów wlnoszą wielec'ennych
'Uwag w :spmwi,e budowy hanku
danych i jego wykorzystania
oraz prowadzą
do WYlpl1a'cowania ogólnyrch
pr'Ogra'mów przc1zinacZiOnych do opra'cowywania
tekstów.
22) Anahzy
sbatystycz.ne
(.T. F. Depelsenaire)
z'ostały opracowane
i za'stosowane do ,przetw:arzani:a danych w rama!ch IStiwmów nad ;procesem
dziedziczenia (zob. p. 19), rozwarstwienia
spolecznego miast (zob. p. 20),
treścią fotografii prasOlWych (wb. p. 14), frekwencją
w muzeum, analizy danych muzycznych 1zob. p. 10).
23) Anal'im j:akośoioawa ii ilośeioWla materiału etlltagroiiezne.go (G. Delcroix). P!"c1blemy, które 'Uwidoczniają się 'Podczas 'klejelni-a S'Zikła, czyszczenia srebra z domieszkami
miedzi, zabezpieczania
spróchniałego
drewna i konserwacji
skóry, 'były przyczyną
:podjęcia prziez Lab.oratorium
ko'nserwatol'skie
hadań nad wł,a's:nymi metodami ikonserwa'cji
Obserwacje
"Z mi a ns
p o ł !ec z n y c h
l k u '1 t u r 'Ow y 'C h
(J. LautmaiIl).
24) Cef podj'lł reoaliwwa:nie programu
hardawozega :pn. Obserwacje
zmian społecznych ,i kuli/urowych 'W5',pólnie :m. ']n. '2 GI'O'u,pe de f'echerches scciologiques
de Nanterre
(Grupa do badań socjologicznJ!ch 2 Nanterre). Obserwu!cji poddano tow:anys'kość,
która ja:lm element życia Slpołeezne:~a zwiqz.ana jest śeiś;le z zagad.nil.e:nia,mi układów przestrzennych
i S1połecz.nych. T()warzy~!kość stano:wi rodz:aj sW'oistego!zaijęcia,
zwłaszcza gdy rozpatrywać:
ją w !odnie:si,eniu do pokrewień!st'\,va, sąs1edztwa,
życia towarzyskiego,
'instytucji
czy k'OInfliktów. Obserwa'cjoe przebiegają
na obszarze siedmiu społeczności lolkalnych 'wsi lub miast o poldioibnym
ukladzif.: rl·zestrwnno~społecznym.
lecz 'znajdujących
się na różnym etapie rozwoju, Każde miejsce obserwacji
jest ,ponadto obiektem
studium
wewnętrznych
povviązań ekonomicznych,
demograficznych
i społeczno-politycz,nych
badanych
na podstawie
wspólnej
siatki tematycznej.
Po
pracach przygotowawczych
przeprowadzonych
w terenie, na prz-ełomie
lilt 1977119'78 przystąpiono d-o pierwszych badań.
16·
�244
GRZEGORZ SKALSKI
25) Obserwacje
zmian społecznych
i ,ekonomicznych.
Stuldia nad trudnoŚJcialffitl wystę:pujący;mi
w str€fach
górskich
(.J. Cuisenier).
Bad,min
nad ty;m t'ematem podjęto w Tama,ch 'widoletniego
programu
1',)'ZWOju
hadań humani!Styczmych
w l'ejonie Rodam - Alpy i :obejmują al'pejskie
społec:znO'.9ci wi'o's!k'Clwez.najdująee się na drodze szybkich przemian. Prowadz>onesą o.neprzez
ekipę na'u:kO'w'ców repr'ezentuj<:jcy.chkil,l<a
S'pecjalnośoi: etno'logówz
Atp-Cef,
'etnOlz;QIologów i ,etnobcytnników
z M usee
d'Histoire
Naturelle
(Muzeum Przyrodnicze),
współdziałając
z grupą badaczy z Musee DaUlphinois (Muzeum Deilfinatu) w Grenoble.
Studia te
mają Ina 'ce'lu Jak majlepS'z'e 'ZrO'z'umi-e.ni,ezjaw,i'sk p r'Z,emila,n 'OIganiz,a'cji technicz:no--,e1klQlnoani'Cz:nych,spoleClznych ikUlltura'lny,ch,
jakim poddane są
sp>OteczJliO'ś'cigórskie; haidJa się -również lidl 'znaC'z,eni'ei pers'Pek ty wy.
CY'W'il'i'za'cja
wsi
ś'redni'owie'czmej.
W ramach tego tematu prowadzi się studila nad rO'zwojem kultlury materitalnej
wsi z końcaśred:nrO'wi,ecza,
11{lQ'f'zystając'z metod historyezny'ch,
al'cheollQ1gic'Znych
i e'bnog]1af~Clzlny,ch.
26) Wy;koQjpta:hskaw St.-Jean
Ie FfiO!id (Aveyron)z
XI - XVIII wieku
(J. M. Pese!z). Leżą'ca nia ZJa'chod:n'im stoiku Ma,sywu Centralnego
wioska
S't.-J'ean le Fl'Oiid, swój Jlajwię'kszy rozkwit prz'eżywała
w oIk'reS'i'e śre:dn10iwieeZ'a (XI - XV). Obecne 'badania wylko,pahskoOiwe, prO'wadzOIne na
cmen !Jarzu, mają To'Zwią'lIać pI'oblemy naturyarcheo~'O'gicz,nej
(chronologia g~()Ibówi obrzą1dki pogrzehowe)
i iantrolpo!logiezlnej (cechy hzy.czme
łudnośai
oi ·ich ro71wój). Prz'epfiowaid.'zl(me wokół
wyk,o;pa.lisk ba:dani'a
etnografi,czne
uzupełniają
zdobytą
wiedzę
historyeznąopartą
na zrodłaeh pi.SlanY1ch. Od eałoś!ci badań loC'zeku}e się m. Dn. wydobycia
stałych
elementów
spo'leezno_kuJtuTowych
tkwiącyc'h 2;arówno W ku'lturze średniowi'e1ozmej, jlaki w Ikuil't;urze 'tradycyjnej,
dziewiętnasVowiecznej.
27) Wykl{)lpiaihska ow Dm,cy (Cote d'Or, J. M. P.esez). P.odclIas gdy poprziedmie baidianlia cechowało
wertykalne,
tj. diaichwni'C'zne podejście,
to
badania w tej wsi :dążą do 'Uogólnienia eech 'cyWlili'z.a.cji wiej's1ki'ej w k011kretny:m miejlsC'u i ez;asie. W Dra'cy, "vVi'o.sce'bur:gUlndzkiej, archeologowie 'odk:ry1'ii e'k~plorU'ją 1:4 go,spodarstw z XIV w. Bad~mia archeologi'czThe uzupełni'a
się biadani:ami arehiwalrnymi
nad dokumen'tamiśredniowiecznymi oraz terenowym.i 'hadania:mi etno'gJ'laiiezJlymi.
M i ę odz y in a 'I' tO id o w e .s t u 'cii a ;p ,o l' Ó w n a wcz e. WliękSiWŚĆ:badań prawa-cilZ'Cmy'ch iprZJe'z Cef pO'ZiQlS'tajew polu m~ędzYDlar'odowy'ch 'Z'aintereSiO'wań IQ chamkt-erze
teol'etyC'ZIIly:m, lecz ·częŚć z ni,ch, już od 'wstępn)'lch z:ało'ż-ei1'ba'z'ujle ,nla ;materiał:a,ch pOIzafranc'UsIk1ich.
28) Zmi,any spo-łeezlne i zmilany toż'samości kullturlQwej na wsi jugo_
sł'O'Wliańsk:i-ej(.T. Ouilsenie-r), to 'prohlem odradzani,a
się kultury
jugo,słowiańskiej
w wYJlli'ku 'Zlmian 'społ'e'cz'eńst:wa wywo1Ja;nY'ch ind ustriali7.acją
uulba:r-.:iz8!C'ją
li reWlCl1,ucjąs.poh~'Ozlną.Bad:ani,a opi'eraj'ł się na slJUd:iach prze-
�Dzialalno~C:' naul(()lva
Ośrodka
Etnologii
Francuskiej
w Paryżu
245
prowadzonych
w l'atu'ch 19'65 - 19\66 w 14 w:s.iiaich j'ugosł'O'wiańsllticl1 prezentujących
znaczne
róinice
sIPoł'ec:z.no~kultuDo'We tOra'z na had'aniach
3 wsi dla uzyskania materiału
Iporównawczego.
Działania te prowadzono
we 'Współpracy z Instytutem
S'Ocjolrogiii 'z BeJgr'aldu li Instytutem
Rolniczym z Zag'l"zebi'a. Podj~te w liZ lalt 'Póżu:i'ej 'Prace badawC'z,e laktuahzują
monografie H 'vis'i 'O'Hl.'Z
:p'I'Zyno'szą liJllf.orma:cj-e:z nJowy'ch 6 wsi dobranych
na 'podrsoawiJe I'ezlu1tatów pierwszej
ek:s;pl:o:r:acji. W 'Obecnym stanie badań
stwierdz:a srię, że 'związek WSli 'Z mia:strem i z'e 'św:ila1;remp'f'zlemysłowym,
wyobrażenia
'o przyszłośoi
'Wsi, aS'Piracje pT'zyszlej genera1cj:i, są sz'eroko
u warunkO'walJ1'e ezynni:k'ami Sipał'e'oz.DJo-ek'olnOlmiicznY'mi,
a dział:allliai
:posta wy wieśni:aków spoza Irolnidwa
'Z1Clleżą'od zmi'alll etni'C'zlnych i kulturowych.
29) Trady<cyjne organimcje
:lXJdzirme w Rumunii
i ich przremliany
(J. Cu:i'se.nier). W rama'ch ,porównraw<:'zych badań llIad orgatn.iza'cją rodzinną Ipr'O'wa:ci:zonesą opraoO'wania ,nla ter'elnii'e Rumlunii (Mcn~a:muresz, Oltenia i Mołdawia)
z;mierz'ające do pOlznaniia układów
wewnątrz
rodzinnych, 'PO'zycj'i i 1'01 'PO'szczególny'ch czł'Jonków rodziny, mecha.niz;mów 'zawierunia małżeństw 'i 'systemów polkrewi'el1JS'twa.
2{) Przestrzeń
~połeczna a formy tow:arzyskoś:ci w Andaluzji
(J. Lacmix), W mlffiGch 'b~diClll'w Anrdia:luzji pnze:p:rowadzoJ1Jo trzy studia, Iktór'e
skupiły się przede wszY'stk~m Ina strukturzeek'Ollromi;czlnej
'i SlPol'ecznej
wsi, ruchach
społecznych
chłopów
i rohoirui.ków w dwóch wybranych
miastach
'oraz na !spo'łec'ZJ1ro-eik'O'J1ro!micznych
rezultatach
\V!ZT'O.stuilości
'vVolnego C'zasu wśród mies:zJmń'ców wy'brzeża :z:achodni'ej Andaluzji.
31) Laibo:ratoi.repozpo'C'zęł{) w l>ata<c'hlL9'76 - 1:9'n współpracę
'z Eul'<Opejskim Ośrodkiem Koolfdyna'cji Badal1 i Do'kum€tI1t:a'cjli w lITaukach społecznych (Wiedeń), do'iyczą'cą pl'ojelktu 'ool'o!pejsk:iJch studió'w :pmów:nawczych na temat: Kicr unik i 'i telndencje no'zwoju kl.lJtury we w,spółez'e.slnym
społeczeństwie.
Wzajemne oddzi'aływanie
kultur narodowych.
Ekipa franC'u:ska, pod przewodnictw'em
J. Cui:slen:i'em, wlzięła udzi!ał 'w seriii spotkań
przygot'o'wa wczych 'Oraz prz8pf!owadziła
badaITl'iJawstępne
na prz€ło'm.ie
lat 197'7/1978 '.
NAUKOWE
WYKORZYSTANIE
ZBIORÓW
MUZEALNYCH
Zbi!O'I'YMusee de:; Arbs et Tra:ditilO'l'lIsPopulla'iTles przez swą O'b.S'Zer:nlO'ść
i róŻinorodność (archiwalia
Tęlmpiśmienn1e,
pTz1eid:m
i{)t y dwu- oj tr·ójwymiarowe, obrazy, Inagl'ania itp.) :stwn!owią ni'ezalStąpione pole do badań
Poor. Z, .Jasic;wicrz, Narada w Moskwie
na temat e'tnograjicznych
badań nad
oraz posiedzenlie
w sprawie
etnosocjologicznych
badań porównawczych w krajach
europejskich,
"Lud" 1977, t. 59, s. 308 - 310.
7
współczesnością
�246
GRZEGORZ SKALSKI
naukowych,
tym ba J:ldz'iej cenne,
że powstały
one w wyniku
z góry
opr'ac'owane'gio ,progrlam'u ba<dia'w'C'z'eg:o. Sotą'd wielu hade:czy ·Z Musee-Labora'boire w jakiejś
;milerze jest 'zwią'ZJanych z olpraoO'wyWlaniem
k,01oe'kcjl
mu:z:eaJJn ych.
S t u d i a i "C o r p u s"
32) Abp posi~adia w Slwy,ch arrc:hiwa1ch 17'5'9 :mon'Ografi.i franouskioch domos-tw wiej'sikioch wyk,oruanyeh
podc:zas o:statniej
wojny
świa:towej
przez
ok. 50 ard1J.ibelktÓ'w. Na ba'Zie tej dokumentacji
Cef pO'wziął decyzję
o kO:ntyUl'u<C)lwa;n:i:u
baJdań In:ad a:r:chi'tekturą
wi'ejs'ką i 'o stwo'rzeniu
modelu
reprezentującego
w Ipełni francUlsk:i'e budownictwo
lLUd'Owe (zob. p. 4).
Badania
ite p'J:lowadzone 'są w rSlz'eJ:lokiej współpracy
z hadraez:armi spoza
instytucji
(uniwersytety,
muze·a tereniowe
i in.). e.o pewien czas odbywają się s!p'ofkaniia lI'obocze, n:a który,ch prz1edys'k'utowuje
sit: 'Zagadnienia ,metodJOl'o'g:iJcz;n1e,t'etoretycZ'ne, 'a także związane
z usta'leni'arrni terminolog:iez;nymi
d'O'tyezą'cymi
typollQg~iarchitektury
wiejskiej.
Materi'ały
uzyskane
w 'lolku ibadań tprz'etzn:aez'one są do publikacji
w ram'ach sepii
wydaw.niez'ej
L'Architecture
rumle franc;aise (1"~d. J. CUi9m};~er) zł-ożonej
z 2'2 t'O!mówwydJa:wtamych
wciągu
7 l'at. Każdy tom ~kłada się 'Z'e studiUim antJpopologiczJ1!eg,o habitatu
'ZBwierająeego
anahzy
przeiprowad'w.ne
pod kąbe;m 'etUQlll()lgIicZIIlym,historyeznym,
archeo1ogiezlny;m
i l:ingwistyeznym. Próoz Ibe'go u!ka'zluje 'się Sleria IQ diooelowej liczbie 40 - 60 monografii
domów
w'i'ejski<ch bO'gJa'to il'Us:tr:awanych
fo·ta·granami,
:planami, przekrojami, elteWlalcjarrn:i 'itd. W r. li9'77 u'ka:z:ały się trzy tomy, z który'ch każdy
poświęcony
jeS'tiri:nemu
regianowi:
SabaudIii, De1finatawi
i Korsy'c'e (zob.
hiblliogr., 'POlZ. 2).
33) W 'bria:ktCie reaihzacji
'znajdują
się inne "Corpus",
a mianowicie:
"Corpus des contes populaires
fran<;ais" ("Corpus"
lud·owych bajek francuskich)
i "Corpus
des musiquees de tradition
ora'le" ("Corpus"
muzyki
tradycyjnej)
Odnośnie
pierwszego
z nich (zob. p. 12) trzeba jeszcze nadmienić, że iptub:h:klQw1a:nyjest <OInw fo.r:mie "Katallo<gu", któpego Itrzeci tOlm
ukazał
się w 'końcu 11976 iroIDu {zob. biblio'gr.,
poz. 48). Poświęcony
jest
o;n 'bajkom
zwierzęcym
(T 1 - 299). Kolejny
przygotowywany
tom zawiera: ,legendy, hajkirehgijne
(T75'0-849), nO'W1e1e, bajki () :niezwyklych
przygoda'ch
(T.850-9'99') ,i bajki I() oS'zuk'any:m potworze
(T1000-U!J9)
wg
klasyHkacji
A:armeg1o li Thompsona
8. Drugi
"CO:I'pUS" jest O'pracawywaI'ny 'na bazie k<oil,e'keji fOll'agrafieznych
pochodzą'cychz
badań etnomuzykologiezn)"ch
(z1Gb. p. 10). Projektuje
się wydawać
na płyta'ch
"Antol,;,gię IDuzy<czną" t1Jemiat)'iczm:i.e'Związ-aną 'z "Oorrpu:s".
8 W'edłu,g Słownika
foLkLoru polskiego,
wa 1965, hasło: bajka ludowa, s. 29.
pod red. J. Krzyżanowskiego,
Warsza-
�Dzialatno.~('
naukowa
Ośrodka
Etnologii
Fmncus.':iej
w Pary.Żu
247
34) W 'Prz yg otowrani u jest rea li zarCja" C (~Ifp'US cillrno1b i'her" (Corpus
mebli) ooparty przeide W'szJ"s'tik:m na 13..7'84 o;i')isa'ch mebli mgionalnych
splJrząd'zro'nych w mi'ejsC'u ich llt::y\'ka'vvl3ni·a. Ten nowy "Corpus"
ukaże
się \Ii 12 tomach
według bega samego pordziału geograficznego
co "Corpus" arehit-ektury.
S y s t e m a t yc z Ine
w z b IQ g 3 'C a n i e z ib li 'O rów
m u z e a lIn y c h. Prrogl"alill etno.grafilczmylch
wyjazldów
terenowych
z:wiązla'nych
z uzupełni'eni'em
klo/lekcji mllJz'ea1Iny'ch został pTz!edsięwzięty
w rÓ'żnylch
.dziedzinach
hadiawe-zych.
35) W l"am3'ch :badań nad narzęd-zi1ami do 'O'hróhkli WilI1'Orroś%zgr,oml3dzcno poważną
'ko lelkcję (ponarci 200 'ctbielktów) n::cc'zęQzi w vv'innicach
Jury, Ai!l1 li Sabaudii
('Por. :p. 1). W Landes zJeibrano \narzęd:z.i-a rro,1nircze,
CI hadani'olIn
towamyS'zył!a
rejestr1nrC'j<a ·wiid,eogmf'llC'zna. W 'trn'kóe
:badań
nad ludowymi
inst'rumen'ta:mi
.muzycznymi
zlD'ale:ZLio'l'1ow idepart'anl'encie N{)l'Q dwie ,}anf<Jres"
(trą.bkJi); znalezisko
'u'zU'peln:iają rejeSlbracje
dżwię:krowe j wirdeograf~czne.
W Zakr2!~;ie muzyk;i, zbiory f'ono- i\l.:'ideograficzne
w'z!bogaeooHo ·0 lie-zlne pi"zykłndy
m u;zy:czr.'e i in.strum.:m 1.<1-1ne
zanro-to'wan'e ,podczas badań et'l1Oimuzykolrog.i'cc'nyeh
n.a ter'eni'e Limousin,
Flandres,
Wyspy S. LUiC'i:ali Haiti (pm. p. g-lI).
W r'clka 1ST7 z,ap'lczqtkowan:o pl'D@I'am nabywanira
obi'ektÓ'w 'Zwią7~anych ze śWliętalilli, 'S'zoC:>:ególni,e świętami
:kalrendarrzowymi.
Bada;ni,Cl r.:ad .millilonet:kami
i teatrlem
jarmarezmyrn
pO'Z;wohły na 'zgrromadz,enie
zoE'9połu materiałów
tdokulillentacyjnye-h w tonnie
m. in. filmów
i 'vasm ma.g:nety·cznych.
Rów;n'Gllegle
z badaniami
nad rehgijnymi
'sbatuet1mmi
przemyS'i.orwymi
(zob. p. 14)
prow1adrz0no <Jkcjl~ rpO'zyskiwl3'l1;ira figurek
h.~(knvych, 'vvllloszącychciekawe
tre:5rci i'k'O'nogr:<JhcZJ1e IQ świętych
,z,wiązaJnych z 'kultarui ludowymi
i obrzędami ZBwodowymi.
S y s t e m y o IP ,i 's o w € id
o k U:fi e n t CI·C j n au t o 'fi a t y 'c zn a z b i 'O rów
;fi u 'z 'e 'n 1 n y 'Ch 9. Obok
zwyczajowo
ręcznej
dokumentacji
mlU'ziea1l:nej10 'prowadzone
są pl"3'-e
r<:r1. st"Xlor,en~em
nowych
systemów
dOkumentacyj.nych
IprzezrllJa<::>z-onych ::'.' 3"ltn!'Yl'aty'cznego
wy5Z urkiwa'l1ia .
316) System ·opisowy obiektów
użytku
domowego
(System e -descriptif
des objets d.ameSltiqu€'s) został już ostrateC?ni,e uks'zt'"łtrc1walny ·j'.:vydany
w formie książkrowe'j {wb. bibhogr.,
.poz. 58) 11. W c:"'Jżony }est również,
choć jeszcze
nie w pełni dopra'cowany,
sy.S:2m opisowy
pl:3.katów (a£1
9 lnf.ot'mae}e
o ·stanie dckumc'n!!::l'cj-i automatye?lnej
i sy·s;ten:-ach op-iS'O"Nych
do/tyczą roku 1979.
10 Por. B. Kiopczyils,ka-Jaworrs:ka,
Dokumentacja
... , s. 12~) i n.
II Zarys
:tego sySltemu :?Jawarln w c y;t owa'n y m już ,~"tyku!c B. KO.;)CZYI·lsk:-JalV'or'S'ka,Dokumentacja
... , .s. 137 - 139.
�GRZEGORZ SKALSKI
248
fiches) .pozwalają<:y na analizowanie
zbioru 'Plakatów Atp przede wszystkim pod :kątem treści ohro!Z'Owejirua:pis!O\vej.
NaleiywyjaŚinić,
ż'e nie
chodzi tu :o iplakat I() troeś'ci ,etn:ogroaficznej, lec'zo :plakat reklamowy,
publicystyC'ZIDy (wb. bi!bliogr., .paz. 50). Trz'eei ,system użytkowany
w Atp
to 'System prz'C'znaez<my ·do ir.:deksowania
negutywów.
Jego 's'lownik 1'0zumowrany (1oexique l'ali.'sonne) ma 'Pi'"'zeiksztakić 'się w przyS'zł'o'ś'ci w c:gólny tez'aurus
dl!a 'obiektów
i pojęć OIpraeowyw:anych
w MLlsee-Laboratoire. Wszystkie 'trzy sys'temy opis'o;we sq I{)heoenie'zautomatyz;owane
przy
wykorzY5't'aniu
:sy,stemu 1~"lfO'rmaoeyjnego MISTRAL,
pO'Zwullajqcego na
kO'ITwersl(łlcję :z ,k'omputel1em. Irune systemy
opi,sow'e zw.iqz.ane ze zbiorH'mi 'nTuzleaInymi dotY'czą: gmiriki, nanędizi
IiO'l;njlczy.ch li st.rojów.
°
Pro g r a m y naukowe
związane
z u p W 5Z e c h n i un l 'e m z b i 'o rów
m u z e a l n y ,c h. W ra.mach teg'o z.<.lgadrnienia na
czol0 wysuw:ają Siię iproaoe 'Związane -z wystawiennictwem
12.
37) W Ga-leriisibud:iów
do.koln:aiD'o uzupełnienłi:a i Izmiany: ,przepracowano na ino'wo gablotę "Zbiem'ctwiO li łowiectwo",
przerobi'ono
'ostatniq
rozęść p:r'O'gr:amu "Muzy.k'a" ,aby wlprowadzić t'e:mat .,Instrument
muzyczny jak,o wiejski
i miejsk'i sym/hol społeczny".
W Ga;ler-ji kulturowej,
w wyniku badań nard rybołÓ'wstwem,
moż1iwe bylo urzqdzenie
diaporamyna
t'e;mat 100'w'ioentary1b 'siecią, 'a w sektorze
"Muzyk!3" dziGki zgromadwiIlym
materioalo'm fOlllogra£ieznym
urząd'zono
"Ipunkty dźwiękowe'"
emituj ą,ce Ina ią'dani'e rÓ'ż'ne progI1am y 'et:nCłmu:zy:k'o1oG'gicz.ne.
28)
Z ok'a'zja Jm'Żdej wysta'wy
czaso:wej
podejmowane
są badania
te-
matyezne.
I tak niP. pT'zed wY'S'1k'l'wą!kart IPo-c:'z:towy:ch(widokówek)
pneprowadz,olloo badanioa ll'ald różnYimi funkcjami
'karL pClCZ'LOWych:'związki
między
,obraz!em a t'e1<.stem w różny'ch
cją ,prz'entQlsz.eni:airnfoTrntacji
rzy'sko6,cl
poprzez
studia
typach
.kaTt, związb
a fun:klcją 'estetyeznq,
nad
w.s'Pó1C'zesnych k'art 'Pocztowych
k'o.respolndencją
a'llaliw
znajdują·cą
ill
iędzy funk-
funkcj!i
tOW3-
się w zespole
13.
J2 W tym
mH7]!S'CU
~~z;eha wy}aśnJć, iż ek~po'Zy-c}a sta \0;:1
A t,p pod.ziC11o.najes'[ nadwie części: Galerie culturelle (aGleria kulturowa)
i Galerie d'etude (Galeria studiów). Ga'lBri.a kwlturowa to e!k!9pozy<cjaf'roancwskiej tr~:tdY'cyjnocj ku!,tu;ry ludowej
ukazanej w wie.J.o,wj'e.koowy'mroz'.wo.ju, .od olkJresu żelaiza do cz-asów w,s'pólczesnych,
FrzClznaozona j'es!t dla przecię:tneg<o o.ct;bi'OII'cy.
Ga'leria stud,iów, jak już naz,wa sugeI'uje, jest to eks!pozy\cj'a, IktÓirej celem jest Ipo,głęb:i,e'nliew,iodzy sz'czc.gółowcj odbiorcy, S!tądpnze,znacwna
jeS't przede \V1s:zy9vkimdla bada'czy, studen.tów, specjahS'!ÓiWi amalbolrów o s.precyz,owanYic-h Iza:intel1eSiow~Jni;a.t)h.
Dominuje tu uklad typologu'c,my i funk.cj·onailny obiektów w romach 17 progJramów z 7Jaikros-ucał,oksZ1taltu kuJ,tury ludowej.
J3 Wys:ta'W'a zakoI1czyła
się 5 ma,rca 1979 r.
�Działalność'
naukowa
Ośrodka
Etnologii
Francuskiej
w Paryżu
249'
INNA DZIAŁALNOSC
o
d d z ia ł
y
M u s
ee-
L a ,b !()
l'
a
t
IQ
i 'l' -e
29) Wychodząc na prz,eCliwza;po;trz.ebowaniu
środowis!k regi'onalnych
oraz rozwijając
swojcl działalność
Cef tpowołał do życia tzw. antenne
(oddział) w Marsyhi.
Pro.eami antennekJieruj'e
od 1977 1'. J. uanoix.
Z problematyki
hadawczej
realiZlOwanej w tym o·środ!k'u na pierwszy p1'aIl
wys'uwa 'Się zeSipół ha'dań nad dynamiką
język,a i kulitury na 'cihsmrze
,.oocitala" 14, badania
'lwiązków
interetnicznyeh
,i kontJaktów
kurl1Jurowych 'w jednej
z 'd!zi'e'lni'c Mansyhi. Uc:zestIlliezą'c w S'Ze'I'SOZiej
akcji inwentaryzacJi
etnograiioezlllej na tereni:e Pro'wansji,
oddzi'ał C-efu w Marsylii zapoczątkował
'k,O!leikcję etno-,tekrstów
z pał udni'()Iwto-wS!chodnie j
Francji.
40) Tirzeha wspomnieć talkże o dwóch tzw. Cllnnex,es (oddział1a,ch) Atp.
Zarówno pierwszy
z nich, dz.iałający już rOd 1973 r. Ina KOTsy,ce w l\lilelli (Ajaccio), jak i drugi, nieldawno ipozys1kany w Aibibaye de SainL
-Riqui.er (Somme), służą jaku bazy wypadowe
d'la 'ekspedycji
ertnog1'aficz:nych. Znajdują
tu rÓ'v.mież 'swoj'e po:mieSlICZ€!n!i'am:agatzyny muzealne i sale eiksp'O'zycyjne.
S 'p o t k a n i a n 'a u k o w e
4L) Badacze ;c kręgu Cefu spotykają
,się okres'owo na zebraniach
poświęconych
wyb1'aln:emu t'eIffi'atQlwi ,ogólnemu,
omawiając
równi'eż problematykę 't wyniki swych badań. Zebra'l1'ia,zwoływarne
:są 2 razy w mie."Jiącu w cyklu l"ciku ak1ademickiego.
W liatJach 19:7'5- 1976o'gólny
temat
dotyczył stosunku 'C'złmvi'eka dra Ipr'Z'ec1mi!(}'tu,'a w 1<ata'ch 19'7'6- 1977 dyskutowanona'o
rewalooryz'acją d:zj'ełkii1:ku prekurso:rówebnololgii
francuskiej {m. in. Boucher
de Perthes,
E. Rolland,
P. S€billot,
A. van
Gennep). Praoo\v:nicy Atp-Cef :hi,orą również uidzili8.łw wi,e1<ukongresach,
kololkwiach i illi!1ych 'zjazrdaeh naukowych,
częsobo wygłaszi3'jąc refemty.
W r. 1:97;6'wzięto udzi:ał w 28 ses}ad1 ,n'3uko'Wych ,(w tyrm 9 'Zi8. gmni'cą),
wygłaszając
16 l'ef€ratów,
natomiast
w 1'. 1977 uczestniczono
w 25 sesjach (w tym 11 za gmuicą)i
wygł'OIS'ZIOmo
18 referatów.
Z a m ,ie T z 'e ill ,ia na 'P 1'z y 'S 'z łoś Ć. Na 'zlaikońeze:ni-e te:go, z 'konieczlności 'doIśćogólnego
omó'wienia dZii'ałal,noości nau:kow'ej Centre d'Ethnologie framc;ai,se p()lwiąZlaneg~) z Musee nlat.io,nal des Arts et Traditions
14 Tm~min "oC'ci1an" jQ,,'t
okir,eśl-e.niem te.r,enu zajmowaneg;o p.nzez diaile-kit zwany języki'eOl
"oc" lub język:ieOl
pr'O!wans'ail5k!Lm. nOlb. T. M;i!oE::'.V'Slki,Zarsys językoznawstwa
ogólnego,
cz. 2 Przemieszczenie
języków,
z. 1 tekst, Lublin-Kraków
J948. s. 270 - 273; rZ. 2, JnaiPY nr 40. 41, 57.
�250
GRZEGORZ SKALSKI
Popula1r'es wwrto się chyha zlwpOIznać'Z ogólnymi wytycznymi projektu
planu pl'acy ma l<a1ba1978 - 1'9181. Zals<a!dniC'zymi
celami, do których zdążać będą hadanlia A'np-Cef, li już będą<7'ch w tnaikci'e l'ea:l,izacji, są:
- po'zwijani'e wSIpółpracy w badani'aJC'h e'LnQ:grefiezny'c'hi archeolQgicznYl0h pnez 'Z<akł<ad!anre
llJowy'ch wy'ke;pali:sk związanych z ba1da,n:iami
etn'Clgmfieznymi,
- Inawiązani'e Sizerdki<ejwspółpracy między li'ngwistami,etnologami
i .so'cj'Olog'a.miw namćłJchb<adań nad zr6żni'c'Owa.niem w kulturaich Tegionalmych,
- ikontynuowani'e .pn3.'cpl'zyglotowa'Wczych nad metoda:mi a:nal·izy fizy'kochemiez:nej obiektów etnogl'ai]C'ZInych,
- TOlzS'zlerzeni'emetrod ,i tec'bmi1k dolku:mentacji auto:matyeznej,
- r'OIZ;SZrerzen:i'e
już i:stnieją'C'ej współ;pI1aicy między am1I'opdogami,
przyr'Odini:lmmi, hisboryka:mii m'J.zeolo:gami w1"ama'ch badań priorytetQwych,
- stymulowanie studiów an h'o:pologii regionalnej Iprzez decentraliz'a'cję jej dzli'ałalnośrC'i'i pubhkowani,e wydawnictw omawiających pn;iblemy reg:i'o'I1la1ne,
- 'z:więkJszenieid!ział:a'lnośoiw Tla;mach,pr,ogracrnówcrnięd'zYTIia'rodowych.
- publik'C1wanie pr1a'c 'Z dziedziny wy:powi'edzi głosowej, muzycznej
i 'oibrazlQwej.
�ZE\\':'H,'TRZ.'iYCII
1'{);';·
-
[)CiZnH
L'TRZ~':vrA"Xl}:
telefon.
cc'ntra13
f----.-----
I-----------i
s~kr('tariat
'.,.-----biuro
pe-r:-;onJl:1L'
S!':I,(R,ETARTAT'
CENTHAl.NY
ekipa
i
rjjZi,t"
L!"/,;,r
nne :1)'
<.iZ.:L':111y
__
p')rz,!dk("'s<..t
,----------
f
r
I
f-
'-;..\C/',I<I.:"Y
r
i \';yko-
ruch
I
:!. OBRAZY
statysty):.,:.}
:=Iuci\o-\'.·i'lualIH'
L.--.-~."":':.~
wykor'ly:-:.tank
ikonoleka
U,
illformatyka
~-----------I
~rCJ(lki c1ukulTIl:ntacyjnl'
archiwa
l!, 2, OOKUMr:NTY
I-
..J
1- ••.•
I
I
I
L
I
DZTALY
H..
\II ..
\
C';'"
r---------,
..l
{'II/\,
._.J
~
:
ys~ d ',vic ~11liet \\'0
akust
...•.
cznyc!l
laborat'.lfium
:Inn:;:!.
fnnogrllfi("l!l\"
U. 4, DZ\Vrr·;t<
pt.'tlagogiczn:l
i.lziałalnrJ~~ć
lnUZl:ografia
\\0
..NO,':";C
KL'L.TCRA\,NA
I)ZIALAI
r()~t<.łurn'.':lnil~
[lrchi\l;a
•...
SER \V .!I..Tn HS h. l 1-:
Opr.1.CO'o\·:-''''.\''lllit·
K00i
1.r\I\OR..-\TOR1L·\-1
I
przed:"'lt
a \\'ivn
kalt:nrlarl.
SYMHOI.I':
/,WYCZAH:,
pr:tl'1l1iall,V
i,I,
gr.,",
()llRZF,rJY-l
k'):I'llllnpCj<1
I
L;Jg:łdnil'nia
()
Cil'll'
kul~ura
hahitat
lnu2~'ka
tlu'rrllurCl
1-~;,~f,('Z:l<l
L-
s/~.lka
tlJl~\
l'Z!lil
1--------,--
~,--~~-,--
S7tll'-(.;'
_
~
mate-riatn:-:l
',\'icJskl
I~_______
n·~jnlowkC·lnL'i
L
--i
Ira(1:-''CYJTlfl
trad\'cyjll<l
-----------1
cociz:cl1l:c
~1~)l<Jgl<l\\"SI
:
I
1
1
I
1
"'I
II) l' ~l:t
życi/,.'
1llSlytucjp
1
:
'\\'il'd7(l
r'lt!Zlll;t
I
I
:
t pr.t.(·'-;trzl.'r·1 i zmiany
I sp'''lr'(,lnl)-kulturo·.\'t'
il.'C':L:ln-t'koIl:JlnlC'Z:H:
I
ll
I
I
I
I
I
I
I
I
I
I
II
I
I
I
I
I
I
,---------,
L :,:\~lALl~\:/o.:
J
I------=t----,
:-.P:1-
;::::=~-====~====-----,
I
SLCI.HY
,AUKO\\'I:
: :\lL'ZI-:AI,NI:
I
I
ADIL'~'\jKT
rzysl.a 11it..' Pt.~rlCigegicZll("
informacje
.-\';J
}
_
1'~T"'{j! ,,(;1:
~"':==I:':O:N:':S:J-::H:\:\:'A:l:':O:R===~
l. l'vlUZF..'\LlA
I
inwentarz.
muzealiów
U,
I
Cl'~:~
KU;\;SI-:H\\'.-\TClH
l>YRI-:I,T(lf{
r~--------l
I
SLL'211Y
ADMINISTRACYJNI';
matcriolowC'
I
pr<:lc:1wnie
biuro
GENERAl.NY
SEKRET,\HIAT
Ci' ..·\SOpr';~lA
\\'\'D,-\\\':-;rCT\\'A
i'UHZĄDKU
[...
,---------11-
[
I
I
r
kon::;ult<.1c;l'
•
lL
1-,-----.-j l
.1:.~:~:_:~:::~p:L·:~::l::·:·~~:~.T:t<:~~:'
:P:,:z:,o:'
~:'i:IS:'
=:~
C:'~
:1
T,-'\KTO\\'
'iH;:\':\l\,\\' ..\~lf:
I',
I:-;STYTl:C.11
<)SI~{li)f",\
r--------------,
SZU'
SC'IW\I,\T nH(;·\'.;I/\('\',:'.;)
�252
GRZEGORZ
BIBLIOGRAFIA
PUBLIKACJI
PRACOWNIKOW
ZA LATA
1. "Ethnologic
t. 6, nr 1,2,
Franr;aise".
.3 - 4.
SKALSKI
1976 - 1977'5.
L' Architecturc
Savoie,
Tura!e
Paris,
1977:
CeIu
Revue
d'Eth!101ogic
de
la Societe
Cor'se, Pa.ris
G. Ravis-Giocdam,i,
3. L' Aubrac.
Etude
etablissement
Petits
red.
.Jean
Dauphine,
de
linguistique,
value", "Connexions"
6. P. Beck, B. Maccari,
archeologica,
agriculteuTs
et
R.
Eucaille,
'rok
capitalistes
agriculteurs
1976, nr 18, s. 113 - 124.
J. M. Poisson,
Gangi
Colloquio
La
Piponnier,
la
de
ChamU'l'!t,
c.aise"
paysanneTie
C.
de
et
et economique
la
main:;-vaule,
d'u,7l
Vecchio:
unn
"Connc-
a
Discu:;sion
capitnUstes
internaziona,!e
Bete
au
propos
la
de
campagna
di
de
moinsricera
med:ieL'a!e,
ATcheologia
di
La belle?
medievCtle,
Boutiques
Re'in'!'l'arez,
Araires
et
197G, t. 6, nr
Franr;aise"
Reman/ue.;
"Ethnologic
Sl(r
l'apparencc
Fran<;aise"
a
parisźennes
decor,
1976,
"Ethnolog'ie
t.
6,
Fran·
charrues
dans
la
Savo'ie
Die
Volksklmst
tracl'itionnelle,
"Ethnologie
l, s. 7 - 32.
J. Cuisenier,
PTzedmowa,
(w:) Alsace, vignerons
1VTusec na!ticmal dels A'I'ts -et T:radtt-ions Populaires,
11. --
R.aulin,.
197G, t. 6, nr 2, s. 163 - 180.
9, G. C o]] o.rnb,
10.
H. Raulin,
1976
,nr :3 - 4, s. 227 - 232.
8. .T.
H.
:>,
24 - 34.
'S.
F.
cOTpoTe/.lc
"Petits
(,w:) .4.tti del
Un6,
Paler.mo
,.
1976,.
l,
t.
Hl77;
agronomique
badac:zy,
Barbichon:
G.
t.
Cuiscnier,
Paris
;,ions" 1976, nr 18, s. 99 - 112.
5. G. BarbiochCln, J. Dubo:sit, G. PiClilmade, J. ,C. Rouchy,
l'aTticle
ParL
,P.a'I'US1976, t. 5.
humain,
Barbichon,
Iranr;aisc,
19'77.
ethno!ogique,
P,race
4. G.
pod
H. Raulin,
2,
LABORATOlRE
zbiorow€
fTanr;aise,
t.
--
Wydawnictwa
PTace
2.
MUSEE
WYBOR
~n Frankreich.
A1LSstTahling,
et artisans.
Exposit ion,
Pa'nis 1976.
Vorlagen,
Q1teHc.m,
h ;'(,'
MuncheD
1976, ss. 3,20.
12.
13,
G. Dekroix,
restauTCttion
Expeiiences
SUT l'enseignement
de la conserL'atic'l1
et de la
donne d l'Universite
de Paris I Sorbonnc,
(w:) S-ilnation
and
problems
the
-
Les
.Paris
14.
of
techniques
training
of
TestOJ'eTS, Vcszprem
de datation:
COUTS de
Ui7(;, t. 7, nr 22·2.1.
l'Un;versite
(j"
A. DesV'aol1lc'es, Les Galeries
du Musee national
des A rts
laires. Lec;;ons cl'une experience
museo!ogiC)ue, (w:) Musees
qv,es de France,
15. --
Musee
(1976),
15
l'uri",
l
Sorbonne,
197,6 (powielane).
5'5.
national
1976,
et '1'J'acliiions
et coHce-firms
l'op1tpuulź-
nr 134, s. 5 - 37.
et Traditions
des ATts
PopulaiTes.
Galerie
cnlturelle,
Paris
17.
Wylka;?; s'porządiZVlIlY według
obe.jlffi'l1je pmce,
które
uk.azały
Ra;PPo<Tt scienNfique,
s'ię drukiem
_. Bibli,o'glfoa'[iia za !'lok 1977
dio kot'1c·a trzecie-go
kwartału
1977 r.
�D.:iatalno.~{
NI.-T.
Hi.
naukowa
ParaitTe
Duflos-Priot,
l'ap)JcLren('e, "Ellhinolog1ie
17. A.
!l17 th"o
A. Gc'''lall,
: g.
21.
Stytes,
G-H.
Z2. D. Gluck,
communication
intentionnelte
et
"Techniques
Culture"
de )Jeche, (w:) OutHs
1976,
d'enqueie
eL
183 - 195.
donnees
premiereo
(w:) Atti
del
colloquio
d'une
etude
de
internaz·iO'nale
ta
di
ar-
et
les
1976, .s. 5:l0 - 534.
territoire:
crise
la
de
l'ecriture
fruru;aise
,.FIJUll"iC'l" 1976, nil' g, S. 3 - 11.
Arts
Riviere,
Partie
popula.ires
d·es pays
de France,
t. 2, Mot:ifs
eL
France,
1971 - 1974.
(>IN:)
Internationale
VolkskundLiche
Biblio-
197(;.
Amateurisme
Groshens,
·de soóologie"
profession21isme,
et
"Bulletin
de
la
- La Maison rura Ie d' Alsace en tant que rapport
social et domestique,
·des Seil'nees
soóall's
de la 1"mnce de 1':E]st" 1976, nr 5, s .. 51 - 63.
25.
M. Jaoul,
J.
Alsace:
Nicom-t,
national
Societe
1976, jouHlcjt.
24.
'v/usee
par
197(;, ss .. 106.
grap/Lie, Bonn
f:rant;ai·se
de
253
w Paryżu
G, nr :3 - 4, s. 243 - 264.
techroiques,
Brucato:
Fa.Jcrmo
Qlwstions
Paris
la
techniques
stratigraphie,
rnino:aires,
D. G·lucI<,
2:1. M.-C.
la
medievale,
GiO'rd,rn.
(;nilures
les
onr
Francuskiej
197G,t.
p<J!ogiTli r!, Par.is1976,s.
duns
dl.Cologia
II.
vouloir,
des
T.a CeramiC[11c de
cercllniąue
20.
et
Etnologii
F'ranc;aise"
Descri)Jtion
Gci . ;tdoe:rfer,
" (iO - fHJ(:pwNi·c;l'one).
18.
t\<lodete (j'enquete
d'nnaluse
Ośrodka
des
Arts
vignerons
et
artisans.
et
Tr.aditions
Nouvelles
Populaires.
"Revue
acquisitions
Exposition,
Ba'ris
du
1976,
ss. 65.
26.
1". I.luuLma'l1. La. M edicine
jelt"
27.
travai.!.
Confiance
limlitee
des tr,avaiHeurs,
F. Loux, Pratiques
traditionnelles
et pratiques
mod·ernes
L'ention de la maladie
chez meres et leurs enfants, Pa:ris
La civilite
28. -29. -
Le Corps
30.
Ex-voto
-
7w'ives
et
vie
reUgieuse
"Oanf:rom;taltiJons"
1'976, nr
1976, s. 218 - 2.23.
populail'e,
(w:)
Exposition,
Musee
M. F. Morel,
La Mere
et l'enfant,
medical.
)Jouvoir
C.
puerile et honnete,
en jeu, "Autrement"
populaires.
et
31. F. Loux,
32.
du
"PiT·o-
197(;, 'SClpt.·'OCt.
Mi·chelal,
"Po.J'Ltique
A.
)Jhotographic[lW
Aujour.d'hui"
Images
Ri,perlt,
ell[ magazine
de
Ex-voto,
Pontoise,
'1976,
SIS.
peintures
1976,
ma~-jU'in,
"Ethnologie
310.
35.
religieuses
mai-sept.
18e-20e s,iec!es. Savoirs
1976,
cOl'poT'eUes de la
"Parents",
et de pre-
d'hygiene
populaircs.
~. 87 - 103.
triiade
famiLiale:
Frant;aise"
le discours
1976, t. 6, nr
3-
- 4, s. 2G5 - 27l:l.
33 . .T-M. Pl'SC'7., Archeolog.ie
(juio
interna::ionale
34. F. Biponnier,
et histoire
cli archeologia
Rec/wrches
an.glaises
de l'habitat
medievale,
sur
li Brucato,
Paler.mo
(w:) Atti
d·el coHo·
197'6, 6. 24 - 34.
les maisons-fortes,
"ArciheollQgie
Med[e-
va Ie" 1976, t. (i, s. 379 - 382.
Vie
35 ...
et mort
co!loc[llio
cl'l[n
internazionale
habitat
medieval:
di archeologia
36.
P. Richard,
('t Sciencf's
37.
!VI. R()Ib('J~t, !listoirc
du Limolloin
et
intellel'wel!e,
ar.tist.ique et regionaliste
M. Davy
Huma·j'nes"
Ie materiel
medievale,
de Brucato,
Palermo
1976,
{w:)
Atti
del
s. 423 - 434.
de VirviHe,
Informatique
en ethnologie,
"Inf.orma:tiquc
(.num. ;;pec·;ia!.) 1976, t. 1, nr 28, I~S. 72; 1976, t. 2, nr 29,
s·s. 82.
38.
--
39 .....
Parter
Paris
40.
C.
limallsin..
Pr:::cdrnowa
197fi,ss.
Royer,
do:
de
La Marche,
t.
3
(.c.o~leC\tif),
1976.
de 1920 li 1975, Limoges
Le:nique frant;ais-limousin,
uumolges 19,7,6-.
A. Goursaud,
La Societe rurale trarlitionnel!e
La
vie
en Limousin,
23.5.
lIistoire
e/
el.hnologie
clu vignoble
d.e Chanez
(Haute-Saóne),
(w:)
�254
GRZEGORZ
Actes
9ge Congres
du
national
SKALSKI
des
Sociiites
Savantes,
Besan<;:on 1974,
Paris
1976, s. 147 - 1-62.
La ma:Son rurale fran<:aisc, (w:) Oufits d'enquete et d'analyse anthropoLoPa.ris 197'6, s. 209 - 217.
42. M. Se.ga'].cn, Le Dep!acement
du pO'uvoir: crise d'une suciete bretonne,
"Eludes
RUJrales" 1976, nr 63 - 64, s. 253 - 260.
43. - Evolu.:::ioni dei nucki familiari
cLi Saint Jean Trolimon,
Su.d-f<'inislere Q. !Jartire dal 1836, "Quaderni
StOlriCii" 1976, nr 33, sept-dec., s. 1122 - 118l.
44. - POH.rq'Uoi sonne Ie glas, "Autremenl"
1976.
45. - Robe blanche, "A'utrement"
1976.
46. S. TaI1dieu, Le MobiHer
rural
traditżonnel
fran<:ais, Paris 1976, ss. 216.
4l.
-
giques,
Ricerche
sulla
vita
domestiea
rurale
nella
Francia
preindustriale
47.
-
48.
di metodo, "Quaderni
Staniei" 1976, germaio-wprile,
M.-L. Tenezc, Le Conte populaire
fran<;ais. Catalogue
raiSUn71.e (les
France, t. 3, Les contes d'animau.x,
Pa.r.is 1976, ·~s. X, 507.
49.
-
- XX.
Questioni
Distinotions
traditionnels
jonda'mentales
dans
"Folk
franc;ais,
la mise
en ordre
de
sec. XiX-
s. 69 - 8.1.
versions
l'ensemble
Na'l':rative Res·ear,eh", Studti'a Fenni·ea
de
des conics
1976,
nr 20,
s. 124 - 13:3.
50.
B. Trehondart,
La conception
d'un systeme documentaire
citalire, ,,Ethll101ogi,eF,r,ainc;aise" 1-976, ,l. 6, nr 2, .s. jg7 - UH.
PrUł e e b ad aczy,
rok
Le Groupe
t·eTdisciplinaire
du
52.
de recherches
bas
't. 3, s. 3·3'7 - ~54.
J. Chamarat,
C. Reinharez,
langeries,
,~3. G.
charcuteries
Colr!OlITllb,
"Les
en anthropologie
Moyen-A'ge
Senateurs".
Note
du
Paris
Pcsez,
temps
sur
les
pecheurs
do: Paris: boutiques d'hier. Exposition.
.des Ants et Tradińions PQPu).aims, Pa.viis 1977, ss. 96.
56.
-
,,)7.
58.
59.
60.
61.
62.
63 .
Life
Cycle
in
European
peints
li la
senne
1977, nr 1, s. 27 - 40.
rurale
jram;aise,
Panis
Przedmowa
Family
Medie.vale"
passe. Decor8
55.
The
.J-M.
une approche
ill-
1977,
des !wu-
1977, ss. 175.
Bourget,
"Le Monde Ai1pin et Rhoidanien"
54 . .T. CU'~senioer,Pr:zedmowa
do: L'Architecture
-
puliLz-
F. Piponnicr,
medieval;
,,&rcheo,lagia
occidental,
Boutiques
et cremeries,
l'afjiche
1977
51. P. Bt'Ck, C. BoOISSoaI1d.,
R. BucaJitle, B. Ma'e'cari, J-M.
Poisson,
sur
Societies
(Le
Paris,
Cycle
de
clu Lal'
UH.
1977.
Musee
naltonal
la 'l;ie jaTlLlliale
Pads 1977, ss. 4'94.
French folk art, Tokyo, N~w-YolI'k, San 8raneis,c·o 1977, ss. 312.
M. Davy de VirVlHle, D. Gluck, M. Ha'mOln, J. Nko·u.nl, S. Tard.icu, Le syste1l!\!
descriptij
des objets domestiques
fran~ais, Pari's 1977, ss. 29l.
P. Ga,rdy, Le Gen're comme stru.cturation
ideologiqlle
du texte formalise:
l.a
confusion
des genres dans Ie discours
carnavalesąue,
Toalcnee (1977), s·~. ~I,
;porwie!.
Occitanite
de la fete, "Annales de l'Institut
d'Etudes OcLitaneS"' lfJ77, 'l:ria
'i, nr 1, ss. 119 - 129.
-- Le Retour du franeitan:
a propos du "Retour doon I\1artegQOH cle 'I[{'i°n",
"Lengas" 1977, nr 1,5. 63 - 88.
H. Giorda~, Occitan vs langues d'oc. Culture
subalterne
et rulture
rlomil1(17Jte ..
"Annales de l'Institut
d'Etudes Oeeitanes" 1977, nr l. s. 1:10 - l:\!J
.T. Lacroix, A. M. Bernal, Aspects de la sociabilite
andalouse:
les associations
dans les societes
europeennes),
sevillanes
- XXe
Paris,s.
(XIXe
42'5 - 507.
siecles),
(w:) Melanges
de
la Crzsa cte Vdazqu!!.::,
1.
i
L
�D::ialalnof;(' naukowa
Ośrodka
Etnologii
Francuskiej
w PaTY:::u
255
64. D. Laurent, ilymar
cle Blois (1760 - 1852) et les premIeres
collectes
de chants
populaires
bretons, "Les Cahiers de l'Iroi'se" 1977, j'a'llv-ma;rs, nr 7, s. 1 - 8.
6.1. -Le Chant (l'adieu d'un Jenne matelot,
"Le Peb~t Pmroque't"
1977, nr 20,
s.
lili.
07.
68.
69.
70.
71.
n.
73.
74.
j
9 - 2l.
Lautman, Un mariage. Deux traditions,
Bl'uxelles 1977.
F. Loux, Les Secrets de grand-mere .. "Autrem~nt"
1977.
F. Loux, M. F.. Morel, L'enfance
et les savoirs sur Ie corps. Pratiques
medicales et praiiques
populaires
dans la France traditionneHe,
"Ethinol:ogie Franc;aise" 1971;,t. 6, nr 3 - 4, ~. 309 - 324.
F. Loux, .T-P. Pete,r, Presentation
de "Langages
et images du corps", "Elthnologie Frainc;aise" 1976, t. 6, nr 3 - 4, s. 215 - :218.
C. Marcel-Dubois,
Un essai de valorisation
d'archives
sonores .. "Phonographic
Bulletin" (Landon) 1977.. april, nr 17, s. 20 - 22.
H. Ra·u;l·in, L' A rchitcctlire
rurale franc;a~se: Savoie, P'alr-is 1977, ss. 280.
C. RC'i'nharez, J. Cha.marait, Paris: boutiques
d.'hier, Exposition,
Mu:see national
-des A·pts ct Tir3diti:ons Po:pulaireos, P<l,nLs1977, s.s. 9·6.
P. RichaTd, Le Langage
de programmation
SNOBOL
4, Pia,ris 1977, SiS. 400.
'VI. Sega:len, Le Charivari.
Exposit,ion...
Baris Musee naiuiOlnal des All1uS et
Tradi,tio.ns Populaires, aViI1il-mai 1977, ss. 29, lpo,\\T'i'el.
F.
Fa!l m y, l a't a 19~6- 1977
Le Bourrelier.
Film 16 mm. C-b i kolor, niemy, 50'. Realizacja:
produkcja:
CeCltre d'Ethonologie
franc;aise/Musee
national des Arts
et Traditi'ons Popu!aiJres, 1976.
R. Fox. S. Tardieu. Pele-porc.
Film 16 mm, kolor, dźwiękowy, 30'. Konsultacj.a: S. TW'dieu: T(~a!lizacj.a: R. Flax; ·pr·oduikcja: M:u.see n:a:tiOlIla'ldes Arts et
T,raditi'ons Popu:!a!ir'es, 1:966.
M-C. G!1Oshcns, La Fin d'une tradition:
les Pajot- Walton.
Film 16 mm, c-b.,
kolor, dźwit;kowy,20'.
Realizacja:
.T. Pelikan;
produ.kcja: Centre d'Ethnologie
nranl;a ise/Musee n:ati,onal des A'ds Cit T'radiJtion:s P,QPuil,aiir-C's,
1976.
A. LecC'ia, L. Schwa,rtz, L'Ecole en bande'roles au l',invention
des enfants.
Flilm
Super 8 mm, kolor, dźwiQkowy, 30'. Realizacja: R. Leccia; produkcja:
Service
audio-visucl de la Direction des Musees de France, 1976.
A. Ripel't, C. Sluys, La maisan et ses alentours,
cent ouvrages-creation
et leurs
a'UteUl'.~. Film 16 mm, kolor, dźwiękowy, 35'. Realizacja:
A. Ripert i C. Sluys:
produkcja: Centre d'Ethno1ogie fraT'.c;aise/SERDA V.
1. P-Y.
Catc!,
B. Favre;
2.
:3.
4.
5.
GR/',EGORZ SKALSKI
THE SCIENTIFIC
ACTIVITY
OF THE CENTHE
IN PARIS
(S U ID
m a
l'
OF FRENCH
ETHNOLOGY
y)
The Centre cd' French Ethnology has been established
in EJ6G as a branch of
the ;\latin al Mus(~um of Art and Folk Tradition. It i:; the main scientific centre in
France ali 1';11' a, dhnographie
research is concerned. As the so-called Associated
�256
GRZEGORZ S'KAL5KI
Laboratory
No 52 of the National Centre of Scie:<~ific Rese:uch, it carries out,
together
with the Museum of Art and Folk Tradition,
scientific investigations
regarding problems of origin, transmission
and transformation
of cullu r,\l heritage
in France.
The presenit paiper aims art showing borth the reseaf'ch problems (worked out
in the years 1976 - 1977) and the range of the Centre's activity. :\' well as its
co-operation with the National Museum of Art and Folk Tradition.
The essential topic is preceded by some remarks on the organizatio ,al structure
of both inst~tu'tions; the appendix indudes the sche'me of their s'truciure.
The review of the Centre's activity is presented in three parts. The first part
is connected with field research which comprises the following subjects: material
culture, well as individuals
and institutions,
as systems of expression, rigurative
systems of expression, socio-eco,:omic activities, methods of analysis, observations
of social and cultural changes, the culture of the mediaeval village, a!ld international comparative
studies. On the basis of these su bjects, particular
research
problems were reviewed;
The second part includes
studies
on museum
collections.
Prublems
concerning village archtteCltun~, fuiiry tarles, tr·adińional mu,sic and fUl1l1'Hure maki'ng
were especially emphasized on account of the fact that the Ce'ltre aims at publis:h'ing SlpeCJiailhbrary e!d~tions connee,ted w'i:th the.se p!'loblem.s. Wonk,s on elaborating descriptive systems to record museum cellections automatically,
are also
of g-rea'l Ii:mportance.
The third part gives some information
about other forms of the Centre's
activ,j,ty as well as ,poogmiID!m3Jti.cas's'UllTllptio'11Js
of i~s fUlrther scientific resea·rch.
The article ends up with a list of the scientific works published by the employees
of both the Centre and the Museum, edited in the years 1976 - 1977.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41eb6b55cb5cf0c8a74671eae7c3a6b3.pdf
9019d9d0a95f0ed67947924f02b48cc4
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1794
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1980
Subject
The topic of the resource
folklorystyka
Kolberg, Oskar (1814-1890)
kolekcje etnograficzne
Łużyce
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1662
Title
A name given to the resource
Materiały łużyckie w zbiorach folklorystycznych Oskara Kolberga / LUD 1980 t.64
Description
An account of the resource
LUD 1980 t.64, s.225-234
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Skrukwa, Agata
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud,
.:\G:\T:\
t.
64,
1980
SKRUKWA
l.'iATEHIAŁY
ŁUŻYCKIE
W ZBIORACH
FOLKDORYSTYCZNYCH
OSKARA KOLBERGA
Zain'teresowania
etnDgmficzne
Oskara
Kolberga
dotyczyły
ziem etnic'znie polsk!ich ma'z tych krajów,
które wchodziły
w skład dawnej
R:oeczypos.polilej
Ukraj,ny,
Brał'orus'ii
niesłQwUańskiej
Litwy.
Inne ludy
i kraje slowi!ańske
pozoslClJwaly w zasadzie
'P0ZIa Ikręgi'em
,eldytorskich
i zbieracki'ch
prac Kolberga.
J'eg<o p~a:ny wydawnicZJe li inne, zlC\cihowalne
'Ci() dziś dokumenty,
pozwalają
slwi,erclzić,
żenict-'lanolwał
nigdy w ramach Ludu czy Obrazów
eLnogmficznyciL
opU'olikcTvV'31l11i,amateri'31ów
z krajów zachodnio
i po'łud'l1'i,awo-sJ.cwim'lS'kich.
Wia,domo jednak,
że materi.a!y taikie, główni:e pile.śni, grOlmaidził VI swych t:ek?ch, zwła-szez:a w okre:;ie, gdy jego eeazas'aid!rui'C'zy Istanowił·o U'p()lwszecl1l1!ietni'e melodii ludowych, tj. or~enta'cyjnie
w lataich ~8łO - i82G .. Materiały
Le skł.adają
się
7. je'go
własnych
wp.usów terenowych,
odpisów
'z ,publikacji
polskich,
przekładów
'Pra,c ·obcych, a także IZ!ai)isaw \'\spółpracownikaw
czy innych
iolklorystó'vv,
,od~;mych muprze-z
'autorów,
bą-d;-: w inny sposób przekazanych do jegć) z!bioraw. Znajdujemy
\\":i~c w tekad1 Kulberga
obok melodii i teksUJiv sbweńskich,
chorwackich,
słC';-ack~ch i czeskich, ta'kże ma_
teriały h:i.yckie.
Z 1!er'enc,w Łużyc
brak z'a'pi;sów wł;:::.;ny(;h Kolherga.
Nie pl'owadził
tam nigdy badań, nie wi1aidomo lilIa'\VIe't,'czy z'etk,nąłsię
'z Łużyezana:mi
w ich Gj-c'zyż,nie. Co najmniej
dwa ra'zy r?L:d~a\.~ G'kalzj~ -\V
'L 1841,
gdy jechał
z BerEna
do Mapj:ail:s.kJieh Lażll.i, j'i
,"~o HlIS,
gdy 'Nl'a,cał
z Paryża
'Pl'Ze:, Lipsk 'i Berlin
do Kra'ka·.,·,a. C~:"Yje:in'o\K zatfzymał
siG
'\vtedyw
Budz.iszynie
luib Choei'€ibużu, ri'? VV;J:c",~mo.Pl"ZY'f,u57.c;;ać nale'ży, że nie, pcniS'\W1Ż\V ma'teriałach
etnrograJic'IlJ-f\l'kk}"y~!tyc!znY2ti
bi')graLcznych
bralk :',ladów bo'zpośr2'dini'ch i:JL, ,eJ",' .;~.';:-:::2'1'g.a z Ll1;:ycza:lain:. Wzmianka
w liście K'c'lhel'ga -ct.u ,. c
i;
lJ8:c r.: "L'::'
Z;;()!7eillic miaJ.eś Pan Jechać do Budz;iszyr;:;.
',~'!y t,,; i1C1"st,!pił,o? Zał()'ivalbym mocno, gdybyś pominął
Budziszyn,
gdzie za<wsz'e warto było wstąpić' i chociażby
z pół dnia się zatrzymać,
DO'll1<lĆ
p. Haupta,
'księgarnię
rniej'sC'o\rvq
i l{~a.J.end;~:ll":/: :p·an.13 Pa~"'ez,e\y.si]{Jieg'c" 1 Y'{;~C.':2~;~~b::r
':=il~~':~I"OV~··~:Ć,:l·e ·był
t
dencja
List O. K-olbC';,·g.a do Izydonl.
Ko[}or:niekiego
O. J{o/.!JcI'ga CI-. II, DWOK, i. (;.), s. 654.
'15 "Lud"
-
tom 64
:': 20
caja
1882
f.,
Koresp:m-
�226
AGATA
kiedy~
pozna l Jbu:pta.
ale ,j(";i to lac'/ej
rei\eb
Jjś'cj{~ AlfuIl1!s'em'Fcll'czcv.-skim
2. F'c,;-c:,>::·,\.':il·;L
j~,kc ooiOTy znajomy
i KoJbErg;l i Kc:pernlid;.ie~;·c), :;lÓgt .,ou L;'.'.C;)ly:1)
pn:'d~;aza:~ vi'ieJe jnf;or~ma;c.j-i -o "k'iu'alnym
życiu umyslrV\vy.m oj kuHural-
!,,()Z·lT.ÓW
V.i
Buci'i',iszyni'e
SKRUKWA
i sam
i.e ·wrspmn.nialnY'111
\V
nyrn ŁlUŻy·C.
Zaimere;31CJWu:nic
Kulhe;'ga
Łu·życami
modzielnych
hadaniach,aJ-e
wyraz swój
~l'ośC'i prz'ckladów,
odpisów :,;litemturyi
j~'lc'ści<)womalt-e6ały
LJ'1k11orysLyczne
i'esp'O'!",Cł;n!} ·czesk·~rni, slc!\vri:~j!2k·Lrni -czy
sic; ,::ticm w saigr.,lnlcl::1::l"niu SiJ;)]'cj
l'ęk'opisówinnych
bad:.h:zy. Ub'Z Łużyc górujq
n:ift ;l,n"-llo~~lC7,:1yrni
p·o-1ud,nli,u\Ąru ·S'ł,()'\\!i~uńs.k;j.rni. I.~~~tj:iujqnie
po.cjc1'\-v:il·()
znalazło
VI
cym!i :sit~ w t-:::ika·chK·cQ,i:';'0i'ga.
Wi.ększośĆ' ręko:pis6w dotyną'cY'ch
LL.lżyc przechowywuna
jc'si vv' tece
;-HJ ]}li::;cellanea)
-która
w v'l~yka::t:ll~h :sp':~rząd"z<JnY'l~h jes/C'z2 :({.) iYC;~l K·oliberg3 nosil0 tytuł następujący:
"l\1.isceUunc!1
9.Luż.i/cc . .'i/owaki. CzccllY.
Moskwa.
Drobne varia" :1. Tu znajdujemy
duży zespól rękopisów
niekolhergowsbch
z lat 1'826 - 1827 orćiZ znacz.nq CZ(;-SC i~T/ekL'dów
i od.p:.,;Ó\\·
z Pjesnićek
... s.moJe,rj'a·i IIaup;a 4. Dniga,,}bjr;i~;.~l i~)'VJ() i.l1';~·i'nie ~ki'cmlIi,eJ~z:a
0Z~ŚĆ pTzek-b:-t,dó'\N i '\v}pci'1.Z!1·\N i-,na.i'duj e s:i(-~ '\\i
ec'e () /.a t.y lu Ll \"'Llnej !)rvsy Zachodnie.
Kas:c'Uby. Pcłaby. Łużyce.
?,n,ad:L·:l w Ieee :: 1 llIisceUcmeu, L;;nvie1'2j'iCej wylącznie
spisy bibliograficzne,
jest kilkanaście
zDpilSów d<oty'czqcyc'h Lużyc. Pozycje
~e wyb:ane
zc;slaly i·'lc7cj;)l'zypad
..
}(O\;\'o, \V trakcie
kwei'2'ndy cZ'a:->o:pism :poh.lkich. (ldnolto\-v,;]
Ni(;c KO'iberg
kil'ka ;:"rtykułów
'z :prasy pólskiej
z lat 18:2.J- la8], m. i;J1. I ..I)z.jcnnik:l
VvTil-e~'l~;kl'eg:o'JI ,,~8i'blilc-tek:i WaTs;z.a\v·skie.i:1~ ~~=-)l·:/.yj(lLi('!a l~u:=i:.!}·.
parl;
prac r.i<.:::mieckich, nie zetknął się je,dna'k (aleC! nie :':'acl'u;'v,',,1:; si:.; l1Jika
bibl.) I;']'P. Z 'pra,c<1 Wilhelma
Bogusław~;kieg,j
Rys clzicj(JW
.'{('rLuia".:yci(ich
(PcLcrsburg
1861), dość wysoko
c:enionq prl!ez scnnych Lużyc7an.
Ze zl1'anychsohi,e
i idoiS'tępnyc:h op i aOOW:H1 .n",;";· C1/;:'j wykol'zyS'Lil
i:oi:ó;' pie::~n'i S.mo~erj(ł ii II~~Lepta, a '\vlaśrci wlj·e j eg~) d r~J'b~l c:':!;:~~~~
]-)roz,nicki dolojcl1o~erskeg(J
I'Lltin. Prz,etlu:maczyl
l.aic V/proi.c/ci.:Cllic
(~. 5 - 1S),
ze szczegółOiwym
umówieniem
bnetyki
języka dolnolużyd;iego.
W caL;ś'ci też ;pr:z,e!tłLlma-czył
ZJKI'jid'Ują<cy 'Się w Dodatku
olpis wespLI.
Zg\xinie
z ol'ygindem
'pozostawił
w języku
łużyckim
pieśni, 'przelTlOwy weselnc,
iycWl1lia itp. teh;ty,
'c1oci«jąc Humaczeni·e
i.ch na język
'[;\l1s'ki. WLiczył
też 'te .pieśni, do kt.ÓTyc:'h (}d!sylała'..ltcJT <>pisu, w sumie ;n 'Ie:\sU;w z meIodi:a:mi z I l II częśc'i zbioru. PnY\'vlie w cal'ości -Pl'zebży!
ny:,:~i7iał o p'vJ•.
2 A'lrol1s
Parczow3.ki (1849 - 1S'33), pra:wHik,
u:Lrzyrr:'ani"8. ś\v·ia\do'm,o~;ci
nUITodC\\vej
Łużyczan,
his·tory'k,
fil.
ill.
CZylllly
z jego
dz,ialacz
i'Il!'l'}aty\vy
dolnołużycki kalcudc;rz "Iba'tyja".
~ Zob. Korespondencja.
O. Kolberga c'z. III, DWOK, t. (Hi, s. 74a.
• L. Ha.•v,pl, J. E. Smal0rj, Pje.snićki
hornych
a (i d IlJjcil L/(ziskich
cz. I -II,
Gry:mi !841 - 1843.
l1a
l'zel
z
\vy'da\vany
by!
Seruow
�;\1alnia:)J
lużyckie
:::biorach
'LV
Oskara
227
Kolberga
zostalusciach
lllilo1;;'giisłowiaJ1skicj,
.a \ve frćxgme,nta'ch {) z'wy-ez:aja·ch dorucznych
i <.al~cClch. Z rOl.jzi~lłów o mieszkaniu
i pożywieniu
poczynił
ty:k:) l'ctatki
slowniKowe,
'C':;;ę~ci,o'Vv"o
streścił
joe pJ niem'iecku.
PrzE'Pisał
;~Cl1ó!.j:u;;\\ pie,~lni nieub;~zCid{)"vVych doln::J- i górnołużyckich.
ZMÓWl10 t!umac?enia
tckS'Lówopisowych,
jak ipie:;ni,
sq jq7.ykuwo
i :;tyli,;tycznie
nied;:;i!l'3{'O'wal:1e, s'.ł to wyridźnie
przekłady
l\Jhcczc,
r:.ie
pl'ie'lr.·,"'~!;;ne d'\) druku.
Pl'zypu~zcn1ć
możnd, że KCIlberg poczynił
to,kie
wypisy,
j,lkie pl'zydatne
mu być mogły do 'por6wnań
i o'desłań
przy
orJ'rucuwywa:ni';J
maleriału
polskie.go.
Drobnej
wsik,;::ZÓ\o\ikico do ukresu,
w którym ~r-,)wstały te odpisy i przeJdHdy, ci<cs't:arcza fakt,że
Dbok tekstu
jednej z f'icsnizanotow'al
Kolberg:
"P.ewno t'o Elę ·oalnes; -do jakiej
gry
l ... 1, cb. Lud IX sir .. " Gry (Żyd, pi,erści'onek)" ;'. To, że Kolberg nazwy gier pud~d nied,uikbdnie
i nie w,pisał hczby .stwn,świo.dczy,
że prace
autorskie
nad rGk~)'pisem tomu dziewiąte'g:J
Ludu były Już ;pravviezakoilczone, a prace pDligraficzne
jeszcze się nad nim nie rozpoczęły,
a w każdym razie nie osi~1gnGły nawet
fazy korekt 6. Na innej karcie
w tym
samym zespole n;kopisów
z teki 6 (sygn. i 1,55) wpłótł Kolberg
między
notatki z rmjziału
V (w II części zbioru Smulerja)
Powoslunki
starodawne/w slou;janskeilO
nClboźeństwa
... zapis bibliograficzny
pracy Hicharda
,\nctree Wend.isdte
Wcuderstuiien.
Zur Kunde del' Lausitz und del' Sorbenwpndell,
wydolnej w StuL<.garcie iW 1374 1'. Można zatem przy'puszczać,
że pl'z'yn~l.irnniej
c7.ę,~i: odpisów
pows1Jała około rciku 13'15 łub Krótko
przed nim. Jest to dkres,w
którym
'z:auważyć moŻinaslo'i1ni'O'vV'c narastanie
u Klllberga
zainteresowania
tymi ziemia,mi
polskimi,
któreO'd
p:::ru wieków
pozos'lawałypod
panowaniem
niemieckim
(Ślą:~l:, PGmoriC.
Mazury).
Prawdcpud'Oibne
jest, ż.e 'WYlpisy ite j :przekłady
przygot'ow~:J - nie maj~lc na własnośćegz,emplarza
książki
do pra,c pOTÓ'Wnaw'uych
I
przy r·edta.gowanriu za'plaino'Waonych
monografii
zachodnich
kre:,;~w Polski, azwlaólzcza
;po21'an.~c'Z'neg.o Łużycom
Śląska 8.
" Notatka
Smr.k:ja
na
cz.
:'. 2;j9 - 2(;1) maj.:
n Tern
na
Vi
k.
I, s.
~ygln.
li
[:i2):
gry
ilaz.wy
te
w
,.()bl·<lL~ka'·
~) LI((I11, ('I.yli
[,7.(;';(:
J.Fjczqlku
roku
1872 u
k{)ilCU UJ7;') r. w Krakowie.
l
w
lal,!ch
uks/;tal'\owaniu
lo:ih - lilii;;,
go. Po·g·Jqd
laki
slG
tj. miqdzy
wy •.·aża
A.
proce
O"i;nrll
Ko!i>ergn
Op:l!'!
~jG
pO'N;erzchownym
l.
2.)
i
!la
{'jcslli('cl;,.
m'az
i "G'm
ks.
W.
na
w
Jank
pieśni
Żid
a
(fJozna7is'!cie
(w
jJoznmiskicgo,
oddany
Poznaniu,
uk"l:l.al
z{}stal
do
jednak
siG
KOilbcTgows.kiego
mode'lu
monogmfii
w}"da·!1.;·e.m PieśnJ. ludu
Wp/yw
a'I'tykulUw
42, cz.
polskiego
porównaniu
'zawartości
fragmenc.,je
Ii'5Itu
M.
)',egiona l,nej
Smolcrja
Autor
tej
Sandomierskiego
Akj'ellL'wl'c.za
s;tw~erzna-
i Sandomierskie-
Łużyczan.ina
I, s. 421 - 424).
druku
dopioro
autO'rytatywne
mial
decydujące
w
t. 9,
w Żydów".
można
Smoi'erj.a
1956, t.
zbi·orze
LZ. I, DWOK,
Kolberga
znaleźć
przez
Haupia
i
C1:a'pa
(.,Lud'·
odpisu
9 Ludu
tomie
:Vle'r",~JacłNl
• W li:l'l"~lturze
c]o\yczqcej
dZl'nil',
:i.e Zb"H
p'('';.I1i wydany
('ZC'nil~ dla
ohok
1);');\
(a
na
koncepcji
(DWOK,
nie
s'ameogo
�228
AGATA SKRUKWA
ZnaoZJnieibardzi'ej tinteresują'cy dLa foHcrllOrystówJest zespól rękopisóv.'z lat 1826 - T827, :prZ!8chowywany w tece 39 MisceLLanea, a pochodzący
najprawdo,po:dohI1liej'z archiwum AndrzeJa Klltchar:s!kie'g'o.Skł.ardlasię nań
g l kart rozdzielonych między trzy podteC'ziki(sygnatury 1137 - 1139), a w
ich ramach na lill!1liejszejednostki ,sy'gnow<:lIneA, E, C itd. Częściowo
są 170 ca,lastki 'kil'k!us:tDonicowe,częś6owo lużne a:r'kusze c'ze,~paneg!Qpapieru, a talk~emniJejlszle kartki li karleC'zkii. Bez sp'Ccj'a,li'slty'C'znej
analizy
gmfologiJcZinrejnie ida się ustalić, He rą!k zapełniło te arkusze, było ich
na pewno Coo.najm'Iliej :kJilka,1ecz ty,łko dwu autorów 'znanych jesl z naL wis:'k.a.
Ze względu 'IliaTóż:!1li.ee
W chara'kterZJe pisrnra oraz linne ce'chy zewnętrzne ręk,o:pisó.w,a itakżeich tI'eść i loka!hzację geog:raIilC'zną,którą w paru przypadkaich można llIStalić dość dokładnie, ;po wstępnym z,a;poznaniu się z tym Ziespole:m'moŻina w~odrę'bn:ić w nim dZliewiętnnśC'iecałostek lO różnej ohjętośtCIi- lic'zących od jednej do dwuidzii'estu trzech kart.
Całostiką taką będ:óe 'n'p. zeszycik 'zawierający teksty ;pięLnastu :pi'eśni
górnołużyckich z licznymi uwagami IW językach polskim, górno- i dolnołużyck:ilm i niemre<cki:m i(1139 E, k. 8 - 24), albo trzy luźne arkus.ze
z z,a:pisami idwudzi1estulpi'eśn:i'dolnlOłu(życkichz me1oci:i'ami(sygn. 11:37A,
k. 7 - 12) a ta~że Jedna karta z zamotowaną pieśnią z niemieckim tytułem "Ein wendis'Ches Volkslied", podpisana przez .J. B. IJejkę i dC\tovvk.1.na
na 25 Jpaź:dz:rerni'ka1826 r.
Szczegółowy qpiskol'ej:nych Irękopilsów z podaniem ,lochcech charakteryst~cznych, uwag li notatek na marginesa'ch itp.,z.a:mies'Z'c'Zuny b(;dzie we wstępie 'edytorskim do tomu Dziel wszystkich
Kolberga zaw'ie_
rającego materiały łużycbe 9. Tu można jedynie omówiit: pokrótce ich
z;.alwarto:ść,,a p'Iwede wszyst!bm 'U'zalSlaldinić
twierdzenie, że rękopisy te
pOichordzą'Ze'z!bio:rówAnk:lr:oej:aKll'charsruiego, zhiorów uznanych za pnepadle db nauki ;pooskiej.
Kolberga) do M. Wolonczewskiego
z 1856 r. 'Wniosek, że "za wz6r pisania prac:
swoich obrał Kolbel'g dzi€ło() Smo}.eri'a", pr.zy tak n'i,kłym ma,teria].c dowodowym
nie wydaje się u za'S'aodtniony. P,oc!stawowe źródła i,n:;lpim'cji dla swej pracy te'rcnnwcj i edytorskiej
znalazł on w innydl,
znacznie wez'eśl1iicjs:z:yc:h pr,og!'iJ'rnnch
nau:ko'\vy,ch. Podobnie nie uzasadniony
je9t v""niosek, ;i.e K1oolbC'r.gnie \\.rl:jc.zył dr>
Rwych planów monog,rafiii Łużyc z,e w,z.g,lędl'l na is-tnlionic do.skollillej pracy SmoIerja. Z dOlty,cihc'Za:so'wychbadal1 nad Sipuś6ziI1:j edy!l,ors:ką i n;.l;qpiśmicnn'l
Kolberga wY'nika, że chcli,ał on opracować
monctrJm'f:ie regio:na;iI1c ziem na'lcżący.:h
przed rozbuorami do RJwczY'Pospohtej, s,tąd z:nal,rzła siG w jego 91an<lch Bi:.Jloru.~.
~dzie własnych badań pra'1\ltycz:nie nic prowadził, a nie by]'o w !lich Łużyc, do
których mi'a1 materi'aly zl1ia,czni.eecnn'iea:s.z,e,a nic zna,ne A. Gbpic.
8 Zob, M. Gła,dY'~z, "Slą.sk"
Oskara
Kolberga, [w:] O. Ko,lbcrg, Ś'lqsk, DWOK.
t. 43, s. XIII.
9 Materialy
do etnografii
Slowian
Zachodnich
i Po/.uc1niow!Jch,
DWOK, t. 59.
�Materiału
luilJekie
UJ
zbiorach
Oskara Kolberga
229
,Jak j uż. w.~,,]omnicm(), w tece :39 znajduje
się g'l 'kart z zapisami dotyczcicymi folkloru iużyc'kiego. Osie!mdzliesiąt Z nich Izawierawyłą·cznie,
a dwie częściowo zapisy pieśni. Na pozostałych
kartach znajdują
się zestawieY;lira tCpO[['Cffi'C1lstyczne.i różne nO'tatki slO'wniko"vve, wśród :nich rozmowy ,:-la jarmaTkuit~p.,
a bakże 0poiwiadaini'a. Te rOsbatnie nie zawsze
zawieraj'l w:itki folklorystyczne
- część zanotowana
została jako próba
utrwalenia
żY',vego języka z okolic Chociebuża i Drjowka. Objętościowo
przewa'żaw
tych 7'''pils'a ch materiał do'luolUlżycki.
W śród pieśni również z.nacznie wrięcej j elst 'tekrstów d:olril'ołużyckich.
Z Górnych ł-lUżyc jest w sumie 57 rpieśni, w ty:m dwa większe zespoły
po 19i 1,5 pie.śni. Część tych zaJpisów ma bliżej 'określoną pl'lowreniencję·
Grupa dZliewiętnalstu pieśni zapisanych
jedlną ręką ma no:tratki: "Delanska, wszystkie 'tam'te Hojr'e'C'1ce"o'raz "baż rSlarmaod kat'ol[ii'ka] budzyszyńskiego", ponad tu jeden za1pi:s IPochoci'zli Z Budziszyna,
jeden 'Z Wojerecy
(Hoyerswerda),
sześć pieśni pmwdopodorbnie
zaPiilsrano w m:iejsoowlQś'Ci
Zuryce, reszta te!ksrtówi melodii ni'e jest z}oikalizrQlw<ana.Aulbol"zy zapisów określeni
są dwa l"a'ZY. Tekst po:pularnej
pieśni o pta'Slim wes1elu,
zWlią'zanej z cha.rakterystycznym
tylkio dla Łużyc zwyczajem,
podipisany jest: "Budissyn,
d. 25 Oct. 1(826, Mitg1ebeilt v-olneill1'em wendischen
Exz.i'mmergesellen
(jeJtz deu'tscher)
Journa1i:st u. :PorstaIIll'tS'ze!itungsexpediteur Johann Gott'lob Doeke" 10. Inny zalpi!s wa'r~antu tej samej pieśni
opairZlQlny jest dedykacją:
"Dem Herr[n] ProfessloT v. Kuchal1sky zum
Andenkcn
an mcin Jugendland,
Berlin,
den 22-sten
Februar
1827,
Kop£" 11.
1
Dolnołużycbch
pieśni i melod:iJi jest dkoło li8D. Bhzls'Ze informacJe
mamy o dużym zespo'le blisko pięćdziilesięciu tlekstów, gdz:i'e na rpierwlsz'ej
stronie widnieją na'zwy kilku miejs'C'owości: "Dreb'ka'u, Lube:nau, Vetschau, StraupiLs0h, Kalau, Hoyerswenda,
Spr<emberg, Inste", a na jednej
z dalszych karL no'taitka: "X. K'orn w Kotibu:s". Si'edem piieślni zlarnot'O'wanych jest dialektem
z 'okoli-c wsi ,J'ans'ojoe, co pot\\li'erdza nobat:ka oibok
,jednej z -dalszych pieśni: "Ikuldy = kużdi = ik'elidy w JansliO'wioa,ch".
Przy jednej z pieśni w innych zespole zapisów widnieje niezibyt czytelna
notatka, z której można wnioskCJIwać,że dyl1<t>o'Wlała
tekst ADina Końcakroje
z Ochozy, u waga tla może dotyczyć też IpozrOrsltalychpieśni z tej 'i z są)·ied:nich kart. K'i'lka mzyspot)"kaIffiY
też okreś~lelliiie "dolnołużyckie"
lub
ogólniejs/€,np.:
"Wenrdiisrche Tiintze", ,,'w Łużyoalch".
Na pra wie wszy,stki-0h ręlwpisa'ch, i tych zawierających
pieśni, i po:ic'tałych,
widoczne są pro,prawrki, 'nlota1tki, dopisiki itp. czynione
C'zęst,o
10 .)an Bohuchwał
Dejka (1779 - 1853), z zawodu cieślra, pierwszy
luiyck:i. od 1809 r. wydawał czasopismo ,.Serbski powed-ar a kurer".
11 Prawd.n,podl>bniC' był to Da"N'id Ko'pf (1778 - 1(65), nauczyciel.
dziennika'rz
�230
AGATA
SKRUKW.\
inną l'ęk:l, .niż pierwotny
zapis, <.i przynajmniej
innym piórcm
i <ltrameniem (czyli póżniej). Uwagi te i .popl'Rwkl są w języku poi's.kim, niel1lie·ckim, r'zali'z:iej ,po łużycku.
PrzYPusi:ez.ac mO'żna, że autor:tmi
c;:t;sci
lapisó'w, a także autorami
póżniejszych
notat·ek byli Polacy,
lub co
najml1iejc-s'cby
·debrze znające język polski. Uwagi Ko:jbergn widniejcl
rn kilku zDpisach, z reguły są to zanotowane
ołówkiem ohoik melcdii od:.:yłaczcdo
zbioru pieśni Srnolerja.
Kilkakrotnie
sq til też wy::c\śnienia
SłO\W1ikowe. Posiadcmie tych rekcpisów
:i próba cpr<lc(Jwaniil ich m:;giy
być: też przyczyną,
.dla której K:)lberg sporządził
omóv,"ionc IXlpr?e:lni;)
odpisy i iłumaC'zenia ze zbi'oru Smolerja.
Kolberg :był niewątpliwi'e
ostatnią
osobą pracującą
nad 'lyn:i !'(;KOpis:arni, w jego archiwum
,przetrwały
bowi,em do dzif; .. leg:J [ujxzdniklem zaś i pierwszym
właścicielem
zbioru, a w cZGści chyba i :1Utore'111.
był ndjpmwdiaprQIdobniej Andrzej Kucham:ki.
Andrz.ej Kucha:rski
(17g5 - 1862), f'ilolog, w ła lach 1825 - 18:30 odbył
długą naukową
:podróż po krajac.h za'chodnl,o i południowo-shJwj;'tl':skich.
iN programie
,miał studia na,d językami
i 'piśmienn:idwem,
;któ-re miały
go :przyg'otowac do oDjęci'a katedry
literatur
slowim'lskich Ina Uni","'crsytecie WarsZia'wskim. Wiadomo,
że m. i,n. interesował
się on folklorem
.i zapisywał
t'eksty 1'u:dowy.ch pieśni. Wybuch Powstani'a
Lisilo:r:ld0wego
i w konsekwencji
zaimknięeie
Uniwersytetu
Wann<.l'w,sbegn
uniemożliwiły Kucharskiemu
Ikarierę ndukową, a ni:eznaiue hliiżej przyczyny
spowodowały,ż·e
w za!i:;adz;i:enie opubliik,ował wyników
swych pięc,j'oletnich
badań arehi'walrnych
i terenowych
w różnych kmj'alC'h slowitańskich l~.
Nd Łużyc'd'ch Kucharski
przelbywał l~ od prollowy września
1326 r.
do lutego 1827 r. W liście z Wi'ednia z 4 lipca 1827 1'. pisał: "N8jpic;kniejszym
atoli zabytkiem
język'a, hteratury
i shwożytności
serbskiej
sq
piosnki tego ludu. Małą bardzoi,ch
liczbę zna1bzłem zebrane) przez KrajO\N'CÓW;'większą nierównie
sam, widzą'c, iż ni,ezadługo mQ'że mi,nqc ,pora
l'ch zb~oru, spi'salem z melodiami
'z różnych
tutejszej
Serbi,i okolic i nie
żałuję łożonego rna ,to ,cz:a:su; W'szystki,e prawie są treśeier'otyczncj.
Pi(~kniejsze 'Z nich 'będą '",,'krótce drukowarne
w 4 tonnie zbioru pi'eś':1i Sl:l'vV'iańs:kich Iprzez Czelako\vskie,go
w Pradze
wyda'womych" 14 H;~e2/'yWIsme, w czwdrtym
roczni'ku "CasopiS'u Sp,)jecnosti
VlaslenskćhD
Mu12 Zob.
J.
Matr~micki,
stO/.L:ni!~ biograficzny,
1800 - 1363,
Klwharski
t. XVI, Wroclaw
\Vl·ocl<'lw-Warszawcl-Krakow
slawianowedcnije
konca
XVIII
i pierwoj
Anrlr.:ej
(Jędr:(!j)
1971. s. 4(j - 47:
EJIO.
c.:etwedi
s.
!<'n!1icźs:e!:.
D::i~je
"~J; W.
XIX
CLX - CLXIV.
13 Zob. W. A. Francew,
op. eil., s. 421 - ·n2.
1-1Cytow2no l:a: Podróze Poiaków
na Łu:yc(! w XIX
'wal A. Zil'Lliski,
Wroclaw 197-\ s. 47.
[w:1
.'\.
sI.. Pnga
wicinI,
Polski
jJoL;i,icj
fo/klorysiyki
{':,/sl;oj"
!"r<l'I{'C'w,
I!~()I;.s. :\7(, - 4~i1.
\\i."h:·;d
i
(»J:·;tl·"-
�i\lu[erio.ly
u; :::bioruch
Ii.L±yckie
Osko.ra
KOLberga
231
'opublik~)'vVc~~ C=~'el.ak{)'vv~ki .-;'e:den'Ciscie lTl·esn
r~
I". Eesz,tCl
::~'~'l:l\',u.rn 1~:Pl'hCll\~l\.
Die Llka7aLl si{? :druk:ielTI i 'p()'z:o\,~tałLl niC'z'1Ll.na.
,I :d ,,,it'lL! \c11. u\Va:i.cwcl była z:a;;clginioną.
'V p:Jp> ..r:lch osubistych,
korespondencji
i w całej spUSC1Zme
.lcn
ł(clbel'g:~ni't-~
;:,naJdujenly
ża<d.n'egodro:kurnenLu
CE'~~.)
.J:lkic')'~ J~i\vlek ~-:"-:.'Gb:ste
lub st\.vi:crd'Tct-::~:: 1-':;}1.hc l·.r~-~ u< }'?,)' lTlal j ~likie'ś
czy jegD
si~,~<ik>hiel'C{')\v . .J~:d_n'a!i~ \V tc:k,}ch I(olberg;J
dują
się
z archiwum
Kuch~lrskiego.
Na trzech
rękolpis,ach
~lU k~l!.l~'k.cg,:,
~-l'-\od :: p:Jłuc1nil.n.\/ej
ISLYvvi~l
i po jednyrrl
ze
i
Si;\"
j
j
z l{usli C'lcrwuncj.
\vidnie.i'l nobtki
Kolberga:
"lX1K.uc lar·sJen," :\a n;kopis,adl
lu.:i:yckid1 niema
takich Illobt,elk, j'ed')ak,
już
\"~mo, ;:a;)is tek,,:tu .itdnej
"'śni dc.:lyko\v,:my
jest Kuchal'ćkicmu
l j2;llCl z"pcwne
był wręcz'ony.
Na kilku kar:ach
z zapic;'ami łu:i~Y'ck,imi zanoto'Wane
są ,daLy, chronologicznie
ukbd:l.F!
sit; 'Ime następująco:
21 i 25 :pażdziernika
(BL;ciz)szyn). 9
15 _. IG grudnia
(m. in. Dr}oWk i Chociebuż)
1826 roku i :j styc/Hia
(m. i,n. Ochoza),
22 'lutego '(Bel'hln) 18~!.7 roiku. Darty te
7.o:,;7:no s'l z ukn.'scm
pobytu Ku'charskiiegonCl
Górnych
'i Dolnych
Łuzycc:ch, który l"CJzpucz,!ł się przy.iazdelm
If: Dr,ezna
do Budziszyna,
a w.kOl1czył w lutym
1827 r. wyjazdem
do Berlina.
Te dwa fa'My dedykac.iacJb
Kucharskiego
i zgodność dat -'przemawiaj:l
bardziCl wyrażnie
za słus'Zno.~ci'l hip:)tezy,
że rękcpisy
dotycz;:jce
Łużyc,
przecho"..vy\vane
w tece ~9 K()J.oe:'gćl, p()lchudzć\z archiwum
Kuchars'kiego.
Mniej bezs'PDrnylni
dowodami
są zaś dwi'e cechycharćlkterystyczne
tego zespołu
rękopisó\v.
PieT\v!sza to 'Wyrazni'ewi!d:ocznyzaikr'es
7aintere~:J'W'uli c:-;ocy, 'która go zgr:omadzil'a:
pieśini ludowe
i zagadnienia
ję7:Y1\::"\\'e, w nich szczególnie
toponomastyka,
myli te właśnie
problemy,
kV:;re Kuch:lrs'!<.:iego specjalnie
interesowały.
Przytl}czyć
tu moż,nain:ny
fragment
cytow:mcgo
już listu z 4 lipca 1827 r.: "byłem nareszcie
w stanie ułożyć' spis niemiecko-serbski
wszelkich
miej~c zamieszkanych
przez
Serbów,
najważniejszy
dla geografa
słowiaóski:ego"
16. Dwa
zacho\vane
zesta \'lien ia t<l'pU;1umDstyc7:ne, w których
podane są hlżyckienc\'Zwy
miejscowo(;ci i ich lllemiec1kie odpowiednik!i,
mogły ibyćmateri,ałem
dCl takeg:) spisu.
Drug,! cech,! ?Immienn:!
dla materiałów
łużyckich
jest wie1ośćchar:;kteró"\,, pisma pojdwiajqca
się na tych 91 'kartach.
Dodać trzeba,
że
rękopisy
"pll Kucharskim"
z Kaliiskiego
mają trzech
a'u1torów dwaj
:)e'iJl'(\
"
1:'
skeh(J
11l
.~\.
':
CecbJ'C:h"
!)
/c,
!'ro.'umCiroc!nj
;\luSl"JITl
Cyiov.':lrlO
\v
/bioru
pjsnć
w C('chach".
{,.Cl:
!a:'C}
r.
/\nc'
1
;1
Slowo.ml
W
R IV, Praga
Pod ró:c Polokó7() ...
Luzici
doln),
"Cas'opis Spolccnosti Vla"ten-
1330, s. 3'79 - 406.
, s. 47.
�232
AGATA
SKRUKWA
są pcd:pisani (Bog:dlań'S'ki i Fisch), trzeci n.iezna,ny i7; podobnie
rqkopisy
"po Kucharskim"
dotyczące
terenów Jugosławii
są !dziełem dwu co najmnli'ej -autorów. Charak1terystyczne
jest też, że Ko:liberg HCI tych n;kopisa'ch da'W'al notkę ",po Kuchars'kim",
choć wwypadiku
n-,.kc:tpisó\Vróżnychkiol'espOIndentów
terenowych
czy -w:spó~pmoO'wlliików pi.sal \I.rp'ro:;~
ich nCl'ZwiJsko. 'W tym wYP<lJdku zaś arlbo chcialzaznaczyć,
że otr?y!)":;)ł
te mait,eriały IPośmi'erei
K uchaTsbego,
alb;) chciał odróżnić przynależność do z:hiorów od rau'torstwa zapi'sów.
N,iemo'żliwe jest chyba do u!stalenia, jak duża część archiwum
Kuchars:bego
tmfHa do 'Zbiorów KGlherga. Nie da si.ę bowiem ust<dic nClwet, czy obecny stan tek kolhergowsbch
jest zgodny z tym, co przekaz.a ł 'on testamen tem A'lmdel'Ilii Umie j ę t'l1'O'ś'Ci.Ni:e d yspan uj em y ż.ad.nymi ,dokumentami
Ipozwalającymi
dokladniepooz:nac
:z,a'wartoś2 tek w chwili śmieró
KolJberga. Opisy Izydora Kotpennicbego
wykolIliawcy testamentu K'Olherg'a znajdujące
'się w Muzeum EtnO'graf'icznym w Kl'akowie, są 'Ogólne li .ni'e dlO'irwtaly 'C1onlalS.zychc'zlasów w kOll11ipleci>e,a spisy
irrw'entaryza,cyjne
wyk!cmane w {Jikr,ei.."li'e
międzywojennym
n:i,e'siety z.aginęły.
Prowdopod!ohne
jelSt przypus'Zczenie,
że Koltherg ctl"Zy:mał jedynie
część ·a1"chiwum KuchanS:bego.
Z 'Wypowiedizi t'ego ostatlruiego wynika,
ż,e w cZGsie ;pobytu na Łużycach
S1pi:sywał .pi'eśni, bajki itp., że prac'Ował
w bibhotelmch
·izrohił
wi'el-e nQlt'ate.k z druków ·i ręk!opisów rom pnechO'wyw:amych,że
wykonał
spisy slowi,ańs·kj.ch nazw miej.scowosci
na
Górnych
,i DoUnych Łużyoach,że
uikłtaida'ł jakies babele fone1yez.ne itp.
OWie 9i1 zwchrolW!ćmyohkart zra'Wiero zaś, jak już wspomniano.
przc:de
wszystkim
teiksty pieśni, a i to prawdopdobnie
ni'e są wszystkie
zapisy
tekstów 'zgromadizone przez Kucharskiego.
Pewną prz elSlalnką jest zhieżn()'ść trekstów pieśni QPuhl:ik:01w'any,ch :przez CzerlGko'wskiego w r. 1830
z z,a'pi.s.a:mi z teki 29 K,olherga. Spośród }ed,ena1stu pies ni drukowtanych
w "Ca:sopisie" siedem jest identycz:nych
z zapisami '7. teki 39, dwie mają
w nich b:liJsikioewa:ri:anty. dl'a dwu nie ocitn:łleZliono w ręko'Pis:ach odp,)wiedników. Jeżeli Kucharski
dał CZiel,akowslkiemukO'pie
swych 7api,só\\' t2renawyeh,
oryginały
zaś 'zlćJ:ch{)'wał'SJOIbiew 'calośc:i, fakt, że dla czterech
druko1wcmychpieśni
nie znaleziono
źroola w ręlwpisach,
byłby dowodem, 'że rękopi1sy te nie .są kompletne.
Ki,edy :mater·ialy te 'Z<OlstałyI'dekO'mpletowaillle, ,czy jeszcz·e za ży·ci:a Kucharskiego,
ezy wt·edy, gdy 3yspono\vał Inimi Kolberg, czy wreszcie w latach ],SgO - 19.45, nie \vi,)(lomo
i wątpLiWie jest, czy uda się to ustalić.
Da.lszych badań v.rymagają jeS'zGZJedwa inne pr:oblerr.y, których
,'DZwiąz.am;'e ro!kuje większe nadzieje.
Spra'\vl{}izić trzeba. które z r(~k(;!I;;';(J"V
1
17
Zob. O. Kolberg,
Kaliskie
i Sieradzkie,
DWOK. t. 4ti. ,. 46:~. 47(;. 47n i ~;,d
�MateriaŁy
Łu.iyckie
tv ::biorach
Oskara
233
Kolberga
łużyckich, zachowanych
w Kolherg,owskiiej
tece ;)9, wyszły ~iipod pióra
Kucharskiego.
W ma'tel'iała'ch tych 'Widać wyre7.n:ie, że zapisy wykonało
kilkw:l:3'ście różnych osób, wśródni.ch
b)'l1i niewqtpl'i.wie
Po:laqr. PraiVclc'P'o-dobne jest, Ż2 K'uchaT':;~i korzydał
,;la Łużycach
z POU11'ocy osób
do'bl'2:e znajD,cych tel'en 18 (ohcy przecież dla n:i'eg:o), zwlaS'z,cza gdy chodziloo
w:pisywanie
tekstów folkkl:rystyn.nych.
Cytowane
ju.ż jego słowa: "sam [... l s;pisale.rn zmelodiiarni"
Lll'a'czylyby w <C'zęśei 'przynajmniej, że "'kło'n:iłk'ogoś do zaDldtowa·ni!3. interesują'Cych
go :pieśni. Część
jednak z.apisów mógł KU'chal~ski wykOTtać sam, 'Co ulst:ałić będzie ffioJ'Żna
po uzyskalnliu materialu
poró'vviITIawC'zlego,tj. autentyozne.g'o l'ęk'()JpjiS'~ Kuchmsbeg{). Wyja:śnićbeż
trz.eba, ja1kq dnJgą ręi<tOpisy te do'tla'T'ly do rą:k
KDlberga, aby z jednej strony - ,pełniej udokumentować
tezę, że
pochodzą one z 'archi WUnl Kucha f'.%:iego, 'z drugi'ej zaś poszerzyćinforma.cje o 'krm!a,ktalCfł Kolherga zwspól'Czesnymi
mu folklo'I'yJstJa'mi.
AGATA SKRUKWA
LUSATIAN
MATERIALS IN THE FOLKLOHISTIC
OF OSKAR KOLBERG
COLLECrrON
(Summ'ary)
There are two groups of Lusatian materials to be found in the manuscl'iptal
posthumous works of Oska'r Kol'b~r-,g. The Hm! gr·oup consi'Sts of tm'n;sj'aticms and
c-apies of various h'agmonts of Pjesnicki
hornych
a delnych
Łuziskich
Scrbow
by
Smol ery and I-I;lUpt (Grymi lS41 - 1843) as well as original, so far, unpublished
reca.l'ds of Lusatian "Gng:s. Osk:ar K.olbcTg made t'he tm!TI'slations nnd c,ap1ic.s of
Pjl!sllii':l\.i. " m(."t probably
to have some cOlnpa:rativ.e da!ta uO be i:nCllu·dDdin
a m(;nograph nr the western regions of Poland, especially Silesia.
Tlw se('(l;ld group co sists of 57 Low-Lusatian
and ;',bout ] SO Upper-Lusatian sor-gs, a:; well a, some other texts. They were recorded <.11. tbe end oj' 1826
and ;~t till' beginning of lt27. The dates, notes and other characteristic
features
o[ the--c m;1!lw;cripts prove that they corne from Andrzej Kucharski's
archives.
i\ndrzcj Kucharski (liH5 - 1862), a philologist and an expert o I Slavistic studies, had carried out in the years on 1825 - 1830 some studies the language, literalu!'l' and [olklo]'(~ of western and s'outhoI'n Slavonic na:tli,o'l'ls.However, he did
not publishe,d hls ['t'cOl'ds. and fo!' ma.ny years they wore consic!cred to bo:: 10s'1.
These texts. 10Ul'd i~l O:,kar Kolberg archives, will be published in the 59th
volume of O;;kar Kolberg's Works which shall be titled "JVIateriały do etnografii
SIOWl;Ul Zac!l,~dt1il'h i l'dudniowych"
(Materials of the Ethnography
of Vllestern
a d S"uthcrn Sl;lvs). These records are of gn~at importance as far as the studies
on Lu:;atian folklore arc concerned.
IS
Zejler
Teowal'zyszem
Kl1chaT:;kicg'o w podróży po Łu·życac·h byl
poela gÓI'nołu:i,ycki. Zob. P. Ncaa, Grnndriss
Bau:tJwn 1956, s. 62.
(l3C4 - lon),
Volksdichlllll.Q,
m.
der
in.
Handrij
SoriJi.;;clwn
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa54e16bc5b499c31c148d4eee6eb48c.pdf
04abd1c78227e03d1077866fd3ef296a
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1799
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1980
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1667
Title
A name given to the resource
Kronika / LUD 1980 t.64
Description
An account of the resource
LUD 1980 t.64, s.329-393
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
V. KRONIKA
Lud, ,t. !64, 198G
W 90 ROCZNICI;
ŚM.IEHCI OSKARA KOLBERGA I W DWUDZiIESTOLBCIE'
EDYCJI JEGO "DZIEŁ WSZYST:IGCH"
Dnia 3czerwca
1980 r. mi11ęło 90 lat od smierc:i ,tWÓl1cypodstaw polskiej ioI.klorystyki i etnografi!i, jeldnego z najbaI'dziej zasłużonYich współtwórców
pd1iskiej
kultury narodowej - Oskara KOll.benga.Powstała istąd oikazja, a zarazem potrzeba,
przypomnieniia Ina tymmi'ejscu
nie tyle jego osoby z!na'nej szerzej ,choćby
z dwukrotnego wydania biograf,ii w opracawa'niu Ry,szaI1da Górsk,iego - ile dziek1
jego życia. Bo dzieło to jest w pełnym obiegu naukowym i Ikulturowym i peln{
w społeczeńs1twic pu1ski'm szereg znamiel1in)'lch funkcji.
Kiedy w dniu 31 maja 'WS9 r. z inicjatywy ,naukowego i liJterackto-artystycznego środowis'ka kl~akowskiCigo 'urządzono Kolbergowi jubileusz 50-lecia jego dzia··
łalnoś,ci naukowej, w sprarwozdaniu z tej urocz)'lSitości pisano m. in.: "Nie pOIIlty!c,
nieczłowil1k stJ"OlrLnJidwa,lecz bezprzykł31dnie 'Slkromny, ckhya
sumienny i skrzętny badan., chluba narodu, dziś już u-znany przez obcyrch, zazrdro:sz'cząeych go TIam,
jako znakomity etnogmf
polski Oskar Kolberg, ,dz,ieła,mi ,sw,oimi zbudował
sobie monumentall:ny pomniik, :który potomność podziwać będzie" 1.
Powiednial!l'o traIinie. Wprawdzi'e poza nagrobkiiem na cmentaTzu w Krakowie Oskar Kolberg nie ma nigdz'ie pomnika, aile jes't tym dzieło ,jego żyoia
i to jako pomnilk "żywy"; jego limię poja',wia się bowiem nader często w opracowaniach naukowy,ch z zaikresu etnografii, folklorylsty,ki, muzykollogii i Iiialektologii, ja'k j 'w pl'z,e'kazach kJultury masowej. DZieje się to głównie poprzez stopniowe udostqpnianie
społeczet1'Stwu jego spuści:zmy w po:staoi Dzieł W1izystlkich.
Już zażyoia
iKdlberga, kiedy ukaza~a Siię w druku tYilko 'część jeglo opra{:owań, ZygmUint Gloger podkreślał
wa'gę jego osiąignięć badawczych
pLsząc, ;I.e
"Oskar Kolberg ,[... J zajmuje dziś piierwsze miejsce ,na swoim polu nie 'tyflk{}·
w piśmiennictw.ie naszym, ale i całej Słowiańsziczy:zmy"; i że "dwal1laściie serH Ludu
Kolberga :Sitanowią już tak wspa'niałe dz,ieło, jaJkim w Iiteraturze
e'tnogralfic:zneI
podobno :ża'deni'lllny lud w 'Europie poS'zczyoić się niie może". Gloger rniepokoił się,
jednak o lo'Sycałego ,dzieła KoLberga. "Oglądają,c u sędzliwego baidalcza 'ten ogrom
notatek, s:tanowiący prawdziwy la'biryn:t, do którego on tylko jeden k[ucz posiada"
smutnego dC1Znałem WraŻElIlliJa.K.olberg l'it:zy już 65 lm i ma zid:l'olW'iebardrzJo.
wątłe, a na,stępcy po sobie ,nie ma żadnego" 2.
1 A. K., Uczczenie
zasług Oskara KoLberga, "Nowa RefoI1ma" 1889., nr 126.
• Z. Gloger, Oskar KoLberg i jego prace, "Klasy"
1880, nr '789, s. 107 - 110; nr 79Q, s. ~.;:.
zob. też: Z. Gloger,
Oskar KoLberg,
"Tygodnik
Ilustrowany"
,1881, n:r 273, s. 177 - 17a, Tw'"
m. in. zastanawia
się Gloger nad form.a'mi pomocy
dla Kolberga,
aby jego dzieŁo mogło',
nadal wychodzić.
�330
Kronika
Głó""my zrąb publUkowanego dOfO'ljku Kolberga
.siUJllowiły 34 tomy monograii,i regionalny,ch
noszących
nanelny
ty·tuł Lud. iKdtberg pozostawił ponadto
okolo 200 innY'ch opracował'! w postaci artykułów,
zbiorów pieŚlni, opisów, omówieil, reconzji, 'drobnych ro:zpra1w'ek, a także wi~.kszych sh,diów 'teoretycznych.
'W s'wajej "O~tatniej wah" prz'ekaz-ał gr'oiffi:a,dzony prz'ez calc ży'cie ill'ater:.al te',cnowy .i źródłowy swemu przyjacielowi
i opiekunowi, drowi llydorcwi
Kopernickiomu, w pC:3taoCi40 tek.
Teraz rozpo,czyna się hh,toria spuścizny .Kolberga 3. R\;kopisy, które po różny'ch lc~sa'ch zachowały się w 74 tekach, stały siG - wraz z .całą ,spuścizną publiko'waną - prze,dJmi·otem sitarań Pols<k;iClgoTowal1zyistwa LudicIZlna'wClze,go
a ioch wydanie. Wła'śnie 20 lat temu sta'rania te uw;i·el'!czone zostały uchwałą Rady Pal1."twa PRL z .dnia 13 }ipca 1[)60 1'. zlecającą P,olskiemu TowlarzyS'ilVu LudozmalVczemu, w rama'ch obchodów Tysiąclecia
Pallstwa Po!skicgo, wy;danie Dziel WSZ!lstkich
O. Kol'berga paid opiekę naukową Polski·ej Akademii Nauk .• Redakcja Naczelna Dziel, 'wpierw przy Zarządzie Głównym PTL wc Wrocławiu, pod kierunkiem prof. J. Ga.jka, a od 'kol1·ca 1'!)61 1'. W Poznaniu pod kieTC'wniCltlVem pwf
.J. Bu l'Sz;ty, p'rzystąpiła
do wykonania
tego za,dania. Ponątko\Vc
rozeznanie obli·
czało 'całą spuściz,nG na 66 tomów. W C'zasie jej opracowywania
j ~(opniowego
wydawania
zaszła koniecz;ność pov"iGksz·enia tej spuścizny do eo 'tomów (wraz z in::leksami). I te ramy okazały się nieco za wąskie, 'co .spowcdowato ,konieczność
wydawania 'niektórych (omów w podziale na .czGści czy ze.,zyty.
W roku 1'980, a wi<:c w 90 ,lat oid ś,miel'ci Oskara Kolberga i w 20 lal po de::yzj,i najwyższych władz paó'sbwowych o wy·daniu Dziel 'Ws:ys,tkich, ,sytuacja przed· ~'tawia się następująco:
do .koóca 1'97,9 roku wydan.o ogółem 5.1 ·toIffiÓiW,4 tomy
:znajdują się w ·druku, reszta -tomów
15 jest w różnych .s.tadiach opracowyv,,-ania naukowego ,i redakcyjnego.
Wy,dano więc najpierw
techniką fotooffsetową
tomy 1-35 zawierają'cc głów:-lie monografie
poszcz'egó!lnych regionów. Następnie
- jUl. z r<;kopisów - tomy
· 39 - 57 (z wyjąt~iem
tomu 47) jako daI'sze monografie ebnogra£ic1.Oc takich regionów, jak Pomorze, ,Mazury p]1u~kie, Ślą,s,k, Góry i Pod.górze, Kak;kie
i Siem,dzki e, Sanockie-tKrośnieóskie,
Białoruś-Pdlesie,
Ru.~ Karpacka,
Ruś
Czerwona.
Z działu "Studia, rozprawy i artykuły" wY1szły Piisrna muzyczne cz. I (t. 61), z inny'ch 3 tomy Karespo7!d,eThcji
askara
KolbeT.ga i(t. '54 - 601) oraz Pr::ysi·owia (t. 50).
Łączma objętość '&1 wy,d3lnY1ch.tomów (a 63 wO'lurnill1ów) liczy ok. 1800 aTkuszy wydawniczy,ch.
W druku ~najdują się: Pisma muzyczne cz. loI; Oprac01cama melodii ludowych
f t. 67 w dwócll <:zęściach) oraz Utwory
instrumenta.lne
i wokalne
cz. I (t. 68),
W opnacowaniu naukowy'mi
redak<:yjnym znaj,du'ją się w grunoic rzeczy ws'zystln:ie pozostałe tomy. Mówimy: "w 'opTa'cowaniu 'naukowym" dlatego, że przygo- towa.nie do druku pnszczegółnych pozycji Dziel Kolberga wląże siG z rader złożonymi, 'żmudnymi i czasochłonnymi
:strudiami: 'nad doba-rom Il1'iez'mi·ernie rozpJ'o'Szonego materiału,
jego ,identyfikacją,
pochodzeniem,
weryfikacją,
1'i liacjlami itd.
· Należy leż dodać - a czym spoza oReda,koji nikt nie wic - że całość spuścizny,
.i rękopiśmiennej,
i ·opublikowanej,
wyma,gała 'bardzo szczegółowej linwen'taryzacj-i
celem ident y,fi,ka,cji w!szysrtkkh fragmentów
materiałów
tek'stowych i muzy;czny'ch
1
3 Zob.
J. Bu-rszta,
Spuścizna
Tękoplśmlenna
Oskara Kolberga
i jej
O. .KoLber.g, Dzie!a wszystkie,
t. 39, Pomorze, s. V - XIX:
J. Bursz,ta,
twórca
podstaw ludoznawstwa
polskiego,
w kSiążce:
Kultura
ludowa WarszaJWa 1974, s. 190 - 240.
opracowanie,
(w:)
Oskar Kolberg
kultura
narodowa.
�331
Kronika
oraz elimLnac}i partii już wykorzystanych.
Była to robota - obe,cnie l1Jaukoń,czeniu ok 5 lat pracy kil!kuosobowego
zespołu, a jej efektem są m. in. setki tysięcy fiszek. Ale by la to praca dla 'A'yda'J1ilacałaśCli D:iel ,niezbęclna.
Jeśli się uwzględni :S21czupłe grono 'rodakcyjne ,(4 i pól etatu, ostaltnio 5),nade,' z~O'iJonczadania z jednej, a z dr,U'giej .strony obowiązujące
Towarzystwo
limity
wydawrni<.:ze oraz róż'ne trudnoś·ci pdligrafi.czme zrozumiale
c>ię ,staje stosunko'.vo wolne ·tempo su;kcC'sywnego oddawania
tomów Dziel u;szystk.ich ·do rą,k czytelników. W cstatnich kiNw latach udało się ,nieco przyśpieszyć
tempo oprac'owywania dzięki włącwniu kilku tomów w problem międzyresortowy
"iPO'mnilki kultury
żrćdłem świadomości 'narodu". Fa~tem jest jedrnak, że Redakcja
,ty,ch Dzieł ,nie
jcst w niczym pc;dcbna do typowych redakcji w wy·dawnictwa,ch,
że jest ona de
facto placówką badawcZJo-nau'kową
Zrozumiiałe 'Sitąd, że Komitet Redakcyjny
Dzi€ł
wszystkich
O. Kolberga pod p;'zewodniC!twem prof. ,dr G. Labudy wy;sll'nął w r. 1979
postulat, aby Redalkeda stała 'się ta'ką n:aukową pła,eówką de jure.
Specjalnego
i to dość obszel'nego opracowania
wJlmagałalby charaktery"tyka
Dziel O. Ko.lberga w ,obiegu naukowym
w kraju i za gra'nicą oraz w ,działałności
kulturalnej
i oświatowej.
Z:na'czC'Die t'cj .spuśdzmy wydaje się być z czasem ,coraz
większe. Można też zapowie,dzieć, że odbiol'cÓW Dziel wszystkich
,czeka w ·dal16zYJCh
tomach sporo zaskakujących
'niespodzianek. Okazuje .się, że .spuścizna ta jest znacznie hogatsm i bal'dziej złożona, aniżeli dotąd mniemano.
Józef
SO-LECIE FRANCISZKA
Burszta
KOTULI
Dnia 25 marca ł980 r. ,doc. Fra'nctiszek Kotula ukończył 80 łat. Z tej okazji
redakcja "Ludu" zasyła Jubiliatowi !najlepsze ży'czenia zdrowia, wszeLkiej pomyś·lnoś·ci oraz dalszych dziesiQciolecl twórczej pra'cy, zaś Czytełnikom
pragnie przypomnieć sylwetkę tego 'niezwykłego -badacza.
Słowo "przypomniEiJ1Jie" nic jest zresztą na mie}seu, Fl'a'ITciszek Kotula jes-t bowiem powszechnie zmany. Sam o .sable ,daje często '2'mać swoimi publi'.kacjami, czy
to ukazującymi
~iq dość .często książkami, czy licznymi artykułami
w rM.nych czasopisma,ch. Redakcja
"Ludu" poś\vięciła już sylwetce :KotU'łi autobiografkzny
artykvł, ·do ,którego czyte'łników odsyła l, ·Ostatnio zaś Muzeum Okręgowe w Rzec'3zowie wydało, już zr·e.sztą dawniej
opracowany,specjalny
tom po,święcony Kotuli,
w którym o jego dziala,llności .naukowej
i organ.izacyj!flcj p~s·zą: A. Z. Zyga, J. Krzyżanowski i J. Burszta, i g;dzie znałazły 5:ię ta:kże "wyznania"
samego Kotuli 2. Na
tym miejscu wypa,dnie więc ogra'ni'czyć .się do niektórych
tylko aspektów
dz.iałalności i o:sobowości Jubi la ta.
1
F.
Kotula.
Z
doświadczeń,
prac
i przemyśleń
regiDnalis'ty,
•.Lad"
1973. t. 57, s.
264-
- 300.
, Prace I materlaty
z badań etnograficznych.
Tom Poświęcony Doc. Franciszko·wl
Kotuli,
badaczowi kultury
ludowej w Rzeszowskiem, Rzeszów 1979. T.am: A. Zyga, Portret regionalisty.
Geneza, prace. metoda. model;
F. Kotula,
Teren, Oni i Ja; J. Krzyża1llO,wskJi,
Franciszek
Kotula, rzeszowski badacz kultury
ludowej;
J. Burs:lJt'a, Droga etnograficzna
Franciszka
Kotuli
Is. 7 - 87).
�332
Kronika
Charakiterysltyczne,
że działa:1'ność badawczo ...•
tere1llowa li pism'ska
Kotuli nic
zdaje s'ię wynrkać z wykonywani'afunkcji zawodowej. Było ra.czoj Oidwroltnie. To
zaintere;;owa1nia kUl1turą regionu i pasja
szperacka
Kotuli stały sil; podstaw,,) powierzC':1ia mu przez Tiowarzystwo Regiona.lne Ziemi Rzeszowskliej w r. 1936 organizacji
'\1uzeum
Z'iemi Rzeszows,kiej,
a w 1945 r .. Muz'Cum JMiasta Rzeszowa,
awansowalnego z czasem na Muzeum Okręgowe. Kotula działał ,oczywiście z bazy
Muzeum, a'le także a może głównie
- jako Kotula. Świadczy o tym :fakt, że
najbardziej
wydajne jego pisarstwo przypada na ·okres po zdaniu funk'c}i dyroktora Muzeum, a zwłaszcza po przejś,ciu
na emeryturę.
Dorobek pulYlika,cyjny Katu'łi j,e:>tniezwykle obfity. Według opracowanej
przez
,S. Darłakową
li R. Płonkę b~\Yliografii 3,
dorobek ten do 1'97'7 roku ,liczy 545 pozycji, a o:>tatnio przekroc'zył ,11cZlbę600. Jak na regionallistę jest to dorobek wręcz
unikaLny, Ini~dzie dotąd nie osią,gnięty. Spośród 2r3 pozYicji samodziel<nych,książk<owy,ch,na uwagę zasługują te od 1962 roku. Mamy wśród nich takie, które wzbudziły szczególne zainteresowanie
czytełniików i Te,cenzcntów, jak: Z Sandomierskiej Puszczy 09612}, Folklor
słowny o'Sobliwy {1969), Rozmowy
ze skoruparnz (19,69),
Hej, leluja (1970), Po Rzeszowskim
Podgórzu blqdzqc (1974), Opowieści Ziemi G1975),
Znwki przeszłości {1976) i Muzykant y i(.1979).P,ozycje te ,są obok li'CZJl1ychwypowiedzi publicysty1cznych
wylkładnią
przechodzenia
Kotulli od zainteresowań
kulturą
materia,1ną i poszukiwań
z his.torii regionu do "najnowszej
m~łości" Autora - zorientowania
na Iczłowieka 'regionu, na N{jwiąlcew jego umysłowości treści
f'olklorysty,czne li obrzędowe z 'ich wymową mitylcz'ną, symboliką zna,czeniową i znaczeniem społecznym. Odkrywanie,
dokumentowanie
i i1nterpretacja
pokładów tych
tr·eści z umysłowości
imiesz'kańlców Wisi Rze,szowskiogo, docieranie
do ich "ukrytych wymialrów" 0113:20 do "ik'OII1zEJlli"
wydaje się być powobniem
KOitulu. Tu tkwi
jego ni,ebywała wręcz pa,sj,a, 'ostat.nio już nie badawczo-terenowa,
ale ujawniają'ca się w opracowywaniu
wC'iążnowych,
,choć powiąz:alnylch z sobą Itematów, na
podstawie
'nagromadzonych
z dawlna ogromnych
zbiorów Idanych, którYich istotną
wrartość uświadomiłsOibie
w pebni nie talk znów dawrno. Z tej pasji powstały
ta'kże osltaitnio ,oddane do ,druku -prócz
wielu arltYlkułów citery
ksiąŻJki,
m. lim. Ob,rzędy l1.Ulowe, M:iastecZ!ko, a w lopracowa'niu znajduje się pozycja U źródeI liter<aturyludowej.
Kotu1la iclomaga się opralcowalllia (z pomocą inn)"ch?) wiel'kiej pozycji "RzeszowSlkie w It'radyeji,poida,ni'ach,
m:i,tach, legendach i !baś·nia·ch" 4.
Trudno Itu zająć się 'Jjl~żej profilami
telmat)"cznymi Ise,tek arty'kułów 'naukowych :i puiblicystyczmych Kotuli. Wymagaiją ,one spe'cja!nego opracowania.
'W każdym z nich ujalwnia Isię Icząlstka jego nader złożonej 'osoibowoś'ci.IWyraża
się ona
:s'z·cze,gólnie w stylu narralcji. JeS'ton
swoisty. W ksiąŻJka,ch ma zawsze charakter
• Tamże, s. 349 - 366.
• Zob. KotuLa o iobie
i nie
tyLko (... ), "BrofHe"
1979,
I1II'
12, li. 15.
�333
Kronika
gaw~dy. Ar.ty,kuły mają 'niemal zawsze zabarwienie
uczuciowe i pol'emi'cz,ne, zdradz;ają'ce gl<;b(JIktiezaangaż.owanie autora w romawiane sprawy. Bo 'Kotula 'nie kie,uje się tylko "m<,'drca ,szkielkiem i okiem". Postępuje
wedlug zasad wyrażClIIly'ch
m. in. w powi-edzeniach, 'które lubi często powtarzać, jak: ,;Wyobraźnia jes.t ważniejsza cd 'wi'edzy" (A. Ei,ns<lein); ,,.Mądrość pozwaila 'trwać, 'namiętność
pOZJwala
żyć" (N. S. 'R. Chamfopt), czy "Kon~l,ikt joot elementem
w.a'lki, ale także elementem po,s!taw 'twórczych".
W!S'zys.tkie te pcwii-edzeniasą
a,deikwa,tne ,do ,0s'Clbcwcś>CiKc[tu!li. Nawet
to
ostatnie. Bo w swoistej zadzionności. w niekonformiźmie
'i w uporze ,t'kwią ta'kże
sJy napędowe jego 'niespClży;tej ,dziala'l'ności twópcze'j. !Wszy,S'tko to 'spra'wilo, że
Kotula Sltał się - jakfby 'na wzór wielu JQIX·wiecz.nych twór,ców 'nauki i ku'lrtury - czł'owick'iem-,i'n,;ty'tucją. Prócz doty'chc'Lasowej twórecości św~adczy o tym
nic'przebrane wr~cz jego archiwum źródłowe . .Będzie z niego iKotu,)a 'cz'erpal przez
.•vi,ele jeszcz,e 'la[t - -czego muserodecznie
ż)'czyimy - .a i dla potomny'ch pozostanie
arwkormity warsztat ,naukowy do ba,dań 'naJd historią i kulturą regionu. 'I nie tylko.
Józef
BUTszta
J'UB:IrL'EUSZOWA 'KONF,ERENCJ,i\
MIĘDZYNAIRJODO'WrEJ KOMISJII DO BADANI,A KULTURY LUDOWEJ
W KAlRJPA'DA.CH I NA lBALKAN!ACH (1'9059- 1979)
MOGlILANY K/iKJRlAiKOWA,8 - 12 X 197'9
W dniaoh 8 - 12 X 1979 r. 'W Domu Pr.acy Twórczej oddziału <krakaowskiego
PA'N w Mogilanach ·kJKra.kowa Oodbyła ,się zorga'ni'zowall'la z okazji 20-;lecia ·dziaia'lnoś,ci MKKK:S .Międzynarodowa
Konferencja,
w obrwdach ,której wzięło udział
ogółem 60 osób, w tym '23 Clsaby 'spoza Polski. Byli :110przedstawi'oiele
Bułgarii,
Czechosłowacj,i,
ZSRR, Rumunii
i Francji.
Konferencja
zorga'nizowana
zosń.ała
przez Komitet Nau'kEbnologioczmych PAN (Komisję do Badania Ku'ltury Ludowej
w Karpa1.a-ch) przy wspOludzia1e Ka'tedry Etnografii
Uniwersy'tetu
Łódzkieg,o.
\V programie ,trzy.dniow8j Kanfer,encji poruszono ,szereg 'problemów dotyczących kultury ludowej 'W Karpatach
i .na Balka'nach.
Pierw:iz.C'go [dni30dbywaly
się obrady plena;ne
poświęc'one !Sprawoz,da'niom
z pra'c sekcji 'narodowy'Ch Z3 lata 1977 -1:979. Obra,dy 'otworzył przewodni,czący
KNEPAN,
prof. dr .J. Burszta. Referat poświęcony
dotychczasOlwerffilu dorobkowi
MKKKB wygłosił General'ny Sekretarz, .doc. dr V. ,Frolec Csc (Brno). 'Sprawozdanie z prac Sekcji Bulgam:kiej przeds'tawił
w imieniu
'nieobecnego ,członka korespondenta
prof. ,dr ChadżinikolOowa, ,dr ,A. ,Primws'ki,
Sekcji Cze,chosłowackiej
dr .5. BarHk Cs,c {.Braty,sbwa). W imieniu rni,eabeanego prof. ,B. Gundy sprawoZJdanie z prac SCI~cji Węg.ierskiej wygłclsH dr ,L. Fó1des (Budapeszt), działalność Sekcji
Radzieck.iej przeds'tawiła k3ndydal nauk N. GrarejarJIS'kaja, iSekc'ji Polskiej prof. dr
M. Gładysz oraz 'prac rUlmuńskich prof. dr l. Vladuliu. Następnie
przedstawiono
projekty opracowail prac ,MJKKiBw dzie'ctzinie: pasterstwa wysokogórskiego
,(dac. dr
hab. B. Jaworsika), folk!loru zbój.nickiego {dr V. Gaspari'k,ova, dr B. N. Putiłow) oraz
architektury
'J;udowej (dOoc.dr V. Frolec).
Bo pnzerw:ie w dabzej Ciz~~ci obrad plenarnych
zos'tały pn'Cld1stawi[one !w,muncrkaty. Jako pi'erwszy gŁos za,bra'l v-c,e dyrektor
departamen<tu muzeów w Mmi-
�334
Kronika
steI1stwie Kultury i Sztuki, dr F. Midura, omawiając
problem och;'ony zabytków
kuLtury ludowej w Karpata,ch Poleskich. Na9tGpnie dyrektorzy :muzeów et'nograficznych w Warszawie i Krakowie, dr J. K. J\1akulskioraz
mgr A. Hataj, przed"taw,ili znajdujące
siG w zJbiorach ,tych ,muzeów opracowa'nia
i mateI1iały z zakresu kultury .1udowej Karpat. Na zakoń'czenie wygłoszono dwa komunikaty, których problema'tyka
daty,czyła małych miastecwk
i osiedli przysiółkowy,ch z terenu
góra,lszczyzny: doc. dr hab. A. Szyfer (Olsztyn), dr T. Dobrowolska
(Kraków).
W'ieczorem ,odbyło .się zebra,nie ,towarzyskie.
W drugim dn:iu obrad pracowano
w trze,ch sek'cjach: fol'kloru, hadarl architektury
ludoV'.iejoraz
'badań Inad pasterstwem
wysokogórskim.
J'e,dY'nie referat
mgr A. Szurmiak-Boguckiej
(Kraków) 'pt. Melodie - "nu,ry" w muzyce góralslviej,
ze 'Względu na przyjazd Ikapeli .z Bukowiny Tatrzarukiej,
prezentującej
wIczasie
referowa'nia ,chararktery,S'ty,czne instrumenty
i melodie góralskie, wygłoszony został
w O'be'cHoś,aiwlszystkich uczestników
konferencji.
W ramach sekcji fol'klorysty,cznej IwygŁoszono poza wyżej wymienionym 'następujące mferalty: ,dr T. Komorowska
(Warszawa), Stan badań nad polskim
jolklorem
zbójnickim.
Spostrzeżenia
i propozycje oraz mgr A. :Szalaśna (Warsza:wa), Badania nad folklorem
w BieszczacLach.
,w Isekcjoi pasiters1kiej, pr,a,cami kJtórej merytorycznie ,kiepowal,a Katedra Etnog'rafi,i Un:iwersytetu
Łódzkiego, przedstawiano
nas.tępujące referaty:
arch. B. Georgijewa :(Sofia), Osobjenosti
na narodnata
staropłaninska
kyszcza v
Bułgarija;
dr J. Vareka:, C.s'c [(Brno), Zasah 'karpatskych
domovych
prvkou
rIa uzemi z,apadni
Moravy
a Cech; dr E. ,Bodi '~Debr'eczyn), Bwdowniciwo
ludowe w górac;l Zemplen;
dr A. Kunczyń,ska-,Iracka
,('Warszawa), Mała architektura
swkralna
'w )Karpatach.
Wyniki
badań i postulaty;
dr J. Olejoni'k, es,c (Tlatrzańska Łomnika), ,Povery, prellstavy a magiClke ukony v su'Uise s vyst,avbou domu a v pr:iebehu byvania v oblasti
Vysokych
Tatier;
'mgr U. Lehr-Lenda
,(Kwków), Wierz'enia ,i zabiegli magiczne
zabez'priecza.jqce zagrodę.
W 'o:>ta:t'nim dniu uczestni'cy Ilwnfere'Dicji wzięli udział w ,całodniowej wycieczce, w ·czas[ie której zwiedzano ,Muzeum w Rabce oraz skansen w Nowym
Sączu.
W godzina.ch wieczOlmych w Mogilana'ch
odbyło się zebranie
Prezydium
MKKKB, na ,którym podjęto szereg uchwał odinośnie dalszego taku prac Komisji.
Obecni Ina posiedzeniu reprezenta'nci
krajów członkowskich
IMKiKKB zatwierdzili,
przedstawione
na sesji przez przedstawicieli
'poszczegól'nych Isekcji, plany opracowań. Poszczegórne
opra'cowania powierzane
zostaly zespołom autorskim.
Kierownictwo zespołu "Luldawej architektury
w Karpatach
i na Bałkana,ch" powierzono
doc. dr V. Frol'cov,i z Brna, ,kierov.rni'c1two zespołuaprac,owującogo
"Pasterstwo
wy,sokogórskie w Karpata'ch i Ina Bałkanach"
doc. dr hab. B. Jaworskiej
z Łodzi,
zaś kierowniot\\1o
zes!połu opracowującego
"Zbójni,cko-hajducki
,f,olklor" V. Gasparikovej
z Bratysławy
.i B. Pu'tiłowowi z Leningradu.
Po"ta'nowiono
równieJ'.
podjąć ,starania, aby pra,ce 'związane z przygotowaniem
wymimJio:ny,ch opra'cowail
zo~tały włączone do planów Inaukowychinstytucji,
w których pracują członkowie
międzY'narodowych
zespołów ,autorsIkich, zaś Sekcja Czechosłowacka MKKKB podjęła się zorganizowania
rOIboczego zebrania tych zespołów wpa;~dzierniku
1980 r.
Przed zebraniem zespoły przygotowują bibliografie ważrniejszych prac na opra,cowywane 'tema'ty.
Prezyd,ium NIiKKIKB poparło wniosek Sekcji Polskiej
odnośnie do urządzenia
międzynarodowej
wys.t,awy ,kulItury 'ludowej Karpat i BaliJ.;:anów{sprawa ta uprzednio była poruszana na zabraniu plenarny;m Im. iin. przez dr F. MidurG i dr ,1. K.
Makulskiego) oraz poparło v.rnioseik o powołanie i wrgalnizowanie
,spl'cjalnej placówki naukowo-,badawczej
do badania kultury 'ludowej w Karpataeh
Pol'skich.
�335
Kronika
Na zakollczenit' uczestmi,cy zebrania złożyl~ podziękowanie
or,ganizatorom (Sekcji Polskiej MKK,KB, KNE PAN, IKa,teldrze EJtnogralli UL) 'za .spl'a'wne przygotowanie i zapeWnie!li2 uczest:nikom do~odnych warunków
obrad 'przyczyni'ającyd.
się ·do pogłębicniil współprilcy krajów 'socjalis:tycznych
w dziedZiinie bada h e,tnograficz;ny·ch.
Małgorzata
CheLińs<ka
:YIlT - OBYCZAJ - SIWIADOMOŚC
SESJA NAUKOWA W BIALYMSTOKiU
W dniach 23 - 2;' XI 1979 r. odbyła się w Białymstoku
se,sja naukowa, I~tó'rei
c~lem było ukazanie różny,ch przejawów iku:!,tury w ujęciu metody ,s'trukitura1nej.,
Sesję zatytułowaną
"Mit -- Oiby,czaj - św,iactomość" zorganiw,wał
l'ns,tytut F~łologii POlskiej UW FDlia w Białymstoku
we w:spółpra'cy z pracownikami
Kate.dr
Etnografii w ·Wa;·ózawie i Krakowie.
Obmdy s'esj,i, którym
pnzewodJni!c'zył dr L. Mróz, ws'półi<ni'c,j'ait'orsesji, r,QZpc·częły się trzemil refera'tami
omaw~!ają,cym'i prabłean'atykę
idell1lty;f,ikacji et!n'icznej. Refera;t dr E. Fe:likis'iaJk 0UW M·ha w Bi!ały'msto:ku), Dom a g.raruica świata oswojonego,
poświęcony .był <wyobrażeniom domu, jego wartoś·ci rea'l'l1ej i symboliioJDej. Autorka omówikl kategorie 'terminu, ,na'kre.śl1ła obraz domu j,ako miejS'Ca .
przestrzeni .życiowej, ,s'woilstego s-kupi'enia ,cza,su, jego n'iepowtarza'lnośc.i. Następny
refera t Kategorin
swój
-obcy w morfologii
sacrum
mgr Z. Beneidyk'towiJcza
(Warszawa) dotyczył
zagadni·enia
identytfikacji
'kulturowo-etnicznej,
świ~domości
narodowe!j i gnu'powej. ReiJ'erent postawił w nim pytanie, jakie e1eme'rrty kultury
stanow.ią o .odr'ębności grupowej i e<tnicz:nej, w ja'kich elementach :kułtury łudzie
oinajduJ'i
s·wą ,j.dentyczność, 'specyftkę, autenty-zm. Referat 'dr L. IJVIroza {Białystok) Ludzie i niel1ukie.
Granice
identyfikacji
wŁasnej grupy miał .nacelu
przedstawienie
za~ad kierują·cy-ch wyró:imianiem i identyfikacją
własnej
,grupy. :Mioa!
być próbą okr·eś'lenia grani,c własnej grupy i ,obszaru znajdu,jącego się poza ;tymi
granicami (nie w kryteriach
przestrzeni
w sensie tery.1torium geograficznego,
lecz
w sensie świildomo.ki).
Autor opierając ,się na wpr.owadzonym
s·chemade
trój·
podz:iału {swoi, my - i·nn'i,ni·e swoi - obcy) omówił ka'tegor,ie .grup cy.gahskich"
ich współw]eżność
i od~ębnoś-ei. Po referata'ch
narstąpiln dyskusja,
w którei
omawiano zaga.dni·enie itereotypu,
za'kres pojęć p~zy,datnych do /badat1 nad gru·
pamietnicznymi
oraz wlaś,ci wość ujęcia dychotomicznego
łu.b .trójdziełlneg,o.
NaS'tGpncgo dnia jako pierwszy
zoslał 'wygłolSzo'l1y raferat
.dr L. Stommy
(KUL), Wstęp do magii !llciowej. Opierając się ,między i'l1ny'ffi~na legenda'ch hagiograficznych aUltor ,TIu'kreślił założeniannalJizy
stnUiMurallnej w ,odniesieniu do magii
ludowej, ws.kilzał 'na z'nacz C'D'i
e metody strUlkturalmej
w ukazywaniu
przemian
kultury. Referat d~ ,T. \Vasrilt'W'~kiego ,(UW) Podróże po stTulct'ltrze, W pos.zuk,iwa·r.iu
doskonaŁo.ki
doty'czył, ~ga.lnie mówią'c, temiltów eschaI10.10giczny-e.!1.Autor na pod·
stawie analizy ·le-kstów .ludowych, 'literatury
i ii1mu zawj'errających muty "podróży
na ,tamt-on świ:Jlt" ukazał te mity jako prl'ekazy o 'eharakterze
in'kjacyjnyll11, etapy
na dro-dze do dos·kClnil!oś'ci. Mgr Z. Fijnk (UJ) w 'komu'nik,aoie Gl'ó-b bohatera.
ZaŁożenia baciau'czc wychOidz'i'c z pracy S.Czarnowskiego
o kulc.ie św. Pa'tryka
rozpatrywał
w:;pókzemy
świeoki kult bohater.a
polskiego. W >tym ujęciu :kult.
traktowany był j,ako prwkawni-e tożsamości mitycznej danej ,grupy.
�~336
Kronika
W drugiej częś'C'i tego ,dnia referaty i komuni!katy wygłosili 'przede wszys.tki.m
gospodarze
z ,Białegiastoku. Dr hab. W. Pawluc7iuk w :swym referacie
P'rzyroc1a
i krajobraz
w świJad'omośc·i ludowej
zawarł - mówiąc 'słowami autora - stosunek
między dwiema odmiennymi kategoriami
myślenia, między racjonalisty,czną,
zdroworozsil'd'kową wizją świ'a'ta a świa'topoglądcm
nauikowym. Komunikat ;mgr T. Cw.abny i mgr L. Grycuk,
Człowiek
wobec swego 'kresu zawierał
uwagi nad poezją
cill€'n'taI'ną, a komunika,t :B. Borows'kiej iE.
ROlgalew,skiej z Koła CVllodych Folklorystów
UWCLginad
topografią
mityczną.
Re.konesaTh~ badawczy
dotyczył demonologii 'ludowej w.oj. biało,stockiego, a ściślej ustalenia obsZJaru świętego w -rea.lnej PJ'ZC1s:trzcni.Wygło:szony też ,tego dnia referat ,dr R. Tomic'kiego ,(PAN Warszawa) A'TlJtropogonia ludowa
był 'prezentacją
własny'ch :badań ,autora nad ludo',>,'ymi mitami Ikosmo,gankzmy1ITii. Tu przedstawił
prz'ode w.'3z}'lstkim probl'em władzy
mocypozaziems'kich
nad <człowiekiem.
ZaróW1I1o po przedpołud'l1iow,ej, jaik i popołudniowej
<części .sesji ,wywiązała się
vi-ywianadyskusja
dotyczą'c.a ,głównie za,gadnie.Jllia deflnLcj-i w 'nauce, z:naczeruia
metody s,t'rukturailinej i .celowoś·ci 'badań pr-owadzonych ,tą .metodą.
W nieldzi€'lę 25 XI w oSlta·tniej ,częś'ei obrad wstał odczyua'ny 'komunikat
mgr
K. KUlbiaka I(:RMEWarszawa) Magia kolorów
symbolika
koloru czerwonego
oraz
r-eferaty: ,rogr J. ŁeońiczuJk,a (Białystok), B (Lgiografia ,zud'Owa, będący przedstawieniem PQSlta'di św. 'Gawryły, 'k!tóry z·da'niem ,a'utorama być odpowied'nikiem
w prawosławiu
'kato1ic!k,iego kJultu św. Andrzeja Bobali i ,dra C. Roboty-ekiQgo (UJ)
Łańcuch szczęścia w pół wieku później ,będący ikontynuaicją -badań J. S. Bys'tronia
nad listami - łańcuszkami.
Autor omówił ,da'lNIne i nowe wari'anty tych gier, 'ich
~z~j
s1kładowe, a:s'pek.ty wYrstępowania.
Po krótkiej
idY1~usji, zamknięcia
sesji dokonał dzieka'n Wydziału Fildlogkz-neg'O UW ł'lilia w Biały,mstoku - prof. B. Aleksandrowicz.
Na zakoń,czeni·eodbyla
.sięauto'karowa
wy,c,ieczka po województwie.
Maria
Niewiadomska
150 ROCZNICA URODZLN MARKA K. CEPENIKOWA
SYMPOZJUM MACEDOŃSKIEJ
l\,KADElVLIiINAUK I UMIE3ĘTNOŚCI
Wśró.d zbieraczy ,folkloru Slowian poludniowych
zaiszczy/tne :miejsce przypada
Markowi Cepenk'owowi. Urodzony w 1329 r. w Prilepie, dawnej !Stolllcy głóWInego
bohaltera epa'su .luidoweg·o Sławia'n 'bałkańskich,
KróleWlicza :i'.1.arika,Cepenkow ze~rał olbrzymi m-ater:iał !fo1klorystycz:nyi
,etnograficzny z rodzimego grodu. Zamiłowa'lue do 'twór.czośici fiUldowej zawdzi~cza oj-cu i i'nnym czlmlkom rodziny, a 1akże
braciom
Dy mitr-o wi i Konsta!!1'temu ,M'il'adi'l1owom owz ZJbicraczowi KuZ'manowi
Sz:apkarewowi,
'którzy za.chęcal.igo .do 'pra'cy .Zlbierackiej. Część zapiJsów Cepenkowa ukazała
się na łamach serii ,,5'b011Ilik za narodn'
umatworenija"
wydawanej
przez Jvlinis,terstwo Oświ!arty IBu'lgatii. Zbiór jego zapiJsów zaś w 'lO :toma·ch ukazał
się dopiero w Skop'je w :197:2 roku pod 'redakcją
zna'nego fo.lklorys.ty macedońskiego Kiir.ilLa:PenUls2tlLski€lgo.lJV[al'ko Gepehkow
zebrał 681 bajek ludowych, 170
'pieś'ni, 5032 przYlSłÓIWi przypowieś'Ci, 100 zagadek, 389 wierzeń -Judo'wy·ch, 201 smów
~ ich wyjaśn'ień, 46 zaklęć, £7 przypowiaste,k ora.z <dużą ilość przekleirs,tw, żyo<:zeri,
,~wyczajów
.i oby'czajów lUldowY'ch,obrzędów,
opisów rzemiosł, instrumentów
mu,~cZ'l:lych, ,narzędzi pra'cy i przedmiotów .g,o,gpodarstwa domowego.
�Kronika
337
Cepenkow zmarł w SoNi w .1920 L bez uznania i sławy, w skrajnej 'nędzy.
Doceniono go .dopiero po drug.iej wojnie świ.a:towej w jego oj.czyźlll'ie, kiedy ukazały siię w S,kopje 'pierwsze ,tomiki jego unikalny.ch li 'orygina'1ny'ch ibaj·ek Cepelllkow, ten macedońlski AJ a'nasij.ew, nie ma równego "oibie wśród pozost.ałych zbieraczy południowasłow:iański.ch utworów ludowy'ch, jeś.li chodzi o zapi'sy bajek. Bardzo ·ciekawe i archalkzne są 'także mO'tY'wy utworów epickich, Iktór·e odkrył dła
badaczy dzięki swoim 'iulJiormatoram. Kopailnią wiadomości jest jego autob~ografia
napisana w 1896 L, .a wydaJIla w 1968 r. {Majjko K. Cepe.nkow, Awtobiogrujiju,
"M'akedonskii Jazik", g'odina ,IX, 'Im. ,I - II, Skopje 1'958, s. 109 - l45}.
Maeedońska Aikademia !Nauk li UmiejętnoŚiei wespół z Towarzys,twem Nauk.owym w Prilepie w dniac.h 15 - 17 listopada 1979 To z'orga'lliwwała sylmpozjUlm z .okazH l50-tej rocz'lllicy urodzilll t~go nielstnudzonego €IntuZlja"ty macedońlskiej
twórczości .ludowej. Wy.głaszo.no 4:8referatów
lsilawilstów, [,olk11orystów, ,etnografów, historyków, języ!koznawców i Iliteratów z l'ndii, ;Turcji, Po1"ki, Czech<lsłowacj.i, RFN
i JUlgosławii. Uczes'tni;ków sympozjum powi,tał akademik Blaże Konelski, przewodniczący komi'te'tuorganizacyjone.go
sympozjum.
Następni€
wystąpili
B-lagoja Tales'ki, przewod1niczą·cy Q'.,gr·omadz.enia SR Mac'edonili, Ziwiko Magleski, przewodiniczący ,Miejlskiej Rady Narodowej
Prili,epu, iMihaj'lo Apo.s.tolski, 'przewodniczący
Macedońskie'j Akademii Nauk 'i Umiejębno:ki i przewodniczący
raid wszys.tkich
akademii jugosłiOWuańskioch <J!1aZ,Metodija Kone&ki, prz€wodnkzący
Towarzystwa
Naukowego
Prilepu ipr·oiesor
Ak ademi.i Ekonomk,zmej w tym mieście. Przed
otwarciem sympozjum ·na pla'eu przed Domem Kuo1tury ·im. 1M. Cepenlkowa odsłonięto wieLki pomnilk zbieracza, wykonany z białego pr.iiloepsktiegomarmuru.
Obnady odbywały się w dwóch s·ekcjaclh: jlalklorYlsty,cz'llo-'e1mQgraficznej i his.torycznej 'oraz językoznICliWlczo-,Jiteraoe.I{1iej.
W pieI'wsz'ej L'3e'l~cjiwy~łoszon030,
,a w
drugiej 18 referatów. Ponadto zgłoszono ;jeszcz.e :1,6reiemltów, 'które jednak z braku 'czasu 'nie zostały wy,głoszone.
Tematyka referatów
obejmowała ,całokształt dlliałalnośCli ,tego {niezwykle utalentowanego zbiemcza. ;Kiril Penuszliski
przedstawił ,głóWlne żródła bajek Marka
Cepenkowa, zalchodnion~emieClki ,slaw~Sltą, HerbeI't Peukert,
omówił poety,kę pieśni PQgrzebowy<:h, a Jolklory:S'ta sl,oweń,ski, ,M'Hko 'Ma'ticetov, zajął is:ię recepcją
zapisów zbieracza w "Gasper Krjznik" ilait 1848 - '1904. Oweta-na Orga'ndżi}ewa omówiła Zlapisy pieśni iboha'teI1Skich ze Zlb.~orów'iCepenlkowoa. ZródŁami i 'wchami humoru te'kstów zapisa:nY'ch przez ,1lbiera,cza za·jęła :s'ię Oliwera .Jasar-Nastewa,
o legendach zapisanych przez Cepenkowa mówił Krzyszto.f Wl'ocławslk'i, a piszący te
słowa ,analizował ,ffiQtywyo KróleWl~c'zu Marku z zapisów zbiera.cza, .które .są nieznane lU .inny·ch Zlbi·eralczy ci uzupeł!I1!iają ży'Ciorys 'epicki 'tego 'bohatera średniowiecza. Proiesor UniweTlsY'tetu A'rJ'k,ary, J.s.mail Kaynak, wyłowił elementy tureckie
zawarte
w ut'worac:h .ludowych IS.Łowian południowych
zapisa'nY'ch w X:IX w.
O indywłidua:lnoŚoCi 'i 'kole:k!tywnośd w dzialaillności Cepen'kowa
:mówił Dimcze
Najoczewslki, a Vlalda Urosević przedstawił
opowiadania
·0 dUiChaeh ze zbiorów
Cepenkowa.
Etnograf turecki,
Nail T'am z Ankary, przed"tawil
pierwsze prace
badawcze 'w Turcji poświęcane fol!klorowj ma·eedoń·"kiemu 'z uwzględnieniem
obrzędów i pie'Śini weselonych z zapisów Cepenkowa.
ISheJget !Pl!La'na z PrisZ'ti'llY
w ·swoim referac.i·e omówił zainterCls·owania tSilaw~stów Zlbieraniem i ba'daniem folkJloru a-bbańskieg.o w XIX w.
K'ilka refemtów
1 s·ek'cji poświęcono zagadiniellliom historycznym
zWliązJanym
z działal'nośdą Cepertkowa. 'Hiaralampie P,olenakoV'ić mówił o wypowiedzia·ch zbieracza dotyezący:ch uC'ZieS'tniJc,twa
,Macedończyków w pOWlstaniu I'UJmuńS1k~m1.821 ·r.,
Ljwben Lape pr,zedstawił tematykę hiistoryoCZną w twórcz·oŚ'Ci Marka Cepellkowa.
22 "Lud" -
tom 64
�338
Kronika
Bla'że Rii.staws,ki mówił oD rOIli folklorystyki
dla rozwoju poczucia naroldowego ludu
mace.dońskiego
w XIX w. z uwz.gilędnicaiem
dZ'iał.a'l'noś·c
i Cepcnkowa,
lt1atomiast
Risto Poplazar·ow omówił ,t-eiksty z.biera.cza O 'niektóry'ch hajdukach
mace'Ciot'lskich.
W n se'kcjii takad.emik Wasil Jljow:skizajął
Isię pr,ozą Cepeakowa, Ga'ne TodC'rowski ·omówił wJi·ersz.e'nap~sane przezzibieracza
w II połowie minionelgo stulecia,
Woisław Ja ćow:s,ki zajął :się anailizą dramatu
"C'nneW,ojwoda"
oraz pie·śni hajduc.hch zapisanych
przez z.bieracz.a "Spiro C'rne" i ,.,Geongi !IJazot". Akademik
B.laże Kone,ski omówił paralele językowe zapisów Cepenkowa li nie'ldóry,ch ilrmych
tekstó'w ma,c-ectoń:5'ki,chz XIX w., Bożo IW~ctoewlski zaś przedstawił
iba·zę dialektologiczną języka !Marka Cepenkow'a. O języku Cepen'kowa w bajkaich mówił Blagoja Korubin, a Law 'KaroWIsiki o 'nawa'I's'twJieniach języka poetyckiego tego zb~cra,cza.
Dysk'llsja w obu sekcja'ch Ibyła bog.aiba. Poctsumowami'a clbrad dokonali Kiiril
Penuszlis-'k'i ·dla pi,erw:szej ,sekcj.i, a d'la drugiej Ruża ~a!l1o,ska.
Referaty
wy.gł.oszone ma sympozjUlm wykazały
jak wie'lkie ,znaczenie miała
dZ'iaba'lno'Ść O~pe.nkowa dla roZ'woju !kultury Ispołecznej Mae,edończyków.
'Kole S,i.rrViczijew
Ln.I WAiJNiE
'ZGIROMAIDZEJNiltEDELEGArrOW PTiL I SESJA NAUJKOIWA
W TOiRUlNIU ,W DNIACiH 16 - 16 'WRZtEśN'IA ;1978
Dnia Hi wrzesma
1978 r. obradowalo
w Isalach Muzeum tEtnogra'ficznego
w 'Toruniu '5:3 Wa'llne .Z,gromadz'enie Delegatów PTL. IPorzą,dek zebrania był następują.cy: 1) Powołanie przewod!nkzące:goobra,d
i członków Komisji 'Wnioskowej;
2) Uczczenie pamięci zmarł)"ch w oiągu oSlta't'niegonoku ,członków IPTiL; 3) Odczytani'e protokółu z '5i2W,alnego 'Zgromadzenia ,Delegatów; 4) Sprawozdanie
z działa1lności Zarządu Główne~o PT.L; 5) Sprawozdanie
finansowe Zarządu Gl. i sprawozdanie Komisj'i Rewizyjlnej; 6) Dyskusja; 7) 'Wolne głosy i wnioski.
Ad 1. Na przewodn1iczącego WalnE1go Zgnomadzenia
powołano
jednomyślnie
dra LUl1Igina Ma'lklkiego, ,na profto'kalamtkę ,mgr E. ,Bie~aj zaddziełu
torut1skiego.
Do Komisji Wniostkowej Wylbra-no 'Il1Igra Ja,cka HednarskJi,ego z Oddziału poznańskiego, ,mgr 2afię Jareclką z Oddziału wanszawskiego i dr Krys,ty'nę Marczak z Oddziełu 'lulbel:s.kiago.
Ad 02. Dr L. Ma'liLckJi oruczY'tał 'nazwiJska 2lmarł)"ch 'cz.łonków: mgr Bolesław
Lopuszat'llski z Kra'kawa, mgr Piotr KaJ.eoCiak ,i Wa1lenty Gawron
z Limanowej,
prod'. Taideusz Pl·u.s-lWliś'niowski oraz mgr Ludwik .Mróz, ,SItanisław SzyJ,jer, mgr He!l1r)"k Onman i prof. ,M'i,ec·zysł,aw 'WOŹ'I1i;c,k,i
z MSZalny 'Dolnej, idr Wa'!1Ida Brzeska
z .pomorza, mgr :LeoontR'oppe'1 z rGd1ańsika,mgr Stefan Łysi'k z Kal1,owioe,mgr Edward
Mach z Warszawy, lVIieczylsław iChdlewa z Now,ego ,sącza. Pam:ięć zmarłych uczczono m'inU'tą ószy.
Przewodn-iczący
zaapelował
d·o zebran}'ch, by osoby b1b.kie
i współpm,~owniICY InadisyłaliżyciorYIsy
z.marły,chcz'łanków
do Zarządu Głów'nego
celem infonmowanlia ogółu rczlonków i zamie:sz{;lz,ania publikacji
w "Ludzie".
Ad 3. Pr,01-C1kółz 52 'Wa'lnego ZgromadzeTJJiia odczytała prezes PTL, doc. ,dr hab.
Bronisława
Kopczyńska-Jaworska.
Protokół został joednomyś'lnie przyjęty. Doc. Jawor.sk'a poinformowała
zehraJnylch o pr.zyZ'n<lJniuprzez ZJarząd GłÓWlny PTL hono-
�Kronika
339
rowego członkostwa
Towarzystwa
prof. dr K. Zawistowicz-Adamskiej
- byłemu
prelZesowi PTL.
Ad 4 - 5. Sprawozdalnie
z działalności
Zarządu Głównego
oraz sprawozdanie
finansowe przodstawiłsekretarz
generalny PTL, doc. ,dr hab. Edward Pie'tpasZlek;
odczytalon
rówmież :sprawozdanie
G'łównej Komisj:i !Rewizyjnej. Doc. B. Jaworska nawiązują'c do uwa'gi ,Komisji Rewizyjnej
o trudnoś'Ciach w kontakta,ch
z Zarządcm Główny'm przyzmała, że is'totnie są ,t'rudnośd w organizowaniu
spOItkań C'złon;ków Komisj'i i ·członków Zarządu, a wY1nikają one z rozproszenia
członków po 'różnych mia9tach P,olskii, utrudniającego
u7.godnienie terminu spotkania wcWroc!awiu,
odpowia'dającego
wszystkiJm zainteresowalDym. Komisja Rewizyjna zawiada,mia
o swym przyjeŹJdzie znak
kró'~kim wyprzedzeniem,
że lnie
ma możliwośd powiadomienia
wszYSitbch we właśiCiwy,m ·czasie.
Ad 6. Głos w dyskusji zabrała najpierw dr Anna Kowa:lslka-Lewkka
oceniając ikrytycz'nie Zlarzucenie zwyczaju wysłuchiwania
ppzez Zgromadzenie
sprawozdall poszczególlnych Oddzia'łów. W tej sytua'cji ,ogół nie jes,t zorientowa:ny w pr,acy
Oddziałów, co un!ielffiozliwia dyskusję na ten ,temat. Sprawozldania takie winny być
składane nawet kosztem skrócenia
,gesji naukowej.
Wniosek dr A. iKowa,lskliej-Lewickiej poparła prof. dr Maria Zmamierowska-Pruf,ferowa
proponując,
by na
następnym Walnym Zgromadzeniu
poświęcić 'tym :sprawom choĆlby cały dzień. Do
zda'nia ,dyskutantelk
pr,zy,chy!lił .się 'również mgr J. P. Dek,owIski, który 'nadto
s,tWlierdzH, że sesje 'naukowe przelcliążla'ne bywają referatami,
wygłaszany:mi
pnzy
tym często językiemzJbYlt hermety,czmym. Bra'k potem 'cz'asu na dyskusję. Potdobne
uwagi wypowiedział dr L.Malkki.
Prof. dr Alnna iKutrzeba-'Poj,narowa,
zgadzając
się w zasadzie ,z przedmówca'mi,
Zlgłos·iła zarzu't pod adresem O'rg'a1ni1zatorów, ż'e
w ostatniej chwili polecili 'skra'cać referaty, stąd niektóre z nich robiły wra'żenie
niedopra,cowa'ny,ch. W związku z niedoinf,ormowaniem
członków iPTL w zakresie
pracy posz'czególnych Oddziałów
stw'iendziła, IŻe także Zarząd Głów.nyodczuwa
brak informa>cji o ty'ch pracach. Dr L. iMaLiloki przy p omni a,ł propozycję Zarządu
Głównego, by w kaŻldY1mroczniku "Ludu" załączać doda,tek zawierający
informacje o działainośoi Zarządu i Oddz~ałów.
Przedist:awioie! Oddziału w MSZJamie DoLnej - nawliązmjąc do trudnych
warunków pracy wnicktóry'ch
Oddziałach
- przedstaWlił trudną 'sytuację lokalową
Oddziału wM.szanie Dol'nej i zwrócił 'się o iJnterwencję ,Zarządu Głównego w Urzędzie Mias,ta w Mszlanie Dollmej (:budynek wzniesiony w latach międzywoj,ennyeh
dla celów PTL zajęły obeanie magazyny GS).
Dr Wanda Jo'stowa z Zakopanego
poruszyła 'sprawę Oraw,skiego Parku Etnograficzlnego w Zubrzycy Górnej,
któremu
bralk w tej chwi,lli f,a,chowej opieki
(s.kans2In ten istnieje już pnawie 25 Ila,t). DyskUltantka zwrólcHa s:ię o h1!terwencję
Zarządu Głównego wiej !sprawie w IMi'llli:s'terstwie Kultury i Sztuki.
Bo,rUls.lJonozbyt WOlll11e
tempo u:kalzywan~a się wYldaw'l1J~ctwPTL, jak n,p. "A,tjlasu Poliskich SItrojów Ludowych".
Dyskutowalno też sprawę podwY'ż,szelllia ,składki
członkowskiej 'z30,do 40,- zł rocznie.
Odczytanopi'Smo
Mlilllistersiwa Kultury i SzJtuki o przyznaniu
zŁotych ,odznak
za opiekę nad zabyitk,ami. Ot'rzymały ,to odznaczenie nalStępują'ce osoby: K. Skłodowska-A'ntonowi'Cz, Z. Pieirzykow~ka,
R. Tuibaja, E. AI1szyńska, Z. Z.gierun (wszyscy z Oddziału 'torull,skie,go).
,Ald. 7. Komisja 'Wnioskmva pl1zedstawila Zgromadzeniu
na'S'tępujące wnioski:
1) Wniosek Zarządu
Glówlnego nadanie
honorowego
-członkostwa
prof. dr
M. Priifferowej li dr M. Żywirslkiej ;2) Wniosek Oddziału w Zakopall1em - zorgarlIizowaiD'ie 54 Walnego Zgroma,dzenia
PTL w Zakopanem;
3}Wni05ek Oddziału
22·
�340
Kronika
w Zakopanem - połączenie Orawskie,go Parku Etnogmliicznego w Zuhrzycy Górnej z Muzeum Tatrzaósbm
w 'zakopanem
ja1ko Oddziału :Muzcum Tatrzaóskiego;
4) Wniosek Oddziiału k'rakowskiego - prwz'nacz.anic w przyszłości wiqcejczasu
na
,obrady WaLnego Zgromadzenia, nawet kosztem sesji naukowej oraz przclprowadzanie więlkszej selekcji referatów;
5) Wniosek doc. dr hah. B. Ko,pczyó,kiej-Jaworskiej ~ w zwiąZJku z planem regula,cji Wisły Zarząd Główny PTL winien zwrócić
się do N.aczellnej !Dy'rekcji MUZieów, kierowników
ka'tedr ehlO'grafi'i i Oddzi'ałów
PTL o włączenie ido planów naukowych na najhliższe ,1a,ta badal\ nad folklorem
wiślalnym i WSZiCZąĆ
sta'fania o uzy:s'kanie odpowiednich funduszów od kierownictwa problemów węzłowych :i rządowych {Oddział torUl1iski opracował już wytyczne
do tych badaó); 6) ,Wniosek Zarządu Głównego - dclega'tów 'na Walme Zgromadzenia wY'ibieJ1aćw Ji,c,zbie ,po jednej os,obie na 10 c:z),clll!ków,by umOlż'liw'ić udział
w Zgromadzeniu wię\k\Szej grupie 'przedstawicieli {sprawę ,tę pozos{awiono do pnzedYiSkutowania na następnYlm Walnym Zgromadzeniu); 7) Wniosek Zarządu Głównego
OddZ!iały powinny zawialdamiać Zarząd Główny o .zgonie członka, by z kolei
Zarząd mógł zawi'ad<l!miać p09Z!c,zególne OddZJiały; 8) Wlnius:cik ogólny - pr,zesłanie
depeszy z wyraZ!a!mi Iszacunku i żY'czeniami powrotu do zdrowia pwf. dr K. Zawlistowicz-Adaimsbej;
9)Wlniosek Odziału łÓidzkliego - wznowienie choćby w formie powiel'a1czowej BiiuJletyrnu Ilnforma,cyjnego ,PTL; '10) Zgłoszenie przez Zarząd
Główny do Radia i Telłewizji propozycji or,ganizowania prwz członków PTiL ,te,łeturniejów
oraz ,innych audy,cji o tematyce e1mografkznej; 111)Poidniesienie składki
roclZ!neo do 40,- zł (sipm'Wla ma być jooZJclzepnZieldylSlku1bOlwana
pI'zerz Oddz1iały);
12) Zlecenie przez Zarząd Główny opm'cowania ,dyspOlnendy wydawnictw
PTL
w ,celu szybszego iJch rozpowszechmie,nia; 13) Zarząd Główny w1niien Ispowodować,
,aby wyldawnilclUwiaPTiL możina by~o nabY'wać we w's:zysltJk:ic'hk6'ięgarniadl "Domu
,KsiąŻJki", ze szczególnym uWZlględnieniem regionów, do który'ch wydawnictwo
się
odnoSli; 14) Koni'emme uzma!je się wzmOlżEm'iewY'si~kó'W,by jak najlprędzej z.akoiwzyć
pełne wydainie (80 tamó:w) Dzieł wszysbldC'h Os'kara KoLberga i opracować brakujące zeszyty "Atłasu Poł'skich Strojów Ludowych"; 15) Wniosek Oddziału w Mszanie Dolnej - o ,interwencję Zarządu Głównego 'w sprawie zwrotu Oddziałowi budyn1ku przeznaczonego ,na Isiedzibę Oddziału.
Ws,zysbbe wnioski zasltały jednomyślnie przyjętc.
SESJA NAUKOWA
W ,dniach 1,5 i 1.6 września 1978 r. odbyła Isię w Toruniu sesja naukowaP'I'L
pod hasłem "Region - przy,czyny ,kuLturowych z'różni'cowaó", zorgalnizowalna przez
,Oddział toruński PTL, IZalklad EtnograJii UMK w Toruniu i Muzeum Etnogralficzne w Toruniu. W sesji poza członkami PTL wzięli udział etnografowie z Czechosłowacjli, RUlmuni:i, SZlwec'h i ZSRR. WYigłoszono 7 l'efell1atów i 4 kiomul1Iikaty.
Dwa pierwlsze referaty miiały ,charakter refileksj.i 'teorety,cznej i metodologicznej. Wy:glOisHyje pr,of. dr Zoiila Sioikol,E'lwkzi ,prof. dr Ainna KUltrzeba-P1ojnano'Wa.
Prof. Z. Sakolewicz w SW)1m referacie Zróżnicowanie
kul/,tu,ry a st:rukt'ura kuUury
omówiła meltadologi'czme zagalCln:~eniaz'wiąJZia'nez ba:dan'ielm wylbwlorólw kultur'olWy'ch
i ich związek z !ba,daniem regionu lila 'przykładzie
rY'ha,ckich 'na'rzędzi kolnych.
Prof. A. Kutrzeba-Pojnawwa
w referacie Krajobrazowe
,i etniczne wyznaczniki
T.egionu )cu/tumowego 1'0lZlważ'ała zag'aldnielllie" c:zy i o ile g;mn'i'ce dawnyoh
po.dZ!iałów łlislbOlfY'CiZlnY'Clh,
aiCtm'ilIll1sltnac
Yljnylclh,włalslnośd dW1ors'kied i in., wy,znracZ'Oll1e
�Kronika
341
w przeszłości, są :na 'ty'le !trwałe, że mOŻlna je pojmować jalk,o wyzna'czniki odrębności współcwsnej
'kultury regionu w jej al'chaJiczmej w'al'stwie. RozważaJni,a swe
referentka
oparała
na materiarIe z badań Ośrodka
Wa'I1szawskie'go ,dotyc'zącym
Kurpiów, Pusz,czy R'a'domskiej i Pogó'rza Karpackiiego.
Tematyki ,ogólnopolskiej lub doty,czącej znacznych połaci kraju dotyczyły
referaty prof. dr iM. Znarmierowskiej-lPrtidJferowej
oraz doc. dra hab. E. Pietraszka
i mgra K. Bra'una. Prof. M. Prtifferowa
w swym referacie ,Przyczyny zróżnicowania kulturowego
w ryhołóws,t,wie
morsrkim i śródlądowym
przedslba'wiła czynniki
wpływające
na zró;i;n'1cowa'nie elementów
's,kł3Jdowych kurltury rybaka
oraz ,oddziałują'ce na pI'ZJC'ksZJtał!CiCnia
się tej k,u~tury na wy:bnanym oibszarzre porsIki Półmocnej. Doc. E. PiC'traiszek omawiając
z'różlll'icowalnie przestrzenne
,(regionalne)
wSlpMczCJsnegiobUJdowni'ctwa ludowego ZJwrócił uwagę na kOl1Jiecrzmośćzajęda
się
także 'nowszymi ,formami budO'wnidwa
'wiejskiego i podmiej'slkiego obejmującymi
wszelkie rodzaje za:budowań wznoszonych
tzw. systemem gospodaI'czym. Pod!kreślił również zna/czemie wz·orców zewmę'trZJnych, k!tóre wpłymęły na wytworzenie
'się
nowego stylu w ibuldownrc'twie wiejrs'kiJm. Mgr K. Braun w siwym ref.era.cie Zróżnicowanie
aktywności
,t'wórczej ludności
wiejskiej
w Polsce przed!s,tawił wyniki
badarl ankietowy'ch
Ina ,temat tWÓI'czośc,i 'artys'tyczmej w śrOldowLsku wiej.skim
małomiasrte'CZ'kowym, przeprowadzonYIch
w Ilatach 1977 - 197,8, porównując
j·e·
z wynikami 'ogólnopo!:s,kiego ,kanikursu na ar,tysty'czne rękodzieło Wisi w 1978 r.
Osobną grupę stanowJily rerfera'ty gośd zagraniClz'ny,ch, które wprowadziły
słuchaczy w problema'tykę ba,dań rnad zróżni,cowamiem regionalinY'm 'ich 'krajów. ,I 'tak,
C. H. 'Di!llhalgen mórw'ił o przyczyna,ch ZJróżmi'cClwańku[rtUlrlorwych w SZlweeji (Przyczyny
zróżnicowania
rkLl!lturowego
regiionów).
,Podobny
charakter
miał refera't
W. iBondar,czyika poświęc.ony k'sZltaftowan'iu 'się ,grani'cy TegiOlnów etnOlgra:HcZJnych
na Białorusi
Obaj referenci porsŁuży:]i s'ię kO'!YlIplekSlolwą
mertoidą wyrzmac,zaniia terytoriów etnOlgrafi'czmych bionjlc poid Ulwa,gę Źiródła hiist'Ory'clZne,geografirczne" językOIwo.
i etmograii.cZJne li podkreśilając
przy tym ważlną rolę ś'f'Odowi'sk a geogra'filczne,go,
cZ:,1Dnii;kóweJkono:miczny,ch, politycZJnych oraz wpływów obcy;ch grup etnicznych na
kształtowa'nie się oldrębności reg'iana'lny:ch. J. M. Forma,giu z :Rumulllii w siwym bogato ilustrowanym
przeźroczami
referade
Jedność i różnor'Odność
rumuńskiego
stroju
ludowego
omów'ila szeroko unifikujące
i etno.różnicujące
cechy s'trolju l:udowQgo.
Komunikaty
skupiały
się wokół pI'OIblemat yki regiona~nejPo}s,ki
PMnOlcnej.
Wsikazywaly przede wszystkim
przy,czyny pewnych asipektów zróżmkowań
ku!l't'Urowy'ch. Doc. T. Karwicka z UMK w Toruniu w kumunikacie
Grv.nica zaboru jako
czynnik zróżnicowania
etnograficznego
regionu zwróciła uwagę na różmi.ce w poEtyce i organizacji życia jgospodaI'czeg,o w zaborze prulSlki<mi rO'syjslkim jarko czynnik i wpływające
na różnice w ,kulturze
ludowej
obydwu zaborów. Podkreśliła
też znaczenie sa,mej granicy jaikoe!lemelntu
kształtującego
kultu-rę i 'świadomość
mieszkarlców wsi. Komuni'katy mgra R. Tubaji i mgra J. Święicha z Muzerum Etnograficznego
w Toruniu
(Wpływ
pruskliej
polityki
administracyjnej
na zmiany
i zróżnicowania
budowniiCtwa llhdowego Pomorza Wschodniego
w XIX i XX wieku
oraz Wpływ granic zaboru na kształtowanie
się różnic w blhdownictwie
ludowym
Kujaw)
dotyczyły 'palitylki i zarządzeń administracyj'nych
niem:iec,kich władz zaborczych jako 'czynników l5'ty:mulująrcych przeabra,żenia
w 'trady,cyjlnym budownictwie 'ludowym tych 'reglionów. WresZJcie mgr J. Che rek z Zakładu
Etnografii
UMK w TorUlniu w swym komunlikade
Różnice w obrzędowośdrodZ'vnnej
i dorocznej
ws,i pomorSkiej
zajęła Isię zróżni1cowaJniem wspóŁczesnej ws'i w zakres,ie
zachowania
lub zarzuceni,a traJclycji spowodowanym
r6żmicami ekOlnomiczmymi.
�342
Kronika
Uczes1tnicy dY'skusjli Zlwrócili uwagę 'na trudności
związarne z \vyznaczalniem
granicy regionów etnograficzny'ch,
zmicniają'cy'oh s,ię przecież w rożnych okresach
historycznych.
iProf. L. Teren'1Jiewa ze ,Związ!ku Radzieckiego przedstawiła
zebranym metody stosowa,ne w dziedzinie badań nad regionami, żeszczegó,lnym
uwzględnieniem metody kartograhczmej
(altlasy). Zwróciła 'też uwagę na nieadekwatność
niektórych
zasięgów wytworów kuHurowych
do granic regionów etnog'raficznych.
Omówiła zagadnienie
stref kulturowo-,geO'graficznych
odgrywających
wa'żną rolę
w etnografii radzieckiej.
W podsumowalniu ,dyskusji podkreślano
uwagę problematyki
badaó regionów
etnografkznych
nie tylko dla celów ściśle naukowych, ale 'także po to, by wzbudzić w społeczeńs,twie umiłowanie 'tradycji narodowej tak żywo przejawiającej
się
w problematyce
regionalnej i będącej jednym z podstawowych
czynników kształtuj;1cych postawęobywate1ską·
Opraeowata
Teresa
Kar wieka
JUBILEUSZ 50-LECIA PRACY NAUKOWEJ
PROF. DR MAIRH ZNAiMiIE:ROWSKIEJ-PROFFEROWEJ
W połąc7!e'niu z 53 Wa],nym ZgromadzEmi'em Delegatów PTL i sesją naukową
w dniu 15 września 1'978 r. w Muzeum cBbnograficznym w Toruniu odbyły się uroczystości50-lec'ia
pracy 'naukowej prof. dr M. Znamierowskiej-PruJf:ferowej.
Przyby.li na 'nie liczni goście z kraju i zagrani'cy. ,Zeb:'anie otworzył wiceprezes OddZJiału toruń:skiego, dr Witdld Armon. Powitał on przeds.tawcieli władz w osobach:
wi,cewojewody toruńskiego - mgra Karola Sz'czy,gła, sekretanza KW PZPR w Toruniu - Tadeus.za Fi],~powiClz'a,sekreltal1Zia KomiJtetu lVIiIC,jlskiego
PZPR w Toruniu
- mgra Benedykta Lesz'czyńskiego, 'sekretarza KW ZSL w Toruniu - Zofię Kalil';z,
prezesa T,owa!rzy,sltwa Nau'!~OIwe!gJo
w TOI'U'n1iu- prof. dJ''a K'OInrada Górskiego, pl"'Orektora Uiniwersyteltu lim.M. Kopernika 'w Toruniu - prof. dra Jerzego Tomalę.
prezesa Towarzys'twa,Przyjadół
!MuzeumEtnograficznego
w Toruniu - dm Alfreda Arend-ta, dyrek'tora Nacze1nej Dyrekcji Muzeów 'i Ochrony Zabytków MKiS ~
dra Bogdana Rymaszews,k,iego, prezesa Polskiego Komitetu ICOM, Rady Naukowej
Muzealnictwa
przy Ministensl1wie Kultury i Sztuki, dyrektora Muzeum Nawdowego 'w Warszawie - prof. dra Stanisława Lorentza, wi'cedyrektora Muzeum Narodowego w Warszawie - dra Anti'rzej,a 'Jlihchałowskiego, przeds,tawicieli muzeów z oaJ;ej Pohki, gośoi zagranicz'nych, ,człom:ków honorowych PTL'. prof. Ludmiłe; Terentiewą ~ dyll'Elktom jJJ1jSltytu,tuEtme>gJnaJJii
w Leni<ngraidZlie omz dra Wa"ila Bondwrczyka z Akademii Na:uk ZSRR w Mińsku, dr Antoninę K. ,PisaI'czylk z Dusza,J1ibe
w Uzbektstanie, doc. ,Jerzego Damborskiego z Czechosłowacji, dr A. Plessil1lgerową
z Muzeum Etnograf,iczJnlego w ,Pradze, dr J.Formagiu
z Rumunii, prof. dra C. H.
TiHhagena z Ar,chiwum Folk1orystycznego
Muzeum Nordyczmego w Sztdkhdl,mie,
a także wszystkich zgromadzonych goś'Ci.
W imieniu władz poEtyczny,ch ,i 'pańs,twowy,ch powitał ,wbranych wicewojewoda mgr K. Szczygieł, który podkre~lił rolę etnografii w do,bie lindus'iria'lizacji jako
źródła wiedzy i inspiracji
artystycznej
'omz ważnego elementu w kiształtowaniu
świ!adomośd nawldowej. Z kolei dyr. Muzeum E,tnograficznego w Torm,i'll, mgr Alekisa,nder Bła'chowGki, podziękował Jubilatce
za ,twórczą pralcę związaną z powołaniem do życia Muzeum. Wyrazem uozuć żywiony'ch ,do JuJbna'1Jki przez ~racowni-
�Kronik.a
343
ków Muzeum ma być dedykow,any ,J'ej RocZ/nik !Muzeum Elt'nogroafi,cznego w Toruniu. Pr,of. dr A. IKutrze'ba-iPaj'na'rowa
przedstawiła
iy'ciorys 'naukowy
JUJbilJatki,
podkre'śllając jako cechę będącą motorem Jej poczynaó nauiko:wych ciekawość 'Ś'wiala i ludzi. !Podkrdlila
także fakt, że pomiJmo bardzo roZ'ległych zainteresOiwań pmf.
M. P.rillJ'e~,owa stalasie;
wY'biLnYilTI'spec'jaUistą w 'dzi'edzioni,e muzeabnvotwa, ,co sprawilo, ż~ jest o()nu człon'kiem ,wielu :,nsty'tucji pCilsk:,ch i zagranj'cznye,h, na Ikznych
kongresac.h i zjaz·dach .reprezentuje
polskie muzeaJ:nictwo eŁnograificzne i krajowej
muzeologii
prze:kazuje
doś'Wia'dczen ia pla'cówek
zagrankznych.
Podkreśliła
te'ż
wage; Clsiąginie;ć badawczych
i rozleglą wiedzę Jubi'lal1ki w zakresie
rY'bołów:s'twa
lud Oiweg,o. ,Przypomniała,
że ,prof. M. pru.fifero'Wa całą swoją pra,cę tralIduje jako
słu:!!bę czlowiekowi i nauce. Następni,e prof. S. Lorentz w s'Wym wystą'pieuiu
z,wróeil uwagę na zas'ługi J'ubirl,atki Ina polu muzealnidwa,
PodkTeślił Jej rolęorganizatora li konsuHanta
przy pow~tawUiniu Inowych muzeów typu 'skansenowskiego,
jak również Jej zasługi 'dla plYwsta'nia ,Muzeum E'tnognarf'iczncg,o w Toruniu, Kończąc swą ,wypowiedź wyraził najwyżs'zy .szacunek i uznanie dla J,ulbi,latki za wkład
do skarbnky
kul,tury pahkiej,
Sylwetkę
prof. ,;yr, Prii.fJerowcj
,jako reprewntantki
nauki
i jako cz'łowieka
wzbogaciła wypowiedź
prof. K. Górskiego. Wspominając
przede wszystkim
pierwsze Jata 'pracy w powojenlnym T,oruniu prof. K. Górski ZJwrócH uwa:gę na dar zjedny\vania sobie ludzi przez Jubilatkę,
która to cecha ułatwiła Jej stworzenie
Muze,um ,Etnograficznego
w Toruniu. Również wicewojewoda
toruńs'ki, mgr K. SZJCzygiel, życząc .Jubilatce zdwwia
i dalszych lat owocnej pracy podkreślił
wielką
rolę,
jaką odegrała ona w T,oruniu w dob~e organizowania
życia kultura'\onego i naukowego w mieś,cie po drugiej 'Wojnie światowej,
a taki,e ,póżniej na teren'ie dzisiejszych województw bydgoslkiego, toruńskiego
i włocłaW!skiego.
'Prorektor
UMK, prof. J. T,omala, zwrócilł uwa,gę na naukową
i !dydaktyczną
działalność
Jubilatkoi na toruI1skiej
Uczeł'ni, a ,dr B. RymaJszewski
złoiył prof.
:\1. PruHe,rOlWej wymlzy \Vdlzlięoc,z.nośdza PI'a,cę we wSlzy'sltikkh dJ.liedziJnach uZ'fi31nyoch
przcz n-ią za społecznie potrzreJbne i kończąc swą wypowiedź za'kamun"i:kował zebra,nym, że iRa,da ,PaJ)'Stwa na wnioos,E;lkwła'dz toruftsiki'ch odznaczyłaJ'uhilalkę
Kr.zyżem KomandorskiJm Orderu Odrodzenia ,Polski (odznaczenie zostalo Iwrę'cz,one w czasic popołudniowyc,h obrad).
Odczytano
depesze ,i ,Ii:'lty gra'tulacyjne
,naJd,esłane z kraju
i zagrani,cy. Najważniejsze
z 'nich, oto ży,cz,el1lia i wyrazy uZ'nania od Minis-tna Kultury
i 'Sztuki
ZygJmul1lta Na'jldc,\Vslk'iego, przewCldn~oc!ząlce,goWtRN w 'Doru-niu, I Sekretar,za
KW
PZF R Bolesława K;alP'~tall1la,b. dlul~olebn'ieJgo pnZHW()ldrrJ.oiiCZą'CCigO
WRN w BYldlgoszczy
Aleksandra
Schmidta, 'Wojewody ,toruń:skiego Jana Przytorskiego,
wojewody
by.dgoskiego Edwarda
Lehmana,
prezydenJLa m. Torul1lia Gracjaona Leczylka" prezesa
WK ZSL w Toruoniu Józefa Mielni'czuka,
rektora UMK iRy,sliarda Bohra,dyrektora Insty.tutu Archeo'logii
:iBtnO'grafii
UMK Ka'zimierza
Zurow,skicgo,
v;icemirnistra Oświaly i Wychowania
Zygmunta
HUrszczy, prze'Wodlniczącego Sejmowej
K,omisji Kultury
Wi'tolda Lassoty, Sekretarza
NK ZSL Bronisława
Owsi:anika, przewodrnicząceJgo Komi,tetu Nauk Eltnolo,gi'cznych PAN Józefa ,Bul'szty, wicedyrektora
Mors,kiego Insty,tutu Ryibac,kiego .Andrze'ja ,Roopelewskiego, dyrekitora I,nstytutu Rybołówstwa
Srćdlą,dowego
w OlsztYlnie .laona SZJczU1bow,siklego, redaiktor.a naczelnego "Polskiej ,s2'Jtuki Ludowej" Aile'l<JsoandraJaic'kowskiego.
Podczas uroczYls,tośd jU'bi,leU'szowej 'zostały wręcz,one
ski'c,go przyznane
przez Mini'sterstwo
K'ul'wry i Sztuki
Działacza Ku'l'tury". Otrzymały
joe 'nas'tępują,ce osoby: E.
T. Karwkka,
B. ISzychow5ka~BoEfuel, L. TyczYI1Sika, J.
przez dyr. B. Rymalszewodzna'czenia ."Zasłużonego
Bi,e;gaj" B. HOI'baoCZewski,
Zelechow,ska,
W. Armon.
�344
Kronika
Oficjalną ,część zaJkotlczył Ikoncer.t Kape]la Bydg,os,tiElns.i;s,i Zespołu Ma1drygadistów pod dyr. W. Szymallls'kiego. Tego s<lJmegodnaa ,o godz. 20 'odbył się wieczór
;tow,arzyski, podcza's którego składano w dalszym 'Ciągu ~Y'czElnil3Ju:bi'latce, wspoaninano przeżydl3 z okresu pra,cy w Muzeum .i badań terenowy'ch. Jubi,la,tka podziękowała ze!br<l'nym za wyrazy uznani'a i serdecZlne życzenia.
Janina
Cherek,
Teresa
Karwieka
DZIAŁALNOŚC
ZARZĄDU GŁOW.NEGO PTŁ W OKRESIE IX il9,76 X 1979
LIV WAIJNE Z:GRJOMADZE.NJ;EDELEGATOW PTL rw ZAKOPANEM
'.(19 - 21 X .1'979)
LIV WZD ,PTL .odbywało się po upływie 3~letrnej kadencji Zarządu Glównego, wybranego
d'nia 14 września 1'9,76 r. na LJ W,ZD w Krakowie. Gospodarzem
LIV WiZD był Oddział zakopiailski, jeden z najmniejszych
od:działów PTiL. Na rok
·1979 przypa'dł jUlb~1eusz ,Muzeum Tatrzańs'ki~g,o w Zakopanem
im. T. Chalubińskiego ·oraz ·2'5-:lecie MUneum Orawski ,Bark Etnogra:ficz'l1Y w Zubrzycy Gór;nej. 'w zw.iązku ,z .tym progra,m isesji nauik:owej obejmował zagadnienia 'kultury
Podtatrza
,oraz historię, .osiągrrięcia i aktualne
problemy oby,dwu wspomniany'ch
muzeów. Na se!sjli:,któr,a ,odbyła się 19 p132Jdziernika w sali lMie,j'sIkiegoDomu KUJItury, prz,eod'$taJWionezostały następując·e relfer,aty: M.u.zeum Tat,rz'ańskie: przesz/ość
teraźniejszość
przyszŁość WiJtClld Paryski;
Wzajemne
kontakty
ltuino{:ci
wzdŁuż ,i w poprzek .K.arpat prof. dr Roman Reiillfuss; Regionalizacja
mieszka,lnego budownictwa
lud.owego na pó/noenyeh
stokach
Karpat
dr Jerzy Czajkowski; O gęsUch a bassetach !Z Pod haLi - doc. dr LUldvik Kumz; Etos gospodarczy górali
spiskich dr Zbigniew Bialy; Rolnictwo
orawskie
na tle stosunków
demograficznych
i gos'Poda.rczych dr Wanda Jos'towa; Ziemniak
wekonornice
i kuLturze Podihu,la - dr Arrna Kowa,lska-lLew:icka. Przedstawiono
i komunikaty:
Z dejin etnogmjicokych
VYS'kUffiOV
V oblas,ti
Vysokych
T&tier dr .Jan O'leonik;
Kultu.ra
Cyganów
Podhala ,i S.pisza dr Adam Bartosz; Bada7lJia nad zagadnieniem technikii
chlo')JISkiej na Podhalu,
Spiszu i Oraw.ie -dr
inż. Henryk Jos't;
Dzieje
organizacji
Muzeum
-
Orawsk,iego
Parku
Etnograf.icznego
w
Zubrzycy
(przedstawiła
dr rwanda Jostowa w dniu 20 października
przy okazji wycieczki do Zu;brzy,cy G. i zwiedzaTlii,a OPE).
Obec'nych bylo ma obradach Isesji blisko 250 osób - C12:ło.nkówPTL oraz licz'l1ych o.sób z Zakopanego, ,z udziałem p rzetdstawi'cie<li wŁadz miejskich
i wojewódzki·ch.
'W 'nie,dzielę 21 paŹJdziel"l1Jilkaodbyło Isię Walne Zgromadz,enie Delegaotów, ,któ'r·e :m~ało przyjąć :sprawozdaJnie Zarządu Głównego po upływie je,go 3-letnicj :kadencj'i i ·do'ko'nać wYlboI'u nowych wła'dz Tow.arzyts'twa. Dość nieoczekiwanie
jednak
dla ogółu delegartów Główna Komilsj:a ReWliizYÓln~,
po szczegół()lwym p'I1zeds,ta;wJeu1du
:swytCh ,ozynności kOllotrolnytch, zwłaszcza dokonanych w biurre ZG,rne
przedstawiła ZgromaJdzemiu w,niosku 'O ,absolutorium
dla ZG, Jecz z.aproponowala przedłużen:ie jego kadencji o pól l10ku w celu U!5Uinięcia wytlm:ięltytch niedociągnięć,
.a Jlas'tępnie dokona'n:ie w)"boru nowych władz na nadzwyczajnym
WZD. Po dyskusja, IW któr'ej ZJabrali ,głos m. Ii,n. prezes ZG PTL doc. Idr B. :Kopczyńs!ka-J'awOI'ska i 'sekretarz gen. doc. dr E. Pietraosz'ek, zebnani ucnwarJili 'niemal j.ednoGórnej
�Kronika
345
głośnie przedłużenie
ka,dencji Q';G w do'ty,chczasowym składzie na jeszcze jeden
rok, do 'następnego, LV 'WZ[). GKR opraoowała swe końcowe :sprawozdanie w przed-.
dziell WZD (im. in. ze wz,gnęldu na chordbę jej przewodnkzącego
dra L. MalliJckiego oraz potrzebę włącz'ElITia wyni,ków wrze.śniowej !kontroli w biurze ZG) i nie'
przed:>t'a!wi~a jego tre,ści ZarządowIi Głów:neimu pr,zed wygło:Slze!niem go wloibec ogółu delegatów po .sprawozdaniu ZG. Referował je prcxf. dr F.Wokroj
pod InieCJIbecnośćcharego
dra Ma.licikiego. W tej sytuaicj,i dy'Sku'Sja ogmnkzyła
!się do !bardziej,
,ogólnych wyj,aśnień i propozycji.
Sprawozdania
złożyJ!i też delegac.i Gdd7Jiałów, z wyją'tkiem 'trzech, którzy wcześniej opuślCili obrady W:ZD.
Ze względu na późniejlsząniż
zwykle porę odbycia WZJD i koniec7Jność zajęcia się przez Prezydium IZlG analizą isprawozdania GKR i zawartych w iIlim uwag
kry,ty'cznych 'nie zdołano w porę przygotować
pe~ny,ch Itek'stów ISprawoz'dań do kolejnego 'tomu "Ludu", ograniczając
'slie; do n~niejszej lSuma'rycz'nej iTlJfollma1cji,zawiemjącej najważniej:ne
ełemon'ty sprawozdania
z działafIności ZG za okres 1976- 1979 i charakterys,tyke; iddkonanych bezpośrednio
po nim czynnoślci kOIJJtrołny'ch,
a t'akżc Z1więzłeda!ne o przebiegu WZD.
PrZiedłożone na LIV WIZD s P l' a w o z d a n i e ZG za okrels od września
1976
do października
197'9 ,zawierałopodabneelemerrty,
ja,k spmwozdalnia składane na
poprzedl1lich IZgromadwni'ach. Reaktywowane
zostały w 19'7'9r. 2 Oddz'iały: w Szczecinie i w Limanowej, dzięki czemu jest obecnie 21 Oddziałó,w terenowych.
Ogólna
liczeibność nłonlków PTL wzrosła z 747 osób w k0l1CU 19,7,6r. do 8911osób na dzień
1i8 paŹldZJiennika 1979 L, mimo Iskreślenia nie!k!tórych ,członków, zWiła's7Jczaza!legających od dawna ze składkami.
Poprawiła
się ,opłaicalność :sikładek, 'choć :istniały
nada'I ,trudne do wyHumacz,enia za'leglości w kilku Oddziałach
(Wrocław, Ko,gl'JaliJn, Sall1'ok,Wa'rszawa).
W II'a'ta'ch,1977- '1979 nadano gOldnośćcz!łO'nka honorowego PTL iClzterem 'Osobom:.
pwf. dr Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej,
prcxf. dr Marii Z'nam:ieroW'slmiej-Priifferowej, idrAin'toninie Pi'saf'czyk (Duszanbe, Tadżydka SRR) i ,dr Marii Ż:ywi'rskiej.
Na ostabnim płenarnym posiedzEJniu ZG uchwalono przeds,tawi'enie wniosków o nadanie C1zlcmkO'S1twahOlnolroweig1oPTL dla mgr T. Wiięclkorwlskiego', em. prezesa
"Cepelii", prof. Boli Gundy z iDebreczyna ·oraz doc. D. K:aidlubca z Zaollzia.
W paź:dzierniku 1'9'78 1". Prezydium
Polskiej .Akademii Nauk przY7Jnalo 'nalS'zemu Towarzystwu
Medał 25-,ilecia PiAN za wY'b~tne zasługi dla nauki pdhkiej.
Cz!terech czlOlnków PTL z,o'5'tało odzmaczonych Orderem Odrodzenia
iPoil:ski. Prof.
M. 'Zmamierowsika-,Pr,iiUerowa otrzymał," Krzyż Komandors'ki Gap, ,dr iK. iPietki'ewicz K'rzyż Oficer6ki, zaś prof. D. Simon~des oraz dr W. JostowaOltrzymały
Krzyże Kawailerskie tego Orderu.
PTL utrzymywało
'nadal bli'ską wspólpra:cę ze ,słowack~m TOwarzYlSitwem Ludozl1Iawczym (SNS), przy czym deleg,a,cli obu llowarzYlstw braE udział w wailnylch zg1wmadzenliach, od!powie1dn'io PTL i SNS. Przed's1Jaw1icie!le PT'L Wlzjięlriteżudział w ,k:ilku ważnych impreza'ch naukowych
za granicą, w 'tym w X Kongresie
Nauk Antropologic7Jny,ch i Ebndlogic7Jnych w N. Delhi w grudl1liu 197'8 r. (por. sprawozda'nie w62 ,t. ."Ludu"). WyjaZldy te nie Ibyły jednak filna'nsowane przez PiTL
lecz przez ias'tytucjc zaltrudniają:ce na"zy,c.h delega'tów, względnie przez PAN, bądź
przez i~llls'tY'tucjezapralszajćlce.
ZG PTL zatrudn'i'a łącZlnie .19 osób Ina ,('Itata,ch, w tYlm 4 ,osdby w !biurze ZG,
2 w biblio'tece gł., 1 w redaJk1cj!iWlfoc1aIWislkii.ej,
10 w Reida1mc'j,iDWiOiK i redakcji
"Ludu" w Poznaniu oraz 2 w Ośm.ctJku D okumentacj'i i Jjniol'ma:cji IEtnogralfkZ!nei
w Łodzi.
�·346
Kronika
W clknesie -sprawoZ1dawczym opra,c'owano w Ośrodku Dokumentacji
i 1n£orrna-cj.i Eibnogra>fi,czmejbii:oli'Qgrafiię prac ma:gti!soterskioh, d()lkiboT'~bch i habi'l'ilta,cyjnych
"N za>krcosie·e'bnografii, wykona'nY'ch 'na uIDrwersytetach
polskich i 'w .PAN w ·latach
1~46- 19-75. Wydano ją w 1979 r. jako publikację
,Komi,le-tu Nauk Elnologioz.nych
PAN, ~tóry ją sfinansował.
UrkoJ1lczono i przygO'towamo do druku b~bliagra!f:ię et· %wgrafii polskiej za Ja'ta 1970 - 1·9-75.ODi'IE opmcowuje
i przesył", odpowiednie ,da:tle bi'bHograficzne
do 2 ośwd,ków !biibliografkz'nych
za grani,cqi
do 'cza.sopi-slma
"Demas". Pro\va,dZJina ibieżąc·o ,dokumenta.cję 'ruchu naukowego oraz 1mp;'ez zwią?anych z kulturą ludową i etnografią. Z c!kazji LIV W'ZD przygotowano 'i powie'j·ono 27-stronicowy zeszyt Materiałów :in£oI1macyjinych ODiIE, rozprowaidzony wśród
delegatów na WZD i rozesłany do Oddzi·ałów.
W bibliotece
gł. P'DL Idokonano s-eleikcjoi księgozbioru
i uporządkowano
ewi·den-cję mateniałów
bib.liotecznych. Bilblioteka prowadziła nadal 'rozległą wymia'nę
'wy.dawn:i'clw z 2ł8 .imstytucj1ami, w tym 172 za granicą, ,otrzymując rocznie HiO tytułów <cza!sopiI.,mi serii ~ ok. 60tomów
dzieł zwal'tych. Obecnie (30 IX 1979)
księg'oZlbriólr hczy 28'.552 voluminy. Zanotowano
Toozmie po·nad 200 od,wieldZiinw bibliotece i ikilkanaście tysięcy wY'PożyczeJ1. Archiwum PTL znajduje się nada1 w lokalu biur,a i 'czyitelni, dostępna je,t tY'lko .częŚć jego zas,obów.
Sekcja Korespondentów
Terenowych
prowadzana
:był,a do kwic-bnia 1979 przez
'engr Z. Neymanową,
a później przez ,mgr H. Nowicką. Lic7.iba korespondentów
wzrosła w okresie sprawozdawczym
z 40 do 176 osób. Oprac.ow<l:no ·26 anikiet i kwe·sti·omapiu,szy, w tym n ,t)"lko -siłanui Sekcj.i. Corc.czn.ie or-gan;'zow.alno .spo'tka'nia
i szkolenie
kor€lspondE!n1tów przy udzi,aleśrodniookoło
40 osób. ,Obsze,'na informacja o tej 'selkcji zastała lamiesZlczona w Materiałach
lnformacyjlnych
pro'b:lemu
węzłowego ",Polsika KuHU'ra Narodowa".
Działailność wyda\V1n.icza PTL 'spO't~ała się w mi'ni,onymckresie
spwwozdaw\:zym z powainY'mi tJ.'i\lJc!nJoś·ciami.
Opóźlfluenioe w wy,dawaniu "Li1em;tury Lurdiow-ej"
· sięgnęło aż półtora r.oku; wyszedł dopiero nr 1 za rok 1'9'78. D.ruk ,,.Ludu" został
przeniesiony
w 1:979r. do Poznania, gdyż iJCIldnaz \vroda wskich ·druka'rli nie mogła
go przyjąć ,do rea:ł.iza,cji w ·możliwym do przyjęc.ia terrr.imie. ZG rozważał ow związku z ty;m możliWo:ść dokona'n'ia Z!mian osdbowyoh w redakcji. ,Rozważano też
m'oż,l:iwość prZJekazania wyidiawni,c,tw PTL do realiza,cji w PiWN. OgóJ.em wydano
w okresie
1976 - 1979 tyllko .17 pozycjli, w .tym 51 i 'nZ t. "Ludu", 18 i 19 t. "Łódz·'kich Studiów Etnograrfi-cznych", 10 numerów "Literatury
Ludowej", 2 t,amy DWOK
· (56f.I i 57!III'I) oraz nowy zeszyt A!PSL Strój kielecld
- raz,cm 212,65 ankt.:,srz:ywy,dawlIli'czy;ch. Do .druku przekazano
13 pozy,cj~ obejmujących
.łq'czlflie 255,60 31'ku:;zy', w t)"m 4 tomy D-WOK. W zWliąlZ1kuZlez:na·cznq pOdlwyżką ce.n druiku dolkoltlan-o
n-ie?1będm,cgopodniesi'en:ia >cenwy,dawnictw P:TL.
.
Dzi'a1'alno'ść f'ilnansowa T,owarzy's'twa Qpierała się Ina dotacH przy'znawanej
coroczni·e przez PAN oraz 'na wpływaich ze sprzedaży 'wydawnictw
wła-snych, dotaI'cji na pracoe zlecone (S-ek,cja Korespondentów
Terenowy'ch i DWOK) oraz s,kładek
<:złonkowSikich. Dota.cj-a PAN wzrosła z 1.528.200 zł 'IN 197'6 r. do 1.97·6.800 w roku
r978, a w roku '1"979 zmniej.szyba ,s'ię ,do L69-6.000 zł. Wpływy z prac z,leconych
wY'niosły ,223:5:88 zł w 1976 r.i
1.003.641 zł w 1978 r.: wpływy te za'Sotąpiły częś>C~owo:zJwykłą ,dó1a.cję !PAN. Znaczna dotalcja finansowa
z J'l1:s-lytutu SZJtuki PAN
:zwiąw1na z proiblememwęzłowym
"Pomniki
KuItury"
umożli\\1ia szybsze tempo
prac mad opr~cawywaniem
kolejny,ch ;tamów DWOK.
Ze
sprzedaży
wydawnictw
uzys.kano 23,2.6.33 .zł w :197u 1'. (4i2,50/0 planu)
plalnu). N:ili;lszeod pla'nQwanych dochody ze sprzedaży
wynikają
głównie z ·opóźnień druku, siQgających przedęomie kilku,
i 368.021 zł w ,1,978 r. (99%
·wy:dawnic·tw
�347
Kronika
a w
niek'tórych
nych
pozycj,i
swych
przypa·dkach
przes'uwaina
stały'ch
wizy torów
kilkunastu
bywa
bezpośrednio
6 z 28
pGwojonnych
graficznych",
w .biurze
tów
z lat
tomć·\V
tomów
1972 - 1977,
"Prac
11 'z 22 'tomów
wum Etnograficz,nogo",
DWOK.
'Wydatki
'N
mku
1979 (plan).
lÓw druku
o ponald
100%.
narió'w
196.878
(vv'
tym
place,
uzupełnieniu
na
wa']m~
to
tej
caloś·ci
istnieją·ce
od
mały
je~;t przY21nany
p:'zynajmnicj
przez
usuni<;,cia
dla
Narasta
bowiem
archiwal.nyc.h
nied!ociągn:ięć,
Z Oddzialów
i
miały
dO;'ocznych
a
osiągnął
DWOK
zakupy
więc
od
·około
.konferenej.i,
'183.464 zł
Wydatki
zł
kosz-
"Ludu"
L,
omz
'na
1.704.580
semi-
w 1977 L do
na bitlliotekę
130 ty,;;. do
że
age11ld
dość
ZG
niespema
Zarządu
efektywna.
oraz
s'tale,
powali
na.leżałoby
Główny,
~s"totnych,
ra,c:zej
z ·codziennej
Inastępujące
wydawanego
opra,cowar1
.szu'f'lada,ch
ma'leją.
powiększyć
Etnografiomego",
w
j-ego
i POlZlnall1Qn,
ilecz odczuUsprawn,i01llo
'choć
kitóry
Gl.
Wpły-
,członków
w redakcjach.
ich
.ilośćcenny.ch
zreszJtą
działa'lnaść
we Wn··cdawiu,
Łodzi
a ·także
spol"ady'ozne
"AI1chiwUJm
Zlnany·ch
naWZD
1973
ibyła
zwłasz,cza
~z<:l'fka'ch łub
c·d kOr1'ca 1979
1. Zor.ganiz,owanie
i
autorów.
maiieriałów,
W
'ciągu
a zwlaszeza
}ego IPrezydiu.m,
c1biektY\oVlI1ych ,trudno.śoci li do
chalr·akter
pracy
DOI1m'alIJ1Y, wykaza'Prezydium
wnioski
i postulIaty
ZG,
do
je.g·o
zreali-
L
narad
Prezydium
ZiG
z 'pr-ezesalTrli
OddziałÓ\w
(Łódź).
2. Okreś1ić
3. W)'ldawać
fOI'malnie
status
{Kół (Sekcjoi) przy Oddziałach
stale 'biul!ety'n i'nformacyj'ny
ZJG (Katowi,ce).
4. Za:ini'cjować
turystów
kitórc
wcz'CŚ'niej
przekazaino
począwszy
terenowych
zawsze
reku
'swej
,kaden:cjli
Zarząd
'CQ przC'zwY'ci(;'żem.ia
baI'dzi·ej
przcz
GKR
,i algend.
zowania,
dodać,
nie
wy.da'\'.nniczy,
'30 al'lntszy
dodatkowego
odąi.yć będzie
trzeba
limi,t
o okolo
w
w
okolo
m. in. Ziapasy
powil'la'nic.
;spoczywają
'dawniej,
do
podniesienia
l tomu
WZD
w)'lnosliłyod
"tan o wusik,
PTL
głównie
druku
roz.mieszcz€lnie
dzi<;k>i !czemu
r.
4D.000 zł (5 ark.),
l tomu
(plaice,
usługi,delega,c;je,
siebie
m:iasta,oh:
w drukarniach,
z ·obsa!dzoniem
5 z 9
"Ar'ehi-
wydwtlków.
i'nf-ormacji
·dawna
Etno-
'29 z 60 tomóov
jak
w ,1977
wydawano
od
·ogółu wydaJtków.
.sp:·a\v,ozda'.'.rczym
wydawniotw,
Bardzo
tanio,
do
wokrosie
trudno.~{:i
wy:nikiem
o~'ga:niz·c:wanie
IksięgoZlbi'Oru)
5 - 6%
oraz
podobnie
r. ·do 346.1:1.1 zl
Na
Studiów
i 8 z 32 zeszy-
Etnogl'aJiczny'c:h",
'zł
w 1979 r. 'koszt
'1976
w 3 odJdaLo.nyc1h od
na·:·asta.jącc
.trudno.~ci
kolportaż
dla
zł w
wydatków.
uzupełnia'nie
agend
Prezydium
dale·j -
qlych
biura
~04.424
ogółu
zł roc21nie, a więc
W
i jego
którc
był
i ak,cji odczytowej
w Oddziałach
zł w 197,8 r. tj. Old 6,6 ,do 8,3%
150 tys.
nqlo
14%
ak-
magazynach
17 z 31 zeszytów
'częś,ci,
·C'd 1.153.371
wzrost
"Łództk,ich
Popularnej"
pI'ZE'Ważnej
one
Obecnie,
przez
w
(19:57 - 19(8)
A8SL,
"Li'tera'turyLudowej"aż
Wydatki
Ina aldmini:strację
wymo!Sliły od
l i do ponad
w
ich
kolej-
PTL mają
s,przeld'awane
i Materiałów
zeszytów
"Biblioteki
Wynosiły
Zna:czny
80 ..160 zł, 1 :numeru
539.000
zł (t. 57/11).
i in.)
były
Ludowej"
,.,Pra·c
3 z 8 kmów
wydawniczą.
są
wyda'w'nictw
6 z 20 tomów
2.2 z 32
przezlnaczanc
działalll10ść
tym
Zapasy
sprzedaż
Wyoda!wn:iciuwa
2'80 pozycji
wydany.ch
·od 1945 L prZiez PTL
'inne są bliskie
wy·cz·erpania.
Wy'cze'rpaJ!1y{;h
"Litera·tury
Etnolrgicz'nych",
lata.
a paZia
ZG.
,.Ludu",
11 z 33 zeszytów
wsku,tekczego
z:a następne
odibi'o:pcó"'v, prenU!mer<a!tiorów,
oraz
ull'gają
stopniowo
obni~·e.niu. Spaśrć.d
118 je·s.t już. wyczcrpanych,
a niektóre
je;';l
miesię.cy,
nawet
(Opole,
6. Rozpocząć
iOpcde).
'serię
populal'nych
mOIl1C'graJfi'i -
IPT'L
przewodni.ków
(Łódź).
'eltnogra£icz:n)"Ch
Wrocław).
szeroką
akcjępopulary.za,cyjną
wśród
młodzieży
harceI'skiej
�348
Kronika
6. Podjąć s,tałą wS'półpracę 'z ZG i Zarządaimi t2renowymi IT>TTK w zakresie
kJszta1cenJla przewodników
i .opracowywania
ma,teriałów
informa'cyjnyleh ,(Opole).
7. Dosta,roczać materiały
e'lmogracricz:ne dla po't'rzeh Poloni Zagrani'czmej (Torruń).
8. Podjąć współpra'cę z J'ns'tY'tutem Kiształcenia Nau,ozy.c.iClhi.Wzmóc staralnia
o przyjęcie przez Mini'stersltwo Oswia'ty programu
et n ogr,afi i dla szkół lO-letnich
(Opole, War,szawa).
9. Wzmawiać wy~zeI"pane zeszyty "AJtlasu Po.)skich StTojów Ludowych" i "Lu~
du". Pop1e,rać publika·cje o pi'sarzach iludowych (Łal1cut).
10. ,Przesyłać do Oddziałów 'okazowe egzemplarze
wydawnictw PTL (:Poznal1).
N. Zor,gam.i1zować o,góilnop01ski kcmkul1s nt. "Sztuka ,ludowa w szkole" (Warszawa).
'12. :RoZISzerzyćsieć kor,espondentów terenowych \<poznań).
,13. Pomagać Oddziałom w wydawaniu
'przygdtowywanych
tam monografii
(M,g,zana Dol'na, Limanowa, Kat'owic,e).
14. Nardać godność członka honorowego
PT!L dla doiC. D. Kadłubca
z Zaolzia (OpoJ,e).
15. Zorganizować !LV !W'ZD w Opalu '(Opole) - zorgalllizować LV ,WZD w Krakowie (Kraków).
16. ,Orga'niz·ować ,W'ZD w d rug'i m, a nie w ostalmim dniu ()Ibra·d.
117. Wy:s-tąp:ić z apelem do wła'dz wojewódZkich i inny,ch o ochronG zabytków
tradycyjnychku'1tury
pa,s'ter:skiej w Ta'trach i ozęściowe pr7.ywró'cenie pa'siters'twa
(mgr J. Tur, Ko1bu,szowa).
18. Wyprodukować odznalkę ,'P'I1Ldla w,szY'stkiich człolnków (Łódź).
19. Udositępnić ·eo naj'mniej l arkusz ,ILudu" .dla :materiałów kOl'Clspondell1tów
tere!l1Owy~h.
20. ZnoweJiz'ować Is,tatut PTL, sZlczegÓll<nieusuw'aj<\lc s'formułowania
nkja:sne.
!PrzedłożO'l1e na W.ZD iSp r a w o z 'd a oni a
O d 'd z li a łów
tcrenowych
P1'L
wskazwją na 'u'trzy;mywanie się zaistnia'ły'ch już dawniej ró'żalk w sposobach realizowwnia swych Zladal1 przez posllczególne Oddzialy. N.a,jkorzY'stniejsza zmiana dokonała się w Oddziale opolskim, który po wyborze noweg,Q zarządu 'wykazuje
działalność godną uwagi i wyróżnienia. Dwa nowo rea~ty"w,owane Oddziały (Szczecin, Limanowa) ·wytkazu'ją też dość ambitne zamier.zenia ,na przyszłość.
Wśród Oddz:iałów 'na:szy~h można wyróżmić 3duż~:
Warszawa (01.14czł.), Łódź
(:112 'czł.) i Kraków (9.1 Icz'ł.),5 śwdnich: Toruń (79 czł.), Wrodaw .(69 czł.), Po.z'l1ail
{6'6 ICZ1.), Mszana Dama {53 czł.) i Opoile 1(40 czł.) oraz 13 małych: !Lublin (32 czł.),
Łal1,cU!t {'27), KosZlali'n (;27), 'Przemyś,) (2i.6), KalLowice (20), GdaÓI5k 17), Limanowa 1(:17),Sanok (1'6), Szczecin '(H), Zakopalne (1<5), Rze'SZów ('11Z),Kielce (9) i Zrielona Góra 1(8). Dalne Idolt. 'Hości ,człornków nieodnClszą
srię do jednego dnia, stąd
moż,liwa nieDgodność z podaną wyżej l:tcZlbą 891 czł. na ·dzicl1 18 10 ,1979 r. LicZJba
ebnogrU!fów z wyiszym wy!ksZlta1cenielm 'wśród członków P06zczC!gó'lnych Oddziałów
waha się .od 1 Wrzemy~l) do 67 :(WarsZJawa).
Z dU'źyc·h Od'dzia·łów ka'Żdy wy1kazuje 'inny rodzaj aktywnoś'Ci. Najmni'ej,,;zą
warsrow;ski, opa'pty -o Idużą p1la'cówtkę oświa'tową li ba'dawczą jaką joellltP.aństwowe
Muzeu'm ,Enno,grafic'ZJne. lWynik'a ,to w z'nwcznej mienze z ,z'aangażowania czhmków teg,o Oddziału w praca,ch ,swych macierzystYich inls'lytucji. Poważnym osiągIllięciem te,go Oddziału jelst opra,cowanie jeszcze w 197,6 r. b. dobrego pwgramu
z zakre!su etnogI'iaflii ,dJla szkół poos>tarwowych 10-,I~t'n:ich. PrOlgram Iten U'tkinął jednak w IMi'nister:s'twie O'świa'ty.
Odd.zi'ał ł&diki prowadził
:badania ,terenowe w iKalislkiem i Opoczyń1sikiern,
�Kronika
349
przygotowując
na ich poldsiawi'e publikarcje,
a poza tym
pod'jął wyj ą,tk ową
b. 'ow,ocln,j a;kcj<; za.kładalnia kół miłoś'ników rfoIkloru. ,Po Łodzi po~s'~ały takie
kola w Złuczewi,e, Opocznie
i IKalisz'u, Iskupiające
razem ponad ,170 osób. Koła
te powiąwnc
są z Oddziałem ja'kby .sekcje, brakiJm
ty!1koodpowiedJniego
statusu.
Oddzia'ł udzieila-I też 'dużej pomo,ey w szkoleniu korespond'entów
terenowy,ch. Wydał
lSi
19 rtom"Łódzki'eh
oSltudiów Erlnogl1a'fkznych". Zorganizował
w 1977 r. LI.!
WZoDisesjG pn. "Etnograifia ośrodka 'przemysłowego".
Oddzioał kra,kowsiki skupił 'siG, wzer'Elm poprzedni'ch lat, rna og'ranizowani'u
co
roku dorbr<ze przy,gotowaJny'ch sesji rnaukowyc,h. W 1nro r. rbył onganiZia1;QreomLI
W'ZrD i 'Sesji pn. ,;K,ultura Iludowa Krakowa ri regionu rkraJkoW1skieg'o". J'ego członkowli'e wyrg'iOls,i,Li
lo odC:Zyltów popularr:nych na zew.ną(1.rz, Zlaś na 8 o1.twarrttychzerbnaniach Oddziałów wypowiadali
'Się głów,nie gości'e z zewnątrz, w ,tym z z'agmlnicy.
Oddziały wymienii{)ne w Inastępująrcej grup~e wykazywały
jesz'czoe :baTdzriej zróżnicowany .charakter
i rdz:i,ałaloność. Dwa rz ni,ch znajdują
się w rduży,ch ośrookach
uniwersyteclkiich, dwa w rmniejszych, za,ś j.eden w M's7J3Inie DolneJj, małym miasteczku 'pod Gorocami. Dość dobrze zaprezentował
się Oddział wro.cławski, który
współdziałał
w zong'anizowarniu2
powa'imy,ch :sesji ll1aukowj'lch i około 10 odczytów, współdziałał
też z Woj. Domem Kull'tury. Oddział Itorui]~ki zor,ganizowa'ł LIU
WZD, połą'czony :z jub~leuszem prof. Zmalmierows!kiej-,Pruf.ferowej
i sporą illość 00czytÓM". OddZJiał Orp()~sikiipO\Ą,1ięikis,zył
O'd wiosny 1978 r. pr:z'elSlzl1o2-1k1nOltlnrie
l:ic:zbę
swy,ch 'czlonków, opr-acował dohrze przemyśl3lny plan pracy (powielany).
Wykazal slię b. alktywną współpra'cą z Opdl'Skim Towa'l'zy.siwem KuJotuI1allno-Oświa'towym
iill1. w akcjach
or,garriz-owalTlia,konkur.sów i popularyzowa'niu
ku'Hury luodO'wej oraz
w z'bieraoni'u malte'r.iałów 'terenowy'ch do .monografii fQlllklory"tycznej Ś-]ą.srka Opolskiego. OddzLał pOZinańJski zorgraniZ1Ował 1'1 zebrań plEIDarnych z odczy,tami, współdzi,ałał też w z,orga.nrizowani'u :1 sesji 'naukowej
i ,1 wys·tawy. Oddział mszański
skupia Ihcznych miloŚlni-ków rkuHtury swego 'niewielkiego regionu rtakże ze wsi,organizował
rocZJnie po 2 - 3 otwarte
z'eJbran'ia z odczytami
i gromadził marteriały
<lo monograHiMszany
Ddrnej.
Wśrórd najmniej'szy'choddziałów
PTL większość ma do odnotowa'nia dość powa'żne ,osiągnięcia. Wyróżnić rmOŻlna,tu Oddział ł'ańJ,cUocki,działający w małym mieście i .są:siednirch WIsiach, Iktóry zorganizował
ak. 50 odczytów, głóWlnie dotyczących
ku'Hury ludowej
regionu,
urządza 'coroczmie dwa obrzędy-w:idowiska
(majówka
i drzewo iy'cia), prowadzi ,opiekę 'nald zalby'tkami kul'tury
ludowej ,or,az indywidua~l't1e ,badania w terenie, popier.a ba-dania ona-d p~sar.zarm'i 'ludowymi swego te-renu.
Oddział lubelsikri p11owa,dzi plamowe badania
w L'U!belskim Zagłębiu
Węglowym, rfLnansowane przez Urz. Wojew. w Lu'blill1ie. Zebra'no już !bog,a,ty ma'teriał
d okUJmenrtacyjny. Pl'zygotowuje
wydamie monQgrarfii kuil,tury .luldowej tego nowego zagłęlbia.
.j
Oddział przemyoski,c-hoć ma 'ty,liko 1 iarchoW'ca etmogra,ra w swym ISikła'dztie,był
współorganizaltorem
sesji popularno-naukowej
i .!iczmyoC
h odczytów, współpracuje
z regionaJlmymi towarzystw3lmi,
z PTTK przy szkcileniu 'przewcdników.
Pomrugał
w .gromaodzoniu marterialów ,terenowy'ch dol. obrzędowości.
Oddział sanocki, opapty ll1iemal wyłą'czl1Jieo prac-owników mi·ejslcowego !Muzeum
BudoW'n~ctwa LU1dowe.go, wspólpra.cow,ał
w 'ongamizowa,niu wystaw
i w slZkoleniu ppZ("wodników PT'I1K. 'Umożli\ovił iteż zorga'nizoWlan'i-e dla 7 OISOOz'wieodzell1ie
kLlku słowackich muzeówetnograhc:z:nych.
ReaJktywowalf1Y w stycZ'D'iu 10979r. Oddział \limanowslki gromadzi
monograofii wsi Slopioce, zorganiz'ował ,też 3 ZJe'bra,nri.az odczytami.
ma'teTiały do
Zakopiański
�350
Kronika
Oddzli'<l!łzorgalDiz,ował, ,głównie IZlnacznym wysHkiem swego prezesa, LIVWZD,
a poza 'tym 4 odczyty i 20lgólne zebrania członków. Przeprolwa'dzil Iteż zbiórkę ,darów {od podhalHńskich twórców iludowy,ch) dla Centrum Zdrowia Dziecka w WaT5,zawlie.
Gdański oddział zorganizował
dość Eczne odczyty i prelekcje,
a poza :tym
wyróżmił się owo{mą pracą zawodową .swych ozłcmków, czego wyrazem było przyznanie trzem spośród nich nagrody 'im. O. Kolberga.
lin,beIlJsy;wlnlie
dz'ialał Oddzia,ł kiC!Szallińs!kli,
z,orgalni,zował 1 sesję naukową i pI;Zygotował pu/blikalcję nt. twórczości ludowej i pamiątkarsikie'j Pamorza Środkowego,
W1,półor'ganizował 4 konkursy. 4 osoby wzięły w 197'6 r. udział w większej wyprawie badawczej
do llndii. P'la'nuje się wydanie monografii ,pomorza Ś.rodlkowego
oraz ,pomoc w 'tworzeniu skaIlls'enu.
Rea,ktywowany niedaWino Odidz'iał ISz'czedI1ski plaJnuje zebranie ma'te'riałów do
monografi
rybołówstwa
łudowe;go ,na Pomor,ZJu ZachodniJm oraz zorganizowanie
wraz z iMuzeum N,ar'odowylm w SZlcz,ec'i'nie obchodów 100 rocZlniJcy wyprawy
S. S:wlc-Rogoziń'sikiego.
Oddział .zielon olgónskli, najsł1ahszy liczelbnie, wykazał współpracę
w organizowaniu imprez folklorys'1y'czmych i udzielłanie komultalcjli z zakresu ikultury łuQ>owej. Oddziały: ki,elecki i rzeszowski 'nie dostar,czyły 'spmwoZdań; wiadomo skąd~nąd, !2.~ prowadziły racZJe'j zlll~komą działalność.
BaI'dzo poży/teczny wydaje się Wln'iosek 'przedstawiony
przez Zarząd Oddziału
łódzJkiei'go Iz'organizowalnia :spotkania z przewodni/czącymi wszys,tkich Oddziałów 'terenowych, by omówić w spo:sób roboczy zadama i probllemy stojące przed Oddziałami i wymi'Eln:ić dośWiiadcz'eni,a. Wydaje Isię, że spoitkanie tabe będzie można
zorrganizować wczesną wiosną 1980 r.
'W ki'lka dni po WZJD, Prezydium ZG wlskładzie:
przewodnkząlca doc. B. Kopczyńlska-Jaworska,
s·ekretarz gen. Idoc. E. rPietraszek i zas'tępca 'skaI'bniika mgr
A. KuczyńIskiopracowało
na podstawie
a:nali1zy zarzutów OKR oraz czynności
kontrolnych
dokonalnYIch w biurze ZG, wyjaśnienia,
których powielony tekst zos,bał rozesłany ,Zł ,listopa'da do o.gółu :człcmków ZG, zarządów
Oddziałów PTL
i członków OKH. StwierdZ)ono słuszność ,częślci zarzutów GKR doty,czą'cychspr.aw
fOI1maJlny,ch,Wylja:śnLano rozlbieżnośoCi wacenie
nielkitórych dalilych i 'fa,k·tów. Podkreślono 'też jeszcze raz !brak po:'lzlak, k,tóre by wskazywały lila .niegospodarność
lub jakieko1wiek
nadużycia
ze 'strony osób odpowiadających
za finanse, magaZylDy, bi!bliotelkę iwydawnidwa
PT,L. ,Przyznano, iż sprawa 'sła1bych hczebnie,
mało akitywny'ch Oddziałów w 'Zi'elonej Górze i Kic1kach wymaga podjęcia odpowiedniej decyzji na Inaj!bl:iż'szy,mpl'enarnym posiedzeni'u ZG.
Z począ,tkiem listopada 1'979 r. przerdstawLciele Prezy'dium ZG i redakcji przeprowardzi,li r.o'zmowę w Biurze Wydawni,c,tw PAN w sprawie przezwyciężenia trudnośCIi związ:alny!c:hz drulk.arwaniem wJ1dawn/i'c1uwPTL. Dor'a'd:zono nam k,ontynuowanie działa:lności wydawlnkzej w dotychczlais,owej formie, ,samodzielnie, przyrzekając
pomoc: wewprolwa,dzeniu
pubJi.kacji PTL do planów ko:nkretnyc:h ,drukaT11.Wkrótce pO'tem podjął dodatkowe Ikroki w PAN .i w ,PIWN naczelny redaktor "Literatury
Ludowej"
pro,£. Cz. Hennas, uzyskując
p,'zyrzeczenie
na,czellnej dyrekcj:i PWN
pI1zyjęcia LL do realizacj,i przez PWN jalko ,tytułu wyda:wnicz~go PTL. O'S'1a,teczne
decy,zje w sp.raw,ie U''1prav.lDieni'anaszej pr'odU'k'cji wy,daw1nicZlejmiały .zapaść w grudniu, m. i'n. ma zwolanYlm na 8 XII posi'edzeniu plena'Jlnym ZG w Pozmaniu.
Sckreltarz
Genera1'ny PTL
doc. dr hab. Edward
Pietraszek
�35:1,
Kronika
KSZTAŁTOWAN,JE
ŚRODOWISKA
KULTUROWEGO
WSI
<POMORZA GDAŃ-
SKlIEGO
SESJA NAUKOWA
W GDAŃSKU
Muzeum Naro·dawe w GdaJlsku .było 'o'r.gall1!izatorem jednodniowej
'Sesji naukcwej p.n. "K.sztaHowanie środowi's,ka kulturowego
wisi", która odby1a się w ,gmachu !Muzeum w dniu 21 maj'a 1979 1'.1 .Rozpoczęło ją wprowadzenie
mgr.a Jerzege
Przały, dyrektora
:\1uzeum Narodowego w Gdańsku, po c.zym w ab.szennym i ba'I'dzo kon"truktywnym
re'fcracie nef~eksje nad p.rob~mem
wy:stą'pił prod', dr Jerzy
Stankiewicz
z Pol i'tec:hJnrki Gdańskiej . .iVlócwca,i'lustrudąc swoje wystąpienie
wymownymi w treści ·przeŹ!rocza.mi, pO'dZJie.lił.się z zebram)'lmi re,f1'eks-jami zw.iązanymi z z·arsa,dnli·czymt elm-ait
om, ,po&Woięcając wiele U1W,agisik"l.,n:SefIlIOm,
a rom'ZJem jednajk ·opowiadającsi<;
za chrcmioni·em wartości
.aocl1itekJtonilczno-.kuJtur.owY ch in
situ. Poruszając
nU'3t<;pnie mctodologiczne
założenia dotyczące kształtowania
wiejsbegośrodowiska
-ku'lturowe.go, prof, J. S'tan'k,iewi>cz w,slIDazałna now'a'to~skie ujmcwa,nie t€lg(J problemu 2.
Ucze,stnicy sesji wysłuchaiIi 'na'stępnie ref,eratu doc. 'dra hab. Ryszarda KUikiera
z Uniwersytetu
M. Kopernika
w Toruniu pt. ,W'ieś ipomorsko-ka.s,zwbsk:a w procesie kształtowaThia
wiejosIkiego środowiska
kultur,owego,
w który1m to wysltą,pienitl
a'U'tor omówił historycZlne i 'kulLturowe aspekty rozwoju środowiska
kulturowego.
w wyb.ranyrch obslza'f'a!ch ziem pomors!k;o-!lm.szUltisiIDicih.,
naślw1e,blając temalt od strony etnografiiczne,j. 'Mówca ,zaprezentOlwał szereg przyk~adów rozwoju ,środowiska
kuHU'rowe~o w,i także na za.chod'nich KalSzu'b.u'ch {zieJIlJi człuchowskiej,
bytowsikiej
i lębonskuej), nawiązU!ją~ do !bandziejogólnych
pra'widlowoŚici prz'coihraień środowiska -kl.:/liturow€lgo na ,VIe(Jgó1nylch przeobrażeń
środow.irska ua'turałnego,
głównie
pod wpływem uprzem)'lS'łowioenia i oprze.oibralż,eńur:bauiza'cyjlnych.
W da.Jszej ,czę-ŚiC
i 'referat'owejmgr
T"l.·deusz ,sadkow:ski ze Skansenu
Kaszubskiego we 'Wdzyldza,ch KiJsz,ewski<ch przed9tawił
za~aldnienie Sty1u kaszubskiegc ..
w bu.downictwie
ludowym,
uzasadniając
w ,sposób Isugeistywny oddz.iaływamie budO'WiDictwa miej'skiego i dwonskiego .na budowlnictwo
wi'ejskie, również Ina formy
zabyt,kowc do,chowane ,do czasów nam współczesnych,
kwes'tionując
pojęcie stylu
kaszUlbskiego we;gó!c.
WiJmieniu
spc."Cjali,'tów skupionylch
w Wojewódzkim
Zarządzie
Gospodarki
Przes'trzennej
Urzęldu ,WojewódzJkie,go w Gdańsku wY'stą'pił dr JA'ndrzej Baranowski z rclera Lem pl. Prob-lern środowi·ska ku.ltul"owego
wsi lU procesie
przekształcania ooszarów wiejsk,ich. na przykładzie
regionu. gdańskiego.
Oma1w.i.ują'c wartości
archiJtelk.1urry rC'gii(Jna!!1cj w rozwoju prz,()sltrz:enn)"m woj.gJd'ańLSildeg.o mówca pr.zedstawił czynniki de.fol'mującc l<,sztaltowane wspókześni'e
wiejlskie 'ś'f1odoWoisikokulturow.e, w;ckazując !la nega.tywy wynikają!ce z niewlaś.ciwego
s'tOlSunku społeczeństwa, wła'dz i ilHtytucji
w zai,rcsie Cochrcmy śr.o,dowislka na'tura;l<nego. Tak więc,
według s,twic;'dwniaau'iora:
, ,Wy,daje s!ię,. że .nie można pominąć tu jeszcze jednego zjawiska, właściwego zwłasl'cza relgionom szybko U1'batrlizującym 'się: 'traktowania obszarów
wicj'oki'ch jaico Wlzgi!ę1dni·cłatwo 'dOlstępneg-o z.a'plecza rozwoj,owego, Kon:sc.kwlm~j'-l jc:;t nieprzcmyś!alnaekspansja
terytori,alna
.(ty'lko częściowa
hamowa'na p:'z:.'z U'stawę o ochronie użytków ro1nych) i pnowizorycztrlc, substani
1 Temat
sesji
był
już
w;cześniej
zasugerowany
prze·z Komi-sję
w Gd.ań.sku. jak i sro.....
o.wd,~ka muzealne
Tr6jm.ia!-:,ta.
'Sesja
naukou:a "Kształtowanie
środowiska
kulturowego
wsi" janowskiej,
w: ,.Glos Wybrzeża" nr 115 (9617) z dnia 24 maja 1979, s. 5.
Ku1tury
KW
no,tatka
Izabeli
PZPR
T,ro-
�,352
Kronika
dardowe
Z/ag06podar·owaJntie prze::ltrzenne s-twarzającc
lączmic swego rodzaju sferę
śmic,tni1ka krajobrazoweg.o
'ilia ·abrzeżaich Uikładów zUliballlizowany,ch. J'€'IS1tto m. i'n.
rezu:Hatt funkcjolllowaJnia steJ1eotypu, przyj,mującego
hasło rzekomo ekstensywnego
charaJkteru
za.gaspo da r,ow<ł'nia Olb.szarów wiejskich
jalko uza'sa,dinienie ekspansji
i ich slibstandardowego
zagOlspo.darowa'nia przes'trzenlnego" :1,
.uzupełnienien1
podstawowych
re:f.em'tów 'susj.i !były wystąpienia
dwóch a·bsolwentek
Pol ibechlll1ki Gdań:s<kiej. Talk więc mgr inż . .zofia Gzowska w referacj,c
Studium
czesnej
wykorzY\':itam,ia
regionalnych
form
,kaszub~;kich
w
architekturze
wspól-
,zaz'na,jomiła zebralny,ch, na He bogalto preze'n'tow1a'ncgo ma,teriału kar,tograficznego
i dolkumentacy1jnego,
'z przykla'dami
ka5zu:bskj'ej aJ1chitektury współ. czesnej, za.ś 'mgr :inż. lBO@1aLi'piń'slm w swym wys:tąpieniu Ochrona zachowanych
wartości
ws,i ż.ulaw;$lkJi'ej w ś'wiet/.ek!ształiowania
środowisk'a
ku,!turowego
mówiła
o oc.hronie za1chowanych 'wartośd
ws.i żulaw:s.ki'ej, prezentującomawi'a'ną
prahlematYlkę ma,t-eri·alem iil'Ulstralcyjlnym i dakumcnta'cyjnym.
Sesj'i przewIOldI1k'zy!Ii k,olejlll'o: 'pnof. dr J. SiaI1ki<ewioz OtfalZdoc. dr hab. R. Kuki'er, zaś po .dyskusji merytorycznej
obrady
zamlklllął dyrektor
rm:gr J. Przala
z Muzeum Narodowego,
zapowi.a,dając 'opublikowanie
maJterialów sesji w zenyta,ch
mu ze a'lnych.
Hys.zard Kukier
~CYGIANIE ,I ICH KULTURA
-
WYSrr,A'WA
Wokres'ie
Old '10 maja do 10 września
'1979 roku w Muzeum
Okręgowym
w Tarnowie
.czynna iby,la wy::ltawa pt. "Cyganie w ku!turz·e po;Js!ki-ej", pi·erwsza
w naszym kraju ak's'pozycja poświęcona Cyganom, etI1i'cz:nej grupie mniejiSzościow'ej" ,która od 5 wie/ków trwaol-e zwiąZaJna jes't z teren~mi Pols·ki '.
Główmym celem wystawy ,byIo ukaZ/anie 'cygańJskiej ku1tury ora'z miejsca Cy. galTIów w ,kuIHurz€' pdlskiej. Bowiem poza występami
GtY'lizowalllych zresztą cygańskich zespołów elS'tradowychi
'nie.liczJn)'1mi aritykulami w praS'i'e, Cyga'nie 'szerszym
rzeszom ,społeczeństwa
znani są 'ili'emal wyłą.cZJnie z p owiJerZ!cho'wny'ch obserwacji,
w wię'kJSzośc:i wypacwnylch
pod wplywem
IZ'UJkorzenianych od la't, nega,tywllly-eh,
niekiiedy Z1aśrQma:l1It)'ic!Z/n)'ioh
stereoty,pÓiw.
Omawiana
wY'Stawa była wyni'kiem
wielomies'ięicznych
poszukiwań
i kwere,nd, a zgromadzone
na niej ma'teriały pCJlc.hodzily z 'muz:ców, archiwów, bibliOttek
i zlbi,o>rów prywatll1ych. Z'I1JaJlazoły
się Ina 'rri:ej .materiały
związane z rea,liami życia
• "Dynamiczny
charakJter
ŚI"OdQwiska kuI·turowego
wsi zmusza
do pOSlta,wie<lia pytania,
co właści;wde usiłujemy
ratować
móWliąc o potrzebie
ochrony
tego śro{1oMljska i jaltie kierunki
dz.iaLań wydają
się tu najwłaśC,i;wsze. o'dpowiedzi
należy.
jak sądzę, szukać w funkcji,
ja,ką we współczesnym
społ,eczeństw-ie
może i po,winno
spełniać
środow,i'sko kulturowe
wsi.
'T,rzeba tu wyrażnd.e
stwderdZlić, że nie tylko
nie straciło
akltualnosci,
a wręcz
urasta
do
.rangi poważnego
pro.błemu
społecznego
znaczenie
owej funkcji
ksz.tałbowania
i podtrzymyw.anja ciągłości
'Lwią:oków społecznych
i kulturowych
osaozCJ.nyc.h 'w konkretnym
środowisku przestJrzen<lym,
nie może być bowiem mo,wy o jakimkolw-ie.k
ro;owoju społeczny,m w oderwaniu
od podłoża
środ,lJiWliska kUL1urolWego ... " A. Bar.anows.ki,
Problem
środowiska
kulturowego
wsi w procesie
przeksztaŁcania
obszarów
wiejskich
na przykŁadzie
regionu
gdańskiego, (IW:) Forum
dyskusyjne
nt. "Gospodarka
na obszarach wiejskich
a ochrona środowiska", Szc,zedn 1978, s. 6 - 7 (p,QwieL).
J Cygante w kulturze
polsktej, Komentarz wystawy, Taronów 1979.
�353
Kronika
Wstępna
część ekspozycji
"Cyganie
ich kuLtur,a" w Muzeum
Fot. W. Dudziak.
i
Okręgl>wym w
Tal'IlPwie.
cygańskiego oraz marteniały mówiące o rali, jaką w ,kulturze pOllskiej zajmowa;li
i 'zajmują Cyganie.
Eksponaty związa1ne bezpośrednio z życiem Cyganów repr,ezentowane były stosunkowo ubogo, m. in. lle względu 'na ~;,kromny inwentarz jaki posiadali oni prowa,dząc wędrowny tryb życia; z chwilą zaś porzucenia w latach 'sześćdziesiątych
tradycyjnych formży!Cia kocllown:iczego inwentarz
ten 'przestał i'stnieć niemal całkowicie. Zma,czJI1Iiebogaciej rElprezen1Jowany był zbiór pnzedmiol1;óiW ilustrujących
rCJIlę,ja'ką w kuHurlle pollskiej zajmują Cyganie.
ZgromadZJony maiteriał podZJielony został za:gadnielllialmi" w wyniku Clzego powstalosześć
odrębny,ch działów 'tematycznych: martyralogi,a Cyganów, historia królestwa ,cygai1skiego, rea'lia ,żyC'ia cygai1skiego,Cygamie
w kulturz,e Iludowej, Cyganie w ma,larstwie
i gra:fi<ce oraz część plonerowa
eksponowana
Ina dziedzińcu
Muzeum.
Początek wystawy s'tanow.iły dokumenty
związane
z his,torią prześladowań
,i martyrologią Cygamów w Polsoe.
Pi'crwsze dokumenty
z ,terenu Polski wymieniające
Cyganów llnane są z wieku XV,chocia,ż
wZJmi-amki,o kh pdbylcie na naszych ziemia'ch pocholdzą z o'krElsu
wcześ'niej,sZiC,gO.T.ak więc w tym ,dziale ekspozy'cji znalazły 'się różnego r,odzaju
us,tawy antycygań,skie wzorowane na ustawa,c.h vachodnkh, np. po.]ska ustawa ant y,cygańska z 1557rolku:"Cygalniabo
Iudzie niepotrzebni
!będą przez nas z Ziemie
wywoła'ni, y Ina po'tym !ni'e maią ,bydź do n:iej przyjmowani".
Nal]eży jednak zaznaczyć, [Że na ziemiach polskkh
,nigdy nie były one surowe i konsekwentnie
egzekwowame. Znala,zły się tu ,też bardzo ,ciekawe i inajstansze, nigdzie doty,chczas
'ni,e puJbllikowalne Idokumenty ś,ląslkie z w. XVII i pruskie z XVIII w. Dl,a przykładu cytuję frag'men't edyktu an'tycygań'skiego Jana Ohristiana,
księcia legnickiego, wydanego w Brzegu 21 III 11619roiku: "Ponieważ ,zauwa,ża się przylbywają'cych
z różnych 's'twn Cyganów, którzy wałęsają się po kr,aju w nie zwykłych strojach,
23 "Lud"
-
tom 8ł
�Kronika
354
jak rÓlw,nież odziani w zbroje i uzbrojeni i podający \Się to za ludzi z mmeJsze.go
Egiptu, Ito zacz€'skich
iO'lnierzy i przez io włóczenie 'się przY'nc,;zących zwykłym
ludziom wiellld-e :szkody ,[... J, a .nawet często odważyli się na czyny s.zkodzące
na z,dorowlu !i życiu i prwz to ,ciężkich do zniesienia. Aby uwolnić ,kraj od tego
niesZlCzęśctia wiJdzimy kOtnieczność 'ill-ezwłoczme.go wyrzucenia z ikraju tej zJbójeckiej
szumowiny" 2. Dodać nail'cżY,że w pI'zeciwieństwie
do innych ziem pols,kich, na
Sląskui
w tPrusach w,gzelkiego rodzaju ustawy antycygalEkie
,były z całą surowoś'Cią realizowa'ne.
Materiały
dotyczą,ce prz;eśladawaó. Cyganów
zamykają
dokumenty
z okresu
II woj(ny, kiedy ,to Niemcy wymoI'dowa,li Dk. 500 tys. C)'lg'alnów. Znalla,zly iSiięwięc
tu .z,djęcia i legi'tymacje z obozu w Oświęcimiu.i
z więziet'J :niemiecki<ch, a taki.c
portrety Cygatnów w)"konane przez Zydówkę Dinah GG'tliehową 'na z,lecerui,cdr Men,g.elego w Oświęcimiu.
Posłużyć miały .one do an'tropdLc;gi'oznych "badań" rasowy,c.h.
Odrębny dział sltanow,iły.dakumEmty
dotycząc·e hilSiorii krÓ'!estwa cygańskiego
w :Polsce. Z'Jnalazły się tu wydawaJne od pol. XV wieku przywi;leje d1a wój.lów,
a w wieku późrJJiejlszy.mdla królów cygańslkkh. Wydawane były one prz€z ;kancelarię król€wlską ,lulb posZJcZiególnych .magnatów 'ilia teren swych po'siadłości. W tym
też czasie wyda!wano 'listy zapewniają'ce
poszczegMnym
grupom Cyga'nów swobodne poruszalnie się w dobrach
magmackiJch. Z niepuhlikowGnych
dotąd dclkumentów wymienić morżna 'taką ,at€s'bację Igmacego Bronikowskiego
wydaną w 16691'.
dla Klimu'nta FloI1iamowiJcza "Cygana ;starszego" i podG'egłych mu Cy.ganów.
Sprawa nadań ,clila Cyganów z:os,tala ,zall1ie'cha'na wra'z z upadkioem paI1stwa
polskiego. Ponowo ie podjęta została po l wojnie za sprawą Kełderaszów,
którzy
jako Inajboga'tsi 'i n.ajlbar<dziej wpływowi Cy.ganie w P.Olsce IXlŚC iiIi sdbie prawo
wła,dzy na'd wszystkimi Cygana1mi. Z tego szczepu pochodzą wszyscy Ikoronowa'ili
w okres'ie międzywojennym
królowie cygat'Jscy, sama zaś sprawa "królestwa
cygański·ego" zakoń·czyła 'Slię WPaZ /z wybuchem
II wo.}ny światowej.
Obok dokumentów znalazły się ,też pieczęcie ,królów cygaó.skich z okresu międzywojennego
oraz serwis zdjęć z koronacji ostatniego króla, Janusza Kwie'ka, która odbyła się
na Stadionie Wojska Poliskiego w Wal'sza'wie w 1937 roku.
W ,dziale rea1iówżycia
cygat'Jsk,ie'go znalazły się wyrobycyg.ańskie,
jak: naczynia, ko'tIy, uprzęże, współczesne
str,aje 'estradowe ,zespołów cygańskich.
Ni,ewątpliwie najciekawsze,
'to rek'wizyty magi,cz1ne używane podczas czarowania (trupki, kostki, diabełki) i ręko,pisy cygań~kiej poetki Papuszy.
Porównani·e relacji z XV:1l wieku z wynikami współczesny.ch ba'dat'J cyganolcgiczJITY'chpozwalają
stwieJ'ldzić, ż,e oeygań's'kie spos'aby aszukiwa'nia
przy pomocy
,,.kosrtie·k"nie zmieniły s.ię do c.z:a:sów najrJJow,szyt<.'h.Oto Z'CiZillla:nie
z procesu o czary z 1688 r.: "Raz u mnire CY'gaTika bel-a i pOWlie,działa, że tu są kośc·i Vru;pie zakopa'ne, żeby się bydło nie darzyło. lam icy kazała iść precz, dalamiey
trochy
jagi'eł, pieczenią y pC1dulszeczokędzie,cię'cą" 3. Te 's,ame ppaktylki op.bllje J. Ficow,ski
3 wieki późni'ej 4.
'Wędrujący Cyganie największą
!s,tyc~ność mieli z iludnoś:cią wi1ejsk,!. co znalazloodbicic
w obrzęd:aich, ponekadłalch,
przysłQlwiaich li pio,.;cnkachludowych.
Na
wY'S'tawie ZJnallazły s'ię więc kukieł'ki z szopki przedstawiające
Cyganów w tradycyjnych strojach, Cyga·na z niedźwiedziem,
postać z 'natury nieinaną już od kilkudziesięciu lat, Cyganów jatko przebieraó.·cóv,r .zapustnych i noworoczny'ch, a także
, \VoJewódzkii,e Archiiwum
, "Lud"
19<Y.!,
t.. 7, s. 313.
• J. Ficowski,
Cyganie
PaństiWoOwe, WlI'odaw.
na poLskich
drogach,
K'raków
1965.
�355
Kronika
./
współczesne dzieła twórców ludowych obrazy przedstawiające
życie taboro'we
Cy,ganów oraz rzeżiby.
Najwi<;kszy ,i na}bo:gatszy dział w ,ekspozycji 'S'tatnowila k,ole'kcja malarstwa
i grafiki, głównie z II połowy XIX i początku XX wleku. Obdk słynnych nazwisk, jak W. Gersem, A. Kozakiewicz, A. Piotrowski,
A. Grottger, A. Kotsis ,i ,ich
wartaściowychobra'zów,
'realistyczmie przedsta'w:iają,cych s,ceny zżycia
Cyga.nów
z cennymi szczegóła.mi Istroju czy życia koczowniczeg'o, Iznal'azły Isię też mo'dne
w 'tym czasie romalntyczne post.ael'e Cyganów i Cyganek.
Zgromadzona
grafika, obok niejednokrotnie
wysokich wartoścd .artysty,cZJnych,
stanowiła bardzo cenny materiał Ilkonogl1aficzny i hi's't'orynmy, ty'm 'bardziiCj, że
wiele z nich nigdy jeszcze nie puJjI'ik,aw3łno.
Niewątpliwie na,jefektowniejszączęś'cią
ekspozycji ibyła część plenero'wa, gdzie
umieszczone zostały wozy <:ygańskie, namiot i 'prymitywIna kuźnia.
E~sponow3'ne wozy cygal'tskie, jedne z oS'tat'ITich zachow3łny,c,h już w Polsce"
pochodzą z wal'sztatów wieHkopolskJ.ch, a ich powszechna nazwa stosowana
przez
Cyganów to "wozy ostr.owslkie". Duże, przeszklone, ·,typu wa,gonowego, ,wozy te wykonywali stoł]arze Ina zamówl'enie 'i według ścisły.ch wskazówek 'samy,ch Cyganów.
Służyły one Cyganom polskim (niz'iinny:m) wyłącznie do wędrówek
letnich, zimą
bowiem Cyglaln:iemies1zJkal:iw wynajęty;ch u ohłolpów domach.
Na ekspozycji pokaz3łny z,ostał równi'eż nami,ot Cyg,anów polsikkhz
grupy GalicjakóworazkuŹJnia
Cyganów karpaJckich IZ prymi,ty\Wlej 'k(JII1łS'trUikcjimiechem
i kowadł-em wbitym \V ziemię. W takieó kuźni Cygan ,pracował w kucki lub.
Iklęcząc.
Na.dm'ienić jeslzclze ilIależy, iż wySita1wa i}u'SitrolWiall1,a
była lic:zny,mi zdjęciami wykona'nymi w lata,ch pięćdZ!iesiątych 'i sześódziesiiąty'ch, w 'okr'esie, kiedy Cyganie 'prowadzi,li wędrowny
tryb życia. CC1nny;m źró<:lłem ,ikonograficznym
były
również pochodzące z pocz. XX wie'ku pocztówki wykonane ile Zldjęć robionych
w c'sadach Cyganów karpac'kich
- są cme tym bardziej cenne, że ukazują zycie
naj biedniej,szego a rÓW1nocześni,e:naj'da wniej w Polsce oS'ia,diego szczepu.
W bardzo uroczystym
otwarciu
wystawy
uczestniczyli
czołowi cyganolodzy
polscy, a ,otwieraI ją zasłużony ,ba'dacz ,kultury Cyganów, J. Ficows'ki,cieszący
~ię ich wielkim szacUJn!kioem.Uroczys'tość 'ta była okazją do wielk.iego spotkania
Cyganów, którzy prz)"by'l'i do Tarnowa ,z odległych s'tron. Rów,nież w 'Czasie trwa'Ilia wystawy Cyganie byli bardzo częsLymigaśćmi
,Muzeum. Wystawę odwiedzi lo
również wiclucygano!ogów
z ośrodków 'badawczych w Ii!nnych <krajach.
,Wartozazna'czyć,
że w tarnowskim
Muzeum powstał za.lążek kolekcji cyganologicznej; gromadzi się 'tu wszelki,e ma,teriały doty;czą1ce tra:dycyj!nych form życia
Cyganów, a także ekspan<lity ,i dokumenty
:będące ,odbkiem ,obecności Cyga'nów
\V
świa,domO'ści spoiL'czeń'stwa pcI1skieg'0. ,PlaJnuje 'się urzą.dzenie .stałej wystawy'
poświ<;co.nej Cy.ganom wraz ze Is!kanlS'cnemwozów cygański,ch.
Anna
STUDENCKA
EKSPEDYCJA
ETNOGRAFICZNA
"AFRYKA
Bartos:::
76"
W okresie aod grudnia
1976 T. do maja
1977 r. na 'terenie
Afryki działała
Studencka Eksp2dycja Etno,gra:fi:czna "Afryka 7()". Ekspedycja
zorga,nizowanaz'ostała pEez Ko10 NaukOWe SLudantów Etnogr.afii Uniwersytetu
im. Adama lVl'i'ckiewicza \V PoznalIliu.
23*
�356
Kronika
Przeprowadzenie
.badań na kontynencie
afrykańskim
było mo·;i;liwc dzięki pomocy 'Wła,dz UAM, Miasta Poznania li Wiellwpols!ki oraz szel'egu i'nstytucj'i i przedsiębions.tw z 'terenu oałeg'o :kraju 1.
W skład ekspędy,cj:i wchodzili jej i'ni1cjatorzy i organizatorzy
- studenci IV
i V roku elmognad'i'i UA:M: Paweł K!ootu'ch, Tomasz Szy.ma:n:iak, Rysza!'d Vorbrich
i WłodZJimierz Żukowski
oraz 'kierown~k 'naukowy ekspedy,cji Jacek Łapatt prac,O'W'n'tknaukowy !Muzeum Narodowego w 8ZJczocinie, leJkarz me'd, Andrzej 'Połaszewski i kierowoa-mechanik
UAM, Leon Bąbelek. W drugim etapie ekspedycji
(marzec-kwiecień
1977) do grupy dołączył Zbigniew Staszyszyn, fotoreporter
CAF.
SEE "Afryka 7,6" pdkona~a (samochodem
Star 26'6A) trasę Jdługo'ś,ci 13 tys. km
wiodą,cą przez A:Igiel1ię, Niger(dwu!krotJl1i'e),
Mali, NigeI'ię li Kamerun. Głów:nym
-celem ekspedy·cji by lo przeprowadzeniee<tno.grafilcznYiCh
badań o !chalrakterze :stacjonarnym
wśród plemienila Dogan w Mali i grupy Kirdi w północnym Kameruni'e. Wojownioczo:ść obu grup etnicZJnyIC,horaz położ~m'ie kh kr,aiJn z da'la od uczęszczanych sz'lalków hamdlowy!ch i .tu·rYlSty:cZJnY'ch
po'Zwohło im 'na s,kuteczne 'opaI'Cie
!Się ~pływom is·l'amu i ku1tUTY ,europejski'ej. W -chwi!li obecnej 'są Ito jedne z ostatnich enk!law s'ta'rejorygiJn·a.l'l'J.lejku !'tury OzaI1nej Afryki.
Przedmi'otem !badań człorrków ekspedycji
były wY'brane ZJagadrrie.nia kultury
materia'lnej:
budown~C'two, funkcje
zagTody, kowa1'stwo i garncarstwo.
O wyborze prollJlemów bada wczy!ch za:decydowa'ł stan rozpoznall1lia rze1czywis,t'ości kUlltuI'owej badany'ch grup etnkzJnych.Ja~kdlwi'elk
Dogonawie nalleżą do lepiej zbada.nych grup Ad'ryki Zachodniej,
zazna'czyć należy, iż ,Ob.sza'r rzeczywistOśoCi Izwiązanej .z kuHurą materia1hną ple.;mi'enia ll1iezostał je'szcze n-ależy,cie tbaoda'llY. Ku:łtura
KJi.rdl-Da.ba 'ZJa5 .nie (była w ogóle ((do roku 1977) przed.miQ1;em 15Y1stema'ty,cznych
studiów. Stwarzało ,to możliwość oefelkotYWlllego
włączeni,a się do ,bajdań 'nad tradycyjnymi kulturami Czarnej Ad'ryJd.
W !kraJu Dag'onów badaniami
'objęto 9 w.si położonych w centrum skalistej
·części masywu Ba'l1Idiagara: Amagni, Hanani, Irehi, iKoundou, Yaye, Yougo Dogoru,
Yougo iNa, Yougo .Piilu, Sanga. Przy wy1ł)oI'lz>e
punktów badaw.czych !kierowano się
zaróWl11'Ouprz'eclinio rO'zpo~nany,m zma,cze'l1Ii'emkulturowym wiosek, joa.kli połoŻieniem
w 's'tosunku odo Ibazy ,ekspedycj'i {odIe.glOŚć jedne,go, maksimum 'dwóch :clini marszu) 2. Badania prowladzono (luty, mare,c 19'77 T.) W trudno dostępnym 'terenie górskim, w uciążJliwych warunikach pory suchej - przy temperaturze
-sięgającej 45°C
w cieniu i chrcmi;c.znY'm braku
wody pi'tnej. Zadecydowało 'to ·0 wyborze specyfioc~nego 'sp0t.5-obuzmiUJny pUlnktów badawczych f(ryc. 1). Stałą bazę ekspedy,cji założono w Sanga - gdiZJi,eikońlczy się dr'Qga terenowa. 'IW :celu sotworz'enia w<łI'Un'ków d,o bUJdań prowadzanych
z dana ,od bazy, kolejno w ,dwóch ws:iach (Yougo Na
i Yaye) założono 'Obozy. Do 'tra!1'5poI1tu niezJbędnego wyposa·żeni'a ltechni'cZJDegoobozów oraz 'żyWll1,oŚici
użyto ,zespołu 'tratg,aI'zy. PrzedsbaWliany Isposób ·organizacji pracy terenowej umożliwił rozłożenie badań na kiJllka EJta'pów przedz.ielony,ch 'okresami re'kI'eacji i T'efleksji baJdaWlcze'jlila tereni'e :bazy. Względna ;samowystarozalność
obozów przy,czyniła .się .do zwiększenia ·operatywnośd
i zasięgu 'badań, pozwolliła
też ograniczyć
ewentualne
koszty związane z opłacaniem stalej eki1py tragarzy.
ZarÓlWlno ffiie1j'SlC'oJWe
przClPi:sy a'dminlis>tra'cyj!l1e, j,aik i specytfnk'a terelI1u (brak
popierających· SIDE "Afryk'a 76" QPUbLLkow,anyzostał
Szc-zec1n-Poznań 1977- 1978.
1 Wlieś Sanga,
będąca siedzibą bazy ek.spe<lycji, leży w centrum badań, jest zarazem
'ośrodokoiemadrn.irriBtracyjnym i gosp,od'arc'zym regio.nu; wieś Ba.nani jest znanym w okolicy
1:entrum rękodzieła gal"nca'rsk!iego, a WISiepołożone na zboczu "świętej" góry Yougo są
oentramd religdjnymi DogonQw'.
1
Pełny
s~
osób l i.nstytucji
w katalogu wystawy Dogonowte i inni,
�Kronika
357
o
0/1
-"""'A
I
D baza ekspedycji, 6. obóz,
o punkt badawczy.
....m droga terenowa,
droga piesza ekspedycji
o
Schemat sposohu zmiany punl<tów badawczych, zastos~}waneg;oprzez SEE "Afryka 76" w rejonie masywu Bandiagar,a. Rys. L. Fijał wg szkicu R. Vorbl"icba.
zmajomoscl języ!kóweuropejskich
wśród Dogonów, trud"'lY teren gÓDsiki) rzdecydowały o najęciu przewodnika-Humacza:
Gadiolo Dolo, lat 26, wylkształoenie podstawowe (6 ,klais). Skromne fundusze 'ogranlczające
'lkzbę "ko,sztowny,ch" tłUlmaczy przesądziły o odpowiedniej arganiza'cji pracy w 'terenie. Ekipę dóelono doraźnie na dwa wym:iElniają,ce 'slię w południe zespoły. Gdy jeden zespół {2 - 3 et'nografów i tłumarcz) prawa:dził wywiady, pozostali 'członkowie ekspedy,cji kontynuowalI!
samodzielną obserwację ilnteresujących ich dziedzirn kurl'tury. O:becno'ść w zagrodzie
mniej licznego zespołu w mniejszym stopniu zakłócała ,żyde z.agroldy, lnie wywoływała zatcm sprZC'ciwu ilnformatorów. W trakcic wywiadów pOisługiwaino się sporządzO'nymi w kraju wytycz,nymi badawczymi.
Były one na bieżąco Ulzupe'1niarne
i weryfikowalne w 'trakcie pojawiiania s'ię rnowy,ch proihlemów. Tłumaczenia
za:gadnic11 na ,s7<czegółowe 'pytania <dokemywalno najczęściej
Ibezpo.środnio podczas wywiadu w konkretnej sy,tuacji badawczej.
Prace terenowe
o ana'logkznym
charakterze
przeprorwadzoino ,~marzjec, kwiedeń 1977- r.) w,śród wyrbranych alnimisty,cznych społeczmości pó~no'cnego Kamerunu.
okJ1cślanych wspólnym mianem "Ki'Ddi" "Niewierni".
Badainiami objęto 'leżące wśród gór Ma'ndara wioski rzamieszkałe przez grupę Daba: Mandama
(baza
ekspedycji), Teleki {obóz igórsiki), Kabe ,i Czili. W celach porównawczy'ch
zbadanorównicż rnizirnną wicś Lam zamiesZJkałą przez grupę GuidaI'.
W wielu pUlnkbch leżących w21dłuż trasy elkspEldYlcji prowaidwlllo obserwalcje
etnograficzne lub badania peneltracyjne. W ak:!oHcach T,amanrals;set (Arlg1ieria), Agades (Niger) i Gao (Mali) zapoZJnano się zorg,aniz.a,cją targów oaz saharyjskiJch oraz
wspólczeJSnąsyltua,cją Tuaregów. W okoliJcy NiJalmey pDZJedmiotemabserwacji
była
grupa ei'nocZJna SOnJghai, zaJmi€szkują,ca rcJlrnliczo-ryba,c,krj,ewiioski dOIlimy Nigru..
,
�Kronika
358
Nad nigeryjskim
brzegiem
jeziora Czad Tejestwwano
tradycyjne
techniki szkutnicze ple.mi'e;nia BUJduma budującego łodzie z 'papirusu.
W związku ze zbli.żającą .się setną rocznicą wyprawy
S. S. Rcgoz.i11skiego do
Afryki SEE "Afryka
76"Qld1tworzyła.
w terenie
ppz.cbytą wów'czas ,drogę w poludniawym
Kamerunie,
sporządzając
- na życzenie Muzeum Okręgowego w Ka·Ii.szu - pełnądokumen'ta,cję
'tzw. "T'rasy Rogozil1Jskiogo".
Prz'ez ,caly okres 'trwania
ekspedycji
prowadzC'no ak'cjG pozy,,;kiwania p:-zedmiC'!ów sztu.:ki i kultury ma{eria'lnej. J.ej plonem jest kolekcja ponad 12.00 w wielu
wypadkach
unikalnych
eksponatów
etnograficznych
i archeo] ogi'czil1ych. W dziejach porslkich badań Afryki jest to aktualnie
'największa
kolekcja
etnog,aIiczna
pl'zywiezicma jCldnorazowo do kraju {zob. poniższy wykaz)". Pozyska'ne ek,;pcn<lty
wraz z pełną dokumentacją
naukową zostały przekazane
glównk ,Muzeum Narodowemu
w Szcilecinie, w częśc,i zaś Muzeum OkrGgowcmu
im. Zicmi Kaliskiej
w Kaliszu i Muzeum !'nstrumentów
Muzyczmy·ch w Poznaniu.
War-t{)ść daru zo'stała wyc'C'niona przez lVlu'zeum Narodowe w Szczecinie na łączną sumG 1.4:37.500,-zł.
przekazanych placówkom muze<dnym~
Wykaz eksponatów
--_._ .._-----_
Rodzaj przedmiotów
__ .
-_._--_.
Dogonowic
..•
Trasa
Rogozi:\skiego
Kirdi
.------- ----
Broń
Odzież, tkactwo
Garncarstwo
Narzędzia rolnicze
i rzemieślnicze
Sztuka
Ozdoby
Magia i religia
Instrumenty muzyczne
Obróbka skóry
Plecionkarstwo
Inne _0_'. _ ._. ___ ._~ ___
III
Razem
396
12
217
26
14
48
16
39
46
29
3
12
16
34
S
162
35
29
8
13
24
76
9
H
7
1
2
Sahara
3
2
3
.,
R
I
S
7
8
47
29
IS
4
21
614
90
S""
Obszcmą
dokumenta,cję
naukową
ekspc<:ly<:ji ~nCJbatki, około 12000 lc/logmfii,
ponad 300 m barwnej tJaśmy f.ilmowej, :ki:lkanaś·cie godzin Inagra(l muzyki i tekstów)
również prz,eJkaza.no pla<:ówkom naukowym.
Dla studeniów
- u'cZJcstników -['].;:·3pedycji, ze1bra;ny ma'teriał 'siam'owił podstawę do 'napisa1nia pra.c magislterskich. Były
to jedne z pierwszych
etnCigraficzJl1)'lch pracmagislerskidl
pisanych
w PoLsce
w opardu
:samOfdzi,c'lne'ba,dania terenowe ,tzw. spo]ccze(llstw plemiennych. Wspomni'any materiał
nau:mowy - w mia'rę daLszego qpra'cowywania
_. będZ!ie pubJ.i.kcwaICly w periodyka,ch fa'chowych.
Dorobek ,ekspedycji
prez·eniowany
!był 'na specj-alnych
wystawa,ch w Szcze-
°
'CharaktBrystykę
,gonou.;ie i inni.
, Wykaz
p.rzy~vjezionej
spo.rządrono
na podstawie
kolekcji
danych
omawia
J.
zestawionych
Lapott
przez
w
katalogu
J. Lapotta.
wystawy
Do-
�359
Kronika
clme, Kaliszu, Poznaniu i Staroga'rdzie Gdańskim, a w ra:ma,ch ek'spozycji Muzeum
Naf'odowego w Sz'czecini·e - także w Dreźnie i Brnie.
Po blisko dwuletnich
przygot'OwaJnia'ch, -i;'wająca 19'1 dni €'k<ópedycja wniolsła
pewi'Em wkla,d w polskie ,bada'nia A'fry'k:i i przyczyniła .się do popuJ'aryzacji wiedzy o tym ko'ntynencie.
R.ys:ard
DZIAŁ:'\LNOSC
INSTYTUTU
SYMPOZJUM
ANTHROPOS W DZIEDZINIE
I LINGWISTYKI
Vorbrich
ETNOLOGII
NAUKOWE W PIENIĘŻNIE
Dla uczczenia 25 'rocznicy śmie!'ei ks. W,j·lhelma Schmidta
SVD, światowej
,;la\'.'y dnolega,
rCiligiCizn~w'cyi
lingwisty,
zało·życi'ela czasopisma
,,,A.nthropos"
i Ins'~ytulu AIl1't1l1'(}PC'iS,
odbyło .się w dnia,ch 5 - 6 maj'a 1979 r. w Misyj:nym Semilnarium Duchownym KisiQży W·ero~stów w PienięŻ"lIlie :sympozjum naukowe pośW:Gconedzi<lł'l'l·nc.ści Ins'lytutu
Anlhropos
w dziedzinie
etnologii i ·.]i'ngwisiyki.
Zorganizc'wane .9tara·n:iom 'WyŻisz'ego Seminarium
Duchownego
Kslięży WICrhi,s,tów
miało 'słui.y6 wslGpmlmu poidsumowalniu ,naukowego dorobku W. Schmidta i jego
szkoły.
Uczesl<il:karni '~ympozjum ib)"li przedslawi,ciele
nauki z ośrodków kmjowy,ch
i zagranicznych.
P()Id-otawowymi Jormami 'Pracy były tS,esje plenarne,
na Iktórych
wygłO:'izCiDOogółem 9 PL'fcralów. Uczestnlicy obrad zwic<dZJili Ga'bi'nc!tyMi,syjno-Sl!1ograficZJne Scmunarium, Zakład ElnoJlogicz;no":MitS.j'Oł'ogiozmy,
wystawę pr.a,c naukowych Ksi<;i.y Wcr,bi.s'tów, obcjrz.eli -również ,tLlimy o tematyceetnolo,giczno-misyjncj.
Re[C'ra't wprowadzający
wyglc'sił ks. prof, Józef Honninger SVD z Uniwersytetu
Frybursk'icgo 'w Szwajocarii, peł'niący cibE'l'nie obcwiązki redaklora 'na'czołnego cza$Op:'.~m.a"A,nthropo,,". W rderacie Sy.zwe'tka ks. W. Schmidta f ocena jego dorobku
IlClllkowego pcdkrd,j,ono z.na,czenie W. Schmidta
jako wybitnego pic'nk!r.a na poilu
elnri!ogii i Ii'ngwi,;tyki. Wyfkaz.ano,iż w ogólnej ,kOlllcepcj.i rozwoju ku1tury całc-ściowe ujGcie Schmidta
zaj,muje 'stanowisko pośr'Bdinie ,miQdzy aprioryczlno-ewolucjsnislycz,nym a ś'Ciil]c his,tory.oznym traktowani,em
zj'awisk kul'turowY'ch. System
jego, cho'ciaż nJe ,da siG go dzisiaj podtrzymać w ,całości, dzięki ciągłemu dopasowywaniu ·tymczas·owcgoschematu
do nawo odkrytych fa'k'tów posia,da 'na,dal określcTIą wartoś6. Slwierdzenie,
że .również proste kuHury bez posiadania ,dokumentów pi,sany,ch wykazują
prawdziwie
historyczny
charakter,
zyskało iW e'tno.}ogii
pows'z,echne uz,nanie. I ten phYn pracy W. Schmidta je~t monumentum
aere peren.nius.
Po:szerz,e1ni'em pierwszego referatu 'było wy.stąpi'enie ks. dra He'nryka Zimania
z Katedry Hi'Storii i EtnolOgIii ,Rel1gii KUL nt. W. Sch'171.lidta te'wi·a monoteizmu pierwotnego
w ,~wiel'~e wspóŁczesnych
badań e t:'lwlogi;cz'lto-r,el-igioz,nawczych.
Poni,ewa:ż t'eo'ri,a ta '9tała !się przedmi·otem k'rytyki ze strony 'ebndlog6wi
re'1igioznaw.ców, prelegent starał się pokazać czy i na ile ,opinie te znajdują swe 'po'twierdzemie w świe'Vlc ,empirycznych ·badań przeprowadzOlny,ch przez k's. Pawła Schebestę i C. Turnhulla wśród Pigmejów Bambu1i.
Ks. mgr Marian Fal'iJszek, rektor Selminarium w .pieniężnie, w referacie EtjJka
SVD
�360
Kronika
a rdigie
ludów
pierwotnych
w ujęciu
W. Schmidta
zanalizował
społeczny charakter u ludów pierwotnych
oraz wpływ religii i inny,c,h 'czYI1lni:ków:k.u:Hurowych
na mora,Lność.
Pro'bleanatyiką z zakI1esu językoznawlczej
działa~noślCi 'W. Schrnidta zajął się
ks. dr Arnold iBurg.ma'lln SVD wicełdyrekto.r lnsty,tutu Anthwpos {St. Augustin,
RF.N).W re.ferac:ie W. Schmidt jako Lingwista omówił cz,i·ery za.g·adnienia związane
z jego Inazwiskiem: a) miejsce Ijęzyków melatnezyjskk:h
w rodzinie językowej,
b) językowa p01zycja ludów iMcm-Kh mer, IC) podział języikówaustralijs'kich,
d) rodziny i kręgi językowe Ziemi.
W referacie Recepcja szkoŁy kulturowo-historycznej
w .Polsce mgr Elwa P,czółko-P'ustelnlk,
pracO\'IInik naukowy Wyższej Szkoły Ro'h1i'czej we Wrodawiu,
zaprezentowała
wstępne wyni:ki swoich -ba'dań w tym zakresie, ,zajmując się główni,e okresem dwudziestolecia
międzywojennego.
Problema'tytką z epi:SltemQllogii rellig'iozma'wstwa zajął się ks .. dr Amdrzej Brank
SVD z Katedry Metoctdlogiii Nauk KUL. W referacie Z teorii poznania religioznawczego zajął się zagad.n:ieniem zał·ożeniowoŚ-Ci rel'igioznawstwa,
,stwierdzając m. in.,
że we wspólczes1nej nometn'kJla,turz,e W. Schmidt .zmieściłby się w 'tym, co nazywa
się hipot0tyczmo~dedukcyjlnym 'parardygmatem postępowania, -chociaż w wersji weryfi:M'cjolllis,tycznej. ,W za'koń,cz,eniu podano próbę roozwliązania problemu założeniowości l'eligi'ozna:wstw,a w nawiązaniu
do filoz,of.iczmych rozwaŻJail H. G. Gadamera.
Pierwszy
dzieil obrad 'sympozjum namknął referat ks. Idr,a Władysława Kowaze Specja!J:iza-cj:i Misjool·ogi'i A'I'K pt. Yaliwan
lider
kultów
cargo
w prowincji
SepiI<. (Papua Nowa Gwinea).
W 'rerrerade 'przedstawiano wyruilki badań empiry.cznych nad problemem nowo powstający'c:h religii synkrC'tyczny.ch na
przYkładzie kult1u ca'J;gJo. UkazU:ją'c Hathlia'sa YaiLiJwana, jedme,g'o z pl1zY1wódców
ruchu, dano pc'gląd na ,genezę kultu cargo i jego fazy rozwojowe.
W drugim dniu sympozjum iks. 'Prod'. idr Ain't-ani VOl1bichler svn 7. Umtiwersyte1u Wiedeńskieg·o., wi'el·o,letni W'spółpr.a'coWtnik P. Schetbesty, zapr'ezentował badania e<tnologi.czno-,J:ingwistyczne P. Schebesty w Afryce,głównie
wśród Pigmejów
Ba mb u'ui znad HurL Osiągnięc:ie Schebes'ty polega Ina tym, że w m'awiązaJlIiu do
ważni'ejszych badail nad Po,szcz'egó1nY'mi alspeMa<mi kultury podał on jako pierwszy stOtsunkowo pełną już 'chara'kterys'ty.kę karłów afrykań.s:kich.
Sympozjum
zakończyło wystąpi'ell'ie ,dra J,anusza KamoCikie'go z ,Muzeum Etnograficzneg.o w Kmkow,ie. Vi H~!.feracie Relig;ie indonezyjskich
ludów malajskich
podał ,on najpierw 'e't1nk'zną 'charakterystykę
zamieszkującego
Suma,trę ludu Kubu,
który uchodzi za 'lud bez reLigii. Na podstawie właslnych ba'dań 'autor sta'ra1 się
wykazać, że ilud ten posiada wiarę w :istotę najwyższą. Podobnie w ,częścidrugiej, poświęconej Judom Palue, Riung, Ngada, Sika, przedstawił
argumen'ty
za
isbniell1iem wŚ'ród -nich wi'ary w isitOttęIlI3jWyrŻlSZą.
Zbierając ogólny 'tenor różny,ch wypowj'edzi i rÓWtnoczeŚU1:ie
pO\dsumowując całość 'spotkania należy stwiel1dZlić co .następuje:
laka
svn
a) Kultura
i religia wyma,gają dzisiaj o wiele ba!rdziej komp,leksowy.ch badail niż to czynił W. Schmidt. Przedmidt reDeratów i dYl.5ikusj.i.sympozjum miał mimo wszystko epigoński .cha'DaJkter I'efleksj,i nad dziełem wielkie.go -człowieka w rozwoju etnologili, refleksji pot'rzelbnej, ale przedoe wszystlkim w pOtSta<C-i
W[liOlSków
na przy;szł,QiŚć.
'h) Czas obchodzi 'Siię z osobą W. Schmidta łagodnie. P,o początkowym
okresie
niekiedy bardzo radylkalnej krytyki
jlego poglądów zrozumiałe'j w kontekścle
teod-i w jakim przyszło mu działać, dzisiaj baI'dziej sprawiedliwie
widać rrLeczy-
�361
Kronika
w:iJs1tezas~U1gi.W. Schmidta na polu etnologii, rel:igiorzill1aJWistwa
i IliIllgwli;~tY'ki.
Do
zasług ,tY'ch narleży ,m. ,in. ,to, ile potrafił Isię przedws'tawić
uprasZJcz,olnyrm,ewolucjolll'btycz'nym wizjom genezy i 'rozwoju kultury, religii li języka oraz że sa'm pozostawił ~miałe, 'choci'aż Ina:da!l 'bUldząoe :koln1irrowersjehipatezy na 'temat ich pow'stan:ia i dróg rozwoju. W nauce how,i'em śmiałe pomysły zlawsze odgrywały większą ro'lę niż konsekwentne,
testujące je - s:tąd 'naturalnie nieodzowne - badania,
faktograficzne.
W imieniu orgalnlizatorów
ks. Marian FaliiSZeik SVD
50 IPUBLIKACJI
POLSKIEJ
EDYCJI
"PROFILU"
W CZElCiHOSWWACJI
Postano'wieniem
Wojewódzkliej Rady Narodowej w Ostrawie działalność edytorska związana z wydawaniem
polskich publi,kacji w CZ'Cichoslowacji 1Jolstala
przeniesiona
do. oSitra'WlsikiegowydaWlnic'twa "PrafW'. Miało to mi:ejls:ce w roku
1960 ,i od ,tegocrzasu w ,tej zasłuż'onej dla polskieg,o rUlchu edytorskiego loIficy,nie
ukazało się już 50 tomów. Bardziej sZJczególowo o rr:ich za chwilę.
Dla-czego ZJdecydowarno Isię 'na przeniesienie
pUi])lrikalcji wydawany'ch
doJtąd
w gelsti'i ,Polskiego Związku Kulturailno-Ośw:iatowego,
ś:CiśJej jeg,o Zarządu Głównego, do wydawn:ictwa regiona:lnego'? ,Po pi'erw:sZJedlla'tego, że "Pro!HI" przedstawia specjalistyczną
jednostkę wydawniczą ze zorganizowalnym nowoczesnym apaTatem i ,zapleczem, tzm. redakcjami, ,mocami prze'fiOrbowymi, pulą pa'pierową, doświadczonymi współpracownikami,
lektorami ,i'td. Po drugie, skoncre:n'trowanie publikacji w wydawpictw:ie ",Prof:il"ozna,czało
zapeWlnienie pdlslkiej edy'cji wszechs'trClnnej opieki i zrównoWla:żenie jej z ,edy,cjami czesk'imi. W konlsekwencjiozna:czało ,to ulżenie ZG PZKO, który - nie Dozporządzając tak Idobrze zo'rgatnizowanym aparatem
erdytoms:krim,jaki ma do dyrSipozY'cj.iod',licyn:awydawnklza
z hojnym mecena'tem pai15'twowym - nie mógł wlszys:tkim zaidaniom spwlst.ać. O słuszności 'tego po:sta:nowienia WRN w Os'trawie świa:dczy prawdziwa
już "bibliotek"
polska" "Profillu", jak również systematy1cZJność urkazy,walnia się w pOlls'ki:ej edycji
książ'e,k i publikacji z prze>C1ęt!ną3 - 4 pozycji w roku.
Od razu postawmy pyta:nie: dużo ,to, 'czy malo, zważywszy, że jedną po'zy,cję
-odbiera z tej puli periodyk, jakim wła:śdwie jeslt 'od 1951 r. uka1zują'cy Isię "Ka'1en··
darz Śląski", recenzowalny regularnie w "Ludzie",? (Notabene ka:lenda,rz o nazwie
"Kalenda:rz ZWf'otu" na rok 1961 ,otwiera dako pierwszy itom poils'ką Iserię wydawrniczą w "Profi1u"). Na pewno nie jest ,to za dużo. AJle n:ie tyle od r'edakcj,i,ile
od piszących (me tylkochęt'nych,
ale i pcJtraf,iący'ch pisaćl) zalleży, jak :wiele książek ukazywać siG będzie w polskIej e:dy,c,ji. Duże zasługi polo'żo'llo przez reguiIar.De wydawanie "Kale'l1idarrza .Śląskiego", k,t6ry 'co roku (w 1979 r. już w X:VUI roczniku) zjawia się w pols!kii:chdClma,crh.Te książkowe kalIendarze, jak o 'tym pisaliśmy w rec,enzja'ch, są jednocześnie i 'i'nlfonmatorami, i allmanach:ami pr:zede wszylS'tkim 'rodzimej twórczClśd śląsko-zaoIZJi:ań:Slki:ch pisarzy li poetów, audzi pióra.
Treśd literackie 'tworzą 'tylkio część tych l'kaiIerndarzy, spaDa w Inlkh jes,t ma'terialu
f101klarysitycrzme:go,e'tnog'l1af'icznego, dOlt. kuLtury ma1terr1ialnej, info:l1lTI1acjia'kltua'lnej
i pl1Zeszłośeiowej. Właściwlie :na dobrą 'sprawę kailendar,ze są pierwszym il'olrum d!la
specjal'is,tów dzi,elących się spojrzeniem na niezmalne Ido,tąd il'a'k1ty.iPrawda, lfoI1llla
�.362
Kronika
kaJeindarzo'wa ra1cZ!ejwyma,ga pOpUlal1nego ujęda, :nie ,oznacza to jednak, ż·e chodzi '0 przekazywani'e
Wli·edzy 'o Śląs'ku Ci'cszyńskim, o kuHurze ludu ,tu zamiesz'kując'e.go, z ja,,"iegoś ;niskiego szczebla. Artykuły
wy.ehodz<jce spod pic>r D. Kadłubca, J. Ondrusza czy K. Piegzy iir;nych prz·eczą temu.
Doda,jmy jeszcze,że
'ożyw~C'nie tra·dYicji kalendarzy
przeznaczonych
dla PolGnii cz·echoslowCl:ckiej po wojnie ma w.ielki-c zna·Lzc.nie :spolC'czJl1'o-politYc"ZJne,
bowiem właśnie z nich Inajwi~cej po·za pr<.lscl j ,cz'usopiśmiennilC'twcm --- mo,ż'na
się dowiedzjeć o 'sobie. Kalendarze ISą najwa,;i;niej-szyrni przl'kaim~kami 'treści regio'nalnych, co w wypadku braku rocznika regionu.Jn<::go w rodzaju 'taiJ.;:do-brze znany.ch kraj.owych "zes.zytów", "kronik" czy "Tc·ezników'· :Hp., ma islol:n~ zna'cze'ni'.'.
Materiały
ebejmują
oały Ś,]ą~'k, prz'ekra'czając
często 'Hnię pal'l~twewej grani.cy.
'W więk·sza,§.c.i są to :Tl.a'terialy .drobniejsze, ukazujące
się z:godnie z wymaganiami
tego rodzaju pU'biJ.i'ka·cji,·k.tór,e za;stępow.ać muszą rozpra'wy 'i S'ludi'a, poparte przypisami i bibłiografią.
Forma wy1dawania -rocznikowych almanachów
- "KaJC'Il-darzy .s]ą~ki:ch" - Illie
zes-ta-rzalasię,
o czym śWliiadezy icch powodzenie wśród 'cz)"tcil:n:ików i nakład osiqgają'cy Clbecnie 7,5 tys. egzemplarzy. Kale'ndarze w najlepszy spc.sób decydują o społecznej, r.odzi1mej to'ż'samoś'ci Polaków rniesZJkających w Czechoslowacji.
W edy-cj'i pobki·ej ukazaJy się również pra,c'e z zakH'su etnr,>gra.Ei i foJikJcru,
czy 'to c.hodz:i '0 przyslow.i.a zbiera'ne 'pie'c·zołowicie przez J. Ondrus'z,a, czy o godki
'.iJąskie zgroma,dzClne prZJez tegoż autora i -eicsząc·csię .nie.sbboqcym powGidzeni~m
{wZJno·wi-cnia!), IU'b (} znalwmi'ty zapis gawęd Józefa JeL.·owi·cza pióra D. Kadłubca,
'ZJbiÓ!r'ludowy,ch opowiadań śląsJki'ch au'toristwa K. Piegzy 'itd. O wszyslbch
tych
pUib1~kacja,ch referowano w pismach krajowych,
róv,mież w ",Ludzie", nie ma wit;~
petrzeby
do 'ni'ch wra:cać. Z ,duży;m uzma'll'i:l;m na,loi:y podkreś'lić pieczc.Jc'.vi,tcść
i stara,nność opra.e:'(}wań wspomr:,ianych publika,cji, które umaCir:iaj<; p:-czud·~ więzi
zcieJkawym
regionem ślą.sko-·cieszyń'skim. Również one pc,.szczycić ,ię mogą pccz)"tnoś'C'ią i zaiFnte,·esowani·em, bowiem ,odkrywają
dos.tęp ,d·o pit;kll1ych i i.ywych
tratdycji, ·które - bez ,togoutrwalClllia
w postad książ'ki - u·Jegłyiby zapomnieniu,
Ni-espolsóh pom:imąć pu'blilka·cje Hterackie. Co praw·da, nic jest i·ch za duż(l,
peza tym są, w pewnej przynajmniejczqści,
tematyc".Irrie 'bardzo za-.vęi.cUlC,np.
wspomnienia
obozowe (G. Przecze:k, J. Pributa). ,Mniej jest aukntycz'ny,ch pNJZaicz..
'nydl czy 'poety·cki-c,h książ,ek,ehoć
i ,tu zazna,cZJa się zmiana 'na 'Jepsze w zwi<jzku
z ·cora:z bardziej a:ktywną młodągonera,cją
zaoJz·i.ań·slkich t-,VÓl'Ców.SzczegóJUl'ic zazna1czylo 'się to w poez}i i wlasnie 50-ty .tom polskiej edycji "PrO/f.ilu" - to wybó-r 'Wi,cnszy jednego z najbal'dz:i,ej u1talento".'.'IClinychpoetów mlodego poko,lenia z Zaolzia, Jain-a nami·ela Zal'icha I(Ur. w 1948 r.) pl. Topografia czasa. Frze-de w.-;zystkim
ocenić trzebadCljrz.alość
tego twórcy, zdolność niekCln\V'c~1.cjana,lnego wyrazu i p~('tyckiego myśleni.a. Widać, że nieobce są mu Ido.świadcz·E'nia w.spółczesnej pC2'zji
po!lsk:ieji
czc,s!ko-słowa,clkilej, że pc:trah włączyć sliG w 'nurt nowc'czc:-;:nej sztuki
poetyckiej wlnoszą,c w nią 'Swoj-e własne oryg~naline wartc6'Ci.
Przegłą!dając
50 .publikacji polskiej edycji ostraw:Slkic-go wyda.wnictwa "Pmfil"
możemy z uzna.n.i·em oc'enić tę o\Vooną 'ini>cja'tywę wydawniczą.
którą lI1a]·eży zawdzię-c.zać nie ,ty1lko Wispa'n;'alomyś:1nemu mocoClnrutowipal1s.twa ludo'we-go, .ale 'również w1elki,emu ·entuzj.aZJmowi śląsko-cil.'szyńskich
ludzi piÓ':-a. l S'7.;cz·cgÓil.nie
ci'cszy
to, że ks'iążki pC'rlskie rOZJchc,dzą się, że ZIl1ajdujemy je w domowy·ch bibli·olelkach
Poila'ków Izamiesz.,kujący-ch w Czechosława1cji. Pobkie książ,ki mają w ,nich oświe··coneg·o .czy1ellni'ka i wiernego prepaga1to,ra rodzimej twóT1cz,ośd.
Jif£ Damborsku
�363
Kronika
KONFERENCJE,
ZJAZDY I INNE SBO'DKANIA UWZGLĘDNIAJĄCE
MATYKĘ ETNOGRA,nCZNĄ
W 197.8ROKU
PROBLE-
S cs j u
'P a P u l u r n a - n a u k a wa
pL "Tradycje
folkloru
wo}ewó1dz'twa
h:3zczYI1skic,go ze ,szozególnym uwzględinlicln1Bm Rawic'kiego" {Rawkz, 17 VI). Or.ganizatorzy: Wydział Kultury i Sztuki Urzędu W,etjewódzkie'go w Lesznie, Dom Kultu,'y w Rawiczu. Rofcraty:
J. Burszta, Tradycje
folkloru;
,W. Sobisia:k, KuUura
Lec/cne'a ziemi mwickiej;
J. Sobieska, Etnomuzyczna
specYfika
wielkopolskiej
ku,lt lIry dudzia rskiej.
S y m p o z j u m pL "Mecenat
Par'ls,twa socjalisiy·cznego
,nad hvórczo~c'ią ludow,). (Targi, kUflkursy i festiwale w f'ozwoju i upowszechnianiu
'twórcz;olślCiiIludowcj)" (Kruków, 4 IX). Organizatorzy:
Muzeum Etnogra!fi:czlnc w Krakowie,
Minislcrs'two Kultury.i
Sztuki, Depanbament Domów Kultury, BilbtliO'tek :i Dział,a'lnOlśd
Społeczno-Kulturalnej.
HC'fcraty: WL Sa:ndecki, 1Vlercnat socjalistycz,nego
Państwa
naj
twórczo.i;cią
rozwoju;
torska,
luelową
A. .Jackowski,
grani.ce li iródła
-
dotychczasowy
Oblicze
dorobek
współczesnej
społecznych
sztuki
!
wybrane
ludowej,
problemy
sztuka
T.W:ięokowski,
uwarunkowań;
dalszego
ludowa
i ama-
"Ce-
Polityka
pelii"
wobec twórczo,i;ci
ludowej
-- założenia
cepeliady,
targów
i konkursów
i ich
rola w dziainlności
Związku;
B. Cukier, Uwngi twórców
o tnrgnch, konkursach
i fest,iwalach
twórczości
53
VV' a l n e
Zg
ludowej.
ma d z e:n i e P o l s k i e g o T o warz ys t w:a
L u d oz 'n a \v c z e g o i s c s j a n a u 1:0 w a pt. "Region -- przy'czyny kulturowych
zróżnicowail" (Tol'uil, 1.5- 17 IX). Org:anizator:zy: Polskie T,ow. Ludoznawc:ue Zarząd
Głów'ny wc' Wrocławiu
i Oddział w Toruniu,
Zakład Etnografii
Uniwel'sytetu
M. KOpel'll:;j'.a w Toruniu, NIuzcum Etlncgraficzne
w Toruniu przy współudziale
Wydz . Kultury ,i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego, Toruóskiego
To'w. Kultury, Tow.
Przyj. Muzeum Et,wgraficzncgo.
Referaty:
Z. So:kolewicz, ZróżnicoW'nnie
kwltury
a struktura
ku.ltury;
A. Kutrzeba Pojnarc'\va, Krajobrnzowe
i etn,iczne wyznaczniki
rcgionu
ctnograficznego:
K. H. TiJlhagen (Szwecja), Przyczyny
kuUurowego
zróżnicownnin
reg.ionów;
M. Znamierowska-'Priif:ferowa,
Przyczyny
zróżnicowań
kultnrowych
na
przykładzie
rybaków
śródilądowyclt
i mOTS1kich; E. Pieiraszck,
XX-wieczne
zróżnicowanie
przestrzenne
budownictwa
wiej.skiego;
.J. FOI'magiu
(Rumunia), .Jedność i różnorodnoić
rumllńskiego
stroju
11ldowego;W. K. Bondarezuk (ZSRR), PI' ::yczynek do h istorii kształtowania
się odrębno,ki
regionalnych
na
Binłorusi.
KOlTIuniku,ty: T. Ka:'\vicka. Granica
wborów
jnko czynnik
zróżnicou'nnia Icu!turOll'ego regionu;
R. Tubaj", Wpły.w pru.skiejpolityki
arlminis,tracyjnej
na
zmiany
i
l' [)
zróżnicowanie
budownictwa
i XX 'w.; .l, Śvvięch, Wpływ
nictwie
ludowym
Kuj'a,w;
granic
K. Braun,
Pomorza
Wschodniego
na kształtowanie
ZrÓŻTIlicowanie
się różnic
aktywności
twórczej
w
VJ
XIX
budowludności
i rodzinnej
wsi
pomorskiej.
Uczcstni,cy wzięli udział w uroczystości
jubileulSzoM'ej 50-lecia p;'acy
naukGwej
pre,L dr M. Z'nami'er'C'v,;r"rkiEJj-Priifierowej OTaz Ziwie:lziJJ:i Grutdzliądz,
Chełm i wieś nadwiśłur'lską Bier\kówka. Wzięli udział w spotkaniu z mieszkaócami
wsi Bier'1kówku i pokazie rybołówstwa,
plecionkarstwa
orelZ zwyczaju żniwnego:
obwożenie baby żni""mej.
S c s j a pL "Kultura
ludowa Podhala", poświęcona Irenie NiziI1skiej (Kraików,
21 X)., Organizultorzy: PTL Oddział w Kraikowi'e, Muzeum ,Eltlnorgra,fiiczne'w KTakowie. Refera,ty: A. Kowalska-Lewicka,
Podhalańskie
badania
Ireny
Niz:ińskiej;
Z. SzrlOll1!ba-Rys, D. Ty1liko'Wa, SląS'kie badania
Ireny
Nizińsk:iej;
M. Adalmczyk,
wiejskiej
Kształcenie
w Polsce:
dzieci
J. Cherek,
llvdowego
zaboru
chłopskich
Różnice
z Podhala
w
obrzędowości
w
szkołach
dorocznej
ponadelementarnuch
(1650-
�364
-1848);
Kronika
W. ParYiski, Nowy
słownik
gwa.r
Podhala;
T. Szczepa1nek,
Muzeologiczna
ochrona
zabytków
na Podhalu:
M. Misińska, Czynniki
warunkujące
i stymulujące
współczesne przemiany
kulturowe
na Podhalu;
W . .Tost, Przemiany domu podhalańskiego
w związku
z
rozwojem
urządzeń
ogniowych.
S e s j a pt. "Tradycja
we wlspółmes'il'ej kulturze
MongOllslkiej Republiki Ludowej" ('Wa~szawa, 24 - 2.5 X). Orga1niz<JJtorzy: Uniwersytet
Warszawski,
Katedra
Etnografii UW, Z'alkład Etnograi'iJi I:HKiM PAiN, Komitet Nauk Etnollogiczll1ychFAN.
Referaty:
Z. Sokalewkz,
Funkcje
ku.ltury
tnadycyjnej
we współczesnym
społeczeiLst'wie mongolskiim;
W. Hei'ss.ig, Rekonstrukcja
mongolskicj
kultury
materialnej
na
podstawie
źródeł literackich;
S. Kałużyński,
System imion
własnych
w "Tajnej
historii
Mongołów";
A. Rona-Ta,s, NiJektóre źródła do historii
Mongoli,i;
M. Unoverdawn,Koncepcja
pobratymstwa
w historii
Mongolii;
S. Szynkicwkz,
Wesele
jako
obrzęd uświęcenia
przez przeszłość
kulturową;
J. Wasilew9ki,
Podstawowe
kategorie
języka symboUaznego
w kulturze
tradycyjnej
Torgutów
Ałtaju;
J. Olędzki, L. Mróz, Wizerunek
dobrego pasterza;
C. Humphrey,
Współczesna
terminologia
pokrewieństwa
w Mongolili, E. Taube" Współczesny
obraz życia Tuwińców
północno-zachodniej
MRL; Oh. LUJbsanlgjab, O ruiektórych
tradycyjnych
zwyczajach
związanych z mlekiem, w Mongolii;
G. Cev,enchaJlld, Generalne i szczególne elementy
procesów etnicznych
MRL; J. Kabzii1'ska-Stawarz,
Mongolska
gra cagaan mod jako
świadectwo
kultu
przyrody
i ognia; R. Hamayo:n, Siła mężczyzn bierze górę nad
językiem
kobiet.
K a n f e r e n 'c ja pt. "W,kład !badaczy polskich w pClzna:nie kuHur ,ludowych
d pierwotnych
św,iata" 'CW'rc1cław, 2,4 - 2'5 XI). Organizatorzy:
Komi<tet Nauk Etnologicznych PAN, Katedra
Etnogr,afH Uniwersytetu
Wrodawiskiego,
·P:oIslJde Towarzystwo Ludoznawcze
- Oddział we Wrocławiu. Referaty:
Z. Sokolewkz,
Polskie
etnograficzne
teorie kultury
a badania terenowe
ich twórców;
A. Paluch, Założenria metodolog:iczne
funkcjonalnych
b,adań empirycznych
Bronisława
Malinowskie-
Z. Biały, Kaz,imierz Moszyński
jwko historyk
i tearetuk
kultury
słowiańskiej;
Richard
Jef<łlbe.k, Wpływ
polskiich
badaczy na kształtowanie
się czeskiego ludoznawstwa;
W. Armel'll, Bada:nia Eugeniusza
Frankowskiego
na Płw. Iberyjskim;
W. Baranowski,
Polskie zainteresowania
kulturą
ludową póŁnocnych terenów europejskiej
Rosji; D. Tyll"owa, ,Polskie badania
nad kulturą
pasterską
Karpat
i Bałkanów;
B. J,awor'sika, IM. Biennacka, Baaania polskie w Bułgariii w okresie powojennym;
A. Dyga'cz, Badacze polscy kultury
ludowej
na terenie
Czechosłowacji;
A.
Kuczyński,
Polskie
badania
et,nograf,iczne
w
Azji
północnej,
środkowej
i wschodniej;
H. Swienko, Feliks Kan - badacz ludów Syberii i rewolucjonista;
S. Szynkiewkz,
Profesor
Witold
Dynowski
jako inicjator
polskich
badań etnograficznych
w Mongolii
'i jeg.o założenia badawcze; J. Wasli1ewski, Podstawowe
katego;
gor,ie języka
symbolicznego
w :kulturzetradycyjnej
Torgulów
mongolskiego
Ałtaju;
L Kabzińska-Stawarz,
Adaptacja
młodzieży
mongolskiej
do środowiska
pasterskiego; Z. Ja'siewlcz, ZespóŁ do Badań nad Kulturami
Azji Środkowej
U AM. Cele, założenia,
wyruiki
pr,ac terenowych;
K. WCilski,Polskie
badania
etnograficzne
na
Sr'Odkowym
Wschodzie;
Ł. Dz.ięgi,el, PolSlkie badania
współczesnego
Kurdystanu
irackiego;
B. Kopy!dłow&k,a, Polskiie badania Oceanii;
K. Makul<ski, Polsk,ie badania etnograficzne
w Afryce południowej;
H. Kaintor, Badania afrykańskie
Andrzeja
Waligórskiego;
K. Zielnica, Rerlacja Józefa Milkowskiego
o wyprrawie
dahomejskiej;M.
Tra1cz, U,wagi o etnograjiCiznych
badaniach
w Egipcie;
rM.Paradawslka,
Polskie
penetracje
etnograficzne
w Ame,ryce Południowej;
B. Golda, Stan i potrzeby badań nad 'kulturą
zbior,owości
pOlloruijnych w USA; J. KuchaI'Tslka, Badania
nad Kaszubami
w Kanadzie. KiCJIffiUIIJ!ika1ty:
T. ZaJkrzcwska, E. Karpińska,
Tematyka
�365
Kronika
i magisterskich
opracowanych
w pol,skich plaa dotyczących
kultur
pierwotnych
,i ludowych;
Z. Kłodn~cki, Tematyka
,pozapolska
w pubUkacjach
i materiałach
a.rchiwalnych
PTL;
H. Romai1'Ska, Relacje etnograficzne
zawarte
w czasop~śmie "Ziem~a";
B. Czuchnorwska, Kolekcj,e dotyczące
kultur
pozapolskich
w zbiorach
etThografikznych
w Polsce; K. Makulski,
Kolekcje
egzotyczne w zbiorach
Muzeum
Etnograficznego
w Warszawie;
Z. Sienszuła, Historia powstania, główne kolekcje li per:spektywy
badawcze Muzeum Azji i Pacyfiku;
M. T Dalc.z,Materiały
dotyczqce społeczeństw pierwotnych w Katedrze Etnografii
UJ.
mI z j a z d S z ko ,l € n.i ,o Y K ,o r ,e,s pon d e n t ó w T e r e n o w y IC h (lKa'lisz,
2 - 3 XII). Orga:llIizator: Polskie 'Towarzystwo
LUldozmawCize- Zarząd Główny. Refera:ty: S. Błaszczyk, Losy zabytków
budownictwa
lUidowego i przemysłowego
na
przykładach
zagrody
wybmruieckiej
w Rus.sowiei
foluszu
w Kaliszu;
T. Ambrożew1cz, Przemiany
we współczesnych
obrzędach
ludowych;
J. ,B.ohdanowicz, Znaprac
habilitacyjnych,
cówkach
doktorskich
etnogmficznych
"W
czenie
łów
i
badań
nad
,Polsk'im
koresp07l;dentów
Atlasem
terenowych
Etnograficznym
,PT:L;
J. Hunszta,
,P AN
~ przydatność
Folklor
małych
Z. NeYlmwnowa, Działalność
Sekcji Korespondentów
wych PTL w 1978 r. Komuni\katy:J.
Broda, "Zapiśnltk,i" chło,pskie.
metodybad'a,wcze;
materia-
miast.
Cele
Tereno-
SIBOrT[{AN:I!A, KJURiSY, BOtS~DZiFJNILA
!Pos,iedzelnie
ZeslPołu
d~s Dlo!kulme'll,taca.i
i Ionfo,r:mla'cji
Etn,oł 'a 'g i c 'zonej K N E iF A N 'poświęcone ZlalgalClirri'eniom
ddtyczą'cym działalnoŚtcti ODIE
oraz spraw10m recenzdi dla "Demosu" (Łódź', 20 - 21 HI). Organizator:
Ośrodek Dokumentacji
!i~nforma:cji
iEtnogr<lJf1cznej przy PoLskim Towarzystwie
Ludoznawczym.
V S e j m i k Ł ę c z yc k i c h T wór c ó w L u ci o w y c h (Łęczy'ca, 21 VIn).
Organiza1tor:Muzeum
w Łęczycy, Referaty:
A. Ku'trzeba-'Pojnarowa,
Twórc:zość
ludowa i amatorska
w dawnej
i nowej kUilturze wsi i mi U!st a. Lmprezy towarzyszące: Ogłoszenie wyników konkursu
pn. "Współczesna
łęczycka 'sztuka ludowa"
oraz p!"ojle1kcjafilmu pt .. "Łęczy'cki'e świą!tki i demony".
XIV Z j a z ,d D e 'l eg a t ó w Z w'i ą zk u :s pół ci z i e l n i R ę k <ci 'Z i e ł a L udo 'we go 'i A r ,t y 's,t y oC z ne go "Cepel1ia" (W'arszawa, ,24 X). OTg,aniz,a'tor: Zarząd
Związku Spółdziellni Rękodzieła
Lu:dowe!go i AI"ty'stY'cznego "Ce'PeHa". Referaty:
T. Więcikowski, Sp:rawozd'anie z działalności z,a lata 1976 i 1977 oraz program działan.ia na lata 1978- 1980; K. Góra, SP11aw:ozdlanie Rady Związlku za lata 1976 i 1977.
Komunikaty:
J. Spiszak, Propozycje
11 'UJchwał oraz dezydeTiatÓ'w. Imprezy towarzyszące: 'projek'cja H1mu oświatowego "P.iękno użyteczne".
°
Z ImateI1iałów ODi:IE ,opra:c,o'wala
Iwona
W,iktor
�366
Kronika
ETNOGRAFICZNE
WYSTAWY
WOJ.
Muzea
War s z a
CZASOWE
STOŁECZNE
ZORGANIZOWANE
W 1978
ROKU
WARSZAWSKIE
a, Muzeum Azji i Pacyfiku
',iSZJtukla;odolbnicza Afganistalnu"
Scenariusz iopra'wa
pla's,ty'czna: Z. Sierisrzuła, H. JarnkoW'ska, 150 ,cksponatów.
Ekspozycja: 15. 1'2. 1977 - i15. 02. 11978w Okręgowym Muzeum Miedzi w Legnicy. FoLder.
"RzeiJba NursGntary"
ISoenadusz: Z. F1ii1arski, konsultalcja: iM. Wrońska, ok. 600 'c'kspona,tów. Ekspozy'cj'a: ,20. 01 - ;15.04 w PańS'twow'ym Muzeum Archeologiczmym w Warsz,awic.
Plakat, folder. WspóJ,orrganizator: Pańs'twowe Muzeum Arrcheorlogiczne w WarIszawie.
"Rytualne i obrzędowe Masrki Nusantary"
Scenar,iusz: e. Filar:slki, oprawa plastyrczma: R. Kowa,lewsk'i, 430 ekspcmató'\v.
Eks;pozycja: 30. 05 otwarde
(przewiJdywane zamknic;cie wystawy: grudzień
1979 r.) w 'Muzeum w Kwidzymliu. Pollder. Współorganizator:
Muzeum Zamkowe w Ma]borku i jego Oddział w Kwidzynie.
"Dary d'la ,Muzeum Azji i Pacyfiku"
Scenariusz: B. AdamieClka, oprawa pla:styczna: K. Burnatowicz,
ok. 100 eksponartów. Ekspo,zyiCja: '20.11. 1978 - 2,8. 02. 1979 w Galerii "Nusalnta,ra" w Wrarszawie. P!lakalt, ka'taLQg.
W'a I' IS Z a wa" IPańlsltwowe Muzeum iEltnogr,alficzme
"KUltura Afga'nistanu"
Scenariusz:
B. Kohutm;idka, oprawa plastyczna: M. Kosek, ,komisarz: E. Olejniczak, 102 'eksponaty, fotogramy. Elkspozycja:20.
01 -15.
05. Folder.
"FOIT:JKLOR78" - ,międzynarodowa wystawa ,filatel1styczna
Soenariusz: J. Ka'sza, oprawa pl<lJsty,czna: Cz. Łączka, 34 ;obiory .(157 ekranów
16 - kaI1tonowych). Ekspozycja: 1.02 - 5. 03. Kata.log. IWsp6Łorganiza'tor: Zanząod OXJręgu W aI1s2JaJwi"ldego
PZF.
"RzElmio'sło i Isztuka Indian Meksytku"
Scenadusz
i oprawa plals.tyczna: T. Wailendziak, 182eksponaty,
25 zdjęć. Ekspozy,cja: 10. 02 - 1:.5.04 w rMuzc'um O!kręgowytm w Lublinie.
"Dzwonki Świata" - z kolekcji Ewy Ś',liwir'l'skiej
SceIDlariu5Z 'i oprawa 'plaJs,tyczna: E.Śliwii1ska,
134 ekspolnaty. Ekspozycja: 13.
02. - 30. 04 w Muzeum Okręgowym 1m. St. .staszica ,w Pile. Kataloog,
"Polska biżuteria ludowa"
Scenariusz:
B. 'Ka,zJno".Vska,oprawa plastyczna: K. BurnatO\viCJz, GOO eks p orna'tów. Ekspozycja: 25. 02 - 15. 05.
"Pokaz rzeźlbw ,MuzeUm w Sierpcu"
Scenariusz i oprawa poJa.styczna: L. WO'],iJ1'ski,8 ek'spolJ1a'tów. Ekspozy<:ja: 25. 02
- 15. 11.
"Żywiecka Isztuka ludo\\~,a"
Sc·ena'riusz:
M. Mer'es, oprawa
pla5'tyczma: K. Burnaiowie,:,
kO'llsu1ta'cja:
K. ,Mrakuliski., 550 okrspclnatów. E'kspozy,cja: 14. 04 -- 20. 05.. 'Plalkat, ·katalog.
iWspółor.garnizatorzy: :Muzeum w Żywcu, Towarzystwo
'M,iłoś.ników Ziemi Ży'wieckiej,Minisrtcnsrtwo K uHury i Sz.tuki.
W
1
�Kronika
367
"Polska Ceramika ,ludowa"
SCL'nariu~z i oprawa p!a'styczna: <P. Szadki, '200 ekspolllatów. Ekspozy,cja: 24. 0<1
l:i. 10 wl\1uzcum Wo,j Opolskiej w Opdlu-BieI'kowuca-cb.
Katalog.
",Sztuk.a Dalle,ki.eg'o ,Wschodu"
Scellariu,;z i qwuwu pla.;tyezna: E. Olejniczak,
57 eksponatów.
"Ekspozycja: 28.
04 - 1. 05 w Klubi,e RU SZS.P AWF we Wrodaw:iu.
"Na af'fY'kar'Ilskim targu"
'<;~e'nu'riu'Sz i cp"awa pla'9tyczna: J. Kozi·orowska, .100 e.kspOon.altów.Ekspozycja:
12. 05 - '0. 0'0 'w Klub:·e MFiK w ZdUl~$kiej Woli. FQ]der.
"Dz,iej:: P~.I1o:nii'kamudy}:lkiej w malars.twie W'ihia:ma Kurelka"
ScenariUJsz. c'\. Kurzątkowska,
oprawa plaS'tyczma: ,M.. Kosek, Q,6·oibra'zów. Ekspozy,cjla: 2. o-::i - 3. 07. Fold~r.
"Kullu.fa Afogam.Lstanu"
Sc·enariusz iop~uwa
pl.as'tyczma: M. SztraI1ltowkz, '124 e'kspcma'ty. Ekspozy.c.je:
3. 06 22. D'S w :Muzeum Okręgowym
~m. St. Staszica w 'Pile, współoo,rganizator: ;:vruzeoum Okręgowe um. S1. Staszica w Pile, ,20. 0-9 15. 10 w Klubie
:MPiK w ZdU(lSkicj Wal,i,26. 10 - 31. 12 w ,Muzeum ArcbedJ.Oogi.c'znym w Gdar'Isku.
"Kobierce' i Vka'nimy w3,chodn:ie 7. ka!E1k,cji rodzimy Xulczycki.ch"
Scenariusz:
A. 'Kukzy'cka, H. Śr'ed!niawa, :M. Nodzyńska, komisarz: B. IKaznowska, 69 eksponatów.
Ek.sp o'zy'cja: 6. 0,6 - 31. 07. Pla:kalt, kaltalo-g. W'spól,o-liganiZJa,torzy: Muzeum Ta,trzar'1ski·e w Za'kopamem, ·Ml;nis'ierstwo Kultury li Sztuki.
",BTOll w)<1s'piarzy,Pacyfiku"
Scena'riusz i oprawa pla,s-ty,czna: B. KahU'in.iaka, £0 elksponatów. Ek:spozy'cja;
15. 06 - 30. 06 w ,K11ubi,e,MiP.iiKw 'Zduńskiej Woli. 'Inlfonm<l!tor.
"Polska sztuka ludowa. Rola sztuki .ludowej w kulturze :narodowej"
Scenariu.sz :i opraw.a plastyclma: A. KU'rzą,tkowska. Ekspozy.cja: 30. 06 - 31. as
w Okrc;gowym Muzeum Miedzi w tLe~nicy. Kata:lo.g. Współorganizator:
Okręgowe Muzeum Miedzi w Legnicy.
"Wspólcz'c~na mClngalska sZltuka u.żytikowa"
Scen.ariusz: 'p~a-c(mnj.cy ZwiąZ:ku .Mc;ng,oJs'kiJch ,Arty,stów Plas,tyków,
oprawa
pJa5tycZ'na: Cz. Łączka, 'kCtmisarz: E. Olejni,czak, :137 elkJSpolnaJ1.ów.Ekspozycja:
Hi. 03 - 6. 09 PJa.kat,foloder.
Współorganizattorzy:
'Związek Mo,ngol'S'bc'h Artystów Plals.Łyków, Związek ·Pols!ki-ch ArtY1s'tów Plai5tyków.
,.Zwiqzid -mi~dzy Holandią 'i Pdlską w XVI i XVH wi,e.ku"
SCCinariusz: .Rnnald dc Lecuw, 'opr.awa p~.asty,czl1Ja: pra;coWlrucy muz,eum holJ.en'dcl1skj'cgo, kcmisaizc: 'Event ,van S'ha,a,:'c1n, J. Skrzyńska,
H. Ba,naSJiuk, 300 e.kspClJ1latów.EksfJozycja: ')8. Da 1. 10. Pklkat, ka't,aJo!g. \Vspółorg-an:izatorzy:
Minis!cr5two
Kuj LIry i S,,:: uki, Dcpartamclnt
Pails·twowych
Zbiorów Slituki Vol
Hadzc,M~nistcr,.,t\\'o
Kultury,
Wypoczynku
:i Spraw SocjaJlny'ch w Hadze.
"Zwyczaje rc.az'inne w kulturze 'ludowej --milc'ść
i małżeh's'two"
Scenarill.sz: T. Am:br,ożewic'z, oprawa p.lastyczna: :Z. Sos'nov/ski" ,130 eksponatów i 120 zdj~Ć:. Ekspozycja:
15. 09 12. H. Katalog. IWspółorgami.Zoa,tor: Zarz.<:l'd Główny ZSMP.
"Wc;gier:s.ka sztuka ludowa - ,region Szeged"
Scenariusz:
pra~'()Iwn~cylVIuzeum im. F'cr,enca ,1\1óry 'w Szeoged, oprawa
plastyclm-a: K. 13u;·na'to.wrcz, kOimis·arz: J. Tomi'c.ka, .270 eksponatów
i 18 fo'togramów. Ek,spozycja: 13. 10 - 1'5. 11. ,Plaka't, ka'tailog. :W:spóło,rganizatoT: iMuzeum.
im. Fcrcllca Móry w Szegcd.
�:368
Kronika
"z dziejów muzeum"
ScenaI1iusz: iM. Pal'now:ska, ,oprawa pltalstycz:na: L. IKosek, 80 7Jdjęć, 30 plakatów, 80 dolkumentów. Ekspozy'cja: 28. 10 (o,twarcie).
"Rodzi'na w pcils'kli·ej:SJZ!tuce
-ludowej"
Sc'ooariusz .i oprawa plasty'czna: J. M,igdal, 66 elkspcma'tów, Ekspozy'cja: 30. 10
- 31. 1'2 w IMuzeum Ziemi Socha'czews,kiej w Soc ha,czewie. P,la,lmt. Wspólorganiza't'or: Muzeum Ziemi Sochaczewskiej.
"Obrzędowość obywa telska w żY'ciu radzilny"
SoenaniUJsz: <B.Ogl'o<cioW'ska,IM. Ol'lewicz, oprawa p],ar.styczna: Z. So'sIl1'QlWski,
80
ekspona'tów, '170 'fQtogramów :i Idclkumentów. EkspozY'cja:24.
11 1978 - 6. Ol.
1979. Folder. Współo'rga1n:izaitor: MSW - 'Departament
hdminis'tracji.
,;Gre,dIDasztulka ludowa"
Scenariusz Kostopoulou Dimitra, Karastamati Eleni, oprawa
plastyczna:
StyliaillasBergeles,
K. Bu rnatawic z, komisarze:
B. Kaznaws'ka, Stylianos Bergeles, 128 .elklspana1tów. EkispozY'cja: l. 1'2 - 31. 12. iP'Lakat, 'kata/log. Współorga.niro'torzy: ,Mirri'ster.stwo !Kultury li .Nauki w GrecjlL, ,Muzeum Greckiej Sz.tuki
iLudOlWej w A'ten<lłch, M!KiiS.
"DawllJe budoWilliJc'twOd'rewrcia·ne w Norwegili - ·ochrana -zabytków.
,,Drewniane kaś'Cioły słupowe"
Sc·elllarius,z: Bj0nn ,Bj0nnseth, Luc'e Hi'nsch, Gutharm .Kia'Vili,Dag R()~nlie'n, AnneJiese has, oprawa 'p1aJStylC'Z'I1a:
P. Sza'Clki, ikomilSłarz: ,P. Sza'cki, ,101 plall1Sz.
Ekspozycja:
12. 112.1978 - '10. Ol. '1:979. Plaka't, k a,talog. Współ'orga'Illizatorzy:
MSZ, Kanserwa1tor ,zalbY'tk6w Noa'l'odQlWY'c'h
rKróles·twa .Norwegii.
WOJ. BIAŁOSTOCKIE
:Mu'zea
B i a ł y IS ,t a k, Muzeum Okręgowe
"Ludoweabrzędy
północno-Wlschodil1lkh Iterenów Porski"
Scena,niusz: H. Ja,ku'bowska, 'opI1Cl:waplalsty'czma: S. ChudZJi:k, 700 elksponatów.
Ekspozycja: 8. 06 - 25. 06. Współorganizatorzy:
Białostockie TowarzY'stlWo Kultury, Spółdzielcze
ZrZJes7Jerri:eWytwór,ców Rę'kadzi,ela LUldowego i Ar<tys'ty.cz:nego "CepeHa" w Bi'ałY1mstoku.
"Sztulka hucu'1ska"
Scenarli'UJsz: IB. 'W,rólJj].eWl~ka,
,opr,a(W<łpl<lłSlty,czna:'T. 'Nieśder, A. 'Wilc7JeW!ski,,166
eksponatów. 'EkJs'pozY'cja: ł9. 12. 1978 - Q4. Ol. 197,9.
WOJ.
BIELSKIE
Muzea
W i 's ł a., Muzeum Be.skiJdzkJie'
"ZY'clieGÓorai1ihesiki.dz<kkh w plasty,ce J,anoa'W'ała,cha"
Scenariusz:
.3. K'rop, o'prawa pla.s.ty<;'zma:B. iłIęcz:ka, ;20 clbra.zów Ig.ratik. Ekspozycja: 1. 08 - ft15. 09. iPJ.aka't, f<oIl'deT.
"Rzeźba ,ludowa Jana Bojiko"
SoellJari:UJSz:J. KI'Op, ,opmwa plaG'tY'cz;na: J. Baj,kJo" 32 rzeźby. Eks'pozycja: 6. 08
-:20. G8.
"Twórczość plastyczna wiślańskioh twórców amato.rów"
Sce'l1a,I"iusz: J. Kr'op,oprawa
pla'SltY'czJna:B. Heazko, 140ek:spamłltów.
EkłSPOzy,cj.a: 6. 018- 20. 08. FcHder.
�369
Kronika
"Rękodzielo arty:stynme wsi i województwa bielskiego"
Scenafiiuslz: J. Kr1oiP, oprawa plaslty,czna: A. Me;teUa, 36 eksponatów.
EkJs,pozycja: G. 08 - 20. 08.
"Wystawa zdobnidw1a ludowe:g'o na skrzynLach i meblach 'ludowy,ch"
Scenal-iusz: .A. Oczkows'ka, J. Krop, oprawa plastyczna:
B. Heczko, 46 eksponatów. Ekspozycja: wrze·S'ie11- paź,dziernik.
z y w i e c,
Muzeum w Żywcu
Zob. Wal'szawa,
,.,Żywiecka Sztuka Ludowa"
Pań'Sitwowe Muzeum Elmogr.afj,czne.
"IX pokOlrrkuJ1sawa wystawa zdobnictwa Ib~bułkowego Żywiecczyzmy"
Scenal'iusz: M. Men~s, oprawa plastycl'na: A. Zięba, 300 ekspona'tów. Ekspozycja: 25. 06 - 25. 07. W:spół,orgalIliza'tor: Ministerstwo
Kultury li SZJtu!ki, Z-rzcISze-nie Spółdzielcze
!Wytw. Przem. Ludowego
'i Ar.tysty<cznego "Mi.lenium"
w Krakowie.
"Góralska 'muzyka"
Scenariusz: L. Grajny, oprawa plals'iycLlna: K. i L. Grajni, 58 ekspOlna'tów
3:'
fotogramów. Ekspozycja: 3. 08 - 30. 09. Folder.
Instytucje
niemuzealne
S u c h a B e s k i d z k a, Towarzy.'ihvo 'Miło'S'IJ:i,kówZicmil Susbej
"Sztuka ludowa - dobrem Nar,odu"
Scenariusz i oprawa plastyczna:
A. KrZJeszowjak, 98 eksponatów.
12. 03 - 30. 07 w Urzędzie ,Miejskim w Suchej Be;s<kidzbej
WOJ.
Ekspozycja:
BYDGOSKIE
M u ze a
C h o j n i c e, Muzeum Regionalne
"Pokonkursowa
wy:;tawa twórczosci ludowej regionu Kaszub Południowych"
Scenariusz
,i oprawa plastyczna:
W. Tybors,ka, ÓO eksponatów.
Ekspozycja:
2G. 05. _. 28. 08. linformator.
"Don;.be!k {Wól'cz,Ośd ludowej Kaszub PołUldniowych"
Scenariusz i oprawa pla:sty'cnna: W. Tybor,ska, 30 e.kspon.atów. Ekspozy,cja: 26.
09 31. 12 w Wytwórni
Konstrukcji
Stal·owych "Mostostal"' Cho'jnice.
Z n i m, :\1uZJeumRegiona,~ne
"W polu, w domu i w ,zagrodz~e"
Scenariusz: E. Żurowska, 100 e<kJspcmatów. Ek,sPo.zY'cja: ;]4. 05 - 15. 05 w Ośrodku Ligi Obrony Kmju.
WOJ.
CIECHANOWSKIE
M u zea
O p i,n o gór a, Muze'um Okrę~owe
,;KUiltura ,ludowa w zbior,a.chMuzeum Okręgowego
ScenaniUlsz: L. :Kosiilski, 'O'pl~a:waplalS'tyczna: J. Królik,
zy.cja: 23. 12. 1978 - 8. 02. 1979.
24 "Lud"
-
tom
64
w Opinog&rze"
120 ekspona'tów.
Ekspo-
�370
Kronika
WOJ.
CZĘSTOCHOWSKIE
Mu z e a
Cz ę s t o c h o wa, Muzeum Okręgowe
"Harf1tyregionu częstochowskiego"
Scenariusz: R. Rok, oprawa plastyczna: M. Grądmain, 40 eksponatów. Ekspozycja: 20. 07 - 10. 08.
"Wielcy FO'la:cy - kh .życie li dzieła w rzeŹJbie ludowej"
Scenariusz: R. Rok, oprawa plastyczna: M. Grądman,li3
,ekspona'ty. Ekspozycja: 20. 09 (otwal1ci'e).
WOJ. ELBLĄSKIE
Mu ze a
K w i d z y 11,Muzeum
Zamkowe w Mall,bOIrku - Oddz,i,ał w Kwidzynie
"Hafit IUldowy na Doilny1mPowi0lu"
Scenariusz: .H. Sa1mpła'wska, opr:a'wa pl,alsty,czna: ,s. Czerny, B. Malinowska,
eklspclilia,tów.,EkspCizy,cjra:15. Oli- 31.112.Ka1ta1olg.
,,:Rytualne i cilirzędowe maski Nusantary"
[Zob. Wal1szawa, ,Muzeum Azji i Pacyfiku.
WOJ.
31
GDAŃSKIE
Mu z ea
W d z y d z e, KaiSzubski Park Etnograficzny
"Wdzydzkie rzemiosło artys'tycznei
rękodzic1o iludowe 1907- 1977"
:Scelnografia: M. BuczkO'wska., oprawa plasty,czna: J. Hebda,konsuHalCja:
BłalszJkowski, '19 ekspcmatów. Ekspozycja: 22. 07 - 31.10.
W.
Instytucje
niemuzeal'nc
G d a ń s k,Wojewódzki
Ośrodek Kultury
"ATtystyozne rękodzido wsi i małych miasteczek"
,scelnariusz: S. L,ilszkowlska-Skur,owa, oprawa pla:styczna: H. Gregor-Blaszkow,ska,97 ekspcna1tów. Ekspozy,cja: 8. 03 - 19. 03.
"Sztuka ludowa województwa gdaóskiego"
Scenariusz: S. Liszkows,ka-Skurowa,
,oprawa pl,a'styczna: H. Gregor-Bla'szkowska, KO'nsulta'eja: 'W. Błalszkow'ski, 45 ekspanaltów. EkiSpozycja: 18. 0:1 - 20.
03 w Urzędzie WojlC'wódzk'irmw G:dal1lsku
"Sztuka ludowa Pomorza Gdal1,~kiego"
Sccnar,iusz: K. Szał'a;śna, oprawa p'las'1y,czna: H. Gre:gor-Blaszlkowska, 93 ekspClna1ty.E,kspozy,cja: 2. 08 - 22. 0,8.Pllakat.
'iSztuka IUldowa Ziemi Gdailslkiej"
Scenariusz: K. Szałaśna, oprawa plastyczna: H. Gregor-BlaslJkowiska, 140 eksponatów. Ek'sp oZY'CIj
e: l·li. 9 25. 09 w Kilubie Miej'skiego Domu Kul'tury
w Kartuzach;
27. 09 - 5. 12 w Kluhie GalmizonolwY'm - Hel, 10.5 eksponatów;
8. 12 - 31. 12 w Bibliotece Gminnej w Luzinie, 62 eksponaty. Plakat.
�371
Kronika
"Kaszubska sztuka ludowa"
Scrnariusz: H. Gregor-Błaszkow:ska,
K. Szałaśna, 'oprawa plastyczna: H. Gl1ego;'- Błaszkowska, G4 eksponaty. EJkspozycja: 11.12 - 22.12 w Miejskim Domu
KuLtury w Wejherowie.
Wspólorgan'izator:
Miejski Dom KuHury w Wejherowie.
WOJ.
GORZOWSKIE
Mu zea
M i c:d z y c h ó d, Muzeum RegiOlnalne
"Malarstwo na 'Szkle"
Scenariusz:
R. Skłodowski,
oprawa
pla,S'tyczna: G. Sto:iJl,ska, konsultacja:
W. Sadowski, 60 eklsponatów. Ekspozy!cja: 14.03 - 15.05. Plalka!t
"Budolwnictlwo ludowe zachodnilej W[elkopolski"
Scenariusz: R. Skłodowls,ki, oprawa pla1s,tyczna: G. Stolil1lSka,Ikonsultacja: W. Sadowo'ki, 30 ·ekspona'tów i 80 fotogramów. Ekspozycja: 12.12 (otwarcie). P!lakat.
M lic:d z y r z e C z, Muzeum
"Po'k1az pl'Sanek wielkanocnych"
ScenaI"iusz: J. Patorska, oprawa plas'ty'czna: L. KJlimkiewi,cz, R. Pa,torski, 81
ekspcnaltów. Eks'pO'zycj,a: 21.03 - 10.04.
"Wyroby wlilklimialns'kieregiorniu"
Scenariusz: J. Patonslk1a, oprawa pla!sitYicznaR. Bamo!I1Ski,Gl eksponatów. Ekspozycja. 21. 09 - 30. 09.
WOJ. JELENIOGORSKlE
M u z ea
J elen
I
a Gór
Oprawa
a, Muzeum Okrc:gowe
"R!zemi'osło artystycZlneod XVII do XIX wieku"
plas1tyczna: D. Tur'kiewiclz, 32 ekS!ponaty. Ekspozycja:
WOJ.
15.10
-
20.12.
KALISKIE
Mu zc a
K a l i s z, Muzeum Okręgowe
Ziemi KaEski:ej
rodiz,innei doroczne oraz elementy wlnę'trza mieszkalnego
,(Kali,skie, przełom XIX ,i XX w.)
Scenariusz: .l. P. Dekowski, A. Jeziers,ka" oprawa plastyczna: W. Oźmina, konsultacja .. J. P. Dckow:;ki, ok. 300 eksponatów.
Ek'spozy'cja: 31. Ol. (otwarcie).
Folder.
"Obrzc:dy
WOJ.
KATOWICKIE
M u z ea
B y t o m, .Muz,cum Górnośląskie
"Dawny ubiór ,dzi'oeięcy XVIII - początek XX w."
Scenariusz: B. BazieJi.ch, oprawa pla.s1tyczna: K. Wojakowski, M. Stempel,
e,kSpC,Il<l'tóW.
Ekspozycja: 1.06 - 20.009. >Plakat, katalog.
24'
30G
�372
Kronika
Za b
I' Z
e, ·Muzeum
,./Mój Sląsik"
Scenariusz:
\K, Ka'czJk,o, oprawa plasty'c.z:na: K, J<;drzejowls,k<l-,Nowa'k, 180 .eksponatów, Ek'spozy'cja: 1,11.1977
2;:,01.1978,
iKata:!OIg. Ws'pólorga'oiw'tor:
TowaIszystwo iMiłośn:ików Zabrza.
WOJ.
KIELECKIE
Instytu'c
je
niemuzeal,ne
K i e Ie e, Towallzyls'two 'Przyja'eiół GÓl1nktwa, Hutl1Jidwa i Przemy'slu
SLaropolskiQgo
"Wy.st.awa twór,czoś'ci :ludowej wojoewódZitwa kidcc'kiego"
6eelI'1ar.iu.sz: G. Ło.ngawi:k, opralwa plastyezI'lla: K. .sc.iw'iar.ska, 3·50 e.skpomatów.
BklSipazy'ej.a: 9.09 10.9 w Nowej Sł'upi. W.sJpółorgani'zator:
WOje'wodl.kli Dom
Kultury, ;Ki'eLe,e.
K j e l c e, Wajoewódzki Oddział StoWlarzy:szenia Pax
"WspMcz·esna 'ludowa ,s·ttuka s.akralna"
Opmwa
plastY'C'21l1a:E. Gr·ochulSki. konsultacja:
B. Erber,
4;)0 l'k,sponatów.
Ekspozycja:
25. 06 15. 08. Folder, pla'kat. Współorga/nizator:
Z.Z,G. "Veritas".
WOJ.
KONIŃSKIE
M u zea
K on li n, Muzeum
Okręgowe
"Rzeźba !Judowa Zd:zisł.awa Staszak,a"
Scenariusz:
B. CybuLska, oprawa plastyczna:
R. Laiba, kom;u:ltacja: Ł. Nowa,k,
80 eksponatów.
Bks·pozy,cj.e: 1.04 - 19.cr5 w J\iI'uzeum w Tomaszolwi~ Maz.: 20.05
10.07 w .Muzeum w OpocZini'e: 11.07 20.08 w Muzeum
w Ra,domsku. Informator.
WOJ.
KOSZALIŃSKIE:
M u z ea
K o iS z a l i n, ,J\iIuZJeumOkręgowe
,,.Lu/dowe i'nstrumenty
muzycz,l'1C i rzeźba
Zob. Poznań, Muzeum Btnogra!fic2me.
WOJ.
'Muzea
iK ra k ó w, Muzeum
o tematyce
muzyczne,j"
KRAKOWSKIE
Archeol'ogiczne
"Ikona w ,eer.kwi"
Scenar:iu:sz: IK. BileleTl!~n,opr;awa plastY<:2ma: M. &awi'cz, konsul,ta,cja: J. Mali'nows'ka, '6'3 ekspona.ty. Ek'Spozy,cj.a: 15.12.1978 - 28.0'2.1979. lnform'l'~or.Współarga'Ui'za'tor: M'uzewn BudoWlnidwa Lu:dowego w Sa'iloku.
Kra k ó w, ,Muz,eum H.ilstory;czne Milasta Krakowa
,,szopki kira:kOlwskic, 19<78 rok"
Scenari,usz i opraWIa plastyczna:
T. Wroński, 64 eksponaty.
EJkspozy,c.ja: 10.12.
,1978 - 4.cr2J1ff7'9. Pla!kat.
�3TJ
Kronika
M y ś l e n i c c, IMuzeum Rleig~ona']ne "Dom Gn~eki"
"P'oIs'ka grafika ludowa"
Scenariusz iopmwa
'plasty'el'na: wg koncepcji pr:acawrrików muzeum, 3<8eksponatów. Ekspolzylcja: 23.03 15.05 Katalog. WSipółlolfiga:nJiZJator:
Muzeum Etnogralficzme w Krak,cJw,ie.
"Ma,jaTls,two na sZJkle"
Scenariusz
opra1w1a pl1as!tycZJna: E. PE!k:sowa, 60 e!ksponatów.
Ek"poz)'lcja:
B.04 - 3.05. K,a<tallog.
"Sztuka Jawy"
Scenariusz
o!prawa plas1yczma: wig kOlncejpcji pmcowników
muzeum,
1,36
eksponatów. EkspozYicja: 19.07 -- 4.10.
"Ma1arsltwo .Jlardwigi IN as.idla!k"
Scenaniusz i op:rawo. pla:sIt)'lczna: wg. klorrcepcji pracownilków muzeum, 25 elkspona'tów. Ekspozylcja: 23.07 w 'plenerze (iMyś].enke - 'Zairalbie).
"N~pal"
S,c'E'lnariusz ,i 'oprawia plasLy,czna: wg koncepcj,i pnalc<Qlwniikówmuzeum, Q-60 eksponatów. Elk,spozycja: i12.!1:2.l97<8
- l1.01.W7'9.
WOJ. LEGNICKIE
Muzea
L e g J:1 i c a, Oklręgowe Muzeum Miedzi
"Plollstka SZJtuka LudowIa"
Zob. Warszawo, Pań<stwow,e Muzeum Etnogra1i czne.
"Sztuka zdabnkZJa A£gani:sta1nu"
Zob. Warszawa, Muzeum Azjli i Pacyd',i!ku.
i
WOJ. LESZCZYŃSKIE
Muzea
L e s z IDo, ,Muz'eulm Okręgowe
"Rzeźlba ludowa wojE'lwódz'!Jwa leszczyńslk1ie@0"
Scenariusz:
B. Błalszk'iewic.z, 9'1 ekspanla'tów. Ek,spozy'cja: 4.03 ma'tor
17.09. Infor-
WOJ. LUBELSKIE
Muze a
L u ib a r t 6 w, ,Muzeum Regi'onalIne
"Szltuka IUJdowa riClglionulubartolwlskiego"
:Scena~iusz: rz. Zmulda, oprawa pla'S'ty,cZJna: Z. LE'lsZJczyńlslk,i,11.30€lkspona1tów.
Ek<spozycja: ,1.0,71('otWlaII1cie).
L u ibli n, IMuwum Orę~cJwe
"Kultura In!dian MeJ'lsylku"
'Zob. Walrszawa, Pań:s1:wlowe Muz,eum Eltnogr:a:fii c2lD1e.
"Ludowe kowlallstwo Luhe'lsZlczyzny."
Soenar;iusz: C. W'rę!J<i1alk,'opmwla p>Lals,tyc:zm:a:
,K. IW:Hkowska, '143 eksponaty.
Ekspozycja: :l8.0i3 - 29.():6.
1
�374
Kronika
",Ludowe tJklaotwo białostockie"
Scenariusz:
S. Dados, 47 eksponatów.
Ekspozycja:
6.06 -- 30.07. Współorganizator: S'towarzyszE'IJ'ic Twórców Ludowych.
"Szituka ludowa Turyngii"
Scenariusz:
S. Dardos, D.Powiłań.ska-·Mazur,
oprawa plas·tyczna: K.Witkrlws.ka,
120 eksponatów.
Ekspozycja:
6.06 - 30.06. Współorganizator:
Ośrodek Kultury
NRD.
"Tka.nina i Tz,eź,ba ,lud-c-wa Lubeilszczyz.ny"
Scenariusz:
A. Gauda, 53 eksponatów.
Ek,;pozycja:
2.09 --- 1.~.10 w :vIuzeum
Okręgowym
w Wałbrzychu.
Informator.
Współorganizator:
Muzeum Okrqgowe
w Wałbrzychu.
"RzeŹJba ludowa olśrodka łukowsklego"
SC'E'lllJariusz:D. Powilai1ska-Mazur,
oprawa plas,tyczna: K. Witkowska, 70 eksponatów. Ekspozycj'a:
11.12 (otwarcie).
Współorganizator:
StowarzysZl'lnie Twórców LudO'wych.
WOJ.
ŁOMŻYŃSKIE
M u ze a
C ie c h a In'o w i e c, Muzeum Rolnictwa im. KrzyszJtofa Kluka.
"WSlpóŁcizes-napodlmiika tkanina dwuosnowlowla"
Scenariusz:
T. Czerwiński,
oprawa
płastyCiZ.na: T. Oze.rwillski, W. Bogucki,
Konsultacja:
M. Pokropek" 27 ok!sponatów. Ekspozycje:
3.0:3 23.03. Współorganizator:
WDK w Łomży; 30.03 - 15.05 w Muzeum Okn;gowym w Żyrardowie, 34 E'kspona'ty. WspMorganha!bor:
Muzeum Okrqgowe w Żyrardowie.
"Muzeum - ilalbora,torium"
Scena'riusz: studenci etnograf!ii UW., oprawa plastyczna:
\'-1. Bcgucki, T. C,z:rwiilski, kOlIJ'su]:taicj.a:Z. SokOllewicz., M. Pokropek,
K. Uszyilski. 100 eksponatów.
Ekspozycj,a: maj, Pałac Kazimierzowski
- Uniwersytet
\'-Iarszawski. Współorganizator: Katedra Etnografii UW.
"Tradycyjne
zajęcia kolbidy wiejsklej na Podlas,iu"
.scenariusz:
T. CziElI'wińsik1i, c~p.l'awa plastyczna:
W. Bcguc'kii, kO!1sultacja:
K. Uszyń,s:kii, 120 eksponatów. Ekspozycja 23.09.1973 - 1.02.1979 w zespole Szkół
Rolniczych w Bielsku Pcdlaskim.
Współorga1ni1zator: Klub Etnograficzny
w wymieniO!ne jszk oIe.
"Stroje podlaskie"
.scenariusz
i oprawa
plastyczna:
T. Czerwióski,
kOlnsultacja:
M. Pok:'opek,
210 ekspO'natólw. Eks'pazy,cja: Z2.l0 - 26.11. PlakaL
Ł o m ż a,M'uzeum Okręgowe
"Strój łudowy województwa
lamżyóskiogo"
SCElnariusz: W. Palwłak, oprawa
plastyczna:
B. NarJeś.rl'iak, 7fi eksponatów.
Ekspozycj'a: 19.07 - 10.09.
"Haiflt ludowy północno-wscho'dniej
Polski"
Scenarius.z:
W. Pawlak,
oprawa
plasty'czna:
B. NaJ.cśniaik, ;).~ ekSipO'l1atów.
Ekspozycja: 19.07 - 10.09.
"Wycinanka
kurpiow,ska"
Scenariusz.
J. Chętnikowa,
oprawa plastyczma: B. Na,lcśniak. (iO eiksponaitów.
Ek,spozycja: 25.09 - 31.12 w Mi,ejs'ko-Gminnym
Ośrodku Kultury w Nowogro<iz:le.
�375
Kronika
N o w o gr ód,
C hęt'n ik.a
Pa;rk
Etnograficzny
Póhno(mo-W's<:hodnie~o
Maz'o'ws:za im. AidarrnJ<l
"Kultwra ludowa kUI'p'iowskiej Pusz·czy Ria,lej"
Sccna';"i U'.';Z: W. fa wlak,opra
w,a pl'alS'tycz.na: B. .Na'!eśniak,
Ekspozycja. 2.1.0;) - 23.0b.
"Tka'nhna łukowska"
Sccllariu.;z:
W. Pa.w1a'k, opm,wa plastyc'zna:
B. N'a'le5niak,
Ekspozycj;J: '"-4.06 - 30.09.
WOJ.
143
40
eksponaty.
eks:ponaiów.
LODZ.KIE
Muzc;)
Ł ó d i., Muzeum Arch.:,okgiome i Etnc1grafi'czne
"Tęcza na śniegu - tradycj,a i współczesność w sztuce ludów Sybcrii i Dal~k'iego
W,s'chodu"
Scenariusz: pra'cowniey Pailsiwowego Muzeum E1Jl1Oigrafic~negoNarodów ZSRR
w Lcni'ngradzie,
oprawa pla9tyczna: J. Kuli,giewicz, 26,1 eksponatów.
Ekspozycja: 19.01 18.04. Flaka t. Wsp6łorganiza tor: Parl:stwowe Muz,eum Etnograficzne Narodów ZSRR w LC'ningraodzie.
"KuHur,a Afry1k'i Zachodll1i,ej"
Zc:b. Szcze'cin, Muzeum Narodow,e.
"Obrazy Ina .szkl.8 Krys,tyny Zahierz1cW'skiej"
Scc,n;.lI'iusz: T. ŁaszCl.C1WlSlka,
K. Za:bi'erzewska, opralwa plastyczna: M. H. Czurko.ElksjJozycja: 2a.OH - 7.10. FoLder.
"Wi,eI1 c.edożynkowe"
Scenal'iusz: .J. Maszew.ska, ok. 20 eksponatów. Elmpozy'cja: 6.09 19.10. \Vspól·organizator: Woj.ewódzki ZarZąd Kól'c·k RdlJniczych.
l
WOJ.
NOWOSĄDECKIE
NI u z c a
G o r l i c C', Muzeum Regiona'lne im. Igll'a'cego Łukasiew,icza
"Pmce nz-c;ilbi':.l:l's!!Qic
twónców ].udowy'ch z reg'ionu Gorli,c"
Ek:spGl.ycja: 1.03. --- 10.0·1.
"Wystawa pokonkursowa
rzezby ludowej Karpat Po'ls.k<ich"
Ek:spclzycja: 1.09 -- 1.12.
"Szopkiludovi·e
,i ,obrzędy noworoc~ne"
Ekspozyc}a: 15.121978
15.02.1979.
L i m a n o w a, Muzeum Ziemi L~manow"kiej
,,111 pOlkon:kursowa wystawa ha.£tu - L~mal1'owa 7·8"
SCClnar:iusl. i oprawa p'lastycZ'na: J. Widok, kOl1lsultacja: E. Fryś-Piet:raszk:owa,
Z. Szc1wczyk, M. Dlugosz, 358 ek!'1POll1a:tów,Ek1spozy,cja: 11.06 - 27.08. Plakat,
kata,log.
M u s z y n a, iVIuL\eumRegionalne
"Rzeźba Zbig[]li'cwa Ważydrąg;a"
Scenal'iusz i opralwa plalstyczna: W. CZ\crniec, komsu!'ta.cja: pracO'WlI1icyMuzeum'
Okręgow0go w NO'Wym Sączu, 26 eksponatów.
Ek.spozylC\ja: 15.06 22.0'6'.
,;Ceu'a1mcka K'U1negulf1dyJeżaw;skij'ej"
Scenal'iusz i opr,aWla plastyczna:
W. Czerniec, konsillltac\ja: pracownicy
Muzeum OkręgowegQ w Nowym Sączu, 47 ekspona:tów. Ekspozycja:
1.07. 8.07.
�376
Kronika
"Płaskorzeźba Jówfa Ci'laka"
Scena'riusz i ,oprawa plasty,czna: W. Czerniec, kOlIlsuHa'cja: pracownicy Muzeum
Ok'r(~gowego w NowYim Sączu, 22 ,elksponaty. Ekspozycja:2!.10
- 5.1!.
N o w y S ą c z, Muzeum Okręgowe
"Współczesna rzeźJba 'ludowa Karpa'i [Po1'skkh"
Scenariusz: E. Długosz, 140 ek'sponaltów. Ekspozycja:15.04
- 20.06 w Muzeum
Okręgowym w Wałbrzychu. WlSpółOlI'galnizator: Muzeum Okręgowe w Wałbrzychu.
"Wystawa pokonkursowa
III Kongresu Współczesnej Rzeźby Ludowej
Karpat P,olsbch"
Scenariusz: A. Kroh, ,oprawa pla'Sltyczna: B. i M. ,Magierowie, 200 ekspOlnatów.
Ekspozycje: 13.05 - 30.07 w Sądeckim Parku Etmogralficznym. Kata:,log; 10.8 - 15.10 w Muzeum Wsi 0p,ol&k'iej, 134 eksponaty. Katal'og. WOlpó1org,aniz'ator:
Muzeum WSiiOpollskicj w Opolu - Bierkowicach.
"S'trój ludowy południowej Słowacdi"
IScelnaniusz: R. Renyiova,
V. St.ev,akova, ok. 200 e1k:spona,tów. Ekspozycja:
4.06 2,7.06. Kataloig. Współorgan'iZJa1t.ar: Teikovske ,Muzeum w Levica'ch,
CSSR.
"Sztuka ludowa Zlalipia"
IScenariusz: M. Załuska, E. Długosz, konsultacja:
N. Bartosz, 90 eksponatów.
Ek's'Pozycja: 1,6.08 30.09 w Sądeckim Parku Etmografkznym.
Infonmator.
Współo,rganiza'tor: Muzeum Okręgowe w Tmmowie.
,,Akwarele Nikifma Krynic'k,ieg'o"
Scenariusz: \1\1. Ma.sz.czak, 37 ekJsp.anatów. ,EJkspozycj,a: 6.10
::0.10. ,Informator.
R 'a b k a Z d rój, Muzeum im. WI. arkana
"K'obiie'ta w rzeźbie ,i rmala'rstwi,e lIlias'ZJklle"
Scenariusz:
P. Piotrlowsk'i, oprawa
plastyczna:
A. GłuszYJ1ski, konsultacja:
M. Lechow'Ska-Bujak,
80 ekspona'tów. Elk'spo:zycja: 8.03 - 20.04. Plakla1.
"Instrumenty
.muz)'lcZJneStan~sława Gracy z Poronina"
Scen:ariUlS1z: P. Pio1Jrmvlski, oprawa
plas'tyJczna: WI. Kopy1tek, konsultacja:
·M. LechoWls~ka-Buj,ak, 30 eksponatów.
EkspozyC'ja: 28.04 23.05. Plaka't.
,.,Starre malamtwo i rzeźba z'e ibiarów Muze'um ,im. W'I. arkana"
Scenar,iusz: P. Piot1"C~ws'ki,oprawa plasltycZJna :Wł. K1oIPyte'k,konsul.tacj;a: M. Lechowska-Bujaik,
50 eksponatów. Ekspozy,cja: ,2.2.07- 120.110.
Plakat.
,,~spóklzeslne malaI'lS'two na sZJkJl,etwórców z,ako'PLaI1lslbchze ZJbi,oru
,MuZJeu:m1m. WI. Orkana"
Scenariusz:
P. Piotrowls,kii, oprtaw,a plas'tyczna: WI. Kopytek, kOlnsultacja: M.
Lechows,ka-Buljak, 100 e!ksponalólw. Ekspozycja: 10.H.1197'8- 8.01.1'979. P~a\kat.
Z a k o iPa n e, MUlzeum Tatr.zaI1l>lkieLm. T. ChałUlbiI1'skliego
,,,Marlans'two'na szkle i TZJeźbaBrani,sł.awa Heidlna1rza"
SCClnal1iusz:H. ŚredniJawa, 'oprawa pl<listyozma: E. H,odzik, 40 ekspona,tów. Eks'pozycja:1.02
- 30.06 w OddZJLale PańSitwowych Zbiorów Sztuki na Wawelu.
"Malarsbwo Katarzyna
Galwława z Zielonek k. Kraikalwa, Ptaki Piotr
II\JWlitz Zales.1a k. Kmnii'Emicy, Kiolek>cja - Elwa i Le:szE!kMa,cli,ak,iz K'nalklolwa"
Scelnariu:sz: H,. ŚredniJa'Wla, oprawa pla'sltyczna: E. Radzik, 5;6 ekspcmaltów. Ekspozycja: 13.112.19'78
- 28.02.1979.
Instytucje
iniemuzealne
S. zc z y r!k, M1ielj~lw~GlI11inny
OŚII1oid~k
Kultury
,,;Wystaw,a prac twórrców 'ludowYIch"
rzeźJby Józef'a Nikłela" eks'pozyc'ja: W.04; rzeźby Józefa Migdała, ekspozycja:
'111.06;hafty Wlik>torii'Las,zcza'k, ekspo,zy'cjla: 6.08.
�Kronika
371
WOiT. OLS,zTYŃSK,IE
M u z ea
O I s z t y n, Muzeum Wa.nmi'i i iMClJZiUT
"Kultur.a ludowa Wa,rmi,i .i Mazur W!czo.raj i dz~ś"
Scenariusz i konsultacja:
A. Blachow:sJd, oprawa plals'tyczTlta: W. Pas,ik, A. Dzuemielow.icz, oik. 400 eks'pona,tów. iEJkspo,zycja: IEpiClC- sierpień w Gaileriii Sztuk:i
w Ols.ztynku.
WO.T. OPOLSKIE
iM uz e a
O p o l c, MUlJeutn1Ślą.ska Opolsibego
"HaLt ludowy"
ScenapiUlSz i konsU'lta·~ja: A. B'łachaw.sIki, oprawa
plastyczna:
R. Kowal, 1'92:
ekspcma'ty. Ekspozy'cja: aO.1O - ,29.11. JlU,ak.at.
O p o I e - B i er k o w i,.ce, !Muzeum W'S:iOpc\l;s'kiej
"Wiosna i widJ.kalnoc we wIspókz,c;snej 'sztuce ludowej OpdlslJczyzmy"
Soenariusz i oprawia plm~tyczna: M. Halmp~l, ikonsułta1cj,a: B. !Moraj:ko, 650 ekspcmatów. Ekspozycja: marzec - mad.
"Dohnoślą'sikie meble ,ludowe"
Zob. Wrocław, M'ulJeum Etnografi·czne.
"Ludowa rreźJba P,01sikiochKarpat"
Zob. :MUlJeum Okręg,ow.c w Nowy:m Są;c·zu.
"Po.lskoa \c,eram'ika ludowa"
Zob, 'Wa r.szawa., Piań:s.tw'owe Mu.z€um Btmograrfj'c7..ne.
WOJ.
M u ze,a;
T r z c i a \11k
PILSKIE
MU1zeum im...Wi'k,tO'ra S'talchow,i·a'ka
"Indie 7,6"
lZob. Pozmal1, Muzeum iE'tnogm!ficzne Oddz'i,ał Mureu.m iNapodO'Wlego.
"Ceralm'iJka meksy<kań.s'ka okresu prz;ed'k'Olum!l:li.jlSkiego"
Zob. Poznań, Muz,eum Btnogra;ficzne
Oddział MU'Zleum Narodo'W·e,go.
,;Ludowe ,uTltstru.mc'!1.ty
mu.zy,czne li .rz,eźba o temalty<oe Imuzye.zmej"
Zob. Poznań, Muzeum B~nogTaJf'ilc:z'neOddz~ał Muzeum Napodowe.go.
0,
WOJ. PIOTRKOWSKIE
M u zea
R a .d o ms ,ko, MUlJeum Reg<iOlnai'ne
"Rz·eźba ludowa Zdzisława s:ta.sza'kta"
Zob. !Koni'n, Muzeum Ok,ręgawe.
T o un. a 's z ó w M a· z. Muzeum
.,p~tuka .ludowa dla dZJie'C1ro"
Scelll,a;rjus.z: W. !Bogumit, opnaw;a plaJsty1CZll1Ja:
A. Goździk, 34<l ekspcma<t6w. Eks-pozy,cja: l L12. t.977 - ilO.ol:1978. Koart.alQg.
�·378
Kronika
"Rz'eźba ludowa Zdzislaw,a Staszaka"
Zob. Konin, Muzeum O;cręgowe.
"Rzeźba i cera'mika ludowa wojmvództwa piotrkowskiego"
SCt:.nariusz: M.. J<as'trzc;bs'ka, opr.awa Jl].astYCZJl1a:M. Galini;:wić:z, 34 ek,.;rK11aty.
Ekspozycja: 6.12.1973 - H.G1.l979.
"Wycinki ludowe województwa
piotrkowS:"iego"
Scc!l1ariusz: M. Jas'trzQbska, opmwa plastyczna:
T. Książczak, 8U eksp~natów.
Ekspozycja:
1977 - 1978 w a:kolachi
klubach ~rcd(,wL;k()wych na ,\2rcn.ie To,m-<1sz.C'\va
M!ClZ.
lnstytucje
!l1iemuzealne
p i o t r k ó w T r y b., Spćldzieln.ia Twórczość Mazowiecka
"Rqkodz\ielo lu,dowe i arty1s1.yczne Spółdzielni Twó"l:zo~Ć Mazowiecka"
Scenariusz
i oprawa
plalstyczna:
pracownicy
Spóld7,iclni Twórc:zo~ć Mazowiec.ka, '250ek:spC'natów.
Eks;)ozy-cja: 2;').08 --- 3.:0 w MULeum Okręgo\vym
w pj·otrkowic Tryb.
¥iOJ.
PŁOCKIE
Mu z ea
P ł oc k, Muzeum
.S
-j
MazO'wi'eC'kie
".M.az;ow:eoka rz·eźba lud·owa"
Scenariu'Sz: T. Barallliuik, oprawa plastyczna:
A. Popid,
134 L'ksponaty. Ek.;pozycja: 15.0:3 - 20.04 w Muzeum Pomorza Środkowego
w Slupsku.
"Laur·eaci nagrody "Banw" ,im. Os,kara K'ołbc-rga"
Sc·enariusz:
Vi. Dow.laszewjcz,
oprawa plastyczna:
Z. Zar;:mba, A. Kogowski,
270 eks pO'l1Ialtó
w. Ekspozycj-e:
2.0i:l 25.06. r'nformator.
Ws-półorgu'niza.torzy:
Fcdcf<<ł'cjaStow.arzyszei1 Przy!a'ciól Sz:tu'k Pi(,'knY'ch w p(jbce, Rl'dakcja "Barw";
1.07 - 16.07 w :St.arej Kordegardzie
w W«,~sza\Vi<~.
"Wyroby g.arncarskie i p'lecionkarskie w kulturze ludowej Mazowsza"
Scclnar,iu:sz: W. Do'Wla'szcw;icz, oprawa pl'a~tyc.zna: A. KC'gowski, 12.1 eksponatów. Bkspozyeja: 28.10 - 5.12 w salonie wystalwmvym Muz.eum Mazowieckiego
IW Fihi Po1'itechni.k,j Walrszaw,siki-ej w Placku.
"Wieś w l'zeiJbi-e i tkanini·e ludowcj"
Scenariusz' i oprawa pl'asty,cZlna: W. DowlaszewiC'z, 110l':k:-;ponatów. Ek;,;pozycja:
;:IO.H - 28.12 w ,Muzeum RCillllidwaim.
K. Kluk,a w Oi():'ha rww'l'U.
e r pc, ,MuZ{:um i Fark Etnc,griificzny
"Rolnictwo w :sztuce ludowej"
Scenariusz i oprawa plastyczna: O. Kmieć, 45 ekspcna'tów. Ekspozycja: 28.04- 6.05 w Domu 'Kultury w Si-e,pc:u.
"Rzeżbalu:doowa Zi'CimiSi'erpecki!'j"
Sc'enariusz: O. Km'i.eć, ("prawa pia.slty-c7Jna: W. Zbil'rzcho,\v-ki, li8 cksponatów.
Ekspc.zyc;,a: 25.05 - 30.05 w Domu Technika w Płc,cku.
WOJ. POZNAŃSKIE
M u z,ea
p o z n. a
MUZleuiffiEtJDogr:afi·C'zne,Oddział ,Muzeum Na n;idoweg'o
"Jndi·e 7li"
~cenar~UJSz i oprawa pla'sly,czna: A. Surzyńska-B-łasza.k,
50 eksponatów.
1'1,
EJks-
�Kronika
379
pozycja: 20.12.1977 10.02.1978 w Muz'e'um im. W. Stac'howia'ka
w Trzciail1ce.
Ws.pólorganizator:
MUlzPUJmw Trzcianrce.
"Ceramika
me'ksykaós'ka okresu przedkolum!bijls.kiego·'
Scc·nariusz i opraWl;l plastyczna:
A. Su rzyiJ'ska-Hła.sza'k, 175 ek.sponatów.
E'kspozycja: 17.()2 - 1.1.07 w Muzeum im. W. StachO'wi::l'ka w Trzc:ialnce.
"Pc'i:-Jkie ill1:'i'trumenty ludowe i rz'eżba o tematy,ce mu.zycz:nej"
Scenarilhz:
Z. TorOl\ski, ok. 150 eksponatów.
Ekspozycja:
8.0610.09 w Muzeumirn.
W. StachGwi,aka
w Trz,c'j,ance. Folder. W-.spółorga'l1'iz.ator: Muzeum
w Trzc;ance:
20.09 _. 27.10 w Muzeum
Ok:ręgow)'\m w Koszal'in.ie. Folder.
Wópólnrganiz.atr:r:
Muzeum Okręgc'Wc w Koszali'n~e.
,,8ogc'll-Gw;ie i inni"
.sl:onariw'z:
.J. Łapo1t, oprawa
pk1Stycz.na: L J,arzyl1ska, ck 300 0k:;ponatów.
Ekspozycja:
29.0.1 -- 15.08 w :Vluzeum Rz·emio:sl Artys'iyczmych w Pozn.aniu. Oddział NBP. Informator.
W,,,,pólorga,ntZ'ator: Towar.zy,;;Itwo Przyjaciół
Muzeum
Narodowe'go w Poznaniu.
WOJ.
PRZEMYSKU:
:Vluzea
p r z e m y .~l, Muzeum
Okn;gowe
"SZ'iuka ludow.a Turytn,gii"
Scena['ius/.: T. ilul'Zyl\ski, opr"wa
pla.styczna:
.J. Kotula.
Ekspozycja:
marzec.
Wópółorga!1~z.at(}r: Ocir.c;odl"k:Kultury NRD w Wa~s?awie.
"Rrz.C'mioslo ariysty.czne plemion australi:i.sk'ich"
Scenariu.sz: T. 8urzYI1,ski, oprawa plastyczma: J. Kotula. Eks'pozycj'a: 21.04 8.0;). Ka'iaJog.Wspólc'r,g;)'niw,torzy:
Muz·eum Arc-heolOlgi'czne i Muzeu.m Etmografi,cz!l'e \V Poznamiu.
WOJ.
RADOMSKIE
!VIu:óca
I Iż <1, ·:Y!UZl'umRcgicnalnc
,.Sztuka ludowa Ziemi llżeckiej"
.scenariu~z:
.J. Bujncw.3ki.,
opra.wa
plastyczna:
W. Smaga,
50 eks p cma'tólw.
Ek,pozycja:
1.'dO -- 15..11 w Domu KU'Hury w Hży. Wspólorg'a'nizator:
Dom
Kultury w Iłży.
R a d o m, :'v1uzeum Okr<~gow~'
"Wielcy pisarze .i poec-i w rz.eźbie ludowej"
Zob. TorUJ"" Muzeum EJtlnogr'afiCJzn(?
R a d o m, Muzeum Wsi Ra:doffi';,kiej
"Gry i zarbawy ,ludowe Ziemi Radomski,ej"
SCl'nariusz: S. Ro"it'1ski, opraw'a 'p1<l!S'ty'czma:Z. KaI'barz, 40 .erk,spo'ua,tów. Ekspozycja: kwiecie/'l-'listopad
w Muzeum
Okręgowym
w Radomiu.
W'spól-organizator: zs;vr,p w Raldomiu.
"Kowalstwo
ludowe Ziemi Radomski.ej"
Scenariu,;z: S. Rc'sil1sok.i,'Cpnaw.a plalsty·czna: Z. Ka'J1b.arz,60 ek-s.pana'tÓ'W. Ekspozycja: lipicc-si'crpi'eil w KMPirK w iRa,domiu. F·older. 'W.spół-orga'nizarto·r: ~lVI!Pr1K
w ~a-dc.miu:
oprav .•..
a p!aISltyczna: S. RClSiński, 'M. St'rzel-ec, 70 .eksponatów.
Ekspozycj.,,: paŹldziern'ik w Starej KOJ1degrard'Zliew Warrsz.awi,e. KatalOlg. Współr>rga'niz.a·tor: Towarzyshvo
'Przyjadól
Sztuk Pięk,ny,ch w W.ar.s;"awie.
�380
Kronika
WOJ. RZESZOWSKIE
!Muzea
R z e s z ó w, Muz;eum Okręgowe
"Ludowa plaoS,ty,kacer'ami1czna"
Soenalriusz: A. Tangońska, 60 eks panatów. Elk'spozycja: 11.07 15.08. Katalog.
"Strój ludowy w południowej
Sło,W1acj'i"
,Scenariusz:
V. Ślteva'k'ova, K. Reny:iova, 150 e'klSlPoma1tów.EkSlPolZycja: 6.07
30.08. Folder.Współorga'n:i·z;a'tor:
Tekovske Muzeum w Levica,ch, CSS.R.
WOJ. SIEDLECKIE
Muzea
S i e d 1 c e, Muzleum Okręgowe
"Kultura
ludowa Zachodniego
Podlas'ia i pogranicza
podlalslko-mazow'ieckiego"
Scenar·iuoSz: A.Śledzi'ew!Slki, oprawa plasty,czna: A. Śledz;iewski, M. Staslinows1ki.
250 ekspomaltów. Ekspolzy.cj,a: 10.1:1 - 20.'12. Plakat.
WOJ. SIERADZKIE
M u ze.a
Si e
Ok'ręgowe
"Kolorowe SLer<lldzlk:ie"(>strój .ludowy)
Scenariusz:
E. Dehdia, oprawa
p1.a,s'ty'czna: Z. F,i,s'zer, 70 ek,spo'natów E.10spozycja: 2.01l - 15.01 w Ga'leri:i Sz,tulk,i EWA w Sieradzu. W:spólorganiza,tm:
BWA
w Sieradzu.
,.,Sier,a,dz;ka wydnanka"
Scenariusz:
E. Del'~da, opraJwa plasiy,czna: Z. F,~szer, konsHltacja:
Z. NeymaInowa, 68 e!ksponat6w. Ekspozy,cja: 18.02 - 1:1.0,3 w Klubie Cementowni
"War,ta" w Dzia'łolSzynie.W'spółorganilza'tor:
K:lub Ceme'nltawn>i "W,ar,ta',"
"Tka,ctw'O, haft i Zldabnictwo sieradzllóe"
S.celnadusz: E. [)elida, 'op'faw,a IYI:alstyczma: Z. F,is'Z.er, 30 eksponatów.
Ek,spozy.cja: 23.02 - 13.0'3 w KW PZPR w Sieradzu.
"S~eradzkla rzeź1ba Iludow,a"
S,cenariusz: E. De.Lilda, opm:wa plastyczna:
Z. F,ilszer, 45 ElkspO'na'tów. Ekspozy cja: 27.04 23.0'5 w Mi,eóskim Domu Kultury
w Lasku. Wispółonganizatvr:
MDK w Ł,a'sku.
"Tiw6nczolść Stanisła\wy Kubik i Rozal'ii Makówki"
Soenariu:sz: E. Delida, opnawa pl,als1ty,c:ZlD:a:
Z. F,ilsz·er, 85 eklspona'tów. EkspozYlc'ja:
20.05 -216.0,6.
Ka'talog.
",S1iElI1ardz!kzldabni'ot
ie
WIOlud owe"
SCelna:ri'Usz: E. Deli>da, ,30 ·ekspana'tów. Ekspozy,cj,a: 26.06 ([4.0,7 w Oś'r,odku
PrZJemysłu
'¥/YPolczymkowym
Łódz:kkh
Zalkta,dów RemoD'tawo-iMcmta'ż'awy'ch
Lekkieg'o w .Burz'en~nie. IW,s'półoI1ga,niZJaltor:Ośrodek IWypoczynkawy LZRiMPL.
"Ludlowe ,m,a'la'f!s'twioi rZJe2lbaStam:ilsł,awa Korpy"
Scen.arliusz: M. Dz1iurowicz-iKaszuiba" oprawa plas:ty,czna: Z. Fi:swr, 22 eksponaty. Elk'S:pozycja: 211.08 - 218.10 w K'lUibi'e ZNIP w Sieradzu. WISpółorganizator:
Klub ZNiP w 8'iemdz.u.
l'
a odz, 'Muzeum
1
�Kronika
381
"Rzeźby Sz,cz.ep.a'na Muchy"
8ccnarj,u~z: M. Dziuro1wicz-!Karszuba, oprawa pl'alSty,czna: Z. }'iszer, 58 e:ksponatów, Eks:p0JZy.cja: 23.0H - 15.09 w Galer,~i Sztuk-i BWA w SieradzU'. K'<łw:log.
"Sztuka rludowa w01j-ewódz.twa 'sieradz:kieg,o"
Scenal'iu,sz: 'E. Ddi'cia, oprawa plastyC'~na: Z. Fiszer, 176 ,ekspo'na1tów.
Ekspozycja: 2(j.08- 30.09. Plakai,
"Sieradzkie tkaniny ludawe"
SC'l'na'I'iusz: :vI. Dziurowi,cz-Ka-szuba, opmw.a pla.styc~na: Z. F'~szer, 19 ekspo'natÓ'w. Ekspozyej.e: 2e.lO - 16.12 w Klubi,e ZNP w :Si,era1dzu.Wspól,org'anizaitor:
J('lulb ZNP w Siemdzu: i27ekspcmatów;
20.10 - 25.12 w ,!VJjiej~kimDomu iKulbury
w wiSku.
"Malar-s'two Sta'nislawl3 Korpy"
Scenariu'sz: E. Dehda, 19 eksponatów. Ekspozycja: 2.3.11 - 31.12 w K'luib!ie ZNP
w La,sku. 'Wls'pólor,g.a-niz.a'tor:Klub ZNP w Ł3JSku.
WOJ. 5KIERNIEWIOKIE
M u ze a
B r z c z i n y, 'MUz.cUimRc,giona'ine
L
°
"Plocio.nkans'iwo ·brze2Jińis.kie"
iSc'C'nariUisz: E. Pu'tyĆ1'ska,opmw.a
pia'slty,czna: J. Wikla~owa,
30 'eks·ponatów.
:EJkspozycja: 21:12 - 3'1.12,
w i·c z, Muzeum
"Sztuka .i ręko·działo ludowe w XXX-leciu Spółdzielni "Sztuka Lowicka«"
Scenariusz:
A. -Czyżewska,
oprawa
plasty,cZlna: Cz. Rutkowski,
konsultacja:
H. Świątkows.ki, ck 200 eksponatów. E'kJspozycja: 10.06 - 31.09. Katalog. Współorganizator: Spóldzielnia "Sztuka Lowicka".
WOJ, SŁUP.SKIE
M u zea
B y t ó w, Muzeum Zachodn,io-Kaszu:bSlk.ie
"Tk;x'tw'o Ina K,aszubach"
rS-cenariusz 'i oprawa
pla'styczna: :P. C i-cJ.ecki, 120ek'sponatów.
Ekspo,zycja:
9.06 - 9.10.
"Osa1dirJJicy"
Scenariusz:
P. Cielc>cki, T. IK'opy,dłowski,oprawa
p1«ts'tyczna: K. ,Biórkowska,
5.5 ekspcl11a'tów. Ekspozy-cj'a: 12.12 (otwarcie).
WOJ. SUWALSK.IE
!VI u zea
S u wał k i, MuzeUJm Okręgowe
"Przyroda w Isituoe -IUJdowej"
Scenarius.z: T,. .Roma'nows.k:a, 95 ek'9ponatów. Ekispozy,cje: 8..12.1977- 17.01.1978;
18.04 - 17.05.1978w :Mi'ej.s'ko-GmiIJJIlymOśrodku KUltUTy w iHiszu.
�382
Kronika
"Współczcsna tkanina Pojezierza Suwalsko-Augustowskiego"
Scenariusz: T . Gutz>E:H,31 oksponatów. Ekspozycja: 6.00 - 14.09
I n s t y t u c j en i c m u z e a l ne
S e j n y, Miejsko-Gminny
OŚ'fodek Kultury
"Wystawafolklory:sty,czna
rejolnu Sojny"
S.cenariusz: M. Karpowicz, 40 eksponatów.
Ekspozycja:
16.05 - 14.00 w MGOK
w Sejnach.
WOJ.
SZCZECINSKIE
Muzea
S. z c z e c i n, IM'UzE'umNanJidawe
"KuHura Afryki Za'cheodniej"
Scenariusz:
B. ISzerniewicz, ,oprawa plm;tyczna: M. H. Czurko, 235 eksponatów. Ekspozycja:
:211.03
- 15.05 w Muzeum Archeologicznymi
Etnograbcznym
w Łodz'i; oprawa p1:a'sltycz;na: K. SUislsakiSomilt,ekspozyc:j,a: 24.05 - 3.09 w ,Muzeum Okręgowym W Rzeszowie. Przewodnik.
"Dog-Olnaw,ie i ,i\nni"
Sc'£"na'riusz:J.
Łapoibt, 25,3 eklspClna'ty. Ekspozycje:
14.04- 24.05 w Muzeum
OkręgowyJm Ziemi Kali',skiej. Przewoldinik. WspólorganiZJator: Muz'eum Okręgowe Ziemi Kaliskiej;
29,.05- 14.08 'W MU2)eum Narodowym
w ,Poznaniu. Składank,a. W>spółorgalnilza'tor: ,Muzeum Okręgowe Ziemi K,a,hskiej.
"Sz,tuka ludów Afry,ki Zachodniej"
Sc'enariusz:
J. ŁapoN, 102 ekspOlnaty. Ekspozycja:
15.12. (otwapcie) w Muzeum Ziemi ŁUlbuskiej 'W Zie'lonej Górze.
Ins,tytucje
niemuzealne
S z c Z € C i n,Wojewódzki
Dom Kultury
"Wojewódzk!a wystawa plastycznej twórczoś'Ci ludowej i ,amatorskiej"
Scenariusz:
H. Orska, oprawa plastyczna:
E. Królikowska,
ok. 1000 eksponatów. Ekspozycja:
10.12 - 28.12 w Zamku Książąt Pomorskich. Plakat, folder.
WOJ.
TARNOWSKIE
Muze a
B o c h n i a, :Muzeum
"WISpÓkzc!slna1s:Z!tukaludowa"
Scenariusz:
,M. Planet'a, oprawa plastyczna: J. Kr;,:ek, 1. Chmiel, 81 ck'spona'tów. Ekspozycja:3.n2 - 20.04
T a r n ó w, Muzeum Okręgowe
"Poilska grafika ludowa"
Scenariu.oz: M. Baierrsdo'rf, opr:awa pla,styczna: A. Earitosz, 40 ekspona'iów.
Ekspozycja:
15.01- 25.02. Katalog.
W,spólm'ga,niz.ator: 'i',luzcum Etnografi,czne
w [Krakowie.
"Strój ludowy południa Sl,owacji"
Scenariusz:
K . .Renyiova, oprawa pla:S'tycz!na: V. S,leva,kova, 200 ek.oponatóv:.
Ekspozycja: ,15.01- 30.05. Fo-Ider. W>spółorganizator: Tcikov'ske Muzl'um Levi'ce,
ĆSSR
�383
Kronika
"Sztuka
ludowa
ZalipiJa"
S'ICZ, Muz~um
Okręgowe.
"Plastyka
ludowa
woJewództwa
Scenariusz:
:\.
13arto~z,
-oprawia
pl.a:'ltyczna:
Zob. Nowy
T. Komunnicka,
300 ek,;ps·naiów.
Ekspozycj,a:
WOJ.
M u ze a
T o r u 11, Muzeum
ta'!'nowskiego"
J.
Ja.snorZJews:ki,
konsultacja:
20.09 -'10.10.
K,a,talog.
oprawa
plas'tyc:nna:
TORUŃSKIE
Etnograficzne
"Ha1't .ludowy"
A. Bbchow:ski,
H.. Mikulo'w'Ska,
Sc·enariu.sz:
wi·cz, Z58 'ck..;pcnaiów.
Ekspozycj,a:
O.
Pi·o>tro-
i5.02 - .23.04.. Plaka't.
Sccn.ar·iuc'·z:
"Pla.;t:;ka
ludawa
i amatorska
woj. toruńskiego"
·L. TYCzyl'l'sk'a, oprawa
pl.asiYlCZJllia: J. 'Strze'1ec.ka,
Ekspozycja:
1·\.03 - 15.0·3. Kata:j'eg.
Sn'nur:iusz:
A.
eksponutó'W.
.crgunizuior:
Ek.;pozycje:
iO.03 - Z8.03 w Muzeum
Okn~go'WYiffi w Kal'iszu.
'Muzeum
Okf{;.gowe w Kulils.zu; 1.06 - 30.06 w Cioechoc.inku.
"Dzieliko
organizalorzy:
ni-ctwa
.leziCil"siku,
T.
Tcwarzy.slwo
UzdrC1~"'i·.;k'owego,
I'll
plas'tyc':nna:
.Muzeum
w Elblągu.
Scen.ariusz:
natów.
.J.
Ciechoc:i:nika,
dywany
Bajerski,
BranżQiWY
176
WspólWspół-
Lecz-
Osrodek
d'wuoslnow·owe"
Łukasiewicz,
36
ekSpolllatów.
Współorganizator:
15.04 - 10.05
oprawa
W.
'Mi'ej-s<ki Ci'Clch{)lctiJne.k.
"Nep:11 i
plastyczna:
,Muzeum
I'll
Klubi·e
kraj-ob,'az,
plastycz!"\,a:
A.
30.03 - 21.06
Kaszuby"
T. Toma.szewska,
"Pegaz"
Iludzie,
Ekspozycja:
w Elblągu.
"Haft .ludowy - Kujawy,
Paluki,
Tyczy!'lska,
opruwa
p1as'lyczna:
L.
Ekspozycja:
Scenariusz
Oipra:wa
Przy jlaciói
"Ludowe
Opraw.a
eks'pon.aty.
w ·sz:luc·e ludowej"
Nemere,
Unąd
204
2'5
ekspo-
w TO'I'uniu.
kultura"
Strumillo,
271
·ekspoma'tów.
Ekspczycja:
10.05 - 2.0a.
Zob.
Wmc!<.lw,
Muzc'urn
"Pl<1skorze~by
ludowe
Ekspozycja:
2.0(j - 14.07
"Haft ludowy"
Einogr<lfic:nne.
I'll
ze zbiorów
Muzeum
ZDK "Przą~n.lczk.a"
,.Pi';;a~zc
M.
Sccna,'lusz:
()kr~'g()wym
\'.. R,H1cmiu.
.scenariu-?:
'/\..
B. Bc-::b~l,M.
wu
Szcwc7.u.k,
i pu,'ci
43
rzeźbie
ck;;pcnaty.
Wspólorganil8J
14.09 - lU9.lnS.
I'll
Toruniu"
ludowej"
Ekspo-zycja:
4.06 - 3·1.08
Ol': Mu?:eumOkrG.go'We
wlVIuzeum
.J. Pil't,'zyk,
:349
R
eksponutów.
Radomiu.
I'll
,.Kultura
lu,dowa Ziemi Chelmilllskief'
Bla.ci1 fi \'. iski, B. Dud,a~c\V,kz.,
H. :Muz,a!ew.sliw,A.
Pol<l'i<:iv,vic:c, 1. ,T. E;więchcwie,
plu,tyczna:
Myśliwi,cc,
L Wronkowska,
Tubaja,
Ekspozycje:
23.06.1977
opra-
- 8.01.1978;
Pla'kut.
nSzt;)ka
Scc:nal'iu.-l
I'll
Einogruficznego
W Toruniu.
inpc·mv.a
~3.09 - :1l.12.
Dre;;'n;e.
Plak;.;:,
Eksp~zycja:
:.'.12 - ."(UZ
organizator:
Gminny
,katalog.
Rudaw"
ltJdOV1.;"1
p'·<1'.,lycLi!"\a: J.
Just,
elk.
..;~kl."ki:ludów.sybc'·yj·,ldch
w Gminnym
Ośrodku
OŚ:'cdek
2000
W,..;półoQr~anizatoT:
Kultu:'y
I'll
ekspo'na'tó'W . .Ek5po,zycja:
Muzeum
Sztuki
Ludowej
w
f.otog','amy"
Kultury
Nieszawie.
w
Nie3zawie.
Współ-
�384
Kronika
Oprawa
"Obrazy
na 'szk'le"
Z. P>opieJ,arz, 1gek'S'p(]lnatów.
plastyczna:
"Prząś,niczka"
w TOTUlniu. WiSpółoTgianizator:
WOJ.
Ekspozycja:
ZDK
4.12 - 28.12 w ZDK
"PrzLJ~lD'ilczka".
WAŁBRZYSKIE
M u ze a
W a l b r z y c h, ,MuzeUlm Ok'ręgowe
"Rzeźba
ludowa
karpa0Ka"
konsuHa'cja:
pracowni<cyMuzeum
Scenaf!iusz:
A.
'wym
5'2 ekSpCinaity.
Sączu,
Cabala,
Ek'spozycja:
"Tk1a1nii1na i 'rzeźba
Zolb. Lublin,
Muzeum
L03 -'12.04.
ludów,a
Okn;gowego
w No-
Plaka't.
i.mbobzczyzny"
OkrQ~owe.
WOJ.
WŁOCŁAWSKIE
M u ze a
'W l o c ł a wek,
Muzeum
Ziemi
"S"tuk,a
Scenariusz:
K.
i Ziemi
Kujaw
SiwińJslka-Pawlowska,
Z. Pietrzykowska,
konsultaicjH:
i Kujawski<e'j
Dabrzyński:ej
:ludowa
Doibrzyils'kiej"
A. Bisaga,
250
oprawaplals'ty'czna:
ekiSponatów.
Ekspozycja:
A. E ilsag a,
15.07 - 30.10.
Pla-
katt.
1 n s t y,t u 'c je
C i e c h o ci
ni
e mu
Ul
e k, Urząd
Toruń,
Muzeum
z e a l n e
!Miejski
"Dziecko
Zoh.
w 'sztuce
,ludowej"
Etnograficzne.
WOJ.
WROCŁAWSKIE
M u z ea
W r o c la w, Muzeum
Et!llIog'raficzne,
"PalImy
Oddzial
i pis,anki
'opmwla
Muzeum
Scenariusz:
Ek.spozyojia:
iM. GolubkQlw,
,12.03 - 18.03.
SCenaI1iUlsz:
organiza'loT:
'członkowie
SZSP,
150 ekspcma'tów,
rSzsP, studelnci
paill'styJlS'cy .
plastyczna:
Scenal~iusz
i ,oprawa
"T,a,laha
- 15.10
W
W
Muz'eum
•,Dolnośląskie
'plais'tyczn:a:
E.
Wsi
Opolsk!iej.
Narodowego
wielkancx'Ol'''
L
n.Jo
Halko"
e/k:spana1tów.
lal'''
Ekspozycja:
22.04 - 6.05. Wspól-
meble JUldowe"
Jęczaliik,
52 eksponaty.
Współorganiza,tor:
Muzeum
Ek'spozycja
Wsi
2.05-
Opolskiej
Bi,el'kowkach.
SCE'nariusz:
,M. Ra::ltworowska,
Ekspozycja:
13.0<5- '27.08.
"HaN ludowy"
oprawa
pla:sty'czma:
'I'llf<OI'ma!tor.
W,spólorganizator:
L
Halko,
200
oksponatów.
MuzeUlmEtnograh~z-
'ne 'w T,oI'uniu.
"Św!i,at mojej
ScenaI1iusz:
E.
JęcZlaJ~ik, o'praWla
;ly'C'j.a: 18.12 ('oltwanóe).
iInforma'tor.
wyobnaźni"
pla's'tyczma:
T. Fyda,
136 ,eksponatów.
Ekspo-
�385
Kronika
WOJ.
ZAMOJSKIE
!VI u zea
T o m a s z ó w L u be l s k i, Muzeum
"Akwarele Ludwlika Dj'1naka"
Scenariusz: Z. Switka, opr.awa plastyczna:
G. ,Mikula, konsultacj.a:
R.
licka, 20 eksponatów. Ekspozycja:
7.05 - 31.05.
"Haft .i malarstwo ludowe regionu tomasz'Owslkiego"
Scenariusz:
Z. Switka,
oprawa plas,ty'czna: G. 'Mikula, kOlnsultaicj.a:
wahck.a, 51 'eksponatów. Elkspozycj.a: 13.05 - 20.05 w Szk·ole Zb'iorczej
m<lJszowieLubel'slkJim.
"Stroj·e .ludowe Zamoj.szczyzny"
Scenal~iU'sz: Z. S witka, ,oprawa pl,als'tY'cZlllJa:
G. M.ikuba., konsultacj,a: R.
,lidc.a,60 eklSpQ;rm.tóWI.
Ekrspozycja: 1.07 - 31.08.
"HaH i tkactwo regionu toma.szowskiego"
SCelna'riusz: Z. Swilitka, 'opmwa plastY'c.zna: G. ·Mik·ula, ikansultacj,a: R.
'Hck,a, 40 ekJsponaltów. Ekspozy<:j,a: 1.10- 31.12.
WOJ.
Kowa-
R. K.o·
w Te·
K,owa-
Kowa-
ZIELONOGORSKlE
Muzea
Z i e l on a Gór
a, Muzeum Ziemi Lubuski-ej
"WyC'ilD<ankaIszkobn.a 'o .motyw.ach ludowy'ch"
Sccnari,usz: .B. Ła'1c.om:a,opr.aw.a p'lasty'czna: A. IngI od, 150 ekis'p.cInatów. Elc.spozy'Cja: ,C'Zerwiiec~wrzesieI1 w Zioelonogól1skim P,arku Etnograifk.zmy.m w OchE.
WYSTA WY ZAGRANICZNE
W 1978 ROKU
AUSTRIA
Wicdeó
"Sztuka .ludowa Lubelszczyz:ny"
Sc·enadusz:
A. Gaud:a,opr.awa
pI'<lJstyczJna: K. Kozłowska,
200 eksponatów.
Ekspozycja: 1.01- 30.01 w Ośwdku
Ku1tury Polskiej. Sklada,nka. Org.aJIlJiZJator:
Muzeum Okręgowe w Lubli~ie.
"Polska sztuka iIla.iwna"
Scena'riusz iopr.awa
pl'a.Sltyczna: A. Ku rzątkow.ska,
113 ,e.ksponatów. Eks'pozycja: 12.05 - 26.05 w Lnsts lUClieKultury LBdlskiej w 'Wiedniu. Fo>1der. Or.garuzaltar: Pailstwowe ·Muz,eum: E,tnograiiczne w Warszaw,ie.
BULGARIA
Wa rna
"Mikołaj Kopernik w polskiej rzeźJbie ,ludowej"
Scenariusz: T. Nemer-e, opr,awa plas1yczna: T. Nemere., oM..:SłupecJro, 76 ekspcma'iów. EJ]Qspozy<cj.a:29.07 - 5.08 Ina {}3 Swiaitowym Kcmgr'e5Iie EJsperanty.s'tów.
Kalalog. Org,ani'z,a!orzy: Muzeum EJtnograficzne w T'oruniu, 'Bo1JSlk.iZwiązek
Esperantystów.
25 "Lud"
-
tom 64
�386
Kronika
CZECHOSLOWACJ
A
D,'atysława
"RJzeżba w węglu"
Scena'riusz: B. Bazlehch, 74 eksponaty, 15 fotogramów. Ekspozycja: 2.02 - 31.03
w Ośr,odku {Itnf,ormacji i Kultury
Pol'skJi.ej w Br.a:tysławie. Organizator:
Muzeum Górnośląstkii,e w By,tomiu.
"Sztuk,a Inaiwna z ,Polski"
Scenariusz i oprawa pla's'ty,cz!na: A. Kurzątk'owska"
1[14 ekcsponatów. Ekspozy,cja:22.03 - 5.04 w Ośr,Qdiku Informacji
i Ku~turyPo1cskiej
w BmtYl5ławie. FoJder:. OI1g.anizato.r: !PańJs1twowe Muz'Elum Btnografkzne
w W,ars.zawie.
Hradec-Kra'love
,,Pol1cskaI5ztuikia,naiwna"
ScellJari'l\JSz:i oprawa plastyczna:
A. Kurzątiww&ka, 112ckJspOlIKlrtów. Ekcspozycja: 4.10 - 5.11 w: Kralska Galeria Hradec-Kralove.
Plakat. Organizator:
Państwowe Muzeum Etno,gratfkzne w W.ans.zawie.
Me'lnliik
"S::z.tUJka
!ludowa Ka,szub"
Scenariusz
i oprowa p1oalSlty'cZJnra:
H. Gl'elg,or, k<Jll1lSultacja: W. !BlalSzkoWlSki,69
eksponaltów. Ekspozy,cj1a: maj - 1ipi'Elcw Domu ~U'ltury w Melni:ku. Organizator: Wojewódzki Ośrodek Kułtury w Gdańl~ku.
Pr.a'ga
,,!Polis.kiasztuikia naiwna"
Scenar-iusz i opraJWa plastyczna: A. ~urzątkowska,
IW eksponatów. Ekspozycja:
1'9.07- 30.08 w Ośrodku ,1'11lf'orma,cjii
j KUilttury Poliskiej w Pradze.
Folder. Orga.
niZJa'tor: :P.ańs,twowe Muzeum Btnogm,ficzne w Warsza'wi-e.
FRANCJA
c o 'fi f
o,le ns
"Dziecko w polski'cj '5ZJtueeludowej"
Soenariusz i oprawa p],aSityc:zma:A. B~aehowlski, 505 eksponatów.
Ekspozycja:
10.08-20.08 'na Festiwalu Fdlldoru w Con'£olen's. Ka'taIog. Organizator: Muzeum
E'tmogra:tiiocznew Toruniu.
HISZP.''l.NIA
Bareelon.a
"P.olska sztuka ludowa"
Sc'enariusz: H. Olędlz.k,a" opl'awa ploa'SltY'czna:pra-c,()JWlnicyMuzeum Elmograficznego w Harce],anLe, 853 'ekspona'ty. Ekspozycja:
24.0i2- 27.08 w Muzeum Etnografi:c.znym w Barrel-onie. PIaka't, .rolder. Org,U!r1Jizat'o'r:
Państwowe Mu.zeum Eltno,grai-i,czne w Warszawie.
Madry,t
"P'rus'ka 'sztuk,a IUJdowa"
Soemariusz: H. Olęct:zka, oprawa
plals'tyczna: plastycy PooJski'ej Izby Ha:ndlu
w Madryc.ie, 407 ,ek'spona'tów. Ekspozycja: 12.04 - 22.04 w Pala,eu Wystaw w Ma<1ry<:-ie
. .Pilak,a't. Orga'Ilizator: Pal1$1twow€ Muz'Cum Etnogra,fi:ezne '\v Warszawie
�Kronika
387
JUGOSŁAWIA
Ljubljana
Sc'enariusz
Ekspozycja:
Organizator:
Zagrzeb
"Tradycyjne złotnictwo i k'O'Tonkiśilą.s'ki·e"
oprawa plastyczna:
B. Bazie'hch, 379 eksponatów,
20 fotogramów.
17.0l - 1.04 w Słowellskim
Muzeum Etnogra'fi,cznym. Informaitor.
P,ańs'lwowe Muzeum Etnograficzne IV Warszawie.
"Tradycyjne złotniCltwo i koronki śląsikJie"
Scenari'usz: B. Ba:z1elich, oprawa pI.asty'czna: D. Heide, 379 'eksponatów,20
fo'tog'famów. Ekspozycja:
22.06 - 17.09 w 'Muzeum Etnograficznym
IV
Zagrzebiu.
Plakat, katalog. Orgarrizator: Państwowe Muz,eum Etnografi'czne w Warszawie.
NRD
Altonburg
"Intansje Edmunda Kapłoński·ego"
Scenariusz.: A. Błachowslki, 33 ,eksponaty. Ekspo.zycja: 8.02 - 22.03 w Schlossmuseum w AI,tenbu.rgu. Organiz.a'torzy: ,Muzeum EtnQgraficzne w T,oruniu, SchlQssmuseum w Altcnburgu.
B e r l in
"Pol'ska biżuteria ludawa"
Sconar-iUlszi oprawa plastyczna: B. Kazmowska, 500 eksponatów. Eks'pozycja:
4.09 - 16.09 w Ośrodku Informa'cji i Kultury Polskiej w Berlini,e. Katalog. OrgaInizatorzy: Państwowe 'Muzeum Etnografkzne
w Warszawie, Ośrodek Informacji
i Kultury Polskiej w Berlinie.
Lipsk
"Intarsje Edmunda Kapłollskiego"
Soenariusz: A. Błachowski, 33 'eksponaty. Ekspozycja: 3.01 - 14.01 w Ośrodku InJorma'cjli . Kultury !Pals.kiej 'IV Lips'ku. Orga1nizatorzy: Muzeum Etnograficzne
w TOTuniu, Ośrodek Informa'cji 'i Kultury Polskiej w Lipsku.
"Ku:Hura ludowa Warm:i'i i M,azur w'cz'araj j ,dziś"
:Scenariusz i konsultacj'a: A. I3łachowski, oprawa 'pla:s<tyczma:A. Dziemidowicz,
W. Pa,sik, 'ok. 400 eks pCJln,a:tó
w. Ek:spozycja: 16.10- 211.11w Ośrodku Kultury Polskiej w Lipsku. Plakat, 'folder. Organizator:
Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie.
Wandlitz
"Wieś po~ska 'W sztuce ludowej wCZlor,aji dzjś"
Scenariusz: A. Błachowski, oprawa plastyczna: L Wronk'owska, 78 eksponatów,
30 fotogramÓIW. Ekspozy,cj,a: 14.09- 31.12 w Museum der Agnaren Produktiv
KraHe w W13'ndlitz. Ong,a'l1!izatorzy:.Muzeum Etnognaikzme w Toruniu, Muzeum
NaJrodowe Rolnictwa w Szrenia'wie, Muzeum w WaJndllitz.
Weimar
"Kultura 'ludowa Warmii i Mazur wcz.or,aji dziś"
Scenariusz i kansuH13'cj<a:A. BŁa1chowski, {l'prawa pIas'tyczoo: A. Dzi,emi;d<J'Wicz,
W. Pasi.k, ,ok. 400 ek:spmatów. Ek!spo.zycja: ,23.09- 14.10 w Kunst Halle. Plakat.
Fo'1der. Organizator: Muzeum 'Wa'T'm~ii Mazur w Ol,s:ztynie.
25'
�Kronika
388
RFN
Inge.lhe:im
Ill. Renem
"Laure'aci 'oo,gpooy »!Barw« .im. OSikIaraIKoilberg,a"
Scena.r.im;,z: W. Dowlla;s,z;ewicz, ·oprawa plas.ty,czna: iZ. Zaremba, 42 eksponaty.
:Bkspozyoj,a: ,22.04 - 28.0:5 w 'VliJl'1i&h'neider w ,lng,e.lheiJm ;n. Renem. Katalog. Organi:zaltorzy: Muz'eum Maz·owi.eoki'e w Pł-oClku, MilniJsters'tw.o Kuhury
i Sz.tuki,
I'll'terpr~SIS, F1iJrmaC. H. Boehringer.
RUMUNJA
Bukareszt
,,!PollSkaIbiż:u'1:eTQ'a
-ludowa"
i oprawa pla.styc.ZJna: B. K:aznow!&ka, 600 ekspanalt.ów. Ekspo'zycja:
27.06 - 2.2.07 w ,MuzeUim SataJlui - ,skalns,elnw Bulka n:lsZic.i
e. 'K,a't'alog. Ongialniza'1orzy: Pańs,twowe Muzeum iE'tnog·raficz.ne w Wa,r:szawJe" IMuzeum Sa'taIUJi.
Scenariusz
WĘGRY
Budape'szt
"M:Lk'ołaj K'operniJk w polsk1ej rzeźJbi,e iludowej"
Sce;n,a'riusz: T.Ne-mepe, ,oprawa ·p1taJsty'cZJna:
T. Nemere, J. Oleklsy" 76 e'kspanatów.
£kspozycj,a: ,D.07 -17.0'7 na '27 Węgiemkim KOllgresi'e ElSpenalfitY1SitóW.
Organii:za!.>orzy: MUZ€'UIIl EtJnlQgTlamiJczne
w TopUIIlJi'U,Węgierski
ZWliązek Espenalfi't)'lstów.
ZSRR
LelIl.ingr.ad
"Pdlski ,strój ludowy"
ScenamUls:z: G. 'TkJa,czyk, 'oprawa P1a:S1tyczna:D.MajeWiSki, '750 ,ekspona'tów. Ek!s'pozy;cj,a: 17,10 - 6.12 w Muzeum !Elt;n,ografHNarodów 'ZSRR. Ong.amizatorzy: P,ańISitwowe Muzeum Etnogr.afic.zme w 'Wanszawie, Muzeum Narodowe w Poznaniu,
IMuzeumEbnograficzme
w LubHnie, Muzeum Etnograficzne
w ZJamoŚ'Ciu.
Lwów
,,,SztUika lUldowa wQjewództw.a przemyskiego"
ScenariUislZ ,i ,opr<a'wa 'P1a,styCZl1J8.:T .. Burzyński" ,1:20 €ikspo;na'tów. Ekspo.zycja:
20.07 - 28.ln
'Ka1talog. Orga'rnzaJt'orzy: Muze'UJIll Okręg'owe w iPrwmyś'lu, Wydział
!KUiltury li Sztuki
'Z materi,a-łów OJDiI,Eopna,wwala
Iwona Wiktor
MAGI'STERII,A, DOKTORATY
I HABLL'ITACJ E Z ZAKRESU ETNOGRAF[l
W 1:978 .RlOKU
PRACE
U;niw'ersy'te,t
MAGISTERSKIE
Ja,g:i'eIIJ'ońlski
-!Kraków
BOCJĄG.A Janusz, Pozy'cj,a li Imalter.i:alne 2laJbezp1ec:z'eIl1ie
Iluidziis;ta;ry,ch na w,spókzesnej wsi, na przykładzie wsi polskiego Spiszu - Łapsze Niżne, prof. dr J. KliffialSzewsoka.
�38~
Kronika
BOHO Magdalena" A'meryka w wyOlbra'Ż·eniach miesz;kańców wsi Lutcza. Aml'1iza
Ilreśd stereotypu, pJ'lOf.dr J. KJ!;imaszewsika.
KAMINSKI Jó'zei, Za,grod.a chłopska we wiSi Jag.()ldina w WiOl,jewództw1iekieleckim.
pr,m. dr J. K;hma,szew:ska.
PIORO A'l1Ina, Dzieq'allJn,O'Ść
gaspoda.r'cz·a na P:01s·kii:mSp.ilszu w XX wieku. StudiUJrn
ws'i Ła'psz;a!l1/kla
I{struk'tura J prefepen'0j'e), 'proOlf.>dr J. iK.1~maJSzewslka.
PIORO RUld'QJ1f,;Miej Ice 'pTiU'cyw iSY'S'1emiew.a'rtości J !Spos'ab:ie .żyC'~a na polskim
iSp'1sz;u w XX wi,eku. (Stud1um w.si ŁapSZa'Ilika), proJ'. dr J. KliJmaiSZleWJSika.
RAK. Z·ofia, "K'!ub tLiteralc.k:i" w :IJSltebnej,.(Studium Uin5tytuCjJ mei-omnallnej), pwL
dr J. KlimasizeWls:kJa.
ROMANOWSKI Andrzej, I'ndi-atruie Na'waho - dlUik10
.przykł,atd .rnterJiSywm,ej adaptacj.i.
kulturowej,
dr L. Dzięgiel.
RZONCA Emi'lia, 'Widowlilsko ,oIbrzędowe ,,;MiikQlai" li ,,iPas'tus':zJkÓ'w"w iSpolec:znośoi
WlsriBukowli·ec w Beskidzie Śiląsk1im w XlIX wj,eku, pr-of. dr J. K.1imalslzewSlka..
ŻMT-DZ1ŃSKI TOIma,sz, K,a'zimierzMa.;sny, rzeiibi.:arz rUldo,wy 'Z lPil€ltrzy,k'owk. Studlhum
pro'ce,su -twór(:zego, pDof. d1rJ. l:KJlimacszewskJa.
Un i wer:s
y let
Łó odzki
-Łó
d ź
DIBELT-CHEiLINSKA
Małg,orz!a'ta, F1unk,c'jeolbrzędów
z1mowy'ch z uwzg1ędJnieniem
pro·cesu prz,e;mian (Ina przyrkładz;~e gminy GłuClhó'w), dr W. Bar,anoWski.
NOWAK Wit·old, Stain badań ,etnagr.a;fii'C'zJnY'chna.d IYJoołóws'twem t'raodyicyjnym na
poc1s,taw·ie pm(: ,i ZJb10rów muze:al'nJ'lch, idoc. Idlrhab. J. KUlcharslka.
OLENDZi''':A Ha!nnla, Oby'cz.a-jowoŚć sąsiedzka
rooabni'ków ZJaJmiets~kałyc'h na KiSiężY'm :MłYJni.ew -okDC's/i'em:iędzywojoermy;rn, -doc. dr halb. B. K-opc.zyń's.ka-J,a'Wors:ka.
OWSIoEJC'ZUKAl1ma, Tr,a1dy,cyjne ź-ródła utrzymania
1udnloś,ci beriberYds'kiej ll1Ia;te-·reni'e Ma;ghrebu, doc. dT hUlb. J. K.\1JC'ha'rslka.
ROZAŃS'KA A'leksanodna, Zmiany poglą,dów na illrus<tyrt;ucję
małżeństwIU' (na przyklaIdZJi·e
"lMs.i
IMilc'howlice"gm. Głuchów), dr W. -Banan,owski.
U 'fi:i w e r:s y -t'e t i m. A od,a m.a M i oCk i·e 'Wi ICz a -
IF() z 'n -a ń
ANCZEWISKA Hamlka, ZY'Ó1eIlmLtou.rallJn·e
wsi indywi'du-ailnej lIla 'P.rzy.kładzie LeooiOgóry, pTOlf.dr J. Bursz!ta.
BŁAZYNSKI Andrzej, .Mi'ejls'ce k,dbiety w społeczem,tw.1e [ ku'11urze 'Ws,i japońsikliej
la shinto i buddy Zim, prof. d-r Z. Jasi·ewicz.
CHOJNACKA
Ma'ria, EJtnogna;fi-cz;na 'monQgT.a.fia rodziny. Na przyikła-dzie Todzilny
tLubojań'siki-ch we 'W,siZmyśl.onej Słupsk!iej, pro!f. dr J. iBUI1SzJba.
D.OBROSI!E:LSiKA-PERJRJIEffi Anna, Rodzina
chłop.ska jako współ,c.zesneśrodawiIsko kuaturowe, prof. dr J. Burszta.
DUDEK Galbr,1e1a,Pr.zemianyśw1adomośd
w zrukreSlie modelu :rodz:i!ny Wliejskiej ~na
'przykł,a,dzioe'Wsi podmiejSlkiej WloLslzak-owilce)"pIlOl!'.dr J. BUIlsz'ta.
GOŻDZIAK ELżbieta, W,S!półClzcsnarodzina baimber:s·ka w Pazna;nlilu, pJ1o!f.d1r J. Bu!r~
IS.zta.
KABA T -Ir'en-a, Char,aktery,srty.ka ,e.bnogriaficznych :monog)naHi regional:nYlch w ,PoT,s'ce do 193-9roku, proof. dr J. iBurs·zta.
KARACZUNWł'OIdz:im1erz, Obrzędy li zwy'czajoe weseLne we wsi Zei1€ichowo w woj~
sz·czeciI'\!skilm,prod'. Idr J. BunszLa.
KIJEWSKI Kr,zYSlZltaf,Żyd,e kuHuI'alone wsi pe~eer-oWlskiej. (Na przykladzi-e PtalSzk'oWla w woj. pOZlllJańlsk:im),pl'm. dr J. Bu=ta.
KOSfI'UCH 'Pia;weł, Cechy' i fUfilk~j€ za;gr,ody lFółnocno-:KaJmeruń'SkiegQ
pl1emieriia
Daiba, p,rro. dr Z. Jas.i-ewi-cz.
�390
Kronika
KRASZEWSKA .E)1żJbie,ta,Keczua - 'pr{)tC'eszm'han spOłe-cZjIloO-!ku'ltura·].nylCh
i etn.icz'nych w XIX !i XX Wli€lku,pr'od'.dr Z. JalS!iewkz.
f(RZYZANIAK~RYŚ Ewa, W'i-erz.eniapoza· Jlamsk.ie ·U ihldów Azj: Środkowej, p:,'oo.
,dr Z. J'Cl,si€'wiicz.
LIPSKI hndrzej, 'Prclblemy traoomisjikultu-ry,
prof. d.r J. Burszt,a.
PIl\ Tl\:O\VSK'I Dj'OInizy, F'Ollkloryzm j'lko zjaw:ilSk'ow 'kul'turze współczesnej. WspółoCzeSinarecepcja 1'dlkl·o-rY'~tY<CZJllIa
Dziel
wszystkich
Oskara KolbcTga, prof. dr
J. BUI1szta.
$REDZIŃSKA Arileta, Szamanizm u Jaikutów i Ewenków, prof. dr Z. Ja,siewicz.
TOBIASZ Maria, ZJmia'ny formy i funkcjoi folkloru na przykła,dzi'c Wyibranej 1'0,dziny, prof. dr J. Burszta.
WERNER D'lnuta, RzeŹ1bakul,towa Ghany, prof. dr Z. Ja:9iewi'cz.
VORBRICH Rysz.ard, Ga·rDlcaflstwo 'li Dog·omów, prof. dr Z. Jasiew.icz.
ZUKOWSKI Włodzimi·erz, Bu-downi'ctwo DQgolnów i je.go fUlnkcje, prof. ,dr Z. Jas·iewicz.
Uniwersytet
Warszawski-Warszawa
BARANOWSKA Anna, Jawajski >tea:tr deni - wayang purwa, prof. dr Z. Soko'lewicz.
BECA Barha'ra, Medycyna ludowa n.a terenie Ka's'Zub Północny·ch, prof. dr A. Kuotrzeba-IPojnarowa.
BILSKA Hanna, Przem'iany lokalnego podania o Borude na tle demonologi'cznych
wierzeń ludowy.ch i his,tor~i kultury, ·prru. dr W. Dynowski.
COGOLLO Hernal Alvaro, Proce.s akUJltura·cji ,Indian Guajira,
pro'£' dr Z. Sokolewicz.
GRĄHCZEWSKA Barbara, Rośli'ny w ,obrzędowoś'ci ludowej. Anal.iza prz:ypi'5ywany,ch im iu'nkcj:i, prorf. dr Z. S01kolewicz.
GRĄBCZEWSKI
J;aoek, Św. Jerzy a wi·erzerua iohl'zę·dy ,cyklu w:i'o,s,€'D1nego,
pr,of.
dr Z. Sokolewkz.
ILBeKI PaWleł, Ocena współza'leż,ności między e lemell1Jtami cibrzędu pogrz.e'30we:go
a narodowoś,cią we ws:iache'tnkznie
mil(~lsz,a!nychwojewództwa
,0il'S'ztyhskiego,
prof. dr Z. Sok'o-Jewi'cz.
IZDEBSKA Donata, Pwbil,em a,ku1tura·cji ,chlopów polskich w Stanach Zjednoczony.ch w 'kohcu XIX wieku w świetle zmian po's't;aw walbec 'cech .tra::!ycyjlnej
lpol~k,iej k:ul~uTYludowej, pr·m. dr A. Kuirzeba-Boj:l1'ar.o.wa.
JAGLARSKA-JANIK
M.ar.ia, !M;azul1sk:i-emeble ludowe wieku XIX oj XX, pr·of. dr
'W. Dynow.ski.
JASICZEK
Małgorzata,
Przekaz tradycji pocho::!,ze1nia w 'f,odzi'na,ch Ormian pdlskich, prm. dr W. Dyncwsk:i.
KANONIK .Mirosław, Dz,j;siej'Szy stan meteoro.J.o;gii i .a's'tr·onomii ludowej na Mazur:a'ch, pr'olf. dr Z. SC:kolewicz.
KULESZA A!nna, ,Kierunek przem:ilaln wnętrza domu ,chł'opskiego we wsi'ach w zasięgu ,dzialainia dużej aglomeracji milejiskiej, prooct'.dr Z. Soikolewiocz.
MARZEC Alnna, Rola tradycji w proc'e1Sj,eZlmj,an zalCh<J!d:zącY'ch
w 1funk,cj'OInow1a'niu
rzemi·osŁa bednars~ieg·o na 'przykł.adz;ie wSoi Wi,ncen'tów woj. ik,i'el.eck;i'eg,o,prod'.
dr A. Kutrzeba-Pojlnarowa.
SERAF1N Gnażyna, Śla.dy wpływów wolOlsJdch w !kulturze pd1s,k~j .na podsta',vie
wsi Ochotnica Dolna woj. nowosądeckie,
prof. dr A. Kutrzeba-Poj
arowa.
�391
Kronika
SOCHALSKA Gr.arżym,a,.PrzemLa'ny kulFtury 'pusZiczańskiej wsi .Mąkosy Sita're, prof.
odr A. Kutrz,elba~oj'Il1awwa.
STRUŻEK Gr'ażyna, Trady'cja li InOWOCZie!5:nOŚĆ
w spolec·zny·ch postawa'ch chłopów
{na pCldi!'ltawi·cana'lltzy 'pamiębillka ,chłops1cieglo li !badań terenowy.ch), proof. dr
A. Kut'rzcba-PQljna'row:a.
U n:i w e l' s y t e t
i m.
B o l e ISł a iW a
B i e l' lU t a -
W l' o ,cl a w
BUDZISZEWSKA-ĆWiIĄKA'IJSKA
Alicja, ,Prawo zwyczajowe
audów PMnooneg,o
Kaukazu. 'Wybrane 'hagadll1ien1a, -dOIC.
dr hab. E. Pie'traszek.
CHOŁUJ 11'ena, 'W:spókz-eslne :bedm:amtwo wiej,sokie -na ,lewQlbrZJezm-ejOpolsz1czyżni·e,
doe. dr halb. E. Pi·etr.asZ1ek.
CZEPUŁKOWSKA
Dorota, Ludność w ceramice japońskiej,
doc. dr hab. E. Pie'braszek.
CYBULSKA Grażyna, Realia oe'tuogro:£iczne w 'prozie ludowej Z!iemi Żywieckiej,
dOlc.dr halb. A. Dygraicz.
DZIEDZIC Marzena, Upvawa r'Clili1 ,nośHn na WlsiiZa'chowic,e. 'Zanik ,eil,ementów traIdycyjlnych poH!'45 L, doc. dr halb. E. [Bietnaszek.
GIERUCKI J,aJnusz, "Cepe.lia" i jej kl1i,enlc~,doc. dr halb. ,E. Pietraszek.
GORSKI ,Miro.'>l.a'W,1'vaidy'cyjne ,rybolóWlstwo 'ludowe 'W d-or:zec:zu środkowej Warty
,i Noteci 1(IWlie<Lk,opalska),
doc. dr halb. E. Rietr-a-s:wk.
KOłJOMANSKA DaJnuta, Cygamilie kowanscy. AkomodiaJCja spolocmo-kultU:l"owa, doc.
dr ha·b. E. Pietra'szek.
KOTOWiCZ Danuta., W.spółcz-esne kowalstwo wiejskie w glmimach: Biała, Głuibczyce, Lwbrz.a, Prudni'k woj. op oilskieg o, doe. dr hab. E. Pie'traszek.
KAŁAGA -Banbarra, .sprzęt plonów we wlS'i 'Zach·omc·e. Org<aonizarcja pra'cy i zwyczaje, dOlc.dr halb. E. iP~e<traszek.
PAROSSA EJżb'ieta, ROIdzina cygańska w wielkim mieśde, doc. dr hab. E. Pietraszek.
PILEWA Tadeus:z, PrzemialIly spole'czmo-,ku1tul'owe ws,i ,opollskiej Kopke, doc. Idr hab.
E. Pietraszek
OOZMU.s iLoS'zek, Tradyc)"jne ·e'l·ementy kuiltury r·eemignmlt6w z Jug·asławii na przykładzi,e wS!i M~lilków w -gmillie Nowogf'odz'iec woj. j,ell,eniI01g6f1sklie,
do.c. odorhab.
A. Dyga:cz.
SIWAKOWSK,I S'tani:sław, Tlcadycyj'ue rybołów.stwo ludowe nad Igórną W·iJSłą,Wartą i Pihcą, dor-. 'CIrhab. E. Pietr.aszek.
SZCZĘSNYM.ahg·o-r,zata, Lecl.'l1Ji,c,two'ludowe we WISiZa·chowioce, doe. dr hab. E. Pie'tr a.sz'eik.
SZELEWA 'l{,rystyna, 'Moalż·el'~stwoli 'Qlbrzęd weselny we wsi Zac ho wie·e, -doc. odr hab.
E. P.ietra!szek.
SZYMANSKA Iwona, Ruch te,a-ira'l'ny na Wisi górnośląs.ldcj, Ina przykł.aldzi'e niemi
wo,dz'i'sławlsk.iej,.doc. .dr ha.b. A. Dyg;alcz.
URBANOWICZ ATIltCln:i,RybolóWlsltwo ludow'C w d·o,rneczu śroodkowej W'~sly (od
ujścia Pilicy .do ujścia Drwęcy), doc. dr ha,b. E. Pietraszek.
WASNIOWSKA Ha'l'ina, T-ra,dy'cyjlIl'e:Z'Wylez.aj.e
-i obl'zędydc,r·ooczne we wsi N:i,ebocko
woj. kIloiŚniońJskioe,
doe. ld,r,h,ab..A. Dy.gr.1CZ.
ZAWIEJRUCHA :Halińa, 'Współcz·eslna ·pl.as'tykia '\Wlę'brza lT'..ieszjk,alnego we wsi Rzepi'(lD'nikStrzy,ż'cwSiki w woj. ,tarnowsik~m, doc. dr halb. A. Dyga,cz.
ZEGARSKI Zen-cln, .spolSoby i Imoli;!-iwośd itra'kt-owaJnia d'itdtempi:i w alspekcie historycznym i wL~pókZieśnie,d-oc. dr halb. A. Dygacz.
�392
Kronika
PRACE HABILITACYJNE
U n iwe r s y t et
Wars
z a w sk i -
War
s z a 'w a
POKROPEK Mariain, BudQ:wni'ctwo ludowe w Pol-s,ce
Ce1em pra'cy jest podsumowanie
dotychczasowej
wie<dzy a tr:adycyjnym
budown'i,ctwie ludowym
w Polsce. Autor wykorzystuj'e
materiały
pochodzące nie
tylko z terenowy'ch badań etnogra,ficZil1y,ch i architektonicznych
reje.strujący:ch zabytki głów,nic z XIX i XX w., ale ró,wnież mateil~iały historyczne, archiwalne i ar<~he{).Jogiczne doty,czące budownictwa
drewnianego
z wcześni'ejszy:ch stuleci.
W procy autor ukazujoe współcze.sną regionalizację
budown.iclw,a ludowego,
'omawia kształty zagród i budynki w nich występujące,
szczegółowo charaJkteryzuje różne typy konstrukcj:i, urządzeń o~niowY'ch i stosowane
materiały.
Praca
zawiera
też rozdz:Lał poświęcony
ochroni'e budownictwa
drewnianego
i muzeom
budownictwa.
Za,warty w pracy .materiał ilustra,cyjny pochodzi głównie z ostatnich la't, a więc
ukazuje współczesny .stan zachowania za:bytków buidowni'c'iwa.
U n i w e r 'S y t e·t i m. M i koł ,a jaK
,o p e r n li k.a -
T a r u r1
KARWICK.A Teresa, KUlltura ludowa Zi'e'mi Dobrzyńskiej.
Praca omawia ku'1turę ludową history,cznego regionu Zicmi DQlbrzyilskiej. Autorka stawia pytanie, w jUJki.m s.topniu region history'czny sprzed paruset lat je's't
jednocveśnie odrębnym regionem etnograJi-cznym z kOJ1cem XlIX ow. i XX 'w., tj. czy
odz.nacza sięan w ,tym -c.za'si'e.oid'rębnoś·cią kul.tury ludowej i pCiczuóem D.dręonośc:i
w świadomośd
,mj,e!sik'ań,ców. By 'ilia 'to pylanie .odpowiedzieć, laulonka rozpatruje
posz'czególne dz'iedz:vny kul:lUlry ludowej ;tego regiolI1'Uporównują'c je z takąż :kuUurą
regiO'l1ów sąs,iednich. Autorka 'opiem s:ię na 'nieli,czay'ch publikacj:ach XIX-wiecznych dotyczących etnograf1i-i Ziem'i DoIbrzyirsk'ic'j oraz na badaniach
terenowych .
.stwierdz,a .bra,k wyr,aźnejodrębnośei
e't<nogr;af'i'C'mej grupy D~brzyni<J.ków. Uważa,
:że możemy mówić a Zi.emi Dobrzyń'skiej jako o terernie krzy:żowania się wpływów
pomorskioc.h imaz·owi·eckioch. Rozw.aż,a ja!k,i'e są przycz)'lny teg'a ,~talllu ,rzeczy. Doszukuje się ich w płynnośd osa-dnlctwa .na 'tym 'terenie, zn<llcznej ilościolsad'ników z innych terenów, a ,także w rozpf'olsz'en:iu 'o'sad pod wpływem 'separ.a1cji poukazowej.
U n i we l' s y t ,e t i m. B. B i e l' u t a -W
T'Oc ł ,a w
BAZIELICH Ba'rbara, Zł,ole hafty w tnao)'lcyjnej ,odz.iJeżyna Ś,łąsku.
Praca obejmuje 'tereny Śłąlsk.a iDoli'neg·o,Gó,rnego li Cie.szyJ1Gikioega.
·Za.sl\os'owano
'W ni·ejmetody
,anatlHyc:z;ną, .struk,tuflalno-f'OIrmailną, Ihislloryczmą, 'Porównawczą, wy'korzystują'c ;ma'leriały od XI'!'! w., .głównie jednak z w'i,eku XVIIiI - pocz. XX w.
:Szc·z,cgółowe ,r.ozw.ażall1'iJapaprZlCdz·one są omówi€'niem termindlogii,
podslawowych
pojęć i kryteriów
-rÓ1Żll1i<C"Uijących
ha'fty z 'ptmktu w:iJd:z·en.i.a
,a'r,tys.tyC"ZIDego,
tec·hnkzneg'O .i estet)'lCz,nego, .I')'lsem his\OII"ycz,nym '0 pajawiJall'Liu;slię i znaczeniu .zloty'ch half'łów w odzieży ślląskiej .. ,Szczególawa 'omówi,one zasilały ma,teriały i te,chnoiJkiwyk:ocnywan.ia hafotów, ornament i kompoz)'lcja,oraz
zapoży,cz:enia i wzoryzinllly'ch
grup
społecznych. Praca j€lS'twypooo,żona w imateriał il~tl1aicyjny.
Z maief'iałów OD.i'IE opnacowa'!a
Maria Ndewiadomska
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c3a67d2d22ddfcfcd83adf5e8903f8d.pdf
e7f5d7506672b8db1254fd88aa6d8c9b
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1798
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1980
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1666
Title
A name given to the resource
Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1980 t.64
Description
An account of the resource
LUD 1980 t.64, s.267-328
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
IV. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW I CZASOPISM
Lud, t. 64, 1980
lna-Malria
Greverus,
Kultur
und AUtagswelt. Eine Einfiihrung
V,erlag·C. H. BeC'k, Munohen 1!}7 8, SiS.3Hi.
Kulturanthropologie.
in Frag€n
deT
1
K'sią'żka r. M. GreverUJs', 'dyrektora
Insty'tutu
AntrapolagH
Ku1turOJwej ,i Eul'opejskiej
Eitnollogm Uniliwensytetu we FranJlclurcie
n/Menem,
UJk'31zała s'ię jako
nr 182 w tZlW. "cza'rnej 'senii' (z ra'cj'i k,ol'oru oprawy) zn<J.nej ofi<cyny wY'dalwnicizej
C. H. BeCik. GTev1erU's, ZJnlaTIaz :>zeregu pUJbl'ilkacji dotyczą'cycih współClrelSnych ~jawi~k kuLtu'row)'lch i reHeksj i nad ebnolgraiIią Wlngl. ianltropol}!oglią kuiLturową, pr;zedstawia tu po naz pienw.szy próbę synlt'ety,ciZlnego ujęcia, glodnclg'O bliżlSzej uw~,gi.
Swoibodniedobrany
'tytu~ - Kultura i świat codz,ienności - 'Wydaje s,ię dobrze oddawać główną orientację ,pnzedroiotawą
naą]~i: nie ŚiWli'aJtegz'otyczmy, lecz zj'aiW~s~
kuLtur,owe ży'Cia codrienneg,o
(i to klręgu kultury
Zla,chodniej). ,Bodtytuł
mówi
o "wlprow~dZle'ni'u w za;ga,dnienia antropologii
kUJLburowej", a więc ,okJreśla kSliążkę
jak,o podręc'Zlnik d'l<J.Sltu<denltów tej ISipecj~ibności, a zaraiZlem łeik!turę dla Si:zJffi'Szego
c.z)'lterniika. Wall'to więc poznlać blliżej Jed ,pnoJ:il i treść.
lstoltną cechą ksią7iki jes,t jej €:nc)'!kllolpe,dy,czno-sY'sltermowy cha'raklter. AuitO'lika
wykalZluje oogn)mne <OClZytaniew eUlrQlpejslk~ej i śwfiatOiwej l'i'teraturze eltnQ~raficznej
i antrc'po!ogic,z;TIJo-ku1tułl'C'w'ej, o ,czym ś'Wi'afdlczy jej obfite C),t,Glw.a:nie.Wy.lmz odnośnej Ji,tera,tury obejmuje ok. 750 pClzycjd. Nie to j~:s;t j€ldmrk isltatne. Encykl'Clpedy·czmy cha:ra'kllcr ,pracy jest j,akby u:k:rytty w s'pelCyiii'Cozlnym
.s.pos1obii'ena'l"ra'cji oomz
w olryginalnelj s:trUikJlunze tre~CJi. W pcdzi'aJle rWc.Ziowym na l'oZidZJia!yi P05.Zic:zegÓ<bne
ich po'dt)'ltu!y (tY'c:h je'st w sumie aż 110) au'toJ1ka r.ZJwdko sitoBuje su:cihą, tYPo'wą,
etnogr·af.i'cz'il'o-anhClpokgi'cZJno-kut1uflową
nom€lI1'kilaturę, lecz na'daje posZJczegó.LnY'm
partti'cm ty-Luly na poły pU'bli'c)'ls.ty'cl'ne. W slwy,ch sfoYmuł,QlwUJn<i'a:ch
(iPrzykłady podamy pó.źJl1i.e'j)ujawniają
one nie .tylliko pu:bhcys,ty,czny zmysł a'U1t'oI'Slki,zdolony
pr.zeclis'laiwj(; naj,poow:ain:iejSJze probl,emy lC'ol'€ltY'czno-~ozna'W1c.zew SiPOlSóbswobcdny
i jakby lllvle;raciki (wi:dać tu, być mate, wplyw wy,magal'l wyid1a,wcy), a'le ukaZJują
ta,kie jej z,aa<ngażowaną pos'ta wę \Ii od!lli,eSlieniu .myĆ/wno d,o teorH anlt:ropol'ogiocznych, j.ak i bieżą'cego życi'a, którego te teonie dOItyczą.
Otóż au:to'rka sta'fasię
Wlpleść w jędrny t'ok wy:kłatclu ogól osiąignięć poz'nawczych antropo,jogii kulturo:wej,
'prezentu:jący'ch
różne stanolwiska
teorety'czne,
nie
zawsze z sobą zgodne, oprzC'zco praca nabiera
charaikiteru nie(;'o e!kle:kty.cznego.
Usiłuje je jednak u,parzą;dk'CJiwać właśnie z pUIl!kltu WlidZienia ich p:r,zy;datncśd do
lflteflpreta,cji zja'wis'k bieżąceg,o żY'(Jia. Chodzi - jalk wi<cl.ać- t aikże o to, by a,d~t
tej nawki U'zy.sikał poglą,d na calość pl"olbilema1tyJkiwSipMc,z,e:snej ant'rc'P'oUogi'i kUJliturowej i a,by ,tekSit pra'cy stał się dLa nfi,ego przewlodJnilklietm w dall'szych samool2'ietlnych stud-i,a'ch, w cZYim mają mu PQmóc OIbił1ilte
odlSyła'l1~a do bilteraltury. J'aiko ,,:Wpf<Ow<ldzeni'e" i poodręcZlniJkwydaje się os'ią,gnąć w ,pclni SJwój cel i mOJŻebyć ZlaJlilc,za'ny
·do udany,ch p.rób leg'<) rCldizJaiju,i ,to wlaś'l1Jie w od!niesiieni.u do nre,clZ)'!WIioSltośd
kultury ZJa'choclni'ej. SJtątd tei: z ogólJneg,o dar,obku nau<ld wybierane
są te pa,r!Jie, które
�268
Recenzje
są dla tych s,tcsunków adekwa1ne. W t'reści rzadko znajdujemy
g'oto'we fJOIZwiązania i autorY'tatywne
fJozsbrzygnięcia j.ak to zwy:kJle bywa w podręcznikach.
Zazwy,clzlaj mamy tu pr·ezent'ację różnY'ch podejść i a'spektó1w, a zamiaslt sysltematyczne~go wykładu - "podprowa,dza'ni'e" clzY'telnlika do złoż,cmośd danego problemu.
W kons.ekwencj,i ks·iążka ma swój orygliJna'lny 'chamkter,
odróżniający
ją od typowych an,glo-Ia:merykańs'kikh "w:P'ro'Wad!zeń" do antropoLogii kUlltu,rolWej. 010 bliższa
jej t'reść.
Rozdział l wyjaśnia,
czym jest antropologia
kulltulro'wa. W t8 pod.rolzdZJi:ała-:h
aUlt'Orrk,azarysrolWuje drogę prnze!byltą przez etnolog'ię: od wirdrzellllia"obcych" i odkrywania
kuriozów przez podróżników
i odkrywców,
poprzez oddzielenie
się tej
nauki od aIllllr'opologili, jej podJz~ał (;na obszarz;e ję.zyk<a niE!'miecldego) na VoLkskunde i VoLker.kunde, uCliec:z,kę w historię i padz'ial nauki na slzereg suihdy>s,cy'pli'npo zw,pot ku baJdaln;i'om c'ZłowLeka, a stąd współc:zesiTIc z:orienuowU'IlIie a ntl'01poloOgi
i
kllJJot1uI'olwejna k'Ui1turę j'a'k'o na uk,1UJdy sy,stemów ora.z na intclfIpretla'cję wi'e;Jości
as,pekrtów wsrpół;czeSluej "crodz,iennoś,crj".
ROIdział II to I'OIZJWlaianianad klUlc:zJowym pO'jęciem humanisty;ki, io jeslt nad
kulturą. Na 40s'irona'oh w 17,pUlpl'iach tytułiowy,ch autorka rozważa to pojęcie w rÓżnych ukl31dalch: iW Slt'osuTllku do cy:wLhZla'cji, kulituTY pCtpuilarnej, ludowe'j, polityki
kulturaLnej,
w proc'esie ewoG'lIJcji, w jej chaTakterzc
i·ns'brUJmeOlt'aG'nym,ootc'ty,cznym, sym:bOI1klzJllY'm,j.akJo sY's'temy za'cthiow:ań, w jej aoS'P~kc:iei,dcalnym i reralnym,
uniwers'arlnym
aprlur,aibiSltylcZinY'm, WJooslZiciew as.peikrcic czlowiteka jak,o wy1two'ru
a zarazem
jedll'osibk'i twÓtl1c:zej. W końcu prQPonu,joe od Sliebie tnzy podstawowe
aspekity ana'1izy kJu1tury: ogól'D1oantropol'ogi'czny (.21dolno·ść czŁowieka do ZJa·chowań ,j~:ou:J.tU'rowych),
w Slkrarlima;kJr,o j.a,k,o hiJst'OTyc.zny prolces uni1wCIl1Sia:1ll1y,
oraz jako
alllaHzę kOll!krcltnej kU1bbUJryz jej tY'POlwymi w.z.orarmri ZJa,c.h'olWlani,a
(.way of tife).
W Qdniersi'enJiu do t'ej o'Sitatrniej Gl1everurs ustala SZ€Ść a15petk tÓtwbadawezyrch. Tą
dl10gą dochodz'i do ukaJzani'a wła,snych przemyśleń i pO',S.talwybadaw:oze(j.
Wszystko dotąd było jakby history.cznym
i mmytiOryczny,m tłem. NaSltępują
te:ralZ parbie kores'pollldujące
bezJpOŚiroon;i'o z tytułem
kos·iążk.i, ROZJdz.iał następny
nosi więc tytuł "Kultura
i codzienność'
i zawiera: 'pO'jęcie 'codzienności I(AntagsweLt),
dys.kUlsję na temat
tzw. "nowej
etnograJii"
(etno·lingwistyki,
etnonauki,
ebn05'c:man:tykli) jako ukierunikiclwanila kognitywnego
opartego
o taks'onomię
lingwisty,c:zną, w zesltawlieniu z e!momelticid'O'logią w jej ujęc,ia.ch f,en.omelllio'lo.gjkznych;
ustalenie
z meograniczonej
codzienności
tych zakresów, które nadają się do badań; dawne i współczesne
ukierunkowania
w badaniu społeczności lokalnej; tzw.
kultura
popularna
a sztuka utylitarna
i zaspokajanie
potrzeb ,konsumpcyjnych;
estetyka, Iszt.u1ka ,ludowa i ludowy 'styl ora,z pus,zukiwania
nowego stylu estetycznego w życiu codziennym.
Hoz,dZii,al na.srtępny sl1JanoiWIij.akiby daiLszy C'iąg pcprze.d;ni€lg,o. Uk,ieruJ1ikowany
jest na trzy pr,chlemy: kultury
lud'Otwej, k,u:1tuTy maso'wej 'oraz teolre,tyczny.ch zaga.dnień subkultury.
,Sporo miejs'ca po·święcaautorka
długo i s'Z·eroko dyskutowanym w e.tn;ograflni ni E!'rnti.e:cki
ej pojęc,i'om ludu i kultu'ry ludo'wej i ich z,na-c.zeniu
w Slpołeozcńsltlwie, w TlIa'wiąJza'nJiutakże do sytuacj~ w inny'ch krajalch. Tu też znajduje miejiSlce na,wiązaln~c do SlZ'ef,e,gu'tematów omawiany,ch w etno,glraif'ii niemie,cki ej i eumpejlskiej
(.kul,turowa petryfika1cja, tmdycja
ludowa, fol'l<,l,oryzacjoa itd.).
Stąd prz;eojś'oie do pr.otblemów kultu.ry ma60wej i je~ krytyki w a.s;pekc'ie "kultury
s'ffia:ku". W,res.z.cie mjęde
się pojęciom subkultury
z om6w,i·ani.cm kilku pnz)'-kładów: kuiltury nędzy, gatta '€Itnicz:ne:go, kUlbtury robotnioczej, ruchów reiW'o'lucyj'l1ych
i w,slpókZJelsnej Siubkur1tury mł'odzieŻJowej.
O treślc'i o,s-ia'trrie:go, pią,te,go YlCtZJdzlialu
Zlaltytułow:ane:go "Kulitura i to,ż,sam'ość",
a 'także o spolsobie fOJimułowania 'pr.zez autorkę
zagadnień,
niech świadczą
nie1
�269
Recenzje
które tytuly podrozdzialów:
kullurawanostalgia;
:krytyka 'WS'Pólczesnego społeczeństwa w zesltawi€ll1iu Zje ZJin-te,g;rowa'nym ·i:Sit·ni'eniem; czy nowy Ipl·uraliZJm kultur·o,wy?;
tożsamQŚĆ j'ak,o pl"OIblem; bada'rui,a kuJIt.ury i osobow'ośC'i jako początek arttropologicz,n:o-e1tnoj,ogiocZJnychbadań toż;samości; o etnicznej
pracy tOLs'a:mo'śdowej emigrantów;
poszu.kiwanua
nowych
to ż.samoś,ci grupowy:c~;
pr:zes:t.rzeń a tożsamość;
mi~dzy horyzontem
z wieży kościelnej a ruchoJ"iJwośdą; knaj()lbraz kultu.rowy i 'Pr;zestr'zeń kulturowa
w dySikusji ekol.cgi'cz'nej; p'luJ'Ia,lizm k'UJ!tupowy a to,ż.samość i innc.
Ks,iąi.'ka 1. M. GI;'(~verus Kultur
und Allta.gswelt
warta j€'~t więc uwagi. Jest
to - o ile wiem - pi'[ll"wsze systemowe
przeniesienie
O'stiągni~ć ośw:La,t()lwedant,'opo'legii .kullurcwej
na .grUJnteuropej-ski
w zasięg językta niemiec1kie:go, i to przenie's.i~n:ic nic bien-ie, l'ecz dostosowane
do potrzeb badań wspórcz€Jsme<go złożonego
spoleczeń·s:twa. Jes:t to zaralzem pierwsza
powai:niejls'z,a próba włą'czenia osiągnięć
dnografii
'zachodnio'niemiec'kiej,
a także innych :krajÓ\w, IW tym i socjaHstycznych, w ogó!bny sy'~tem arJtrapolcgii
kwltuTo,wej, Z'or~enito\wa.nej głÓ!Wlni'ena współczesność. PoO'wMaj,epy.ta1nie, czy ta próba - niewątpliwie
udana ('choć mo;ż,n:a mieć
niec·o prCltensji do nazJbylt wy;szuikanej joej formy jęziko'Wej)
zmi:e.r.z.a do zasiŁąpieaia datychcz:a'Sowej Volksrkunde,
ZJarówno naZJwą }a1k i przeO'r~entolwanlieiffi prob1ernta'tyikii i mcotod, pr.zelZ anJtr,opo.1'ogię kUl~tu.r:ową. W swej wymowie zaś zdaje się
Z'aJsy,py;w,ać;wytworzoną
z daJwna w etmog'ra.f:ii niemie1ck'iej pl1zepaść między Vo~ksi ViiLkerkunde,
JPOIpl'ZClZ
zastąpienie
ich jedną dyseyipJ,iną - właśnie antropologią
kultuTc'wą. Czy aut-orce przyś'Wiecał ~akże i taki cel, trudno tu rozs't'r:zygnąć.
Józef
Ł.
1. .Jemieliallow,
Metodologiczeskije
woprosy
folkloristiki,
Burszta
Leningrad
1979,
ss. 205.
Prólba pogłębionej
i wnikbwej
l'eHeiksjli naJd sta;nem wSipókzesnych
badań folk!o~ystycznych,
którą zaprezentował
Ł. 1. Jemielianow
w swej naj,nowsze'j pracy,
]EC'v....aozi do jednoZJnacz,I1£1go,,v;n;~o·sku,iż podOlvawowe pyt'ani,a, dCitY'c:zące S\Pec y fioki
[o,l.kloru, nic nie straciły ze swej aktual'nośc'i. Nadali brak jednomyś1nośd
co do
p:'zedmiCltu badail folklorystyczinych,
talk zwanej "nieślwiadomoś,ci"
prCicc:soUtwórczego, zj-awiSlka a'non~mowoś,oi, h iSiboryZlm.u, czy funkcj.i Sipoł:ecznej fO'lklol'u. Te
własni,e za,ga,d'nientia, u:znail1e przez Je;mie'1ianowa za be'ZlSIpClrni·e
n,ajwaŻlniej-Size w dohie wSipólczcs'nej, wyrma,gają g'!'liJllJtowlneg,o z;rew1dolwania, jeś]'i follkJlou'Y'S1ty,k'ama
u'dowodniić swe prawa do miarna samo<diz,j
€I1nej dys'cytPli:ny naukowej.
W zaISta!d,zlie
celem caloglo wykładu, nic u,krywająceg,o z:aam:gaŻ!ClW'aniaautora w pl'zedm'i,ot dQciekań, jest wa'J:ka o samo9'Wiadomość foDkJ.orystykii, próba wskazania
jej wyjśc'ia
".z rO'lid!ro'Ż!a",na ,k,tórym, zd.an-i-em aU'topa, SItoi i wyzna'Qzenie jej ·mie-j'soa w sYSltemle nauik hoUlmanistycz'nY'ch.
"Dobnze wiadomopisize aurtor - że kaŻlda metoda naukoiwa ,pQlw~taje i f.or~
mt.:luje s-ię w orgarnii'cZlnej zależnośoi cd 'SlpecyfiJ<,iprzedmiotu
badtan~a. L,ecz Slpecyfika p'['ZleclimiCltunie jeSlt czymś samy;m pr,zez się oc:zy.wtiisrtY'm,
ralz i na lJawSlze wyj'aśni.on)'lm; jest onaczy;m.ś oiągle "PosLUJki-wanym", ciiąJg!lewyj;aś'niany.m, r<J,zj<aśniającym się \\' mia'fę ~rOlma<d.z;en'iawiedzy w całym, cona'z ba'l'1cliZliejzł'Ożonym i precyzyjnym
sys,temie najrprzeróżlniejSizych "wSipółrzędll1ych" -,- hi.s:t'ClrYClzJnych,Slpołe-
�270
Recenzje
cznych, elStety'cznych itd. :z 'tego też WlZ1~lędu,Ibiorą·c rzecz ściśle, również metodat
nie jest po prolsltu odrnwie'l1cliJeldlleniernspecy±Jiiki pnZ)edm'ioltu, a odbidem
okreś·l,onej
sumy wyobmżeń
o tY'm pl'zoomli:ocie, która jest doSltępTIJanaul(>ekia'ŻJdej epOlk>i.Innymi .słowy, Ikaida metoda w is'tocie rzeczy Jest f'unkCiją Iwzględnej Iprawdy" (:S. 35) ..
W 5z,erolkiim konitellciaie tmdylcj.i baidań fobkil~ry·s!tYiclZJI1ych
w ZSRR pos:z.UIkuje
za'tem Jemiel'ianow
kolejnych,
,charakterystycznych
etapów rozwoju nauki o iol1d<JlI'ze, śleaząc j.edno'clZeśni.e jej pI101blemy metotd'olo'~ciZlne, .p<JIpTlZezktÓore pTizejawi.ają siię ok'T·eIŚ:}'Ołrle
"wYlOibr<ailenia" o przelamiJoci'e badań i f.Qrtmułuj:e naou.k.oWiepojęclie "f1olllktl0I1U".
Dnobiarz;gowa alIl!alliiJZJa
os,iągnięć f{)l1kJlorYlSltylki
radz'iecokiej w ,liWtalohd,wwd!7Jie<.s1tyc·h
(wiązanej
przez Jemielianowa
z tradycjami
folklorystyki
r·osyjskiej XIX wieku)
pozwala
autorowi
odI"Z'ucić t\V/i,€'I1dwni·eo jej "oahi!sl!Jory.zJlnie"om.z 'pQg1ląid o nadmiemylm eik'Slponowaniu w ty;m cztasie zta:glad!niJeniai.ndY'wiVduabn1ośdtwórcz,ej w folklorze. Wy'stępuj.e InatOlmiast przeciw tak dalekiemu
roz,szerzaniu grank :fobkJloru,.
że wfaś-C'iJwiiepOik.rywa soię 0Il1już z po!jędem ,;1lwÓTic,z'ości
ludowej".
IW pmcaiClh fol:Jdory'sltów ratdziedkikh z laJt tnz)"dz.ieslty,c:h i cz·tel"d!z,iestY'C'hXX
wieku
dootI1ze,ga J€!ffili.e!ti:aJnowbłędy matodolliogiclZne. Plrzede wS>ZylSlvk.iJrn
za'T,zu·ca
nauce tego okresu tendencyjną
klasyfikację
nowych utworów
folklorystyczlych
(opartą na podobień.stwie
z tradycyjnym
folklorem),
ignorowanie
zmian, jakie zaszły w ludowej twórczości artystycznej
oraz kultywowanie
w praktyce
bad<\wczej
przeświadc·Z)enia o tyun, jakOiby ,fo'Th:ilorw społeczeństwie
socjaliJSlyc'znym (:skoro traci
swą ist{)tę klasową)
rozwijać
się miał już tylko tymi drogami co literatura.
Jemi·elLi.anJow wy.róiU1'ia dwa pOld:SI!JawoweaSlpekty baidania Sipecyd'iiki foLk,lom:
problem
htSlbarYJC1Z1Il~o
r.oztWQju gooulIlikÓiW:f\ol'k'lolry,s<tycZ'llych(kh pozn-aiWoz:o-esltetycznych możilliJwości w konikf'ebnYlch hiISltorY'c:zmyohuw'a nu.!1tko'waruia,ch) oraz zag,adnienie ,,:!Joilik'l'olI"u
jakto ca1oś.oi, f·ol.kloI'U j,~o sztcrogÓi1neJj.,pOSlia/dającej okreśLooą
wewJlętI"zrną jedność, dziedziny ku'~tUlry na,rodowej" (s. 17).
linteresują'c s·ię prZJede W1Szy,sltlkriJm
tym dr.ugim zagadnioniem
Jemi·elianaw
dąży
do ok re'ŚJlemia współcZJesnego 'przedmiotu Ibadańfolklorysty'ki,
'cu wY'maga ty.m :samym uólta;lenia iSitotny.ch c·ech foLkilaru, adekiWla:tnycl1 z,a.równo w/obce trady.cyjneg·o, j'a,k i WSlpóŁClzelSln~of<li1IcloTU.Nie negując waI1bośrci dOlty.chczaso.wy,ch pr.ac na
temalt fQl]kiloI1uautor UIW<l'21a,
że w zasadzie oplisują one follkLor w jego od:dz.ie1<ny.ch
pl1Zed·aJwCliCih
('CiZęsto doisltrze;~ając go ty'lko w opozY'oji do lj.,teraitUlry), nie doprowadzając
do syntetycznego
opisuca'1oś·ci.
Jeśli nawet oW odnielsieniu do tra,dycyJnego folkloru
prob'lem specyfiki
przedmiotu
badań 'Zyskał solidne naukowe podstawy, to pnZ)ec.ież nie mlożna U'tTizylmylw.ać ty·ch za10żeń Pl~ZY baJd:allliu kibk10ru
·WSiPół.ClZteSinego.
Główn,a pl1zres'ZJkodapolega na tym, że w:s'pół,clZ)etSIl1Y
folkil,or r'o7Jwija
s,ię w l"a:mach z:upe1lnł.e nOlWe.j sltll~ulkiturykultury
na.nodorwej, a to wy,zm<a-ezainne
Slt!o,S'u1nlkJi
pomięld!Zy pOlSlZ'cZ)egobn)"mi
fOlnmami twÓ'f<c.Z'OśdllUdowej. Ws.zyS'tkie cechy
trn,d)"CY'jlneg>of.Q,1kilonu,kitóre myl1mi'C uwaila się z'a .tYlpowe dil,a fdBdoru w ogóle,
tracą pr:zec.i'eż swe zmac,zClnie tam, ,gdiZJiekończy się foliIdor tmdy-ey.jny. J'eśl!i zakładamy zaltem - SitwiendZJaauitJor - że folklor nadal i.stnieJe, muis'ilffiy Z'aIUlważyći to,
że tm·ci on tyun samym ceohy tylpOW€ dloa fo,lkl.oru t1rady·cy.j<neg.o,a zyskuje nowe.
Oktreśllen,ie prZJedimliotu biaidrań f·a~kil.QITYSltYlki
musi więc Ibyć na ty·le U1nJiwtCDS'a'1Jne,
by
zmieŚlcJły &ię tam ZJa,rÓiw\n'oztjawils/ka ZJWiąZJa:nez follLkiwlTeIm!Jraidy'Cyjlllym, jak
i WlSipótOz,esnylffi.'I1a1kilffiJiklrytter,i,a:mi, pClzJWa'llająlcY'mi~drróiŻn:ić zja'WIilSka ;foiliklorystyczne
od nieifol'kiloTy'stycznycih:, są w·edlug Jemielianowa:
taki·e samo miejsce
zjawi.sk w ogólnonawdow{lj
,kulturze orazc1hara'klterystyczne
lprzelja:wianie się w nich
ak'tiu twórezergo.
SIZJC,zegÓ'lIll:i\e
przelSit.!r'z~a auJtor przed ni~eZlpieczeńsIŁtwe:m utożsamiania
~u'l,turowo-Ij;Y'P()rI()rg~znej nal!Ju1ry fobkilol'lu z fun1kicją kl,alsową, c'o dOSotnZtC~ w kOll1'C€IPC'ji
1
�271'
Recenzje
W. J. Bro~pa. BOI1mnli:z,uje zreiSlZltą rÓW1nierż J,erriiell,iaInOlW Z jego srpOiSobem wmrmienia i alnalliiz,oWlalnli:afoll!kUoru ('na w,zÓir fUInk1cjanow:ł1nia jęllyilm), wydlaśnian:i'a funkcji społec.ZJI1ej i osoblli,wOśd €IS1tetycz;nyICh fdliklloIltl. Uznan'ie
,,,pOZ'alpodmi,()ItoW1ości'~
obr,awwmlia
i a'iliom'uffioWlośd :m e'.'lt€lty'czmy Wy:ZJ!YclIClZJmi!k
fOJlik1'olfousltamowi, weldług
Jemie'lia'nowa,
'przy,ldadprzeniesierria
·S'pecytfi'ki 'W.iedzy
:przedmiode
na specylfikę·
samego przedmiotu
·poznania. ,Jeś:Ji chcemy c:J1.araJkteryzować !fol'klor z punktu
wierzenia procesó1w typowych,
chara.ktery.zują1cYich a,ntylSltyc1zme pozmanie ca,lego k'olektywu, a ni€ tyłko jednego
'a:ultma, WÓiwrC'ZlaJS
za.g:aJdntienie aUltOlI1s'tiwa dOWlodJzi
Jem'ie:1i'am'ow - nie ma w foitk,lol'lZle taik'ie,go Zlna,c'Z'€lniajaik w hteraltUJme. OczyW1iście f()l~kllor ni'e j€Slt an,oll'l'ilmowy, j,eclilliak IPy:tian'ie
pieriWIS,z,eg>otwólrcę ,/'N ża'clinym
wY1Pa1dikunie }es't i:denltyclZne z zaJg>alooienia,mi ~deOlW'o-aI'\tylsltYIC!Znejna'tury samego·
fiolkiloru" ~s. 70).
Jemi!l:~lli'a:l1Jowpolemizuje
rówrni'elż z et3'telty'c1ZlnąkOlncepcją !foLkloru opracowaną
przez W. E. Gusiewa,
,powątpiewają,c
w istnienie
"SipecOa'lne.go rpr7iedmiotu art ys;ty.czne;go poznan'ia"
t)'lpOlW€lgo dl'a fot!clOll'u jak,o OtdJrębnego IrodzajlU s'21buJki. Zdlaniem Jemielianowa
w 'koncepc:ji GUJsiewa obecna jest nadmierna
Jedność
reakcji
fi(JI]klory:stY'c<Zlnejna zj'aw:iJska memy:wilsitJoŚlci omz pl1Z€lSra'dne aik,cemltowame
"tak
z,wanre.g,o" sj"I1lk,n~ltyzmu w fdlJkilorze.
Konce,pcje
folkiloru opracowane
p1"'Z€Z,Proppa i GusIelwa są dLa Je,mielianowa
przy:kłald€lm aln.aliwwran~a
Slp€lcyfiikJi f(j]Jdoru ItY'1ko od jedn~lj wąJsIk'ie1j srumny elStetyclZlnej. Stąd ws.zyr.,(tJlde ,,SIpecy!f:iJc1zme"cechy fd1k1],orIU- 'bWlierrdZli Jemie1iaiIlJow
- są jedy:ni·e formami
proze,}awi'amia się folki1orou lru:b po prO'Sibu ,,II1JajiCZ)'lSitsząfikcją" (royś'l'i tu o taik'i,c:h wytZlI1!aczmli:kia1ch,
jak: anoniJmow,ość,
n i'€lŚiWiad,OOI1!ośĆ,
s;pecjaJ:ny pnzedmiOl1; aIitY!SftYCiZJnegoIpoznlall1i'a, SlPecj.allina meltoda tWlórcm).
Rozczarowanie
do metod współczesnej
folklorystyki,
badającej
podstawowe
pro-Wemy fotkloru
(1Z czym
au'toT siię nie kryae) prowadzi
częslto dQ zlby:t uogól1nvonych i ostateoznych
wendyik,tów. Bez wą.1rpienila W:aJrltość pra1cy Jemiel'Lamo<wa polega na wY'daln~u okireśllonej diag>nozy, na ,poSltaJWfieniu wie],u istotnych
.pyltań, ale·
czy'!e'lnik pozostaj·e z .pewny:m niedosytem.
Maże oczekiwanie
na udzielenie
wszys'tkich odpowiedzi
byłaby ZJbylt wy,górowane,
jeclin'ak wą,tpliJwości, kitóre aUltor posiał, skłaniają dopowY'żSlz,c'j reilleksjL
Zdani·em Jemielianowa
alnarJ.izowanieSlpecyfiki
lfo1kloru ty,łko 'w !planie Iformalno-.esietY'cznYIffi lub CZYIStOi'ech:rui'cZJn)'lffijesit ogó1ną tenJd€lncją follk.J.ory,sty'kJi I"ad,z,ireckie;j (.t€lndenicją się,g,ająrcą :łaJt tnzYJcliziwtY'dh). J,edna'k próby wYljaŚ!ni,eni'a specy.£iJki
folkloru
"od wnętrza"
(poprzez
jego
:oe:chy formalno-estetYlczne)
nie
mogą
prOlW:adZ:ić, Zldaniem autora,
do pozyity;wrnY'ch reZlul!taltów, bOlWiem zW1racają uwalgę
tylkio ,na formy przea'awiJaJn1i'a się fo:1kloru, a te w całoślci ZJa;]e.żą od wa'rlu'llJków histor)'lClzmy.c'!l, w ktÓT)'lch f·o']lkllor fun'kcjoinlU,j.e i 1';O!ZIw,jj,a
się, a nadto same podlegają?
ustawicznej
ZJmianie. Z tego też względu
Jemielianow
UJWaJża na narYważni'ejs:re·
Zlbaidanie :SlPe,cyfiiiki foliklOll'u poprzez wyja.śn:ie;ni.e chaiJ'lalkite!ru jego fum/kica'i Slpołeoznej.
Roz,wój .folkloru, 'podobnie jak 'WiszystJdch ZJjawisk 'twórczych
"IV kuI'tuf'ze,
!zale- .
ży od Wiielu cZy1I1n]ków, jednak ni,e kaiJdy z n~ch prze>j,alwria s'ię z itaką samą siłąi działa w tym samym ozasie. Dlalt€lgo alwtOl' zJln:ier,z,a do IUislbailelJ1iatego ,IC·;msU addziaływ:a,nia", kit6ry .pr:z)'lpa1da na cały O'klres iJs'bnielJ1iafiollki1oIltl.
PirzedeWiSlZ)'lSItkirm sbwri€lflcliz;a,ż,e od dkJreślone.go :momenltu 1I10ZlWOjIU
SJpołeczme-go ,iI"elaliza,cj1a a,r1ty~'t)'lClzme!g,oIPo'tenoj'ału ISlpołec:z·eńs:bwa" pod/lega 19pelcj1a,liJmlc:jd,'co
jed:naJk ,nie lOZlnaK:Zla,że jeldnQ;clześlrlJi'epBWlne lellemenJty Is,ZJbuikilI1Iie mogą wią:mć się
z taJkimi nodiZJajailni ,clitilałialLnośd 'llllJcliZJkJiej,
IkitÓlre iW rog6le nie mają :rui<: w.siPólnego·
~e S1z1tuiką.Ten mo:mehlt lPI1o:wradzi IfÓiWlnoc:Z€IŚniedo IfOZlpra:d.UiklUJlJtury :narodOlWej
na dwie formy:
,JWyis'pecjoal1Ji;zOWlalną"i ,,niewySlpecj>aJ1iiIZJo:wainą", Móre
w 5IPołe--.
°
°
�:272
Recenzje
ozefu;.twie :prz-edk'la-sowym rómiły się ,tyllik1oiunkcjaIl'al!nie, ;n·a;tomia!St:w ~poleczeńSItwie k,]asowym wllajemnie :~ię ·odiZJolowały j.ako ,;dwa 'różne systemy artystyczne
z odmiennyJrnibwó'r'czymi 'tl"a1dycjami".
Foliklo.r ,("slZJt'uka n,iewY'Slpecj.alizowana") pojawi1a !Się, ,z,daniem J eomieli alnowa,
w tej ,grupie 's.połec:z;nej, której potrzeby lnie 'Są całkowicie IZJas.po'kajaneprzez ,,sztukę wyó>pecjaliiz'Ciwa:ną"."Sądzimy - 'Podsumowuje autor - że folklor właśnie dlatego, że nie jest włączony do systemu zorganizowanej
i wyS!pecjalizcwanej
sztuki,
właŚlnie z tego względu, że bez,poś'redini-opodpor.ządkc,wany
je:;t Ipotnz'ebom bytu
i nie odnosi swoich rezullit1atów do rkryteriów :sztuk,i 'Wyspecj1a!rizc'wanej - właśnie
. dla'te~o może od czasu Ido 'czasu wyjść 'poza ,gra'nke wys:pecja.],iZlO\'v'·anychno~m
eSltBtY'C1Znych"
('s. 101).
Ogó'llIla ilu:nk'cja spoleczna
f,olk'IOlru 'pol'ega .zatem na "nliCIwyspecjalizowaniu"
twó.rClZyJm,które każdol1aw1wlo !kClni~r£/tyzuje ,Slię 'W Ipowszedinim bycie . .ledn.ak nic
wszystkie
rodzaje "niewySlpeC'jalizowanej"
twórczości ,przynależą
do folkloru. Co
prawda
Jemie1ianow 'nie ok,reślU 'dokladnie tej ,granicy, ale przeanalizował
amatOl'siką dz:i'ala'l,ność arty.sltycziną (:ZJaJiocza'nąrprzezczęść
baldac'zy 'rcsyjlSibch .do fo,lklON) by wykalZ>ać, że (przejawia slię w :niej ,kilka form i typów ItWÓI'C
zoś cli ludowej. z który'ch iZ,aijoedwieje'dna może być przedmiotem
z:ai,ntere-s'o-wa'C1iaf·olk'lorystyki {t?Jw. "pierwotna" {orma amatorstwa).
Pira'ca J,erniCJlioa'nowaIprzy.nosi :ponadto 'roz,dzi.ały, w których 'pomieśc:ił autor
rozważ'a'ni'a ,do'tyczące 'lałożeń metcdoJ.ogi'cz;ny'ch szk,oły h.istorycznej li ich krytyki
w ,rosyjskiej '£,oil'k'IOlrystyce,izagadnienia zwi'lzane z 'hi-s,toryzmem or·az problematykę {olkl'oryZJITlu lit'er.altury.
Janina
Margaret
" the
Mead,
Generat.io,ns
CuUure
in the
19708,
and
Commitment.
The
Columibia Univ.ersity
New
Hajduk-Nijakowska
RelaUonshi'jJs
Pres's, New York
Between
1978, ss. 178.
.Jest to ,drugi'e, :zmienione i 'poszerzone o 5 'nowych .roz,azi.ałÓ>wwydanie pracy
Mar:glalr,et /JV!cad. Z 'Per:slp£Ik'Ływyoś.mi·u lat dziellących ją ·od IpierwsZ!c.go wydania ,au'to'nka IpO ,ralz 'wtóry .spO'g,ląda ma ,problem konfliktu pokc1leń,ana'ILmje
wz,ory kiulbul10we i sy:Sitemy 'waorto-ści Inowej .genera'cj,i ,;młodych gniewnych",
któ'rą
u'ksńa~tolwały 'l,al~'a70-Jte JllalSoZJe,go
sltule2'i'a.
Książka 'Margaret 'Mead ,podzielona jest na ·dwie czę·ści.PieJ'lwsza
z ni·ch powSotała w OpaJ1cj,uo c~kl wylkłaldów, które autoI'ka wygł'ogHa w m<llrcu 1969 roku
2oka:zj,i
selunej ro-c;z:nicy pows:taJni'a noowoj,ol1sk:iClgoMu'zcum His1torj,i Natu;"a,lnej,
a które zaltj1tubowała "Gzrowie!k i NaJtura". W azte reiCill pc.czątkowych 1'00ZJdziałach
pllZ€fds:t.aw'iJaczy:te'llnilkowi, rniepo raz pierwszy zresztą, swoją k,c'ncepcję s'Pc'sobów
tra nEl!TI
is,ji ku'~t>u'rowej, lrozróż'niają,cą trzy !style Ikiul'turow2: lPostf.iguraJtywny, 'konfigu;'a'tj'lwmy :i ,preiLgu:m1tywny. IW lparrtiti .eg:zempJifikacyj'nej powołuje ,Slięna własne
spost.J1Z,e,Żeln;la
poczyn:o:n:e iW c'ZJal5'ieoOlta·tniej 'podróży (1967) rna Nową Gwineę.
W lCoZęś'Ci
odrulgiej, ina ckitórą :stkł,a;d:a's'ię owyc,h 5 'nowych nOZJdiziałów.,diroibia,zgowo .;;maaiZJujeIp:lzapaść ,dzielą.cą 'po'~o1eI1JieIdorosłych cd 'pok1ol.en'ia mlodych ora.l
sta,ra się 'ZJba,dać·znaClzelnlie'tego :kon:Jlliktu dla :przys·złych ,gencIPa1cj.i.P!o:wrt.a·r~aswo.je iwjerdzenie,
że dzieci wieku nuklearnego
zamieszkują
'świat, którego ich ro,dzke zU'pe~nieni.e CZJl1'ają,
:i że <lobe-on-a
IpI1ilepaŚĆodzieląca pOlkole,I1Jiaj Cls1 jak<lścio-
�273
Recenzje
,,'l)
;'ói.na, za·rÓW1l0 po'd ,względem -glębr;tkośei, jak .i fGzmiaru, ,od -j·alciehkolwiek
pO}Jl'zcdnlch wyłomów. Próbuje ilakże 'wsk'azać na '\VY'siłlki Ja!k1i:e'nowa 'gene'ra-cj.a
tnL'''i pl~zcd.sięwzi<1ć,:alby sLwO'rzyć :spójne Wo'LJorykul'tUJrolwe :i odlIlall·eźć waMości, któ,.\., '1):;dkrcŚJ.aj<.jjej u:nikałne doS:w·ic:.dezeni'a, '1a'k 'cham·k1terY'siiy.czmc dla tego micpC'''\'nego i pGzbawio.no~o heroizmu wlic'ku.
K onk,luduj'lc stwi'er:dza, że wzory ku1:tu,owe :minionychczaiSów
Illi'e potrafią
i,cmtro·lo'wać kryzysów, a,ni 'cdpowiedizieć :naweZlW'an'ia (nowego wieku. Dlalt'ego też.,
ab~' zachow"ć
i utr~LYmać życic na nasz'ej planecie - Ziem.i, tak bardzo podatnej
na p<;dającc ze,wszą,d ,c,iosy. pOWiinniśmy nan}~m .poczylIlaniom, będącym
wylrazem
nib!.ego
zaangażow,all'ia
w SpPa'wy wSlPMczesnego slwi'al1;a, nad'ać ti:nmy kierunek.
\la :'gu,ret ,Mead '!lic wskazuje jednak ż,ad:nej drogi.
Część .pienv'sza li d;'uga ,róż'nią 'się od Isieoi,e 'nie :tylko (poruszaną .w n'ieh ;PT'Obil :1'l'aly,ką, 'lec;; 'taki.e sposobem
,narra,oji: ,poozą;tikowel'CJ!Z1d,zia1y ma.ją charakter
wykiu'du 'uniwct',;ytcckiego,
balPdzo pnzejtI'zYSltego ii skoll1odemsoWla1nego,'Część druga
nacomias't ,napi5óutn'uj,otJt w f.ormie eseju.
Ksią7.kę uzupełnia
'obsZle:rm:, ,opa<tll'zona 'komeIIl1ia.I1zem, biblio,gr,aiia
uw:z,ględniająca za'równo ,prace M'a,r,ga·rei Mead o'ra:z 'inny'ch aJrJitro;po,lo.gówamerykai1lSkioch,
jak l wyka,z filmów, pI'zcŹ;ro.czyo:raz
Ita:;m ma,gm,etod''O!no'Wyeh,ikiÓiry,mi autorka
ilu-;trowała
swoje wykłady,
do .który'ch odwołuje
Isię 'picDwsza c",ęść ,amawia;lCj ·pracy.
Elżbieta
S.
A. Takar,iew,
lstorija
zarttbieżnoj
etnografii,
Moskwa
1978,
Goździak
5.5.
352 .
.Jeden znajtba'rdziej
'zmanyeh 'Współczesnyreh 'etnografów
i reli,giozJla'w'Ców ,radZieckich, S. A. TokariElw, po ,napisa'niu ,c'eunego podręoznika
Istorija
russkoj etnografii,
zamierzył ,się tym razem na dzieło
wiele trudniejsze
i
szerszym zakn'sie. Podręmmików
teorii ,i hi:;,tol'ii anJtrqpo'lOgli-i Isensu stricto, jak li ,pme o zbliżo,nym chara~Lc[;ze,pows!talo,
'slzc,zególnie 'W nauce
:zachodll1iej, bal'd,zo wiele.
W k l'aj;':'chsocoja1is,tyclZJnych ,próby tego ,podz;aj1u -ciągi,e j-eS'zoze mlależą ,do if1ZJadkosci. W PO'lsce mamy
Antropologicznq
koncepcję
człowieka
Waligóns:kie.go ()Iraz
WprOI.t.'adzeni-e do etnologii
Sokdlew:kz
-obie.
kSciążki ,pod 'w'ieloma wz,ględa:mi
PQZO;;luWliające wiele ·do 'Życzenia.
Rówl!1ież w ,na'uce tPaldzieekiiej ,odozuwany jest niedo:syJt 'P odr ęCZlIlJi:ko'wy>C11,
synt ('t y c z.n Y'ch ujęć odokO'nań antropologii.
Tnkariew
wymi'enia
miew-;j-el.ką książeczkę
Kag)al'owa(ipo uik,nailisku) Naris 'istor:ii etnografii!, pra'cę I!ts'a W.wiedienije
w etnografiju
oraz kilka innych Iprac o charakterze
przyczynkars:kim
'W interesującej
Tok,Hiewa kwestii.
Istorija
zarubieżnoj
etnografii
!pGIWlsta~awlię.e 'Jliiej:ako "na pus:tym ;polu" i jest
pil"rw:szą 't'ak szeroko ;z,;,\'~ro;joon<.j
ipW'Cą 'w i!1'alUJee
T,adzieckJiJej. Jej autor rloZlpoe.zym'a
całość rOZlważm'J od pr.zy-jil'zenia 'się najoważmiej.szy:m oporctręc,ZIl1J:kom
alnJ1;.ro,po'1oigi.i
na
Zachodzie - 'p'>c.zynającnd
Haddcma i PetrI;niJmana, 'a k,ończ'ąc lIla w'ielikim dziele
Ha:;risa The Rise of Anthropological
TlwQ'T'y, w którym
a'wtor :poozą'1!ki €ltlIlologii
sytuuje już w IkoI1'eu XVII wieku (J. Lo·eke). Sam T,okalI'iew pTozyjmuje ll'aozej rbf'actycyjną 'cezurę - IpO!.OWęXIX w. - .i jako WY'PaZ rodząc,ej się !Iwwej lIl'aukl tTaktuje ,powsLaini.e ró·imych itewarzys'!;w a'ntr,apol.ogkzny,ch
(trup. Societe d'EthlIlolog,ie
de P;lris).
°
'18 ,.Lud" -
tom &4
°
�274
Recenzje
°
A,le pozos',bawmy te rozv/aża:nia
wyznaczaniu
Imomenitu, klió:ry przyjmuje
;i~
za początek naukowości
etJnologii, bowiem nie nato
'chciellibyśmy ,zwró'cić uwagę,
chociażby ze względu na ,zmienno,ść h'isJtOlI'yczną ,k;rY'ter,iów o ,tym decydujących
i pmzyjmowanych witym wIZlględzie ustale!'!.
W'a~niej'Slze !wy;daje się prześledzenie
,matody badaw'czej z,a,stO'sowanej prze:z
Toka'riewa przy rckol1strukcjidiziejów
etnolo,gi'i. On sam okr'eśla ją ja'ko hisboryczmą ('lub ,śoiśl1ej ~'historio,grafliczną);
'po,zwaJa ona jego zdaniem ucl1wyc"ć
zaró1wno dY1namikę rozwoju :z}aw,isk, jak i wiedzy o ,nich. Jednocześnie
jesit to podejście: 'marksilstows'kie,dla
ikltóregohiS'toria
jest tak Iważnąpodslawą.
Spróbujmy
rOZJwa::yć ;problem, ,czy Tokariewowi
udało 's'ię uk'azać o'wą dynami,kę rozwoju
nauki li jej prawdziwe 'S'połeczmo-history,czme uwa,runkowanlia.
Schemat ,większośc,i ,r'oZldziałów jeS't do siebie dość podobny; InajpieI'w mamy
wS1tqpną chara'kterYSitykę daneg,o okresu, dotyczącą Ipr'zede wszylsltkim jego sp 0łeczno-ipol,ityc:znych i ,i,deologkzmych ,korzeni, ,mających wply:w na ukSlf,talto\';anic
się dam.'go kierunku
'w eLnolo,glii. Potem ,zaś nastQpujecharak1te:ry'sitika
C':
a tożel1
naukowy;oh badaiczy, uznanych przez autora za wnoszących istotny wtkłiad w rozwój metod li Iteorii Itej dy:scy;pllli1ny.W kO!'lCUzaś 'otrlzymujemy chamiktC'Tylsty,kq O>1'az
o'cenę poszczegolny;ch koncepcji. W (t'en ,sposób zostają zapreze.ntowane
pOWSlzl"chniezmanesZJkoły,
D,ak 'ewolucjonizm,
dyfuC':joni'zm, .uun:kcjonalizm, s't!rukJturaliZJm
i i'n. P,onadt,o Iz'akres .rozwa,żańzostał
'r,oZJszerzony .'poza teorie: czysto anMo,pologiczme, ,a mając'e prC':ec!ie.żniebag'atelny
wpływ !!la uk'sz'iał,tolwalnie się ok1reślrmej
świa:domoś'Ci w myśli nauJkowej. Są to pI1zykładawo: "Karol MaI1ks i Fryderyk
EJngeil:s, ich irola w roz'woju naukli etmogr:aHcznej" czy "F'roudyz'm wetnogirafii",
W naszym pmelkonaniu na,l'eży w '.peŁni Zlgod:zić s,ię z :poglądom Tokariewa,
iż nauka IDolZJwijla
się w 'kon'tekś!C'ie ws:zylstki'ch działail :ludZlkich ,i ich wytworów,
N.a ,gruncie episltelTIololgii bli:'ltorycZlnej (wychold:zącej :z Zlalożerl ma,beria,Ji:zmu historycznego) ,można by powiedzieć, że naurka jest w .swej is'to'Cie zja,wiskiem społecz1ny1m, hi:Sitoryciznie ,zmiennym L,e względu na całoksLtaHrozwoju
'społecznego,
11wtierdzmlia i 'teorie nie są więc tutaj ,roZlpatrywane Itylko od ,trony czysto wewlnętr,znych log)Lcznych zależnoś'ci, jak to rna miejsce w koncepcjach
wielu innych bada,czy, :pozos1tają'cych w kręg)u "ideologii hist,orycznej" (Popper, Fe:yerabend,
Kuhn, Lakatos),aleokreśla!ne
ISą wobec całego kontekstu, ,kJtÓiryobieklty,wnie warunkuje prZJekcmania wyrażone
przez :tetw'ierdzeni,a,
Kontek,stem tym jest caloksztaH prakityki społecznej
i obickrtywnych wa:runkó:w ,,:połecZJno-ekonomicznych,
Plrak:tyka naukowa,
jako część hierm,chfiezmej, ,dynamicznej s,trukltury funkcjonalnej, jaką stalnowi calokszitaH praktyki
społecznej, IPojla1wiła slię w określ,onym
momc:ncie rozwOIju, gdy wysltąpiŁo na nią za,potrz.E~bowal!l'ieze strony te,j osta,lniej.
Praktyka
nau'kowa 'lakże posiada s,woje .zapotl'ZebOiWania r:;bi!0k,tywne, pojawi'a ~ące
się w ~oku hist0'rYCizmogo !10zwOjU, lecz 'są one wtórne względem zapo'kzebowaI1
nadrzędnych
wobec niej typów praktyk,
7,
praktyk'l
!pGdsbw,ową (.produkcy,ną)
na czele. Jed!nocze~nieinteresująca
'nas tu praktyka
jest W'z,gIQdniieautonomiczna, gdyż jej normy ,i ,dyrektywy
badawcze
ok!reślają ją ta'k długo, dopóki pot,raf;i ona być efektywna
wobec zapoltrZlebowal1 ohiek:tywnych. Może być również
tak, że niektóre wa1r,ianty praktyki
naukowej występują
rÓiwnolegle, odpowiacbjąc
na ,okre~:lone :ua,po1Jrzebowa'nie (każda w LIllnysposób).
Okreś.la,jąc z :zaprezentowa'nego
punktu
widzenia
postępowanie
TokaI':ewa,
sitwierdz:ić można, 'że po'szukJiwanie ,przez niego pO'wią,za!'1ri uwaTunkowa!'l w !'C1C':woj.u nauki prowadzone
jest w sposóbZ!bYit upros,zczony i jednostrolnny; wyda,'ze:nia i Ipr'ocesy okollomiclJno-'poJ.1ty,czne zdaj'lsiq
wplywać na 'pDw,Aanie okre~lonych 'przekona!'! nau'kowy'cb w sposób bardzo bezpoślredni. Uprosf,cz'Ona Z(}<\Jla
siet syrndrClimaty<::zmyoo\PO!Wią,zar1dete.rm1nujących
~udzjkie dZJiJałania i tym sa-
�275
Recenzje
rozv..,rój nauk'i jako efokltu ty'ch dZliałań, POlstęp,owanie Toikarie,wa nosi IZlnamiom] zbyLnivgo mechan'icy,zD1U w ,oklreslani u Iprzy,ozylll 'takiej a ,nie innej świadom ości metodologLc7Jnej ,danego okres,u {vIide: r,Qlzwlażania au'tolra o sZ'ko1e kuJtu[owo-hiS'toryczmej).
Jednocześnie
daje ,się zauważyć, iż autor nie jest konsekwentny
w swoim
pcjmov'ianiu 'nauki. Nie wiadomo bowiem 'czy ,chodzi ,mu >oIna,ukę 'w sensie określonych norm i dyreik,tyw metodolc"gicZlnych,czyte;:.
'o praktykę badaw,ozą danych
szkół aIJIVrcpologiczlllych. Apr:zecież
posltulmva'nlie i apowiada1nies'ię
za ,okrdlonymi 'norma1mi(c'k,pcślający,mi
pewne ",vaI1tośd) i dyiJ"C3,krty'Wa,mi
i(wskaliującymi na
sposób n~aliza,cji owych wa'rtośd)
,cdibicga z;'Nykle od faktyczJnej ppo,cedury badawczej. Brak ,wyra:iJnelgo S'ta·now,is'ka Tokariewa
witym wz,g,lędzie ohn,iża wyda:tnie wartość analizy. Pod<JJjmy kcnklI'EltlIJYIprzykład. Kliedy 'mowa jest ,o koncepcji
B. :\falinowskicgo,
Tokari'lwl prez'EJn'tuje Ina,m j'ego "teor,ię pe,trzeb" - chodi:i wtedy
właśnie o 'nopmy idyrektywymefto,dicYlogiczme.
Ale w wywedzJie brak Inawet
wzmianki o ItZW. poLrzeba'chin-tegm,tywnych,
,mów,i Is'ię tylko o 'p.erli[,zebach podstawowych i wtór1Dych. Nie 'o to jednak nawetchodz!.
Bar,o,Zliej iS1tatny jes1t fakt,
że za,pzucajL1'ckoncepcji Malinowskiego
"biologizm", Tlokariew nie ok'reś:Ia wy,raźnie czy chodzi mu
rze,czywis'tewylnik,i
ba,dat'! 'twórcy funkcjunalizmu,
czy też
ocenia ,wall'lość owych Inorrm ,l dyrokityw 'metodo].ogi,c:zinych, pOiStulo'wa,nych w ramach ogólnej teorii kultury, M'O'Ż'!1asiię, 'I1z-eczjasna, domyślać, że .chodzli jednak
o ,ten drugi a's'pek: - ale wltedy dziwi brak uwzględcnieniawielu
is.tatnY'C!l momentów wywodów ~,Ialilnow:sk,iE\go(c'hoci.a7;by wzmiankowa'nych
"potrzeb in:legratywny'ch"), prz'ezc>o końcowa 'ocenadcYkona!1 fUlnkcjonailiZimu (jakozbi,O'ru
'norm
i dyre'k!tyw metodologioz:nych)
nie moż,e Ibyć ,pe1na 'ozy na,wet mocniej
tratna.
O,obnym zagaJdinic'!1Jiemje9l ppoblem cz'asowy'Ch ram r,ozważaJ'! Istorii '" Razwa7,ania te :kOJ1CZąsię bowiem 'na latach 60-ty,ch; 'Sltąd ,paza ,wywodami zos'tały
ws,zystkic 'nowe kic'runki i ,kc'ncepcje antropologii
świa1towej (szczegMnie ameryka"rskiej). A jest ich sporo (np. antropologia
k,ognitywna,etncmauka,a,ntropolagia symbclic7ma) i częiiitoklroć wnilas!y już znaczący wkład w 'teorię Ikultury.
Dziwi więc nieco brak wszelkiej o nich wlZJmiarrkL A ,przecież teoretycZJny 'ZJamęt,
jaki wywolah twórcy tzw. "New Ethnography"
'wywodzi się już z .połowy lat
;iO-,tych i wytworzył nową świadomość molod010gi'oz'ną wśródbadac:zy.
Stąd 'teź tytuł rozdziału "Ws'półc.wsny stan Jlaukliet'nograficznej
w krajach kaipitali.stycznej
Eurrpy i półno.c"nej Ameryk,i" trzeba ',lra'k,tować os,t'rożnie, jako niezbyit adekwatny do pO!mieszczJ()nyc.hw rOZJdZltaletreśCii.
Froblemy etnologii 'europejskriej (iza'rówino zachodn1iej, i'ak i krajów
socjalistycznych) T,okar,iew przedstawia
bardzo isklr&towo i ,przede w9zys,tkim ods1trony
poczyD;lt'] ins'tytucjronaij'ny'ch; nie moiJna więc tych uwag lt'r-akitować jako Irówrnopra wncj części \\' slo;<unku do i'1lnych partii ksiąŻlki.
Pora teraz na uwa'gi generalne.
Wydaje się, że Istorija
zarubi'eżnoj
etnografii
może być swego rodzaju przewodnikiem
po historii dokonaJl antropologii - przewodnikiem jednak ,dla mbocdych adeptó'w ,teij Inauk!. Ów podrę<:z'nikowy chairakter
zakładał chyba sam auto'r (Z)'W'ażywSozy
ws'pO!mnialny hrak 'tego Itypu prac w ZSRR),
I tutaj potrzebna jost jednak 's'pa!"'a doza k,rytycyzmu, :kitóra 'PO(?Jw'ollis'karzystać
z cennych uwag i roz.poznait teoriopoznawczych
Tokariewa,
a odrzucić ,lub zmodyfikować' innc,mni.ej 'trafne lub niepełne.
Raz je,zc'7.C prz'C'kolnaliśmy siG, jak 'uruidny,m zadani'em jeSit Ipisa,nie his'bmii jakiejkclwiek
dyscypl,iny naukowej, ole już somo podję.cie teg,o tematu jeslt g,oidne
n1ym
°
Michał
18'
Buchowski,
Wojciecil
BUTs,zta
�276
by
Recenzje
Poliric;;
and
Social
Change
.Howard
.J.
Wiarda,
The
in
Latin
University
America:
of
The
Distinct
YIasEachusctb
E.dited
,:vIass<lehusc1t:ó
Tradition.
Pres'S,
1974.
How;ll'd J. Wi,u'da je.st profesore.m nm.:ck pu!ityC7mych n::l ulliwersytecie
w M:.issachu'scU1.s w Stanach Zj-ed:noczo'!1Y'c;h.Jes!t ,autorem 'Viicl'U slud:ió,w rL. z.a'kl'esu ClClUk
pol:1j'.cznyc,h
i~pr'c>bJ:c\rnaty.k:i
Ir,OZl\vo:jow,ej
k'rajów
1()tYlnc·an1cl·Y'l~al}I~:kj'ch.
N8'pi'sai
m. in. wiele i.ora'c 'z ,wkr·esu 'polityki i 'procesów I'OIZJwojowych w 'republice Deminika,ny, o k{H'po~a-tyźmie i procesach
!'olzwojo'wych w Pomtugahi, a wraz ze swoja
żoną, dr Ted-a 'SiquC'i!"a Wiarda-, j;e..Slt -\w;.półauitOTcm pOI''''WnawL'zeg.o s,tudium o polityce ;lud:lOsc,iowej 'W Brazylii, Dc-rnil!1likanie i Wenezueli. W jeg·o dorobku figuruje takŹoe 'ki11mdzieSiiqt .I'io,21działówklsi,,!żek ,i a,rtykułów '\V 'lwukowy-e!l czasopismach, a jego os'ta-tJlia wiiEi'klszapraca na tematpf'oces6w
politycznych
i 'roz.wojuwye,h 'w I-Es,z'pa:nii 'i hmc1ry,cc Ła,c,iń!Sik:iej:ZJwlróc<ilana sicibie ·dużq uwagc;.
Omawiana
;pozy,cja :napisana
p.od jCIgokierUlnkic:m
uW!z'glc:dl1'ia jcd)'nie 'rozwój p:'oc,esów społec:z;nyc:h i ;poBty'c.mych z,mia:n w K:m.j·ach Aimcry!<'i Łacil'ls.kiC'j
W,e w~s,tępnY1m:roZJdzia'!e 'f'eoda'kitor omawia doty-chm·.asowy stan ba'dań naukowych n,~rl pnoblema:tyką l-a'ty:noamery'karuSiką. W opare,iu o dostępne 'ffi(l'ter.iały ·terenowe ora,z :1Hera!turę przedmiotu
sta'I'a się wyj'aslnić 'przyczyny 'regiresu spole,czno-g'O&pOdalwzego ipolliJty,cZJl1Io-:kulltur:a1negoIpailstw tego T,e:giemu.
NowatoJ1stwe.m U1a ;\ile ogó.lmie Is'tasowanego 'pcdej~ci'a ',\'i~ks'7_0ści ha-daczy pó.lnOClno-(I'mm)~kaJ1ski'c:h do tych ,probJlemów joe.st .dążenie a'utor,ów -d·o wyjaś'nienia
problemów
'!m'ajów !l1'a :pIo~udmie od Roio Grande w :ka'teg'oriach laltYlloamerykańskiego !k>om'te~sltukU;rtU'I'owego. Poni'ŻJ~z,aprac'a je-s:t j'ed'ną rl niCiliC'-21nych,w której
ZWI"a'ca .się uwalgę 'na Irea:k,cyjność li nies,tabL1ność .syS'temóMl politycZillych państw
tego regionu kulturowego,podejmując
-się wyjaśnic'llia .g,enczy dysharmonii
w struktur,ze .po!'itycz,nego :zar.zą;dzania. A'by to osiągnąć, autolr.zy ;prac [)odd8ją .szczegółowym analizom
w ujęc.i:u hils>toryc.zll1ym·c.aly Isy&tcm .g,os'podar,czo-.s.po!ec:zmy i poHty.ezllo-,kulturowy
latynoa:merykańSlk:,ich kimjów, wychodzą'c z 'za!oż·enia o :integra,lności 'systemu.
J'a:k dotychcza!s, póŁnoono-armcryikal1-.s'~ie tendencje
bada-wcze 'o.gniskowały się
główJlie ona had-a'niu :palbolQgii demo'k!ra-cj.i :narodów .Ą,;meryki Łacil1.s·k!iej, ,dążąc ·do
wyjaśnienia,
dlacze:gonie
Z'doł.ały one 'os'iągnąć wYlSokJie-g'Opoziomu .rozwoju na
mia-n: USA. Nic więc ,dównego, że -przy (t'eg'o typu 'nalStawienliu więks.zoś·ci ba-d-ac.zy
wYJlLkj ioh I$Itudiów .nie '7-a wiele 'W'l1Oisiłydo .poZlna'l1'i'as'Po1eez:nośd ,tego regi'Gnu
świal~.a. Błędne koncepcje t-emetyc2lne wypracowane
w zU'Pelniei-nny'ch 'wal'u,nka~h
północ,no-ameryikal'ls'kich
i zdomino:wane
pl'zez sztywny etnocentryzm,
siłą rzeczy
nie mogly do;prow,adz,ić odo wyj:aś'ni.enia meeh.a!l1'iz,mów -r'OZ'Wlojuk!rajów la:tynoamerykań.s!~i'ch, a w dall!Slzej-kon-s,ek:wen<:j.ido .zfloz;umie,nia -ich wSJpókzcs;nych problemów. WSipółczesne wyobrażenia
w Stanac,h Zjednoczonych
o Łacihskiej Ameryce
uksztalbowane
były ró'YJil",l. ",- dużym ~t-opniu p~z·ez dokii.-rynę lVIo'l1lroeJi.a,kJtóre,i
przewodnim
,mOltywem d:zi,ałania była obrona 'PI1zed :kom:U'IlIiZJmem.Re,wo'lu'Cja na
Ku1Yie w 'r,oku 19.59 Iniec,o z,mieniła rpo,glądy bada-ozy ,a-meryk:aJlis'k,jch,Izwracając ich
uwagę na ;problematykę walki klas s.połeczmY;Dh.
Stany Zjednoczone,
chcąc za,pobi,ec dalszym 'rewo1-u<:yjlnym ZJrY1ia,l1om
w inny,ch kr'ajach !a1tym'o.ameryk-at'!'s'kJ'ich,
,powoł,ały ,konfeTencję '\v P,u'nta -deI E'ste w TOku 1961, <na któI'ej u9t'a,]olIlo IT)1-rmymodennizacj,i naj-bard:ziClj '7.ac·o1'::mcg'O
sektora
Do1-nef,o.W 'nasltępnychl:atach
'zac:zęto je wdray_ać wżyrcie w 'wielu krajach kontynentu.
NiestClty, ISkOtsimiałe starodawnes.ńru:kituTY
'i1nSlty,j"u,cjOlnalnc,'taki~ jak:
haóenda,
sy.slam zaleiżmoś.cJ Ina :1ini'i s'tCls-Ulnkówobs.z;a,l'nik pa,tr,onchłop klient
�Recenzje
277
;Jozwal<lly tylko .na ogr,anicZJo'ne luralll,sfol'macjc s,połec;cno-e.ko,nomj;c;zrrlc. Zm:zc;ly co
pra wda !l~Etc;:p(Jwać 'L:na'czmc zmiany
w rozwoju ekonomicznym,
ale nie znalazły
l'!1(' G'dhicia w ;slnu'k,turze kilasowej ,i :za-chowaniach. Uklalzująee 'Się w Sla;na'ch Zjed:locze,;]ych li·c.:?mepubli!lm'cjc naukowe ill,i,e'uimlzYJwały,pnawld!zi'wylch procesów zlll'iain,
stwierdzając,
że ich ,i'!l1pulsy wychodzą z tmdycyjrrlego 'panująceg,o :sys,temu władzy.
Zdaniem Howarda
J.Wiardo
!melodologia 'badań mad ,laiynoamery:kański·rni
;pOICClZCt'ls;lwamiw:iuna pOWlS1taćna ba.zie i<:h kontciksitu kul!turowe'go. Wynika to
;qrl, ż:, AmC:TykiŁacit'l:sikiej
'niemŻlna
potd:porządko!wać Is<:ł1ema/tolm d madelom
rozwojowym
i:rrnych ,kmajów. Z lmit'olic'k,im j ·tberyjiskim dzi.edziiC't:wem Ładiró>ka
A:neryka wy·r.a;,nic róż'ni 'si~ oQ,aZachodu. Stąd w:szylsltkic 'Cl:ziałanlia ba·dawDze :zmierzając:e do 1IZ'nanbpa!1si1Jw Ilego Ire.gIonu śwdata 'ZJajedell1 :z·e\9tc.pni Il'{),z'w,ojuA,meryki Pólnoc:nejc:zy £Uiropy mają chairakter 'slpekulatywIl1Y.
W wy'ni:ku .szCi:0gólc.wej 'analizy lpil,obl,emów .latyll1o.aane.rykaóJski'ch mo~na stwierdzić, ;~e Ame;-y.ka Łac.iń'slka ,w 'cha'ralkterze 'sw'ego ,rc.z,woju u1awiązuje raczej do
afrykaJ1skichczy
azjaltyck:kh 'wzorów. Na Ikol1ZYŚĆ :kgo 'Porównanlia pr:zemawia
:n. :n. 'charaikler .moderni;ZJacj'i :IH1:r·QldówlaJtY'noa'mery'kańlS:kJiJcd1.
P,r,oce:sy te lIniały
:r.iejs,ce do'piera w koń!cu XIX wieku i odbyw.ały Slię bez 1i!k:\V'iida1cji
CiZYteż gnmtoWl1l'j reorg.anizacj.i, ale z 'reguly w Ir,amac.J1L5It'nieją,cy,ch,struktur li 1]rl!51ty;tucji
społecz,nych.
Taki,esf(,rmui<)waonic
'P'robl,omów .badawczych
11a,d hme:ry.ką Łacins-ką daje
olbrzymie perspektywy
badawcze.
Wyniki
zakwjonych
na szeroką
skalę specja:li.s:tn:znych b<l·dań 'nad proccs'ami
rOZJwojowymi :lalYrr1'oamerykań,o;kich krajów
pr.O>\v'<lcizOonych
w ·uj~c:j.u h1i;S'torY<:ZIl1y.m
.i iporó:w:nawc:zym, ipOlZw,olilyby z jednej :Sltrony wyjasnić mecha'nizmy i:umkcjonowa'ni<:poszc;zegÓilnylch
ispołec;zeó.s,tw, 'a 'Z :dru,~:('j wnieść wkŁad w budo'wę ogólnej 'teorii :na:LukowejQ (procesach zmiany kulturowej.
K:si;ri.ka ·rOZiiJo-c:z)'nasię od wielu his:t,ory0.lmych ;p(~£1eksji.
Richard M. Morse, history'k z Uniwersytetu
w Yal,e w Stanac:h Zje'dnoczonych, w artykule The Ileritage
of Latin A,merica ,poddaje ,alnaliozie ,charakter
,roz\\'oju klJ'ajów ATne:ry"kiiŁa,e:ińskioej. Po pl":wdstaw'ie;niu ąła .goiSpod:a,r,czo-:spole.cijnegQ
i kultUJro'wcg.o {waz p'roble;mów dernQg,raficlzinych <l,utolr 'k,om:c:enltruj.esię na :Splxyficz-nej dla Ic,go re,gi'onu !kulburowego ,naitUJl'ZeilI:>tY'tucj.oll1oa!ine,~o
i rpo:lLtYC:'ZJne:gopo:·zqd.k'.l. Analizujcs.poJeczno-ekonomiczne
i filozoficz:ne determinanty
rOilwojowe
POCZ,)wszy od okresu .k()oloni'ail!l1e~odo !niep odlegl ości ,i u.sduj.e wyj;a,ś:n1ić, d,taczego W'spókzcsnystG1n ,ro'7Jw'oju A'mcryki Łu'cińJs:ldej ta'k wy,m'Źmie ll'ó7,ni 6ięoil'l Itradye ji 'pór:1U'eln
a-a merY'k:al1Jskiej.
Nas:tę:plly w całości Iteorety,c,z:ny esej Glen Dealy The T'radition
of M'onist!c
Democra.c1! in Latin America poddaje anaJizic 'klas)oczme teorie :poliltYC:lz.ne
(św. Angus:ly.na, św. Tomas:za, M'a'c:hi'avoHego, Bo:livam otc.), 'na haz'ie któlrych wyksz,taIcila
':le: lalyna'3'ffiorykat'l's:ka I~radycj-a IpoliitY'cZJna, :chcąc 'wykiryć kh
imp.likacje
odIa
',vspólczc:s:ll'j pohty,ki i .za,sa,a i'unok1cj'onowalnia w:spółc:z€:s:nY'ch is\połec:zeJ1:S'twlat y:,c.umerykal'lskich.
Podobne
nastawienie
badawcze
cechuje
trzeci e~.ej zamieszI'~o:r.y 'w tym ro,zdzialc,na·pisany
,praez Ri·charda iM. JVLoJ"Soe
(To'l.vard. a Theory
of Spanish America.n Government).
Autor :pnzeci:\vstawi'a libe.raolmą mraldyc:ję Ameryki Pól'noonej ·tradycji his,z;paó:sik'iej, w której dominują wplywy [teorii tomis'tycznej (pm,wu 'l1'atura:lnc, ikatoli'cYZim, s:chO'lasltYrZJm,
hi·er.arclhia IpraJwa i iPańsitwa) i ma~iawelizmu (personaliZJm, idee s·ccntralizO'wanc,go paóstwa opartego na kró:lewskim
a Li teorytccie, uprzywile,iiOlwulnie ,ulry,stcikiraity,czmago,poch o!dz'onia).
Kolejny esej :pióra Ronal,d C. Newton ro:a .cha'r.akter IIHl'le.micz,ny; 'au'to,r Q1rn:aw,ia w 'nim stosunek różny.ch kOllIcepcji l"ialozof.Lozmychodnośnie do systemu s:poleczmo-c1kolnomic:z:nyc:h ,i IPOiI'i:ty'cZJll'o-iku'1ltU!rowy'ch
wzorów i war'tośoCi. Uilm!zude -
�278
Recenzje
jak ,to kiedyś uczy'nił SU3 rez, 'WIiel:ki h'iJSZipański poli:lynm.y mówca ~ XVI wieku
- że rtomislty,cZlIlekoncepcje były z,awtSze stosowal11e w cellu utI'iZymal11ia,stabiltności
i sta.tus quo lpanu.jący,c,h lSystemów ,pOIliJtycz:nycoh.
Du,7Jo,m:iejsc'a ,autOlr Ipoś'więca "malizie idei pl,ura'lizmu 'kulturowego
i zmiaU1Y gru'p inteR'Su, co jego zdaniem miało
podsita.wowy w'pły,w na 'llkstZtałtowaU1ie się 'Wspólcz,esny'ch konce,pcj,i demok!I"atyzmu
i :za.~zą,dza!I1ia. DowaŻ/a, ,Ż!e <koncepcje Le :są bapdiziej 'uży'tccZlne ,dla z'rclzu'mi,e:ni'a
problemów
,pólnocno-ameryikail's:k,i-ch. Odnośn,ie ,do ,k'oil1'lynentu poł:udnioWoo-am-eryk,ail!Sikielgo:nie 7J1lajdują oille zastosowania
z uwagi 'na odrnic!rlJny charak,ter dziedzictwa kultura,lnego. Praca kończy się uwagami na temat możl~wości zmiany ,przesta!I"Zklły'chisy:s:tomów s!poł'eczJnc-~OiliJtyc-zlllych
Ipailstw ,jaltyllloalmmyk'ali'Sk,ich.
,W itI'z;eciej oOzęśd 'studium" 'ZJatY'tułowalIlej "Oonteillipor,aory lunterprdatiOlIl", wydawcy :koncentrują
!Slięna problemach
atdaipitacji historycznych
'W,zorów ~ wartości
do wymogów dwU'dz'ieSltego ,wieku.
1
Ar<ty'kuł Kal,maJll H. Si1v'6rt The Politics
of Social and Economic
Change in
America 'opra'c,Q'W-a1ny
zoSitał Ina ,podSIlawie ,dłu'got'rwaly{'h badali cmpi,ryczmych
przeppowadzo'nych
ina 'ter€lJ1JieAJmerY'ki Łacińsk,iej ~ Ipoś""'ięcony je'St Ipr,oblomatyce
ZJmialny 'S'DI'uktU!r,z;arządzalnila. Dużo uwagiautoJlk,a
ipoświęca .równiei. -p'fo.b<le'illom
asy'milacji
przez Ip.anują'cą ;struktU!rę klas'ową śiredon.i-ego'sek1tora o,mz pr,z,odujących elementów .k'lalsy 'pra'cującej, 'co jej :zda'niem 'sprzyja ut'nzymaini:u 'is,tnieją{:ych
s,tosUlnków klaso.wych. 'Wiele cleka'wego :ma:terialu 'przymoszą r,ozważania dotyczące
w:>póEstnkmi:a ,trady,cyj:nej :po1ityc,zmej ~u1tury ,z wspókzesnyrni
:sysitemaml :społeczno-politycznymi,
jak np. z republikanizmem,
demokracj,)
i teoriami
marksistowskimi.
Latin
W <drugim 'podiroz;d,:zJia,j.e
Sodal Development
of Latin J1merira in the {Just-War
autoryzowanym
,przez U:nited !Nation's Economi,c Commission
for Latin
Ame.rica s!<'ollcen<1Jro.waJDo
!Soię,główinie 'na ,a'nalizie z.m·an tm'dycyjU1ych sltru.k:tu.r
'S-poł('cz;no-'po!itY'c,znych. Dochodzi 'S'ię do wni'ol>ku, j,e ulegaly one (',:ąglej evvolucji
w cały;m Iprocesie :hi,s'1;.oryiCZinego
TOZ;'W'Oju,
,z.alnim zacizęly na TI'ie 'oddziaływać XIX
i XX-wieczne 'Pw'cesy i'ndus:trializacj,i 'l .u.rba·niz-a,cji.
Period
W na,stępnym arty'kule Claudio Veliz Ina,kreśla rozwój idei centralizmu
i nacjonaltizmu 'W 'wa.rurtka'ch :la1tynoa,me,ry'kańJsklch. Dokonuje
teg'o na Iprzykla:dzie
Kuby. Dochodzi do 'Wlnios,ku, że Kuba ipOzlost'ala klrajcm wy",oce scentralizowanym
z przewagą 'stosunków pens,ona'li.sltyczJIlY'c'hnie 'w wyniiku 'Wpływu ideo,loglii ma.rk.'<i~towsk,iej, ,lec.z W'skutelk 'Odidzi,aływan-ia żywotnej w 'lymk'rajuura,dycji
ibc-ryjsko-amerykat'l'sk:i,ej. Olaud·io V€iJ.i:zWlska,zuje <również na .powslVawaJ1lie ekonomicz'nej
i poli,ty,c,zmej z.ależl1JoścIi.jmnY'ch,\{1ra.jówtag,o re~io<nu ku'~tuTowego od USA. T.en ~tan
rzec.zy j·est 'przyczY'ną 0póŹJnioa:nla'Się Ip.rocesów iro'zwojowy.ch k'rajó·w la'tynoameryk.al1&kich, 'Co 'powoduje IwzrOist :nas;tr'ojÓiwlIl'a!cjona,li<stycZl11y.ch.
CZW3'l1ty 'roZJdział z;alwie'ra trzy s<tudia :szczegółowe. PiCT"w'sze Law and PoLitical Development
,in Latin America
ma ,cha'rak!ter suma,rycz'ny. SYln'tetyz.uje boga'tą
liitemtu:rę 'W)'iPosłą 'na ,gll1ulnoi'eIterenowych ha<dail. A'Uiborzy na jej 'po'dsltawie s'tnrają
się stworzyć }ednoJJtą :teorię metodo~ogi'cZJną ,do badań na,dpro!:)]c'ma'll1i latynoamerykaó:sIJdc,go iklręgu 'ku,],turo.wego. ,M,imo, żea:r:tykuł kc}ncentruje 'Się głównie na
prawnym
li pO'lityciZinym laJs,pekcie ,rozwoju Ipaństw leg.o regionu, IZmiCll1Zajednak
do 'caloś'cioweg.o wyjaś<nieJllia problemallyki.roZJ.WojowejAmcry.~iŁac.ill.skicj.
VI s'tudium LawI'enc,e S. Gr,aham Latin America - Illusion or Rca.lity? <:luto;'
ZJajmuje 'podobne 'stal11o'W1skojak cy>towa;ny 'wyżej Clau<di,o Vćl'iz, 'uwai.'ając, i.e :tradycja ,latyno.ameT~"kaI1s'kama joednohty chaJmktcr, w związku z -czy.m moŻ!na skonstruov;ać ws'pó:liną metodoLOlgię badal'ł -dla wszysHcich krajów. Jednak S. GTaham
nadaje ba,daniom jes.zcze ,W:iększe 'wymi'ary. Jego ,zda:niem studia cmpi,ry.cZJl1ei Pl)-
�279
ltecenzje
,'ównawczl' powi·rtny być ,ro"patrywane
z pc,zycj.i "zc'rs7.ych k~.dlur,cwycha'reałów,
otaczają-eyc·h 'laty;no;l'mery,kaliJ:'.kj·" "po10clHoś'ci.
C.harles W. Anderson w arty1kule Toward a Theory
of Latin Amenic,an Po·Wics
r~l.\':a)a prz)1da't,ność 'is"tn'i'ejących już świ~atcwych ,teorii ,i poos!tula'tów metodo,logicZJ1ych ,dla badań \V Z'akrosiL' ,z.mia'.ny kU'1:turowL'j w Ame'ryce Lacinskie,j.
W piątej 'części książiki Conclusion.
Social Change and Political
Development
in Lut.in Americ'a:
SlLmmary, Implication,
and Frontiers
,redaokltor ,dokonuje oprz.egl;;du 'plroeesów r.o:z.wojowych w Amory,ce LaoCiń'skiiej w 'kh a'S'P€'kcie bis·torycllnym
i wspólczos'nym. Rea'sumując,
wska,zuje na zall'ysowujący slię kryzys o:beocineg,opol'ZW"ku i ana·j.izuje moż,liwośoCi j,ego ,daJs,zej kOn!t)'nua'cji,czy
,też ,powstania inowyc.h
;·cz·.\'ojowy<:h modeli. Z teglo tY'pu 1107JWażańwy:n'ikają dai1:sze implikacje
dla badań
i st U'diów dla ,samych ~nalrodów Ł';wi!'!"bej
A~lle:-yki, dla naszego zroZ'umienia
ich i.y,c'ia,polityki.
Tadeusz
Emeslt Feder, The Hape of the J'(;tLsantr,;
stems. A.nchor Books, Double-nay a.nd Compa'ny,
Latin
America's
~nc., Gal'den
Burzyński
LandhoLding
Sy-
City, ,,"ew YQIl"k1971.
Praca
wyb.itlnClgo znaw'cy problemallyk.ijaty.noa.m~\ryka:\
••.
k~ej..prloL
Ennes!a
Fedd'a z Oxford University, jest ,podsumowaniem
wyników badaó prowadzonych
na KontynenCli.e Ipoludtnoiowo-amcrykanskimp.cd
~m"'pi'ci'a.mi ONZ w iramach programu "Soj USIZ Id:la Postępu",
UJstalonego na konietrelllJcjli pat'1:SltwAmeryki LalCińskiej w Punta deI Este \V 1961 roku 1. Pl'ogram ten w s'woich podstawowy'ch
zaloże'niach zmicll'zlał do pI2E"budowyroillnoj.c'bwa i Ipoc'nie-sienna [v)'z:ioInu byt owalni'a lud!lości wiejS'kiej 'tego .re:g,ionu.
1statą kS1i<jiJki jest ZJroZJumienlie zasad funkcjonc'wa'nia
lalynoa'rr.eryKaI1S'kich
'·polecz'noś'Ci. Pc·dslta,w'ow<jIte·zą pr.a·cy jest tw.ie,·,diC'l1Iie,że wi,::lka wla'S:I'loOŚĆ
-z:iemska, ehara,]{jt,'!:'J~sLycz'naodia wszystkkh
p.allst.wl'aty:noamel'yK'aó:skich,
nie !tylko
w.plywa w r;c:ga.tyw:ny !spos6b na rpozi'om ży.c.!a luc:'noici wiejskiej, le'cz przede wszystkim ogra'f! [eza Zido!llność'Pr.olduik.cyjtnąsektorarrlnego
.i w ,dalszcjkonse~wcncH
hamuje postęp .g,05lptodalrc·zo-'SpołecZIIlyi kut!ura:l'ny ,klwjów teg'o 're~io!l1ou.
Pierwszy
rozdział Ipracy 'poddaje ana-lizi·e istniejącą
struklturę
własnościową
1 Przygotowując
tę książkę
autor
korzystał
z bo:;"tych
tercno·.vych
materiałów
przy'go~owanych
w fO'rmie raportów
p.rzez CIDA, dotyczących
p.rzede wszystkim
struMury
rolnej
kontynentu
połuc!niowo-am.Nykańskiego.
erDA
(Centra.!
Insty-tutio,n
Development
Amer·ica)
jest hiszpańskim
odpowiednikiem
Inter
American
Com-LIte for Agricultural
Deve!opmem
!instytucji
powołanej
do życia w 1962 roku w wy.niku
uchwal
k.onfcrencji
pailstw
1.3lynoamcrykailskich
i USA w Punta
dei Este w 1961 r. Jej członkami
załc:"yciclami
były:
Food and
Ag.riculture
Organization
(FAO),
Economic
Commission
for Latin
America
«ECLA),
inter-American
Development
Bank (IDB), Organi'zat.ion of Ame~j_can
State's (OA~S). lnter-Anle,lican
Institute
for Agricultural
Sciences
(lIAS).
Powyższe
ins.:itucje
w "ic."pniCl 1~62 r. dokonały
analizy
struktury
własnościowej
rolnictwa
latynoame.ry;':~;'"
"'iego
\V
relacj·i
do rozwoju
sektora rolnego,
postulując
Jego modern'izaeję
bez -z·mian po1ityczno-ekonomJcznego
status
quo.
Między
1965 a 1966 rokiem
opubLikowano
7 raportów,
po jednym
dla każdego
z oiJjE;,tych
badanjami
krajów,
pod wspólnym
tytułem:
"Land TenlTe
C::-;-,diUons
and So.cio-Econoln~cs
Development
in .,.
Argentina,
Br.azil, Chile,
Colomb.ia.
Ecua~nr,
G~J~t(·~:":1ala, P~ru".
Raporty
eIDA
można
ok·reślić
jako Latin
Amer1c.an
Dr::lma ["n<J!og·icz.nie
do określenia
. Gunnar
My.rdala Asian
Drama
odno:;;nie kontynentu
Ciz.~atycldego. Por. tegoż
badacza:
Asian Drama, Harmon<:l·swcrth
1968.
�280
Recenzje
w rolnidwJe
si,erd:miuk'rajów
kantYlnentupołudn;·
)'\vo-amerykailskillg0:
Argentyny, Blrazyl'ii, Ch.iile, Kolumbiii, Ekwadoru, Owaitema1i liPeDu.Najba.r.dziej
rlucaF1cą
sit; 'w oc.zy cechąrolni,atwa
itych krajów jest 'k·once-ntmcja ziemi VI 'rQkach nielicznej warstwy pOlsi-ad.a,czy.StTuk,turo wl'adania 'ziemią 'wYZJi1aCZacharakter
całej gospodarki rO'1:nej,-lak w sofenze działalności 'produkcyj'I1ej, jak rów:nJie:~w s{Clr·ze <Qsunków 's,połeoc,z,no-.pc1li'tye.z'ny'c'h
li kuU·U!rO'wych. Znamie'Dną Id,la całego 1a.ty'nr,"merykat'Jskiego roJ,nic:1wa cechą jest też 'is'tnienie olbrzymiej
rzeszy d-zierżawcó\1V
i drobnych .posia'daczy, kJtórzy na Ipodstawie róż,nych ,kontraktów
u pmwiaj;j (,i'."
mię be.z pralwa wła!s'Dośc:ido niej,
Z faktu ·bbnienia :wlielkiej włal~no·ś,c,i Zli·cmskiej wy'nika \Miclle ol1egatywnyc1J
implikacj.i 'nie tylko dla wsi, ale i dLa poszcwgÓillnyd1 g.O'~p'odaoj'(:'k
rnaro,dowych.
Odbija s'ię to w InJicspraw:iedhwY'm ,pO'dz;i.a;ledochodów Ina'rcdowy'ch, co najb:J:'dziej ·ud'er.za ·W 'l'u,dność 'W:iej'ską, ·która weget:uje na iha,pdz,o 'ni,,:k'i'm p{)lziamic materia1ny~m, soc}al,nym, eodukacy}nym i 'k'Ulltumalnym. Z punktu wi,dzetnia ,j/ntNP'sóW
ogólnonarodowych
,nuSlk:lied>o'l:hody·]/udm.ości ·wiejskiej Ogirac'1lk·w.jqIpopyt :na towary .pr'zermy:slowe, co w paważ-nym stopniu ha.mujoe -ro'Ziwójk'r.ajowych przomy.;lów.
Swiadclząo
tym choćby lW'sltc~'pujące dane. drobni producunc
i (cbotnicy rolni
w skali całej Ame.ryk;i Ła'cit'rs'kiej 'w roku 19·60 'sta,nowi'l!i 7,10f0 .og.ółu pra'clIj,jcych
w se'kJtoirze ro,lnym, 'otrLymując 33% do'chodu, podczas ,gdy średni li wieky pmducenc'i , 's.tano'lov.iący 30/0 ogółu zaJbrudll1ionych, o1mzymywa'li 37u/o 'docho,dów. Według
danych CrDA (Celntna.l rJ1&tylution Deve'IOIpmlmt Ame6ca) w ISli·(·dmi'ukrajach 0bjętych bada:niami operatorzy 129000
wielkich farm .posia.da'li 340 razy więcej ó~mi
niż ·drobnipredlwClncipra'cujący
w m·ałych go:spodarstwach,
Ba'dani,a wyk<n~ły
również, że więk'szo'ść drobnych
wiej.skich go'slpodalrstw P()'s.l~da prymitYI'.'on:·' \vo'posaże.nie <narzędz,iowe, co nie 'po:zwal,a na dobrq uprawę ziemi. Według ~ogo "amego żró·dła w .l.g 'k:rajarc·h konlty'nenitu \'07 1110ku 19.60 na ngó.lll1ą ,I'i-czbę 17,2 mln
wuejskid1Poodzi,n, 'prawie 5,7 .mLn .stalnowdi drohni wlaś:c.i6ele niemi. Dane zg:'omadzO'ne p.r,zez FAO w1skaz·ują, że 7:3% wszySltkiic;J1·roood.zun
-sta'nc}wią 'ro,d·zi.ny hied·
ne, dla których głównym źródłem utrzymania
jest placa za najemną 'J.lra·cę 'W ·,\'iel·
k:iehlatyf,u<l:Kllil3ch. Ptrocesy pruletwryzacji
ciągle '~ię pogłęhiają.
r tak, w .roku
[970 ilość ,biedny,c'h rOldzi,n \vZJrosła do '1'5 mi1i,onów, CoDw kaltegor,ia.ch globaj'nych
stanowi 1'14 milionów osób. rproces zwiększania ilości drobnych gospodarstw rośniE:
z koażdy'm .ro.kJ.em, co wynika z prrowa:dz01nyeh op:r<LCZ
wlielki·ch poo;iadaczy akcji
przydziału
g.C1!1s:wjjak1oś'Ci-owo <L'iemi na -rzecz mljc'mnyeh
-robcot,n,;'kó'w l'sta.ncji
w eel'll 'związ<rnia ,ich 'z IpOtSiaodłością:i tym :samym za'pc·w'niioen.iad1!.a'niej stalej n:iskG
o:placarnej ,s'iły robocz·ej. Za atrzymane
,kawałkoi z.iem:i 'ludzie 'Ci IzanusZ"lJr.i.,;<.\ do
odpmc·o'wywa'r.ia kti~ku dini w miesiącu bez zapla'ty.
Sytuację bytową h.lldności wiejos,kiej całego ko.ntynen1tu pogarsza ukryte lJczroboc!ie. Świ'a,dc.zy 'o nim Ichocby [falkt, że w wielkich ;posiadłoś'cliach jeden 'robotnik
rniał w >Jaltach sześódzie9iąty'ch 44 razy w,ięcej ziemi ,do cjbróbiki ,niż 'w małych gos·poda,rs'twa·ch. Jedtnocześlnic lIla'leży :zaznaczyć, że w ;malych gOlspodarstwach w skali
całego 'kool1ltymoe,nbu
'występuje
imtensywn~ej'S'za u'p.rawa ziemi, co ,~wi<:-ksza jC'5zcze
ba:rdziej ws'lmŹln'ik beZJPo:boC'i'a.Uk:ryrte bezrobocie jest .i,mpuIs~m do ·stały.ch <i sezon>owyehmi.g1na;('joi. AlDa'~i:zują'c'POwyżsize dane a'utoT ·dorcholdzi ,do 'W.n;iQls'ku,że po
przeniesienilu wzorów 'UntCil1Jsywneju'prawy zi.emi z ma'1y,C'h gOlSpod<rrs'tw do wielkii·ch ].atyfl1lI1'diówprzy :za'chowaniu tej 's'amej IwaP1;oś'c:i·ziemi 'oraz 1egio 'samego schematu or,garn:izacyjlnego 'i ibechiniicZJno-lte,chnologi:cznego,,be 'Oista'tnie mogłyby zapewnić pracę dla 35 miilionów ludzi w 'skali rcalej Ameryki Łacit'Jskiej, a nie jak dotychc'za'S dla 9,7 miiliona.
Dużą 'wartość ksiąŻ'kJi '~ba'nowi s:zlczegółowa .an.a1iw oCozy.Dln~ków
wpływających
!lanis~i
'Poziom Ipr-odukcyj-ny 'sek.tora ,ro'Lnego. 2Jaslugą autora jest IrówJ1ież zwró-.
1[
�l{ccen:je
unic
uwagl '[la inn4 specy J'i.CLJ!1<j
cechę
281
lcdY'Iloamerykail,skicgo
rolnictwa,
a m.iano-
·~,'ic:!ie ,na duże zl'ó';~,njic()i\v;a,nie 'interesów '\~7łlaś'c.~i'cie1iZ'iem!ski'ch,wY'raj~ające się w bra-
ku \V!,s'pólnej'p!a;sl.czyzny produkcyjlIlej. Cechę tG w :mniejszym Ilub wiQk5'Zym stopniu ,"potykamy w lwawie wszy,stkich kra'jach Amery'ki Łaciilskiej.
\V drug,i'rl1 ,rozdziale autor a'na1tzuje system sp ołeC!Zmo-'kulltu,rO:\vy.Uważa, że
odgrywa on bar,dzo ważmąrol,~
'tak 'w ,z,akr,esie kształtolwWIliia ,sfery produkcji
malter,ia'lnej, ja'krownii·cż w komponO:'A1!a nliustosunków międzyludz:k'ich.
Stc:sunki miQdzylud:ZJkic w wa'I'unkach
latynoamerykal1:skich
opierają
siG na
zasadzicdom~nacj'i
klolsy właśdciel:i
ś,rodkówi
przedmiotów
produkcji
nad po,zo,tałymi kla.sall1li 'spolecimY'mi. Na}d:rm'Jtyc2miej:sze formy przybierają
one w 'sektorzc rol'nym. \Vł<ldz<lwłaścicieli :ziem,kich macharakler
a'I'bitm'1ny i pa1trti'archa,lny.
Pośredni!kami miGdzy właścicielami
'Ziemskimi a obsługą posiadłości są zarządcy,
którzy w Ipl'ak'ty'ce realli:zują z:ałożcme z góry progra:my.
Duż'o m.iej:sca poświQca autor analizie S'tatusu społeozno-kul,tUiJ'a:lnego najemnych robotników
esJt<llncj.ii hacjend ~poonów.
WyznaczGa1Y jest on .1'stlnliejącą
strukturą rollną O1'a'zIsys'temem społeczno-kulturowych
,i :pohity'czmych vvzolrów oidziedziczonych po ,kolonizacji h.is,zlpailS!kiej. Syt:uację 'wsli poga!r1sza :s,klls'ow'anie !pII'!zez
właściciel,i zi,emskich róimol1a:k,ich f o11m spol!e,CJz'negowyzyIsku. Znajduje
t,o m. in.
wyraz w 6to'sowa'niu 'na sz.eroką skalę ró',żmego ,typu rna!Ciskólw i pr:zymusu,ezGs'to
o charakterze
poz<le'konomicznym. NajczQściej dotyczy to zakazu hodo:wli bydła,
czy znajduje odbicie 'W naka,z'ie:sprze!da'wania
,płodów .roll:nych właśc.icie'lowi iZliemi
po z góry prlzez niego u,;,ta:101nych cena'ch, zawsze poniżej .aktuall,nej celny irYil1knwej. Bardzo dużym obciążaniem dla chłopów są 'różlne rfeuda,l:ne ·posłu:gi Z<l pra\VO użytkowania
dróg, 'wypasu bydb, kOl'1zystalnia z 'Wody itp" za co chłopi są zobnwliąz,Hlli o-dipr:acować; kilka dni w miesiącu w 'po'sia'dłoś:e,i, Działalnia tego ItYIPU
zwic:kszają dochody z ziemi bez potrzeby
dokonywa1nia i:nwesltycji. Sytuację
byt(lW'l 'ispołeczn4
'lv'si dodatkowo
jeszcze komphkuje
fakt słabeg,o zlo'rgani'zOlwa'n.ia
chłopstwa w cdu obrony wła:snych interesów, A jeśli już Ipowstają rói.ne organizacje i zrzeszenia, to w 'wliękiszośCli.są one Z!dominow2:ne Iprz'ez Wkl~'c.icle!li ziemskich, k,tÓlrzy w w:iE'lu pr,zypadrka'ch finansują
ich działa'l'noś(;. Na '\v:s,zelklie przeja'..I'y niCJzadmv'olonia zestą"ony ,ludnoś,("i wiejskiej
landlordzi
o-dpow,iadają terrorem,
kwaljf',ikując je jako przejaw wpływów rintoresów międzY'J1iarodo'"..ego komuniZ!mu.
Nie z,a da:!L'ko odbioga od prawdy twierdzenie
innych !badaczy problemów ~atYlnoi\n1crykar\:;kich, że terror jest pod:;tawową kOmpOI1entą życia campesinos w Ame:'yce Ł'ClC'illskLej :!.
T'rzc'cl l'O'Zldz'iałkOliąj;k:iipoś:wiGcony jf'Sit zagadnieniu
refolr:m rolnych. Zdanie:m
2. Fc,dl"ra s'l cne ;nie'zlbQdinym wa:runk:iem gOlspodar,czo-lspolecznego i ku,l!t:u.r.a].nego
rozwojuc<lłe'j
Amoryk,i Łaciilsk:liej. Za Z!mia!ną is.tniejącej sltruktury
rojnej prr,ze!l1<lwia.i'l trzy ,główneczyn:nikli:
l)st.wor:zC!l1Iie pełniejszego wykorzys,tania
nalturalnych i ludz,kich zasobów;2)
zintegrawa1nie ,ludnościi w.iejs'kiej z ckoTI:omicZ!l1ym
rynkiem poprzez wzr:os.t dochodów H uidnoś,oi wiej,sk:ie:j; 3) wZ!rost ,sipołecznejmobilnośc:i Ii pO]'i,tyc.znej 'st,a-bilizacji.
O pilności doko'nan:ia ,zmi<l'n w selkt'mze rolnym przekonują
się Inawet niektóre
kola kC'insc!:'watyw1TIe.Znamienne
jest '\v tym 'przypadku
sta,now:isk,o ,Inrter-A:me:rican Comitte of the A,llia'llce for Progre'ss, który nie żywiąc sympatii do jaikkhkolwick dras:tyc'znych 'Olpołecz<Ilychzmi,an przyzmaje, że ,;dokonania progra'mówumierzaj'1cych do ,dys:try:bucjiz.iemi
'na ,rzecz wsi są niewie:lkie w odrr,ieslie:niu do isti
'Zob.
m. in. Some Relationships
Between
Psychobiological
Change in the Andes, by Alia Holmberg.
Cornell
Latin
American
versity, Ithaka,
New York.
Deprtvation
and Culture
Year, 1966, Garneli
Uni-
�282
Recenzje
niejących problemów w sektoTze roJmym" ('s. 175). Powola'nepo
1960 Iroku ustawodawstwo pmwne Idotyczą'ce reform Iro1nych ,nie ,dążyło do z;miany SJtruilltJt1rywłas:nośei ziemi, leoz 'ZJmi'erz.ało 'ty.lk'o do Iffiodyfi.ka'cji I~ns'tytucjli ·polnych pod kqtem
uzyskiwaDli'a 'więks.zych dochodów. Us:talwoda,ws!Jwo pf'aJWlnepozwa·l'uło wydziedz.iczać za wygó:rowa1ny:rni ods!z'kodowani,a'mi 'ty.1ko n.ie~'CID,toWll1e
;latyJ\UID,dia,wy,chodząc z założelIlIia "Sipołe<CZJnej
!fu'nkcjliz'iemi". W Iprak'ty,ce wy,dzicldziczOlllo niewiele
posia,dłooś'Ci osiedlając !Da [nich kololIli:stÓiw. Status ",Slpołecznej fUlIllkcji ZJiemi" stal
się w konk:retmym dz;i'ava'n'iu ,narzęd7liem ,a'n!tyreformowy;m, ,gdyż właśdcielc
z,iemscy, chcąc go om1nąć, oddawa,1i część ,21iemi'wd21ierża1wę. Palnadto należy podkreś'lić, że akcja ta nie była 'wslparrta !balzą fima'nsową i zmianami IWSJtrukt.urze ,ry.nku, 'eo nie dawało lod Ipoczątku 'SzaUlIs:nozwoj-u 'no.wy;m gOISlp(J(d!uIH,twom
powołanym
w wyniku koloniza,cji.
Zda'niem autora, w wa:rumk'ac,h .is'!Jnienli,aw,ielkli'cj włas'nośCli ziemskiej i z-dominowaJnia przez kla.sy posiadaozy ,całegożyeia
g()Spoda'rc.Z!0-<spole1eZlne.go,
kulturalnego i pohtyezncgo
kOJllty.nentu, zmliaTIY 11nstyltucjona'1ne 'w sektorze rol'nym .nie
mają szans doko.nać slię dl'ogą pokiojową. Osiąg'nąć lo mo.źma tylko \poprzez 'wy,właszczenic WSZySItkich laityfundiów iw0'1ną
redystrybucję
z'iemi lIla ,rzecz chło'paw.
Aby zmobilHzO'wać seilltor ro1ny należał.oby również Idok'ODać zmian prawno-:sbruktu,ralnych w .~Diny;ch!Sferach tdzialal]moŚici, nie wchod,zący.ch beZlpo5'l'cdm!io w z;],k,res reformy r,01nej, ,a to w sferze 'pl'odu1kcjJ przoe>mysło'wej, rynku, 'w 'St'I~U:k;tU.!'W
wiej'ski,ej siły roboczej oraz T=bu,d'ować 1@I'a'sll'uk.tU'rę, 'kooperacje i za,beZJpiec7Yć
odpowiednie
kwedyty. Nowy system pOlwiJn;ien,preferować kO'Ie'kty.w.ną i Jal'mOl'ską gOG:podarkę. W wyniku 'tej Tefonmy własność pr)"waibrra zQ:stałaby zachowu,n;J,
a zmieniłaby Slię tylko jej wewmętrZlna :Sltruktura. Na'leż1aloby pnzy :tym ogmlDk:zyć
władzę ilDrnych 'klas pos,iadających li :w:pewnić ,chlopom prawo do z'rz0s.ze11.Aby to
osią.gmąć, zmiany 'musi,ałyby :le,ż daty'czyć calego 'systemu slpoioczlno-po.Jiilycznego
i ku1'tUira;~neglo.
Takie ,ujęcie ,p.ro,b:l'emurpfozez,aUltora śwj'aJdczy
zn-a'kO'mitej znajomo5ci ,prze.dmio'lui
rea):noścJ ocon datyczący'ch lis'!Jnieją.cej sytuacji w 'sek'tor.ze ,rolnym, 'choć
z drugiej :sb'OIny nie ZJerWls'zy;stkimi j.E\g'o'l'cozami mOŻIDaS1ię zgodzić. W pie'l'wszJ'm
r.zęc!z'ie trudno 'się zgodz'ić,alby
można było dokonać .tak dra'stycznych
zm.ian
w Is,truk!tur,ze włada!nia ziemią w w'alrunikach IZJachorw'ania ustroju
karpitaJ.is'tyczne:go. Idea ta,ka -musiałaby 'być dokonywuma 'odgórnie w ,r,amach progiramów rządowy,ch.Pbza
,tym wYldaj,e :mi 'się, że społoc.zeńSitwocałego
kOlll,tynelDtu w ,obecnych
waTulnk-ach jes't za slarbo zor.gaJD'iz'Qwane i lDi,eś.wiaidome swojej roH fi cc<lów społecznyeh. A zmi'a.n.a świadomoś,ci !D1'edokona się bez sY'stcmatyciZnej demokratyzacji władzy wszystkrich IpaI1iStw<tego .reg,i,onu. Tym TIiemniej w S!jJ,rzyjający'ch warunkach realiza'cja postulatów E. Federa mogalby ;przyczynić \<;ięodo pewn1ej odbudowy gaspodankuraIno-ihodowlanej
'i ,podniesienia
poziomu życ,ia \v,i-c1u d,ziesiątków milionów miC'sz'kaI11cawwsi AimerY'k:i Ła'oiJ'l'.slGi'ej.
VV 'O's,tatnim rovdzi'ale rE. Foder dOlk'OL.'lJuj,e
analitzy To,li cliJty zicms,k'iej wc wszystkich sJem,ch ż,yóa k,rajów kont yn elntu. Oczyw,iście lIl'a.j,\vu<;cejmiej:s'ca autOlr poś,,,,,iqca jej poli w 'fUJn'kcjonowa:niu rSC'ktora TO!l.neg'o.Jego !zdall1iem można wśród
klas posi,ad2.jących 'W ,ost3Jvnikh latach wy:róŻinić d'WIi'e'nr"eJlltacje, ttz.w. technokU"atów 'i 'l'C!nl'matorów. Pi€U1w,sidążą do ZlmO'dCJrni'ZJowania
I'o],nlidwa .pnp'rzez ,tzw. "ziielo:ną rewol:ucję" bez konneezności .cto:kolDy;wa,niazmialn w s.tTuktur,ze władania ziemią. Natomiast
reformat'ony
.przebudowę 'rol1nictwa k,rajó'w latynoamerykań'SkJich
widzą na drodze gruntownej
refoflITly ,r'ol:nej. ZV/olern:n,icy .pierwszej oTii'cntacj'i
(głó,wnieclita
ziem<;'ka) siłą rzeczy należeli w la'tach 19,GO - 1970 do obaw 'Przeciwników Ipra\'V'dziwej TefrOI~my,rolnej. To z ich inkjatywy
'pawola'l1o do życ:ia
uchwały konferencjo! "AUi'ance for Prog;ress" w Pu:nta ·del E€,te w 1961 roku.
°
�283
Recenzje
Podsumo'wując
s'wuje wy'wody autor katQgorycznie
s'iwierdza, że prO'waidz;ona
rama·ch ieg,o .programu model'nlizacja 'l"olnk<twa, głó.wn.ie ,w [o.rmie jego technizacji i iechnolagizacji,
jest wyłą:c'Zlntie zorientowana
pod kątem ·Lnteresów elity
ziemskiej.
Nie zawsze ,zresZlią WIlWOw.a'diz-e'.llJie
.nowych sposobów
produkcH
było
uzasadini'olne ck Q1nmnuc;lJn'ie,·choćby ze względu na ·bra'le <fachowej obs-lu;gi nowych
na.rzę:dzi, i'n{,ras-tru,k~U'ry, 'Czy 'S'powodowatnlie WzrOSitu bez;robocia na Iws.i. W,iele
przykładów
z k'rajów da.tynoamcry,Jmń's'kiich świ,adczy o .tym, te ,mech·a'niza·cja
w wi·elu pr:zYlpa,dka'ch wprowa,dz'ana ,była ·w ·celach prestiżowych.
Na za,konc,zenie <niniejszY'ch uwag warto przYlt'oczyć opinię ·LD!I1ychba:daczy
problemów
latymoamerykaósklch
odJDośnie do proces·ów ,mode.nDliwcjri: "lVIożma
\Vska;zać z ma'toma,tyczmą 'precy,zją i '~t<Jsunkowo duży;m pr'a'wdopodabic!'lslt1wem,
że modern;iz·acja Iro1nic'iwa oz zachow,ani'om istniejącego .podZJialu 'bo.gactwa i ;układu
sil pcHtyclJnych musi prowadzić .do większego :zmboże.n!~a,booroboc.ia li ,rcą:)Jl'·es}i
wobec mas wiej:~lrich" 3. Niech 'sł'owa t,e służą za mat-to wspókześn.ie ,podejmow.anych
.3.kcji ,na rzecz poprawy 'sytua'ej'i w Isekiio,rze 'roLnym 'krajów Ame'l"yki Łaciil'S'k,iej.
w
Tadeusz
OOJ',
The Nature
and Status
lVLioch1ga'n1978, ;;s. 428 .
oj
Ethnobotany.
Edited
by Richard
Burzyński
1. Ford,
Ann
A,1'-
.Je"t to kSlięga pamiątkowa
dedykowa1na Profes·oTuwi Volll1ey'ol\,vi H .. J'o,nesowi,
wyb~tnernu arnerykai~sk,iemu
's'pecja1iś'Cie w zakJresie e'~'nobolta.n.iki, ·dh~gO'I,et:niemu
kuratorowi
Muzeum Anlropologiczmego 'przy Uniwersytecie
w lVli·chigan.
Brofes,or Vo]lney H. ,Jones ,ma na 's'woi'm konc'ie 'wick ,prac do'tyczących m. in.
clnol1istOol'ii .plemien.ia Hopi, Gi'rlOgra:f'ii Indian Północ,noa'merykat'tsiki,ch, historti,i -rzemirr:!·a, opr'aco,wywał taki.e bio.g'raDie piel'w'Szych 'a'n.t.ro.pol'ogów kulVu.rowych. Głównr· jc.go zaa'n1-er·esowa.nia oscy,lowały jednak wokół etnobo:t-a:nH"i. Uważ:a się go za
p~nwsze.go ameryk;lllls:kieg'o etn abo ta ni:ka, uczonego, kitary SJtwo,r:z,yłpodsibawy s,z'c;zegóiowy'ch 'siu'diów ,nad tak~onomią roś,bun l ludową bo'bani'ką. W .swej pracy kOlI1c('n:rowa! .S'ięnie tylko na sposobach eksploatacji
roś,lri'n ·prze.z człowieka, inte'reSOW;)])'
go ·tak:~e konSClkwell1cje, j,akie .niesie OIDadla ś,ro,d<J'wis'kaIna1tUiraline.go.By!
rz( cz.nikiL'm """-ilpółpracy a'l1'tr'GlpOllogli
'z ekol1o.gią.
Omawj'ana praca ukarzała się w 75 roclJrti·cę u'rodzin Vol'neya H. Jonesa. Po·
dziC'lona je.,t ,na sześć części, 'Z których k,abda ,zawi'er,a :kUka odrębnych 3Ttyku·
łów. Autorami ich są uGZJniowie i wspó1pl'acownicy ,Jonesa.
Pic1r.wszaczęść
poświęcona
jest .teoretycznym
z:agadnie.ni,am ctnobobnilki.
Na
U\\agę zasługuj;·l dwa 'antykuły: 'pióra RJichatrda 1. Forda,o.mawiajcl'cy
,r'ozwój .zainte'reSQlWall 'eLnor1Jo'taniką IN aspekcie
·historyczmy.m, ora,z Wi'1'1lJTIyWatterst.ro.m
o za'S,tmo\vaniu metod i iJróde-l etno,graf1icZlnych do bada'nia kultur ar'cheologicznych. Autorka snuje ,swoje ,rozważanialJTIetodyc:z;ne ail1'al;ic,:ujące'walucję ,rolnictwa
i towar-zys-zące jej zm'i'alIly ·diety uluIdów
zamie:s,zkujących
D1iewieliki o\bszatr Poludn:owelgo Zachodu, Huec.o Bals'on. Wychodząc z .założenia, że dz,iałalIlia ludzkie
uza]cż,nfone są 'za,równo o.d warU'nkówma·teI'ialm.ych
'panujących
w ()Itac>z;ającym
na" świede, jak ,i od 'sposobu w ja~~i -ludzie ów świat postrzegają,
sugeruje,
iż.
'Juan
gaeión
BaJIesteros P.,
Eeol1omiea
(UNAM,
Produetividad
Mex,ico)", vol.
Marginal,
Etteieneia
27, n.r 107/8, S. 4Q.
y
Inoeereia
politiea,
"Investi.
�2S4
Recenzje
ar'cheologLa, <ogni's'kująca swoje zainte'resO'w3'nia ipnzede w,;:;zy's,jkim na maLeriaJll}cil
podstawach
:mini'any,eh kuHu'r, nic ,pas,i'a!dając9: matl)J1i'ału 'obrazującego
sy_,'k:lly
pozna',v:cze ieh twórców, ,powinna lsię~nąć do źródeł cltmograI.i'eznyeh .przy fermu-,
łowaniu włai>nyeh prohle'mów ba-da:w,czych.
Druga część za't)'ltułowana
jest: "Ludowa eprs.temol'og,i'a a etnobotanika",
Cwo;,
przestrzeń,
byt i 'stawanie się 'są istotną
treścią nauk etnologicznych.
Etnob<;tani,ka jest szczegóLnie uw~,ażJoi~iona ,na ludową 1n'te<I'ipretację ży'c,ia i zmian zachodzących w u'P0lTIządkowanym ma pozór świec.iJe, zamieszkałym
przez istoty f.iZYC7'1'll~
i duchowe. Ludowa wiedza a ,rośhnach i ich właścrwos'cia,ch iHumaczy wiele !.agoadC'k ,otac'zającego nalS swia ba. Badając
'znaczenie s.pożyw,al1'i'a ,przez l'nd'ian Haramu.ri ,jba1taI'1i" - napoju pow,s.tałego w procesie fenmentacj.i kukurydzy,
WiHiam
:.vIerill ii>twiel1dz.ił, że <llD.a'li,z.a
z9:,chowań 1ow.al'zY'5zących spo'Lywaniu al;lwholu llj,l\\'nila wierzenia
,tej .grupy dotyczące
duszy ,i jej ZJwią'ztków z za'chowa/niem cllowieka ,0,l'az o!s,iągaJJii€im przez niego dojll~ałoś,c,i. PodobiI1,e 'zw,iąz'k'i ,pomiQd:zy ,,;)()żywaniem
psychoakty,wny;ch
,rośliiI1 oa /kloncepcją duszy ludzkiej
wyikrył Michael
Brown prowadząc badania na tereni'e E~wadoru i Pe,Ilu.
U,p,r.awiia'nie medycyiny ludowej wy;ma,ga 'niez:wykk 'z.łożumcj i poglt;biolnej \\':cdzy. E'1lcn Mes'ser pisząc o zielarstwie
'w Meksyku analizuje
ró;:norodne
aspeKty
modycyny
'ludowej:
U'w;llru'nkowa'nia ,ku Hu:rowe, środOi\visko r'oślilD.ne i zrói.nic,o-wamI wiCldzq jej użyjkowlników.
Zasady
e1kspl'otacji zalsoibów ,r.oś:JilIllIlych to temat :trvcc'iej czt;sci onl;lwi~Jnej
pl'a'cy. Popu'lacje irośliiI1ne podlegają
,nieustaTl:nemu ,n1i's'ZJc'ze'n~u.
P~-.zyczyniają sic: de
tego zarówno s,ily natUlraLne - ppo,cesy g,e.ologiczne, czy:n:niki ik'lima,tyczll1e, jaki organizmy biOilogiczlIle, w tym człowiek
Sposoby, 'pnzy 'pomocy kJtórych społecz:]l)śc:j
ludzkie
apa'nowują
śI'odowisko
-ros,l~nne, 'a .następnie
g.os'podall'ują jego za-;o:)ami, t,o podstawowy
<problem bada;wczy ebnohouatr.iJki. Człowiek w)'lposażony w :-:ajprymity'w!niejs'ze ,chociażby narzędzia
i 'c.g.ieil.może oba,rdzlo łatwo zn1is'zczyć znaczne .nawe't pod ,w'z.gilędem Irozmiaru obsza'ry 'weg'etaicyj'ne. Nie 'ozy,ni teg'o jednak, ,lOwodowany
nakazem
,za's'pokajoa:nia 'podstawo\'vych
pohzeh,
zac'howa:nia S'polec;:.no-przestI1ZL'!l1iny.chrelet'eji 'oraz przes'tl'zegania
okl'eś,l'onych reguł IpostG:po,walni,a, które
dyktują w jaki 'sposób i w jaklich wa,ru.nka,ch roś'!Jiny 'm'og", by6 z.biora'ne ,i \vyk'lr.zys:t.y!wane. Te kuiltUJrowe 'zasady decydują
o ludzkich
dziala!niaeh
i w ,reJ,uj..
t.acie oJk'reś:lają~tI;ukburę ']Oika,]mogośrodow,i'ska ek'ologic.zJl1e:g,o,
Pe<IC'l'K'uJnG'S,tater, o.mawiając g'os'p()ldar.kę Lua z ,pó.łnoc:no-zachou,nil'j Tajj""lciii.
pokazuj,e w j,aki s'P'o,sób IUld ten modyjjj,kuje swoje środowi5ko
naturaln<;, t\\'U;'LY
nowy, Z!rótnicO<W1a-ny'krajohraz,
który jednak
w ,nlic,zym lnic 'naru'S,Z<l równD'.':agi
okolcgicznej . .R,()lbert Cal'ne1ro w.,kazuje
na :znacz,elnie, jakie w KUlldIw Indian
Kuiku:'u 'z Ameory'ki P'o~\l,dl1i'o,w{;j·odg'rywala,s
tropika.lny. PodkJrcśb.l dbalosćKuikuru o ,zaochGlw;llnie'Wy;mi:x'ający.c'h Igatunków ,drze,w. ROlkticbvo ba:;',dzo z:11ienia 0bsza.ry trapi,kailne, Jec:z d ziiękii 'sto'soW'3!rJIiu's'ię -douswięco'l1yrh
bra'dyej,) ZWY.CZ"ljÓW
i.ngl2'::-enc:ja czł,c\vie:ko
,nie 'po\voduje
ni:s:zo/.enia
~rodo\N,b'k:l t.1~du·:·at1In',:zfl.
.Tak wykazała
Geruruda
Dole ,pr.zetwÓimtwonL ..ni,c,ku VI c\ rnl';'yl c' PnludniO\vej
wyrr.2ga ,rozległej wied:zy doty{~ząc,oj wY'karzYSlLa'nia tej roS:l.i,ny do wy twa :'c'tinia
p'r~e'::iITI:'O'tówmaterial'nycll.
Z!\viązk'i kU'1tury mateI'ial,nej
z p:'zy;:;C1to,-,vanicm i'nzmaitych pólprodu1kJtÓlw ll'Qś,loilDlnyeh,
W tym
:przypadku gOlrzkil"go maniGKl! na skrobię i mąkę ,oraz ,słodik'ieg,oman~oku,
z którego przygotowuje
,s,ię napoje alkoholowe, nie .zostały ,dO!s'tr,ZJeżo.ne'p'rzez etno:boioaon:i'ków ,i w ko.Dls,e1kwencj'i prze.oczono
zwią:zkli zachodzące 'pO'JTIuę:dzyeks-ph:a,tacją ilas'u a z:a.potrzehowa:niem na jeg,o ,p;',odukty, Szczegóło,waana.liza
ef.ucbola,nic?Jna może odkry6 'wiC'!c i'nnyoC11zw.iąz;,ów
pomiędzy pożywieniem
a surowcami
potrzebnymi
do jego pl1zygotowania,
a także
okreśJ,ić ich zmaczeni,e dla umiejętnego
,go's'podarowa,niabo,gadwami
'1',oS:llinnymi.
�285
Recenzje
Czę';,·; ('zw,\rta i piqt,l poświęcone
są pal'>oeVlobotanice.
Autorzy
poszczególrozdziałów
'Jmawiają
m. in. kwestię rozprzestrzeniania
się pewnych
gatllt'kcn, ro~:liJl rca (lb.'iZal';,ch sub"rktycznyci,
Ka nady C\!T. J can Bl ack), uc!'JJnowie'lic
.,lq·I,cznika ' a wschodnich tc:rcnZlch Ameryki Półnncnej
(Hichard A. Yarnell), Paul
E. \~·i·n:nb Wy!{(l':'7.Y.Stując·pllw'ne wskazówki
,pa'leobot<miczne sugeruje,
że w CZ:;l._"l', i] :)"chistorycLnyC'h
dochodziło na kontynencie
'półnoenoamery',ka:'1skim
do znacz"Y oil za,bud'zl'l'] ·róv.r,n{)w-a,gi('·kolo.gicznc:j.
rtw.lkicl! ko!'\cowy zawim'a >biibl'io,gra-fiięprac VO'lneya H. Jones'a.
()m<Jwiana j')ozycja pow'tnnas-poolkać 'się 'ze 'Szezególny:m zai!ntereso'v,:a.nie'l11 polsl,
etnog'l'a£ów, ,przede wszystkim
ze 'w~g.lędLl :na oryg-ina,Jiność ·zawa!rty'ch w niej
"". "Ili.ail. Ha·da'uia i'f1!lc,rdy.scy'pli·narne łączące w 'Sobie osiąg.rliięoia ,i metody e!tn,'g:;IIii oraz nauk przy,rod-niczy,ch ni'emają
w Po,1sce żadnych
zgoła -tradycji.
A ,):-zl'c,ież ;l.n<J,liza ehocia:i:by 'pnzedmiotów
matterialmych
i .pozQs,ta1-ośc.i To,śliinnych
~n.:njo.nych ku'ltuT w polą·czeniu z ·etnog.raf,i-czmy,mi kOlIlcepcjam.i. kultury
mogIab~'
-U:lowić kolej'ny pr.zyc-zYoJ1'0k
.d,o ZJrozumienia dziejów ·ludz:kości.
n>"l'n
Elżbieta
LandwirtscłwJt
und
Kapitalismus.
Zur
Entwicklung
der
GoŹdzia).;,
okonomischen
und
~o:::i([lrm VCThii-ltnisse in del' MagdebuTge-r Bor'de vom Ausgang des 18 Jahrhunderts
bis :::um Ende des eTstcn WeltkTieges.
1. Ha'1bhaJnd, Hrg.5. Hains Ji.iJrgeon Rach un.d
B,,,nha,;'ld We is';;C'!,Aka,dClmie-Vel'1ag Bcmli·n Hr78, ss. 338, ma,py.
Oma'wia,na publikacja
stanowi 'pierwszy
tom 5e1'Li "Untersuchungen
·zur Le;)CII.'lVeise und Kultur der werktatigen Dorfhevolkerung
in dcl' Magdeburger 'Borde" t,
O[);';~c-owywanL'j w Centralnym
Instytucie
Hi!';torycz:nym Akademi,i :Nauk NRD ,prze.z
Zespól Hi's>torii Kultury ·i Etno.~ra;jJi:i 6Wiissensc>halitsbereich KuJ.tmgCiS'chi'chte/Volkskunde). Badalny ob~zar obejmuje
około IWO km2 ba,rdzo żyzmych ziem na za.chód
od :l-1ag-debur,ga. p.ro~raJm, .orga,nizację i 's'posób wykonarnia badań ,prze,dstawi'ają
szczególowo wydawcy, H. J. Rach i B. Weissel, we wprowadzeniu
do omawianego
tonE\, Obj<.jć majq one ol~res od koflca XVIII w. do lat60Aych
XX w., a więc
bliskri dwu stuleoia, od schylku feudalizmu
po 'socjaUZJm. Zak'res tych badań 'oraz
op:-acowan:ia jC!sJ,wy ją Uk,owo szeroki ·i trudno .byłoby ·w:slkazać [Ja oidp'owie-dnie analog:" we wspólcze:-;;nej 'polis'kiej ]'i·teralturze etl1ogtrafic,zme,j lub his-t.orycznej.
Godna -szcze-gól·pej uwagi jest ,koncepcja
oraz mert.odolagi,cz.ne założenia
tych
badali. WY'magaly o·ne, j-ak podkre~l-ają -wy,dawcy, IPIlZyjęC,j,a .n-ow·ej ,per-s.pe'ktywy
bad<1w~LC'.i,innej niż pa-nująca dotąd w rludozna'\V'St'wue, odtno'S'zorna do .epok,i prrzedk<:lp:t'llisty,cznej. Precyzując
ją oparto się na przemyś'lenia,ch
W. Steinitza,
a także
do';\\'ia,dCf.cmiach badawczych
I'\1's!tytutu Serbsk-iogo w Budzis.zynie, który pomyślnt,' :'oz:winął ba,dania nad sposobem
ży.c.ila ,i kultu'rąml1'iej'szoś'ci
serbołużyckiej
w r.k!'e.s.ir kaputal.btycwym
i ·socj>a,],j.styczIl1YJm.
Sięgnięlto .po tradzieokJie doświadczenia z badan nad życiem i kulturą klasy robotniczej
oraz doświadczenia
badawcze
l't.:)(J~:·af.ów 'i l'ol,k'jory:slów z -jrnnyc:.h k'r.ajów socja'1iJs'tYClzmych.WlZięto ,też IPod U'wagr; :lOwe ,[Yace eLllogtra,f;i.cZJnez krajów :kapi ta:lis.ty,czny'ch, w s.z;c.zegóilności :z RFN.
1 Badania
nad sposobem żyeia i kulturą
pracującej
ludności
wiejskiej
z Niziny
Magdeburskiej.
Termin
"Borde"
nie ma dokładnego
odpowiednika
w jęz. p.olskJim, można
go
w ;'rzybUŻf>lliu przetłumaczyć
m. in. jaJco (urodzajna)
nizina.
�286
Recenzje
\Vyk'orzystuno dorobek pokrewnych
dyscypl~n bU1dawczych, przede wszystkim socjolog.ii i filozoH:i kultury,
przy lwocyzOIwaniu zwłaszc1za podstawowych
dla badal\ pojęć. Duże znaczenie ,przypisują
auborzywlaściwemu
Iro'zumieniu ,pojęcia
"sposób życia" (Le:bensweise), które obejmować musi przede \\iszystkim codzienność. a w zw,iązku z tym badania sposobu żyClia ItrZleba wiązać k,oniecz,nie
badaniem cal'Oksiztaltu warunków
pracy. Wymaga to ujmo\vania
badanych zjawisk
w konkretnym
kontE!kście hislt'OIryczmym. Frzygotownia
do ,całego przedsiQwziqcia
rozpoczęto w Ir,oku ,1965, a następnie przy:sltąpiono do badal1 a1rchiwalnych i tmenowych. W re'ailizacj,i pro§I"'amu wystąpiła od 'samego 'pneząbku ścisła w,"półp"aca
z hisiodą agrarnąowz
reprezentantami
historii regionalinej, his,torii ruchu robotniczego, hi's-t,mii języka, geograf,1i, archii'w,isitam,i,muzealni'kami i in. Wai.nej pom(;cy
udzielili godni zaufania infclrmatmzy 'wzgl. bactacze-a!maitolflzy.
Nowoścą w stosunku do tmdycyjnych
badail etno@raficzJl1ych stało sic:postawienie w ,centrum uwag,i ,nie chłopów ja'ko tak,j.ch, ,le{:z proletafliatu wiejskiego, robotników rolnych. Wieś zoistała poddana !badalniom w jej złoż'C1Incj,k,laso'wej strukturze. Ods,tąpionoteż
od tra'dycyjnej w etnog)raf,ii sy.stema:tyzacj.i zjawi'sk według
ich przyna'!eżności do o]mC'ś'lcmychrd,zi,ałÓ'wk<ultury, Igdy ich całość, odniesli,o'n<Jdo
proJetal'iatu
w,iej.s:kiego, ,m,iała ukazać
'przec!<wstawlność prole:tari<Jckiego zasobu
kulturowego
wobec ,panują'cej kultury
mieszczaits,kiej. Także wybór samego (Jbsza!ru badail nie był zgodny z przyjmowa,nymi dotąd w iC'tnografii zasadami takiego wyboru, po,nieważ NizilnaJ\IIagde<bu:rska była regiOlne,m o szczegó1!lnie sil!nym ;'ozwoju gO'spoldalrki ka,pita'1us,ty,cznej w roLnictwie, opalrtej o uprawę burakówcukrowych w dużych gospoda,ps'twach chłopskich i folwarkach. Była to p;'odukcja ,",viązana IZ Wi'ed'ki:m rynkiem kapita,J,is:iyozmym, uZJa'leżniona od jc,g,o ,koniunktur. Nowoś<Ciąomawia'nych ,badarl ,było ,wreszde umiCiszczende w ,c,entrum uwag,i !problem <l!tyki kul:tu:rowej zw,iązanej ze stosunkami
między mi'as,tem a ,wsią. Wyrói,niał
się ,tu przez cały badalny okJreswpływ
J\lIagdeburg'a jako rgłó'w,nego ,oś'rodka h,l'ndlui
komunikacj.i, a później też przemysłu. Wpływ miasta na wieś ujęto nic Jako działanie "czynnika zakłócającego"
rozwój "autonomicz1nej" kuHury wiej.oikiej,
lecz jako obiektywny proc'C's będący czymnikiem po'stępu,ktÓiry
należyoczyw'scie
uj'mować klasowo i dia!ektyoznie.
E,tnogmflia mie"zczail'ska zwracała mało uwagi ,na takie regiony, jak Nizina
YIag<derburska, gdzie wcześnie rozwimięty kapitalizm doprowadził do 'zupełnego zaniku wsi tradycyjDej, gdzliegos:podarika
iwiejskaopierała
się już w 2-ej połowie
XIX w. na kapi,ta],istycznej kalku1lacji, ,maszynach li imasowym wykorzystaniu
najemnej 's,iły ,r'oboczej. W 2-ej połowie XIX w. pojawiały się ,tylko publikacje
na
tema't miejscowej gwary, ,pieś,ni Judorwych, (zwyczajów 'weseJ;nych, bajek i opcnvieśoi
oraz gier dziecięcy,ch. Dodajmy jednak, że był toprZJecięt,ny wówczas obraz'.aintClfesowah atnografliczJnych w całych Niemczech, a także poza ich g'ranicami.
Aktualna
wtedypr{jble'matyka
zmian ka'pit'aJistyc7Jl1ych nic zDa lazła niemal !)dbicia w 'regiona1nychczas,opis'mach
i wyda\\1Diktwach hi!S.tolryc7J!1ychi krajozna\'iczych, k,tóre ,wydano tam od2-ej
połowy XIX w. Wydawrnicltwa ,okolic,znościowe,
dodatki do dzienników
czy kailendanze ukazujące ':>ię 'l,iczni·e od pocz. XX 'k. ,)0mija!y,rac,zej
aktua']me problemy, a rozpisywały się chętnie o odległych Cz.;"Jch,
którculegały
,idcahzacji. 'Dopiew od lat 20-ch tego wieku ukazały się 2 -:] godne
uwagi wydawnictwa
.poświęc'CJ'ne lCikaillnej histori'i, ,lecz l.mi'ClQlyna \\7s'i nadal hywały u,j.mCJwalnez .rc,akcyj'l1'o-'l'omanty'czmogo stano'wiska {zwła's:ocza po lD:3') T.\. ·:,\S
kulitura ludowa traktCJwana ,ja'ko homogeniczmacałość.
Zespołowe i interdyscyplinalrne
hadania etnografów
NRD ina Nlzinie :\1:igllcburskiejmusliano
więc oprzeć od początku na romległych, sy.s,tcmatycznych badaniach archiwa1:nych i tC'i'cnowych. Bardzo cenna okazała 's,ię ,pomoC' w zbic'rit:liu
7.
�287
Recenzje
odpowiedzi na obszenny kW8"tionar,iusz l,e "trony badaczy-amatorów,
którzy dosta,rczyl,i wieIu danych dla okresu odokolo 1'900 Ir. do współczesności. Pierwsze wyniki
opracowa'no już w 1969 1"., a kilka prac, w ty,m 1 doktorską, przygotowano
do
1972 r. Od togoż roku rrozpoczęto Inowy elap badań,
ZJmier'z'ający do plr:zygotowania 's,yntozy. W 1974 'L ,ukazała się książka H . .T. Racha a budowInidwie mie~zkalnym Nizilny Magdebur.sl;:,iej w XIX w.
Opracow:aniesyrntezy
rozpoczęto od tomu 'poświęc'olneigo głównym problemom
histmii Niziny M.a,gde1burrskiej. Było to nie21będne, gdyż dawne opracowanira zawierały ,znacznelu:ki, a poza ,tym reprezentowały
Inieaktua~ny, burżuazyjlny purnkt
widzonia. Pr,zygotowa'ne dla obecnej syntezy studia :są apaTite 'w znacznej mieDZe
na bCf,poślrednim wykorzys>\raniu ,damych archiiwa:Jmych, zwłas:oc:za w odniesieniu do
schyłku feudalizmu 2. Pkir\vszy ro:odział omawialne:go tomu ,daje fizycz1il'o-.geograficznącharakterystykę
Niziny Magdebunskiej {L. GumpelI1t}, zaś dru@i pl"Zerd!stawia zwięźle zmiany w 'S,tI'ukturze adminisbracyjnej
teg,o :regionu (J. Hartmann).
Autorami kolcj!nychLI'zech
rozdzl'ałów !są eunografoWlie,kt6rzy
,wzięli Ina s,iebie
cięiar opracowania
zagadnie!l :hi'starycznych, z,azwy:c,mjodlcgły:ch
od [l'QIrmal,ny'ch
kompetencj,i c,tno,grafów. Są to kolejno: Sily wytwórcze
i stosunki produkcji
w rolnictwie
N.M.
w połowie
lat
od
połowy
.'J()-ch 19w.
micznych
stosunków
wolnokonkurencyjnego
18 w.
do
zapoczątkowania
(H. Ha,rnirsch), Główne
uprawy
cechy
rozwoju
buraka
cukrowego
społeczno-ekono-
na N.M. w warunkach
wprowadzenia
li rozwoju
kapitalizmu
w rolnictwie
(1830 - 1880) (H. Ptlaul), Przeobrażenia
str1ik-
tury społeczno-ekono'lY/licznej
na N.M. przed I wojną światową
{S. Baindoly). Tom
zawiera też ,dołąozcmc w aneksie fra,glmenty dokumentów
ite!ks,tów źródłowych,
informację o dawnych 'miarach i pieniądzach, wyjaś,nielnlie !nlie'któlrych pojęć li ok'reślel'l 'o,raz obszerny wykaz źródeł .i litera'tury.
Drugi hJ'm 'tej częśoi, pr'zygotoWlany do wydaiTI'i>aw 1:978 Ir., miał zawierać r,ozdziały po'święcolne historiii j)'l1zemysłuculk'ToWlI]ic:oc,go,:omlia'nom ludności w rejonie Magdeburga oraz rozwojowi ekonomiczmemu 'tego 'miasta do 19'18 r. Zabrakło
tu planowanego pierwotnie
zarysu e!konomiczno-geograficznego
Niziny Magdeburskiej. Zapowiedziana druga część w tejseDili, opracowana
.przez zes'pół aurtorów,
ma naS'ić tytuł "Chłop i robotnik rol!ny w kapi,taliźmie", zaś trzecia część, przygotowana przez H. Plaula,o!bjąć
ma "Zycie robotników rollnych w ,19 'w.". Zamknie ona zapewne wyniki pierwszego etapu, obej:mującego okres .do I wojny ś,wiatowej.
Wy·dawcy w:nasnlaJą,że
program badail maz oklreślo!na ,specja]izacja etnografów w zespole badawc:zym nie .poZJwoliły na wy:starcz'ające przebada:n.ie za,gadnieil kuLtury duchowej (folklor, sztuka ludowa), które 'ZOIsta,nąuwzględni,one w IPÓŹnieJs:zym. etapie badail. Podkreślono
też, że zakończony ,pieI1wszy etap badail
i oparte na jego w)nnikach opracowania nie dają przeg,lądu Itych tematów i problemów, które mają być uwzględnione
w :na'stępnych etapach, 's.ięgającyd1 po
współczesność 3. Ich dobór i zakres ,z,aJeŻ1nyjest bowiem od kOlnkrcl!nych, historycznych wa'runków, a ;;/:czególniie od układu stosu!nków klasowych
i polożeni3
'Warto
wspomnieć
o tym.
eo podkreślają
wydawcy,
ż,e dane
te są ba'rdzo
dokładne
i bogate dla końca epoki feudalnej,
gdy pallstwo
p,ruskie sta,rało się kontrolować
całość zjawisk gospodarczych,
zaś od 1806 r. pra,wie do połowy
XIX w. są raczej
fragme!ltaryczne.
'We
w,rześniu
1975 r. odbyło
się w Magdeburgu
seminarium
pośwlięcone
omówlieniu
badań
na Nizinie
Magdeburskiej
(z ud,ziałem
zaproszonych
etnografów
z CzcechoGłowacji
i Polski), na którym
analizowano
m. in. problemy
związane
z badaniem
okresu
międzywojennego.
Nie ustalono
wtedy
ewentualnych
możliwości
i zasad
współpracy,
a wydaje
się,
że byłoby to celowe jeszcze teraz,
jeśli probłema,tyka
polskich
robotników
rolnych
ma być
\v tym \vydawnictwie
uw'Zględniona.
�288
Recenzje
wa;'s[\v pracują,cych. Pl'zelam po 'raku 1945 i powst,l'I),ie Nie'mieckiej Republiki Demokratycznej
kształtuje 'no'wą epokę, k!tóra wymaga specyIicZlne:go 'Ujęcia problema,tyki, przy w:s,pólpracyebnogjrafów
głów,nie z :socjologami ,i psychCJ,jogami. Wykonane badan:ia .i wydajne publilmcje imają być, zgodnie z intencją wydawców, nie
tylko przyczynkiem
do ogólnego dorobku etnografii niemieckiej,looz
powinny się
też fKZy'czyinić do poszerzClnia i pogl~bie,nia 'obrazu przefszłości hJs;tOl'Y"!l,~'jw świademoś·ci społecznej 'obywaJteili NRD,a szcwgólnie mieszkallców okol,ic Magdeburga.
Posz',;zcgólne .rozdziały oma.w,ianego tomu są opracawanerzecz·o·wo
i przejrzyście mimo dużego nagromadzenia
w ni,ch konkretnych
danych, w tym liczbowych.
M ieszcz'l się w granicach
p opra w.nej historii s'połeczmo-gos,podarezej. Brakuje tu
jedne:k clJoćby ,k,rótkiego TozdZJialu obejmujćicego histor,ię osadinictwai
s'to'sunkó\v
ludno:iciowych do XX w., co utrudnia
lekturę cał'ośCli, ZWłaSI)cZa dkl czytelnika
nic;majdująeegoskądinąd
odpowiednich danych. Sprawy lud!Dośc,iwwe mają s,ię
waleźć w 2 tomie. Wartościowe
uzupe~nienie tomu 'sta.nowią malpy, wśród których brak jC'Sit'nics'ielty '!nap ukazujących
demograHcziJle i spoleczme zróżnic·o:wanie w'si ina obszarze N1tzi.nyMagcleburskiej. Dodane wew.nąltr:z 28 duży'ch fotograf',i,i
WE' wkładee uka:zują fragmenty kna'j{lbrazu tej niz'iny, lecz jak'ość ich jest słaba
jak na nibmieckie 'wyda\vm:ictwo. Poza (tym edytors,ka jakość omawianeg,o 'tomu
jest bez zarzutu .
.szeroko zak1rojoll1a akcja badawcza etnografów NRD na torenie Ni,zliny Magdeburskiej
ma 'Swoje 'llowa'iors,bie cechy, ,choć same ,pcmy'sly 'Podobnych badal'l,
:l taki,e częśóowe
lich rea,1izacje, ,wyls!tępowały wcześniej w ,iJmy,ch kra}ach s:Qcjal'istyczmych, w tym w Po!'s,ce. 'Wanto pmyipomnieć ,tu powstałe główlnie w K,rakow,ie prace ,o k,Ja,sowym z'różnicowaniu kultury ,ludowej, w ,tym pochodzące sprzed
bl'i6ko 25Iatccn.ne
"tudium o klas'owj'1m Zlró:ilnicowalniu Siiołkow,ic Starych, będącewp:'owaldzclniem
do zbio.rowych monografii tej wsi, prace nad kszta1towanJiem
siię k,lasy robO'tnic,zej wśrodowis:kach
wiejs,k1ich i in. Wydawcy omawialnej 'publ.ikacj:i ty,lko ogólnie 'N:spomrJJie1io 'ilnnych badaniach, a w wykazie literatury przytoczyli jedynie pracę W. J. Krupianskiej
:z1968 r. Może ,w nClS'tępnych 'częściach
tej 'serii, mającyd1 bardzji,ej etnograficzmy cha,ra'l"ter, ?;najdziemy Iwyra:ilniej'sze odnies,ienia do 'P0dohnych badal) ,za ,granką ,i ewon'tuallnepróby
porÓWnal).
N a koniec wanto dodać uwagę, że omawiana seria pu:bliikacji może s,ię przedstawiać dla czy,telnika polskiego tj'1m ba,rdziej imteresująco, iż owa Magdcburger
Borde, leżąca IW 'pcłudinfiowej części De'lnej Sak'S:OiIli'i,była przez ki'l,kadziesią t la t
jednym z 'ważniej,ó>zych punktów docolowych ma'sowychmigracj,i
wrobko'wych polskiej biedoty wiejsk,iej, ktÓiraw epoce kalpiltailistyczmej ·s:zukała "na Saksach" pracy i zarobku. Tysiące ,mIodych kobiet i 'mężozyz.n z poIskichwsi
pracowało w ['ejanie Magdcburga u boga tych chłopów i obszarników, a pamiqć o tym dotrwała
i .tam do naszych czasów.
i
Edward
Mar,ia Jesus BuxóRey,
AntropoLogia
d.e La mujer,
cuLtural.
(A;n:t.ropO'logia kobiety. 'Pozmanie, języki
celona 197'8, 'ss. 21'8.
logia
Cognici(Jn,
idcologia
PiC'trasze/;
Lcngua c ideokulturowa), Bar-
J,es:t t,o pierwsza książkowa
puhlikacj,a autorki, czołowego dziś antropologa
ku1turowego w Hi'szpan!i; większość iprac z jej dotychczaso'wcgo dorobku naukowego opuhHkO'wa,na zO'stała na łamach "Ethnica".
�Recenzje
289
Zal~nJteresowa'n.ia 'Buxó IkoncentI1ują Isię wokół zagadnień
aku1tU'ra·cj.i językozmia'n s.poieczmy-ch {,ra'z '3'Il!t,r,opolog1iikogl1JitY'wnej. AntropoLogia
kobiety
pCYWs'ta!a w ·oparciu a wi-Cl].o~-etnie
;badania nad -tymi ;zagadnJiellliami. Jak pi'sze -auJtor.ka
we W'pI'olWadzEll1Jiu,
ksią;i;ka jElSit pierwslzą skromną próbą pod1jęciia baldań naid zachowaniami
poz-nawczo-języ,kowyimi 'kobiety, .pI'owUJdzącą do pop.rawy ,stanu wiedzy o tym a-spe-kde 's.połec'21no-'kuJ1turowy:m.. Zwię::da -~n;formacja -o treści kJs'iąik.i
zawarta jcs·t 'na jej okładce: "OpalI1ta na log,ice ant-r.opologi·i kul'tuirowej k!s'ią'żka ta
jest oryginalnY'm ,wkla.dem .do jednej z 'naj'bardz.iej inteI"esujących dy,sku!sj.i :naszej
epok'i: 'róŻlIl!icebi()j.o~iczne .i a:symctri-e kuUurowe
między mężczyznami
li kobietami i ich wpływ ma !Sty,le Ip021na·wcze, .zachowania ję.z)'ikowe ora.z n'a uksz.tałt-owanie i racj.(ma.1.iz<lJcjęideolog.ii kul'turowych.
Jednocześnie
bada
międzykuHurowo
implikacje
lego Ibio-ku'lllJlrowego pa.rady,gmatu
,dj.a Iroz'woju śwk1domośc'i g,rupy
seksual:nej rw 'sytua.cji .zJITliia.ny
.kui1tur·owej i ,społecznej. Autorlka l...
l pr:zedsltawi'a
krytykę tej prOlblemal1:yik'ii a'ool'~zujle try:l,ogię tWOI'zą'cą podtY'tuł tej pracy: po'zn'anie, język li ,ideologia kul]turowa".
Za's'adiniczą ,intencją autorki
jeS1t rwyka:zanie,
że status 'społeczmy kobiety ujawnia ,się w 'Lor-mJie .dy:skrymilnacj.i językowej.
W ,częśl,i pi·erws.zej, w opa:wiu o '3JnaEzę Iboga'tego mate.riatu
pochodząceg·o
z najnowszy.ch lbadat1 :ncU'roIog~i, 'lillgw1styki i etolog,ii -oraz ,malteriału etnograficznego, autorka wy-prowadza <C'z'teryzasadnic.z,e 'tezy:
1. lJs:unieją ,ró?..nice s·ocjoI1ngw,i:styczne między mężClzyzmą a !kobietą. Każde
:z nich po'siada sz,czegóij.,nc wł'aśl~iwości Ueksykalne, sy·n:laik.tyc,zme ifone'tyczne, k1:óre spraw,i'ają, że ,i'ch 'styIle są od 'siebie 'różne.
2. lRóżmicc w zachowania·ch języ,kowych obu ,płc~ 'są 'UJniwersa'lia:mi w,chowania
językowcogo; uniwersaLność Ita, udokulmemItowana ·p.rz,ez etno~rafię, u;ja.wlnia s'ię we
wszystkich prawie kul1turach.św'i:ata.
3. Ró,żni·ce ·W zachowalllliac·h se'k1sua~lIIo-język'owY'ch od:zw.ierciedlają
zirÓ'żnicowanie organizacji Is!brukt'ury -sYSltemów 'Społec:21no-iku:1turolwych. We wszy&tkich kulturach pleć wyznacza głt;'bc-kie różm'ice Slpołeozme, ·które są zawsze Ibardziej specyf.ic7A1eaniżeli róimice związane ·z w'i,ekiem, ,grupąeitniczną
lub .klasą spoleczną
i dl'atego dom··nują one 'nad nimi we wszystkich tY'pach orgail1izacji 'społecznej.
Tym niemniej,
z przyczyn
ideo'logic1zno-ku]tuI'owych,
.różnice te pozostawały
do
nieda wna prz<:sloni<,'te innymi rodzaja'fni zróż;nicowania społecznego.
4. Status spolec.z·ny .kohielty, rÓ7Jny ·od ·statusu :męż.czyz:ny, u}awniasię
w formie dyskryminacj.i
j<;zykowej. Dyskryminacja
ta .mamifestuj.e się w normach i regułach s-ocjolingwidyc'zmych,
a ,tym samym, choć 'w ,sposób Ipoś'wd!1i, w organazacji ideo!og'i'cznej 'kul,tury, to znaczy w l1l!itOllog.ii,ta'bu, d'o.lklo.rze, 5ysitemach wartości i ·pos<t'aw, w w'i('lrzeni'ac·h i c-ałoś<Ci:symbCJIIj:ki,ka.we,j ikultury, .niezależmie od
tego, jak odległe są te idee od stanu aktua'lnego.
[deologia
kulturowa
wsp01działa w u'sankcjonowa'niu
,przyzmania drugorzędnej
Ifol.i :językowej, n'Je,kliedy .negatyw'ncj, ·co odpowiada pozy.cj.i ,dyf'erencjall.nej i a:symetrycznej I[oh-,,,t'atusu \Społecznego ·kobiety ,względem 'mQ'Ż:czyzny.
Część druga pracy zatytułowa'na
"Pluralne
za'chowamia 'kobiety" omawia pewne :z'achow.an'ia j<;zykowe w sy'tu'a'cj'a~h :lilliany !społecznej i akuUuracji
językowej.
Przez a;j,wHurację j<;zy.kową aUltonk,a InJz,ulmie dy.na<mk:z:ny .proces kontakitu ,i linterakcji między języ.kami dwóch grUiP, które .prz.ed wejściem w kOllltaklt .po.siadały
autolnomk'lz:ne kul'tury, a tym s'amy.m rożme języki. Kiell'unek akuilitu'm'cjii z.on1entowa1ny jeSlt pralwie Z!3'\'JISZC
w Is.tr·onę g'rupy o lllaij'Więksozym ciężarze kulturowy.m
i dominującej
.pod wz,g'lędrelm ·te'chIIlic'zJno-'elk'OJ1ol1l!ic:z:ny.m.
INa pOZJiomie ~nidy'WiLduallnym typakllJ'lituracjj,
jalki się wytwar.za, jelst <funkcją lSitoplnia .i.dellltyfjka:cji osobnik'a z wJa.S'llą 'kuhtu.rą i oczekitwat1 !spoloc2lllo-ekonomk;zmyc'h w 6tOS·UIIl.kudo drugiej. AUlton'!ka wproWfa'dza 'ta'k.że pojęoie sulbakuihturacji językowej;
odnosi s~ę ono
'Nej,
19 "Lud" -
tom 64
�290
Recenzje
do oparnowaniVaZJmiJenmy,ch języlkQwy,ch kodu, ,kJtóre m,ie są u.żywane zwyczajowo.
Rezuil'tatleunprzy<naUeżmoś'C'i .iJndyw,i.duumdo
,grupy w,ieiku, płci i okrrc,ś10nych waI'uInkó,w społoc'Zlno-ek,anomioczn)"Ch joels'tfaJkit, i'ż posiaida 0'l1 dostęp do <:zęści całego
systemu ku:lturowe:go, Ito znaczy ,rea(lizuje część :zwiąJzamą z jego rolą-'statusem
społecznym i Selkis.u'a:l'nym.CzęŚlci tej od;pOIWli,adazmienna limgwi5tyczna Iu:b SlQlCjolek't,
stanowiący
część całeglo repeptuaru
}{'()lmu;n!ikacyj1nego~f'c:znoślii.
Na płaszl1zyźnie s'eksualłnej Zlmie!Itne te, charakterySltyc:Zlne dila jGzykowych
za,chowań :kchiet
i mężclzylZln, Buxó ok,reś1la jarko femi'D'o/łe!kJtyi ma!slkuHndlelkty.
AUitolrka omawila ,różmke w ;z'achowani'ach
językowych
między
kobietami
a mężozYZJnami IW Isy<t'uacjli Zlmia'ny s.połecZlnej ,i w proce:3'ie akuHu'racjli.. Podstawą
dla tej anra'1iJzybyły bad!a'ruia jak!ie pnzQPwwardJzliba Buxó w Peru, Nowym Meksyku (USA) i KatalO!Il'ii. Autork'a
wyróŻJnia dWlie Itelndem:je rcgu:lujące
:wzorami
a1ku,lt'ul'Hcyjnych lZachmvań !kobiety:
1. Im !bardziej .us~Pa,tyfikowaale j1e'st S'połec:zeJ1s.two w terminach
Iseksua'lno-społecznych,
to ZJna,czy iilm Iba'rdZJiej asymotrycznie
ideo]Oo~ia kulturowa
reguluje
podziałemsf'cr
,działa'nia, :myślerniai
decydowa'nia
chu plc'i, ,tym wyż,;za jc'st tendencja ,do idern:ty£ikacji i:nJteg)racyjnej w stowrrku
do drugiej
kU']itury. Z'aś przeciwnie:
2, Im wy/.szy '.ie.,~ ,dC'stęp kOibi'dty do .pOL:na'wa,nia, op'racc'wyw',l'Dia ,i wjJlywu
na ,ideo;cg1ię 'ku~tUTOWą, tym wyiJs.z:a j,est tend2mcja rc,ali~zacji wzm'u akultc:racyjnego ,typu ,iJns'iDUJmO'nta:Jne.go
i d,j'alekJty,cz;nego, który :nie 'tylko U~hzYH"n·uje,
a 1c także wz,mac:nia 'solidarność iZ własną ,ku:~lurą,
Huxó prz'2'Chodzi na:stępnie ,do a'n1aolizyzj.awi:ska !subakullur,acji ję'zykowej w s'połcczmościa'ch miejskich,
Zjoawiskoto,
jak pilszc aurtorka, rodzi się w sytuacjach
dyna:nicz:nychZ1mbn
'spc'łec:zlny!ch; {:zy.n:niJkiem ,napędowym
jCSlt oczekiwanie
o;.iągnięci.a clkreśJIO'ncj 'pozy.cji spolcCilmej, to znaczy po.p,'awy sytua'l:ji 'inteT:seksualn~j
i zwduko:walnie ,asymetrii
sek'suaI1no-!Spoleozmej w 'ramach ,grupy, czyli egalitaryzacji statUIsów, W'p;rowadzając ,pojęcia wymia'ru ~eksUlałno-spojecznC'goi
poziomów świadomości,
Buxó wy,:;zc'z,egMnia trzy ItYlPY suba'kulturacj'i
liil1gwjlstycZJne:,
kobi,ety:
1. Świadomość
początkowa
grupy 'seksualnej
(wymiar intrascksua'lny).
Typ ten
cham'Meryzuje
!slię preferencją
modeli 1fem~nolekJtYlc!zny,chpochodzący,ch
od klas
wyż:szych,
2. Świadomość
przeciętna
gr·upy 'seik,s'Ua'lnej {wy'miar ilrtteI'sekJSua!1ny). Przej.awia 'się ,C'n adapltowa:ni€im 'modeli maSlkUll'imolekty'ozmych oZ z:arruiarem pokonania
barielf ISItwanza:nYlc'hIprz'ez z:rÓ'Żnicowani'e 'pkiowe.
3, Świ'adomość
Iprzecięt!na i pełna ,'wymiar inbPa- i :ilnter.s'e'kisu<I'lny). Wi'lże się
O!n lZ na:byc'iem tzw. Z1m~enJnej:standa.r.dowej, c,Zytli be,z !modu:la,cj.i Jonkz:nych, Iselekcji Ileksykallnej ,i 'Stylów ,ek'spre.sji, które j;dentyfi'kujc 'się z femirnolekJtami kClnkrotnej k,laLSYspołe:c!z,nej. Typ 'ten pojawia 'się w Ispolecz!noś'Ci o 'wysokim stopniu
l'ozwoju techmi'czlno-:społecZJnego ,i ekonomi<:znego i Z1wią.zany j.elst z mOlŻiliWlośL'ią
zdobyci1a wyksztakemia
ogóll1neg,0.
iW podsU\mow<aniu au'1;cmka lza:sbana'Wlioa,s,ię 'H3Jd Iprzy1Czynami wyboru tego ,typu
:uach.awań 'j,a'ko 'środków Ir'eaoliza,cji oczekiwań
oraz mad ozy,nmiJk!almi,któr,e spr.awiają, że świoadcmość ~PUlpy iseks'ua1nej manifesJtuje 'Slię w .tym typie .za,cho'Wań
językowy,ch j w jaki'c'h 'aSipelk'bach ,ba świa,domość ,grupy detelnmi'nuje k'ierUlneik aku']bura'cji i subaku~ltura'oj.i. W'edług autonk,i Iz'a,chowamia ,le LS'l rezultailem
wzg']ędnej
świadomości
,g'r'upy prei, która z przyczY'n bio-poZJna,wK:zychi 'slpołec2mo-kulturowych wyra,ża s'ię 'Di,ngwi'styc'znie.
Janusz
BOTOWSk.~
�291
Recenzje
"Etanica.
Revista
·de Antropologia",
II1r 13, Barcelona
1978,
ss. 218.
Etno.log,ia hiszpaiIJska, rZJwana 'też częściej antropoaag.ią 'Kulturową (społecZJną),
pozostaje do dni'a dzisiejszego
terra
incognita
dla ebndlogów w 'irmychkraja'C!1,
nie tylko w Polsce. Wynika to z dwóch pod"tawowych
przyczYin: późnych nar'odzi'n tej ·dy:s-cyplii'ny w Hl~~zpa:n;ii omz nie sprzy}ającej
'a'tmo.sfery s,po1-ecZTIo-'politycznej, w jakiej ,działał Ś1wiait'naukowy tego .kraju, zwłrus'zcza zaś przedSltmviciele
nauk !Społec;z:nych. F'akt ten zasługuje
na odręQT1e O'biszenneopracowanie,
niezbędne dl,a ?JrClzumieni'a aktua~nego 's,tanu antr<opologii kulturowej
'W Hiszpanii.
Zalożenie 'cza:so.pisma "Elthnka" w rroku 1971 Ibyło jednym z p.rzejawó,w dy:namicznego od'rad'Zoalnia 'się 0bnologii w HisZlpani·i. Zas'aidrnicza w tym zasługa wybitnego anrtmpO'loga .kulturowego,
Claudio
Esteva Fabregat,
który
po powrocie
z wie·~e,let'nicj emi·gr.a,cj,i w M'ciksy1ku podjął energirczne i po wliellu lata,ch uwiei1czone 'SUKcesem stararnia o nada,nieetnolog.ii
Inależmego jej staltusu akademickiego.
Jogo to dziel,cm bylo utworzenie
:w 1972 II'. pi ElHI\l'Szejw 'krajukatedry
antropologii ku,Hufewej w .Ba,rcclo.nie. Jej Ipowsta,nie poprzedziła
Escuela de Estudios Antropolog.ices w Madryci'o, iakże dzieło Claudio Es,tev,a. S?JkoŁa Ita, ,choć fu.n'k'cjonowala za:lerdwie tnzy lata, :>pelnila zadania postawione przelz jej załetŻyclio.Ja, a mianewiDie przygotowani'e ,naukowe pierwszych
et:no.Jogów, któl1zy sItanowiliby grupę
naci.>ku na 'rzecz premocji etnolpgii. Ta p.ierw'S'zagoner'a'cja
reprc':zentowal1a jest
!y·z·ez wiek cz.ołr;wych ·dziś 'pe,,,taci, jak: ,Ma,ria Jesus .Buxó Rey, hidoro Moreno
Nava,rroczy
Je,;us Cornhems. J0~zcze do iniedawna 'lwia .część ba.dań et'l1O'logicznych pl'zepro'NadzQ,nyeh w His.zpan1'l była dziełem ebco.kmjQlwców, ,głównie Amerykarnó'.v ;j Anglików: .ich wyni,ki :pozmtawały 'na ogół nieZ1na.ne w :samej Hi:>zpanh.
Poc:.zyniG'ne ()..;;(a
linio -slara,nia zapoiJ,ie-e mają temu kolornira;1iz'lTIowi.naukowemu,
jak
się ctwarci,e 'nazywa ito :zjawisko ,i prow:a'dz;ić mają do urdo'stępni.e.nia e\tinollogom
hiszpahskim p:'uc Zlrea,!iz'owany,ch w 'tym kraju ,przez cudiZoziemców. Naprzeciw temu !wyclwdzi lm. in. cz'usepisllo "Ethnica", które pubJ.ikuje wie,le takich prac.
Czasopismo to 'wy,dawane jest .pr.z·ez Centro ,de 'Eb1lo.logia Pe'l1insu'lar, .a jego
komitet wdakcyjny
twor.zą CI·audio Esleva Fahregat
i Maria Jesus Buxó Rey;
ukazuje się ono dwa Irazy ,do 'roku.
Tematyczna
orientacja
czasopisma Izamyka się wIszerokich
rama,ch an'tropologii kulturowej
Hiszpanii i ,krajów hi'SzpanojęzycmJYClh; w przypadku
tych ostatnichchodz:i
głównie a badania
prowadzone
w Peru ,i Nowym Meksyku «USA)
pod kierUrnkic'm Clau·dio Esteva Ii Madi Jesus Buxó.
NumercZlternasty
czasopisma
"Ethrn,i'c1a", krtórego :z:awartość omówimy, roznl
się od numerów poprzednich.
Zawierra cm ,osiem a,l1tykułów Idotyczących Hiszpanii,
z których ,tyIlw jeden wylszcdl 'spod p.ióra etnologa h1i's'zpańS'kie.go,Olaudio Esteva.
W)'daje się, iż u.kla,d ten ni'e je'S-t dziełem .przy,padku. Pamiętać ,na'leży o tym, że·
w calej s,truk,tu.rze nau'kowej His'zpa:nii uniwNSY'tet jest w zasadzie jed)'ną instytucją um oŻiliwiającą prowadrz'onie haldań ,naukowych. W prraa~tY'c,eoznacza to poważ.'ne ograrni'c,zenie możliwości proowardz;enia takich !ba.dań,a ty,m samym uszczuplenie ilośei prac naukowych.
Z \bm'ku więc materiałów,
komirtet ,redak,cyjny sięga.
po ,studia dokClna~ne przez elino.Jogów obcY'ch, podtn.Y'lTIJując tym 'SamY'm c.iągłoŚć
wyda,wlniczą i ",pcŁniają.c ,poS'tu:laitaJD'tykoilOlnia1i?Jmunaukoweg,o.
W a,rtykule Rozwój gospodarczy
a klasy
wyższe wmriasi,eczku
his.zpańskim
Ri'ch<lJr,dA. BaJ"1reit(unrweil'lsy1tet iNowy rM,eikSy1k)Olmaw,jla 'W'pływ 'sprzyjającej
sytuacH ekonomicznej <Da mo'biJl.nO'śćIs'połec.?Jną i pojoawiemie s'ię .nowoOibaga'ckieg,o oraz
j€>go sytStem waI1tości isltosunek
,do trardYlcyjnej elity irntelek!tua!~nej mia'sta i jej
wantości. Podslawą
odIa ,tej a<Darl!izybyły !bad·amia Jak,ie prz'eprowadził
Barret;
w p.łn.-wsch. Hilszpanii w llTIials'teezku nazwanym umownie Montesa.
19·
�292
Recenzje
Praca
C:a'lifornia) ParolLia a spoteczeńst"wo: inpoświęcona
}est 'a.nalizie 'Sy.mboliiki parodi.i zwa,nych juegos de contlijo lU!b po .p:rostu jueg-os (zoaba1wy), towarzyszący'ch
najrollmaitszY'm
,świętom i festynom andaluzyjskiej
'wsi oraz ich funk'cji w życiu
jej mi~sz:kal1,ców.
Kolej.ny 'a'l'tY'kułWm'iaima
A. Doug,j.asa (uniwersytet
Nevada) omawia wpJyw
g.ra'nicy h i'SlIpańSiko-fr3 nc,uskiej na 'Wieś bas'l~ijL5ką Echa,Ja>r ,w prawi'ncj,i Navarra.
Auto'r s,twielfdiza, iż ,glra.nica ta w w.i·e!lu a'spektach
ra'czcj~tymulujc
k,ontakJty
aniżc'li je uniemolżl~wa, że wieś ita pr'owadzi ba,r,dziejożywioną
wy,mia,nę kulturową .i ekcnom.j'crvną 'z osadą po dI"ugtiej rslt:ranie .grani<cy, niż :z. p ozo$tałym:i ;s·połecz:no·śc.i-almibaiS'ko-h·szpaiLskimi.
Braca Olaudio Este-va (Ulniversytet Barceloma) Komponenty
psychologiczno-kognitywne
w ekono,mii !wsi hiszpańskiej
powstała ·W opapciu o bada'ni'a przeprowadzone .ptrzez ,niego ,w raku 1963 'Wpln ...,z'ach. Cizęś·oi iProw~ncj,i :Zam,o'fa. we w6i
nazwanej
umownie Muyago. ,kh ceJem miało być doslta1rcZJenie .dalnych dla itnstytucji zajmując.ej
,się !ylia'nowa,niem T10Z!WOjUs'połecz:no-e~k'anomi,c<z:nego .prowincji,
a doty:ozących :za'chowal1 :związanyohz
życiemgoSlpodarczytm
ws'i. ·W częici pie~wszej pracy Eosteva omawi'a Isuruk,burę e!konom.iczmą ws,i, w drug!iej itdeoJogię ekonomiozll'lą lWY'f<a'Ża,ną
'w ,działailmoś'C'igospodanezej 'mieszkal1ców iMuya'go.
terpretacja
Sbanley
Brandes
andaluzyjskiego
(uniwensy1et
<dramatu
folk
I
A,ryktu! piona \Dal\7'~dD. GHmore i IMa;r,ga;ret M. Giillmore (UJniwC'fLSy,tetN·owy
York) Sabre los machos y los matriarcados:
e! mito machista
en Andalucia
je6t
psychoo1ogicz:no-socjcJlo.gicllnym 'situdiUJm z,atleżlnośc\i międ>zy czynnikami
6ocjoekc:momiC'znjnmi a ,ksztaltowa>niem >się osobowości :mężczyz,ny. Kolakwi,ahzm "machismo",
pochiOd.zący od :słowa maaho (samiec), lnie posiada detf,itni'cji o.gMI1Jieak1ceptowa'nej
prze:z psy,chollogów, joak ;j. aID'tr·opologów. .AUltorzy deioitniują lJTIachil~mo jako wzór
zachowania
mężczyzny, który ·impJikujoe usalnkcjonowa'ne
kU1~turowo oka1zywa,nie
hLpe1rmęskości. ,MUnienie tego tytpu Izachowań wiążą autarzy z wewnQbnmymkonfliktem psychiczll1ym między mężczyzll1ąa
kOibictą, jaki rodzi się 'wskutek 'niepowodzeń ekonomrc,znych
męż,ozyllny, \'Ilio,dącą roją kobiety 'w go,podarsi'wie
i nie
pa'rtycypowa'l1'iem mężczy.zny w loka1nym .życiu ,politycznym. W przy·padku anaJizowanE'j Ip:rze:zautorów
o'sady "Fuenmayor"
·cho,dzi ,głównie o ,najemnych
robotników, tzw. jorna,Jer{)s.
KQlJ.ej,ny al'ty!kul Da'vY'da J. G.reenwood
(Cannell Univoróltty) Czystość krwi
a szlachedwow
Kraju
Basków i Kastylii
jest 'szerok,im studium
porówna:wczym
poję·cia 'szlachectwa
u>kształtow'\anc.g,o w literaturze
hiszlpańskli.ej, }ak i w i,nll1ych
k,rajach.
Praca
Davi,da D. G.regory {Darmou;th College} Znaczenie życia m,icjskiego: p!użycia poświęclOlna jeSit za·ga·dnieni·u 'segmcntac}i
Inowoc'l:esll1cgo
ży.cia maniifes'tują,cej ,s<ię.na poziomie śwtiadomoś-c.i indy'Widua~nej. Na przykład.zie
mi'a'oJta Sevi'na aUltar 'stwiendiza, ,że ist'nieje 'nie ,tyl'ko wielość pojc;ć miast:a dla różnego typu iludzi, a,Ie że :zinaczelnie lnada'w1ane ImiacSltupflZez tych samych mieszkahców zmie.n.ia s'ię 'w Iza'leŻtnos.ci od ich .a,kltUlaJlnej.syltuacj>i ż.yciowe'j.
raLi.zacja
systemó,w
'W'l"L'Gzcie'a~tatni artylkul,k.tórego
autorką jest SUIsa.n T'ax ,de Freema1n (uniwerl,jlli'noi's), pt. Wda'Ta i mody w reLigii hiszpańslviej:
uwa,gi na temat przestrzegania pmktyk,
alnaj.~zJUjelniektóre prZejalWy :tzw. relig!ii ludowej, pl1wmialny w :niej
zachodzące
oralz 'zja'W~stko popu'1a'rll1ośd pewnych f,orm pOlbo<ŻJnościludawej. Awtorka dO'k'OInuje ,i-aJkże a'naJ1izy idCitychcwsowego .dorohku ba,dań ,nad religią 'J,udową
i stwierdza, że .przyjęcie p~z'ez ba.dac;zy z:a'sugerowanej prZiCz :KośC'iół .ctei,i·nkH właściwi'e 'poj.mowalnej relligii prowadlli do usunięcia z pol'a widzenia badacza "pO'rej
.części w.iemzeń. nie 31probowa,ny,ch pr,z€lZ Kościół;chlOdz·i
Lu /i:łównie o "inne" sy~
sytet
�293
Recenzje
s.temv rWierze!'!, które są cZYimś więcej ,aniżeHi 'sy;stemalmi ,meidycyny iludowej czy
kontroli Ispołecznej.
Numer cztelnna'sty "Ethlnka" z'amyka Memoria del Centro d,e Etnologia
Peninsular .inrformująca ,o dz.iala!lnoś.ci bada,wczej 'i dYldaMyezJDej Centrum.
ZeSitaw probilematylkd zaprezentowanej
'w ty;m 'ilUiffiElfzeodizwicJ1ciedla w zmacznym stopniu :aktua,~ne ,tondcmcje w h~sZlpań'skiej arntrropologii kulturowej.
Wysoki
poziom cz'asopi'sm,a pOZiwala sądzić, że malrlgima'l,na do1tąd alntropo:Iorgia hiszpańska
konsekwontmi'e dążyć Ibędzie do objęcia na'le±nej jej ,pozycji krÓilowej nauk rhumaniSity,czlnych. W .ka,żdyJm bą!dż Irazie Inajtrudmiejrsze przeszkody ,zos,tały jlUż pokonane
i niklt ,nic wą,tpi, jak to jelsz,cze ni'edawno miało m,iejsce, w Izasaldność obecnoś,c,i
tcj Inauki na uniwCiJ1Sytecie ,hiszpańskirm.
Janusz
Kunt
Enna, TemeWk az AggteLe:ki-,Karszt falvaiban
Deibrecen 1978, 'ss. 1,52,,iI. 94.
(Cmentarze
Borowski
wiejskie
okoliC'
AggteLeki-Karszt),
Katedra Btnografi,i Uniwensytetuim.
Lajosa Koss'uJtha w DebrcClzynie Irozpoc'Zęła wydawanie
nowej sellh: "Studia Foil',kJlari,srtircaet ':E)thrnographica". 'W krótk,]m
czasie ukazały <się trzy Itomy, wIstarrannej
'sz-ade grralfkZlnej, z 'k,tórych Itrzeci:
Cmentarze
wiejskie
okolic
Aggteleki-Karszt
stanowi prz,edmiot pOlni'ższego omówielnia.
Tytuł opracowania
jest Inieco mJMlący, Zbyt skr'o'mny, gdyż autor nie ,tylko ppezentuje ,cmcrnta:rze wiej,slkJie, ich usy!tuo,wanie, budowle 'c'memtal1I1e i przede wszystkim arnali'zuje bog,atei
różnorrodnetYlpy
nagT'olb'kó'w, rale 'SrtaTa IS.ię także ukalzać
całośrCiowy obra,z miejls'ca lobrzQdowości po~rzebawej,
rhalrdzo s,Z!e'roko
rozulmianej,
w kuliturze ,badalnych wsi.
l'ntensy'wme 'ba,dania Iterenowe przeprowadzone
zo~slt'ały w trzech mteJsco1wościach (Szala'sa1rdó{ TcrrelszJternye, Ege'11sza,g) w pMnoony,ch 'Węg.rzech, w okohcach
Aggteleki-Kar:szt.
Tere·n ten jest badalny prZ!ez Katerda:ę Etnoglrafii 'VIi Debreczynie,
której absohventem
jeiSt autor pracy, a sama prae,a palwstała darko ISlt1udiulmdyplomow.e.
Północne Węgry, trakrtowane ja'k nasłuszn!iej .jako pomost między rku1liturą Karpat a kuHurą Ni,zrnyWęgier:s'kirej, ordznaczają się zalrówll10 interersują'cym składem
etnicznym ludncści ,(zmaczlny procell1Jt Słc)\v1ian), jak i stanowią :mozaiikę wyznaniową. Mieszkają rtu katohcy,
protestanci,
ludność pralwosławma oraz licz'ni Żydzi. Oczywiście, ,ka;:;da z ty,ch ~rup ma nieco inne rzwYicza}epogJ"Zebo'we, nieco .inny
stosumek do zmarłych, różnią ,się także uŻY'wlaną symbolliiką.
Obrzędy Ipognzebowe inlteresowały
etenogra'fów węgtielflskkh ord da'wna, ibadarne
były jodnark w oderrwalniu od Icałoślc'i ku!litury. To, co autor to,ta,1lnie nazywa ,,'kiUllturą cme.ntarzy", analizowane
było w rozbiciu na ,niewieilkie elementy. Zra1tracano
W tEln sposób caŁościowe widzenie zagardn1ienia.
.Przec'iwnietral.kituje
,probllematy:kę omawiaJna praca, Łą'Cizy taml, gdzie doty,ehczas dzie'lclilo. Powls/tał Ikodoł, do któr'eg,o wnz-ucono infonmacje ,z pOlZlo,ruodległe:
rozwój i ,charakter osadnictwa W'i~jskiego, produkcja
i 7Jbyt nalgrOibków, \Symbolika
przeds-taJwie!'! nagrobnych, ,przmieg pogrzebu i .Zlbiór rOIWOCÓw
na cmentarzach.
Formy grobów oma,wiane ISą :w ścisłym Zlwiąz'ku z przejalwra:mi oelebmcjri umarłych,
i:nformaoje lI1a temat zróż'nJicowania s'połec,Zlnego :i eltnicZJI1e:gowsi Isąlsiadują z opi-
�294
Recenzje
sem p Oiws:tałoki ,tradY'cyjneg.o k·u1otu Z1I11a'rłychi próbą oklf.eślenia światopog,lądu
opisywamej s połe'Clznośd.
Z ;j;ej mozaiki wyła.nia się lo.gic'~na .teza (z udowodinlien:iem jej ze wz.ględu 'na
lakolIl:ic'Z!lJO'ść
pcwny,ch f.ragmentów ma autor niejaki kłO)pot), ŻJekUll'tUlrawISatlo sltrU:ktura·Ina całość, na 'którą składa 1się "wieś żywych" i "wieś ZJmarłych". Kontakty
tych dwóch częśd 'cał'ości, jak również j'ejfU/nkcj OInowaonie realizuje 'się w każdym punkc.ie trwa,nia .zgodnie z kodem ku:lturowym moż!i'wym do zbadania pJ~zez
odpowiednio przy,gotowaonego badacza.
Uprawianie
".ku'~tury ,cmenta'rza" przez 'społeczność jest gwarancją
Itrwałośc;
tej społecZJnoś'Ci. Zmieniają ISiięjej człomkowie, Ieoz sama :;połec'Zil1ość trwa i reaHzuje pew,ne r'eguły, które znaj:dują symbdliczne od:z:wielrciedlenie 'np. 'w układzie
przes.trzennym
,cmentarzy, charakterze
nagrobków,
przebiegu obrzędów pogrzebowych itd. Polożeniie zaś cmenta'rzy, kh niejako zatopienie w otoczeniu bio'lo.gicznym ,razem z 'tj'lm, c,o iPoW1staje jako dzieło rąk ,ludzkich (,groby, budj'lnJki 'omentarne, drogi itp.) to - .zda.niem autora - 'przejaw, Isymbol raczej, więzi człowieka
z naturą, obraz - znak ,cY'l'kulacji życia, ,k,tóre, aby s'ię odradzać, mU's'i ,zaakceptować śmierć.
Praca mi'ejscami je':;t wręcz fascY'nująca, uka'zuje og,pomne in't'elektualne możliwośc·i 'płj'lnące z 'za'stosowamia a'na'lizy stI'U'ktU/raa.no-lS·e'miotycZJnej,altbo raczej s,emj'otycZJno-:f\UiIlIkc}ona'l'nejdo ba,dania z·a·ga'dnieI1 ,taki,ch, jalk o,b,nzędowość spolecZJna,
gdzie c'pis jesrt za'1edwiepu·nkbem
wyjśda.
Autor Zfelsz:tą, co j;r,zeba pod]{1reślić,
otrzymał doskonałą i wszechstronną
szkołę e!'nog'rafic.zne.go opi's'u, z 'czego umiał
w pełni skorzystać,czj'lm
zd,aje s·ię róźmić od wielu poJ.ski,ch zwolennfików nowoczesnych ~once:p'cM Imerooldolog.icZJnych.
Omawia!ne opracowanie
nie jeSlt bez wad. Za podSltawowy brak uZJnać należy 'niewielkie oczyta'nie autora w świaltowej literatur.ze semiotyc.znej. Często odnOSli się 'W1rażerilie, 'że au'tor z trudem ,dochodzi ,do stwierd:z.ell .do.Ść da:w:no jU'ż
przez ,semiotykę 'kultury UiZJnaJnychza Ipod'Sta'wowe. Gdyby pracę opl'zeć na JU'(
zbudowanych
pOldstawRch lteorety'czny,ch, Inabrałaby za'pewne w 'wielu miejscach
większej ,precyzji, biowliem drugą wadą - dość jak się wydaje i'stotną jest
niejednoznaczny
język opra'cowamia, a nawet poja!wi'ające się It'll i ówdzie 'iry'tującc
pU.5lt'osŁow,ie.Przydałaby
się talkże wiięk!s!z'askłonność au:tora do redukcji po'dia:wany·ch f;ak,tów, ni,ezawsze
- jak wi·emy - ich ·i:l,oŚćpodbudowuje
liezy, ZJda'l'z-asię,
że je za'Ciemniia.
W'slzystkie Iza.rzulty lnie przesłonią }edna.k wnic'sku, że węgierskie ś'rodowis'ko e<tnograficZJne wydało kdlej'ną pracę na dobirym Ipoziomi'e, pmcę limpirującą i godną
wni.kJliwego zainte'resowa1nia. Oieszy to 'tym 'bardziej, ,że wyslZła ona ,spod pióra
przedstawj.ciella naj:młoaszeg'o pdkdJ.eni'a etnografów.
Ryszard
Ivan Bal,assa, Guy<la OI1tutay, Magyar
ss. 744, fot. 3'81, .rys. 231, mapy.
Neprajz,
wyd. Corvina,
Kantor
.Budaipcst 1979,
Wydaje lSię, że 'nastąp.ił Oibeonie 'w węgie.rskioej etbnogJraf.i oklfCS syulltezy zebraT1e,go poprzednio materiału, dodajmy, ,nie:ZJwy'klebogatego, wszechstronnie
oŚW1ietloająceg·o IpClSzczególne dZliały Iludowej kuhtury Węg·ier. UkalZuje się od pewnego c,za'Su ZJnakOllni:tyLeksykon
węg,ierskiej
etnogTajii,
wprzygo~owalfJil\l jes,t mon,umell1ota'l-
�Recenzje
295
ne wyda wnJicuwo Etnog'rafia
Węgier, Wlres,Zlde pojaw.iło się nliedaw,no papUllalI'Ile
uj~ie
tego za'gaiCinieni'a w doskonałej
"zad'e g;raficzmej, która ,róWlnie jak ,treść
prezent'owaneg;o ,dZ!iela stanowi rodza(j sens'acji mau'kowej.
Etnografia
Węgier, albo I'epiej Opisanie
ludu węgierskiego,
,to -pra'Ca dwóch .zaslużooych,
wybiltny.c,h IwęgieI'skich ebnografów,
Ivana :BalaS'sy i Guy.lii Ortutaya.
Zwla:szc.za ten ,ostaltni przez ,dlugiela'ta
(Zimalrł IW 1978 iroku) ,był pra1wdzhvy,m
symbolem 'c.tno@miii węgkll's'kiej, dla dobra 'której wykol1zYlstywał swoją wysoką
pozycję w życiuSlpolecznym
i politycznym
Węgier, swó:jogromny
autorytet
'badacza j dziabclza pań'Slhvowego. Był Ortutay
'ni,e t}~lko wybitnym
o.rganiza'torem
życ'ia nauikowego, POlpuil'aryzatorem nau,ki, al·e .róWlnież wtniÓ!sI do etnog1ra'fii węgiersk,iej wkla'd niemożJli,wy do prze OCiZ'en
ia. W!spólautombw1o popula.nnona1uikowej
m onu m ol1ita:llnej pracy Etnografia
Węgier
jest w ,dorobku byłego Dyr'ekto,m 1ns,tytutu Etnografii
i !Folklorystyki
Węgiel1skiej Akademii
Nauk jakby ukoronowaniem
wieloletniej pracy.
Nie sposób w krótkim
omówieniu
oddać rozma,ch tej niezwy,kle iń'teresu.jącej
kS'iąż'ki, która ,stalnowi ·nie ty.l'ko pr,zykł.ad dos·konale wyko.nanej
pracy naukowej,
ale również jesi WIZ'o,pcem pqpul'ary.zl<l'cjli, jaka może Hczyć na s<zer:o<k~oddżrw:ięk
społc'czeńsltwa.
Dzieło podz'ielone j.est Ina pięć zasadniczych
częś'ci, nierównclmierny,ch
co do
objętości. WSItęp, to rodzaj wprowadZJeni'a <do 'ZJaga,dJn'ieńgenezy Węgrów, próba w opar.ciu o najn.owsze ,u~talenia naU!ki - u;mie<sz'cz'c-n:iaich wś<rótd ludów świata
i Bure·py. Daje rówlnie'ż ,zary,s ,dziejów abnograHi węgiel'sikiej, stan obecny badań
na'd kU1btUJrą11u:dową,,a także próbę regiona1lj,zacj,i jej .p,rzejawów.
Wlaśdwy przegląd ejmo.~rafii 'Węgier rozpoczynają
autorzy od prezElnlta.cj.i tzw.
kuJtu,ry spolE:<czlnej. Rcdzuna, Jej organ1iza,cja, zwiąZJki rodowe,
podJział ,społecz'ny
w obrębi'e wsi, przejawy
dZ!iałań zespołowy.ch, formy samorządu
wieJskiego, kontakty :towarzy's'kie, życie 'rEiligijne, adpu'sty, targi, jaumalrki i·td. doczek.ały się tu
lak{)il1i'c,znej, 'lecz jedinoczoon<ie ,precyzyj:nej Hlnalizy, 'która Ini.czym 'nie rezygnując
z za'9tosowanlia warsiZitaltu naukawC\go, SltanloW!ijednocześnie
pnzykła1d pOIS1'ugiw'ail1'ia
się językiem ,da,lelkim od hcrmetyczmośd,
przej,rzysltym i nie,zwY'kle treściwym.
Część Inastępna, najcAbs'Zenniejsza, ,niesie zarys materiallnej kultury iludu węgierskiego, lila którą ,składają 'się :m. in. budown'ictwo,
zaTów,no mies.zkaLne jak i gospo.damzc, zajęcia Iludu, pożywienie,
rzemiosła, g,trój, 1u<dowe zdobni>C<two Ltd. Obak
tych za,gadnicń mamy ,Lnt:eresujące roZJważania Ina temat C'9a<ClJnic!twa,
"przeSltI1z'eni
ku!tu,ro'wcj" wsi węgierski'c'j, ki·erunku i g,iły wpływów 'ościennych.
Wszy.sbk'O to
zadziwia zdumiewającym
wyważoniem
ma,terialu op'isowego .i analizy.
KoIlejna część to tak 'zwalna przez \vęgie<l1S'ki'C'he1tnog)r'afów kul,tura umysłowa,
czyUi :rae'zej z;godnie z 'naszą ,tradycją mazElWlniczą - duchowa.
W częś,ei Itej
prezento,waJne są uwag'i na temat 2Jró±nkowania ,gwar l,udowych, .muzyki, &piewu,
tańca, hog'ato jes,t tu rówmi'e:ź pI1Z.eds<tawiony foJklor IUS·tny, nie tylko w opi''Sa'ch,
ale i iW cytowany,ch obfi'cie fragmenta,ch,
a ,także zwyczaje rodzirune, idoroozne oraz
W'ie:rzcnia ludu.
W Inastępnym, już koń,cowym r'ozdz:iale, <l'utOI1zyza:sitanawiają się nad ,chararkteTem ku,btury Jludu węgierSIkiego, .daiWny:m i lWlspókzesny.m" analizJują wpływy
zcwnętrZJne i ibodź.ce wewnęt<nZll1e, kJtór,e złożyły się lIla ll'i'ezwykJe bogaty ,obraz
dokonań ,ludu, jego brwaJ.ość na'wet w warunkach
,ży.d'a współcZiesnego, w wa,runkach pnzemialn. IW tym roZ!dz;iale - ja'k rówlni'eż winych
,jjr,ag)menta,eh pra'cy z,byt ma10 U'wLdoczniano Irolę Iwpływu ma kSZltaUowa'nie lsię ludowej kuLtury Węgier mniejszości narodowych,
zwł'aszcza Slowian, żyją.cych na daWlnym j współczesnym ,obszarze Węgier.
Pracę kończy ;boga·ty wybór I1teraJtury, s,pi" <iluSItracji i Tys'unków.
�296
Recenzje
Etnografia
Węgier 'odzna,cza !się jerdnooześ!rrie nieZJwyiklIe staranną,
boga tąi
w
sumie - można wręoz stwierdzić
- s'ensacyjną szaltą ilu'siracyjlną. Ki'1ikaset fOltogmafii i rysunków
(te dla ułatwienia
aektury znajdują
się na marginesie
tekstu)
posiada nie ·'tylko Og)romnewaJory
Ipo2ma:wcze, ale ró,wnież wy!soką rangę ar,tystyczną·
Tak wspaniale
pomyślanego
:i przeprowad:ZJonego pnz'cdisięwzięcia, jak prezentowana
pozy,cja, zarrówno z punktu w1dzenia naukowego,
jak i POrpularYZiators'kiego, 'próżno s.z,ukać w europejskiej,
a być może ri 5wia'tCJIwej oIJnografii. Etnografia
Węgier ,stanowi bez wątpienia
znakomity wZJorz'ec, rl1a kitórrym można:by się
i li rna,s oprrzeć przygotowując
populalrny zarys kU'litury 'ludowej, na kltóry - jak
sądzę oczekuje rynek wydawn1czy ,i :który Jeży prrzecież w mo,ŻJliwościach polskich einog'rafów.
Ryszard
Masopustni
tradice.
Ludovci kuLtura
a soucasnost.
Tomes. Svazek 6, Bimo 11'979, iSIS.190, 'i!lusbr. ,123.
,Kantor
Red. Vacllav Frrolec
Josef
:PreZCl1rtowa:nytom jeslt piąltym z s,erid Ipoś'więconej kulliturze ludoiwej we w.spółcfleSnOŚ'cQ,prIzygrGtoiWanYimpnzE'lZ śroldiowilsik'Oetnogmfó,w czeskricih z Binna. Re,daktorem rserii jest Vadav Frr'olec, a redakItorami
,tomu !wspomniani V. FrrCJIleci nieżyjący już J. Tomes.
Książka zawiera
wyrbralne lreferaty ,wygłoszone Ina MiędzYlnarodowej
Konferencj,i w Smoleni:cac:h w '1977 roku, 'poś,więoolnej ,społecznym funkcjom i związkom
międzyebnicznym
zwyczajów ludowych'w
Karpalta,ch Ii Ina Uałkana,ch.
Całość tej c'iekaJwej pracy z.:biCJIrowejmożna podzielić na bl!ka ,grup 'tcmaty'cznYiC.h. I stanowiią ar:tyikuły aUlt:o!rów oZJeslk'i'ch i sł'owla:C!ki:chpoślwięcone
probilematyee
,teon:lty,czmej i metodologicznej
Zlwy,czajów ii 'Ohrzędów oraz przedstawiające
,Zlwyrcza,iekarnawałowe
,i za'pusiime na obszaJrze całej Czechoslowac}i.
Witej glrupie ZJnaJlazł ,slię ,j'alko pieI'w!szy i'l1tef:(~sujący ar,tykuł O. Sirovaitki FoLkLor
a obrzęd. Za,wiera on :,prrezen:tację i u InaJs 'podejlmowarnej probllematykli ,dotyczącej imie,js'ca iobrzędu w kru1tufze Iludowej i foldor.ze oraz stanaw,usko teorety,czne
i ,metodologiczne
autora. Następnym
jest artykuł E. Horvatovej
SpoŁeczna funkcja zwyczaj6w
karna,waLowych.
AUltOI'ka podkreślając
lich ,dawIność i lpowiązanie
z "ka1:l."ll'daI'zem gospodaJI'czym"ws,i
omawia formy magiozne IZJwiąza'ne z cykilem
zwy!czajów prze'dwio.se;nnych, zWflacają'c uwagę ina ich Istarrąfiunkcję
odnoszącą slię
do ma,gri'i 'wegetatywnej.
Inną funlkcją według aUltorki jClstfu'l1'k'cja Iludyczma Wiz,rasiają,ca obec'nie przy równocIZie'snY'm z<J.l1Ii!ku
ma,griozmej. Oie'kla;wym jes1t ZJwrócenie
uwagi ,na ,częste wiązanie te,goZlwyozaju z Ii,cznie ur:ządzalnymi 'uUż przed pos'te:m
weselami.
Tekst ilustrowany
jeSlt przyśpiewkaJmii 'charakterysltycZJn,Ylmi dla korowodów zapustnych. Alr'tykułJ. Tomesa Czes:k,ie i sŁowackie zwyczaje zapustne i ich
warianty
w innych krajach,
zwra,ca uwagę 'na Iróżme 'formy dbchoidzenia tych zwycZlajów tak na ,ob:sziarze rC:zech i :Słowacji, jak d 1nll1y,ch:krar,jów Europy, a SZlczególnie SłowiańsZlczYZlny. rSZiczegółowo iomów;ione są tu i Ipo.rów'l1ane Itak postac!ie
,i irch malski IZ zespołu chodzący'ch w Izapus:ty, jak i Itrekstyśpiewanych
piosenek
,omz inne formy 'towarzyszą'ce. Częś.ć ogólną zamykaarltykuł
V. Froka
poświęcony metordiolOlg1icznym alSipelkii'ombaidall nard obrzędem ZJa1pusimym na zachodnim
:kirańc:u Ka1rpait I(VaJlasis.ko"ISleslko KQpanke, HoriiarC'ko, Za!lesi). W przedstawionej
prorpozycj:i meiodorlogkznej
ZJwrarca uwargę na płodrność 'podej.ścia do anar]izy zwy()l'Jaju lzapulstne,gro poprzez t'eorię społe·clZlnej komurri'ka'cjri. M,als'ka, (strój, taniec, pio-
�291
Recenzje
s'enka .pełlnią według aUJtora funkcję z'naczą'cą ,(,patrz podejście semioty,ezne). ,Bardzo instruk;ty'Wna ,tablica uwzględniająca
takie ·elemelllty skłaod01We:zwyczaju, jak:
nazwc; regionalną,
,c'Zas, ,i;nicjatora, 'uczeSltni'kówczYlrmych
(zespół wy:s'tGlPu1ący),.
uczeSitni~ków od bicra.jącylch., prowa;dząc'ego poszczególne
e!lementy 'chalfakteuYls;tycz-.
'fie dla daJ!1ej grupy regionalnej, k,ierunek oddZ1iaływania, !formy ItowaDzyszące OlraL,'
ocenę rc,a!'iza,cji, pokazuje
w :sześciu regi'onach :zacho.dni-ch Karpat.
Artykuł
zawiera równici. pl"Zykłady ~l,u~trujące taib1i'cę 1Il1ateriałememp.iryoznym.
Czc;śćIl
.(0 arty<kuły
zawierające
'op~s 'zw;)"czajów ,zapuSl!mych w IpoS'z'c:zcgólnych regionach CzcC1h i Sł01Wacji. Tu należy .już tekst Z. Apa'thyo,ve,j-iRusnakovej,
który choć stawia \V tytule pytanie teoretyczne
Obrzęd czy gra, egzemplifikowany
jest 'kcmkrCltnym terenem, ,opisem IZwy,czajów ikar-nawałowY1ch 'Z okolli,c Saon-orina
na Słowacji. Tak samo ina pogranic'zu obu c'zęś'ci '5'toi a'rtykuł A. !Su'Mki O problemie wspólnych,
interetnicznych
elementów
zwyczajów
zapustnych
na pograniczu.
po!sko-słowackim
na Spiszu. Wy:korzY1stując literaturę
i materiał Iterenowy wska·zujc na wy,mźnie Z'bie7me ,elementy :ta'k w Ire.kwizy.ta'ch 'cho,dzą'cy,ch izeoSiP0łów,jak
i ś'piewanych piosenkach
obrzędowych.
Opisem z,wyczajów za'pustny'ch na pograniczu południowych
Moraw, 'oMzarze za;si'edlonym w Ilata'ch 1945 - 194:8 (po osadi!1ikach niemieckich)
zajmuje się E. Vecerkova. Liczne przekształcenia
i nowe elementy w zwyczajach ,zulpustnych i iinnych <zwyczajach i abrzędachludowy,ch
'mają
tu 'Swoje źródło, wedlug ,au-tork,i, nie tY1l'ko w ,prZJemies'zan-iu osadników oz lI'ó;imy'ch
.stron kraju, ale i wzmi'Ell1'ionym typie gospodarowania
formie Ikolekity\\mej.
Można tu zaob5cnvować pewne alDa-logiedo sytuacji na ziemiach za'chodnich i IPół'nocnych Po1s'ki.
Tej Irównicż proble.matY'ce, z nad5'kiem <na obserwację
W'spólCiz€snyc:h .przekszta,łc-eń zwyczajów
zapustnych,
pośw,ięcony ,jest artykuł
A. NaiVrati'lo'velj. Forma'mi tań,ca Z,a,puSitnego zaj,mujc .się S. DUiek, atal1'cem ,za.pu&!my,m ,;Pod szable"
P. P,opC'lka.Blcmenty
IzapuSltne I(maski, Korowód taneczny) w IZwyc':z,ajach ;weselnych ma 'południowo-wiSchodnioj
Morawi'comawia
w ;9wojlm artykule L. Tarcalava,
'a powiązaniem
zwyczajów 'mpustny,ch z i'llInymi zwy'clZaja,mi dorocznymi
i .rodzinnymi M. MuS/inka.
C"zęść nI 'tomu ,to alrtykuły reprezentantów
'innych <krajów. O poLs!ktm 'ZJwyczaju Izapu:stmym pi'szą K. KwaŚiD'iewi'czowa ,(Zwyczaje zap'l1stnew
PoIsc,e) oraz
R. Tomicki ,(ZaVltsty w Po!sce - strwktwra i funkcja ,ohrzędu). Bułgam~kie zwyczaje·
IzapUJsbneomawia M. Va:si:!ev'cova w a,nty.ku<leStTu.ktur'a, funkcje i pochodzenie bwłgarskich wiosennych
obrzędów zwiqzanych
z zapustami.
V. K. So'kJlo,vcova pi'sze'o Współczesnych
sło,wiańskich
i regionalnych
zwyczajach
zapustnych
u Slow.ian
Wschodnich. I wresz,cie węgiersk'ie zwyczaje Izapusltne odlnajldujemy u iZ. Tal'braiovej.
T,en interesujący,
bo 'pozwalający ,S'pajrwć syntetycznie
na ,problematykę
czajów karnawałowy,ch
i zapustnych
Itam, i,lustrują wyjątkowo
interesująlce
gra1ie. Ka'źdy ar'tylkuł uzupc1nia ,bibliogra:flia przedmiotu.
zwyIfoto-
Anna Szyfer
A. K. ·Pisar'cz:ik, Nar,odna-ja a:rc·hi:te·kibu'raS,a:mar'kail'llda XIX - XX ww. ~Po ma- .
Ieriałam
192'8- 1'94'1 gg.). Alkademia Nauk Tadżyckieij IS!SR. In:stitut Istorii
im..
A. Don~s'za, Izdaticillsitwo "Doni:s:z", DuszaJnibe 109'74,ss. 1'39,11Ulsltr.
A'ntonrna Pi'sare:zyk ;jeM autorką
szeregu 'p.ra'c na'Ulkowy,Cih .i popullarY1zator5kich ,dotyczą'cych ar,c'h:i'tekbury, buidown~ctwa
i 6ZJtu'ki ,}udów A<z;ji Środkowej"
UkońCizyła -studia na WyldzJia;le Ws,chodni:m (PańJstwoweg,o Uni;wersytelt-u Środkowo-
�.298
Recenzje
. azjatyckoiego I(SAoGIU)w TaJSozkemcie'. Pracę €Iunog.rarfa li język07Jnawcy rozpoczyna
w okresle :m.iędzywoj.emnY'm pad 'kierunkiem prof. :M. S. Allldrjejcwa. Od roku ,1924
ucze:st!niczy w o.rganczowa<ny'ch 'przez niego e~s.pedycjach naukowy.eh, międiZY innymi w piclniersk~m .pr7:ed:sięwzięc:iu jakim ,były kompleksowe
bada'l1lia życia
'j 'kulitury
mieszkań<:ów pami~skiej <dolilny ehuf 2. W ,Ja'tach '1937 - 19'40 A. Pisar. czyI!.;: pracuje
w Muzeum w Sa ma:rka'l1dzie, pQo~więc.ając 'tenc.za!s 'na gruIlJtowlne
badania Iterenc-we, J\:,wry.ch reZJUi~tatypUlbil,ikuje 3. Zbiera ·także rmatenialy do ,dokitoratu,kltóry
na's'tępni'e Ibroni IW 1945 roku 'na Wyrdzia,je Hi.storyczJl1ym SAGU oumymując
tytuł karndy,data 'na uk historyczmy,ch.Przedsta'wi,clna
wówczas praica pL:
Samarkandskije
żylyje
doma i kwartalny je meczety
XIX - XX ww.4,
sltanowila
podsumowanie
dotychczasowych
badań na·d hiistorią oS'adnicbwa i ró;i.norodnych
form budownictwa
ludowego 'w okJręgu 'SaJmarka'n:d7Jkirm.Podjętą Itc.ma,ty'ką autoIrka !interesuje
s'ię Ina,da'! ;j p~zez wiele ftat uzupełnia ,swe \S'tudi'um o nowe dane
.,pochodzące z okre:su powojennego. Plre'Z;e.ntowanaobeonie
kJs'iąż'ka j'e3t ·ro(Z'swirzoną
.i poprawioną
'wersją rozprawy !doktorskie.j. W roku '1948 A. K. P~saTczyk ·pracuje
w pOiwstałym IZ.i:n1icjOJtywyM. S. Aondriejewa Gabinecie Et,nog'rafii i Ar·cheo:logii przy
I-l1JStytu<Cie
Hi:s<tor.iJiJęzyka ·i JJi:ter-atury Tadży,ckiej FiEi AJka,demii Nau1k ZSRJR. Należy do naj'bliż:szych w\Spóbpracowmi'ków M. S. Andriej.ewa, a po .jego śmier·ci przy:'Ytępuje. ,do redakcji Ipozostawionej 'PI1zez Illi'ego ,sPus'c.iZ'llY.Jarko samodzielny
pra,cowlni'k TI'auki, A . .K. 'Pisar'czyk or:gani:z;uj.e.kol'ej,ne ekspedy'cje ,do obw,odu kubiabskiego
.i garIr.slk'iego 5. W le5.l ,r. w utworzonej
Alkademii Nauk Ta,dżyckiej SRR A. Pi~aJH:zyk obejmuje 'kie.rowni,Cluwo Dzi,alu Etnografii
'I'nS/tytutu HiJs'toJiii An:heologh
i Etnografii.
'Pirzy Itej pla,cówce uworzy Itakże Muzeum Amcheologii i Eunograifii
. >1m. iM. S. Aondni'ejewa, do :Mórego podczas rozłi-cznych 'Podróży :naukowy.ch aktyw. '7lie \Z!biera ekspcrnaty. Od wli€Jlu ilat związa:na z ośrodkiem naukowym 'w Tas'zkencie,
.·zyskała sdbie "lawę ·dOlŚwi'adc'ZClnegoIb31da'ozaIterenowego, s.wietnego ,zmawcy 'kultury i języków, głównie za,ś Tadżyków
PaJmi,rSlki:ch. iNie ma pTawi.e pra·c iil1nych
·ii),utorów z drZ!iedzli:nyLS'7Jtuk<i
olltdowej i ,budownicrtwa Azji Środkowej
bez odwoly'wamci.asię do rdo:robku .nauikowego ·i a,utory1etu A. K. P,iJsa['czyik.
Recenzowana
'ksią'żoka Ima na tle ·mny,c.h prac aUltorki znaczenie 'SzczegÓ'1ine.
Tworzona .w ciągu praw.ie 30 la,t :zawiera materiały,
kJtóre :ukazują 'pI'zede wszystbm
Ipfooces prz·e.mialny ,t,radycyjonej ikuHury okręgu Is.ama,,·kandZlikiego, w rtym
także układu przestrz'ennego
mia'st, [Ol1m rifunk'cj'i budY'nkórw mlieszk,allnychi mc'czetów.
Zawier,a po'nadto szere.g 'Slz;czegółowyc'h i:nJonma'cj1i o :sIt)"la'ch, Itechnikach
i zdobni,otwie s.to.sowa,ny,ch w 'bUidownic·twie, łą,cznie z ich 'typologią.
Kisiązka s'kłada się z nas'tępujących
'częśoi: OgaJ'na 'char.akiterysty!ka domów
mies7Jka!Lnych !i Imc-czeltów SamaJr'kandy; .Materiały i ,kol1JStruikcj,e budo'Nl1a.ne.; De<ta.Ie alf'chite'ktonkzme i rozwiąJmnia ZJdO'bnk7Je;Siedzi.by podmiejoskie ,i kh .dekoracje.
Panadto
zawiera przYlpisy i wyka:z :t:el1m.inów s'tosowanych w budow,nic,1Jwie. Cenny jest także wykaz ,;z;inwCIIl!taryzowaJny,ch,obiektów i ·nazwiska ~n1'or.ma't(}.rów:mis·trzów b uJdown i,czy·ch, c.ieś,ll, malarzy
i rzeźbiarzy.
Zami·eszczc<ne iW 'k.sliążce foto-
1 Uwagi
·biog:raficoz.ne por. Z. JaSie\¥ic.z, Etnograficzna
działalność naukowa w Tadżykl.."tanie, ••Etnografd.a
Polska"
1967, t. 11; tegoż, Etnograficzne
ośrodki
w Uzbekistanie, tamże.
'M.
S. Anc!riejew,
Tadżyki doliny Ch"t, t. 1, TaSZlkent 19:;3; t. 2. Ta''7Jkent 19:;8. W tomie
drugim
A. K. Pisarczyil< zaomieśCliła swe o.pracowan1e
p.t. 2:iliszcze Tadżykow
doliny
Chuf.
• A. K. PisarczE~,
2:iloj gorod.skoj dom Buchary
i Chlwy,
"Architektura
ZSRR"
1937,
;'nr 1.
ł Ręko.pis
w Archdwum
Działu Etn<>graf<ii Lnsty,tutu HlLstocii Akademii
Nauk Tadżyckiej
'''SRR.
I A.
K. Risarc.zlk,
Kultabskaja
etnograficzeskaja
ekspediCja 1948, ..17JWiestija Tadżyckoj
'filjj,
Akademii
Nauk ZSRR" 1949, t. 15.
�Recenzje
299
grafi'e ,i ryslun'ki, wykonane
przez ml!toI1kę i pu1bliikow<lJne·tu po raz pierw~zy,
iluskują i wydatnie w,Zlhogacają op.racowanie. Calość u:kalzuj.e miej.s,ce ,budownictwa
Sama'rkaJndy na Jti).e'naj,lj~i'ŻJs.zych,regionów bucha:rskiego i fel1gań:sko-,taJsz:kenckie,go.
:Po wnikliwej
a,na,]iz,ie lfoO'Zp'lanow<lJniai ,konstrukcji
domó,w 'mi'€\sz'kailnych SamaI'kandy, .aUlto'rka Iwyrói:nia następujące
ich typy: cią,g jednotrak·towy
si·cni i 'bZlby
z ustawiclnym do nich pod 'kątem 'prostym aiwanem, tj. ,podpa,rrtym kilkoma kOilumienkaJmi daJ3zkielffi, .tworzq·cym werandę;
dwie izby położone rów,nOi).egde,Illaprz'eciw .siehie, połączonc aiwanem: ·typ domostwa z1))'iżony do fergań's'kiego, w którym
aiwan nie jeSit lpołączony iZ izbami mi·esz'karlnymi i u,S!tawiony jest 'naprz'ecilw domu
uraz cały s,zemg mes·zkaó jedno- '1UibdWluiZJbowych :bez aiwaTIu. W€dłurg au:toIlki, ten
stan 'rzeczy jcs't rezullta'tem wie!opokolen'iow)"ch ,do~wiadczeI1 budowll1i·czy·ch Zlmierzających 'do takiego Uista'wienia domów, alby 21mniejszyć odczUlwail'ność zmia'n tempC.faJtury w ciągu dnia a rta,kże pór roku. Upośl·edzo'na 'Pozyc'j.a kobiety W rodzinie
decY'dowała ois>tnieniu
,niemal w ,każdY'm domu 'części zew.nętr.ZJnej bierun,
prze.znaczc'nej dlla mQżczyzon i goś>Ci ora'z Iwew,nętmznej - darun dla ·kobiet. Duże
znaczenie, uwal1UnkOWalne względami kuHurowo-spoleczmy.mi,
m,iał·a i7;ba gościnna
mech mon-chana,
która ~tanowiła niekiedy
odrę;bny !budynek w zaglrod1Jie. Stopniowe WI)I"O'wadizcnieeuro'pejlskiego sy1sltemu ogrZ!ewcz'ego, OIs,ZJMenie,okien ,i Inowe
materiały
bu,dOlwl.wne osłabiły bezpośrednią
za.]eżność od wa'J"'unlków śrolciowi'ska
natum1nogo. Podobnie 'zajęcie :p:-zez koibietę należneg·o jej m-iejs,ca w społeczeństwie s·po'\Vo.dowało 'ZJmianę w Lrady·cyjlnym rOZłpla'nowa,n>iJuwnętrz. ZaJniJka f'u'nkcja
domu z-ewn<;-trznego 'i 'medllTnon-'chony, przeznac'Zon)"ch wyłą,cm1ie d!].a mężczYZin.
Dokonana, szczególnie '\V latach 60-tych, rozbudowa Imiast, w tym i Sa,markandy,
wpły.nęła 'na pojawienie
,się domów o ,dwóch i więcej kondygnacjach.
Nlie.k,tóre
z ni·ch ZJbudOlwano jeszczc w ,kOllCU XIX w. Składa :się 'Z nkh .głóWll1ie c.ia·sue
centrum ba.zarowe Samarkandy.
Jedn)'lm z pierwszych
"europejskkh"
lbudYll1lkólW,
któ,re s'l-a':1ęły w Samalrik<łJndz!i-ej,Ulż'w XlIX wieku, jeslt <siedziba dziJsiej'szego M:uzeum .';a.mar:ka:ndzkie.go.
Chara'k,teryzując
meczety
Sama:rkandyau:torka
uWYPll'k:la związlki mię.drzy
p::lmic;-n
ynni przez 'nie 'fu.nk.cjami religijnymi,
a do:sltos·owaniem ,do 'TIikh WIl1ę.trz.
POIza samym meczetem, dla Samarka,ndy
,tYlPowy był zespół ·tZ.abuodowaI1okalających; 'w których mi'ElŚcić się mogły mieszkania
-duchownY,Clh i 'studentów,
łaźnie
i saraje. Meczety zwykle składały s1£; z pomieszczenia
zimowego - chonako i aiwanu. Ze wZigJędu na położ'cnie aiw.anu autorka wydziela kilka typów mecze,tów:
aiwarn położony jeslt frcnta.llnie przed pomies'zcczeniem 'z.:iIIDowy1m,
od ISltlronywschodniej; aiwain ·ustawiony jest narożmikowo; ·chonako obudowane 'jest we>randą z trzech
stron oraz aiwa.n znajduj·e się 'po dwóch 'stronach chona,k,o, ZJWylklleod ~schodu
i 'zac,hodu. NaiS'tępnie w pracy ·omówione ISą ikol·ej'l1o .formy i rol.a 'minareltów
w mee:zeta'ch Samarkandy.
Rozdział zamy'k'a opis wnętrz mies7Jkalny:c'h i w.nębrz
'mecze tÓiw.
Druga część pracy Ipoświęcona jes,t materiałom
i kon:strukcj1om. Większość
z nich zll1ana jest 'również w całej Azjoi Srodkowej.
Pods.tawowym Isurowcem jest
glinka lesso.wa. Do ;la,t 70..•tych XIX w. ,Sltosowa.na Ibyla wyłącznie
do kOll1tSitr,uikcji
bHy.ch, li -to za.rów·no w khszłakac·h, jak ·i w 'miaJstach. Obecnie 'ten ~'pOlSó'bWm1'Oszenia ś,cian .nie z'na}duje prawie 'zastos'owania, 'z l\Vyją:~kiem .z·ewmę;trZlnych murów
zagrody. A. PilSa'I1czylkprzed~taW!i'a Inastępnii,e wyrób, 'lmZJtabt i sposób układania
cegieł. Ciekawe lSąOlbS'zenne i~nfoJ"'ma'C'Jena temat
wY'k'orzysty,wa~nia wypalanej
cegły pochJodzącejz
XVI 'i XVIII-<wiec1Jnych monumentalny;Clhświątyń
i me<d~es.
Używano jej .głównie do wykła.dania podłóg i ibw!kowania poowónzy, c-eml>I1ow<ania s,tudni ide·koT<lJcji. W ·całoś·ci 'podk.reslono stosunikowo mały ·udział ,drewna,
�300
Recenzje
kitórego wyzYJS/koCllllieograruczało Isdę do konsltrukcji
zblilionej ,do iry,g1Jowej, belkowania dachu, wyrobu framug okienny,ch i drzwiowych.
Najhoga1tszą dokumenta,cję
j1lus'tracyjlną iposiada rozdział dotyczący ZJdohnictwa
i rzem'iosł związ<l11y,chIze .ztdobnkbwem. TaC'zęść 'pra'cy jc.'"t o.d.bi,ciem ,zasadniczych
zainteres'owoClll l'\. K. P,iSoCl
Ttczyk, która Itema't 'sZJtuki ludowej podejmowała
wie~łok.rort:nie. Z,dobn1c,two a.pchiite'ktolThiczmeSaimaJrkan,dy jest w ·całej swojej rói;norodno'ści 'błiskie wspolow,i t'bucharskiemu. Składa sit; na ,to jcgo powściąglliwość i ja'kby większa 1Jra,dy,cj(JID,ailność
.stas,owalny,ch w zo:rów. Upodobania imieszkań,cówksZltaltowały się tu pod IwpłYiwem oś,rodka hucharslkiego, w którym 'wytworlzył 'się styl
upięk,szaTIlia ISZJc'ZJegó1nie
płas.zczyz'ny :sufiltu. Autorka
pru.cod.stawia szereg przykładó,w stosowania sZitulk'<lIteriii .rzeiJby z alabastru - odmialny gilpsu (gancz), !ponadto
wymienia zalsadnicze st)'1le ol1na;men'tyki, a wś,ród :ni,ch: bagdadi g.eometryczny,
is:łimi - 'f'OśiłiJnno-geo.mebry,cZlllY
li 'pargoriigeometryczmy, glównic z 'kompozy,cji okręgów i wicJ.okąitów. W :bogalty!ch dO!mos.twa'ch i meczetach ,typowe są Gite i rzeźbione
okratowania
i stropy tzw. stalaktytowe.
Samamka'n.da :naleŻJała do Imiast Azji Środkowej - 'czy,tamy w o;sltatnim ,ro.zdziele - w kitórych większość .mies2ikań'cÓ'w wyjeżdżała na lato za mia.sto. W związku 1Z tym mies'zkanie :JTIiiej!sikie
ibyło w zasadzie siedzibą z'imową, zaś podmiej,skie
letnią. DI.a domu podmiejiski'€Ig,o chanJJk,te,ry!s'tycma była jedna izba z 'podcieniem
lub 'też aliwanem połoiżoinym pod wspóllDY'm da:chcm pomiędzy dwiema izbami.
Siedziby te I(cohu,tory)Iposia,dały CZęSltOwyso'kic zewnętr,z;ne !mury z UJmies'zc.z.onY'mi
na narożach Ibas'ZJtami, co ~wiadczylo o 'ichobronny,m
charraiklte'rze. Obeanie !Zagrody ta'kie sltm'cHych.ar.akter
lWa,rowni, a 'ubrzymywalll'ie się g,dzieniegdzie baszt
tłumaczone
jest jedYi!1lie \i!ndy'Widua,j'nymi gustami
wł.aśdcieili. TJ'a'dy,cyjme budow,nietwo p(Jldlffiiej~kie Sa.mairkandy wraz z.c swą ornamelntY'kąZJbliżane
jest wedlug
opinii autoriki do dOlmO's'twrtur'kmeil,sikioch, a Itakże iznajduje ana1ogi'e w całej Azji
. STod!kowej.
Omawiana
praca A. K. iPi:sarr,czyk Gtanowi ważny wkład IW mo·nografi.czme
ujęcie .'budow:niotwa POlS.zoezególnychOŚlfodków miejisikikh Az·j,j Środkowej. Poprzez
odpowied1nie zalSltosow-anlie etnogr,afi.cz.nych 'metod bada.nia 'budownic.·twa 11udowego
doskonale
roz;slzerzaopracOIwa;nia
ar,chiltektów z tego 'zakresu. P,rzez 'Swój sy:stematy,czny :wy,kład, ,sze.rokie Ho ISlpoł'eczno';ku1turowc, w.skalz.arnie cZy!D'ników rmode'fnizu,jący'ch traidycyjną ikul1turę ,omawianego .terenu, k.siążJka może .stanow.ić ,rodzaj
podręcznika
nie ity.l\ko architektury
Samarkandy,
·lecz i szerszych obszarów Azji
Swdkowej.
Marek
Kalendarnyje
obyczai
i obrjady
w stranach
XX rwo Letnie-os,el7tnije prazdniki,
"Nauka",Moslkwa
19,718,
ISS.296, tlustr.
naczalo
zarubieżnoj
Ewropy,
Ipod red. S . .A. Takariewa.
Bero
koniec XIXilzdaJteil'sltwo'
T,l1zeeia .c'zęŚć wyd,mej w !lata,ch 1'97-3- :197,8 przez llD!stytut E1Jnogra'fii im. N. N.
Mikłucho-Ma:k'łaj.a w iMosK1wie,Pood Ired. S. A. Tokariewa, m onograJJiJi poświęconej
dorocznym zwyczajom i obrzędom wszys1kich naroóów Europy (poza ZSRR)', obejlo
'0mówlienie
s.
278 - 280.
popTZed.ni.ch tomÓiW <zob.: "Lud"
1976,
t. 60,
S. 267 - 269
oraz
1979,
t. 63,
�Recenzje
301
muje obrzędowość
cyklulebnio-jesiennego.
Podabnie jak 'w poprzednic'h
t()lIl1ach,
omówiono w 'nim obrzędy i zWj'czajeWłochów,
:Fralilcuzów, naTodów Pó1wyslpu
Pirenejskiego,
Belgii i Holandii'i, WYl:lp 'BrYltyjs'kich, 'Sikandynawii,
Finów, Lapończy.ków, Niemców, Austri,a'ków, narodów Szwaj.carii,
Węgrów, :POilaków, Cze,chów
i Słowaków, Łużyczan, nalrcdów Jugosławii,
Bułgarów, ;Rumu.nów, Ałbal1czyków
oraz Greków. Autorami Ipos'zczególnychopracowań
pozootał ten Isam zespół ebnografów.
W przeciwieI'lsbwie ~ednak do 'pqprzednich 'tomów, w 'trzecim omówiono obrzędowość ,doroc.zll1<:)
dwóc'h, wmykających
rak obrzędowy, ,cykli - l,e~niego i jesi'ennego. Nawat umowne ich ,rozgranicz'onie
dla Europy
jako calośd
okazało !Się,
z uwagi na podsta'wę wyodrębnienia
poszczególnychcy'l{ili,
tj. następstwa
'Prac
gospodarc,zY'ch - Ibalrdzo zlożone. Klliimatyczme 'zróżnlkowa'nie
'EuJCopy powoduje,
iżcharakterYSltyc'zllle
dla obrzędowości
,cyikilu jesiennego
,Zlwyczaje Żiniwne przypadaj<:) w jedny.ch n~gionachna
okres Ila,ta, w i,nny.c.11,jesi,eni. iRównoCiZJeśnie mniejsZJe
je"t powi<:)zanie ,oibu obr,zędowych qrklE z 'k,a;lendarzem k'o,ś'cielnym. Międ'zy cyklem
wios'elllnY'm i ,let'nlim przyjęto 'u'mowną ,granicę ,zalkoń'c'zenia wiosenny'ch prall' ,polowych '(dla sipolecznośiCi rolninych)
i wytpędzenia bydła nale'tnie
'pastwi,ska '(odIa
spole,czności pa'S'ters!kich).
W obrębie pOIszczego]nych obszarówetnlicznY'ch
ICyikl 'letnio-jesienny
charakteryzuje 'Się natomiaist ,dwoma IWYlraźnYlmi .momellltami, wokół Iktóry'ch 'koneentruj<:) ,się i intensyfikujądzialania
o chara'ktenz,e magioczmo-obrzędowy'm. DJ.a cykIJU
lctniego j,est ,to okres Ileitniego 'przesi'leni'a słoneczme,go, ,dJl'ajesiennego
'dkres :żn1~W.
zbioru owoców i 'Slpędu ,bydła 'Zilebnich pastwi'Sk
'W ,lebnim ,cyk'luobrzędowY'm
zasadni'cze z.naczenie, lila W,szYlst'kich terenach
Europy, mają zwyCL.aje, 'obrzędy i wierzenia przypadają'c'e na okJr~s ,letniego 'prze~ilenia słonecznego. Do ich wspólnych elementów można zaliczyć: rozpalanie ognisk,
zwykle na wzgórzach, co pOZlwa:Ja sądzić o Izwiązku obrzędowego
ognia z Idawnym
kultem Słol'lca; przypisywalnie ogniowi i :wc.dzie lffi'o-Cyoczyszczają'cej, uZJdrawiającej
i ożywiającej: 'wiara w magi'cz:ne ·dziabnie TośJ!łn; występowall!ie elementów
o charaktenze ero.tyc.z,nym, a także 'sikromne fOI1my ob.rzędowego pożywienia.
Jakkolwie,k w tym ckresie wySltQpuje 'Stc,sunkowomalo
,ellementów bezpośrednio
po-wiązanyeh z dzialalnością
'go-spodarczą, to w 'pozos'tałyc,h okDesach cylklu letniego
dominują
zabie!?)i magiczne
związa'J1e z o-chraną dojrzewających
plemów przed
dzialaniom
niesprzyjających
'sil reaLnych {,gra1dobi.cie,po'SU'cha, pożary, szkodniki
p()).ne) i wyobrażanych
'(złe moc'e).
Najv:aimiej:szym akcentemcy;klu
joesi'ennego są 'zwyc:zaj.e, o-brzędy i wierzenia
p~'zy'padaj;lce ,na okres IZJbioTUplonów. Wyrażone 'są IW :nich dwie :głÓ'w.ne i,dee:
jedna wiąże 'się z lp'l1zj1jęciom 'i TOZJpoczc,'ciomkonsumpcji
,zebra,ny'ch dóbr, 'dru;ga
z zapew.nic"niem sobie równie uradzajnYlch zbiorów w IrO'kunaJstępnYlm. Pierwsza
~ięga do dawnych 'za,biegówpo!egającyc.h
na znoszeniu wkazu spo,żywania nowy'ch
produktów,
druga natomia:Slt ,do zabiagów mają,cych na celuponoW1ne 'PTizekazanie
ziemi jej plodu,daj.nej mccy.W
'cykLu jcsiennYlm :rstotlną rolę ,odg.rywają ,również
elementy 'związa'JJe z 'kuHem przodków
i zmarłych t(lZJwyczaje zaduszkowe).
OpubJi'kowa:ni'e trzeciego ,tomu, 'zamykają,cego ,cy!kl doroczmej obrzęd owoś·ci na
terenie Europy, zmusza niejako do dokonania
krÓ't'kiego 'podsumowania
całO'ści.
.Jakkolwiek
Kalendarnyje
obyczai
i obrjady
w stranach
zarubieżnoj
Ewropy
zostały oparte 'na bogatej ilitteraturze przedmiotu
i n.apisane pr,zez zespól wYlbutnych dnog'r.afów, tY'm lniemniej 'praca ta IZOlSltał'a
'opracowana
z prz€zna,cz'eni€lm dla
szerokiego 'klręgu 'czytelników,
a .nie wąs!kielgo ,grana spec:ja:listów. Przemawia
'za
tym jej faktogradJicZJny ,charakter,
a takż;e bra'k is'zerslZYlch.ro'Zwaź,ań o ,eharaMerze
porównawczym
,i syntetyzującYlm.
Ja'k!ko1IWiek wallnr IPopu1ła.ry,zaltO<Iisiki
,tej pracy
�302
Recenzje
jest 'niezaprzcozallllly, to 3-tomowe, lOOOsiJronicowe opracowanie należy uznać ,ró'wnież za bardzo ~nteres'lljące i potrzebne IZ 'naukowego lpunktu widzenia. O dużej
waTltości publikacji zadecydowało 'przede wszY1stkim przyjęcie jednolity,ch we wszystkich opra'cowaniach
s,zc'ze,gółowych założeń teoretyczno-metodollogiczny,ch,
a także
zwa'Tta redakcja 'cało,ści. ,Przygotował ją 'w Izasadzie Iten !sam zespół auto'rów, ,co
umożlliwiło zachowanie i1deIJItyoz:ne,g0eha,raktEJru poszczególlnych !rozdziałów i uczyniłootDZYlma!ny ,materiał 'w 'pełni :porólwmywa.tny. Ukazując obrzędowość doroczną
na tle nasltępujących
po ,sdbie ,pra,c ,gcspoldarczych, zwrócono uwagę zarówno na
jedno'I~tość, 'jak i ZTÓiżluicowanieposzcz,ególnych elemen'tów obnzędowych w obrębie
danej lspołecznośoi narodowej.
Dając zasadniczo obraz tej oibtrzQdowości na przełomie XIX i XX w. starano :się 'sięgać jednocześ,nie do jej warstwy pnzcdchrześcijańskiej,
·a więc zwródć uwagę na jej pochodzenie
i pierwotne znaczenie. Śledząc rozwój Iposzclzeigónnych form obrzę,do'wj'ch i wie;'ze11 uwzglt;dniono
równiej,
wpływy jakie wywalrło 'na nie ,chrześ·cijailSlbwo, a bk,~e czynnikiocha!ralkterze
społeczlno-ekonomiczmym.
'Starano się rówlnież ukazać żywotność wielu zachowail
obrzędowych
i zwyczajów we wlspółtczesności i 'tonie
tylko w środowisku cNiejskim, aile 'i 'm'iejs'ló:m.
Dokonana
w po:s'z,czogólnychopracow,miach
slc1zegółowych analiza zmiorzala,
jak można sądzić, ,do zwrbcenia uwagi m. in. na 11<:<,tępUj'jCO
'Cl~chy: 1) większość
z'a"chO\'.7ailcbtzędowychma
przcdc wOlzy.stkim ;cwiązc,.;: z dziaiak10ścicj człowieka
o chataktel~z'e społeczillo-e'lwno,micz'nym; 2) os roc/,r;ego cyk;uoiJrzt;cl()\Vcgo wyznaczająm'o'mClIllty ,lctniego 'i zimowego ptzesilenia
słonecznego; 3) 'na zróżnicowanie
obrzędowoś,ci w Europie wpłynął zlożonykompleks
historycznych
uwarunkowait:
je's't ona wic'lC'warsiwowa, a 'W wielu jej przejawach można w wit;kszym lub mniejszyms,topniu
dotrzeć ,do jej pief'woltnych elE'mc'ntów, związanych z \\iiaq w odra<1z.an.iesiępr,zy,tody,
z 'ku'ltem ognia, wo'dy, 'słollea, przodków itd; 4) historyczny
'rozwój obrzędowości zamyka się w 'procesie ·,;tormiovicgo wypierania początkowych
,rr,agiczno-[E'ligijtnyeh Itreśd przez elementy
o charakterze
racj analnym, glównie
estetyczno-ludycznym,
a 'więc wiąże się zarówno zezrnia
ą formy, j'lk i funkcji
obrzędowości;
5) obrzędowość do,roczna stanowi trwały i zarazem bard:") cha rak1erystYCiZny dorobek ku'~turowy każdego narodu.
Kalendarnyje
obycztUii i obrjady
w stranach za rubieżnoj Ewropy 'stanowią w sumiepozycję
Iniezwy'klepoży1eczną
i 'należałoby sobie życzyć, aby również i polscy
etnografowie
do!stalI'czyli szerokim
kręgom
poL~kich miłośników
europejskiego
folkloru podobną 'publikację.
Jacek
Ekloge
Athene
apo
ta
tragudia
tu
Helleniku
lau
ipo
N.
G. Politu.
Bednarski
Ekdosis
ewdomi,
1978, ss. 326.
ZIna,ny fCi::klorySlta gredki XIX w., Nikolaos IPDllitLs, należał
do nie'lieznyeh
entuzjastów
rodzimej Itwórc.z()ści ludowej, poświęcił jej dużo pra'c, m. in. i omawiany zbió,r g!'e'C'bch Ipieśni ludowy'ch, który doczekał się już siódmego wydania,
co ślwiadCizy 'Ojle-gO ,dużej popu'larności.
W :zbiorze (tym znalazły się następujące
g1I'Upyutworó,wglreokiej
'poezji ludowej: pieśni historyczne (19 teksItów), hajduckie
tzw. kle1ftskie (4)9 U'tworów), epiclkie (lO 'pi,eśni), pIes'll! o stos'unkach międzyludzkiich i ballady ('l4 ut'worów), miłosne (55 ipieś'ni), wCiselne '(14 utworów), kołysanki
�Recenzje
301
tek&tów pie~niowY'ch),ko.[ędy,
o emLgralnta'ch zarobkowych
(8 Ipjeśni), pie~m
pogrzebowe (34 te'klSty), u1t·w·ory o ,tr·eści morali:s'1yc.znej {lU 'pieśni), pieśni poświęcone pTacy 1(3 utwo.ry), humorysty.c·z-ne ('2 ulflwory), pieś'ni epickie średnj.QlWiecza
(,6 \litworów), o·raz 12 pieśni o rÓŻlI10rakiej ,treśc.i pochodzące z ·r<Y£nych.regionów
kraju i o róilnyeh gwarach Iludowych.
ZJbiór poprzedza królik,i wstęp 'pió.m P·ol iti:sa., w 'którY'm ·omawi·a.ne j·es't ;m,aCtzenieubwo.rów
ludowych dla 'rozwoju ku.]jmryi
J]j.t€·r.atury .greclkiej. -Zdaniem
au·tara., .baj,ki, p;'zy.słowia,za.gad'ki,
,k.tÓlre 'są SZy/MO ro.zpowsZJeoCo11'lliane,
z·aw.iera.ją
wiele eh.lment{~w o'::;·~Y'l:h,
natomiast 'pieśni 'l·udowe i legendy mają 'piętno narodowe ..
Leg€·ndy we'dług :PGlitisa związane są z ziemią ojczystą i wyr'ażają l\1arodow.e ideały, ,natomiast w pieśniach ·odbito wiernie ży·cie, 'zwy'czaje i obyczaje łudu. Autor
nie wymienia motywów ;gncc!kiej poezji 'l\.;dowej, które spotkać można i u -sąsiednich narodó'w słmvia'·1'3kj,ch. Gdyby 'porównał niektó.r.e wątki, zwlasZJcza picś'ni
hajducki·ch i ballad. wtedy nic mĆ'giby pow.iedzieć, iż -pi·eśń iludowa nie jes't ,podat(7
n~'!.
'\ivplyv:cm
'Z ZC\V·;l~,•.,-~j'z.
PoIlIi,,; zDch(,··.<l kaiJdcgo Grc!ka, by p07nał .chociażby naj.leps'ze z utworó'w
bdowYI:h. Tym k:c"'ując siC;, jak zaznaczył (s. 6), wydał ·omawiany zbiór, aby
udo."t(,pnić swoim rcdakoiJ11 część s'karbu kUiltury ,duchowej. Postarał -się .dać jak
najpc!'nic'jsw ulv,·:j~·y, gdy:' czc;stośpicwacy
:ludowiZJmieniają
teksty, opusz,czają
części utworuiL,b
l:\I'7.q treść :kilkuutworów
tworząc w ten sposób jedną ·pieśó.
:.IGtyw
pi('l"wCi~'ny. ~'g') 'Ch:l!lic'rn, mo;i:;na 'O'okryć badając Jnaj!1ep-sze odpo'\viedniki
w'll.ków, które ,dotąd ,z.ostaly o,dkryte. Nie -cenił zaś on pieśni, .kitóre nie posiadają
kilku w.a,riaatów. W tych ostatnich, jak mówił, :moż'na 'z'auważyć ib>!"<~ki
'S,tylisty-cznc, poetyckie i wersyii·ka·cyjne,
Z .za.wa.~tych v.' tym zbiorze Po'lihsa utworów dudowyiCł1 wynika, że grecka
epika Ludowa jest o wic·le 'Uboi,sza TIliż.Słowian bałjcaJ1skich. W zbiorze tym 7Jnaj,.
duje się jeden utwór o upadku Adrianopola
(136.1 r.) zapisany przez Anglika Pashley'a w 1837 roku, trzy niewielkie
wąt-ki a upadku Konsta '.tynopola (1-~53 r.}
oraz g z cyklu o D.igcni.,il' A:kritisie, ,boha'terze ś·r-edniowi·ecza,
Zbió,' PuJitisa po;;lL'ży ba·daczom folkloru 'naro,dów ·bałkat'ls·kich .do odkrycia
wsp{}~nych cech i mr'lywów, które is·jJl1ieją i niewątpliwie
świn,dczą o w.ięziach kultUfO'wychna
przest:'zeni wicków (czego nie wspomina
on). Przepływ niektóry·eh
motywów £: j-edncgo kraju do drugiego ,miał ,mi'ejsce ·szcze:gó1ni.e podczas wielowiekowej niewO'li -tureckiej, kiedy wspólna wa]ka .GrekÓw, Serbów, ,Macedoń'czyków,
Bułga-rów, A'Lbań.czyków i Rumunów
ISprzy,jała wędrówce
,niektórych
utworów
ludQlwych z jednego kraju do ,drugiego, by wej'ść ,potem .do ich r.epeIltuaru. Ciekawe pod tym względom S<.j matj'lwy o ~mierci DigeniJsa A'kritts·a (Illr ']:8) przypominają'ce podobny temat o śmierci -K'rólewicza :Ma.rika w macedoń.~ki€j i 's'Qrbskiej
twór.czoś'ci ·ludowej. TQkże wątki nr nr 4,2, 4.3 oo's·ta:tnim .życZieniu umierając~o
przywódcy ·drużyny haj'duckiejpo5iadają
licz·ne odpowiodniki 'w macedońskiej i bułgars,kiej :poezji 'hajducki.cj. PieśI1 nr 51 'również posiada Ilic2Jne warianty w macedoń's,kiej poezji .ludowej. Tak samo !motyw utworów nr na ·oraz ~2b jest ,powszechn.iezna'ny w :fdlk'iQl"zCmacedońskim 'i bułgarskim, gdzie ,kobieta jest przy.wóodcą
drużyny ha}du('kicj, ·a jej towa'rzysze !broni przez 'Wiele 'la!t nie wiedzie·lio
j-ej
płci, aż ,dopi'ero g'dy wstała ral1Jl1a(względnie kiedy urywa :się jejgUlZik u .maTj"na'rki) z.au\I:ażono jej piersi. RÓ'wlllież szeroko roz'poWlsZJedlłniona u Słowiam bałkań·sk.ic.h jest ba·jlIada 'nr .ag ·0 zamu-rowancj niewieśde oWbu'dowany;m ,mośde.
W .praca·oh [o'ltklorj"stów j,ugosłowiaJ1skkh
ci buł.gall'sJkich uka.zały 'się pewne
prace, om. i'n, nicżyjącej OWe/taillYRomanskiejo, Stefanii Stoj'kowej :i Miodrąga Sltojano.vic.ia, w kil.órych poruszane są :podobieństwa w !pieśniach haj-du'clkkh Greków'
i Słowian połud·niowych. Przed II wojną światową o par-aI·e:Iach grecko-słoWJiań-
�304
Recenzje
s'kich 'W twór,cz'ośd ludowej pisali [wain SósZJmanow i 'Michaił Arnaudow.
Zadnych na'tomialst 'podOibnyoh prób ,nie podjęto w Grecji. .Przed łI 'Wo}ną światową
folklorys.ta ,pr,ofeJsor Uniwersytetu
w Salonikach,
.Jalnis A\postolalk,is, uparcie negował 'wszeI.kiego rodza'ju typologiczne !lub geneaJogi·czne 'podohień"twa
nie!<'tórych
grecki,ch 'Utworow !ludowy,ch z 'są.siednimi słowiaó'skimi.
Jego mowiJni·sty·cz'no-<nac:jona'listyczne 'PQlglądy wy.wolująni.esmak
wśród ibadaczy talklaru
narodów bałkań:slkkh. Tak 'samo współ'czes;ny Geor-giGs Megas jeś>li spostrzega jakiś wspó'!mie
wys'tępujący motyw w Itwórczości ludGwej Greków i Słow.ia'n baŁkaI1ski,ch, zawsze
!Uważa :ziemie j.ego ojczyz'ny za akumulator,
's:ką,d :przcdos'tają Isit; owe motywy do
Jugclsławii i Bułg.a'rii,a nigdy nie pl2yznaje żadnej odw,rotnej migracji.
Warto ma koń-cu :przy'pomnieć jesz.c.z,e, że w GTecji, kJtóra od VI wieku jest
otaczana -słoWliań:ski'mi naroda!mi, dopiero od paru :lat Ina Uniwel;sy,tccie Ateńskim
uruchom·iono ·s.tudia 's<1awis1ty-azmei z Itego powodu bogaty folklor naTodów IsłowiaI'1skielg.o południa 'nie doczekał !się jeszcze 'karty \V1StępUdo\>.'arsztaltów ,naukowych
badac·zy greclkich.
Kole Simiczijew
Srpske
- 5, Beograd
narodne
pjesme iz neobjavljenih
rukopisa
Vuka
Stet.
Karadzicia,
t. 1-
1974.
Zbiory wielkiego Serba, Vuka Karadzicia, zachwyciły świat kiedy na początku
minionego wieku zaczęly się ukazywać w -Wi,edniu, apotem
'W Belgradzie. Karauz.ić zaslkarbiłsobie
sympatię
ECzJilych !badaczy folkloru
slowia:'Lsk,iego, ,bowiem
odkrył dla nauki ,niewyczerpane
,bogactwo 'ku1tury :ludu 'serbskiego, torując jednocześnie dr.ogę iJnmym IZlbicPalczom 'nie 'ty,łko własl1C1go kraju, lecz i :sąsiednich Bułgarii, :Ma.cedonili, Czarnogóry
i <Chorwacji. Zaslugi tego zbie.racza są wielkie
i ni·c dziwnego,
że jego działalmo.ść nie ,schodzi z ,porządku dz:cnnego każdego
zjazdu, 'sy.mpozjum 'czy konferencji
nau:kowej, po'iwit;conych folklorystyce
Slowian
»ołudniowych .
.Jego ,działa.Jność przyciągała
uwagęwybitnyc·h
poctów, ·taki·ch jak G o-c tb-ego,
Puszkina, Mic;kiewi'cza, a fol'klo-r .serbs:ki Sltał się prwdmiote,ffi ,licz,nych ba·daI1czolowych Jo!l'k'lorY'stówi etnogra,fów w;ielu :k'rajów europej:skich.
Bracia Gri'mm nawiązali kontakty
z KaradZi:cie>m, 'dla :Engelsatbiory
Karadzicia
stalysit;
lekturą
dla opanowalnia językaserbs.kicgo.
Zbieracz ten odz·nac.zony !byl wil.'!]oma wysokimli ·or,derami Ikoronowa'ny,ch głów krajów
europej'ski'ch,
był czlonkiem
wielu
Akademii Nauk. J'ego 1mię 'na stale wes'zło do historii światowej.
W Jugo'slawii
uk"lzalo się ,dotąd wieile monografii
-i rozpraw na temat d:ti·ala:lności Itego Serba.
Na 'początkJu naszego wieku ujnzala śWliatlo dzienme IW Belg;'ad/je 'kilkutomowa
korespondencja
zbiera'cza odislalniająca 'wiele ,kapt z życiorysu i jogo ,dziala'lliloś·ci.
Po drugiej wojnie śvAatowej w Belgradzie uka,z-aly sit; w krótkich ods,tępach ,trzy
pdne wydania joego zbi-orów, a 'w 1974 rOiku SOI1b~ka Akademia Nauk i Umiejętności wydała serbskie pieśni lu·dowe w 5-ciu tomach z zapisów KaradZicia przechowywanych
datą,d w Archiwum Serbs'kiej A:ka:dcmii Nauk ·i Umiejętnoś.ci oraz
w dziale rękopi·sów b iJbliot€fki ilm. Salty.kowa-Szczedrina
'W iLeming'rad:zie. Są to
utwory ludowe zebraneprz'ez
JK:aradz.icia oraz pieśni lJudowc, 'które on dos tal od
innych ·olSób. Uibwory te zabrał IKaradzić po 1841 'roku, .tj. 'po u'kazani'usię
jego
: ;>ierwszych książek w Wiedll1iu, lec,z nie udało Imu się i·ch wYldać za życia.
I
�305
Recenzje
2.i'vomir Mladenovic
daje ~bszerne informa.cj.e i 'komentarz
o nowo wydany<ch
utwo,rach (s. lU - COLxx,IX) zazma'czają.c, że .dają one [lebny obraz ,zbiwów KaTadzicia. PieI'wszy tom (ss. 488) zawiera ,679 ludowych Ipieśni -lirycznych, .m. in. weselne, pogrzebowe,
kalenda'rzowe,
miloSl11e, ,o sto'Sull1lkach międ.zyludzki.ch i inne.
Znalazło :siG tu Itakże 013 bułgarskich
u'tworów 'hrycZJnych (s. 317 - 322) oraz 6 rosyjskioch (s. 3:23- 32,6). Drugi tom za wiem lU7 pieś'ni epi.ckich opiewający,ch
czy.ny
bohaterskie
'posltaci ś-redni'owiecznych, ws.ród których dominują
-utwory o Królewiczu M.ar1nl. W ·trzecim 'tom:~ znalazło ,'Się 80 pieśni 'hajduckich
i u-skockich
(S3.
297), a w czwartY'm tomie 57 utworów
o walikach 'naTedowowyz'WG'leilczych
Serbów i CzaJ1nogór-eów (~s. 270). Do piątego tomu ;natomiast, na obwolucie którego wid'nieje Inapis gru'bY'mi 'lit'erami "TyLko do użytku naukowego",
weszło 367
krótkich utworów ludowych o treści 'ni,ecenz;um,lnej (ss. 150).
Omawiany zbiór, przygotowany
do druku 'przez 2iv,omira Mladenovi·cia i V.ladana Nedicia, zredagowany .przelz akademika
Vojislava Dzjur'ieia, daje pełny obmz
w'ielkiego dZJida nieLS'trud.zJOnegoSerba, Vulka SteL Ka.r-atdz'iicia.Nowo wydane teks'ty
pieśniowe służyć będą badaczom foLkloru 'słowiańskiego
w ich pracach, gdyż IZ'najduje się ,tu wide ,nowych niezmanych przedtem mo'tywów i wątków bcgatej 6e.rbskiej poezji ludowej.
Kole
Michalis
Raptis,
FoUclorot
na janowenskite
seta
wo
Kostul'sko,
Simiezijew
Skopje
1977,
ss. 117.
Insty'tut Folk;lolI'y,s.ty,CiZ'l1Y
SR Ma'cedonii wy{dał k'Suąikę emig,ra'l1ta poIJi1y<cZ"ne.go
z :Ylacedonii Egej~kiej, Michalisa Ra,ptisa, :który pra,cuje jako nauczyciel
gimnazjalny w I3ukareszde. -Książ'kę ,poprzedza krótki wstęp ,pióra Hlaże Ristowskiego,
w którym podana jest informacja
o tym, jak powstał omawiany zbiór. Raptis zapisał zawarte w omawia'nym zbiorze pi'eśni lud·awe oraz inne 'materiały
folklorystyczne i etnograficz,ne w ,laLach 1961- 1971 od .emig·ra·ntów pO'lity,cznych z terenów
południawozac,hodniej
części 'Macedonii, osiadłych w Rumunii i na Węg.rzeeh. Wi·oski, skąd .pochodzi zL'brany materiał,
to ,Slimnica, ,PHkaty, Janowene,
Kalewiszta
i Omotsko, najbardziej
na południe
wysunięte
wioski macedoilskie,
graniczące
bez-pośr~dnj'o z Grecją i ALbanią. P.odczas wojny domOlwej w G.re.cj,i (1946 - 1949)
ich ludność wzi<;la aktY'wny udział w wa,lkach :przec'iwko ,reakcyjnym rządom Grecji, a po klęsce DemO'kr,a'1ycZ'nej ADm.ii Grecji 'ludność ta opuściła rodzinne strzechy i wyemigrowała
do krajów demokracji :Judowej. Michalis RapEs jako dziecko
zna lazł się w Riumu,nii, a jego ·rodzice na ·Węgrzech. :Miłość do mewy ojczystej
i kul,lu.ry iludowej zmobiJizawały młe,dego fi'lologa, by zebrać to, 'C'Ozachowało się
w pamil;ci starszych
oseb, wywodzących
się z 5-ciu wymienionych
wiosek. Połoienlie geag:'aJiczne
tE'gO skrawka
ziemi maccd0l1skiej
slprzY'jało zachowaniu
autentycZJne!go folkloru i języka 'macedońs'kiego. Uitalentowana 'ludność macedońska
pielE;gnowala ,przez długi,e wieki sWP zwyczaje i obY'ez'aje o'raz barwne
obrizędy,
pieśni, bajki i inne utwory ludowe, Kontaikty zaś z sąsiedni:mi Grekami ,i Albańczykami pomQgły, by miclsz;kańcy tyc,h wiosek opanowa'li język grecki i albański.
Widać to i z oma'wi.ane,go ,zjbioTu, w którym 'zawaTto również 'kHka ,gr'eckich
i albań'S;kich pieśni 'Iudowy,ch.
Zbiór Rapti.l;a jest bogato i'luls'trowany. Są fotografie
wiosek oraz licznego
grona i'niorma'torów, od kitary.ch zbieracz zapisał utwory I'udowe i materiał etnogra1icz'ny. Są zdjęcia i rysunki .różnych na'czyń gospodaTstwa domowego, fotegrafie
20 •.Lud"
-
tom 64
�306
Recenzje
z weseli
pogrzebów, d1J~zcLniZ3Jbaw. iNa począitku Ra!p'tis daje krót'kirys
history·cz,ny itego regionu oraz !podaje dane geograf,iczne, pOltem QpLsuje a'rchibekturę
ludową, hafty i na.czynia ,gospodarsbwa domowc-go ora·z inne pr,zedmiOlty używane
przez miesZJkaóców tych wiosek. Na'stępnie podaje infoT;macje o twórczoŚ'Ci ludowej
tych ziem zaznaczając, .iż prz·ed dnugą wojną światową 50% ludności .nie umiało
pisać i c.zYJtać i ż·e było jedynie '6-ciu lllauczy<Ci'e1li
szkoły podstawowej
oraz cz.terech popów, a ,bwó·rczość ludowa nie była Ipr:aez nikogo zbiera'na i badana. Zhierac.z pi!sze, że 'często mieszkaócy tych wiosek tłumaczyli ·z ,greckiego utwory ludowena
ję,zyik ma'cedoóski włączając ,je do !repertuaru :f OllklOl'U rodzimego.
Pieś'ni hajlduckie <ja:kie zapisał R'aptis ,są krótkie 'i 'por-U'szane .są w nich drobine 'CiPi'zody z dzialalno,ś<ci '1oka!łnych bojow,ników waJlc.zącyCih przeciwko Turkom.
Ci·elka\-\''S,zesą .natomia's't ,pieŚllli iHryczne, wśró.d IkJtóry-ch - ,poza 'nielicznym:i wątkami 'posia,daj'ł'cY'mi waria,nty w innYlCh regionafch ,Ma'cedonii {'nr 8, 9) są wątki
oryginalne
i niespotykame
gd7!ie jndziej. Z ,grupy tej nr ,27 i 23 są utwor3Jmi
greckimi, a nr 24 i :2:5a'lbańJsikiJm.i. Do .trzeciej 'częśd zbiorku weszły obrzędy
i pieś,ni wewlne. Tu również znalazły siG dwa utwory greckie oraz jeden tekst
pieśniowy dwujęzyczny
gorecko-ailbańskii (,nr 15), co świadczy ·0 ś6słyeh wiGziach
kulturowych
tych wiC'sek z sąsiednimi
gifeokimi i a'llballs:kimi. Do .eZJwa'rte,gorozdziału weszło 7 oibr,zędowych pieśni ŁazarskJioch,wykOlllywanych tydziell przed świętami wielka'noony:m'i. Obchody tego św.ięta i obr.zędy nie ,róż-nią się od tych z pozoSitałych :regi'onów Macedonii.
R<lipliJs,kitóry .nie .j€iS'tfolklorystą
3Jlli etnografem,
z.cibrał zawarty w omawianym izbi-onkru mate,!'iał według wY'magal'! naukowy-ch. Język jest IPoprawny, podawane są ,imiolna i nazwiska informatorów,
,daty kiedy ·utwór został .zapisany i miejsce ;poch odze.nia.
iMężczyź,ni 'tych '5 rgó.rskkh wiosek macedońskich, trudniący 'się uprawą ziemi,
h.odowlą owiec i ,trzody -chlewnej oraz eks pl oaItalcją I].aśów, .sporo Jat przebywali
poza domem jaJko emi,gra'nci ,zaTO'bkowi. Wielu 's,pośród fni·ch wyemigrowało
·do,
USA, IKanady i ,Austra'J,ii spędzając całe .żyde na obczyźnie. O ·ciGżkim życiu
emiglranta1U'd
tych 'terenów
śpiewa wZfUJSzające Ipieśn'i. Raptis 'nie z.a<pomniał
włączyć do swego Zlbiar-ku li takLch utworów (nr 1 - 6, s. 84 - 89) .. Zbieracz zapisał
także dwie pieś,ni pogrzebowe, 8 'kolj'lsanek, kilkażyczeóimicminowyoh,
urodzi,nowyDh i weselnY'ch,przekleńls,tw,
a na koó·cu IPodal ki'llka -nazw itopo.graficznych.
Zbiorek IMich.allis'a Raptisa 'jes.to tyle ci'ckawy, ŻJe pochodzi z temnów, które
woj-na ,domowa .Grecji wyludniła,
na 'której nie pozostał ani j.edcll1 mies,z,kaniec
naro,dowoś'ci ma'c.edoń·skiej. Z tego powoiduz'biorek
'ten ,nabiera wa,rtośd -hiSltorycznei, .!1idY'ż
twór'czość il/ud·owa, któr·ej noskielami
są ~ta,l1sze osoby, zQ~tał uratowany od z-ap()lmni·enia. :Na pewno gdylby Illie ,z·os'tały .zapi·sa.ne !i wydane omawiane
tcksy ludowe, pok\ilku
latadh odeszłyby one Illa zawsze wraz z ich nosicielami.
Dla bO;gaJtego fo1kloru macedońs.kiego niewątpliwie
i ten 'niewielki csnqpek utworów ludowY'c.h nie jest bez 'z'naezenia.
Ko~e S,imiczijew
Slawjansk..ij
i ·oalkU'nskij
folklor.
Pra'ca
2lbiorowa pod
r'ed. T. ,M. Septunova,
MosklW,a 19708, iSiS.286, inlb.
Pra1ca powstała 'IV wyni'ktu wspókzesny·chpos.zmkiwaó
terenowyc.h
i badań
porównawczych
tIUSityt.U1tuSlawi'styki
i Bałika.niJstyki !Akademii lNau1k ZSRR nad
folkilorem s.łowjat1sokim w ogóle i pa'rallel odnoszą'cyci} się do folkloru Słowian·
�Recenzje
307
I)::>lkańskich. Terenem ibadal1 etnngr,aficznych \było przed·e wszystkim Polesie, 'leez
nie brak także dany,oh ,t'ere:nOM'Y'chz olbsza,rów :północno-rosyjrs'kioch i z .sY'berii.
Porównawczym
materiałem
jest obszerna ',literatura ,przedmiotu, 'przede wszystkim bulgarska i Iserboc!Jorwacka, a ,talkże czeska i słowa'cika, łuży,coka ,i polska.
,po'szczegól.ne tematy ,va:gadnienia powiązań .folkloru słowial1skiego i bałkallskiego opracowało dziesięciu autorów i współautorów.
Są to artykuły historyczno~porównawczc o genetyc.zny,m sposobie spojrzenia .na zagadnienie.
Tytułs.ugeruj.e
badanie
motywów
iolklorusło'wial1srkiego
i bał'kal1skiego.
W większości jest rto 'przemożmy wpływ motywów wlschodnio-słowiańskich
na Bałkanypr.zyniesi,o,ny wraz 'z fizY'czny.m etnClsem Isłowiańskim ze sta'rego "matecznika
pra'słowiahskiego". ,NajbaJI"dziej a'I"chaiczne i ,zbieżme motywy folkloru Isłowiańskiego
i bałkallskie.go oraz jego odmiany, ja'k ,to wy.nika z p.rac autorów, zachowały się
współcześnie ,na krat'1cach Słowiat'1'5zczyzny, jak np. w Bułgarii i nieiktóry,ch okolicach Serbii oraz 'na ·obszarach północuo-rosyjls'kich.JeŚli
idzie o wpłY'wy 'odWlrO'tne - Bałkanów 'na Europę ;północnąi
wschodnią - ,to ·są ·orne prasta'r'e i wrSzecheuropej;s:kie, a śrlady kh ·w folklmze .mogą nawet sięgać neo1l!iitu,a 'następnie wpływy antY'ku - Grecji i Rzymu, prawosławia.
Najmoc'niej :na 'kuliturze SłoWlian
wschodnich zaważyło więc prawosławie,
rozprzes,tmeniające
się ,na pół1noc przez
Balka!ny. Zunifi'kowała ,ono niejako Bałka·ny i Słowiall·sz'czy,znę wschodnią, stą:d też
najwiQcej 'powiązal1 dawnych ,i 'now;szych ze Słowiańsz>czy.zną ws'c:lloci'nią i ,południową, 'niżelli za,chodnią oj 'południ,ową.
Historyczno-:porównawcze
badanie f.o'lklol'u Isłowiat'lski€go moie wyjaśnić wiele'
'Spraw etno.genezy, a wi<;c daWll10ści 'roz,ejśda .slię wą!tkólw i motywów
oraz -ich
za'sięgi.
'Pr,zejdźmy więc odo najb,mdzieji,nterelsują·cy,c;!J
kwesrtii 'poszcz'ególnych art y!kułów:
L. N. Vi'no.gl'adova, Tr.eśc.i formuł
i zaklęć związanych
z obrzędowością
doroczną. Autorka
zwraca szczegóJ'ną uwagę na treśd powinszawań
,cyklu BO:6ego
Narodzenia i Nowego :Roku. Na Bałkanach ,i w Karpa't:łch powinszowa:nia składają podłaźmicy. Czyrrnoścli kh i ,gesty oraz. słoważy'czet'1
mają określoną
treść
i Iwymow<; magiczną, a wy,rażają przede wszystkim IS'PeJ.ni'e'l1iepomyślnego
11>1'0dzaju agr.arnego, pomnażania ,dobyt'ku i :i'nwentalr,z,u. Podga'I'nic..nie ibodnialka płonącego w chacie w wieczór wigilijny kociubą (koczergą) przez. podłaźnika tak, by
sypały 15'i<;iskry, lub sypanie ziaI"na na izbę przez poLski.ch i rusrki<ch kolędników,
szczod raków, ma zna'czenie sym'bo!'i·CZ'l1e
; .i!1'e,iskier z ognis'ka, ,ile ,ZiaHln - 'ty.le
dobra. "Gadati po zviezdam" - wróżby z ilości gwiazd na niebie w wieczór wigiIlijny ·0 urodzajach inana.dchodzący
Irdk, topras,tary
obyczaj :na ziemia'ch wschodnio-słowiailsbch,
zwalc,za'ny .przez c-eIikiew już w VIII ,w.n.e.
Zaga,dniern'ie noworocz'nc.go obrzędu ,podłaźmików ,na B.ałkanach rozwija II1:łStęp'nie V. V. Uisaeeva, Obrzęd podlaźnika
i jego folklorY'styczne
elementy
w are,ale
języka
serboclwrwacokiego.
A.utmlka daj'e 'niezwykle bogaltą i sz,c,zeg6łową analizę
J.eksykalną ,obrzędu chodzenia
podlażndków 'w oIkiresie ,noworocZinym na Bałka'nach, ze ·szlcz;::g.Ó'bnY'm
uwz.ględn1ieniem obrzędów w Serbii i 'w Chor.wa'cj-i. A,utorka
'naświetla najbardzi'ej ,i",toune treści 'obrzędu "podłaź'nik". Z'n:łjąc ,charakter oj 'treśd
iego O'brzędu, autorka przeprowa!diiła .systematyc.z'ną a'l1alizę ·słownikowązwią,z.aną
z ,cyklem 'występowani'a Itegoobrzędu,
jego e'eilowoŚ'oi, oraz słów {f.ormuł)" /które
temu ,towarzyszą. Roz:patlrując współczesne
oby'cL,aje podłaź.ników lK'arpat po,lskich stwierdzić mO'ż'emy, ,iż .wporów.nalniu
z Bałkanami
'pr.zedstawiają rsię one
nader skromnie, a raczej szc,z~tkowo.W
tym świetle lKaTpa'ty pOl1s'kie są peryie,rią, "odprYlskiem" Istary'ch obY'czajów bałkańskich.
Obrzędy :podł'aŹ'ników iW Serbii
mają 'na lomiast wielJe paTa leI w pozoS'ta~ej czę~ci Jugosławii oraz w BułgalI'ii. Cy-
�308
Recenzje
kle chodzenia :podłaimików ,na Bałkanach
zbieg,ają się w czasie z dniem Barbary
{4 grudnia), Mikołaja (6 gru'dnia), ILgnacego (20 grudnia) i trwa clno ,do Nowego
'Roku. Fo.d-laźniJkiem w Serbi'i :niekoniecznie musi 'być mt;7JczyZlna,mogą il1'im być
podrastające
dzieci, lub 'starsze szan8wa,ne 'w '~pGlccznc'ści kobiety, a ostatnio "'l
nimic,zęs,to Cyganie. ,PodłaŹlnikom 'towall';zYlSząniokiedy zwic'l'ZGta, jak: wól, koń,
,o'wca. Podłaźnik j>esto:sobą-sym:bolem wielce pożąda'nym w zagrodzie, :nazy-..vanym
"Bożym gościem", 'Przynoszącym :bogactwo do domu i w obejściu. Chodzenie po-dla7Jn'i!kaWliąże też treś'ci k,uTtu i wSipom'inanie przodkó.w, tote). mó'w'ią o nim ,,[)c'.,lalniec przodk6\\'''.
Bardzo s'wois'tym O'by'czajem na 'Bałkanach okresu Godów, 'ij. przełomu starego
i no',vego roiku, jesi ,obrzęd "poloźajnika".
"Poloźaj" ,przyc,hod,ząc ,do chaty siada
lub kładzie się .na pcrdusZ!ka,ch, jest goszczo:ny i przyjmowany. Czynią ,to po to, aby
kury znosi.ły ·dużo jaj i dobrze wywodziły
kurczęta.
iW niektóry.ch
okolicach
Sumaidiji :spełniający ten c<brzęd Imężczyżni bądż kobieiy nazywana są ,,·kokosyj
boz.ić", "kokosyj połoza:jinik". W okręgu :Kosovo-1Metochija obrzęd połozajnika spełniany jest 3 razy - przez gospodynię, ,gospodarza i połozaj'llika, w ,dzień Mikołaja, I,gnacego i w Boże Narodzenie.
Dnewko
Bożego Narodzenia ,na Bałka'nach
zawie:sza,ne u po'wały zwa'ne jest "Bozić".
V. K. Sok01ewa, MasZ,enica, jej treści,
rozwój
i specyfika.
Najbar.dziej interesująco 's!pośród doro,cznych obchodów przedstawiają
s'ię zwyczaje wpu:stowe, tj.
u .prawosłaWlnych,~Ma:s'lenica".
W świecie katolickim
zalpusiy, koniec karnawału
(car-ne-va,],e),
koniec jedizenia po:tra'W mięsny.ch, zl"t'any diawu1Jiej w Fobce miQ''s'Gpus'lem, oSitatkami itp. Ro.zLiczne zabawy i obrzędy przed wielkim postem roz.grywały się wItzW. Uus,ty ,cz'wal'tek :i ,nasltępującą po nim niedzie1lę prz,ed wielkim postem. Wśród 'potraw mięs'ny·ch ,ostalkowych w ly,ch dniach powinno było z'należć
s>ię pieczywo wysmażane w t!U!SlZ:C'Z'U,
a więc 1Jradycyj'l1e pąeZ!kli i c'hr·us·t, U p,'awosław'I1yJcihws.c'hcdu ZCllpU:s,ly
obClhoidw'1lo w ostatni'l nietdzielę pr:zed pOlsit<-mi ?wano Ją masZenicq,
sYl'nicq;
trwala ona zwykle trzy dna aż do środy popielcowej.
Potra\vy w 'ty,ch dniach były heZJmięsne, a więc jC'dzono przede wszy:.tkim pic01..)"'."0, masIo i se,r, pl~zeróŻJne p1'eragi, a wśród
nich tJra,dycyj,ne bhrny i oła·dki.
W ,caiej Europie i Ina ,świe'cie obchody ,karnawał()we Imają wesoly maskaradowy
charakter, ,k'ryjąc takżie Sltare niekiedy orgiasiy'czne treści. W pól,nocnej, chłodnej
Euro:pie, kaf'nawał wiązał :soięz kuligami i .sanną, ·a 'na południu Europy z fantas!ycz.nymi Ikoro'Woda'mi i ukwieconymi
oikrętami p e'ł:nymi przedziwnych
maszkaTo'nów i ruchomy,ch kuki,el. iKarnawal w IkJilmadie poludniowym 'przypadał lIla okres
pnzelomu mmy i wi'olSny i sYlnCihr'C1l1'icl;vn~e
W!ią~ł s:ię z grec:ko-rzymSlkimi bachanalli'ami - dliJoni.zaaUallni.
Na Z'aikoń:c:zenie iy.ch obc:hodó,w cddiawaJl10 kullt ZJmarłym,
Cechy t~ zawiera także l"usą,a mas-Ienica. Najbardziej
tr-adycyj:nie puska mas'lenka
obchodzona 'była ·do ,nieda·wna ,w w'chodniej Syberioi. !Przyjęły ją wraz ,z p:'a wo:slawiem ,i obrzędami ruskim'i mi:ejscowe 'narody ug'r.otiilskie. Na ckres masIenicy wybie,a:no tu 'króla ,c,eremonii. Prowadził
on ol'sz.aik pr;z,c/bierahców, czynił nieprzy'stojne żanty, sam prowadZJił dialogi ,i :naśladował ,a'kt ,kQlPula'cji. W kohcu ceremonii
odbywał się swoisty pogTzeb zimy, a kit poZ!bycia siG czegoś wrclgiego, pele n -drwin
i wy:;zy,dzania. Srod'kowo-europej.s-ki obrzęd topi'Mia marzo,D'ny-.zimy, uważa'ny niekiedy za spu'ś'ci.znę !cel'tycko-geI1mańską, tiest właśnie iego wyrazem. Na Bałkanach
rolę masz'karo.now rozprawiają'cych
s.ię ze złem pełnią prz·eblierańcy z iffiosięż.nymi -dzwon'kalffili, czyniący wiele hałas·u aby ·odpędzić zło i czary oraz wszel:kie
chQl;·oby. 'W areale ,słowiaillskim i bałtyckim
zapUlSltowe ,;s.kok.i ,na wysoki ,len"
mi,aly wymowę ma'!?ik.zną. W 'ruskiej ma~l€'ni·cy autorka
z;byt wi'elką fCllę przypisuje ogniowi, k1tóry ma za's~lać "łońce. Nies.Jusz.nie też ,chyba łączy w cykil masle-
�Recenzje
309
nicy obchody kupailne. Ogień w obrzęd Ow.oś·ci w.iosennej ·i 'letniej ma wielorakie
znaczenie ,mal~i<.:zlle.
A. F. Zurav.lev, Ochronne obrzędy ZJwiąznne z pada,niem bydŁa ,i je.go g·eograHcme z·asięgi. PrzeciWko epidemiom, 'pomorowi bydła i ,ludzi, jedną ze stary<::h
praktykza'bezpie{;zającyoh
było zatoczenie
magicznego
kręgu, ,dokąd złe :mo~e nie
mialy dostępu. Najbardziej
typowym
tego przykładem
było oborywanie
wsi, osiedla, z zachowaniem
określo::ego
rytuału.
Zabieg oborywania
przed zarazą znany
byl już w slta,roi.ytności. W ISitarożytny.m Rzymi'e, u Cel'tówi
Germanów,
dokonywa,no .go przy pomncy bliimiac.zych wołów. StaI"Sze prze'kazy mówią o rybua1e dokonywanym ,nocą. W prawosławll1ej ,Rosji w obrzędzie uczes'tl1iczyły wyb.ra'Il'e przez
wieś dziewczęt'a lub !kobiety, 'k,tÓ're ,c'ią,gnęły ;plug, a obrzęd przybierał
l1'iek'iedy
chaTakter cerikiewny z j,ko...l1ami i .świ'eca;mi. ,zabieg oborywani·awykonywany
był
dla zaż-e.gna.nia epidemii chorób ludzi i 'bydła, stosowany ,był talkże przed 'założ·emiem
nowego domu, osady.
W cz:a:s'i,epomQru byd1a dla s:pllOwaidzeni'a dEi!lz'Crzuna Polesiu !Yialolruslklim aż
po obszary fiilskie znany był obrzęd tkania obydwiennogo
cho/sta albo krzesania
"żywego ognia" .za pomocą tarcia ,drewna. W kU'!tywowa;n.iu powy.Ż!Szych prakty,k,
żywotnych jeszcze współcześ.nie, wyróżni·ała się północ ,rosyj,ska, Powołże, Sybe:ria,
przy tym obory walnie pra,ktykowało
raczej południ'e, a 'tkanie pó1noc .z J3iałom'sią
i niektórym i Iterenami !fińskimi.
N . .J. i S. M. Tołstovovie,
Uwagi o sŁowiańskim
pogaństwie,
WywoŁywanie
deszczu na Polesiu. Zalbiegi o deszcz ;na ;Polesiu białoruski'm
mają wiele 'Cel::h magicznych, ,magii sympa't)'lcznej, 'jak wywoływa,nie .deszczu u rstudni, ODlewanie 'sięnawzaj.em wo.dą, 'Wrzucani·e do wody przedmiotów
zasm·ają.cych wodę i na of.iaTę,
a więc ZJbo·l.a'(pszeni'cy, prosa), nasienia
1Jnu, .maku, grochU1, a~ibo wrzucanie
soli·,
ehleba,ccbu:li,
czosnku, poHuczonych ,ga!l"nków, pie,niędzy. W folklorze ust'Ilym napotyka się 'przekazy o ,wlewaniu gęstego 'baJI'S,z,CZ:U
do studni, aby spardł gęsty des,zcz.
Innym zabieg.iem magicznym
dla s-prowa,dz'enia desZJczu, a ra'czej dob!1ej wege1taocji
roslin, :było wodzenie w porze wiosennej
po poIach i za,g'rodach "zielonego kusta",
tj. ubra,nej w zie'!eń i wień-ce dZJiewczyny.
Jeszcze i·nnym działarniem ·dla sprowadzenia
deszczu było dociekanie
przyczyn
posuchy. Na Po.lesiu z,nany był Z1wyczaj urządza'nia
pogr2'Jelbu żaby !blisko rzeki
i ooplakriwania je~, 'lub ,też bioie żaby-czarowni,cy,
która zabrzymała .ciesz'cz. Skrajnymi natomia",t zab'iegIa;mi było pa.s'bwierlJ'j;es'ię nad l1'ie'bos'zc<Z.y\kiem-:samClbóOrcą,
który miał ,być przyczyną ,zal<rzymania ·des.ZJc.zu,-lote'ż wyrywano
kTZyŻ z jego mogiły, .lano wodę do mogiły, ta,kże ,wbijano krzyż opośró.d rze'ki. PO'dobne pl' akt y:ki
znane były na -Dalka,nach {Sumadiija, Serbia)
.gdzie wykopywano
'nieboszczyk'a
z mo·gily i wrzucano jego 'ciało do rzoki. Podobnie ja'k pQlh~iskizabieg z żabą, 'na
Bałkanach
urrządzano pog.rzeo i opłakiwanie
"Germana"
- .gliflJia'nej kukły, symplomatyczne,
'z żarbą w brzuchu. Wczernihawskie;j
i briań,s'kied gu.berniach ,Polesia
napctyka.no na prwkazy
o orarniu dna rzeki 'na deszcz przez młodą dziewczynę
nago, tylko w ·wi·eilcach z zieleni. Ana'log,iczne pr·akty'ki znane były u Slo'Wian bałkallskich i u Ormia'n za posrednrioctwem irai1skim. Z i,nnych ;pra'kltyk sp.rowadzających dl.'szcz, ,bylo rozgrzebywanie
,mrowis.ka; '11e mrówek, ty.le kTopel deszczu: zanurzan;:c ipo,lewan:c
wodą brzemiennych
kobiet. Również napotylkano
na Polesiu
w p:"zl'kazach
pra<stare wie<r'rzerii'a o kcmfLilkiCie słońca
i żmid.i i pO'W:s1tawallJi.e
'w związku z .tym suszy. Al"tykuł oma'wia taikI.e -cykle wogetatywnych
'pra,ktyk do,roczrnych,kic'dy
ziemi·a 'śpi i budzi .się oraz związane z Itym za,kazy i nakazy.
S. M. Totstaja, Materiały
do charakt·erystyki
polskiego
obrzędu Kupaly. Au'torka przepl'Owadzila analizę ,obchodów świętojańlskich
na Polesiu, analizując
ele men-
�310
Recenzje
.ty składowe OIbrzędu. Do najbardziej
istotnych 'należą: zasi:lanie słOllca przez rozniecanie ~ palenie ognisk oraz ,palenie w ogniu przedmiotów-symboli
słonecznych
(kół od wozu) i obchodZClnie z palący.m się kołem. S. M. Tolstaja badając współczesne relikty obchodów kupałnych stwierdza, i,ż 'są one w pami\;'ci współczesnych
j e,s;x:ze ba:rdzożywe.
E. V. Pom·eranceva, Wieloetniczne
zbieżności
wierzeń
i opowieści
o poŁudnicy.
Demony strzegą,ce wiosenno-letniej
wegeuacj.ipól
w kl'asycznej pOls,ta,ci g'recko-rzymskiej
Demeter-Persefony,
mają analogie w całej Europie. Idea tych wierzcIl
bowiem jeslt ,tak dawna, jak rozwój rolnictwa. Postać jej lIlajlepiej wyrażona jest
w folklorze Europy wschodniej, ,dziewica w białym błyszczą,cym odzieniu strzeże
kwitnącego zboż,a, zabrania pra,cować w południe w polu, spać, deptać zboża dzieciom, Ibo wykręc,a głowę, poraża udarem !Słonecznym. W 'niektórych
w.schcdnkh
obszaraoo Rosji 'Południcę mylono częs1:o .z rusałką ·przeibyrwa.jącą w wodzie luib na
drzewach, IUib z babą-·jędzą, straszy.dłem. Mordwini znali ,,·polową Slta;ruchq", Permiacy i Zyrianie balbę w s?Jubie na odwrót, która żyje w polu. W Estonii zwano ją
"poj,ną dziewuszką".
Współczesne badania folklory·sty,czne w okręgu irkuc'kim na
Syberii ujawmily także obec,ność tego demona w funkcji opiekunki ogrodów wa.rzywnych, a postać jej przypomina
małpę czlekokształ.tną
·całą porosłą włosem.
Pirzekazy o południcy, ·n,p. 'na Pińsz,czytnie, są je.sz'cz-e,najświe.ższej daty.
A. V. Gura, Symbolika
zająca w obrzędach
i pieśni.
Autor zadał sobie trud
przeprowadzenia
zna'czeniowej
a.nalizy postaci zają'ca w zaga'dkach, ·pow.iedzonk.ach, przysłowia,ch, pieŚoniacrh i korowodach 'weselnych, koły.sankalch dzi.ecięcych.
SymbOllika .zająca typowa jest w folklorze północnej Rosji, Uralu, Lettga!li, a z drugiej strony w Hercegmvini·e, w zabawach dzieci polskich na Śląsku ;j w ·Wielikopolsce. iW OIbrzędac'h weselnych
,?moleńskiej i kałuskie.j guberni "zakładać zająca"
młodym wra·cają·cym od ślubu znaczyło zag1rodzić im dragę, aby się wykupili. Ta!Iliec młodej ze świekrą w drugi -dzień wes·ela na .Polesiu nazywany byl "udawaniem z'ająJca". PiOlSenk:i o z.ająJc'u towalJcz)'!'lzyły OdpI101W1a!dmaniu
mlody,ch do lO'żmicy,
symbolicnna pos,tać zają·ca występowała ,talkże w pieśniach erotycznych. Na Uralu
znano opowi-eś'c.i o przynasZieniu noworodków prze.z zają,ce. U Serbów kClbiety prag.nące potomstwa starały IS'ięnapić .nieco k'rwi zająca ustrzelonego w WicJki Piątek.
W tej pOSlt~ci zając przedstawia
.s,ię jako symbol płodnoŚoci, Ilecz w pól'nocnej Rosji
głowa i ogon zają'ca występowały
także w funkcji siły odpędzającej ,złe moce.
Dwa osta'tmie artykuły F. D. iKlimcuka, Tradycje
śp~ewania
pieśni we wsi Sii J. :r. Smirnova,
Epika
Polesia
·dotyczą [ol,kloru slOlwnego Polesia,
;pieśni. F. D. Kllimczuk przeprowadza
.systematykę pieśni ś'picwanych we.dilecytkli
obcho-dów ,dorecnnych. Spośród ni-c:h Inaj.dluższą żywotność za,chowaly pies'ni 'kupalne i żale placzek ,po;grz.ebowych. Z innych bar.dzo 'powszechne do dziś .są pieśni
i przyśpiewki
weselne i tzw. borodajki,
tj. pieś,ni obyczajowo-miłosne
śpiewa·nc
w czasie ,długi·ch wiec.zorów zimowych.J.
1. Smir.now kla.syfikuj,e pieśni ze względu
na tema'tykę, ·biCl:,ąCpod uwagę wieloe1mi-czność Polesia, a więc pieśni ,ruskie, tataTskie, rosyjskie, ·polskie. Tak więc z ·pi.cśni .polskieh najc.zęshszy jest motyw o Pod 0!ance, z 'białol'us,ki,c·h pieś'ni o ,dziewczynie za m i·e.nionej ·w kukuJlkę, a dodajmy, że
w pieśn.iach Jitewskich
tema'tyka
ta jest też bardzo częs.ta. Na};ta'n';zą metrykę
m·ają ruskiie bYlIinyi
pieśni hiSltorycnn·e :sięgające tematyką
·do -czasów średniowi'cclzlIly,chokiresu państwa k/ijowS'kiiClglo
i walk RUSii z Turkami i T~barami.
mOThOW?cze
Alicja
Bednarczuk
�311
Recenzje
Celina Bobii1ska, Wieś
Wars,zawa 1979, iSiS.245.
niespolvojna.
Szlvice
małopolskie
z XVIII
- XIX
wieku,
Praca jest wyborem ,rozpraw po,święcony'ch szeroko rozumianej
kwestii agrarnej w Polsce w drugiej ,połowie XVIn wieku. iPrezenlt'Uje wie1lole'tniepionierskie
badania wspołu ",gromadzonego wokół Katedry His,torii Polski Nowożytnej
Uniwersyte,bu Jagielioi1lskiego. Organizatorem
i kierowmiikiem ze1społu jeslt właśnie autorka ,rozpraw.
Plra,ce zespo1u od samego początku zostały w świadomy Isposób og,raniczone
terytoriaLnie do tzw. llVIałopolski Zachodniej,
a 'czaisowo do wieku XVIII (druga
jego połowa), z niewi,elkimi wycieczkami
w wiek XIX. Okres Ibędą,cy punktem
zaintere'sowai1 kmkowsJki,ch Ihistoryków uchodził w opi'nii wcześniejszych
badaczy
za niezwyk,le dynamiczny
politycznie,
,lecz w sferze gOlSpodaTki, zwłaszcza wiejskiej, za okres stagnacji. Po~ląd ten ZO's'tał przez C. J30hińiską i jej z'espół zakwestionowany.
Jak wiemy, I~westia ,chłopska ,należała do 'CentraInych zaigadnień ,w publicystyce oświeceniowej. Zajmowali się nią również XIX-wieczni historycy, czy póź:Jiejsi historycy gospodarki. BrakowIało jednak, do czasów najnowszych,
obiektywnego
obrazu ekonomiki ówczesnej wsi, 'sytuacji prawnej chłopa, a 'i-a:kż,eW!szechstrronnego przedstawienia
jego wa'l:ki z Isyst'emem feuda,lnym. Wokół tej problematyki
narosło wieile sądówpowieTZichownych,
obiegowo banalnych,
często z gnmtu fałszywych. Dopiero po dJ'lUig!ie,j
wojn'ie świalt;(~wlejszereg hiis't'orylkÓlww opaI1ciu o ma<teriały ŹJr6dłowe 'weryfikuje ,doty,chczalsowe ustalenia.
Z,aspół krakowski
wyiraź'nie wyróżmia się w owym ,trendzie !badawczym. Obserwatorów
poczynań z'espołu kra'kowski,ch history:ków uderzyć może niezwykle
obfHa baza źródłowa, j,aką się pOlsłU'gują, wY'soki poziom refleksji metodologi,cznej,
ostrożność sformułowań
przy !ich jednocze~mej bezwzględnej
odk,rywczośd.
Niezwykle płodnemetodY'cznie
,było zaloż,enie - odmienne niż u poprzedników
-że
cechą charakterystyczną
wsi końca XVIrI:I wieku nie była sta~nacja
i :bezruch, lecz dynamika ,dążeń zaJrówmo indywiduaLnych,
jak i zbiorowych. Dzięki takiemu naiS'tawieniu badawczemu
ujaw,nLono zarówno 'wręcz masowy proces przechodzenia ziemi dwomkiej w ręce chłops,kie, w rama'ch stosunków prawnych f,eudalizmu, jak i niezwykłą aktywność IspołecznąówcZiClsnej ludności wiej,skiej. W prezentowanych
szkica,ch autorka, 'W oparc'iu o szeroki materiał :faktograficzny,
maluje prze:konywująco
prz.es'tr,zC<IJJnąruchliwość
chłopów w drugiej połowie XVIII
wieku, .ich aktywność ,gospodarczą, .ich wszechstronną,
prowadzoną
środkami
zarówno lega'Lnymi, jak i ni,elegalnymi, walkę o .g.rullIty uprawne i ograniczenie
powinności :feudalnych. Ujawnia się W szkic3Jc:h także dość już skomplikowana
i znacząca stl1uktUlra ekonomiczno-społeczna
wsi i rola poszczegó,Jny'Ch warsItw w walce
z feudalnym uci,skiem.
Każ,dy z jedenastu zaprezentowany,oh
iszkiców pr,zynosi niezwykle interesujące
ustalenia, na og6ł różne od poprzednio
uznawany'ch.
Obraz ,wsi, jaki się na ich
podstawlie ,rysuje ;prz.ekonuje nas, .często w poQemiczny sposób, że chłopi, zwłaszcza ,wc wsiachkrÓ<1ewskkh, ,,<dolnli!byli do kon!kretnej, za!planowanej .i :konse.kwentnie
pliz'epJ'lQlwadizone'j,a pnzede W!sfzY:91ikim
e:l.a,:>tY'c:zJnej
i pnzez to eJ'eikJtywnej warki
z uc1s:kiem i 'naduży,c'iami dzierżawców, 'że posiadali wysoko uświadO'mioną społecznie elitę 'czynu, że nie !byTli w sensIe <c'konomicznY1m :izolowani od powsltającego
wtedy i 'k'rzepnąc.ego ry,nku wewnętrznego
i że na ten <rynek mOlg<l:iw skUlteczny
sposób oddziaływać.
�Recenzje
312
Trudno w niewie}kim omówieniu przedstaw.ić bogaotwo myślowe i faktograficzne tomu C. IB.OIbiń'skiej.Obok 'prac sz'czególowych znajdziemy w nim .rozważania me'toid-ologiC'zmena na.<J:ko Sjpo!tykany,m poziomie mery'toryC!znym, ja,k nIp. w S,l,k1:cu "Ruchy ,chłopskie w ,Pols,ce .jako problem Ibadawczy", niekiedy o .niezwykle szerokim .zakresi·e i.nspiracji ,(,,0 stosowa'l,ności europejskie,h modeili agrairnych").
Badania
awtarki, jak również jej współpracowników,
na usblenia
któ.ry,ch
często sję powołwje, przekroczyły
- Imi.mo sw~go .pozornie regionalnego
charakteru - barierę por.zyczynkl3iIls'twa.Nril€lZlwylkll'e
k:onsek:welnIUnepróby d'olta,r,c.'ti'a
do procesów ogólniejszych, ,do prawidłowo.śd
typowych nie ty<J,ko,clila Pols'k'i, ale nawet
dla w'SzySJtkich terenów eur,qpejiSlldch o podobnej drodze ro'ziVv1O'j:u
goslPOrlarc.zego (tereny podgórskie!), SJpowodowały, że ze~pó.] i 'jego badania zmane są szeroko w nauce świa towej.
Dla bada·czy kUlMury ludowej 'syonietycz.na praca C. Bobil1skiej jest - jak :sądzę - sZJczegó'1nie ,inspir·ują·ca. Pozwala ·i'naczej lI1iż dot)"Chcza.s spojrzeć na gospodarkę i życie spolciczne Wisi osiemnastowi·ecznej,
a przez ,to lepiej 'Zr·ozumieć ku.Jturę chłoplsiką u schyłku f€'UlclaILzmu. Nlie wyobra·żam sobie, by pram t'a - choć
niestety wyda'na 'w przy,gnębiająco
niskim nakladzie jak na joej 'mngę - nie dotarła .do szerokiego grona eŁno.grafów.
Ryszard
Karol .Piegza, Sękaci
!'tl.dzie. Wyd. "PrOf.i'I", Ostrawa
Kantor
197,8.
Doczeka'\iśmy się oto dI'ugiego wyda,ni·a !humores·ek K. iPiegzy, któ,re ukazuje
się w 19 lat od chwilH pieI'wszego wydania
U1akładem ,/Pro!filu" IW Ostra.wie
z prz'edmową autora i posłowi,em Daniela Kadłubca, 'który jest edyto,rem publikacji i niejako jej .naukowym .redaktorem. Jego !funk'cja w przylgotowaniu tomu <lo
druku Ibyła wieloraka,o
czy,m wspomnę niżej. Pozy,cja Sękaci ludzie wyszła jako
51 tom edycj,i ,polskiej wydawnictwa
"Profil".
Pamiętam,
że pierwsze wydanie miało ży.czliwe re<:C'nzje i Z\naczny rezo,nans
wśród czy,te,lln'ików (:mm piosałem pClzy;tywnie a zbioriku). Obe'cne wyidall1ue }e.511:
poszerzone i zmienio'ne, m,oŻie.nawet ,nie tyle w ·trC'Śd, co w wa,rs:twie językowej. Obydwie edycje łączy .humor, ,który w wydaniu.Piegzy
koncentruje
się na dość znanym humorze górni'ków i górali z okolic Jabłonkowa.
Humor - rzec by mOLna
- zbiorowy, powtarzany,
przekazywany,
opowiadany, pr,z·c,rabiany i uurwalony. To
w skrócie ·oddaje is,totę tego, co Piegza przedstawia,
choć chyba nie z,gcdz,irny się
z ty.m, co podaje w sło,wie odautol;skim, w przedmowie, że utrwalenie
tego rodzaju ludowej twór·czości, ,,'to 'pewnego rodzaju ·działalność muzealna, gdy.ż IW ten sposób uwieczniona
zoslaj,e w nich niejako epoka społeczna, którą ()!dzwieróedlają".
Twórc.zość, jaką uprawia
!Ka.wl 'Piegaza, ,dziś emery.towany
'nauczyciC'l (Ul'.
wl899
1'. wŁazach
po.d Orłową), ma na Śląsku CiaszYl1skim swoją rt'fadycj~.
Istniala i istnieje tu ciągle potrzeba zbierania i utrwalalnia 'wszystkich prze'kazów
ustny,cb, opowiadań, bajek, klechd itp., czy to w .postad autentycznej
(fo,]'klorystycznych zapisów),czy
stylizowanej
(swoistych "przeróbek"
literackich). Na pierwszy typ dał piękny dowód D. Ka.dłubiec w swojej w 1973 r. wydanej monografii
Gawędz.iarz
cieszyński
Józef Jeżo.wicz ,(wyd. "Profil", Ostrawa),
na drugi - Karol
Piegza swoimi Sękatymi
ludźmi.
Kiedy uważnie zestawi się obie edycje, to chyba niewiele różni je między sobą.
�313.
Recenzje
Klos nie obeznany z genezą obu książe'k mógłby wrę1:z powiedzieć, że ,typologicznie jest to jeden i ten sam rodzaj gawędzianslwa
ludowego, że ·niewi,e.le od siabie
odbiegają "gawędzia:'z" Jeżowi<:z
"literat" ,Pie,gza, i to ,za.równo w fahu.lacji, jak
i w .narracji.
D. Ka·dlubiec w obszer,nym posłowiu, napisanym
ze znawstwem
prze:clmiotl<
teore'tyczny'ch zaga-d!lieJ1 fdlklorysty,ki, stara :się dowieść, że teksty iP:ie<gzyposiadają swoje o,sob:;iwości. Wi'dzi je .m.in. w większym (niż u Jeżowi:cza dodajmy) nasyceniu realliami kl,;.JtulI·owo~histo.ryczr,ymi, wszak je,s't Pi-egza z 'zawodu Inau'c.zy-,
cieJem, zbieraczem, człowie'kiem pióra, czy'h działa z sz,eI'szy,m horyzolI1'tem in1elektua·l.nym niż .podbeski1dzki ·gó.ral-w,i·esniak.
Chce iKadłLLbic<:.dopatrywać się pewnych osobliwości 'ró'wnież w jęz~u
apo-,
wiadań i w slownictwie.
Ale to właśni,e dzię'ki 'niemu, wydawcy - Kadłubcowi,
ujednO'lic,ono język, ja·k !sam podaje lI1a s. 211:2:"Otóż język, .znac:z·nie bandziej chaotyczny w pie:'wszym w)'dalniu Sękatych
ludzi,
został ujedno'1icony przez edy'tO'I'a,
oczywiście za zgo.d;1 auto.ra, w tym kieTunku, by :kol!lSekwentnie ,reprezentował
jedną z gwar cic5zyń's'kiich, a n:ie m'ie-szani!nę za.głę·biowlsko-góra'ls'ką". T;ru·dno zatem przecenić 'sly.Jizacyjną .rolę Pieg.zy w tym wypadku, ja'k 'róWlI1ież w wyborze
słownictwa (IKadłubiec, s. 213: "Piegza znakomi'Cie wykorzystał
róż'ne złori.a słownikowe").
Myślę, że Pi€gzę, nauczydela
i społecznika - poza przypo.mnianymli przez K.adłubca oso,Jjliwościami - z,d;ra'dza swoisty dydaktyzm
utworów, s:k~onność do ,Jmoralizowania", a oprócz tego i "językowe purytaństwo".
Jak bowiem inaczej wytłumaczyć sobie fakt, że w humorze "hawiyrskim",
w swej istocie dość rubasznym,.
wy'raźnie hrak wyrazów i zwrotów O niź:szym pres'tiż,u s.połecznym? Wszak ri wu:lgaryznny są w kawałac,h istotny.m e"lemen1tem, egzystują
niClj~nokroć
z zamierzonym efe'ktem komicznym. Podobnie humor gó,ra,lJs:kinie stro!l1i od wYlfazów dosadnych, ItzW. niecenzurarln)"ch. Humores~i
Pieg.zy, choć śdsle zrośnięte ze śrooowiskiem, w MÓTym pows'tały, są sty'lizowa,ne w umoraGniającym
.i lekko pur,Y'tańskim języku. I lu nasuwa się konl'T'O'nta'cja z Jeźowiczem, która p.opieTa cał!kowicie ..
nasze s'PostrzeżeJlla.
Kadłubie,c szczegółowo
analizuje
wątki
·o:powialS'tek-humoresek
Pliegzy, wyróżniając Itek'sty ze znamionami
jednostkowośd
{memo:raty), którYich jest raczej
nirewaele h slU!slzn'ie K<lidłubiec zastanalwia s'ię, c,zy w ogóle wYiS<tępudąw "c,zy5ftelj'
postaci") oraz te,ks'!y ze znamionami
obiegowymi {fabullalty). Tych jest przy-tia{:zająca więk'szo.Ść. Co się Ityczy 'struktur gatunkowy,ch, !lo wyróżnia Kadłu'biec w wyborze Sękaci lndzic kawały, ane.gdaty i opowieśclz
rży,da. Cenne są spos,trzeżeni;:>
Kadłubca, że w zasadzie ut\vory Piegzy wykorzystuJą
tradycyjny
schemat i ogólnąkomtrukcj<.;
ludowych humoresek, co dokumeIlltuj.e a'na.Iizą wiiellu rutwnrów.
Słowniczek wY\razów i zwrotów -gwarowych oraz zapo·życzO!l1y'ch czyni z wyboru
K. Piegzy - wraz ze wsp:)mniaf'!ą naukow::j analizą - edycję folklory,styczną
pal'
excellerl<:e. Dowodzi orna. że tWÓTCZOŚĆ
lu'dowa jest dągleżywą
częśrcią składową
kultury i życia Pelo'nii Zaolziallskiej,
że ma ona własnych It,wórców ,i iinterpretatorów.
Dodajmy j0~;z('ze. i.e na "c'ZCls·koc'ie.szy11;:Jki"
rynelk rzucano tyli{'o 2.600 egzemplarzy dzieła, zaś 7.000 p.rzeznaezono ma rynek .polski. .Jest to potwierdzentie prestiżu, ja'k~m cieszy siG polonijna twórczość w Polsce i dowodem ruchliwości IWydawnic-!wa, klóre wydalo Sękatych
lndzi ibardzo starannie
,pod wz,g,lędem gJrafkz.nym. Oby takie k~iążki czę.ściej pojawiały się w polSkiej edycj.i "Prof'illu".
Jifi
Damborskii
�314
Recenzje
Wła'dysław Młynek, Kolo, koło młyński.
ku Ku!lituraJno-O:ślwia towego w Os'trawie,
Ka'dłuJbieo, Ćesky Tesin l'979, ss. 60.
Wyd. Zarzą<d Główny ,Parskiego
Sekcja
Fołklo'rys'tyczna.
Red.
ZiwiązDanie,l
P o'lis'k,i
ej opinii fachowej dobrze znana jest ruchliwość Sekcji FajkIoTystycznej
PZKO w Cz'cchosłowacji,
której animatorami
są Daniel KadłuJbiec, Józef Ondrusz
i inni. Przede wszystkim
z ich to inicjatywy
podejmowane
są ciekawe prace edytorskie, kitMe znaj:dują uznanie tak w Czechosłowacji, jak i za granicą. Nie chodzi
bowiem ,a'ni a 'Sprawy bag·atelne, ani a jakąś "regio,nałną ama'torszczyznę".
Znakom'iocie przygo,towani, ;potrafią zorgaonizować pr3lce bada wcze ,na .po;żą<danym poziomie, inicjować zbj·erac'bwo, ddkume.ntację,
interpretować,
porzą'dkować i poma.gać,
by zgromadzone
ma'teTiały ujrzały światło dzienne w pOSJtaci puhlikacjii.
Dniał'a też na Ś'ląsku Oies:zyń:sikim slpora grUlpa osób., któm - bez pmflesjlOlJ'llalnego przYlg·otowania, z umiłowania 'dla kraju ojczystego, jego ibo.ga~edtradycji kultury ludowej - zabiera się do zbiera'nia wszystkiego, co z ,IlJiąjeslt ,związane. I chyba mało ,który 'region mo';;,e wykazać ,się 'tak ,dobrz·e udokument'Owanymi
pracami
ludoznawczymi
dotyczą'cymi 'Wszys.tki'ch dziedzin żyda, caloksz'taltu
!kuJltury maieria}nej i duchowej lu·diUś'lą.slciego na Zaolziu. Dla nich to nie tylko cieikawa, pasjonu:jąca pra,ca ko'lekcjcmersika i Zlbieradka, ale tak,że ciągl,e próby udowadniania
swojej włars,nej 't'OŻJsamośd, swego rodowodu. Stąd za'hllteresowanie możliwie wszystkimi dZiiedzinami kultury, aż do :folkloru ,dziecięcego włącznie. Właśnie jemu po.święcił Iki:Jkanaś'cie ilwt praocy Wła,dysław Młynek, dyre!ktor polskiej szkoły podstawowej w IMi,li:kow'ie na Śląsku Cieszyń'skim. Z racji wykonywania
zawodu mial
'. do takiego fo:lk.Joru łatwy dostęp, ale na tym nie poprzestał,
gdyż zwędr01Wał
cały 'teren oheski,dzki, notując, zbierając, prosząc a przJlsyła'nie materiału.
I oto .dzięki poparciu Sekicji F.a.l!ldoTYSltycznejPZKO, sZiCzególnie D. Kadłub<:a,
wielo'le'tnia .praca nad Zibiera'niem fotldoI'u dZJiecięcego na Śląsku CiCiszyńskim dooZ0kała się ukO'ronJow;HlIi'aw p~s,taci piękll1e;j puhlilm.cjli.
Władysław Młynek zg)romadził w niej wszystko, co wchodzi \V zakres pojęcia
"odzieaię.cy folklor". :I talk: wy'li:cza'!1ki, gry, gTy w kole, gry w paralh, zabawy, przyśpiewlk.i, monClla:g)i,'fy1mowa,nki 'przyzabawne,
dia;logi przyza'ba w,ne, dia,logi !komiczno-satyryczne.
!Miał świ·e~ny'ch informatorów,
których nazwi:ska przyta,cza w kOll. cowym spisie. J:a'k nie'codzienni/e ,brzmi takie oto wyznanie
autora:
"Wszyst'kie
przejawy
twórczości dziecięcej za,cząłem ,notować w początkach mej prakty!ki na uczy'Cielskiej.
N.i e z n a j ą c w ted y tID e t a ,d z b i e l' a n i a
p a d a Ib n y c h
m a It e '1' i a łów {podkr. J.D.], ni·e określałem informatorów.
Zad owa lałem się ty,lka
samym tekstem". W'brew temu !Szczeremu wyzmaTlJiu prz0d.stawił pracę, która .ni'e
Clchybia krytyczno-naukowym
publikacjom
z tego zakresu. Zresztą wystarczy przeczytać 'wSltępne ,k,omentarze do poszczegó.lnych działów, :by się przekonać, ;i.e nie
tylko ilIlitukja kjie!J"awał1aparsjtam'i W. MłYU1Jka.ZalpoZlntałsię z usltotą fotkl-oru w ogóle,
zaś dziecięc'cogo w szcz-ególnCiśoCi,by mógl wypowia'dać .s>ięa nim z rza'dko spotykanym ZJI1JaWls'bwem
i erUldy;clją.
C'hwa'lą'c Ml)'nka za te osiągnięcia nie is'posób 'na margi'nesie ,nie wys'unąć postuh.lltu, może nawet roe ,dotyczącego sa:mego au'tora, .a mia'llowioc,i'e,że pra'ca Itego
rodzaju aż prosi 'Się a spojrzenie porównawcze. ,Wszak teren, na którym 'llz,bierano ten cenny materiał, j,est niejako ,;ty,glem", 'w którym stapiają się różne ,ludowe
kultury, by dać nieraz niespodziewane
rezultaty. Oddzielić to, cOls1wojsikie, autochto.niczne, ()Id tego wlaś'IJiie, c,o powstało z Itaki'ego ityg.Ja, nie jest łatwe, Ale jest '11:0nieczne,by
ten folklor, wygina'liny i <:Je/kawy,osadzo.ny zaSltał w rzetelny/ch nau\kowych Tea,liach. To może być pmca, 'która czeka na na'stępnych badaczy, która
�315
Recenzje
powinna być kontynuowana
i ukierunkowana
tak, 'by ze'brać w ogóle wszystek dostępny ma,teriał z tej dziedziny {myślę również o mate'riale cz'esik~m, slowaCikim,
cygańskim i histOlfycznie ,również 'niemieCikim) i Ina tym <tIe wykazać istotę polsko-śląskiego fOil:k,lol'u. W słowie wstępnym
Daniel 'Kadłubiec
wypowiada,
choć nie
Wlpws,t, podOlbną mYŚlI, n3IWołującą do kontynuowania
rOilpoczętego dziela. W każdym razie puhli:kacj.a Władysława
'1VIlynka Kolo, kolo m.lyiLski stworzyła ku 'temu
nauJkową bazę.
Damborsky
Jifi
Skarb
w
garncu.
Humor
,Ludowy
Slowian
Zachodnich.
Pod
redalkcją
DOTOty
Simoni'des, Opole 197'9, s. 423.
Wieloletnia penetracja
współczesnego folkloru, jak li relfleksda teoretyc'zna nad
zgromadzonym
matClriałem, ,doprowadziły D. Simonides
do wni,osku, że współczesny ,obiegowy repeI'tuar fo,lklorystycz;ny wyraźnie prefe.I'uje opowieści prozatoDslkie,
wśród k'tórych dOJ11'~rmjąz!deCyldowal1Jie QPowiaidla,ni:a humorys,tyJcZlne. Wn!io'selk len
potwierdziły
badania innych folklorystów.
Viera Gasparilwva
ponadto udowodniła,
że we wspókz€iSnej prozie ,fo!JkilolfYlStYoCZ'nej
.dawne 'opowieści tracą swój 'Iaka'lny
lub regio'na'lny 'kOllo'ryt i wchodzą w system 'bardziej ISzeroki<ch powiązań:
narodowy,ch, międizYJ1larodawycl1 i i'l'1reretJni'OZJI1yCih
*.
Do p,rzypomnienia tych wniosków SikłonJiła nas lek'tulra ,ludowych alnegdat 151'0wian Za,chodnich, :k,tóre ukazały Slę w wyborze pl. <Skarb w ga,T:ncu. ZgTomadrenie
w jednym tomie teks,tów za'pi·sanych u ,rÓtżnych 'nalrodów, a r,epreze.lJl~ujących teu
sam gatunek rfO'lklorystyczny, stwarza realne szanse po:cItjęcia ko,mparatys'tycznych
badal1 nad fo:1klorem Słowian Za'chc·dnioC'h.Tym 'ba'l'dzie:j, 'że nie ·tak dawno ,otrzymaliśmy 'repreze.n.ta tywny wybór bajek Sł·owian Zachodnk.h
pl. $piewająca
U:pka.
W tym ,miejscu ni·e mOŻlna nie zauważyć, jak wOloec ,;wypielęgnowanego"
,tomu bajek wydanego przez "Ś'lą.s1k" ,uibogo reprezen'tują
się anegdaty - ,przykład
pau·tackiej .raiboty drukaTsikie.j. HU9traocje Stefana
Suberlaka,
mogąc·e być oz'dobą książki, więdną na różnoga1lunik'O\vym papierze ,gaze,towym., błędy kOlreMorslkie
utrUldniają lekturę, a pomyłki w azna'kowani'u sy'stematyki
wątków ,nie przynoszą
chwały wydawnictwu.
A przecież to ,nie :pierWlszy zbiór 'tekstów ifolkilorYlS>tycz;ny.eh,
który wydał :I'nstytu't Śilą:s'k<iw Opolu!
Jedyny:mz,aJte.m ma,gnesom ksliążJk'i jeiŚt hum<Jr lu.dowy. Zan:im leIk,tuo:a anlClg1d,ot
zrodzi jakJickolwiek .refleksje, naj.pierw wyzwoli u Iczyte:Ln~ka mniej lłu'b Ibardziej
żywiołowy śmiech. I to jest nieza,przeczaJlny urok Itej książki. A później zauważamy, że pomimo wielu wspól'nych ,eIE'mentów Słowia,nie różnią !się jednak między
sobą właśnie odrębnym
często pocZluciem humo,ru. 'By po·dobną refleksję
mogło
zrodzić obcowanie 'z tomem nalel,ało zgromad2lić w nim odpowiednie
tek'sty. Jest
to zasługą au'torów antologii, 'wybitnych
znawców :f.d1kJloru słowacki,ego
(Viera
Gaspari'kova), .czesikiego (Jaromir
Jech), łużyckie,go ~PaJuJ Nedo) li po'1Jskiego {.Domta Simoni,des).
A'negdota, jak żaden inny gatunek f.olk.loI'YlStyczny, wpisana jest bez,pośred'nio
w 'Społeczny kantekSit IkuHu.l'owy. Niestety, :ten czasami jest już ws-pókześ'nie nie• V. Gasparikova, Monograjicke
1977, nr l, S. 45- 7S.
•.<x:\opis"
studium
ludovej
prozy
v jednej
loka,
"Slovensky
NIi-
�316
Recenzje
czytelny i dlate,go trudno w niektórych
pre.zer~towanych tekstach odnaleźć wyró·żniki gatunkowe.
Co prawda,
klasyfikacja
1.ematyczna s!kieruje 'Uwag~ czytelnika
ku typom aneg-doty'Cz'nylm w 'Sys.tematyc·e wątków, ale jednoczesnie
o,d.-;l
ol1'i niedosta'tki ·refleksji 'ge,no.legi'cznej nad tym materialem,
Dlatego 'też wydanie wyboru utworów, reprezentujących
ludowe pnczucie humoru, powinno ulailwić przyszłym bada'czom ,skonkretywwaTlIie ,pojęcia gatunku aneg,doty.
Zapis anegdoty
z 'konieczności
pozibawiony jest i,nieg.ralnie z ni'l związanej
rea'kcji słuchaczy. Gdzieniegdzie
wycrbraŹ!nia pomaga w dopełnieniu
calo'sciowcgo
obrazu opowieści li ujawnia
momenty sponlanicznej
reakcji odbiorców. A,le tam,
gdzie tego uczynić nie można, narracja
utworu przejmuje
formę skostniałej,
niewysziUkanej, suchej 'l'·elacji. Jednym z istot'nychczynni.ków
kons,tytulywnych
anegdoty joest bowiem o.sobowoŚć 'twórcza gawędziarza.
Bez dobrego gawędziarza
utwór
nie z)(i!o~as'pełnić fUlnktcj,i is'tOltnej dl'a alne·gJd·oty. Ja,k za-bem uchwy'cić w zapisie
specyfitkę ow€"j jednostkowej
krea'cj'i nar.ra'tara? ·W stosU'nku do o<powieś'ci dawnych
skazani jeste~my n.a ote .zapisy, które .nam pozostawiono.
AIe współcześnie, zwłaszcza jeśli idzie o anegdo.tę - 'co w kontekście prezentowanej
ksią,ż:l<Jijest wY1raźl'llie w~doc:ZJne- i.st.nlitej'epihna pOltr.zeba wYlpra'c·ow.ania tak!iej f.o·l1my zalpi'Su folklorystycznego, która uwzględnialaby
'W1Szelkie-elementy poza.tekstowe.
AUltODzy anlt()lhQgii S/varb w garocu zg'DomaJdzil<itek:s.ty lud'olWe w ki1iku gru!pach 'tematycznych,
wyz.naczających
jednocześnie
,najpopularni'ejosze
wątki anegdotyczone w fo~kj:on.ze SłoWlia'n za'ClhQdm'i,C'h.Dzięki temu mOJŻ'elmyz jednej sltrony
śledzić, j'ak podoibne sytuacje
życiowe obrastają
'W różne "opra'wy" fabularne,
z dowgi€j - jak wari,a-nbują :się 'Opowieści podejmujące ,ten sam wątek.
Tom (JItwieraj'ą ·anegdoty o pararch ma'hżeńJsk'kh (66 tekstów), wśród których
natraf,iamy
na WlSpÓł\czes.ną pdlską i słowa'c,ką realizację
wąUku T [354 .o żnnie,
która chciała umrzeć zamiast imęża, lecz przestra'szyła się śmierci. Najwczoeśniejsza
zna'na 'nam wensja światowa
tegó wątku
pochodzi z pierwszej
.połowy XH w.
z P,ersji, a w ,P.o.llsce.po raz pierwlszy wykorzystal
go Biernat z !Lublina. Równie
wi'ekową, choć nie '0 'taok rdail£ikim rodowodzie, jest aneg-dota o wdowie (wdowcu),
rozglądają'cej
się za kolejnym
mężem ('T 1350), której
ni'eustaj~cą
popu!larność
potwierdzają
trzy zap~sy słow<l!ckie i poleskie.
W ikolejnym ,dzialle przerclisitawio'no anegJdorty o ,głupcach (88 teksltólw), z najpopulanmiejszymi
wśród nidl a'neg-dotarn'i o grupkh '.;ąs>iadach. Oczywlśde
ikażdy
naród ma 'swoich .najprzedniejszych
głup2ÓW. W polsce najglośniejszymiokazują
się być T'uszkowiacy, ;Papaj,e, Chojanie i Szywał.dzianie, <li Czechów 'natomiarsrt Welkzanie, u ŁużY'czan - Sa'lawianie, a u Słowaków - iLachotczan'ie, :Ho'llJdrU'szanie
iMarykowianie.
Bli~ko są ,spokrewnione
z tą ,grupą anegdoty o s·pryciLlrzach, Igarzach i kłamcach, .naj.liczniej w tomie reprezentowane
(97 Itekstów). Znalazły
się tu także
anegdatyc2)ne
opowieści
związane
z faktarrii ')oub pO.3tacia'mi .his'torycz·nymi oraz
ane,gdoty 'sięgające źródłami dawnej d'acecjoni'styki za,konnej.
Ponadto w dallszyoeh działach zgroma·dzono anegdoty o skąpcach .(14 ·tekstów),
Cyga'nam 0'6 'teks1ów) ·i złodziej.ach 1(17 tek!slów). Os ohliJwą, choć nielobyt liczną
grupę a·neg·dot '(8 tekJs'tów) przy.nosi ·dział pt.. O diabłach i utopc·acit, Dowodzą o'ne,
że nawet w okJresie najwięk!szej ,pop.u'!arności niekióryc1h Iwą'tlków, typowych d·]a
opO'wieś·ci wierzeniowej,
ifunk,cjonowały jednocześnie
w folklorze - w formie swoistej prz0ciwwagi - humorystyczne
-rela'cje o kontaktach
'człowieka z silLlmi 'nadprzyr.odzonymi.
W ,trakcie !Clk,tU'ry humorystycznych
opowieści ludowych moż·na jednocześnie
śledzić zmiany, jakim podlegJałsam
sposób prowa.dzenia narracji. Obok ·.t!·a'dycyjny-ch, 'Sz,erol\)o 'rozbudowanych
anegdot,
znajduj.e się leż w tomie wiele lap:·dar-
�317
Recenzje
nych,
s,kró-towo
L'l('nych
ląd
podanych
licznymi
nies'klasyfikowane,
'powstałe
w garncu,
Skarb
Zbiór
dZ~'na,cdowy
'kawałów,
zespół
nazw!;
bar,dziej,
obok
XIX-wieczne
ty\\'ny
i redaktora.
Warto
wackiej,
iu dodać,
dodatkowo
to
że omawiany
'i łużyckiej.
tom
poświadnowe,
dQ-
,ukaże
się
w
jako
zasługą
że
w
tym
zbiorze
także
reprezen>ia-
'autoró'w
rÓW1nież w wersji
nadzieję,
mię-
Prezen-
matec·jalu,
się
w garncu
wyłącznie
d:ruku
nde byla zawyzna'czanego
sc!l'ek'cję
zmaileźć
Skarb
to
do
Simonides.
Zachodni·ch,
mat€rialu
'u'trudniał
miały
jest
Miejmy
Obok
i zupełnie
Doroty
Slowian
za'k:resu
odczytujemy
ludowego,
.poincie.
leż
przyg'otował
przewodn'k'twem
w,;pólczesnych
. .Je811 wi~c
hu.moru
czeskiej
sygna'lizowaliśmy,
pod
anegdoty
zapisów
przyklady
ze·,;law
już
są
wspólcze~mych.
.typowych
·d'la fo~klaru
jed'nomyŚ'l'nościco
do
gatunkową
ż,'
jak
isię na
anegdotycznych,
wczasach
f(yfkloTystów
tac'ja ludr.wych
ancgdot
Ća:l~em
prT"·[ym.
Brak
p!'~ez
koncentrujący,ch
Z<Jflisa'mi opowieści
wyboll'u
języikowej
sło-
szacie
gra-
Sltaranniej-szej
iin.:;lej.
Janina
"Kalendarz
$.!<]ski"
Wy,dano
w
rak
[la
ostrawskim
1980, Ostrawa
."Pro'f'ilu"
Hajduk-Nijakowska
Ul-79.
kolejny
ka~endarz
:przeznaczony
dla
Po,lonii
Zaolziat'lskiej.
Jest
to rocznik
XIX i ja:k zaw;sz e-, 'Przynosi
parę
ciekawych
mate;'jałów ;j.u,doz.na wc zyc:h , ,o których
pragniemy
.poimfQIlrrWWaĆ cZyitelnika
w n.il1Ji:ej:'zym omówieniu.
Ziemia
CieszYI1:ska
,'izl'lcgólnie
bogato
\\'ych,
przypowieści,
:i:YCZE'I1,opowie~ci
i zwyczajów
bogata
w
jest
.reprezen'towany
marterial
jako
,dzial
e~no.gra'ficznyi
bajek,
podaI1,
folklorystyczny,
przysłów,
przesądów
i zwyczajów
Jludowych,
i z ,dawien
-dawna
zbieranych
opisów
'ludowych
.. J eś'li gromaodZElIlie,
klasyfikowan.ie
pieśni
ludo-
wi·erzel'l i wróżb,
róż'ny,ch
ohrzędów
i przeikazy:wa.nie
potomnym
·całej
kj
rozległej
kultury
ludowej
w dawnie}szy,ch
'czasach
motywowane
'było prze,de
\\·..;zystki·m potw;cl'dzeniem
toź.s,amościludu
,oieszyI1skioego, to w obecny·chczasach,
kic·dy
zyku
społeczność
i
wla3nej
pobka
kulturze,
Z:T;;Zt<] przekonać'
:'Jięo
za!'i·czyć
rna Iże jedną
'trzecią.
']-:Itórej Itego rodzaju
Otw,iera
temat
Śląsk
dział
artykuł
Zdziejó.w
co zostało
Marii
CieszY{Iski
w "Ludzie",
w roku
aa'1yikuł
organie
pu'bli'kacje
,do
w
Jana
TowarzYSItwa
Wla1dyslawa
podstawie
w
Pa1sce
gest
własnym
Pisał
chodzi
Pierwsza,
opisu
o
Ludoznawczego
w
'we
Zielińskiego
i zbiera'cza,
,Józe:fa
OndnlJsz
cieszyń'ską
rodem
na
ludową
zwiedziła
ludoznaw.czy.
M.
in.
O1pu:bj.ikolwany
iLwoWlie. Omawia
pl.
ten
Tym
p,'ozę
z L'itwy,
Cieszyńs1kdem,
-do
,pubiliokację,
<Ciąg ·dailszyprzeglądu.
rOOny ma'teriał
Wisty
(jeśli
tWODZy ni>e-
-o jodyną
już
jak
zamie.szczcnych
w gwanze)
'był
ję-
charakter,
teks,tów
fol,kloryls'ty
to jakby
pod'tytule,
Korybuta
we
inny
folklo.ry.stycz1no-etnograficzny
uzbierała
do
'nieco
i qpowiadanillową
Ku:bisza.
Hl96, gdzie
Przyczynk.i
wy,żYlwać
tu
też chodzi
właściwie
:zmaileźć miejsce.
czyli
zaznaczcne
się
cieszyńskiej.
"Kalendarzu",
też
na
dzial
znalnego
foLklorystyki
Wyslouchowej
pOWlst:a1 z tego
OndrU!sz
mOŻJna choćby
na rok 1980.
,,.K!a!lendarza"
To sporo,
a'le
.ma teIliały mogą
w poprzednim
,'azem,
od
ten
pt.
moż,e
przybrała
rÓVl.o1llież~WÓl'cZ!ość poetyoką
'ii
Ondrusz;a,
Czocho.slowa,cji
<folklorystyka
,tym
w "Kalonda;rzu
Śląskim"
Z 240-shon1cowego
nie~o
w
nasltę,pnj'e
SzLąsk. (Austry(wki)
slo-
�Recenzje
318
i olówkiem
na pods.tawie
najnowszycl1
źródel
przedsta,u.:icmy ,('Warszawa
1'888). Najwięcej miej.sca poświęcił Janowi Kubiszowi .( 1848 - 1929), który ,żywo
interesował ,się deszyillską prozą Iludową,ilnicjując
m. in. Prządki {wieczmnice-spotka:n,ia miłośllIików pieśni i gad0k ludowych). Kubisz ,,[... l w /S'lyczniu 1897 roku
brał 'udział jako ,dele,gat Polskiego
Towarzystwa
Peda:gO'gicznego w Cieszynie
w 'nadzwy'czajnym
'wa:lnym zebraniu
Towa.rzystwa Ludoznawczego
wc Lwowie.
W toku dy!skusji wysląpił z wllJ1oskioem,ażeby zaTZąd poczynił .potrzchne kroki
celem założenia na Ślą'Siku Cieszyń,skim ,oddziału TowarzylstwaLudoznawcz.ego".
(Myśl la zrea'1izowana by la w cztery la'ta późmiej, kiedy to "w ma'rcu 1901 r. zawiązało :się w Cieszynie P,01skie T.owwrzystwo Ludozna!wcze"). Sz,koda, .że w ·czasach drugiej wojny ,zginęły opr.acowane przez Kubisza piękne gadki śląskie i że
z jego spuśeiz:ny ,dochowało siG raczej ,bardz·o 11i·ewicle.
wem
W zW1iązku z trzy.sctną roczni'cą urodzin Ondraszka, Ancr1a M. .Rusnak zajG!a
się "legendą i prawdą o Ond I'aiszku". Materiał ten w zasadzie powtarza to, co zos,tało opublikowane
,przez 'cz·eski'ch i polsililich uczonych zajmujących
.się tą ,problematyką, poza może właści'wym ustawieniem -oceny prozy !Morcinka o Ondra'Szku
(choć i ltu autorka ~.sraJllIiczyła się do raczej zdawko'wych uwag 'na temat MQH:.inko\v'Skie,go ujęcia bohatera
i nieśdsłości,
jakie przy tej okazji popelnił).
Józef'a Łyska poznaili:śomy w Iki'lku :kolejnych "Ka'1endarza·ch Śląskich" jako
nieslrudzonego
zbiera,cza i badacza nazewnictwa
ludowego. Tym raz·em zajął 'się
"sprzyngami",
tz'n. zwyczajem
,prail1ty'cznej "samopomocy
chł,o.pskiej, polegającej
na ś<:iJsłym wrspół<dz1iałaniu dwu gazdów jedJnokonnnych w obrębie ich posiad1ości,
w najtl'ludniejszY'ch ok!r,esa'ch p.ra'c lrolnyc·h". J.a'k zawsze u ŁyoSka, .sporo je5't materiału czysto leksykalnego, dobrze .zinterpre'towanego.
W a'rty,kule Z medycyny
ludowej
Śląska Cieszyńskicgo
Ja'n ,szymik zajmuje
się wo.dolecznidwem,
ziołolecznictwem, 'leczeniem z za;;tooowaniem środków zwierzęcy,ch oraz weterYlDarią ,ludową. By 'artykuł ten uzyskał większą wartość dokumentacyjną,
trzeba ;by zająć się szerzej li porównawczo J'ecznicLwem ludowym
na Śląsku, w IPolsce, ilia 'Morawach i na Słowacji. (Uni1knięto by wtedy ltakic'h
okreSleń, .ja/k: "oiekawą ,gałęzią cieszyńJs·kiego ,leczni'ctwa ludowego jestohirurgia", nasuwa :się bow,iem pytani'e,czy tylko "cieszyl1:s'kiego"?).
,Podobny
charakiter ma alrtykuł Rudolfta Ochimalna pt. O sad,ownictwie
na Sląw któr'eJgo rozwoj'u zasłużył się ja.ko "ojciec", Karol Kotsche, pastor z Ustro.nia. Interesujący ,przyczynek do kmat,u przedstawia przytoczenie nazw
ludowy·ch na o'kr€ś1enie gatunków jabłek, gruszek i inny·ch owoców. Równie'ż jak
w powyiŻJszym wypadJku, i tu aż się prosi o konfro,ntację z nazewnictwem
ludowym
czesko-mmawskim,
.gdyż wi,e1.e jest .nazw podobnych ,lub \Vspólny,ch (czego trudno
dowQdzić w krótkim omówien~u) . .Jan !Korzenny pisze o .przeszlości śląsIkiego Zakopane,go czylli o Łomnej Górnej, Jest to typowy przyczynlmnslki antykuł, ,powtarzają'cy zmaJne .z li'nnych pu:J:JJi:ka'cjiwi31domQśc,i,,trochę ."pele mele", bez wyraźny·ch
ambi·cji pogłębionego etnograficznego
spojrzenia.
Ale to 'lektura typowo "ka'Jendarzowa", więc ,poprz'estań!my tyilk,o ,na odnotowaniu tego a'rtylk'ułu.
sku Cies:;;yńskim,
II je,szcze raz ,spotykamy :się z nazwiskiem
Rudolfa Ochma,na, 'tym razem przy
o¢sie duityńJskioc:hkrakowiaków
z czasów pańszczyźnianych.
Piosnki te ZII1a!,az!
w kir·onice dolnolutyń'slkiiej, pochodzą one prawdo.po.d.obnie od proboszcza Pawelka
(w 'każdym razie ,niektóre zwrotki ,są j·ego pióra). K<siądz ,Pawełek zapisał 5ł z'wrotek krolkowiaków ,piętnujących ,pla'gę ,pij,ańJSitwa na Ś'lą!Slku Cieszyhskim. Szkoda,
że autor nie zajął się Ibliżej języki'em 'k'rakowiaków, zadowoliwszy się pow,szechnym tyi]ko stwieJ'dz,e,niem, że w 'krakowiakach
zna'!eźć mOŻJna "pewne wtręty
z ·gwary fry,deckiej". (Tu na margine!sie jeszcze jedna 'uwa.ga: trzeiba 'by również
�319
Recenzje
sprecyzować samo pojqcie "gwaTa :flry,deciJ;:,a",
z którylm na ogół <nie spotykamy się
w nowoczesnej ,litera turze dia.JoktoJag)icz.nej).
Ostatnim artykułem
z SCIlii materiałów
t,r,aktujących o ku1łturze'ludowej
'11""
Sląsku Cieszyhsk~m jest piękny przyczynek D. Kadlubca do Iwiedzy o kolęda'ch,
kolędnika{:h i kolędowaniu
na Itultej,szej ziemi. ,Posłużył 'się Kadłubiec
przy tym
metodą swoistego "kolalżu" dając do naukowego
opisu obrzędów i zwyczajów
związanych z Swiqlami Bożenarodzeniiowymi
wtręty autentycznych
zapisów gwa-·
,'owy'ch z opowiadal} mieszkanki
na}s.talr'szej w BCl'ilkidach Ci'E'szyll,skich wioski
Bukowiec. Jak zawsze u Kadłubca, wykład ,obrzędów i zwyczajów jest ściśle naukowy li przy tym potoczys'ty, łatwy w odbiorze.
Są wresz,cie 'tradycyjne próbki twór,czoś'C]iludowej. Szczególnie wierszom w wydaniu Anny Filipek nie można ,odmówić uroku aUitentycznoś'Ci i świeżoś'Ci. Również inne, zamioszczone 'w "Ka'lendarzu" teksty ludowe, ,czy to A'nie1li Kupiec, Ewy
Milers'kiiej i jc'szcw raz Anny Filipek (proszę zwrócić uw,agę, że chodzi tylko
o niewia's,ty), wytrzymują
próbę w zestawicniu
z podobną twórczoiśiCią uprawia,ną
w PoLsce. Sqdziwy Kalrdl J"Iicgza {w ,paŹJdziermiJkuubiegłego roku obchodził osiemdziesięciolecie), któ~'ego k'siiąLka zbiorów [udowych opowiastek Sękaci ludzie ukazałasię
już w dl'ugim wyda'niu {piszemy o iniej w innym miejs'cu), zamieś,oil
piękne Judawe opowiadanie
pL Nawiyrski
szkubaczki.
Natomiast
nie jestem pewien, czy humorystyczny
jest "humor śląski" ze zjbionu Lud wilka Cienciały, raczej jest dość Isztampowy i - lnie ukrywajmy
miej:s,ciami naiwny.
W zakol1czelliu podkreślić trzeba, że "Kalendarz Śląskii 1980" ma dobrą oprawę
graficzną, liczne reprodukcje
'czaI'no-biały,ch zdjęć oraz .staranny układ. Na resztę,
tekSItowej częsci "Kalendarza"
:skba,dają ,się artykuły .akohcznośdowe
(w rOKU 198()"
Czechosłowacja obchodzi 35 lat iis:tnienia), ty.pową "ka'lenda'fzową" :lelkturę, no i jak
przy.stalo na [tego :rodzaju publi'kacje - kallendarium z komentowanymi
przy:sło'.dami, powicdzonkami.
Nakład :spory, siedem i pół tysiąica, choć wątpliwe, 'czy
zaiSpokoi zapotrzebowa:nie
tutcj:szej, jak,że licznej rzeszy czytelników
zaolziań,.skich.
Jifi
Damborsky
"Medical Anthropology",
"CultUJre, Medicine and ,Plsychiat'ry", "Ourare", "Ethnopsychiatrica",
".Journal of tE'thnopharma,cology" - nowe cza'sopiSlma z zak'resu antropologii medycznej, e:tnomedy,cyny i etnOlf,arma'koJ.oglii.
Ważnym ws:kaźmikiem ,rozwoju Idanej dyscypliny czy suibdYiScypliny naukowe}
jest pojawiani,e ,się nowych cZ<l'sopism, wo.dpowiedzi
na wzrost zainrteresowań badaczy określoną problematyką.
Z drugiej strony, periodyki lSbuż<jJcejako fo'rum dla
wymiany poglądówSltymullują
Irozwój dalnej dys'cypliiny, przy'czyniadą się do wykrystalizowania
teoretycznych
żałożeń wyłaniających
się nowy-ch surbdys,cyplill,
które dopiero ,wyzna,czają swój zakres badań.
Jedną z rozwijających
[się o's'tatnio w :szybkJiJm tempie suibdYlS,cyplin antropologiczmych jest antropologia
medy:czma oraz - t'rak'towa:na zwykle jako jej gałąź
zajmująca się medycyną tradY'cyj:ną - eunomedycyna. Wyłaniają !Się także nowe,.
poszukujące Idopi-ero definicji przedmiotu
swych badań subdyscyplliny, talkie jak
etnopsychiatria
i etnofarmalmloglia.
W ,ostaitl1'1ch Jata:ch powstało kiiłka nowy·ch,
cennYCih c<za:s'op1JSlm,
w założ'eniu iillltendy:slcYlphl1'a'Dl1y'cih,
doltyc'zą.cycih oma:wiJamej pooblematY'ki.
�320
Recenzje
"Medical Anthropology".
Cross-CuUuraL
Studiesin
llealU~ and ILLness. Kwar'tal.nik, ukazuje ,się w Stanach
Zjednoczonych
od 1977 Ir. Pemiody'k tein za"tąpił
do!ychczaso<w'e, wy,chodzące nieregularnie
OccasionaL !Papers in MedicaL AnthropoLogy. Czasopismo
r'odagują R. Ness, G. & P.Pelto
z University
of Connecticut.
Problematyka
kwartalnika
konce,ntruje się na relacjach między chorobą (doświadczeniem ,choroby) a życiem społecznym ,oraz międzykulturo\\iy'ch
'podobiel1s'twach
i róinicach
w sposobach rozwiązywania
zagadnieil Zidrowotnych. Rcda:k!orzy zapovVliadają publikowanie
studiów rdatyczący,ch takich lematów, jak: opieka zdrowotna w społeczeilslwach
nie-zachodnich
i zachodniich: ludność, przyrorst Inaturalny i planowanie
rcdziny, problemy odżywiania, sys>temy opieki z,drolwcl!nej i ich
uwalrunJkowa,nia ,społeczne, !kulturowe i etniczne; pa1lcopa!o'log.ia, bioguneza. Cza.5opfusmo przeznaczone
jeSlt 'nie tylko dla antropologów,
ale również dla lekarzy,
pielęgniarek,
,jjiologów, których
ma zapoznawać
z kulturowym
konte!k:;tem biologii i medycyny.
"CuIJtUI'e, ,l'vledidne and IPsyehiatry". An International
Journal
of Comparative
Research. Kwarta'Jrnik, wy,dawany od 1977r.
w Holandii i Stanach
Zjednoczonych.
Rada redakcyjna
pisma składa siię z antropologów
i lekarzy (głównie p'Sychiatrów) z rróżnych krajów, a reda'lgtorem naczelnym jest Arthur M. Kleinman z DE:'pt. of Psychiatry,
University
ofWashington
w Seattle. W'edług założer'J
redakcjli 'periodyk ma służyć jako międzynaro·dowe,
-i'nterdyscypli'l1arne forum dla
~rZ!2Ch powiązanych ze 'solbą dziedzin: antrop01ogui me,dycznej (wraz z psychiatryczną), psychiatri:i :między!kulturowej
oraz międzyspołecznych
iba,d,ll\ klinicznych i epirlemioJo.giczny,ch. SzczegooI1Jie ,chętnie wlildzi,ane są 'Studia i'nterdyscyplinarne,
1c1c::zą.ce podejs,cie i metody antropo10gkzme
z medycznymi.
Wydaw,cypragną
również stymulować sy'stemartyczne,szeroko
zakrajrone badania 'na,d zmaczen'iem kuLtury
w dziedzinie zdrowia i ba,dania poróVv1I1awczenard sposobamii operowania
pojęciem
kultury w ,dys'cypJinach aintropalogkznych
i :medycz'nych.
Cross-CulturaL
Dla ziJustrowa'nia
prcblematyki
pcrdejmcwanej
przc'zcza';Gpismo
podam p;'zykładowo z~awartość jednego z numerów "Culture, Medicine and P"ychiatry".
Nr 4
tomu 2 (1978) zawiera W!prmV'a,dzenlieA. Klernmal1a Culture
and Depression
oraz
dwa aI1tykuły doty'czą,ce depresji
i jej uwarU'nkowal1 kU'lturowych: Paul E. Bcbbipgtom, The EpidemioLogy
of Depressive
Disorder;
Anthony J. M aTsCilla, Thoughts
on Cross-Cultural
Studies on the EpidemioLogy
of Depression.
Ponadto w omawianym zeszycie zalmiesz,czono arty.kuł G. R. Davidsona
i ,in.: Cu,[turc Conflict and
C:opi;ng in a Grou:p ,of Ab'o:riginaL AdoLescents oraz L. M. Guimery Wiltchcraft
ILlness
inthe
EV1Lzok NosoLogical
System.
"Curare". Zeitschrijt
fur Ethnomedizin
und transkuLtlLreLle
PS)jchicrtric. Pierwszy numer cza'sopirsma ukazał ,się w 1978 II'. P,eriodyk ltern, wychodzący 2 razy w roku, wydawany jest przez Arbeibsgemeins'cha'flt Elthmomerdizin w Hci'delbe'rgu. "\V skład
kol'e,gium redaikcyjnego wchodZJi 15 rspocjali:stów z różny,ch dzicd7,in: etnc'logii, etnomedycyny,
medycyny społecznej, medycyny wkra.jach
rozwijaj'lcych
isię, historii
medycyny, psychologii i psy,chiatrri transkuJturowej,
etologii człowieka. Pismo ma
chara\der
iLterdyscypJinarny,
publikuje
materiały
z zakrei';u clnomedycyny,
psychiatrii transkulturowej
i pokrewnych
dziedzin. Wycbwcy pragną slymulować dial.og między medycyną a naukami społecznymi, mic:dzy "teoretykami"
i "pragmaty11:ami", pracownikami służby zdrowia. Zamieszczane S<l teksty w języku niemieckim,
:angielskim i francuskim.
Zeszyt 1 "Curare"
otwiera 'nota .redakcyjna
Ekkeharrda Schrodera
i 3 teks,ty
"wppowadzające w temat)".kę 'cza'sop~sma: W. E..Mi.ihlmanna
Horizonte
der "Ethno·-Medizin",
Lauri Hanko Zum Auft,T'ag der Ethnomedizin
oraz Wulfa 'Schiiefelhovela
�Recenzje
Aus
der
Werkstatt
-
Einige
Gedanken
zu
321
curare/Some
ReHectionson
curare.
W. Schiefenhi:ivel wyjaś·nia genezę 'nazwy czasopisma odzwierciedlającej
złm"oność
e!nomedy.cyny. "Curo" - znaczy pielęgnować, leczyć. Z drugiej strony "curare" zniekształcona przez Europejczyików Inaz;wa indiaóskiej Itrucizny "woorari" - wskazuje na boga·cltwo wiedzy "prymitywnyc'h
Iludzi" o naturze. 'Kurara znalazła zastosowanie w nowoczesnej
ane"tezjcilogii.
Dyskusja ·prowa.dzona przez medycynę
i antropolOigię na łama·ch .cza.sop1sma powiJrma pomóc wrea.llizacji
celów praktycznych: włączenia elementów medycyny 'trady.cyjnej do programów l"drowotny.ch
w rozwijających
się krajach, zapoznania personelu medycznego z 'systemami medycznymi ró7;niącymli się 'od zachodniego modellu, dostrzeżenia, prócz osiągnięć, także ograniczeń naszej medycyny. Jedn)'lm z zadań situdiów etnamedycznych
powinno być, według au1ora, ,stworzenie koncepcji medy.cznych łączą·cych ·dorobek medy'cyny Inowoczesnej z osiiągnięciami jej "prymit)".wnych" sió"tr.
Wymieńmy
tY'tuły kolejlnych artykułów:
G. Heller, Wege der Diagnose; die
Erhebung
/Nepal
der
(autor
Anamnese
ukazuje
D. Sich, Tendenzen
bei
einer
Patientin
uwarunkowalnia
zur
mit
Asthma
bronchiale
kulturowe
ilnterakej'i
Schamanenb.eharu:Hungbe,i
Krankheit;
in
le!karr-z -
Cautaral
pacjent);
TelHergebnis
einer
Lulig, Sorcery Accusations
as Social
Commentary.
A Case Study of MuLago/Ug.anda;
Ayodele Tella., Traditiona,l
Medidne - Safety and Eff,zcacy (artykuł
o potrzebie kooperacji
rniędzy <medycyną tradycyjną a nowoczesną - Ina przykła.dzie Nigerii); A. Dieck, Kohlkraut
und Wein,
ein die Entbindung
forderndes
.Hausmittel;
D. H. Trias'Sem, Thesen zwm sozioloVerhaltensstudie
gischen
im
SteUenwert
liindlichen
der
Korea;
Institwtion
Dte
Familie
in
der
BU:11Jdes.republik Deutschland;
E. E. BOClS.ch,Die Pluch.! ,in der Rezeptblo0k.
Wie der Arzt die Familie
au.s:klammert (na poids-tawie badań przeprowadzonych
przezau:tora
w Tajla<ndii). Ponadto
zeszyt z'awiera komuniikarty, programy
sesji 'naukowych
oraz spis t·reśd Inastępnych numerów ."Curare".
"Ethnopsychiatrica".
Czasopismo,
kltórego publikację
zapowiedziało
wydawnictwo francuskie La Pensee Sauvage. Per.iodyk ma ukazywać się dwa 'fazy w roku, ale redaktorzy
za1strz.egają .Slię, że pierwsze 'numery mogą wychodzić nieregularnie, o ile 'nic uda rim :się pozyskać odpowiedniej
ilości materiałów
o wysokim poziomie naukowym.
Redak'toI'em Inaczelnym jest George Devereux,
współredaktorem
Tobie Nalihan. Pismo będzie zamieszczać arty;kuły w języku <j"rancllskim i angielskJim, dcrtyicząc'C psychopatologii
w jej powiązania.ch ze społeczno-kulturowymli
Sltrukturami
i procesami. Oprócz 'studiów teoretycznych,
wyników
badat'1 nad wiedz'l psychialirycz;ną, wierzeniami
i pra:kJtykami społeczet'1stw tradycyjnych, w "Bthnopsychiatrica"
znajdą miejsce artykuły
·doty·czące Iku:J.turowych
aspektów Inowoczesnej psychiatrii.
W)'ldawcy spodziewają
się, że wła&ITie na łamach tego periodyku będą .krystaQizowaĆ Islię teOTeityczne 'Z;.ałożenia nowej subdyscyplliny - Citnopsychi.atrii.
"Journal
of Ethnopharmacology".
An Interdisciplinary
Journal
Devoted
to
Biosdentijlic
Research on IndJigeThous Drugs. Kwartalniik,
IpieI'wszy numer ukazał
się w I:>ty'czniu 11979 r. Nowe .czasopismo jest wydalwane w Lozannie. Redagują
je uaurenlt Rivier z LazaTIlny i Jan G. Bruhn ze S:zJtJcJkholmu,rada wydawnic:z:a
jest międzynarodowa.
Zamieszczalne będą tekSIty w języku angieJ.skim, a wyjątkowo rówmież winnych
jqzylkach. Wydawcykła.dą
nacisk na 'inter.dYlscyplinarny
charak!ter peI1iodyku, zaZ1na,cz.ony już w podtytuLe. PrubHkowane będą wyniki antropollogicznych i .etnObatanicz'nych baidań terenowy'ch oraz .rezultaty ba.dań analitycznych
prowadz:onych
przez fitochemików
i farmakologów,
spra:wdzających
biologiczną aktywność rsubstancji roślinny,ch li zwierzęcy.ch Sltosowanych w medycynie tradycyjne].
21 "Lud"
-
tom 64
�322
Recenzje
ZeszyŁ l tomu t(1979) otwiera nota redakcyj'na L. Riviera i J. G. BTuhna określają'ca etnofarmakO'lO'~ię ja:ko mu'llti'dy.s'cyphnarne pole ba,da11 i ws'kaz'ująca na
praktyczną
przydatność
s:tudiów etnofarma'kOllogiczny·ch. Pns:zu'kiiwwnie nowych naturalny,ch produktów
o bioflo.g1i,cznej a'kitywnosci, które mogą być wykorzystane
przez 'nowoczesną farmakologię
'stymuluje
rozwój hadal'l ctnoJarmakO'logiocznych.
Na polu C1lnofarmakologii współpracuje
Ibo.taniika, (;,hemia, farmako.logia, z takimi
dyls,cypl ilnam i .społecznymi, ihistoryc'znym!i, jak anlropO'logia, archeologia,
hislor'ia,
lingwistyka.
,Pierwszy obs.zerny ,artykuł w omawia'llym zeszycie, Jaborandi:
an
InteTd~siCilpli'naTY ApPT'aisal, Iprezentuje wyniki
badań in'lerdyscyplinarny'ch
toksykologa Bo Holmstedta,
etnologa S. H. Wassena i botanika
R. E. Schultesa nad
trady,cyjnym
zaJstos,owa'niem ,j,ecZnii'czy.m rośliny PilocaTpus JaboTandi u Indian,
j:ej :sprowadzeniem do Europy i użydem w mCldy.cynie Inowoczesnej. Olo ty,tuły kolej'ny'ch antykułów: R. A. Bye, J.r., Hallucinogenic
Plants -af the TaT~humaTa (Meksyk); R. F. Chandler, L. Freeman, S. N. J!ooper, Herbal Remedies of the Maritime
Indians CK'anada); B. Hdlmstedt
i !i'n., Cocaine in Blood of Coca Chewers. Ponadto
arty!k1uł zawiera 2 komuni!ka'ty R. E. Schult-esa: M·e<l!icinal and Toxic Uses of Swartz,ia in the Na;r>thwest Amazon
oraz Int-eresting Native Uses of .the Humiriace<le
in the Northwest
Arna'zon, a Itakże krótkie :sprawozdanie
z Isympozjum w Hal'binie
(Chi'ny),pośWlięconego
lekowi tradycyjnej
medycyny chiÓ:S1kie'j,usu-Iwu-cha (Acanthopanax se.nticosus), c.zyE żeń-szeniowi.
Zapnezen<tow,aliśmy, z kO'ni-eczmośC'iskrótowo, założenia ,i zawarlosć
ki'lku numerów nowych :czasopism z :zakresu alni'ropdlogJii me,dycznej, etnomedycyny
~ etnofanma'kofl,ogii. .zwraca 'UJwa'gę, zaznaczają.cy
się w zakresie
problematy\ki
przynajmniej
trze<:h z omóW(ianych periodyków,
wzrost zaJinteresowań
tzw. psychia!tr·ią ,tral1'sku1turową 'czy międzykUJltuwwą.
Spośród przed'S ta wi!cieli me-dyc)'ny
nowoczesnej pra,cujący,dh w spoleczności.ach tra'dycyjnych
właśnie psych!i.alrzy napotkali Inajwię'ks:ze (tI1udnośoCiw !leczeniu pacjentów spoza zachodniego kręgu kulturoweg.o. Tutaj najbardziej
jaskrawo
przejawliają się spoleczmo-kullur,owe
uwarunkowania
choroby i leczenia. Stąd 'zain'teresowanie
tubylczY'mi metoda/mi psychoterapeuty,czn)'lmi
.i d·ocenienie ich skuteczności
w określonych
warunkach.
WszysVkie omówione
periodyiki mają, w zalożeniu,
chara'ktc<r ~D!berdY's,cyplinarny. Kolejne numery pdkażą, jak będzie realizowany
pos.tula,t wspólpra,cy różnych dy]5,cy:plin 'i inne, często har-dzo ambitne zamierzenia
I'edaklorów zaprezentowamych czasopism.
Danuta
<Penkala
"Elhinomedizi:n"/"E~hnCllmedi,oine". Zeitschri'ft
.fur interdilsziplinare
,Forschung/
/Journail for InLerdiscip!lina.ry Resear,ch, 197'0/1:977, Bd. 4, H. 1/2, 3/4; 197'8/1979.
Bd. 5, H. 1/2.
Dział ar:lykulów w t. '4, z. 1/2 otwiera rozprawa !Margrol Mackenzie, Wito -is
a Good Methel', w której autorka analizuje przyczyny niedożywienia dzieci z Wysp
Cooka i N'o'wych Hebryd i 'pokazuje szanse poprawy sytuacji 'przez 'wskazanie "dobry'ch ,maltElk" i ułatwienie
innym matkom naśladowania
ich. W artyku1e z zakresu etnc,b:Jia':likli Pilant ResouT,ces of Suva Municipal
Marke,t, Fiji,
Ra;ndoiph
R. Thaman i.d€lntyJiikuje i omawia podsltawowe ros1i:ny jada.lne oraz inne prcduk'ty
roślinne sprzedawane
l:a targu w Suva, stolicy Fid;j. Nastqpny artykuł, PreUmi-
�Recenzje
323
of Medicinal Plants and Plant Products in Marlkets of Central Ethiopia
stancwi prezcllltacj<; .rezultatów systematycznych
badań autora, HE!lmUJta Kloosa,
nad ro~li'nami !eczni,czymi sprzedawanymi
na rynkach Etiopii. Autor przedstawia
o~ganizacjl; sprzedaży
le'ków .roślinnych,
ich zaSltosO'w.a:nU€medy,cZ'ne wykazujące
pewną .rcgionaliza,cję, Ina koniecomawi-a
poszczególne le'ki pochodzenia roślinnego.
W artykule Community
HeaW~ in Nard-Kamerun.
Beric'ht ii-ber eine Reise, lekarka niemiecka,
Maria Binding, omawia
SY19tem 'nowo'cz'esnejopieki
zdrowotnej
w północnym KamerUlnie. Kładzie nacisk IlIa zalety sy;s,temu z.deceTI'tra'lizowanego,
pows1ałcgo dla za.spo'kojenia pdtrzeb zdrowotmych mieszkal1ców wewnątrz ich sp 0łecznośC'i.Luis S. Kemnitzcr w Itekści,e How a Shamanic Ritual Hdps to Organ.ize
a Diffuse Political
Revitalization
Movement
.analizuje zmieniającą
się rdlę rytuału
szamanistyczJllcgo w kulturze Dakota i jego związki z aktywnoś'cią
poliityczną tej
grupy. W kolejnym artykule Folk. Etiology of Ciguatera !Warren T. Morrill prezentuje łudowe wyjaśnienie
zatrucia rodzajem ·biotoksyny zwanej ciguatera, wys-tępującego po spoIżyciu pewny,ch gatunków
ryb (przy czym osobników trujących
nie
można odróżJll'ić z wyglądu odn!ietrujących).
Francus'kOljęzycz:ni rybacy z wy,spy
SI. Barthelemy
(Antyle Francuskie)
tłumaczą toksyczność tych ryb zjadaniem przez
nie pewnego gatunku
alg. Ostatnio przeprowadzane
badania
naukowe Iwskazują
na prawidłowość tego wyjaśnienia.
W .astatnim aI1tykule tego ,działu, The TracLitional Use of Medicinal
PLants aTUl. Herbs in the Prov.ince of Ped.ernaLes, Santo Domi'ngo, Sandra
I-r.ernimdez CO'IÓIl omawiia tra,dycyjmy sy.stem medyczny opar:ty na
zasadzie utrzymywania
w ol'ganiZlmie' rówlllow.agi czy.nników "gorących"
i "zimnych", a ,ta'kże inny,ch 'ja,kości ,opozy,cyj'nych. Następnie
przeds'tatwia tubylczą f.armakopeę wraz ze ,sposdbami stosowamia (leków roś'linnych przez ludowych zielarzy.
Niepowodzenia
w realizacj.i nowocze.sny,ch programów
medycZlnych w Dominikanie
przypisuj·e autorka iaktowi, .że lnie (biorą one ,pod 'Uwagę lOlka,lnych wierzeń medyczny{:h.
W dziale "Dyskusje" na uwagę zasługuje artykuł J,ohina M. Janzena, TlTacLitional Medicine Now Seen as National
Resource in Zaire and Other African
Countries. Autor omawia przy,czy:ny oficja,ruego uznania wartości ,tradycyjnej
medycyny
afrykailskiej.
Zliu9t)'tucjonal'izowana
medy,cyna "kosmopoHtyczna"
je.st zbyt ,kosztowna dla wielu krajów i ,nie zawsze w ftokalny,ch warUJllka{:h skuteczna. Zyskuje
poparcie pogląd, ,że .różne tradyej.e medyczne
mogą !być względem 'siebi'ekomplementarn€.
Wi·ele krajów popieradących 'poEtykę nacjonaliZil11u kulturowego
traktuje obecnie medycynę tradycyj'ną
jako 'przykład autentycznego
dorciljku lokalnej
kultury. Równrież Światowa
Orgalniza.cja Zdrowia w ostabnk'h lalta,ch doszła do
wll1iosku, ż,e tl'ady,cyjllle tNapie powi:nny zootać przebada'ne, uDCigubOlWlaJle
i rozwijane obok medycyny 'nowo,czesnej. Autor przedstawia
p.róbę reailizalcji :tych zało-·
żet'! w Zairze.
W działe "Sprawozdania
i marginalia"
J. Stertly omawia papualSkie łuk.i ·do
upuszczania
krwi, a T. Jaresmrl
podaje zestawie:nie tytułów radZJiec'kich czasopi,;m me·dycznych oferowa'nych do międzynapodowej
wymiany.
W .t. 4, z. 3/4 pierw.szą pozy·cją działu artykułów
~est rozprawa Ayodele TeHa
z Uniwel'sytetu
w Lagos, Le" pratiques medic.aLes traditio'Tl.eL~es en Afrique.
Autor
daje przegląd melod i techni·k ,tradycyjnej
med~Tlcyny afry:kańskiiej, potrakitolwanej
jako calosć. Postuluje ·dogłębne 'przebadanie
medycy;ny 'trady,cyj1nej i polep5zClnic
organizacji kszlałcenia
tradycyjnych
lekarzy. H. J. Heinz w artykule
The Ethno-Biology
of tile fxo I3ushmen. Knowledge
on the Behaviour
of .the Cloven-Hoofed
Animals
(Antelopes
and Warthog)
,przedstawia
wiedzę ,BusZlmEmów !xo na temat
biologii i zachow'at'1 społeczny,ch zwaerzątparzystoklOpytny,ch.
Autor .stwier·dza, 'Że
Buszmeni są nie .tył·ko ZJddl'ni do 'sprawnej obs·erwacji, a,le i .do precyzyjnej
deduknary Studies
21'
�324
Recenzje
cji. Dwa ;kolejne artykuły
dCJItyczą rcalizacj,i :nowo.czesnydl projektów medycznych
w krajach To.zw,ijającycih się. W pierwszym, Eżn sozżo-rnedizinisci<es Programm im
Obbo-Ge'biet, Siidsudan, Hans Lechermann
prezentuje
kompleksowy
program s£ormulowa'ny przez l'nterna1Jional Union Jor Chnd Welfare w kooperacji
z rządem
Sudanu. Realizowany
progra.m ma objąć obszar Obbo w południowym
Suda'l1Jie
zintcg~owan)'lm .systemem opieki społeczno-medycznej,
z priorytetem
dla preW0!1cyjny,ch 'służ,b medy,cznych li ochl'ony zdl'owia matki ,i dziecka.
Drugi artykul,
E.ine /.iindliche Gesundheitsstation
erster Klasse in Zentra.tLhaitand,:vIa:nfre,da
Steinkohla, jest opi1sem ,s'ta'c'ji Zidrowatnej, jej organizacji i 'działalno,~ci w rejonie wiejskim ś,rodkowej Tajlandili. N.astępnie Gunter Konrad w tekŚoC1e: Memling of P/wllic Display
among the Asmat 'and Other Societies of Irian
Jaya podaje przykłady demonstracji
fanusa jako zach!owania komunik.a·cyjnego. W. G. Coppell .zest.awia w u'kładzie a'1fatbe,tycznym i rzeczowym katalog 1'94 pr,a-c -dyplolffiowych i ,dyserta'eji z 'tematyki
medycznej
i iSpołeczno-medyczmej
dotyczących
mieszkańców
Wysp Pacyf!i,ku (Medical and Socia-Medical
Stud.ies in the Pacific Islands: A Catalogue of Theses and D~sserta-ttions). Dział zamyka
ar'ty'k'\1ł Alngehny ,Polla'k-Eltz,
Synkretistische
Kulte
im Volkskathalizismus
Vene::uelas.
W dziale
"Dyskusje"
z-amieszc'Zono dwa interesują'ce
ar,ty:kuly telorctyczme.
Thomals Haus'chiJ.d w arty,kule Zur Ideenge'schichte der Ethnomed.izin (Vortrag gehal/en
auf der Tagung der Deutschen
GeseHschaft fiir
V olkeTkunde
im Oktober
1977) a'nahzuje teorue etnomedy,czne
poczynadąc od 'wcz-CiSl!lo-XIX-wiecZ'nej romantycznej 'pos'Lawy lekarzy -zbierających
.l,udowe przepisy medy,czne i za'lecających
je na użytelk codzienny. W drugiej ,połowie XIX w,ieku przewagę zdobyły ujęc1ia
pozytywistycZJne dająoe niepełne, wypacZJone opusy prz.elkonań .i 'Praktyk medycyny
ludowej i traktujące
je j'ako 'Zlbiór przesądów, .czy też (tZJw. medy.cyna "prymitywna") pierwszy szcze'bel cyklu rozwojowego
prow.31dzą'cego do medycyny naukowej.
Autor ,daje psy,chologistyczne
wyja~nii(ln1e ,tego rodzaju ujęć, widząc ich źródło
w niepo,koj>u, -który odczuwa ba-dacz stykając się ze sposobami ikczenia całkowicie
odmiennymi od znanych jemu. Prćiby zrozumienia medycyny !tradycyjnej dostrzega
T. Haus-child w podejściu Junkcjona1Jnym, jednakże zrozumienie :to miało prow.adzić do wykorzy,stania
li podporządkowania
kolonialnego.
Autor omawlia nowe,
,,'rozumiejące" (verstehende)
ujęcia ctnomedyczme (np. fcnome<nologiczmą koncepcję
J. Stel1ly'ego) jako odrodzeni,e a zarazem lITIodyfikacjępos'tawy
)'oma<nlycznc'j i jako próbę przezwyciężenia
niepokoju badacza wobec zjawsik obcyc,h jego własnej
kulturze.
Joachim Ster.ly w ar.tykule Versuch cineI' syst-ematischen Ordnung der
Ethnomedizin
definiuje
etnomedy,cynę
ja,ko 'pole ba,dań ]f1'cerdy,;-cyplinarnych antropo/llogii społecznej czy kulturowej
i modycyny oraz ilnmych nauk. Tylko badania intc.rdyscyplJionanne mogą przy:bli:żyć nas .do złożonego "św.iata ży'cia" (Lebenswell), Wy.chodząc .od Husls-e lowskiej ,koncepcji Lebensweli
8I.t-crly p'orząd'k'uje zjawiska z zakresu 'etnomedyc)'lny uj-mując je z ontologi'cznej peI'spek:Ływy. Wyró-żnione i rOZibudowane tema'ty "porządku 'etnome,dycyny" - kO'll'cepcje choroby i metody Je-czenia w 'Sipołeczeń_stwach tradycyjnych
- ,nile są .tra'ktowa'ne przez autora jako index ethnomeddcus do użytku praktycZlnego, lecz jako ;fenomeny, w ich
rz·eczywistej relacji do ludzjk,i-e.gol'9tnienia.
\V dzia'le "Sprawozda'nia
i marginalia"
zamieszczono \ill. tl'n. tekst Tycho JaresmilIa, Die Akupunktur
im Spiegel medizinischer
Berichte
1974/77 . .T'est Ito omówienie źródeł do tematu akupun'k'tury
- 5-31 ,artykułów z czasopilsm .medyczny'ch zesta \vi'onyoh .w 4 wyróżll1lionych przez aut-ora działach.
Zc'szyt ,112 t. 5 "Ethnomediz]n"
jest poświęcony
w c.ałoś-ci etnofarmakologii.
Wy'Clarwcy oltrw1ieroją nUlillelI' tekM€Q11wlprOlWaiclzają'cym:,w którym omawiają pnzejawy i przyczyny zazna,czają'cego się w o.stabnłch latach zainteresowania
badania-
�Recenzje
325
mi farmakopei
Ispołc'CZeń'stw rtraodycyjny,ch. NiewąitplJiwy wpływ na rOZJwój zai:ntere.sowall etnofa rmakO!logią .mają ,finansowane prwz przemysł farma,ceutyczny
badania, których ,celem jCSlt wykorzystanie
doświadczenia
trady,cYOll1ychrspołeczeństw
w dziedzinie leków. Autorzy postułują badania dmtoI1dYJS,cyplirnarneposzerzają'ce wyłączną ·do niedawna analizę farmakologiczną
,tra,dycyjrnej materia medica o as'pekty
antropologiczne, psychCllogicz'ne i socjologlczne.
W dzialea'J'tykulów
zamieszczano
7 rozpraw
z za'kr,esu ebnofarmakologii.
W pierwszym, obszernym artykule The Use of Hemp [md Opium in India, T.raude
Vctschera i Alianso Pillai omawiają
rnajdawni'ej.sze świardec'twa uży,cia preparatów odurzający'ch z konopi ,(Cannabis saava) w I'ndiach, zachowane w literaturze
sa'nskry'ckiej poczy'nając od Rigwedy. Opisują również współc'zcSinc za.stosowanJia
leczrnicze konopi oraz opium. Autorzy wykazują,
(Że użycie opiull11 jes1; znacznie
mniej pow.Sz,echllc w lndia·ch, przy czy.m narkotyk cieszy s·ię popularnością
'NśTÓ!d
muzułmanów,
podcza!s gdy Hindusi preferują
prepa.raty
z konopi. W kolejny!m
artykule, Zwisch,en Wunclerbuch unci Rezeptbuch-Weisheit.
Zum Aussagewert
cines handschriftlichen
burgenUindischen
Arzneibuches
aus d·er ers{en Halfie
d,es
19 JahrhlLnclerts,
ELI'riede Grabner
ana'Jrizuje pochodzenie
pJ'zepisów me,dycznych
z rQczmie pisanej farmakopei
XIX-wiecznoj
z Burgenla:ndu I(reg1ion AustTii). Stwierdza, że wiQkszmść 'spośród tych recept zastała 'przejęta z tradycji ]"Ias wykształconych. Ar.tykuł V. J.. Bmndegaa'rda,
Ethnomedizinische
Cuscu,ta-Applika.tionen,
dotyczy leczniczego zastO'sowuinia rośliny 'kanlinnka (Cuscuta) 'VI dawnej medycynie
"szkJolnej" oraz nOlws'zej mcd}'cY;llJie ludowej na świoe,c~e.FloI"ian Deilitgen w a'I"tykule CultlLre, Dr1JJ[Jand PersonaLity - a Preliminary
Report
a.bout the Results
of a Field Research {lrrwng the Yebó,masa Indiansof
Rio pura.panl-7l.ó,in the Colombian Comisaria
deI Vaupes :malizuje
ku.jt'urowy kontekst
sitOlsow;an'ia halucynogennego napoju caji u Indi.a,n Y'ebamasa 7. Ko.lumbiJi. i8twie11dza, że używanie
narkotyku
jest ';ciśle podporządkowane
tradycyjnemu
lSySltemowi kontl1oli s'połecZJnej i wyna7.a prz·ekananie, .że elemellJty tego systemu Imogą być wykorzystane
jako środkii cfek'tywnej
kontroli zażywania na'rkotyków
w społeezcJlSltwa,ch zr1ndustrializowany'ch.
Gary J. Mkha:lik w t,ekście: Guyanese Ethnomedkal
Botany:
A Folk Pharmacopoeia
prezentuje tradycyj- ą farmakopeę "zwcsternizowanej"
ludności Guja!ny, różrną od używanej przez ISpołeczności indiańskie tego terenu. Dwa
ostatnie artykuły 'tego ldziału dotyczą mn~e.j.szoś·ci ·etnicznych w Stanach
Zjednoczo.nych. Richard M. Sw i,dC'r,s:k
i w intel'C,sującej ,pozpraVloie Chinese-Arne'Tica.n Patent
Medicines
omawia
lerki pat-entowwne produkowane
główni,e w Ta'jwanie
,i Hongkongu dla rynku chińskiego w USA. Są ,to leki pośrednie .między tTaidycyjnymi medykamentami
chiit&kimi iśrodkalmi
medycyny nawoczesnej. Autor podaje przykłady .synkretynmu w dzjiedzi;ni,e receptur oraz przystns10wywulnia lilowych
leków do chil'ts.k!iego syJsltemu ,medycznego, który przetrwał
ja:ko fragment 'identycZ'll'OŚ'Cikulturowej
zachowanej
przez Chiń,czyków w 'diasporzc. !Z kolei HeJrmu't
Kloos w ant)"'kule Food and ,Medical Plants used by Armenian-Amerkransin
Fresmo, California,
prz'cdstawia
wyniki badań przep110wadzoTIy.'Ch wśród dużej grupy
Ormian osiadłyc'h w Fr.csno. Autor omawlia tradycyjne z,wyczaje żywi'e:n;iowe i pr,ak·tyki !cczetll'ia ziołami, ]Ich modyhlm,cje oraz ,czynniki wpływając,e Ina 'zmiany nawyków.
Dział dyskusji otwiera antyku! .Egberta Potratza
"Link,
Linke,
Linken".
Betrachtungen
ii.o.er einen Begrrijf der Drogensze.ne. Na podstawie d.06wiatdczeń z pracy resocjalizacyjlnej
prowwdzronej wśród młOidzieży u zaiJ.e.ż,ni'onej od narkotyków
w Ha,mbur'gu 'autor opilsuje te,chni'ki ,jlinken" - syndrom zachowań rma1ją,cych na
celu :zdOlbyC'ienarkotyku.
W kolejnym Itel'kście, Trad.itio'1lM and Orthodox M,edicine
Conflict
and Prospects oj Integration,
AyodeJle Te!<l'a rUlkazuje możliwośCii -ko-
�326
Recenzje
operacji i korzyści, które przyniosłaby
integracja medycyny tradycyjnej
i no:woczesnej w Afryce. Twierdzi, że integracja taka jest w przyszłości możliwa mimo
istniejącego obecnie antagonizmu między ,tymi systemami. J'oachim Ster'ly w rozpra wie Ethnomedizin
und das Konzept
der Lebenswelt.
Zu einem Besprechungsartikel
in Reviews in Anthropology
1978, przeds.tawia założenia badail interdyscypiil"Enych
na polu etnamedycyny
przyjęte przez redakcje; "Elthnomedizi'n" oraz
ich realizację w dotychC'zasowej dZiiałalności czasiopism:a. Wyjaśnia również nieporozumienia doty,czące zastosowania fenomenologicZinej koncepcji Lebenswelt
w badaniach etnomedycznych.
Jest to odpowiedź autora na artykuł recenzyjny za:nieszc:wny w "Reviews in Am:thropology" 1978. Dział zamyka wywiad udzielony Hubertowi Fichte przez farmakologa
z Lome, Ama'koue M. R. Ahyi na temat etnomedycyny, etnobotan:iki i etnofarmakcilogii w Togo.
Wśród "Sprawozdań
i marginaliów"
zam:iesz,czono T. Hau,schilda "Enthexungsmittel"
aus Apotheken
in HambuTgischen
Museum
fiir
Volker'kunde.
Autor
omawia zbiór pozyskalnych z północno-ni'emieC'kich aptek w latach 50 - 60-tych
"środków przeciw 'czarownicom". Zwraca uwagę 'na interesujące
z etnofar'makdlogicznego punktu widzenia pomieszanie
elementówsy,stemu
medycyny oficjalnej
z ludowymi wierzeniami. Na9tępne komunika:ty to: .T. Slerly'ego, Cannabis am obeTen Chimbu,
Papua New Guinea omz A. Pollak-EHz, Tabak in del' Volksmedizin
V.enezuelas. Dział zamyka sprawoZldanie W. Bic'kmanna z wys,tąpienia
ber1ińskiej
grupy pediatrów protestujących
przeciw praktykom \V'ie!'kJ.chfirm, reklamujących
produkty
źywnościowe dla dzieci w krajach Trzeciego Swiata. Produkty
te są
często bezwartośóawe,
a ,nawet szkodliwe w tamtejszych warunkach.
Wszystkie zeszyty C'zasopisma zawierają, oprócz omówionych działów, 'również
rece:lZje książek z zakresu einomedy'cyny i antropolog,ii medycznej, przegląd czasopism oraz komunikaty
hamburskiego
Arbei'tstelle fur EthnomediZJi'D.
Danuta
Teres,a Kulesza-Zakrzewska,
doktorskich
i h1abilitacyjnych
194~)-1975,Warszawa~Łódź
Bibliografia
wykonanych
na
etnograficznych
uniwersytetacll
Penkala
prac
rnagister.~kich,
polskich
w latacil
1979, PWN 8°, ss. 168.
Histoniagrafia polska wzbogaciła się a cenną pozycję bibliograficl'ną ukazującą
dorobek katedr etnograficznych
ośrodków uniwersyteckich
oraz Instytutu Historii
Kultury .Ma,teria1nej PAN i InstytUltu SZltuki PAN w okresie itc",;:ydz'iestolecia Polski Ludowej. PreZJentowane wydawniC'two jest pierwszy;m, pełnym, w,;zechs,ironnie
i po nowatOlosku ujętym zestawem Ibibliograficznym pra'c magisterskiich i dciktorskich z zakresu etnogra'fii, przygabow.alnych 'na kierunku ebnografii bądź pod opieką etnogrMa,
oraz pra,c habilitacyjlnych,
które pc,służyły do uzy,;kania ty,tułu
dok,lora habilitowanego w zakresie etnograjjii.
Bibliogra1iia ukazuje ,głównie pra,ce niepublikowane,
a więc uzupełnia z{~'Sltawy
prac etnograficzny,ch ogłoszone dru!kiem, dając w rezul:tade 'obraz donobku etinograf.id w Po:ls.ce w okresie kizyld!zlies'boleda powojenlIlego. W,cześmi'ejsze próby E. KrólikO'wskiej obejmowały
tylko pewi,en typ prac lub zagadnień *, a zarmiesz.czane
• Elżbieta
uniwersytetach
Królikowska,
Wykaz
pOLskich w latach
prac magisterskich
1945- 1965, biuletyn
z zakresu etnografii
wykonanych
na
PTL,
Wrocław
1969, powiel.;
tejże,
�Recenzje
327
w laLach 1970- 1974 coraczne wykazy prac magi'Slterslkkh, doktor:sKlich i habilitacyjnych na iamach "Ludu" przygotowywane
pod ·kątem :bieżą,cyc:h potrzeb Ośrodka Dekumentacji
i tn£ormacjii EtnograficZ!nej Polskiego Towarzystwa
Ludozna.wczego 'nie ·daw.aly pelnej -dokumenrtacji. Stosowany
przy ich ISpol'zą'dzaniu wklad
chrc'nologilczny nic sprzy:jlal za;ntcresowa'nym
:tą problematyką
w dotarciu do poszukiwa.nych opra'cowal1.
T. Kuksza-Zakrzew.ska,
·dąż"lC do ułatwienia
pracy
osobom k1orzy.stającym
z przygalowanej
bibliO'gra<fii, zas:lcsowala potrójlny ukła.d. ,Pralca .sildada się z trzech
cZt;ŚC'i,w których wyeksponowane
zostały: 1) uczelnie ksZ\t.aką~e cllJnc<grafów, ~) tema tyka prac e'tnograficzny'ch, :O) regiC'ny objęte badanilami.
Zasto.Slowany pl'ZCZ autOl/kę ,uklad okazał ,się pożyteczny
i mC'żc służyć jako
wzór ,dla bi b.hografi i te.go typu. Upo'rzą,dkowane ujęcie 'Całościowe prac, kitóre były pods,tawą do uzyskaniastcpni
Inau:kowy,ch z .dzi'CdzinyeklO'grarii,
pozwalla prześlcdrić etapy rozwoju etnogr.afii w Pdlsce Ludowej do mku 1975 ora:>: pro'bJ.ematykt; badawcz,-\ posZJczególnych placówek J'lształcących ctnQlgrafów, a także uzyskać
iniormację
o stanie liczbow)"m i kwaJinika,cjach o.sób reprezen1tującyeh
t.ędziedz'int;. Niezależnie od intencji autorki, praca ukazuje rówmież dorobek naukowy profC50:'6w, kierujących
przygotowamiom
prac magisterskich
li ,doktorskich.
Największy wkla,d W1n::eśliK. Zawi,.,towicz-Adamska
(UL), K. Debrowalski., ..J. Klima'szewska, M. Gładysz (UJ), M. Frankowska,
.J. Burszta
(UAM), W. Dynowski
(UW)
i inni.
Z zestawu wyni'ka, że najwil;'cej magistrówetnografiii
wy!kształ.cił Uniwersytet
.Jagiellol1:>ki .(2.12), następne
miejl~ca zajmują
ośrodki uniwer.sy,tec,kie - W31'szawski {l.60), pozmański (14;1) i wroclawski
('121), a na .dalszy,ch upllasowały się te,
w idórych kaltedry einogr.afi'czne były przez pewien czas zamknięte Jub nie miały
up:'awniel1 'nadawania ltytułów - łódZlki (49), lubelski (29), to'ru Ilski (24). Najwięcej droktorówetnagrafii
przygotował
U:nJi'Wel1sytet'im. A. MlioC1kie:wi·cza
w Pozll19.niu
27, Uniwcrsyte't im. B. Bieruta we Wrocławiu -24,
Uniwersytet
Jagie.J1011ski
- 17, a pozostałe o,d l do 7.
Zas·kakują'cy jeSlt fa'kt, że w okre.sie ::!() lat Polski Ludowej tylko 14 osób uzyskało tytuł dokt.ora ha:bi.litowanego, w tym 8 w Poznaniu, 2 w Toruniu i .po jednym w Lodz!i ~ W·arszaWlie.
,w ,części dl'ugiej, w klórej zastosowano podz'iał tematyczny, uszeregowano
p:'ace w dwóch ·działach: prace omawiające
za,gadni-enia ogóllne !bez wz,ględu na
teren, ,którego ·doty'czą, oraz zagadnienia odnoszące się wyłą'cznie do terenu Po/1ski.
Pcszcz,e'gólne z'agadnienia ;szczegółowe :uszeregowano
7lgodnie z tradycyj~lym
podzialem na kultun~ matel1i<.J:lną,'społeczną ,i duchową.
Najczęścliej podejmowane
były zagadnienia
kultury
materia,lnc-j. Tematykę :tę
uwzględnia
pona,d 34";'" prac. W oddz;ielmym punk-cie ujęte zosIlały prace 'obrazujące przemiany gOlsj:JOdal'czo-spoleczne i kulturowe
dokonujące
,się w Po'lsce po
drugiej wojnie światowej.
Układ Itrzeci, geografi.czny, dzieli Slię na częsc do'tyczącą ,Polski oraz 'częś'ci
dotyczą,ce pos2)czególnych kontynentów.
W odniesieniu do PoLski za,Slto.sowaino obowiązujący obecnie podział a,dmuni9tracyj:ny. Pra,ce ułożono wedlug województw dają.c na początku p!'a·ce ogólne, a następnie
dotyo;ące
pc,szczegó,linych miejls,cowości w kolejności alfabetycznej.
Część doty/czącą ISz'eflSzy,C'h
regionów podano w llIkładZJie regbonalnym,
a pl1ace odnoszą'c,e się do Iter-enów pozapolSk,ich uSlZeregoProblematyka
folklorystyczna
Muzeum
Archeolo~iczn"go
i
Ii. 207 - 213.
w etnograficznych
Etnograf.icznego
w
pracach
Łodzi",
magisterskich,
"Pr·ace
Ser'ia
Etnograf'iczna,
i Materialy
1970, nr
14,
�328
Recenzje
wano konty:ne'n!liami wedlug k~aj6w Lub ludów w układzie alfabe'ty·cznym. Ozęść tę
zamyka zersrtawrielnie pra,co ludach pierwotnych
o zasięgu przekra'czają'cym
jeden
kontynent.
Uklad g'eograiiczmy 2Jasto.sowa'ny po raz pierwszy przez T. KuUc<szę-Zakrzewsiką ,po'k'azujesta,n
opracowal1 pos'zClZ'egMnY'chwojewództw
i regionów. Na pierwsze miej'sce wybujają s,ię wojewódz:tWla: now.01sądeckie, bidskie, os'tmolęck.ie, kie'1ecki·c, krakowskie
i lubelskie. Do województw najmniej
opracowa'ny-ch pod w7Jglt;dem etnograf1i,cznym ,należą: chełmski'e, łe'gnickie, kosza:li(l's'kie, słupsk:ie, wałbrzyskie i wroclawsk,ie. Spnś.ród regionów nadal czekajq 'na opracowanie:
Bieszczady,
Kujawy, Sudety, Ziemie Zachodni,e.
Interesują,cy
jest przy tym iakt, że ZlI1aczny odsetek pra.c dOlty'czy pozostałych kontynentów:
Azji, Ameryki,
Afryki, Aus:traJJJii i Oceanii oraz Europy.
Podniosłam
:tu !tyJJko n~ektóre pI'()iblemy nasuwające
5ię podczas lektury BibLiografii.
P.raca ukazuje Ic.aly dor,obek katedr ,et'nog-rari'C'Z'TIy.ch,
5posób ujęcia umoŻ'liwia przeprowardzenie wiolce ,interesującej
analizy kwantytatywnej
tegio donobku.
Bibliografię
przygotowano
z inspiracji
Komitetu
Nau!k Etnologicznych
PAN
(jako nr 1 "Pra.c KNIE PAN") w Ośrodk1u D Oikumenta'cji i InfonmacjiEtnograficzmej Połskiego Towarzystwa
Ludoz:nawczego w Ło,dzi przy współudziale
Katedry Et11Jografii w Łodzi.
Praca T,eresy Kuleszy-Zakrzew:Slkiej
zasługuje na !Specjalne wyróżnieniie. Cechuje ją .staranne przygotoWla'nie, kompletność
oraz przejrzy~ty, nowaltorski układ
marteriału. Praca powinna trafić niie ty.lko do rąk etnografów,
'lecz ta:kże socj 0logów, historyków kuLtury ,i historyków.
Maria
Mioduchowska
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f3a77d58856025cb9e7d3aaf21f24f7a.pdf
94f45b39f6d87c9389a20cd0d699327f
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1796
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1980
Subject
The topic of the resource
Herody
Boże Narodzenie - zwyczaje ludowe
Wielkanoc - zwyczaje ludowe
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1664
Title
A name given to the resource
Herody.Wielkanoc / LUD 1980 t.64
Description
An account of the resource
LUD 1980 t.64, s.257-264
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Sidoruk, Stefan
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
MATERI'AŁY
Z teki korespondentów
terenowych
Lud, t. 64, 1980
STEFAN SIOORUK
HERODY*
KuŹin~'a na.sza stała ;na :ni'ewielki,ej stromiin:i'e prawi,e w środku wsi,
a nasz ojciec, będąc wiejskim kowalem,
kuł z czeladnikiem
okolicznym
chłopom wO'zyżelażniJaJki, ;nabijał :do df!e'W:nianych bron śpiezastezęby,
rychtował
pługi, motyki i 'inny gospodarski
sprzęt. Zaś zimą podkuwał
wielkie, m'ocne sanie do wywózki budulca
z lasu, albo dłubał mozolnie
przy ,czyichś wyjazdowych
'sanka,ch, ozdabiając
je w różne żelazne wywijasy i upiększenia,
pociągnięte
na 'gorąco do połySku cz~nną smołą.
Niekiedy,
jeśli to bylo l'ato, szli z ezeladnik:i'em
i inszymi ohłci~kami
d<Jpobliskiego
Bugu, by po sk,ońe:nonej rohocie niec'o się oplu!kać. Bywało że 'chłopaki 'ciągnęli 'ZesiCQ>ą nowy, diC'pi,ero 'C'O 'oku'ty WÓZ ,który
z wi'elką 'uoi'echą przeprawiali
przez bród na drugą .stronę rze,ki drra
oc'zekują'ce.go właś'Ciciela. Uciechy byloprzy
tym 00 niemiara,
jedynie
właś6ciel
'w'C'zu trzymają'c
'k'onia za ,uzdę trwc'żni'e spoglądał,
ezy chlopa:ki przYipadJkiem na:pmwdę go nie utclpią 'W głębinie.
Zimą, -ż'e to rchoty !było nieco 'illlnJi:ejw gospodar:$tWli'e, k'a:żdy kto ino
szedł drogą pnzez wieś, wstępował
do kUŹlni to lpl(łjpierlOlsawypahć,to
ręce
nadogni'em
'ogrmć, o('Z'as€lm to OIt tak, bctdajby gorące ż:e1a'z:o mł'o'tern
stuknąć lub .miechem !nieoo pcdymać,
a pogada'ć lO tym i 'owym. Był
w nasz'ej 'Wsi joeden :ta!ki osiłek, ,k'tóry niera'z próhował
tr2iQZo:m 'Spory
klo~ na ,lwzły wło'żyć 1u.b dwulebniego
Ipcdj1e'zdJm :z;a ogon 'Złapawszy
utrzyma'ć. Otó'ż ów mocarz często iPI1zychorlziił do kużnii
jeśli tyrko
* Na:p~sal 'Stefan
17 "Lud"
-
tom 64
Sidoruk,
rolnik,
lat 59, wieś Stawki
n/Bugiem,
woj. Chełm.
�258
STEPAN
SlDORUK
chłopa[{U 'zdoła'Li go 1P0dtmówić,sz'edł ~zkililllŚlO2lakład, i'e 'dŹWl1g'llIie
stukilowe ~o'wald!łona wysokość głowy lub dźw:i;ginli'ena grzibiecie masywny wóz. Śmiechu !było przy tym, ':?Jechoć ty za brz,ueh się trzymaj, jak
ów osiłek właził na czworaka'ch pod nowo okuty parokonny wóz i z pół
g>od'Z'iilly
'wiercił tyŁbem to w j'OOną,:to w drugą stronę, za.num uda,ło mu
się :z wOIzem llIa grzbiecie nl'ooo się wYiPJ'osto'wać.CZIa:semów "Pelo", jak
glo po wsi,awelmu wszyslcy nlazy'Wali, bywał 'WInieo() gor:s:z1ej'kondycji
i nile chciał próibo'WIa'ćIswej siły. Ogra:niczałsię
WÓW'CZiaIS
do lżejlszych
p'o~a:zów i ć'Wliclz'eń,m.ilarnlQlwicie
do trąbi'enlia. T.rąbieni'e topoł'egałlO na
zalCięcliuw :pustą buksę (lId wozu itaik gło'śno, aby na drug.im końcu wsi
sły,ch:a<:było. Więc trąhiJJi, :a 'raczej dęlichłqpaki
w bu:ksy,kitórych
w ikJużnliIni'e brok'uWIało, a:ż się ~on:iJe,pł'oszyły przy studni gailolpując po
wsi z Tieszt'ką karnlta'm,rn:apysku. No'wo oiku'te :p;rzez ojc1a saU1li'e
nigdy nie
s'tały długo Iprzed kuŹJnią. Jeśli był tylko silaiki t:a'kiiśllIieg, oiągnęły 'je
wymstlki i ,dOII'lOlstlkii,
czyli kaw,a'lerlka, .IlIadpoiblhS:ką'stromiznę l zj>eźdżali
całą ikUiPą,ni'e!kl~edypo dzi'esięaiua Iilloż'e i po :piętnastu .na r'alz, laż hen,
na bł(lrnue,czasem nla tmesZC'zący 'lód płytlki~ej w,odzie, która napebruiała
~m 'bulty :pO'wyż~j lcholew, ,a:le kto iby Itam na t,c>zwa:żał. DopieI'lo ,gdy
ściemn:iało, a dymy 'z 'klomirnów :zaczęły Ipachllli'eć go'rą'cą ,ko~lacją, zmęc'z'eni 11eczWlese1lipddiciąoga,lisa'lli~epod l~uźnię li rOZrChod'zilisię po swoich
damostwalc:h.
Oz'el'acirIllikMichał, ldóry uC'zył się u ojca ik'()Iwals!Jwa,p(llchodZJiłz :sąsi'edln:~ejwsi Ż·U:ków.Mi'eszJlmł Im'tem i j'adia'ł 'li na,s. Ja:kOŻZiaDaZ\po 'zapUlstJa,chów Mi'dhał 'Z1acząłlugadywać .IlIais:ze'g(l
,ojtca, aby 'zezwolił chłopakom, któryoh on Iso:bl'e'dobierz.e, wyrytChtO'wa'ć naświę'ta
w naszym
dOlIIlu tak zwane "Herody". Ma~a 'z początku to Inawet :i ,słudmćo tym
nie ohc'ia'~a, że to niby diaibła, ozy na'wet samego lucy£'ern będą odslJaw.ia'ć. Dopiero j'aik j,ej 'zaezął dok~adJnie klarować 00 li ja'k, :Ż·eqprócz
di'abła hęlci'zu.'e
irÓiwniJeż:i ICłJn1oił,
i 'tI'!ZJejkróilo'W'ie,.i Maryjoa, i JÓ'z'ef,l Boża
Dzieoirna, j:aktaś ItaJm,się :Z;god!z:ił:a
i 'Wlięoejsprz-eoeiwurui-e'8'tawia!ł'a.Ojciec
też z początku twierdził, ż'e nic z tego nie będzie, ale jak chłopaki przez
klilka wiec'zorów przysiedli sobie po,rządnie fałdów li kapot, jak zaczęli
spisy!W,ać'takie ISiobieróżne gadania i historyj e, co jeno poniektórzy starzy luaz'ie skądś jeszc.ze je słysizeH i pamiętali, jak zaczęli podśpiewywać
ni to jakieś kolędy, ni to insze bajani'a, sam zapalił się do całego przedsięwzięcia i począł chłopakom to i o!wo doradzać a pOIIIlagać. Pos.zły więc
słuchy po wsi, że w :ko/wa,lowej irzbie parobczaki żywą szopkę na gody rychtują. Za'Częło się do:bieranie osólb: anioła, Żyda, Żytdówki, którą jakoś.
żadna z !dJ2Jiewczynnie chciała zostać, a którą w końcu musiał odegrać
Stasiek Szepela. Na'tomi'ast na diabła każdy z chłopaków aż się rwał
,i. pra:wie kIa'roy się nadawał. Mieli także być paste!riZe i Józef z Maryją,
maI'szabkQwie, l'iu['e<kz krzywą szaiblą i ułan na siwym koniu. Zaczęło się
1()
�Herody. Wielkanoc
259
klejenie koron dla Heroda i trzech l~rÓl1i,a po tygodniu czy po dwóch
już odbywała się jedna !po drugiej próba, na którrej Żyd czyń:ał biblię od
początku świata i czocJhoołsię o futrynę drzwi. Śmierć ostrzyła drewnianą Ikosę szmulając nią po spasionym kariku Heroda. Żydówka zbiedzony:m gto'oom ta~gował:a u naszej ma'1:Jkijajlka i celbulę na szabas dla Żydziąt. Ułan pląsał na pięknym koniu, zaś diabeł, jakby wlaizł IW niego sam
Belzebub, ,skakał po ,izbie brzęc;ząc łańcuchami i waląc widłami 'o sufit, aż
się prochy ludziom za kołnierz sypały, wykrzyk1wał piekielnym głosem:
"Moja dusza, twoje ciało, bo mi się tak spodohało" i wszyscy orzekali, że
właśnie tak powinno być, a diabeł starał się jeszcze bardziej szaleć. Przed
samymi świętymi spadł w nocy niewielki deszcz, a już po południu nagle'
się wyjaśniło i złapał spory mróz. Wszystkie drogi i ścieżki pcJlkryły się
skorupą lodową,śliJSką, nie ,do utrzymania się na nogach. Gospodarze
chcąc przynieść wody ze studni przywiązywali do nóg taik zwane ti:abki,
czyli raki, ai to poniektóry zjeidżał po pochyłości na wywróconych ;wiadrach, zaś a wypędzeniu żywiny do Ik'oryta to i mowy być nie mogło. Jedynie herodniiki najmni'ej się tym martwiH: E tam, wie1lkarzecz się wykopyrtnąć.
Jakoż w samą wigilię, nie czekając aż .w domu podadzą lWiec,zerzę
z tradycyjną kutią z miodem i gryczany kisiel okraszony suto lnianym olejem, każdy z chłopaków chwytał !po !kryjomu 'czapkę a IW .ga\fŚćkilka ;racuchówi pędził :na zbiórkę do herOidników, którzy szykowali się już do
wyjścia na wieś. 'Psiaki, które ich chciały z początku obsZJCzekiwać,przerażone rwały łańC'uchy i uciekały gdzieś hen, aż na pozastodola, skąd tylko
od czasu do czasu nieśmiałym szczeknięciem dawały a ,sobie :znać. A oni
szli od chaty do chaty nie omiajają'c niczyj-ej i lnie baridzo dlba'ją'ca poz_.
wolenie 'wejścia. Nie wybie['ając drogi przeskakiwali przez pŁoty li przechodzili prz'ez przełazy, przecinali 'OikóLnik'ii wybiegi, prąc przez sady
i ogrody i hurmą ,wtłaczali Isię do izby. Hej kolęda, kolęda!
Zza byle jak zaimprowizowa:nej kur'tyny wychodzili pasterze, bieżąc
do stajenki. Potem trzej królowie dążyli do szopy betlejemsIkiej, !by złożyć swe dary. Herod wydawał rozkaz \vycięcia ;wszystkich dziatek. Potem
chuda śmierć "tłukła się 'PO górach, po la'sach, po różn)'lch wykrętasa'ch,
aż króla Heroda w tym domu :zdybała". Żydówka molestowała g,oopodynię a pa'rę jajek na Sizebes dla Żydziąt, a ,diabeł poza ku'11tynąsta;rał $liCi
ukradkiem na'dziać na widły suszące się nad piecem, pachnące czosnkiem
kiełbasy.
!Weselmy się, radujmy się,
pożądany narodzlił się, hej-nam hej!
Anieli się w niebie oieszą,
pasterze do szopy śpieszą, hej-nam hej!
17·
�260
STEFAN SIDORUK
Na to Boże NaiI'odze'll'ie
wesel się każde 'stworzenie,
hej~nam
hej!
I my dzisiaj się weselmy,
wy.pijmy po szklance pełnej,
hej-n'am
hej!
Niosło się wesołe śpiewanie, a kolorowa gWiazda, którą zagarnęli po
drodze razem z kolędnikami,
siała po izbie różnokolorowe
blaski wyczarowując iście ibetlejemski nastrój. Sypało się grosiwo, gdyż mało w ,której
chacie gospodarz nie sięgnął do wypchanej 'kalety. Poniektórzy
to i okowitą częstowali, a sZJcZ'Odregospodynie wtykały im do rąk to k.a.wał słodkiego placka, to struolę z makiem, luib chooia:żJby tych mc'uchów pa'chnących olejem. Odchod:z2.c życzyli gOSlpodar1z'Om:
Oby wam się darzyło i mnnżyło rw komorze i oborze,
we woreczku, na k'Oł'eczku, w 'każdym kątku po dzieóątku,
a na piecu troje na to wie'llls:z::rwan'iem.oje.
Ażebyście tego roiku jesQ:C'zelepiej mieli,
iebyście co 'Posiali, to MI sipoikoju zżęli.
Żeby !wasze dzie(;l były jak klusec,zki
i jako gnłąbki spokojne żoneczki.
Ażebyście jak pączki w maśle się płalwili,
nic się nie kłócili, dobrze jedli, pili.
Tego wam życzymy, na to przychodzimy
i kolędę swoją dla was przynosimy.
Po drodze na skutek zdradzieckiej
ślizgawicy ten i ów rypnął zadkiem o ziemię. Czasem któryś z kolędników haniebnie poniżał swój majestat, aż mu ikorona z głowy spadała, 'a wierni rycerze musieli go podnosić pod rękę. Tylko diabeł z kos,tuchą trzymali swój fason, biorąc bowiem widły czy kosiSIka między n;:;gi zjeż'dżali po najbardziej
obl::dzonej
pochyłości
i wstępując
do następnej
chałupy, za:pow'iadali odw:edziny
herodn'ików. Nie ominęli nawet księżej plebanii, skąd ich gospodyni miotłą chciała przegonić, dopiero sam proboszcz słysząc jakąś awa'niurę zaprosił ich do kuchni. Odwiedzili nawet jaśnie pana dziedzica, któremu
wystraszyli
małą Brygidikę i wątłego Jacusia. Coś im tam na o'achodne
pewna chudapalJ1Ji sZJwaiI':gc!tała'po niemieeku ezy francusku,
a coś się pytała, z czego nie mogli nić pojąć. Zapamiętali
tylko to jakies powtarzane
przez nią ,pewno niemieckie nazwisko herodowego Żyda - "folklor, folklor".
Obładowwni rozmai,tymi pTlzysmak'ami wracali z k::Jńca wsi do naszej
chaty, aby się podzielić uzbieranym
'grosiwem i wiktuałami
oraz wynagrodz'ić kolędników,
któcr'zy im towa,rzySlzyli. Wesehi
pełni wrażeń I'OZ.chodzili się do swoi!ch ,domów, w który1ch czekała na ni0h - choć już wy-
�Herody.
261
Wielkanoc
stygła - wigilij,na kutia i 'śledzie 'obmac1zane w mące, a smażona kapusta
z grzy!bami i duszona drobna ryiba, a na'de w~szYlStJko
wielklie niecki g'ryczanego kisielu.
Hej! Kolęda, kolęda, b<Jdajby zawsze 'była.
Szczęśbwe to domostwo, gdzie gwiazdka zaświeciła.
WIELKANOC*
Zbliżały się święta Wielkanocne. Jakaś radość tajemna przenikała
ludzkie serca i myśli. Szła z chaty do chClity WfalZ'z tymi cieplejszymi,
słonecznymi, padmącymi :wiosną dniami. Poniektóry :z goopooarzy, nie
mając - jak to .na :przoowiośniu - :pilnie'jszej roboty w obejściu, zachodził do chlewikJa, gidzie stał kamniony wieprzaJk i obmacywał go ze znawstwem ze wszystkich stron, czy już dość mu sadła pod skórą przyrosło na
to świąteczneświno'b'icie. Zaś gospodynie baczniej poczęły śledzić kury,
gdzie się niosą i 'od\kładać :po ty:ch kilka jaj na kraszanki dla dzieciaków,
a i dla dorosłych. A dziewuchy, jak to dziewuchy - biegały na bosaka
to do tej, tamta do innej. Chichotały po kątach jak te głupie. A gdy i to
się im sprzykrzyło, brały się do ocierania łupin z cebuli lub ,zbierania
pokazują'cego się zie'la ka1czeńlca,,szylkując to wszY'stk<Jdo kras,zenia.
Przy zapłocia'ch, gdzie słońce silniej nagrz.ewał<J ziemię, można było
znaleźć zielOinka1wedzioby wyłaniającego się chrzanu, ,za którym ze szpadlami uganiały poniektóre dzieciska. No bo 'co teź to by 'było za święto
bez chnanu po tylim głodowaniu w poście? Toteż, gdy nadszedł tydzień
wielkanocny, gdy zaczęło się wędzenie, piecze,nie i ISlffiażenieróżnych różnoŚ!ci,kiedy przys'zła Wielka Sobota, a ksiądz poikfOlpiłświę:conlkę, to choć
ty z domu uciekaj od tych zapachów, od smaków, które dopiero nazajutrz
można było spróbować.
Hej! Już niedaleczko czel'wone jajeczko.
Hej! Rano raniusieńko czerwone jajeczko.
Paweł Teterak stanął w kośCiele niedaleko proga, bo to po rezurekcji
i wyjść będzie łatwiej, i do domu prędzej 'zdąży. Zawsze ono pfalwda czy
nieprawda, ale jaką mówią, ten pierwszy z każdą robotą w gorspodarstwie
się upora, co pierwszy w Wielkanoc 'z k'ościoła wróci. To i dzJiśwolał tego
się trzymać, a po drugie, miał w kieszeniach ffi\<łrynar1kidwie pary pisanek, które chciał oddać ,po .wyjściu tym łobuzom chrześniakom (tylko czy
ich dojrzy w tłumie?), a oddać !pr~zecież'trzeba, bo !niby taki zwyczaj. Rozglądał :się po ludziach nucąc óchym basem: "Łukasz z Kleofasem, 'oha
jednym czasem, szli do miasta Em'aus". Tylk<J czy oni - 'plątała mu się
* Napisał Stefan SidoI'u1k, rollnik lat 59, wieś Staw'ki nABugiem,
!Woj. Chelm.
�262
STEFAN SlDORUK
myśl -zaśpiewaniem
szli do tego miasta ot tak sobie,.czy może na targ,
a może to bylli kUlPCYi szli za kupn€Ull koni - medytował ,dalej po gospoda'T:sku. AHeluja - ,koń~'zył kJa'Żdązwrotkę razem z inny:mi. Przy wychDdzeniu w oka mgnieniu zaczął tworzyć się zator, bo taki:::h jak on, skorych do wyjścia było wielu. Wsadził więc obie ręce do kieszeni, starając
się palcami poprzegradzać nieszczęsne pisanki i jął posuwać się powoli ku
drzwiom, ale już po paru 'krokach poczuł, że go ciżba niemal niesie przez
całą kościelną sień, a w jednej kieszeni nowej marynarki robi się klejąca,
lepka ciecz. Za rpał'kanem przyśpieszył kroku i dopiero mijając zabudowania Klimka wyrzucił niemiłą zawart,ość z kieszeni i otarł ręce o starą
trawę. Do domu prawdopodobnie doszedł pierwszy 'Od innY'ch.
W pierwszy dzień świąt, wedle zWy1Czaju,to nie ty!llko że nie wY'pad.ało wychodzić do sąsiadów czy ot tatk gdzieś, ale człowiek był taki ociężałyod t'ego jadła i n3lpitk'll, ż'e i ruszyć się po prostu nie cheiałlO.Ot tylko
byś się wylegiwał i popijał co :nieco. Za to na drugi dzień już z samego
rana ruch w [kra'Żdymdomu pano'wa'ł n iemrały. Fra:rhowa:no jaja kurze,
gęsie, kacze, a kto miał, t'O i od "afrykanek" czy też "komperliczelk".
NajlPiękniejlS'z:eto ohyibta wy'chorcbiły t'e e'zerwone :z łupin eebulowych,
z ,pJ.'e'Wyo'WlSliranej
były 'żółte-mieco 'zi'€lonlka'We,a :gotowane 'w 'zielu kaczeńca miały Ikolor trawiasty, mdły. Pisanki trzelba było umieć zrobić, tot,eż nie ka'żda brrala się dio tej I'oho,ty. Za ito jrarkju'ż Iktóm wy:pisara, to
choć ty na wystawę poślij. Ta!kie były piękne, jaik żywe. Paweł ostrożnie
wyjmQwał jeszcze gorące z s'agana i {)dikładał w wodę, oddzielnie te, które
mu się wi(łz:iały ImocnriejSlzedo kurnka1nira, a te sh::.hsze no 'zjedz'enri'e.Potem, gdy już ,ostygły, bra-ł 'po jednym 'i leci'utk,o a droibnie stUikał o swój
jedyny przedni 'ząb, który mu po'ziO:stałi S'prawk:l:załIktóre były mocne,
które :na'jmo'Cniejsze, a któ.re do n1C'wgo. A takie już w tym miał wyC'z:U1cie,ż'er'Z;a'dlk<o
,llub praw1e w:ca'le :się nie myllił. Wlięc kurzych ładował
pól przetaka, w kapelusz 'brał trochę gęsich i kil'ka kaczych i wychodził na
wieś, gdzie już c.ze'k1aliinni amatorzy kumkania: starsi, młodsi i O'czywiście d'zlieci,pełnIOdzieci.
Ku:mkai!1liepolerg,ałrona tym, 'ż,e chętni 'rrart,ne:trzy swo'im najmocnri'ej'Szym jajkiem uderzali l~k'kQ w jajiko pfzerciwni1ka i czyje jajlko zDstało
'Zbite 'z ohu lk'oń'cÓ'w,byk} 'Przegrane i Iprz,ech:odzHon:a włrasmośćz'wycię:zey, nadając się już oczywiś'cie tylko do zjedzenia. Czasami :partnerzy
wymieni,a'lrj mięk:i'zy'SiObąswe jaja i id1o;pi'€ro
PQ taki'ej 'Wym'ianie zaczymali
'się kumać. N1eiki!edypo:zwalra1i,'5we jrajo pomocować, oozytw'iścńena 'Zębach przedw:ni.'k:a i 'Wtedy ryzy:k-fi'zyk. Ktoś odnosił 'zwycięstwo, a inny
porażkę. Był je:sz'Czeinny sporsóibg,ry, może tylko barld'ziej lubiany przez
dzi'eei, mi!a:nowidre, 'Wybi:ar,aŁosię n!iew:i,eikistoik, ,pochyl,enlie gruntu i po
prostu ,pusZrC'z'ało
.się 'z n;.isegojajko, które t~ząc się w końou się 'Zratrzy-
�Herody. Wielkanoc
263
mywalo. Z kolei rohił to samo przeciwnik i 'tak na zmianę, aż czyjeś toczące się stuknęło o to na dole. Wygry'Walro to, które stuiknęło.
Przy :kumlkJa'Il'iu nal€<Ż'ało hyć !Ostrożnym, iPTZ€bi'eglym li l11ile'kiedy
z twarzy li miny ;PT'zlooiw,nilkawy,czyta'Ć, j.aką "siłą" 'Staje do· pojedynku.
Bywah niernz i ltacy 'spece, k'tóI1zy tak :precyzyjnri.·e przez dzi'U'rikę przekłutą igłą w surowym jajku 'potrafili je spreparować,
zalać smołą lub
wos'kiem, ·ż·ei sam diabeł by się na tym nie poznał. No i było mocne, niezwycięż,cme. Nii'eM;órzy :mi'e1Jijaj,~ 'WybocZlOne:z drewnIa, ryohtY'k j·alk kurze, piękJnie furoowalIlJe, które nielkti.'edy tylJko IPO cięŻiar.ze (jeż1eJi chóano ci dać ido rą,k) lilliOŻJlIa
Ibyło DOZJpOZlIlJać.
Za'Cię'ta,wal!k'3 trwałia cały dz'i'eń
na ka'żdym 'Plac ykiu, IPI'la'wieprzed ikJażdym domem. Ws:zędzi1e się wid:zlialo IUma:z~meżółtkiem uls1Ja dzieci, na drodze, na ścieŻ/klach - skorupy,
różnok'olrolPolweskorupy jaj.
P'aweł :otoczolllY tłUlmem !kibiców, wśród !który,ch 'także dochrQId:zih do
lokalnyrch Ipertmktacji i kumania, pm~emiesZlczał się powoh z jednego koń_
ca WSlina drUrgi, 'Poszukując nowych palT'tJllerÓ'wli świ'eżych emocji. Sito
naipeł1oiał,o'się IPoSlalill,c'zlub.WY1grywał.
Tl"Z'€tcidZJień - ~to już niby święto i rn:ieświęto, a w Sta'w'kJach ii olk,olicznych 'wsia'c;h wliaJśnie VI. tym dOliu wYipa'C1ałooblewanie. Gdzieś tam
ponoć nazywa się to ina'czej, ś<m~gU'sczy dyngus, lecz u nas tak WISiowo,
zwycz,aj;OIi'e IQlbilew13iOJie.
A .i 'bylo 'to oblewa;rui'e takiJe wsilo'we, solidine,
z ·Vvliaderka. Bywało, ':ZJew każdej wsi 'Zlllalazła Slię j'akaś harda dziewoja,
lktó:r:ana ,chł'Q1pa1ków'pl3'Lrzy1.az góry. N'D to w ohlelWani'e odwdzięczyh 'się
jej za t{), że wyglądała jak zmo,cz.ona !kura. A jeśli tak'a "hona" próhowała !Się ,odgryz:a'Ći ,pys:k'o'W13ć,to 'chłolpa'k:i p<>tTafi1iz'a'p,powad!z.ićją do
płynącego tuż pod wsią Bugu i nie tylko wykąpać po sarną szyję, ale i wypławić w tą i ową strornę. Dostawało się i chłiolpalkom przy ohlewaniu,
dostiawało. Ni,e:kiedy za'gonione na strych przez chłopaków dz.i'e'wezYlny
wciągały 'z'a 's"b'ł drabinę i stamtąd lały chło'paków na łeb najpierw wrodę, a gdy tej nie starczyło 'W domu, wszystko co było mokre. Pomagały
im w tym nawet matk'i, cio~kli i w ogóle wszelka płeć niewieścia, dosttarczając na stry!ch sobie tyLko 'Zllltanym pTlZ,emytrem slef'wa'tkę, :malślcmkę,
kwas chlebowy, a nawet odwar z łupin cebulowych, 'który się znaloazł na
'Podorędzliu.
Nikt potem na nikogo się nie gniewał, nikt nie stroił fochów. Fanaheri,e i dą'sy 'z'a.':ltępow'ał 'sz,cz,eryi zldT10lwyś:mi,ech om'Z 'llcire,cha.
Przewodnia 'niedziela była jak gdyby zakończ,eniem wes'oł'o spędzonych
ś'wią t. Jesz'c'z.e .~późlI'N'eOli
.crhrze'stni 'Oddia'wali 'chrześlniaikJo'm "woloczoeiblllę" ,
to 'z;Ola,czy'parę C'zy iileś mm jaj. J,e.szcze kumy om'3.wi1aly skutlkJi osba'tmiego oblewania. A ksiądz ponoć w tę niedzielę przyj'mował na zapowiedzi
wła&ni'e od tych ,par, które na 'Si'elbieInajwięcej w ob~ewanie wyllały wody
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4787f277280bcd4ed95878c13d320b2a.pdf
8e3117c4917b5d176d22a9569ed97098
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1607
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1998
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1487
Title
A name given to the resource
Szkolnictwo białoruskie na Kresach Wschodnich w świetle polityki mniejszościowej II Rzeczypospolitej / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.51-72
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Paprocka, Wanda
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. X L I I : 1998, z. 1-2
P L ISSN 0071-1861
WANDA PAPROCKA
Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa
SZKOLNICTWO BIAŁORUSKIE N A KRESACH WSCHODNICH
W ŚWIETLE P O L I T Y K I MNIEJSZOŚCIOWEJ I I RZECZYPOSPOLITEJ
Jedną z ważniejszych dziedzin polityki państwa i wykładnią jego stosunku
do mniejszości narodowych było w okresie I I Rzeczypospolitej szkolnictwo
i sprawy związane z oświatą. Nawiązując do mojego artykułu zamieszczonego
w 39 t. „Etnografii Polski" (Paprocka 1995) poniższe opracowanie pragnę
poświęcić sprawom białoruskiego szkolnictwa narodowego, które nie były
dotąd szerzej omawiane w literaturze etnologicznej.
Na głębszą analizę spraw związanych ze szkolnictwem i oświatą pozwalają
materiały archiwalne uzyskane z państwowych archiwów litewskich i białoru
skich w Wilnie, Grodnie oraz Mińsku, materiały źródłowe zawarte w sprawo
zdaniach z życia mniejszości białoruskiej ukazujące się przez cały okres mię
dzywojenny w roczniku „Sprawy Narodowościowe", jak również w sprawo
zdaniach z obrad Sejmu. Szereg danych dostarczyły liczne polskie wydawnic
twa ciągłe i czasopisma poświęcone Kresom Wschodnim m.in. „Rocznik Ziem
Wschodnich", „Przymierze", „Droga", „Natio" oraz białoruskie takie jak
„Biełaruska Krynica", „Sielańska Niwa", „Biełaruski Zwon". Nie zachowały
się niestety materiały dotyczące szkolnictwa w okresie międzywojennym zgro
madzone w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego
w Warszawie. Uległy one zniszczeniu podczas działań wojennych.
Losy szkolnictwa białoruskiego w okresie I I Rzeczypospolitej, zarówno
podstawowego jak i średniego, oraz szkół wyższych związane były ściśle
z polityką narodowościową kolejnych rządów i stanowiły odbicie kierunków
programowych głównych partii politycznych. Ścisłe związki łączyły szkol
nictwo białoruskie z organizacjami oświatowymi w tym przede wszystkim
z Towarzystwem Szkoły Białoruskiej, Towarzystwem Oświaty Białoruskiej
oraz prowadzącymi pewne prace na rzecz szkoły narodowej - Białoruskim
Związkiem Gospodarczym. Ponieważ w poprzednim moim artykule omówio
ne zostały zagadnienia związane z początkami szkolnictwa białoruskiego obec
nie skoncentruję się wyłącznie na okresie międzywojennym przedstawiając
kolejno sytuację białoruskiego szkolnictwa podstawowego, średniego i wyż
szego oraz związanych z nim placówek oświatowych.
�52
WANDA PAPROCKA
Ludność białoruska mieszkająca na terenach Kresów Wschodnich, które
weszły w skład I I Rzeczypospolitej na mocy traktatu ryskiego, obliczana wg.
różnych szacunków na 1 365 tys. do 1 780 tys. osób (por. Paprocka 1995, s. 15)
posiadała w pierwszym okresie po uzyskaniu przez Polskę niepodległości
około 350 szkół publicznych i prywatnych. Ten szczególny rozwój szkolnictwa
białoruskiego miał miejsce w okresie I wojny światowej. Liberalna polityka
władz niemieckich pozwoliła na rozwój szkolnictwa na szeroką skalę. Jednak
że już w 1919 г., w okresie ustępowania Niemców, polskie władze wojskowe
przystąpiły do zamknięcia znacznej liczby tych szkół uznając je za białoruskie
jedynie z nazwy. Powołane przez Niemców z przyczyn politycznych w rzeczy
wistości, jak stwierdzały polskie władze oświatowe, były szkołami rosyjskimi
z powodu braku podręczników w języku białoruskim oraz braku przygotowa
nych do tej pracy nauczycieli.
Polityka polska w zakresie szkolnictwa białoruskiego w czasie rządów
Sztabu Generalnego, a następnie Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich
(utworzonego przez Józefa Piłsudskiego w 1919 r.) zmieniała się kilkakrotnie
oscylując pomiędzy próbami jego zlikwidowania, a usilnym jego popieraniem,
co związane było z różnymi orientacjami politycznymi kolejnych kierowników
tego Zarządu. Bezpośrednio po wojnie bolszewickiej (1920 r.) na terenie
utworzonej w październiku 1920r. przez gen. L.Żeligowskiego tzw. Litwy
Środkowej liczba szkół białoruskich znacznie wzrosła. Liberalizm departa
mentu oświaty Tymczasowej Komisji Rządzącej spowodował, że założono
186 szkół oraz seminarium nauczycielskie w Borunach w pow. oszmiańskim.
Można przypuszczać, że związane to było z próbami realizacji idei federalistycznych obozu piłsudczykowskiego. Jednak w bardzo krótkim czasie libe
ralizm i działania popierające szkołę białoruską zastąpiła polityka unifika
cyjna w stosunku do szkolnictwa mniejszościowego. Nastąpiło to w wyniku
zwycięstwa koncepcji inkorporacyjnej umacniającej tendencje asymilacyjne
wobec ludności białoruskiej.
Dane archiwalne dotyczące liczby szkół w tym okresie świadczą o za
chodzących zmianach. W piśmie Departamentu Oświaty Tymczasowej K o
misji Rządzącej Środkowej Litwy do Departamentu Skarbu znajdującym się
w Litewskim Centralnym Archiwum Państwowym w Wilnie - Lietuvos Centrinis Valstybinis Archyvas (następnie cyt. w skrócie LCVA) dotyczącym
preliminarza budżetowego na listopad 1920 r. wymieniono 56 białoruskich
szkół ludowych, 389 polskich szkół powszechnych i 25 żydowskich szkół
ludowych (LCVA, F. 172, Ap. 1, B. 235, L. 64). W aktach Kuratorium Okrę
gu Szkolnego Wileńskiego podany jest wykaz białoruskich szkół publicznych
z dnia 1 maja 1921 r. W dokumencie tym wymieniono ogółem dla wszystkich
powiatów 52 szkoły, w tym w Wilnie 7, a w pow. wileńskim 2, oszmiańskim
23, święciańskim 20 (LCVA, f. 172, Ap. 1, B. 445. L . 1).
Według danych inspekcji służbowej przeprowadzonej w 1923 r. na polece
nie premiera Władysława Sikorskiego na Kresach Wschodnich istniało w woj.
wileńskim 36 szkół białoruskich, 1 szkoła w woj. nowogródzkim (Srokowski
�S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE NA K R E S A C H W S C H O D N I C H
53
1924, s. 15). W sprawozdaniu sejmowym dotyczącym preliminarza budżetowe
go Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego na rok 1924
czytamy, że na terenie byłej tzw. Litwy Środkowej jest 29 szkół białoruskich
i 38 nauczycieli białoruskich („Natio", nr 3-4: 1927, s. 52).
W następnych latach coraz silniej na sprawy szkolnictwa zaczynają od
działywać zmiany dokonujące się w polityce mniejszościowej państwa. Zwią
zane są one przede wszystkim z realizacją ogłoszonej przez obóz Narodowej
Demokracji koncepcji inkorporacyjnej w stosunku do Kresów Wschodnich.
W odniesieniu do mniejszości narodowych idea ta głosiła supremację narodu
polskiego jako wyłącznego dystrybutora zasobów gospodarczych kraju i jedy
nego dziedzica kulturowych wartości narodowych. W dziedzinie oświaty naro
dowy charakter państwa miał być w praktyce osiągnięty poprzez wprowadze
nie zasady, iż jedynym językiem urzędowym może być język polski, jedyną zaś
szkołą państwową - szkoła o polskim języku wykładowym. Mniejszości naro
dowe miały prawo do zakładania szkół i instytucji gospodarczo-kulturalnych,
lecz wyłącznie własnymi siłami (Paprocka 1995, s. 5-32).
W zakresie szkolnictwa białoruskiego pierwszymi ofiq'alnie obowiązującymi
instrukcjami w sprawie zakładania prywatnych szkół elementarnych były „Tym
czasowe przepisy o szkołach elementarnych" (Dz. Urz. Ministerstwa Wyznań
Religijnych i Oświecenia Publicznego nr 1 z 1917 г., art. 78-93) oraz rozporządze
nie Tymczasowego Komisarza Generalnego Ziem Wschodnich (Dz. Urz. M i n i
sterstwa WRiOP, nr 12-13, 1919 г., p. 1, art. 10, 11, 25-30 i 38-39).
Według tych rozporządzeń, w podaniu o koncesję winno być zawartych
szereg zobowiązań m.in. rejentalnie uwierzytelnione zobowiązanie o odpowie
dzialności materialnej za utrzymanie szkoły, oświadczenie o odpowiedzialności
moralnej za jej kierunek oraz orzeczenie lekarza powiatowego potwierdzone
przez starostę, że lokal szkolny nadaje się ze względów sanitarnych na ten cel.
Podanie miało zawierać także program nauczania, wykaz podręczników, licz
bę klas, budżet szkoły, charakterystykę osoby kierownika z dokładnym poda
niem kwalifikacji, danych personalnych i dowodów przynależności państwo
wej oraz życiorysy nauczycieli i opinie o ich nieskazitelności obywatelskiej
wydane przez starostwo. Ponadto do podania należało dołączyć zobowiązanie,
że nauka języka polskiego, historii i geografii Polski odbywać się będzie
w języku polskim wg programu nauczania ministerialnego (Narodowe Archi
wum Republiki Białorusi w Mińsku - Nacyjanalny Archiu Respubliki Biełaruś
następnie cyt. w skrócie NARB, f. 883, op. 1, d. 16,1. 4).
Zachowana w materiałach archiwalnych instrukcja Kuratorium Okręgu
Szkolnego Wileńskiego z 1 stycznia 1923 r. skierowana do Białoruskiej Cen
tralnej Rady Szkolnej podająca warunki, jakie miały spełniać osoby prywatne,
bądź stowarzyszenia zakładające szkołę, wiązała się ściśle z powyżej przed
stawionymi przepisami z 1919 r. (NARB, f. 883, op. 1, d. 27, 1. 305).
Utrzymanie szkoły, a przede wszystkim nauczycieli spadało na barki rodzi
ców, którzy zobowiązani byli do uiszczania określonych opłat, m.in. tzw.
„zsypki", na którą - jak podaje jeden z zachowanych dokumentów z 1923 r.
�54
WANDA PAPROCKA
z powiatu święciańskiego - składało się 12,5 pudów żyta, 4 pudy jarzyn,
30 pudów kartofli, 1 pud tłuszczu (NARB, f. 883, op. 1, d. 24, 1. 3).
Zastrzeżenia w stosunku do szkolnictwa białoruskiego wysuwane były nie
tylko przez przedstawicieli Narodowej Demokracji. Możliwość rusyfikacji
i oddziaływania idei komunistycznych poprzez szkoły białoruskie widzieli
uczeni, władze i działacze oświatowi . Słaby rozwój szkolnictwa w języku
białoruskim oraz brak tradycji i metod nauczania urealniały to niebezpieczeń
stwo. Należy jednak w tym miejscu zaznaczyć, że polskie władze oświatowe
nie czyniły w tym okresie większych wysiłków na rzecz przygotowania kadry
nauczycieli dla szkół białoruskich, czego domagały się organizacje narodowe.
Jednym z dowodów braku poparcia dla rozwoju tego szkolnictwa, wynikają
cego m.in. z obawy o przenikanie do niego nauczycieli rosyjskich, może być
list Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego skierowany do
prezesa Komitetu Białoruskiego w sprawie kursów dla nauczycieli narodo
wości niepolskiej. Czytamy w nim m.in.: „Kurs dla nauczycieli narodowości
niepolskiej rozpoczynający się 14 stycznia 1922 r. w Krakowie zorganizowany
jest dla tych, którzy pragną zdobyć znajomość języka polskiego, historii
i geografii Polski, która jest niezbędna do pracy w szkolnictwie na obszarze
całej Rzeczypospolitej Polskiej a więc także na terenie województwa nowo
gródzkiego [...]. Ministerstwo nie może żądać od kandydatów na kursy zobo
wiązania do objęcia z powrotem posady w szkolnictwie białoruskim, ponieważ
poważna część kandydatów nie pracuje obecnie w ogóle w szkolnictwie, rekru
tuje się zaś spośród byłych nauczycieli szkół rosyjskich którzy z powodu
niedostatecznej znajomości języka białoruskiego nie mogliby nawet pracować
w szkolnictwie białoruskim" (NARB, f. 883, op. 1, d. 18, 1. 7). Jak wynika
z dalszej części dokumentu, 250 słuchaczom kursu odmówiono po jego zakoń
czeniu pracy na Kresach Wschodnich oferując im posady na innych terenach,
m.in. w kieleckiem. O braku przygotowanej do nauczania w szkole białoru
skiej kadry nauczycielskiej świadczą liczby. W roku 1921/22, na ogólną iczbę
50091 nauczycieli w państwie było tylko 297 nauczycieli Białorusinów a i ci
nie zostali zatwierdzeni przez władze oświatowe („Natio", nr Ъ-Л: 1927, s. 54).
W tym klimacie ideologicznym i atmosferze nieufności zrodziła się ustawa
wydana 31 lipca 1924 r. o szkolnictwie narodów niepolskich, która na długie
lata nadała określony kierunek polityce oświatowej państwa w stosunku do
mniejszości narodowych. W myśl tej ustawy całe szkolnictwo, zorganizowane
według jednego typu, oddano pod zarząd władz centralnych w Warszawie,
likwidując tym samym istniejącą dotychczas autonomię kulturalną i oświatową
tych ziem. Artykuł 2 tej ustawy wprowadzał szkołę mieszaną, czyli utrakwi1
1
Zastrzeżenia w stosunku do szkól białoruskich nie stały w sprzeczności z uznawaniem
potrzeby ich istnienia n a równi ze szkołami polskimi. Wybitny historyk Marceli Handelsman
pisał: „Język białoruski w szkole ludowej musi mieć całkowite równouprawnienie z polskim.
S z k o ł a ludowa polska czy białoruska zakładana będzie w e d ł u g decyzji gminy, która musi d a ć dom
szkolny, grunt dla nauczyciela i część jego p o b o r ó w " (Handelsman, 1921, s. 45).
�S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE NA K R E S A C H W S C H O D N I C H
55
styczną, z dwoma językami wykładowymi, polskim i danej narodowości, jako typ
zasadniczy w dziedzinie szkolnictwa mniejszościowego.
Ustawa o szkołach utrakwistycznych nakładała na władze obowiązek prze
prowadzania plebiscytu szkolnego, w wyniku którego o języku wykładowym
w szkole decydować miały oświadczenia rodziców. Szczegółowe przepisy usta
nawiały że o nauczaniu w języku białoruskim w szkole decydowało co naj
mniej 40 deklaracji rodziców. Jeżeli jednak w tym samym rejonie szkolnym
rodzice 20 dzieci domagali się polskiego języka wykładowego - nauka udzie
lana była w dwóch językach. Plan lekcji w szkołach dwujęzycznych przewidy
wał połowę ogólnej liczby zajęć w każdym z nich.
Przepisy tej ustawy wymagały, aby podpisy na deklaracjach składanych
przez ludność białoruską były zalegalizowane przez notariusza, urząd gminny
lub starostów. Ten warunek stwarzał szczególne utrudnienie w korzystaniu
z wydanej ustawy ludności białoruskiej, w większości niepiśmiennej, słabo
zorientowanej w przepisach administracyjnych, zdanej na pomoc osób trze
cich. Jednym z przykładów tego stanu rzeczy są zachowane w materiałach
archiwalnych deklaracje mające często formę prośby o otwarcie nowej lub
przekształcenie istniejącej szkoły polskiej w szkołę z językiem wykładowym
białoruskim oraz zatrudnienie odpowiedniego nauczyciela. Takim dokumen
tem jest m.in. list mieszkańców wsi pow. stołpeckiego (rye. 1), który napisany
został w imieniu niepiśmiennych rodziców przez byłego nauczyciela istniejącej
dawniej szkoły rosyjskiej (NARB, f. 883, op. 1, d. 42, 1.49 b).
Organizacje białoruskie, w tym przede wszystkim Towarzystwo Szkoły
Białoruskiej, prowadziły zakrojone na szeroką skalę akcje informujące o spo
sobach powoływania do życia szkół białoruskich zgodnie z przyjętą w 1924 r.
ustawą. W czasopismach w języku białoruskim drukowano dokładne instruk
cje i wzory deklaracji wraz z apelami do ludności wzywającymi do walki
o szkołę narodową. Ludność białoruska masowo zaczęła składać deklaracje
z żądaniem szkół z językiem wykładowym białoruskim (ryc. 2). Sama tylko
Białoruska Rada Szkolna w Wilnie zarejestrowała po wprowadzeniu ustawy
101 uchwał zgromadzeń wiejskich dotyczących około 5 500 dzieci. Jak stwier
dzał z trybuny sejmowej przedstawiciel Polskiej Partii Socjalistycznej poseł
Czapiński ludność białoruska w plebiscycie szkolnym wniosła deklaracje
o otwarcie przynajmniej 400 szkół białoruskich („Natio", nr 3-4:1927, s. 54).
Ostre przepisy obowiązujące przy zakładaniu szkół powszechnych szły
w parze z surowymi restrykcjami wobec osób, które prowadziły szkoły bez
zezwolenia i wymaganych uprawnień. Świadczą o tym zachowane pisma po
wiatowych inspektorów szkolnych z początku lat dwudziestych. W jednym
z nich, zawierającym odmowę założenia szkoły w Malkowiczach, gm. Mikoła
jewska czytamy: „W odpowiedzi na podanie Pana Inspektorat Szkolny nie
zezwala na prywatne nauczanie dzieci w języku mniejszości narodowych.
W powyższej sprawie należy zwrócić się do Kuratorium Okręgu Szkolnego
Wileńskiego, w którego kompetencji leży udzielanie zezwoleń na otwieranie
szkół mniejszości narodowych. Nadmienia się przy tym że w razie pokątnego
�56
1
^
WANDA PAPROCKA
У/
и
с
о:
е
М -^-/- '^-> ^ ^ -
/vaác-c/i^.
¿&c&c¿^
cJwj
/
/сХо^Х^у
¿c^fJ^C^C^:-^.
ti>¿c*q *Z¿&¿ ¿*^~~
/
Z
J
/¿¿¿/*^~
.ЛаЛаДии
"J-síar//'а/л-г^/ссХ-
'i
S'
•?гтг-??а^ч- ¡¡Sis.^Oc^LJ)
ó
ł
í
A
,
.
.
/л
-/
t-
/о
i
//
¡I
/X
'l
9
/**-oýri<sSa.y
fotvíJn.ify
J.f,¿*-ur*Ui
.
л Ka. $_
'3
R y s . 1. List m i e s z k a ń c ó w wsi Stary Swierzeń, pow. stołpeckiego w sprawie przekształcenia szkoły
polskiej w szkołę z w y k ł a d o w y m językiem białoruskim
�57
S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H
Д э к л я p а ц ыя.
й|Яя
I прозьв1шча)
_
—
tee у
скае Рэнипаспалгтае, беларускае начыянал^насьцг, жыхарШ^Е^Н.-..
С-
гмгны j(№'f*^1*^...naaemy
( и / э о у г*1нЫ)
.
-
...^/^^f9^4^.^.
"7 f H i u í y
W~
(наэоу
нестар
як 6ли,ши — маце — прауны
па»ету)
апякун дзтящ— дзяцей —у школьным веку.
(1мя дэ1цниИ
(1мя
м
дзЬяш)
0"
03iunuí)
на падставе артикулу з уставу з ýr лтня 1924 г., зьмяшчаючага
новы аб аргатзаиыг шкальнштва
у шнщчочую —маюную
некаторыя паста-
(Dz. U, R. P. № yp, poz. j66), жадаю увядзеньня
адкрыцца публгчную народную школу
у^ле^.^9^.у
в м И , места)
(наэоу
беларускае выкладовае мовы.
Дня^
(уласнаручны п5дп1с)
„
'
у М.
УВАГА: У тэксьие
Sekretarz
рукарня Я. Лав!на В1пьия Нямецкая
22
R y s . 2. Deklaracja w sprawie otwarcia szkoły białoruskiej we wsi Niekraszew,
gmina Skidel, pow. grodzieńskiego; D A G W , f. 87, op. 1, d. 83, 1. 14
nauczania zostanie Pan pociągnięty do surowej odpowiedzialności [...]" (NARB,
f. 883, op. 1, d. 16, 1. 31).
W innym piśmie, skierowanym do mieszkańców wsi Dubienie gmina Wołożyn, Inspektorat Szkolny ostrzega: „Samowolnie otwarta szkoła białoruska
prywatna bez zezwolenia Kuratorium Okręgu Szkolnego podlega policyjnemu
zamknięciu w myśl wydanych poleceń przez władze administracyjne" (NARB,
f. 833, op. 1, d. 16, 1. 31).
W materiałach archiwalnych dotyczących szkolnictwa białoruskiego z roku
szkolnego 1924/1925 zawarte są wiadomości o stosowaniu kar sądowych
i administracyjnych wobec nauczycieli otwierających szkoły bez zezwoleń.
Wymieniona jest m.in. nauczycielka Maria Białousówna skazana na grzywnę
i 6 miesięcy więzienia. Podane są również nazwiska innych ukaranych nauczy
cieli, którzy na postawie uchwał gromad wiejskich we wsiach o przewadze
ludności białoruskiej lub całkowicie białoruskich w roku szkolnym 1924/1925
otworzyli około 100 szkół, które nie zostały zalegalizowane (NARB, f. 833,
op. 1, d. 77,1. 158). W tym samym dokumencie dotyczącym stanu szkolnictwa
białoruskiego w zachodniej Białorusi podano że rządowych szkół powszech
nych było tylko 3 (w Wilnie, Grodnie i we wsi Wielka Lipa pow. nieświeskiego). Pozostałe szkoły zostały przekształcone przez władze oświatowe
w szkoły utrakwistyczne polsko-białoruskie.
Dane dotyczące liczebności szkół białoruskich, zachowane w różnych ma
teriałach źródłowych, nie są ścisłe i jednakowe. Władze oświatowe i strona
�58
WANDA PAPROCKA
białoruska często podają różną ich liczbę. Wynika to przede wszystkim z nieu
stabilizowanej sytuacji szkół białoruskich, szczególnie powszechnych, likwido
wania działających niezgodnie z przepisami i prób powoływania nowych oraz
różnych kryteriów stosowanych w obliczeniach statystycznych . Wymieniony
już poprzednio raport dotyczący inspekcji Kresów Wschodnich, dokonany na
zlecenie premiera rządu przez K . Srokowskiego w 1923 г., a więc przed wejś
ciem w życie ustawy o szkolnictwie utrakwistycznym, wymienia 37 szkół
białoruskich. Należy sądzić że dane te dotyczą szkół publicznych bez uwzględ
nienia prywatnych (Srokowski 1924, s. 11-17).
Materiały dotyczące szkolnictwa na Ziemiach Wschodnich z 1927 г.,
w trzy lata po wejściu w życie ustawy, podają następujące dane: szkół publicz
nych z wykładowym językiem białoruskim - 24, publicznych szkół dwu
języcznych (utrakwistycznych) - 51. W tym w okręgu szkolnym warszawskim
(Grodno), szkół białoruskich - 1, w okręgu wileńskim (woj. wileńskie i nowo
gródzkie) szkół białoruskich - 22, dwujęzycznych - 42. Oprócz tego wymie
niono w okręgu szkolnym wileńskim 9 szkół prywatnych, co wydaje się
w świetle innych materiałów liczbą zbyt małą („Sprawy Narodowościowe",
nr 4:1927, s.408).
Sprawy oświaty i dalsza restrukturyzacja szkolnictwa były jednym z powo
dów narastających konfliktów w stosunkach polsko-białoruskich. Sprzeciwiały
się działaniom polskich władz oświatowych przede wszystkim białoruskie
organizacje, m.in. Towarzystwo Szkoły Białoruskiej. Znamienne były wystą
pienia przedstawicieli Towarzystwa, którzy przeciwstawiali się czynionym
przez władze utrudnieniom w otrzymywaniu pozwoleń na prowadzenie szkół
bądź brakom odpowiedzi na przesłane prośby o koncesje.
Na podstawie jednego z dokumentów można stwierdzić, że w 1925 r.
odmówiło potwierdzenia podpisów na obowiązujących deklaracjach szkolnych
rodziców wielu wójtów i burmistrzów, m.in. w gminach należących do powia
tów: Słonimskiego, postawskiego, nieświeżskiego, nowogródzkiego, pińskiego,
mołodeczniańskiego. Te nadużycia zostały zarejestrowane w Białoruskim
Instytucie Gospodarki i Kultury oraz Towarzystwie Szkoły Białoruskiej
w Wilnie. Również w wymienionym roku złożono 32 podania na udzielenie
koncesji do Inspektoratów Szkolnych. Instytucje te niesłusznie żądały jednak,
jak podano w dokumencie, szeregu dodatkowych oświadczeń i deklaracji
N A R B , f. 883, op. 1, d. 75, 1. 12). Należy jednak stwierdzić w świetle dotych2
2
R ó ż n i c e d o t y c z ą c e liczby szkół białoruskich występujące w przedstawionych p o w y ż e j mate
riałach wynikają z a r ó w n o z faktu, że dane służące za p o d s t a w ę obliczeń o b e j m o w a ł y b ą d ź
wszystkie szkoły prywatne i publiczne, b ą d ź tylko szkoły publiczne, j a k również z powszechnego
zjawiska lokowania p o s z c z e g ó l n y c h klas jednej szkoły w kilku izbach wynajmowanych u gospo
darzy. D l a przykładu m o ż n a przytoczyć dane z pisma Wydziału Szkolnictwa Białoruskiego
Departamentu Oświaty do N a d l e ś n i c t w a pow. oszmiańskiego z 1921 r. dotyczące zaopatrzenia
w opał szkół białoruskich. Wymieniona liczba 148 szkół w jednym powiecie narzuca przypusz
czenie, że liczone są p o s z c z e g ó l n e klasy wymagające zaopatrzenia w o p a ł usytuowane w r ó ż n y c h
budynkach wiejskich.
�S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H
59
czas prezentowanych materiałów, że wymienione żądania dotyczące m.in.
świadectw moralności nauczycieli, orzeczeń lekarzy powiatowych o lokalu
szkolnym, poświadczeń kwalifikacji nauczycieli były zgodne z rozporządzenia
mi wydanymi przez państwowe władze oświatowe, jakkolwiek niektóre z nich
można uznać za zbędne utrudnienia (np. przedstawianie wyłącznie orygina
łów, a nie odpisów dokumentów personalnych). Bardziej uzasadnione są na
tomiast zarzuty o nieprzyznawanie absolwentom białoruskich kursów pedago
gicznych praw do otrzymania kwalifikacji nauczycielskich. Tak uczyniło kura
torium wileńskie przyznając koncesję na otwarcie prywatnego kursu dokształ
cającego w Wilnie, nie udzielając jednocześnie praw jego słuchaczom do
nauczania.
Formalnym protestem w sprawach oświatowych było pismo wystosowane
do Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z 4 X I I 1926 r.
przez wiceprezesa Towarzystwa Szkoły Białoruskiej i senatora A . Własowa.
Czytamy w nim m.in.: „W chwili obecnej prawie nie istnieje powszechne
szkolnictwo białoruskie nie zważając na wydaną w 1924 r. tak zwaną ustawę
językową a to ze względów następujących: 1) władze administracyjne czy
nią wszelkie przeszkody dla ludności, która żąda w myśl ustawy z dnia
31.VII. 1924 r. szkoły białoruskiej, odmawiając poświadczenia podpisu rodzi
ców na deklaracjach szkolnych; 2) kuratoria szkolne nie mają kwalifikowa
nych nauczycieli dla szkół białoruskich; 3) na prywatne, białoruskie szkoły
kuratoria szkolne lub wcale nie wydają koncesji, lub też nie zatwierdzają
nauczycieli Białorusinów z braku kwalifikacji polskich; 4) nauczyciele Biało
rusini, którzy ukończyli rządowe kursy białoruskie w Krakowie i Wilnie
pracują wbrew swojej woli w Kongresówce w szkołach polskich; 5) do znisz
czonego doszczętnie przez władze szkolne szkolnictwa białoruskiego stosuje
się surowsze przepisy niż do uprzewilejowanego szkolnictwa polskiego".
Dla poprawy dotychczasowej sytuacji domagano się w powyższej skardze:
1) zezwolenia na wykładanie w szkołach białoruskich prywatnych i rządowych
tym nauczycielom, którzy mieli uprawnienia do nauczania w byłych rosyjskich
szkołach ludowych oraz którzy ukończyli białoruskie kursy prywatne; 2) przy
znania prawa wykładania w szkołach powszechnych Białorusinom, którzy
ukończyli 8 względnie 6 klas gimnazjum białoruskiego lub polskiego z tym
zastrzeżeniem, że w przeciągu lat trzech ukończą oni metodyczno-pedagogiczny kurs nauczycielski; 3) przetranslokowania wszystkich nauczycieli Biało
rusinów zatrudnionych obecnie w innych dzielnicach kraju na posady rządowe
w szkołach białoruskich. Postulowano też natychmiastowe powołanie do
kształcających kursów białoruskich dla wyżej wymienionych nauczycieli, uru
chomienie dwóch białoruskich seminariów nauczycielskich oraz Białoruskiego
Instytutu Pedagogicznego (NARB, f. 883, op. 1, d. 75,1. 90) (ryc. 3).
Do tego typu dokumentów należała również petycja Nowogródzkiego Okręgu
Zarządu Towarzystwa Szkoły Białoruskiej złożona na ręce Ministra WRiOP
4 lipca 1927 г., w której domagano się przekształcenia z początkiem roku
szkolnego 1927/1928 istniejących na terenie nowogródczyzny powszechnych szkół
�60
WANDA PAPROCKA
Пану
J
^ 4<¡''' /(>
jg
r
Шкопьнаму
1 1
If
Шепэктару^--^"
Паунамощйка жыхароу BSCKÍ,_ места
¡Z¿^á!j¿?.
^
¿a.
м1ны Jh^LLéňéáa^-Лй>
_ a.
fi^it
am
^^.^Áu^MMA.(Lú.....^^.
'
(1ця i про^ьЫшча)
_ Í L
Ш&МЕ&иШ^
3 А Я В А.
У зьвязку з распараджэньнем MiaicTpa Рэшпйыш Cupay i Пубшчяае Асьветы ад 7.1. 1925 г.
у справе шсшшнага уставу ад 31. VII. 1924 г., я, шжай падп!саны паунаиоцня'к жыхароу ввсю,
^S^3LSSÍ!saxéüu^xíga.
том.
гэтыв перасылаю падп!саныя i урадова завераныя дяклярацьп
K
ý лису •••/^ Уштукна ..J^¿— дзяцей у справе беларускае выкладовае ыовы у школе ýвесцы,
меоьце.„
сХ&&&с&%&-ж£~~
Адыачасна падаю да ведама. што Jce дэкляранти даручьш мне !нфармавапь 1нспэктарат аб
патрэбных яму дадаткових даных у справе дэклярацыяу
еу
/?
•'-¡".i-JZICflSií.
1Й
'
Подшс
Подшс
Адрэс: пошта
¿ZtedSsRfi
веска, места.
f
¿L
R y s . 3. Prosba m i e s z k a ń c ó w wsi Rudowiany, gmina gołyńska, pow. grodzieński, w sprawie
wprowadzenia w szkole białoruskiego języka w y k ł a d o w e g o ; D A G W , f. 87, op. 1, d. 83,1. 74
państwowych z językiem wykładowym polskim w szkoły z językiem białoruskim
w ilości zgodnej ze złożonym przez ludność miejscową deklaracjami. Szczególnie
ważny w powyższej petycji był postulat otwarcia w Nowogródku na czas ferii
letnich krótkoterminowych kursów dla nauczycieli Białorusinów z kwalifikacjami,
jakie posiadali nauczyciele rosyjscy oraz stałych dwuletnich kursów przy nowo
gródzkim gimnazjum białoruskim dla młodzieży pragnącej się poświęcić zawo
dowi nauczycielskiemu w szkolnictwie białoruskim (NARB, f. 883, op. 1, d. 44,
1. 40). Rezolucje protestacyjne o podobnej treści składane były także w latach
późniejszych, co świadczy, że sytuacja w zakresie oświaty białoruskiej nie
uległa zmianie.
Szczególnie znamienny dla oceny sytuacji był memoriał złożony Prezyden
towi RP Ignacemu Mościckiemu przez delegację białoruską podczas jego
wizyty w Wilnie 18 czerwca 1930 r. W memoriale tym domagano się spełnienia
następujących postulatów w sprawie białoruskiego szkolnictwa: 1) otwarcia
z początkiem 1930/1931 roku szkolnego pełnych 7-letnich szkół począt
kowych, przynajmniej po jednej na każdy powiat i jedno-dwuklasowych
tam, gdzie od kilku lat już domaga się tego naród białoruski; 2) wydania kon
cesji na prywatne białoruskie nauczycielskie seminarium w Wilnie; 3) otwar
cia jednorocznych białoruskich kursów nauczycielskich w Wilnie; 4) wyda
nia stałej koncesji istniejącym prywatnym gimnazjom białoruskim w Wilnie,
�S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H
61
Nowogródku i Kłecku; 5) przyznania wspomnianym gimnazjom rządowej
zapomogi w postaci etatów nauczycielskich i specjalnych subwencji; 6) przy
znania wszystkim gimnazjom białoruskim całkowitych praw szkół rządowych;
7) wyznaczenia z Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej odpowiednich zapo
móg na utrzymanie internatów przy pomienionych gimnazjach; 8) przyznania
kwalifikacji tym nauczycielom gimnazjów białoruskich, którzy pracują w nich
6 lat; 9) przyznania zapomogi Białoruskiemu Towarzystwu Wydawniczemu
na drukowanie białoruskich podręczników szkolnych i długoterminowego kre
dytu na wydawnictwa dla młodzieży białoruskiej; 10) utworzenia Katedry
„Białorusoznawstwa" na Uniwersytecie Wileńskim; 11) wyznaczenia zapomo
gi białoruskim kulturalno-oświatowym organizacjom na oświatę pozaszkolną.
W stosunku do szkół początkowych omawianych w tej pracy postulaty te
nie zostały spełnione w najmniejszym nawet zakresie, o czym świadczy protest
opublikowany 6 lat później na łamach „Biełaruskiej Krynicy" 15 września
1936 г., w którym czytamy m.in.: „Początkowe nauczanie dzieci białoruskich
w polskich państwowych szkołach oprócz 69 szkół, w których białoruski język
w z i ę t y j e s t p o d u w a g ę (podkr. W.P.) odbywa się po polsku. Rodzice
i opiekunowie Białorusini domagają się dla swych dzieci początkowego nau
czania w ojczystej mowie podpisując deklarację o białoruską szkołę" („Sprawy
Narodowościowe", nr 6:1936, s. 650).
Zachowany w Państwowym Archiwum Obwodu Grodzieńskiego w Grod
nie - (Dziarżauny Archiu Grodzienskoj Wobłasti następnie cyt. w skrócie
D A G W ) dokument zawierający m.in. dane dotyczące szkolnictwa białoru
skiego na terenie woj.nowogródzkiego w roku szkolnym 1937/1938 może
stanowić ilustrację tego stanu rzeczy. Z materiałów tych wynika, że nie było
na terenie województwa szkół utrakwistycznych oraz szkół z językiem wy
kładowym białoruskim. Istniało natomiast 35 szkół, w których język białoru
ski wykładany był jako przedmiot. Szkoły te znajdowały się w powiatach:
nowogródzkim, Słonimskim, stołpeckim i baranowickim. Likwidacja tzw.
szkolnictwa białoruskiego (w dokumencie tym z nie wyjaśnionych powodów
używane jest określenie tak z w a n e s z k o l n i c t w o b i a ł o r u s k i e ;
podkr.W.P.) datuje się w województwie, jak stwierdzono w zachowanych
materiałach, od roku 1936. Zlikwidowano do 1938 r. - 12 szkół utrakwistycz
nych, 17 z językiem nauczania białoruskim i 23 z językiem białoruskim jako
przedmiotem (DAGW, bibl. N . 784, str. 60-61).
Interesująco przedstawia się zestawienie danych statystycznych według stanu
z dnia 1II1938 r. również dotyczące woj. nowogródzkiego. W pow. nowogródz
kim w 17 wsiach było 17 powszechnych publicznych szkół, w których język
białoruski wykładany był jako przedmiot, w tym jednoklasowych 6, dwuklasowych 4, trzyklasowych 4, czteroklasowych 1, pięcioklasowych 3. Naukę
pobierało w nich 2760 dzieci o narodowości określonej w zestawieniu staty
stycznym jako tzw. białoruska lub „tutejsza". Dla porównania można podać,
że dzieci polskich w tych szkołach było 123, żydowskich 17. W pow. Słonim
skim w 7 wsiach było 7 szkół publicznych powszechnych, 4 czteroklasowe
�62
WANDA PAPROCKA
1 3 sześcioklasowe, w których uczyło się 1146 dzieci narodowości białoruskiej
lub „tutejszej", 43 uczniów polskich i 3 żydowskich. W pow. stołpeckim
w 8 wsiach istniało 8 publicznych szkół powszechnych, 4 czteroklasowe,
2 sześcioklasowe i 2 czteroklasowe. Naukę w nich pobierało 1986 Białorusinów
lub „tutejszych", 80 uczniów polskich i 97 żydowskich. W pow. baranowickim w 3 wsiach funkcjonowały 3 szkoły; 2 czteroklasowe i 1 sześcioklasowa.
Uczyło się w nich 390 dzieci narodowości białoruskiej lub „tutejszej"
i 33 dzieci polskich (DAGW, bibl. N . 784, str. 4).
Akcje oświatowe łączyły we wspólnym działaniu, mimo różnic w poglądach
politycznych, Towarzystwo Szkoły Białoruskiej i Białoruski Instytut Gospodarki
i Kultury. W wyniku tej koordynacji utworzony został specjalny Sekretariat
Szkolny w Wilnie, którego zadaniem było rozsyłanie instrukcji, formularzy,
podań itp. w sprawie otwierania szkół białoruskich. Sekretariat Szkolny, według
informacji prasy białoruskiej, miał rozesłać ponad 50 tys. deklaracji. Do walki
0 szkołę włączyła się również prasa. Między innymi w czasopiśmie „Biełaruskij
Front", nr 3 z dnia 5 X I I 1997, w apelu zatytułowanym „W sprawie białoruskie
go plebiscytu szkolnego" wzywano społeczeństwo do przeprowadzenia plebiscytu
pod hasłem „O białoruski język nauczania". Akcje te były oceniane negatywnie
przez władze państwowe uznające je za niezgodne z rzeczywistymi potrzebami
1 nastrojami społeczności białoruskiej, organizowane w dużej mierze przez grupy
komunistyczne. Konsekwencją tego stanowiska była negatywna ocena działal
ności Sekretariatu Szkolnego i jego organizatorów - Towarzystwa Szkoły
Białoruskiej i Białoruskiego Instytutu Gospodarki i Kultury. Było to prawdo
podobnie przyczyną rewizji dokonywanych w centralach tych organizacji,
a następnie zawieszenia ich działalności w grudniu 1936 r.
Walka o szkołę białoruską nie ustała jednak po rozwiązaniu w styczniu
1937 r. obu organizacji. W sierpniu tego roku bowiem Białoruski Komitet
Narodowy w Wilnie podjął uchwałę ponownego wystąpienia z memoriałem
w sprawach oświaty do Premiera RP i Ministra W R i OP. W końcu tego roku,
na Walnym Zgromadzeniu tej organizacji, podjęto uchwałę, w której domaga
no się (tak jak w poprzednich memoriałach) uczenia dzieci w mowie ojczystej
przeciwstawiając się powszechnemu nauczaniu po polsku w szkołach pań
stwowych. W dziedzinie oświaty pozaszkolnej postulowano organizowanie
pomocy fachowej „dla samooświaty szerokich mas ludowych" („Sprawy
Narodowościowe", nr 4-5:1937, s. 44W42).
W sytuacji, w jakiej znalazło się szkolnictwo białoruskie w końcu lat
trzydziestych zrozumiałe stają się apele białoruskich działaczy oświatowych
nawołujące do organizowania domowego nauczania języka ojczystego, które
rozpowszechniane były na łamach prasy białoruskiej.
W równie trudnej sytuacji co szkoły powszechne były gimnazja białoru
skie. Powyżej wspomniany raport Srokowskiego z 1932 г., jak i inne materiały
źródłowe wymieniają, 2 gimnazja białoruskie w woj. wileńskim - w Wilnie
i Radoszkowiczach oraz 2 gimnazja w woj. nowogródzkim - w Nowogródku
i Kłecku (początkowo w Nieświeżu). Żadne z gimnazjów nie posiadało na
�S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE NA K R E S A C H W S C H O D N I C H
63
3
stałe praw publicznych a pozwolenia na ich prowadzenie wydawane były
na okres jednego roku.
Koedukacyjne gimnazjum wileńskie Towarzystwa Szkoły Białoruskiej o ty
pie humanistycznym, z językiem początkowo rosyjskim następnie białoruskim,
powstało w 1919 r. Zakładając gimnazjum białoruskie z językiem wykłado
wym rosyjskim Rada Szkolna podjęła zadanie stopniowego białoruszczenia
szkoły, tak pod względem składu uczniów (wśród których znaczny procent
stanowiła młodzież żydowska) jak i języka wykładowego (NARB, f. 883,
op. 1, d. 30, 1.70). Zostało to niemal całkowicie zrealizowane po czterech
latach. Liczba uczniów w 1923 r. wynosiła 366 (w tym znaczny procent
Żydów), a w 1927/1928 - 171, w tym 75% Białorusinów. Początkowo gimna
zjum korzystało z subwencji państwowej w formie 4 etatów. Łącznie w 1929 r.
zatrudniało 20 nauczycieli i posiadało 8 klas. Przy gimnazjum istniał internat
utrzymywany przez Białoruskie Towarzystwo Dobroczynności dla 65 chłop
ców. Misja metodystów utrzymywała internat dla 18 dziewcząt.
Koedukacyjne gimnazjum białoruskie im. Franciszka Skoryny w Radoszkowiczach powstało w 1921 r. Jego właścicielem było także Towarzystwo Szkoły
Białoruskiej. Posiadało 8 klas i zatrudniało 8 nauczycieli. W roku szkolnym
1927/1928 ogólna liczba uczniów wynosiła 132, przy czym znaczny odsetek
stanowili uczniowie pochodzenia żydowskiego. Przy gimnazjum istniały 3 inter
naty utrzymywane przez misje metodystów i Towarzystwo Szkoły Białoruskiej.
Gimnazjum białoruskie, koedukacyjne o profilu matematyczno-przyrodniczym w Nowogródku powstało w 1918 r. Początkowo rosyjskie (następnie
stopniowo białorutenizowane) było własnością Komitetu Rodzicielskiego.
Gimnazjum nie korzystało z żadnej opieki państwowej do 1927 г., kiedy
zgodnie z rozporządzeniem Ministerstwa WRiOP otrzymało 4 etaty nauczy
cielskie. Zatrudniało ogółem 15 nauczycieli, a liczba uczniów w roku szkolnym
1927/1928 wynosiła 151.
Białoruskie gimnazjum koedukacyjne matematyczno-przyrodnicze w Kłecku,
założone w 1921 r. w Nieświeżu, następnie przeniesione do Kiecka utrzymywało
się głównie z prywatnych funduszów, doraźnie wspomagane przez samorząd
miejski. Zatrudniało 8 nauczycieli na ogólną liczbę 158 uczniów w roku
szkolnym 1927/1928. Od 1929 r. posiadało 8 klas (początkowo 6 klas).
Od chwili powstania białoruskie szkolnictwo średnie znajdowało się w trud
nych warunkach materialnych i prawnych, pozbawione szeregu przywilejów,
jakie przysługiwały publicznemu polskiemu szkolnictwu państwowemu.
Fakt koncesjonowania gimnazjów białoruskich przez Towarzystwo Szkoły
Białoruskiej, które w opinii władz oświatowych uznane było za agendę komunis
tyczną, utrudniało rozwój tych szkół i zmuszało do ciągłej walki o przetrwanie,
normalne warunki pracy i uzyskanie praw publicznych.
3
W k r ó t k i m okresie liberalizacji polityki mniejszościowej na Kresach Wschodnich minister
W R i O P Gustaw Dobrucki rozporządzeniem z dnia 3 października 1928 r. przyznał prawa publicz
ne gimnazjom białoruskim w Wilnie i N o w o g r ó d k u . Gimnazjum wileńskie uzyskało r ó w n i e ż
6 e t a t ó w nauczycielskich, gimnazjum n o w o g r ó d z k i e 2 etaty (Mironowicz 1993, s. 53).
�64
WANDA PAPROCKA
Bezpośrednio po wejściu w życie w 1924 r. ustawy o szkolnictwie narodów
niepolskich przedmiotem licznych petycji i memoriałów kierowanych do
władz oświatowych przez Towarzystwo Szkoły Białoruskiej i stowarzyszenia
innych mniejszości narodowych na Kresach Wschodnich była sprawa otrzy
mania zezwolenia na nauczanie historii powszechnej i geografii w językach
narodowych.
We wspólnym memoriale z dnia 15 I X 1925 r. skierowanym do Minister
stwa WRiOP przez organizacje oświatowe białoruskie, litewskie i żydowskie
czytamy: „Nauczanie historii i geografii w języku polskim, który naszych
dzieci nie jest językiem ojczystym niezmiernie utrudni postępy dzieci, fatalnie
się odbije na poziomie tych przedmiotów, sprowadzi te tak żywe i ciekawe
dziedziny wiedzy do martwego werbalizmu i zachwieje energię naszej młodzie
ży oraz zamiłowaniem jej do nauki. Biorąc pod uwagę wymienione względy
natury narodowo-kulturalnej oraz pedagogicznej, upraszamy Pana Ministra
0 cofnięcie odnośnego wyjaśnienia i o zezwolenie na nauczanie historii po
wszechnej i geografii w języku ojczystym (NARB, f. 883, op. 1, d. 40, 1. 24).
Polskie władze oświatowe, powołując się na art. 7 ustawy z dnia 31 V I I 1924 r.
1 rozporządzenie wykonawcze z dnia 23 I V 1925 г., negatywnie ustosunkowały
się do powyższych żądań pisząc w uzasadnieniu: „Opierając się na przytoczo
nej ustawie, której brzmienie nie nasuwa żadnej wątpliwości, Ministerstwo
stwierdza, że nauczanie historii i geografii wraz z nauką o Polsce współczesnej
musi się odbywać po polsku". Szkoły średnie prywatne z białoruskim, litew
skim i żydowskim językiem nauczania mogą na nauczanie białoruskiego,
litewskiego względnie żydowskiego (hebrajskiego) przeznaczyć w trzech naj
wyższych klasach o jedną godzinę tygodniowo więcej celem objęcia naucza
niem - obok literatury - także historię kultury danego narodu (nie historię
polityczną, która winna być nauczana z historią powszechną w ogóle
- i w myśl przytoczonej ustawy po polsku); (NARB, f. 883, op. 1, d. 40,1. 15).
Również warunki materialne przyczyniły się do kryzysów w działalności
gimnazjów białoruskich. Zmieniający się stosunek władz oświatowych do
szkolnictwa białoruskiego odbił się m.in. na losach gimnazjum wileńskiego.
Po odzyskaniu niepodległości aż do 1923 r. gimnazjum było częściowo sub
sydiowane przez Zarząd Ziem Wschodnich oraz Litwy Środkowej a następnie
Kuratorium Wileńskiego Okręgu Szkolnego. Cofnięcie w 1923 r. przez władze
polskie dotacji przyznawanych szkole ograniczało możliwości nauczania. Nie
zbędne stało się bowiem podniesienie wpisowego, co spowodowało zmniej
szenie się liczby uczniów a w konsekwencji liczby klas z 10 do 8. Brak pomocy
ze strony władz oświatowych i bezskuteczne starania o uzyskanie przez szkołę
praw publicznych umożliwiających jej absolwentom wstęp na wyższe uczelnie
skłoniły Białoruską Centralną Radę Szkolną do interwencji w Wileńskim
Okręgu Szkolnym . Postulując zmianę stosunku władz do gimnazjum biało4
4
T r u d n ą sytuację wileńskiego gimnazjum białoruskiego przedstawiono w piśmie Białoruskiej
Centralnej R a d y Szkolnej z a t y t u ł o w a n y m „ P r o memoria" skierowanym do K u r a t o r a Okręgu
�S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H
65
ruskiego wskazywano na ujemne skutki istniejącego stanu ттеау, zarówno dla
narodu białoruskiego jak i Państwa Polskiego. Dotyczyło to przede wszystkim
emigracji abiturientów, którzy nie mając możliwości studiowania na pol
skich wyższych uczelniach wyjeżdżali na studia do Pragi czeskiej oraz Rosji
i Białorusi Sowieckiej. Szczególnie ten ostatni kierunek emigracji stwarzał po
tencjalne niebezpieczeństwo przenikania do Polski ideologii komunistycznej.
Równocześnie wyjazdy na studia stawały się często podstawą do emigracji
stałej, co pozbawiało kraj pewnego procentu inteligencji.
Dziewiąta rocznica powstania białoruskiego gimnazjum wileńskiego
(1927 r.) stała się okazją do ponownego przypomnienia przez działaczy biało
ruskich faktu niezrealizowania ciągle postulowanych żądań otrzymania „oby
watelstwa polskiego" przez szkolnictwo białoruskie. W liście skierowanym do
Ministerstwa WRiOP senator A . Własow - prezes Towarzystwa Szkoły Biało
ruskiej przeciwstawiał się niesłusznym, jego zdaniem, zarzutom wysuwanym
przez władze polskie w stosunku do gimnazjum, zarzutom, które stanowiły
uzasadnienie negatywnego stosunku do tej placówki. Pisał on: „Główny za
rzut, jaki robi się pod adresem Gimnazjum i zawdzięczając któremu Gimna
zjum nie może normalnie pracować, przedstawia się w tem, że Gimnazjum
zjawia się komunistyczną placówką i prowadzi antypaństwową działalność.
Ten zarzut ma pochodzenie ze źródeł przeważnie pewnego odłamu prasy
wileńskiej - prasy, której zależy na tym, żeby całkiem wytępić ogniska biało
ruskiej kultury i oświaty. Towarzystwo Białoruskiej Szkoły jako stały konce
sjonariusz Gimnazjum niniejszem stanowczo zaprzecza wszelkim takiego ro
dzaju tłumaczeniom [...] Gimnazjum nasze chce być takiego rodzaju szerzycielem wiedzy i kultury białoruskiej. Towarzystwo Białoruskiej Szkoły nie do
puści żadnej polityki w swej szkole. [...] Mając to na względzie Towarzystwo
zwolniło już kilku nauczycieli, celem zamiany ich bardziej odpowiednimi
i kwalifikowanymi. [...] Towarzystwo dołoży wszelkich starań, żeby uzyskać
prawo matury dla swych abiturientów i prawa publiczne przysługujące gim
nazjum państwowym" (NARB, f.883, op.l, d.75, 1.61).
W następnych latach sprawa gimnazjów była w dalszym ciągu w centrum
uwagi społeczności białoruskiej, do czego przyczynił się również fakt zamknię
cia gimnazjum w Radoszkowiczach . Okazją do ponownych wystąpień w ich
5
Szkolnego W i l e ń s k i e g o 8 lutego 1924 r. „ D o t y c h c z a s o w y rozwój szkolnictwa - czytamy w doku
mencie - d o k o n y w a ł się przy pomocy polskich władz o ś w i a t o w y c h . P o z w o l i ł o to na realizację
programu nauczania w 12 klasach gimnazjum. Z niezrozumiałych dla władz szkolnych p o w o d ó w
w 1923 r. pomoc ta została wstrzymana, a p r o ś b a o wyznaczenie komisji egzaminacyjnej dla
abiturientów gimnazjum odrzucona, co uniemożliwiło im dalszą naukę na uczelniach wyższych
( L C V A , F . 905, A p . 2, B . 87, L . 7).
5
Koncesjonariuszem gimnazjum w Radoszkowiczach było K o ł o Towarzystwa Szkoły Biało
ruskiej. Jego zamknięcie 1 września 1928 r. uniemożliwiło dalsze funkcjonowanie szkoły. Zamiast
gimnazjum została otwarta w Radoszkowiczach siedmioklasowa szkoła powszechna, do której
przeszli uczniowie niższych klas zlikwidowanego
przeniesieni do gimnazjum białoruskiego w Wilnie.
gimnazjum, uczniowie klas w y ż s z y c h zostali
�66
WANDA PAPROCKA
obronie stała się wspomniana wyżej wizyta w Wilnie Prezydenta RP Ignacego
Mościckiego 18 czerwca 1930 r. Złożony na ręce głowy państwa memoriał
zawierał wielokrotnie już powtarzane prośby m.in. o przyznanie gimnazjom
stałej koncesji i rządowej zapomogi w postaci etatów nauczycielskich, nadania
im wszystkich praw, jakie posiadają szkoły rządowe, utworzenie katedry „białorusoznawstwa" na Uniwersytecie Wileńskim oraz Białoruskiego Seminarium
Nauczycielskiego w Wilnie. Jedynie ostatni postulat doczekał się częściowej
realizacji w postaci decyzji i otwarciu utrakwistycznego polsko-białoruskiego
Nauczycielskiego Seminarium Państwowego im. Bohuszewicza (Mniejszości
narodowe..., „Sprawy narodowościowe", nr 4-5:1930, s. 383).
Rok 1931 przyniósł dalsze pogorszenie sytuacji gimnazjów białoruskich.
Dużą stratą dla szkolnictwa białoruskiego było cofnięcie przez kuratora wileń
skiego koncesji gimnazjum w Kłecku. Decyzję tę uzasadniano niskim pozio
mem naukowym placówki, jak również uznaniem jej za agendę Towarzystwa
Szkoły Białoruskiej, które w tym czasie, według opinii władz, pozostawało pod
silnymi wpływami Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi. W tym samym
roku ograniczone zostały dotacje rządowe dla gimnazjum w Nowogródku, co
wstrzymało budowę budynku szkolnego. Również gimnazjum wileńskie zajmu
jące pobazyliański gmach Św. Trójcy stanęło wobec ogromnych trudności
lokalowych. Najbardziej jednak negatywne skutki dla rozwoju placówek w Wil
nie i Nowogródku przyniosło zredukowanie z 7 do 3 etatów nauczycielskich.
Stan średniego szkolnictwa białoruskiego i odpowiedzialność za istniejący
stan rzeczy stał się przedmiotem ostrych polemik na łamach prasy białoru
skiej. W „Głosie Prawdy" F. Akinczyc pisze m.in., że „za stan, jaki się
wytworzył odpowiedzialność w pierwszym rzędzie ponoszą ugrupowania komunizujące, które z zakładów naukowych robiły «cytadele wszechświatowej
rewolucji». Nie bez winy też jest i społeczeństwo białoruskie, które nie wy
rwało z korzeniami tej zarazy komunistycznej, jaka systematycznie niszczyła
szkoły białoruskie" (cyt. za Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowoś
ciowe", nr 4-5, s. 473. Pewne nadzieje na poprawę stosunków w dziedzinie
pracy oświatowej Białorusini łączyli z osobą nowo mianowanego ministra
WRiOP Janusza Jędrzejewicza. Między innymi „Biełaruski Zwon" w związku
z nominacją ministra pisał: „Janusz Jędrzejewicz jest jedną z najbardziej
wybitnych osób wśród ugrupowania rządowego, a również człowiekiem naj
bardziej przychylnym do sprawy mniejszości narodowych..." (Mniejszości na
rodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4-5:1931, s. 472-473). Jednakże
polityka władz oświatowych w stosunku do szkolnictwa białoruskiego uległa
dalszemu zaostrzeniu wywołując protesty ludności. W 1932 r. kurator wileń
skiego okręgu szkolnego poinformował Komitet Rodzicielski gimnazjum o za
miarze zwrócenia się do Ministra WRiOP z wnioskiem o przyjęcie gimnazjum
na etat państwowy w formie utworzenia przy polskim gimnazjum im. Słowac
kiego klas równoległych z białoruskim językiem nauczania. Z fuzją tą związa
ne byłoby przekazanie skarbowi państwa majątku gimnazjum. Podobna pro
pozycja została złożona Komitetowi Rodzicielskiemu w Nowogródku. Propo-
�S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H
67
zycje te spotkały się z bardzo negatywnym przyjęciem i nawet w kręgach
określanych jako „polonofilskie" projekt ten uznany został za obrażający
uczucia narodowe Białorusinów. Na nadzwyczajnym Ogólnym Zgromadzeniu
Komitetu Rodzicielskiego gimnazjum w Wilnie w dniu 27 maja 1932 r. podję
to jednogłośnie uchwałę odrzucającą powyższe propozycje. W uzasadnieniu tej
decyzji czytamy m.in.: „Propozycja ta w założeniu swem przekreśla istnienie
białoruskiego gimnazjum w Wilnie, czyli że godzi w nasze istotne i niezłomne
dążenia do utrzymania samodzielnej białoruskiej szkoły średniej [...] Ponadto
projekt ten obraża również i nasze poczucie narodowe - czyżby Białorusini
w Polsce nie byli w stanie mieć ani jednego swego gimnazjum?" (Mniejszości
narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2-3:1932, s. 240-241).
W odpowiedzi na akcje protestacyjne podejmowane w obronie niezależ
ności białoruskich gimnazjów w „Kurjerze Wileńskim" z 2.VII.1932 r. ukazała
się wypowiedź kuratora wileńskiego Kazimierza Szelągowskiego, który starał
się wyjaśnić stanowisko władz oświatowych w tej sprawie. Uznając obowiązki
państwa wobec mniejszości narodowych w Polsce podkreślił na wstępie zależ
ność zakresu zaspokajania potrzeb kulturalnych danej grupy etnicznej od
stopnia jej rozwoju i obiektywnie istniejących warunków. Pomijając fakt
wcześniejszej likwidacji gimnazjów m.in. w Kłecku i Radoszkowiczach kurator
wileński uznał w swoim uzasadnieniu, że zakres tych potrzeb zaspakajały
w dziedzinie oświaty dwa gimnazja - w Wilnie i Nowogródku. Szkoły te,
w opinii władz oświatowych, znajdowały się w bardzo ciężkich warunkach
jako instytucje prywatne utrzymywane przez społeczność białoruską. Paupery
zacja tej ludności zmniejszyła jej możliwości finansowe. Znaczny odsetek
uczniów białoruskich stanowił element wiejski w największym stopniu do
tknięty kryzysem. W tej sytuacji dalszą egzystencję gimnazjów białoruskich
zapewnić mogło jedynie przejęcie ich przez państwowe szkoły polskie. Z dal
szego bardziej szczegółowego uzasadnienia wynikało jasno, że celem projek
towanych działań władz oświatowych było odsunięcie uczącej się młodzieży od
wpływów Towarzystwa Szkoły Białoruskiej - sponsora gimnazjów. W swej
wypowiedzi Szelągowski pisze o tym dość wyraźnie: „Wniosek do Ministra
WRiOP ma na względzie stworzenie warunków dla młodzieży białoruskiej
równorzędny z resztą młodzieży. Dopiero wtedy będzie można dokonywać na
tym terenie selekcje celowej ze stanowiska zdolności wychowanków, czyli
selekcji umysłowej. Nie jest też bez znaczenia s e l e k c j a g o s p o d a r c z a
(autor nie wyjaśnia co rozumie pod tym określeniem - podkr. W.P.), która
stworzy zdrowszą atmosferę w szkole. Na tym bowiem tle mają miejsce
fermenty, na które młodzież w wieku szkoły średniej jest szczególnie podatna.
Agitacja czynników chętnie posługujących się młodzieżą dla swoich celów
znajduje oddźwięk jeśli trafią na społeczne upośledzenie" (Mniejszości naro
dowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2-3 :1932, s. 244).
Powołując się na reformę szkolnictwa w zakresie przygotowywania kadry
nauczycielskiej, polegającą na likwidacji seminariów nauczycielskich i powoły
waniu liceów pedagogicznych, kurator wileński uzasadniał także w swojej
�68
WANDA PAPROCKA
wypowiedzi przyczyny likwidacji seminariów białoruskich w Boninach i Wilnie.
Podkreślał równocześnie, że obecna sytuacja w zakresie kształcenia nauczycieli
dla szkół białoruskich jest zupełnie zadowalająca, we wszystkich państwowych
seminariach Wileńskiego Okręgu Szkolnego odbywa się bowiem nauka języka
białoruskiego na każdym kursie w wymiarze 20 godzin tygodniowo.
Pomimo sprzeciwu społeczności białoruskiej wobec zapowiadanej przez
polskie władze oświatowej reformy, program zmian został zrealizowany.
W 1933 r. zamknięto prywatne seminaria nauczycielskie w Świsłoczy i Bora
nach, jak również seminarium państwowe im. Bohuszewicza w Wilnie. Dwa
ostatnie czynne gimnazja białoruskie w Nowogródku i Wilnie zostały prze
kształcone w filie białoruskie przy polskich gimnazjach państwowych.
W 1934 r. kurator Wileńskiego Okręgu Szkolnego zarządził likwidacje filii
białoruskiej przy gimnazjum państwowym w Nowogródku. Decyzja ta zo
stała, jak stwierdzano oficjalnie, spowodowana znikomą frekwencją uczniów
(Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4:1934, s. 452). Brak
efektów akcji protestacyjnych i składanych petycji do różnych szczebli urzę
dów państwowych w sprawie szkolnictwa nie odebrały nadziei działaczom
białoruskim na poprawę stanu oświaty narodowej. Członkowie prezydium
Białoruskiego Komitetu Narodowego we wrześniu 1936 r. ponownie złożyli
deklarację domagającą się rozwoju szkolnictwa średniego. Jedyna bowiem,
jaka została w kraju, filia białoruska przy polskim państwowym gimnazjum
im. Juliusza Słowackiego w Wilnie nie mogła zaspokoić potrzeb Białorusinów.
Ostatnim przed wybuchem I I wojny światowej dokumentem zachowanym
w dostępnych mi materiałach jest memoriał przekazany 16 sierpnia 1937 r.
do Premiera RP i Ministra WRiOP. Tak jak i poprzednie powstał on
z inicjatywy Białoruskiego Komitetu Narodowego w Wilnie a treść jego
nie odbiegała od poprzednio składanych do władz państwowych. Treść tego
memoriału wzmogła zainteresowanie sprawami oświaty, co znalazło odbicie
nie tylko w prasie białoruskiej, ale także w prasie innych mniejszości na
rodowych na Kresach Wschodnich - ukraińskiej, litewskiej i żydowskiej
(NARB, f. 883, op. 1, d. 50, 1. 10).
Być może brak dalszych przejawów aktywności na polu walki o szkołę
narodową wiąże się z dokonaną przez władze polskie w 1937r. likwidacją
dwóch ważnych organizacji - Towarzystwa Szkoły Białoruskiej oraz Instytutu
Gospodarki i Kultury. Rozwiązanie obu tych organizacji przyczyniło się do
osłabienia kontaktu białoruskich centrali politycznych z terenem. Aktywność
niektórych kół białoruskich, nie znajdując ujścia w dotychczasowych dziedzi
nach życia mniejszości narodowej m.in. w sprawach oświaty, została skierowa
na na odcinek walki z językiem polskim w kościele prawosławnym. Temat ten
wykracza jednak poza zagadnienia omawiane w artykule i musi stanowić
przedmiot osobnego opracowania.
Bezpośrednią konsekwencją sytuacji, w jakiej znajdowało się białoruskie
szkolnictwo podstawowe i średnie były ograniczenia w podejmowaniu przez
młodzież białoruską studiów uniwersyteckich. Skromna liczba dokumentów
�S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H
69
dotyczących tego zagadnienia znajdująca się w materiałach archiwalnych, jak
i brak danych w literaturze przedmiotu na ten temat dowodzi, że studia
wyższe dotyczyły bardzo ograniczonej liczby młodzieży białoruskiej a sprawa
kształcenia akademickiego stanowiła znacznie mniejszy problem niż szkolnict
wa powszechnego i średniego. K . Srokowski w cytowanym już raporcie mówi
o niewielu studentach. „Kurier Wileński" z dnia 9IV1927 r. podkreśla stale
malejącą liczbę studentów Białorusinów. Niewątpliwie dostanie się na uniwer
sytet było trudne dla absolwentów gimnazjów białoruskich, które w więk
szości nie posiadały praw publicznych. Dla młodzieży męskiej silną barierą
w adaptacji do środowiska studenckiego i w powstawaniu poczucia obcości
był brak odbytej służby wojskowej w armii polskiej. W tej sytuacji część
młodzieży białoruskiej, jeżeli pozwalały na to warunki materialne wyjeżdżała
przede wszystkim do Pragi Czeskiej oraz Mińska i Berlina. Poparcie rządu
Czechosłowackiego dla społeczeństwa białoruskiego, m.in. w zakresie kształ
cenia młodzieży, znalazło wyraz w przyznawaniu stypendiów studentom Bia
łorusinom. W 1921 r. przyznano 25 stypendiów, w 1922 r. liczba ich wzrosła
do 50, a w 1923 r. do 100 (NARB, f. 883, op. 1, d. 18, 1. 62).
6
Jak już wspomniałam, najbardziej niekorzystna z punktu widzenia państwa
polskiego była emigracja do BSRR, gdzie ceną za uzyskane stypendia i liczne
przywileje było przyjęcie ideologii marksistowskiej. W ten sposób młodzież
białoruska ulegała wpływom komunistycznym, co pogłębiało jej wrogi stosunek
do „burżuazyjnej" Polski. Studenci białoruscy na uniwersytetach w Polsce i poza
jej granicami tworzyli liczne organizacje o różnym profilu ideologicznym, często
związane z kierunkami reprezentowanymi przez białoruski ruch polityczny
w I I Rzeczypospolitej. Na uniwersytecie wileńskim, na którym otwarto Katedrę
Filologii Słowiańskiej działał Związek Studentów Białorusinów. Stowarzyszenie
to pozostawało pod wpływem założonej w 1930 r. w Wilnie organizacji „Centrsajuz", uznawanej za „polonofilską" i określaną jako „białoruska sanacja" .
7
6
Związki łączące działaczy białoruskich z Czechosłowacją datują się od okresu powstania
w 1918 r. Białoruskiej Republiki Ludowej, a ściślej od rozłamu, jaki w grudniu 1919 r. nastąpił
w Radzie B R L na z w o l e n n i k ó w koncepcji federacyjnej obozu belwederskiego Józefa Piłsudskiego
i jej p r z e c i w n i k ó w uznających o b e c n o ś ć p o l s k ą n a ziemi białoruskiej za okupację. C i ostatni
przenieśli nowo u t w o r z o n ą R a d ę i jej zarząd n a Litwę K o w i e ń s k ą , otrzymując n a tym terenie
szeroką a u t o n o m i ę polityczną, gospodarczą i kulturalną. K o w i e ń s k i ośrodek polityczny utrzymy
w a ł bliskie stosunki z Czechosłowacją. W 1923 r. część rządu przeniosła się do Pragi. R o z w i ą z a n i e
R a d y B R L i uznanie Białoruskiej Socjalistycznej Republiki R a d za j e d y n ą reprezentantkę narodu
białoruskiego nastąpiło w 1925 r.
7
G r u p a działaczy skupiona w o k ó ł Antona Łuckiewicza i R a d o s ł a w a Ostrowskiego założyła
w 1930 r. w Wilnie organizację pod n a z w ą „Centrsajuz" (Centralny Sajuz Kulturalnych i Hospo
d á r n ý c h Arganizacji) i rozpoczęła wydawanie pisma „Napierad", następnie „Biełaruski Zwon".
A . Ł u c k i e w i c z widział m o ż l i w o ś ć zrealizowania aspiracji narodowych B i a ł o r u s i n ó w w warunkach
politycznych I I Rzeczypospolitej. „Centrsajuz" zajmował się tworzeniem biblioteki i czytelni na
wsi, rozpowszechnianiem literatury poprzez wydawnictwa „Włościańskiej Biblioteki". W 1932 r.
„Centrsajuz" z o r g a n i z o w a ł Towarzystwo Oświaty Białoruskiej, które w y d a w a ł o czasopismo
„ R o d n y j K r a j " . Organizacja „Centrsajuz" atakowana była z a r ó w n o przez chadecję, jak i przez
k o m u n i s t ó w i inne ugrupowania białoruskie.
�70
WANDA PAPROCKA
W następnych latach wpływy w Związku uzyskała jednak Białoruska Chrześ
cijańska Demokracja (BChD) stojąca na gruncie walki o niepodległość pań
stwową Białorusi (por. Paprocka 1995, s. 18). W wyniku różnic ideologicznych
wśród studentów powołano na uniwersytecie wileńskim nową korporację pod
nazwą „Skorynia", która utrzymywała bliskie kontakty z polskimi organizacjami,
m.in. z „Vilnensia", „Piłsudją" i „Cresovia". W 2 numerze pisma tej organizacji
0 nazwie „ N a warcie", w artykule „Od Redakcji", autor omawiając etapy
białoruskiego ruchu odrodzeniowego dochodzi do wniosku, że „obecnie wszystkie
kłótnie muszą zamilknąć", a głównym zadaniem stać się powinno budzenie
1 utrzymanie świadomości narodowej. Zdając sobie sprawę z obecnych warunków
życia na Białorusi Zachodniej należy wyciągać, jak stwierdza autor, jeden
logiczny wniosek: „czas najwyższy tworzyć pozytywizm białoruski, jak tworzyli
go Polacy w końcu wieku X I X i Ukraińcy w czasach austryjackich" (Mniejszości
narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2-3 :1932, s. 245).
W 1937 r. władze akademickie rozwiązały korporację „Skorynia". Pro
testem wobec tego faktu było założenie przez część studentów białoruskich
Stowarzyszenia im. Franciszka Skoryny, które było zwalczane przez Związek
Studentów Białorusinów związany z chadecją i przeciwny współpracy z Pol
ską. Bezpośrednio nawiązujące do ideologii chadeckiej było pismo powołane
do życia w 20 rocznicę ogłoszenia w marcu 1918 r. niepodległości Białorusi
i na cześć tej historycznej daty nazwane „25 sakawika" (sakavik — marzec).
W artykule wstępnym czytamy m.in.: „Rozpoczynając nowy rok szkolny
białoruska młodzież akademicka postanowiła rozpocząć aktywną pracę na
niwie swej ojczyzny, wzorując się na ideałach zawartych w akcie i dniu
25 marca [...] Ale pomimo niezależnej myśli nurtującej w narodzie białoruskim
[...] siły narodu wykorzystali nasi wrogowie dla obcej nam walki o cudze
interesy. Wielki rezerwuar politycznych sił narodu znajduje się pod hypnozą
komunistycznego Wschodu i faszystowskiego Zachodu [...] Przeciwdziałając
marksistowskiej i faszystowskiej ideologii jako obcym i wrogim koncepcjom
imperializmu studenci białoruscy uznają za zasadę swego działania chrześ
cijańską ideologię całkowitej demokracji..." (Mniejszości narodowe..., „Sprawy
Narodowościowe", nr 4-5:1937, s. 441-442).
W „Rocznikach Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie", które były
wydawane od roku akademickiego 1936/1937, wymieniane jest stowarzyszenie
studentów Białorusinów, określane jako ideowo-wychowawcze, pod nazwą
„Białoruski Związek Akademicki". Pozostawało ono pod opieką kierownika
katedry filologii słowiańskiej prof. Erwina Koschmiedeva. Zawarte w „Rocz
nikach..." dane statystyczne pozwalają stwierdzić, że w roku 1936/1937
i 1938/1939 było na uniwersytecie w Wilnie 94 studentów Białorusinów.
Liczba ich na poszczególnych wydziałach przedstawiała się następująco: wy
dział humanistyczny - 5 osób, prawa i nauk społecznych - 26, teologiczny - 3,
matematyczno-przyrodniczy - 21, lekarski - 21, sztuk pięknych - 1, studium
rolnicze - 15, studium farmacji - 2 („Roczniki Uniwersytetu..." 1936/1937,
s. 238; 1938/1939, s. 63).
�71
S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H
Zachowane dane statystyczne uniwersytetu poznańskiego dotyczące stu
dentów mówiących językiem białoruskim podają, że w latach 1921-1923 stu
diowało rocznie od 1-5 osób pochodzenia białoruskiego. O istnieniu pewnej
grupy studentów - Białorusinów na uniwersytecie berlińskim świadczy fakt, że
w roku akademickim 1931/1932 powstał Związek Studentów Białorusinów.
Związek ten za pośrednictwem pisma „Biełaruska Krynica" apelował o od
bywanie studiów w Niemczech, podając warunki przyjęcia na wyższe uczelnie
oraz koszty pobytu za granicą.
Brak wyczerpujących materiałów źródłowych i opracowań dotyczących
Białorusinów studiujących na uniwersytetach nie pozwala na szczegółowe
omówienie tego zagadnienia. Przedstawione dane pozwalają jedynie wskazać
możliwości, z jakich korzystała młodzież białoruska dla uzyskiwania wyższego
wykształcenia i statusu społecznego. Ten dość powoli postępujący proces
powstawania warstwy inteligencji białoruskiej, który obserwujemy w latach
trzydziestych, zostaje przerwany wybuchem I I wojny światowej. Zarówno
wojna, jak i późniejsze lata rządów komunistycznych uniemożliwiły dalszy
rozwój szkolnictwa podstawowego i średniego w języku narodowym. W Biało
ruskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej obowiązywał język rosyjski
zarówno w szkolnictwie średnim, jak i wyższym. Włączenie społeczeństwa
białoruskiego na przeszło pół wieku w orbitę radzieckiej nauki i kultury
znalazło odbicie w aktualnych postawach Białorusinów wobec własnego dzie
dzictwa kulturowego i w wyborze kierunków polityki narodowościowej mło
dej Białoruskiej Republiki.
LITERATURA
Handelsman M.
1921
O dzisiejszą
politykę
naszą na Białej Rusi, „ W s c h ó d Polski", nr 1-3, s. 34-45.
Mironowicz E.
1993
Białorusini
w Polsce 1944-1949, Warszawa.
Mniejszości
1927-1937 Mniejszości
narodowe w Polsce. Białorusini,
„Sprawy N a r o d o w o ś c i o w e " , nr 4:1927;
nr 4-5:1930; nr 4-5:1931; nr 2-3 :1932; nr 4:1934; nr 6:1934; nr 4-5:1937.
„Natio"
1927
„ N a t i o " , nr 3-4.
P a p r o c k a W.
1993
Ludność
białoruska
a polska polityka
mniejszościowa
w okresie
„Etnografia Polska", t. 39, z. 1-2, s. 5-32.
Srokowski K.
1924
Sprawa narodowościowa
na Kresach Wschodnich, K r a k ó w .
międzywojennym,
�72
WANDA PAPROCKA
WANDA PAPROCKA
BELARUSSIAN SCHOOLS ON T H E EASTERN T E R R I T O R I E S
A N D T H E M I N O R I T Y P O L I C Y O F T H E P O L I S H S T A T E I N T H E Y E A R S 1918-1939
Summary
I n the article the author deals with the Belarussian minority educational network - including
primary schools, high schools and university education in the period 1918-1939 when the Eastern
Territories, inhabited by the Belarussian minority belonged to the Polish state. This is the next
part of the previous study ("Etnografía Polska", vol. 39) concerning the minority policy towards
the Belarussians. It is based on archival sources coming from the state archives, at present
Lithuanian and Belarussian, in Vilnius, Grodno and M i ń s k . The development of the minority
educational system remained in close connection with the ethnic policy of the Polish state. I n
the first years of the independent Polish Republic after 1918 the liberal character of the policy
was caused by the genera] idea of federalism concerning the non-Polish national groups within
the Polish state. Later on, the unification policy prevailed aiming at fuller assimilation of the
Belarussian minority. It was revealed in the decreasing number of Belarussian schools and eventually
in the educational law from 1924. The law introduced bilingual schools for the minorities.
Polish minority policy concerning education was met with strong resistance of the Belarus
sians acting through their political and social institutions.
The source material collected by the author proved to be quite sufficient for the topic.
Translated by Anna
Kuczyńska-Skrzypek
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5073f022c383fc348a81a8ec6b3a5a05.pdf
761ea4cfec027fb036c6c693a0e24f0c
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1606
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1998
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1486
Title
A name given to the resource
Socjologia wiedzy jako możliwy paradygmat teorii etniczności / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.41-50
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Abriszewski, Krzysztof
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. ХЫ1: 1998, z. 1-2
P L ISSN 0071-1861
KRZYSZTOF
ABRISZEWSKI
Instytut Filozofii U M K
SOCJOLOGIA W I E D Z Y JAKO MOŻLIWY P A R A D Y G M A T
D L A TEORII ETNICZNOŚCI
Socjologia wiedzy na ogół nie cieszy się bardzo dobrą opinią. Socjologów
odstraszają i męczą jej powiązania z filozofią, filozofów natomiast drażni jej
empiryczność i „demaskatorski" charakter . Być może to właśnie decyduje
o tym, iż - jak się wydaje - nie stanowi ona narzędzia do badań nad
etnicznością. Chciałbym tutaj postawić tezę, a następnie ją obronić, że socjo
logię wiedzy można płodnie poznawczo wykorzystać w tego typu badaniach.
Po omówieniu argumentów przemawiających na korzyść takiego stanowiska
spróbuję naszkicować, jak z grubsza mógłby wyglądać taki paradygmat. Aby
jednak nie poprzestać na ogólnych, czy nawet ogólnikowych uwagach, chciał
bym rozwinąć jeszcze trzy inne wątki. Po pierwsze, interesuje mnie to, jak się
ma socjologia wiedzy do, moim zdaniem, najszerszego zbioru pytań nauk
zajmujących się etnicznością - pytań o obcość i o obcego. Po drugie, rozważę
pytanie, czy istnieją jakieś główne wątki lub motywy w wiedzy, którą przyszłoby nam badać? Ponadto postaram się, twierdząc, że takie wątki istnieją,
wymienić kilka spośród nich. Po trzecie wreszcie, po rozważaniu tego, co
zwykle nazywamy treścią, zwrócę uwagę na pewną szczególną cechę tej treści,
a mianowicie na prawdę. W tej części wyjdę od socjologicznego pojmowania
prawdy, tj. nie takiego, która wiąże się z pytaniem jaki sąd jest prawdziwy lub
jakie przekonanie jest prawdziwe, ale - jakie czynniki sprawiają, że dane
przekonanie/przekonania jest/są prawdziwe.
1
Główne ataki na socjologię wiedzy wyprowadzane są od strony filozofii
nauki, z pozycji obiektywistycznych (realistycznych) teorii poznania. Grzechem
tej pierwszej jest to, iż sugeruje, że warto zastanowić się nad nauką jako
działalnością, której sukcesy nie tylko daje się przedstawić poprzez (do)celową
pielgrzymkę do pałacu prawdy. Socjologia wiedzy porzuca teleologiczność
efektywności naukowej na rzecz posługiwania się w wyjaśnieniach kategoriami
1
Proponuję tutaj jako przykład rozważyć epistemologię Ludwika Flecka (1986). Nadto
pragnę d o d a ć , iż nie przypadkiem zapisałem s ł o w o „demaskatorski" używając cudzysłowiu. Rela
tywizm socjologii wiedzy nie musi oznaczać wywracania prawd, a jej argumenty nie m u s z ą mieć
posmaku jawnie ideologicznego. M y ś l ę tutaj przede wszystkim o p o w a ż n i e branym warunku
symetrii (por. Barnes, Bloor 1993).
�42
KRZYSZTOF ABRISZEWSKI
nauk społecznych (por. Bloor 1993). Jej sugestie, a myślę w tej chwili przede
wszystkim o silnie broniącym się froncie edynburskiej szkoły i anglosaskiej
tradycji takich badań w ogóle podążają, jaki mi się wydaje, w stronę pluralizmu
poznawczego. Nie pragną a priori, z poziomu metafizyki odrzucać analiz
realistycznego modelu poznania (na ten temat por. Collins, Yearley 1992).
Zamiast tego powiadają, że także ten typ wiedzy, który oferują, nie tylko jest
sensowny, ale ponadto ma nam coś interesującego i ważnego do powiedzenia.
Właśnie to działa na obiektywistów jak odrobina mydła w oku. Realizm
w każdej swojej postaci zakłada bowiem istnienie jakiejś wiedzy uprzywilejowanej
oraz specjalnego stanowiska poznawczego (por. rozdział „Obiektywistyczny
model poznania" w: Zybertowicz 1995). Nie jest więc konieczna teza, która
brzmiałaby: obiektywizm nie ma sensu, aby stanowisko obiektywisty zaatako
wać. Poczuje się on napastowany równie mocno także wtedy, kiedy ktoś będzie
uzurpował sobie prawo do tego, iż także (a nie wyłącznie) ma rację.
2
3
W socjologii rzecz ma się inaczej. Nawet jeśli socjologia wiedzy nie jest
tutaj jakoś wyjątkowo hołubiona, a wręcz spycha się ją na bok, to dzieje się
to z odmiennych przyczyn niż w przypadku opisanego sporu. Wysoka samo
świadomość metodologiczna, a możliwe, że także inne powody, stwarza dobrą
atmosferę dla pluralizmu poznawczego. Jest on zresztą widoczny tak dobrze
jak samotne drzewo na horyzoncie, jeśli prześledzić losy różnych paradyg
matów. Mam nadzieję, że na takim gruncie (myślę o badaniach nad etnicznoś
cią) nikt nie zechce atakować tezy, że korzystne jest przyjęcie paradygmatu
myślowego i badawczego, który potrafi coś nowego do naszej wiedzy dodać.
Jak widać jest to argument pragmatyczny dotyczący teorii. Podobny wy
dźwięk będą miały moje dalsze uwagi dotyczące praktyki badawczej.
Socjologia wiedzy może okazać się pomocna, kiedy w społeczeństwach
podobnych do naszego będziemy mieli do czynienia z grupami silnie izolującymi
się. Sposób życia, często wykonywane zawody oraz istniejące w świadomości
społecznej stereotypy, niejednokrotnie negatywne, powodują, iż niektóre grupy
etniczne mają nie tylko silne tendencje ekskluzywistyczne, ale też mogą odzna
czać się dużą niechęcią czy wrogością wobec obcych oraz silnie akcentować
granice grupy. W tej sytuacji badacz stanie w obliczu piekielnie trudnego
problemu: jak przeniknąć do badanej grupy? Jak do niej dotrzeć od środka? Jak
zdobywać informacje? Tutaj socjologia wiedzy może okazać się nie tyle rozwią
zującą sytuację metodą na wszystkie problemy, ile zastępczym sposobem
badania. Dobrze osadzona etniczna grupa mniejszościowa (tzn. taka, która
2
Pewne aspekty d o t y c z ą c e szkoły edynburskiej, które są w a ż n e dla tych r o z w a ż a ń przedstawię
w części I V . Z r e z y g n o w a ł e m z jej o m ó w i e n i a o g ó l n e g o z d w ó c h p o w o d ó w : po pierwsze, nie
chciałem rozbijać toku w y w o d ó w , po drugie, szkoła edynburska doczekała się j u ż licznych
o p r a c o w a ń w języku polskim (Kucia 1989, 1989a; Mokrzycki 1990, s. 91-101; Olczyk 1992;
Szahaj 1995; Życiński 1993), polecam także znakomity artykuł R a d o s ł a w a Sojaka (1996) d o t y c z ą
cy socjologii wiedzy w ogóle.
3
W przypadku o b i e k t ó w matematycznych, w tym kontekście pojęcia „realizm" u ż y w a się
zamiennie z pojęciem „ p l a t o n i z m " .
�S O C J O L O G I A W I E D Z Y A T E O R I A ETNICZNOŚCI
43
w danym miejscu jest już relatywnie długo oraz posiada „własne" rozwinięte
instytucje społeczne nie związane bezpośrednio z grupami pierwotnymi - np.
szkołę) o silnym poczuciu tożsamości grupowej ma najczęściej własną prasę,
biuletyn lub choćby jakieś efemeryczne teksty. Patrząc z innej strony da się
niejednokrotnie wytropić teksty „mniejszościowców" drukowane w „normalnej"
prasie czy książkach (felietony, opowiadania, wiersze, itd.). Daje to możliwość
prowadzenia przynajmniej niektórych analiz z poziomu socjologii wiedzy.
Na kolejny dobry powód wykorzystania socjologii wiedzy natrafiłem pod
czas prac poświęconych Ormianom w Polsce. Okazuje się, że nie istnieją oni
jako grupa społeczna w wąskim sensie, jednak mimo całkowitej polonizacji
wydają „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Ormiańskiego". Wobec takiej mniej
szości etnicznej, która właściwie jest „rozmyta" zawodzą typowe, jeśli nie
wszystkie, klasyczne środki socjologii. Pozostaje skłanianie się w badaniach ku
psychologii lub psychologii społecznej albo ku analizie tekstu napisanego jako
tekst Ormian polskich. Jest to więc argument dotyczący praktyki badawczej
numer dwa: analizowanie grup, które nie istnieją (bądź aktualnie, bądź jako
socjologicznie rozumiana grupa społeczna).
To, co powyżej opisałem jest tylko szczególnym przypadkiem sytuacji,
z jaką może się zetknąć historyk (czy socjolog o skłonnościach historyka)
zajmujący się mniejszościami etnicznymi. Zakładając sytuację, w której po
danej grupie etnicznej pozostały teksty przez nią samą pisane i grupa ta nie
jest już badaczowi dostępna można uruchomić aparaturę socjologii wiedzy.
Praca socjologa wiedzy w opisanych przypadkach miałaby polegać na
analizie dyskursu, co zawęża obszar teoretyczny przydatny do takiego zada
nia . Z tego, co zostaje użyteczne mogą się okazać dwie propozycje zupełnie
odmiennych proweniencji. Pierwsza z nich kontynuuje linię mannheimowskiej
teorii, myślę tu przede wszystkim o szkole edynburskiej. Druga wyrasta z tra
dycji filozofii francuskiej, wiąże się ze strukturalizmem i poststrukturalizmem.
Pierwsza wiąże się z takimi (przykładowo) postaciami, jak David Bloor, Barry
Barnes, Andrew Pickering czy Steven Shapin. W drugiej natomiast pojawiają
się tacy filozofowie , jak Michel Foucault, Tzvetan Todorov i Jean-Francois
Lyotard. Nie chciałbym omawiać jednej i drugiej strony, gdyż nie to jest
zadaniem mojego tekstu. Krótko jednak zamierzam wskazać różnice i zbież
ności z interesującego nas tu punktu widzenia.
Zaznaczam, iż nie pragnę postulowania czystości teoretycznej, bowiem
jestem mocno przekonany, że lepiej sprawdza się możność użycia kilku róż
nych dróg analiz niż trzymanie się jednej zaprojektowanej tak, aby stanowiła
4
5
6
4
Dzieje się tak ze względu n a rozproszenie c z ł o n k ó w , w takim przypadku „ m n i e j s z o ś c i o w o ś ć "
sprowadza się przede wszystkim do kwestii świadomości poszczególnych jednostek, p o n i e w a ż nie
s p o s ó b zająć się ponadjednostkowymi mechanizmami wytwarzanymi w grupie społecznej.
5
W grę bowiem nie będzie j u ż w c h o d z i ł a na przykład amerykańska odmiana socjologii wiedzy
zorientowana fenomenologicznie (por. Niżnik 1989).
6
A d e k w a t n o ś c i tego określenia nie jestem do k o ń c a pewien. Faktem jest jednak, że osoby
wymienione dalej trafiły do historii dwudziestowiecznej filozofii.
�44
KRZYSZTOF ABRISZEWSKI
monolityczny, samowystarczający i w pewnym zakresie ,jedynie słuszny"
gmach teoretyczny (by nie rzec gmaszysko). Ta uwaga częściowo tłumaczy
powyższe, na pierwszy rzut oka osobliwe zestawienie nazwisk. Obie te linie
posługują się odmiennymi narzędziami, poszukują odpowiedzi na inne pyta
nia. Edynburczycy pragną wyjaśniać przyczynowo, strukturaliści chcą nato
miast szukać praw rządzących wielkimi jednostkami dyskursywnymi. Powta
rzam jednak jeszcze raz, że uznaję tę wielość za korzystną.
Zasadniczym działaniem ma być analiza dyskursu, czyli czytanie tekstów.
Zwróćmy jednak uwagę, iż jest to czytanie bardzo szczególne - jego celem
staje się bowiem uzyskanie wiedzy o grupie, o pewnej mniejszości etnicznej
piszącej ów tekst.
Chciałbym wyjaśnić ten wybór tradycji i nazwisk. Szkoła edynburska
kontynuuje z pewnym uradykalnieniem zasadniczą tezę socjologii wiedzy Karla
Mannheima (1992), co czyni ją, ową tezę, bardziej konsekwentną niż oryginał,
z pewnością dlatego właśnie jest tak atrakcyjna . Tak brzmiała ona pierwotnie:
7
Socjologia wiedzy m o ż e w i ę c w y s t ę p o w a ć jako teoria lub jako
historyczno-socjologiczna
metoda badawcza, bytowego uwarunkowania myśli. [...] Jako teoria m o ż e więc b y ć tylko n a u k ą
stwierdzającą fakty (stany faktyczne), nauką o fenomenie bytowego uwarunkowania
wiedzy. [...]
Uwarunkowanie bytowe myślenia będzie m o ż n a u z n a ć za fakt udowodniony w tych dziedzi
nach myślenia, w których uda się pokazać: a) że proces poznawczy de facto wcale nie rozwija się
historycznie w e d ł u g „ i m m a n e n t n y c h praw rozwoju", nie dokonuje się „ z samej rzeczy", z „ c z y s t o
logicznych możliwości", nie jest napędzany przez wewnętrzną „dialektykę d u c h o w ą " , lecz że
w decydujących punktach powstanie i kształt konkretnego myślenia określają czynniki pozateoretyczne bardzo r ó ż n e g o rodzaju, które zwykło się n a z y w a ć „czynnikami bytowymi"; b) że te
określające powstawanie konkretnych treści wiedzy czynniki bytowe nie mają wcale znaczenia
marginalnego, nie są „istotne tylko genetycznie", lecz pojawiają się w treści i formie, sposobie
formułowania, wydajności, intensywności rozprzestrzeniania w doświadczeniu i kontekście obser
wacji, k r ó t k o m ó w i ą c określają w s p o s ó b decydujący wszystko, co będziemy n a z y w a ć a s p e k t o w ą
strukturą poznania (podkreślenie moje - K A ; Mannheim 1992, s. 217-218).
Jeżeli przyjmiemy powyższe twierdzenie w całej jego konsekwencji, tj. jeśli
obejmie ono kulturę nie czyniąc żadnych wyjątków (włączając oczywiście całą
naukę) to otrzymamy taką jego formę, jaką przyjmują Edynburczycy.
Istota tego twierdzenia leży w jego dualistycznej ontologii; wyróżnione są
dwie rzeczywistości - bytu i wiedzy, gdzie ta pierwsza warunkuje tę drugą.
Wzmacniając tezę możemy przyjąć, iż zastana wiedza w jakimś zakresie jest
w stanie powiedzieć o bycie. Na taką, mocną wersję skłonny jestem przystać
opierając się na analizach Michela Foucaulta, które wykazują tożsamość
struktury władzy i struktury wiedzy (por. Zybertowicz 1995, s. 176-183).
W ten sposób rozumowanie doszło do takiego punktu, w którym mogę
oderwać wiedzę (tekst) od bytu i analizować ją po to, aby dowiedzieć się
czegoś o warunkach, w jakich powstała. Kwestia zastosowania teorii szcze
gółowych to już rzecz innego rodzaju.
7
M a m tu na myśli wkroczenie przez E d y n b u r c z y k ó w na teren matematyki i przyrodoznaw
stwa przed czym wzbraniał się jeszcze Mannheim.
�45
S O C J O L O G I A W I E D Z Y A T E O R I A ETNICZNOŚCI
Druga linia teoretyczna wiedzie do strukturalistów i poststrukturalistów.
Do zainteresowania się nimi przekonuje mnie znana teza-hasło: „wszystko jest
tekstem" lub też jej inna wersja - „nie ma nic poza tekstem". Takie podejście,
już bez żadnych dodatkowych kroków, umożliwia analizę wyłącznie tekstu.
Problem natomiast polega na tym, jakiego typu informacje takie badania
przyniosą. Czego będą one dotyczyły? Wierzę, iż każda taka analiza, która nie
będzie odsyłała bądź do rzeczywistości lingwistycznej, bądź psychologicznej
realności autora może wzbudzić zainteresowanie socjologa. Z całą pewnością
da się przyjąć przy takich założeniach empiryczne prace Foucaulta i Barthesa.
W ujęciu, które proponuję ważne jest nie tylko co się wypowiada, ale też
kto wypowiada, w jakich okolicznościach, z jakiego poziomu, do kogo, itd. Za
paradygmatyczny przypadek uznaję tekst mniejszości skierowany jednocześnie
do siebie samej i do dominującej większości. Wskaźnikiem tego do kogo się
mówi najczęściej i najszybciej jest język, a nie treść tego, co się mówi . Nie tyle
więc chodzi o dokładne śledzenie treści tekstu, ile o wyłowienie z niego cech,
które uznamy za charakterystyczne, np. czy jest to język grupy dominującej,
czy mniejszości, czy zamieszczano w tekście jakieś dane liczbowe, czy nie, czy
narracja bardziej przypomina opowiadanie, czy felieton, itd.
W tym miejscu chciałbym wprowadzić kategorię obcości , którą uznaję za
centralną dla teorii etniczności. Najbardziej interesujący z punktu widzenia
moich rozważań jest ten aspekt obcości, który rysuje postać obcego w kontekś
cie procesu uspołecznienia. Proces ów rządzi się przejrzystością ontologiczną
świata, do którego odnosi poddawaną zarówno światu, jak i procesowi jed
nostkę. Polega ona - owa przejrzystość świata - na skonstruowaniu uniwersum
według par opozycji, jak np. wewnętrzne - zewnętrzne; przyjaciele - wrogowie,
itd. Obcy jest zakłóceniem takiego porządku. Posiada jednocześnie cechy dwu
przeciwstawnych (wykluczających się) członów opozycji . Jako taki staje się
przedmiotem praktyk dążących do uczynienia go decydowalnym i zdecydowa
nym, dokonywanych przez obie strony - w tym przypadku przez grupę
dominującą oraz grupę mniejszościową (auto-decydującą się, jeśli wolno użyć
takiego niezbyt szczęśliwego słowa).
Przedstawiając ten problem przy pomocy innego słownika można po
wiedzieć co następuje: stan „normalny" to stan istniejącego consensusu nie
8
9
10
8
Przykład: jeśli mniejszość niemiecka wydaje gazetę po polsku i po niemiecku, to u w a ż a m za
sensowne przyjmowanie, że mają oni także czytelnikom polskojęzycznym coś do powiedzenia.
P o ś r ó d nich m o g ą natomiast b y ć tacy, którzy uznają siebie za należących do mniejszości, tacy,
którzy u w a ż a j ą się za stu procentowych P o l a k ó w oraz wreszcie tacy, którzy albo nie są do k o ń c a
zdecydowani, albo umieszczają siebie jednocześnie w obu grupach. D l a nich wszystkich, jeśli tylko
tekst jest po polsku (nie m u s z ę chyba d o d a w a ć , że w tym akurat wypadku) znajdzie się coś
w a ż n e g o nie w sensie jakiegoś abstrakcyjnego wzbogacenia wiedzy o świecie, ale funkcjonalnego
dla interesów jakiejś grupy.
9
O d w o ł u j ę się przy okazji „ o b c e g o " do prac Georga Simmla (1975) oraz Zygmunta Bau
mana (1995).
1 0
Podobnie j a k zjawisko niedecydowalne Jacquesa Derridy (1992).
�46
KRZYSZTOF ABRISZEWSKI
11
zakłócanego niczym . Wprowadzenie obcego powoduje naruszenie owego
consensusu. Grupa dominująca w pewnych granicach takie zakłócenia może
tolerować, lecz zawsze pozostaje możliwość nagłej potrzeby przywrócenia
ładu. Najskuteczniejszym, jak się wydaje, a z pewnością najbardziej pierwot
nym sposobem na to jest przemoc (por. Zybertowicz 1995). Tak więc grupa
mniejszościowa żyje jeśli nie w permanentnym towarzystwie przemocy, to
przynajmniej w sytuacji możności jej użycia. Nie tylko przemocy fizycznej, ale
(co bardziej powszechne) przemocy symbolicznej.
Podsumujmy powyższe uwagi. Sytuacja mniejszości etnicznej to sytuacja
obcego. Obcość z kolei poczyna się znosić. Analizującego dyskurs mniejszości
najbardziej będzie interesowało wszystko to, co dąży w nim do samo-znoszenia
obcości. Jak się wydaje można tutaj wysunąć zarzut, iż niekiedy mniejszości
etniczne wcale nie chcą pozbyć się swojej obcości. Zgoda, ale dotyczy to tylko
treści ich wiedzy, a nie formalnej sytuacji mniejszości. Nawet grupy silnie
izolujące się będą wytwarzały mechanizmy adaptacyjne. Innymi słowy: taka
grupa etniczna pragnie pozostać inna, ale nie obca. Czy się ten proces faktycz
nie odbywa? Jaki szeroki ma zakres? Jak ważny się wydaje? Jak się to
odbywa? Są to pytania, które badacz winien sobie zadać. Jak widzimy więc
w pierwszym rzędzie nasze zainteresowania nie wychodzą od tego, co jest
mówione, ale od faktu kto mówi, w jakim języku i w jakich okolicznościach.
Sytuację poznawczą socjologa wiedzy wyznacza określenie sytuacji po
znawczej grupy mniejszościowej i jej interesów. Wychodząc od teorii obcego
zacznie on poszukiwać głównych motywów, tematów, czy tropów w których
sytuacja tego obcego się odbija. Interesujące staną się retoryczne funkcje
pewnych tematów oraz to, w których z nich pojawią się naczelne interesy
grupy mniejszościowej, to jest zniesienie swojej obcości. Pojęcie „zniesienie
obcości" nie jest przy tym równoznaczne z „wymazaniem tożsamości". Ob
cość bowiem można znieść budując taką niszę kulturową, w której zostanie
ona społecznie zdefiniowana jako oswojona.
Po pierwsze więc należy pytać o to, jak ustala się granice grupy. Czy są one
konstruowane ostro, czy też delikatnie rozmywane? Czy pojawiają się jakieś
specjalne teksty tylko w języku mniejszości? Czego one dotyczą? Czy są
istotne politycznie? Czy wyrażają silne emocje? Czy wiążą się z sacrum danej
grupy etnicznej? Do kogo w szczególności są skierowane? K t o w nich przema
wia? Jaki jest ich stosunek do grupy dominującej? Jak są opisywane stosunki
z grupą dominującą? Te same pytania można odnieść do tekstów drukowa
nych po polsku.
Po drugie, interesuje nas tożsamość obcych. Jak jest opisywana tak w od
niesieniu do indywiduum, jak i do grupy? Opisać rolę historii, opowieści
mitycznych, narracji o wielkich czynach i bohaterach. K i m oni są? W jakim
kontekście się pojawiają? Czy są jakieś analogie w narracjach grupy dominu1 1
Oczywiście opisuję tu p e w n ą sytuację m o d e l o w ą , która jedynie, używając języka M a x a
Webera, stanowi typ idealny.
�S O C J O L O G I A W I E D Z Y A T E O R I A ETNICZNOŚCI
47
jącej? Czy istnieje szczególny sposób zestawiania bohaterów? Czy np. okazuje
się, że obie grupy - dominująca i mniejszościowa - miały tych samych wrogów
w historii? Czy jest następnie analogia w sposobach mówienia o tożsamości
i historii u obu grup? Czy przykładowo odnajdziemy wyraźne i jednoczesne
upodobanie do martyrologii? Czy ich estetyki pokrywają się jakoś, czy tylko
częściowo nachodzą na siebie? Do kogo mówią jedni i drudzy?
Oto, co czeka badacza: Zwrócić uwagę czy pojawiają się figury współ
działania obu grup. Opisać jak ono się rozkłada, czy jest symetryczne, czy
zdecydowanie asymetryczne. Odnaleźć wreszcie fragmenty, które pozwolę so
bie nazwać retoryką jedzenia, trochę przez analogię do przysłowia „przez
żołądek do serca". Czy grupa mniejszościowa zaprasza grupę dominującą do
wspólnego stołu. Jak to się odbywa? Czy sprawę rozwiązują jedynie technicz
ne teksty przyrządzania potraw, czy też barwne opisy całych rytuałów i zabaw
związanych z „niemal każdym ziarnkiem ryżu".
Podsumujmy, oto główne motywy, które zainteresują socjologa wiedzy:
granice grupy, tożsamość, historia, współdziałanie, jedzenie (lista z całą pew
nością nie jest zamknięta - mogą pojawić się inne). Należy też pilnie baczyć,
jak są one przedstawiane, dlaczego właśnie tak się o nich mówi, czy są jakieś
analogie w dyskursie dominującym, jeśli tak, to jak głębokie.
Socjolog wiedzy zapyta wreszcie, jaka jest prawda, którą wygłasza obcy.
Skąd ten właśnie język czerpie swoją wiarogodność? Prawda bowiem dla
socjologa nie jest kwestią relacji sądu czy myśli z jakąś rzeczywistością,
ale pewną grą kulturową. W sensie socjologicznym zamiast „prawda" lepiej
jest mówić o społecznie definiowanej wiarogodności .
Istnieje jednak specjalny warunek związany z rozpatrywaniem prawdy
z punktu widzenia socjologii. Myśliciele związani ze szkołą edynburską nazywa
ją go warunkiem symetryczności. Powiada on, iż zarówno przekonania uzna
wane przez badacza za prawdziwe, jak i te uznane za fałszywe winny być
analizowane w taki sam sposób (por. Barnes, Bloor 1993), tj. należy je w tak
samo radykalny sposób relatywizować do jakichś społecznych praktyk. David
Bloor (1993) przeciwstawia temu stanowisku pozycję obiektywisty, który przy
staje jedynie na coś, co wolno nam nazwać socjologią błędu. W jego mniemaniu
prawda sama „naturalnie przyciąga" umysł ludzki, toteż wiedzę prawdziwą da
się jedynie wyjaśniać poprzez wbudowany w ludzką istotę pęd do prawdy.
Okoliczności zewnętrzne - kontekst społeczny, tj. interesy indywidualne, grupo
we, itp. stają się ciekawe do analizowania tylko wtedy, kiedy prawda nie została
osiągnięta. Wtedy dopiero socjolog wkracza na scenę tylko po to, by wytłuma
czyć jak to się stało, że to co społeczne zakłóciło to, co naturalne.
Ja jednak opowiadam się po stronie antyrealizmu w takiej jego wersji,
która wiąże się z przekonaniem, że każdą prawdę związaną z jakąś praktyką
12
1 2
Jest ona inna w przypadku rysunku architekta i wtedy, gdy w grę wchodzi m a ł o w y r a ź n e
zdjęcie (np. U F O ) w brukowej gazecie, inna kiedy chodzi o kulturalnie wyglądającego człowieka
w okularach i białym kitlu, a inna wtedy, gdy idzie o księdza w sutannie.
�48
KRZYSZTOF ABRISZEWSKI
dyskursywną, grą językową można wytłumaczyć w kategoriach socjologicz
nych. Różne rodzaje prawd wiążą się z różnymi instytucjami i różnymi grami
kulturowymi. Chciałbym teraz wskazać na kilka takich rodzajów, jakie od
nalazłem badając dyskurs Ormian w Polsce:
1. Prawda nagle odkrytej martyrologii - nagła eksplozja historii dotąd
zakazanej, historii męczeństwa w łagrach, która impet swój czerpała ze świeżej
możliwości wypowiedzenia się. Ten typ prawdy (Prawdy) pojawia się we
wspomnieniach lub dokumentach mówiących o rzeziach, mordach czy rabun
kach najczęściej w kontekście historii I I wojny światowej.
Prawda ta ma jednak jeszcze jedno, równoległe oblicze - prawdy (Prawdy)
naukowej, obiektywnej, koniecznej, a więc zmuszającej nas do przyjęcia jej, która
była na równi z dokumentami zakazana, ale która żyła podskórnie; prawda
(Prawda) jest jedna, historia (Historia) jest jedna. Dokumenty można zniszczyć,
wspomnień zakazać, ale temu typowi prawdy (Prawdy), gdzie nauka lustrzanie
odbija kosmos można jedynie nie pozwolić się zwerbalizować. Jakże więc jaśnieje,
kiedy już wolno jej dojść do głosu. Będzie wymagała nieco innych figur
stylistycznych, potrzeba jej wypowiedzi analogicznych do wypowiedzi historyka
- długich, poprzedzonych namysłem, wspieranych liczbami - datami, ilościami
(pomordowanych, grobów, zaginionych, zniszczonych wsi, itd.), procentami.
2. Druga prawda, to prawda urzeczywistnienia się na „moich" oczach.
Właśnie do niej odwoływał się siedemnastowieczny eksperymentalista, fizyk
Robert Boyle (por. Shapin 1993). Mamy z nią do czynienia wszędzie tam,
gdzie miały miejsce praktyki kulinarne, które dla etnografa posiadają nie tylko
kulinarny charakter. Tak więc na „naszych" oczach nagle nie tylko zaczynają
działać przepisy kuchenne o egzotycznym rodowodzie, ale osobliwe rytuały,
dowcipy, itd. Prawda naoczna ma rzeczywiście w sobie coś nie do odparcia.
3. Wreszcie trzeci typ, mutacja tego, który opisywałem w punkcie 1. Praw
da nauki. Potrafi ona żyć własnym życiem, obywa się bez obcego i przez samo
swoje sąsiedztwo uświęca opowieści o obcym. Przykłady stanowią choćby opis
czysto akademickiego problemu użycia właściwej nazwy (Erywań, Erewan,
Jerewań, a może jeszcze inaczej?) (por. Pisowicz 1994, także Amirowicz 1994),
czy opis rekonstrukcji kościoła.
Mogę teraz już podsumować główne tropy, jakimi podążała moja myśl
i moja argumentacja. Po pierwsze, proponuję socjologię wiedzy jako możliwy
paradygmat dla badań nad etnicznością. Po drugie, proponuję pluralizm teore
tyczny obejmujący zarówno nie-klasyczną socjologię wiedzy, jak i semiologię,
czy szerzej strukturalizm i poststrukturalizm. Mój sposób patrzenia na problem
rozpoczyna się jednak od problemu obcości i kwestii pozbywania się jej. Ten
aksjomat teoretyczny wywodzę z prac Georga Simmla i Zygmunta Baumana .
13
1 3
Zdaję sobie sprawę, iż najprawdopodobniej zupełnie niesłusznie pomijam inne prace np.
E w y Nowickiej. Zaznaczam jednak, że nie chodziło mi o nadmierne rozwijanie subtelności teore
tycznych, a o przyjęcie, j a k zaznaczam, aksjomatu - punktu wyjścia przyjętego arbitralnie.
Wydaje mi się, że arbitralność oparta na na Simmlu i Baumanie jest sensowna.
�S O C J O L O G I A WIEDZY
A T E O R I A ETNICZNOŚCI
49
Automatycznie wszystkie pytania, jakie możemy zadać empirii określone zo
stają przez ten pierwotny punkt odniesienia. Tak więc w jego kontekście pytam
o główne motywy, czy opowieści, jakie obcy snują o sobie i o świecie. Ich
dobór z kolei próbuję uzasadnić ze względu, po pierwsze, na znoszenie obcości,
po drugie - ze względu na konstruowanie własnej tożsamości i grę o granice
własnej grupy. W innym planie będę usiłował odnaleźć analogiczne motywy
w dyskursach grupy dominującej. Oznaczając to wszystko staram się także
odpowiedzieć na pytanie, jaki typ prawdziwości towarzyszy wszystkim tym
opowieściom, czyje ucho ma zostać na nie skierowane i czyje umysły mają
zostać przekonane.
LITERATURA
A m i r o w i c z A.
1994
Czy tylko Erywań,
[w:] „Biuletyn Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego", nr 3,
s. 40-41.
B a r n e s В., B l o o r D .
1993
Relatywizm, racjonalizm a socjologia wiedzy, tłum. J . Niżnik, [w:] Mocny program socjologii
wiedzy, w y b ó r B . Barnes i D . Bloor, Warszawa: Wydawnictwo I F i S P A N , s. 1-37.
B a u m a n Z.
1995
Wieloznaczność
nowoczesna, nowoczesność
wieloznaczna, tłum. J . Bauman, Warszawa:
Wydawnictwo Naukowe P W N .
Bloor D.
1993
Wittgenstein i Mannheim o socjologii matematyki, tłum. W . Szydłowska i Z . Jankiewicz,
[w:] Mocny program socjologii wiedzy, w y b ó r B . Barnes i D . Bloor, Warszawa: Wydaw
nictwo I F i S P A N , s. 38-64.
C o l l i n s H . M . , Y e a r l e y S.
1992
Journey into Space, [w:] Science as Practice and Culture, red. A . Pickering, Chicago and
London: T h e University of Chicago Press, s. 369-389.
D e r r i d a J.
1992
Farmakon, tłum. K . Matuszewski, [w:] tenże, Pismo filozofii, K r a k ó w : inter esse.
Fleck L.
1986
Powstanie
i rozwój
faktu
naukowego, tłum. M . Tuszkiewicz, Lublin: Wydawnictwo
Lubelskie.
Kucia M.
1989
„ Szkoła
edynburska"
wobec racjonalizmu w filozofii nauki, „Studia Socjologiczne", nr 1,
s. 189-201.
1989a
Dyskusja
wokół
społecznej
filozofii
nauki szkoły
edynburskiej,
„Studia Filozoficzne",
nr 4, s. 87-101.
Mannheim K.
1992
Ideologia i utopia, tłum. J . Miziński, Lublin: test.
N i ż n i k J.
1989
Olczyk
1992
Socjologia
wiedzy, Warszawa: P I W .
S.
Epistemologiczny
sens socjologii wiedzy, „Kultura i Społeczeństwo", nr 2, s. 45-59.
P i s o w i c z A.
1994
Erewan, Jerewan? A może
lepiej: Erywań?,
Kulturalnego, nr 2, s. 19-21.
w: „Biuletyn Ormiańskiego Towarzystwa
�50
KRZYSZTOF ABRISZEWSKI
S h a p i n S.
1993
Pompa i okoliczności:
literacka technika Roberta Boyle'a, tłum. M . Tempczyk, [w:] Mocny
program socjologii wiedzy, wybór B . Barnes i D . Bloor, Warszawa: I F i S P A N , s. 321-372.
Simmel G.
1975
Socjologia, tłum. M . Łukasiewicz, wstępem opatrzył S. Nowak, Warszawa: P a ń s t w o w e
Wydawnictwo Naukowe.
Sojak R.
1996
Socjologia
wiedzy chce pozostać
nieświadoma.
Uwagi o statusie poznawczym
socjologii
wiedzy, „Studia Socjologiczne", nr 4, s. 25-49.
S z a h a j A.
1995
O tak zwanym mocnym programie
socjologii
wiedzy szkoły
edynburskiej,
„Kultura
W s p ó ł c z e s n a " , nr 1-2, s. 53-67.
Z y b e r t o w i c z A.
1995
Przemoc i poznanie. Studium z nie-klasycznej socjologii wiedzy, Toruń: U M K .
Ż y c i ń s k i J.
1993
Redukcjonizm
socjologiczny
szkoły
edynburskiej, [w:] tenże, Granice racjonalności.
Eseje
z filozofii nauki, Warszawa: P W N , s. 269-300.
K R Z Y S Z T O F ABRISZEWSKI
SOCIOLOGY O F K N O W L E D G E - A POSSIBLE
PARADIGM
FOR THE THEORY OF ETHNICITY
Summary
Sociology of knowledge does not enjoy, as a matter of fact, any good opinion. Sociologists
are discouraged and annoyed by its associations with philosophy, whereas philosophers blame it
for "empiricism" and "discarding" character. That is why it may seem not to be a suitable
theoretical instrument for the study of the ethnicity. M y thesis, which I try to plead here is, that
sociology of knowledge may be quite useful in those studies. I am going support it by the
following arguments:
1. Theoretical pluralism requires a broad and differential knowledge;
2. Sociology of knowledge seems to be useful when there are difficulties in penetrating
a group from inside;
3. Sociology of knowledge is a suitable method for historical research on groups for which
only documents (in a broad sense) are left.
The paradigm presented here and the type of analysis connected with it would be liminted to
the study of discourse. T h a t is why I am suggesting to refer to two traditions: the continuation
of the theory of K a r l Mannheim and to structuralism (and post-structuralism). T h e concept
central to the paradigm which is at щ е same time the central concept for the theory of ethnicity
is the notion of the Alien. Axiomatic are then the theories of the Alien created by Georg Simmel
and
Zygmunt Bauman, which include the statements concerning self-confirmation and self-
-abrogation of the strangeness.
The main motifs distinguished in the discussed discourse (without any claims for the list to be full)
are: defining and protecting of the group's social boundaries, its relations with the dominating group,
identity both referring to the individual and the group, history, mythical narratives, the role of cultural
heroes, rhetorics of food. Other things that should be taked into consideration are: similarity of the
studied text to other texts constructed beyond the group, convergence of their concepts and aesthetics
as well as the "types of truth, i.e. reliability of the text".
Translated by Anna
Kuczyńska-Skrzypek
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/004f27b02c12a7bf7d139d71dbd4e980.pdf
82015801014b8ab4f7605e0d9922c3c6
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1605
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1998
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1485
Title
A name given to the resource
Społeczność wiejska w okresie przełomu systemowego / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.5-40
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drozd-Piasecka, Mirosława
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
A
R
T
Y
K
U
Ł
Y
„Etnografia Polska", t. X L I I : 1998, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa
SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA
W OKRESIE P R Z E Ł O M U SYSTEMOWEGO
T R A N S F O R M A C J A WSI. RZECZYWISTOŚĆ I P E R S P E K T Y W Y
Począwszy od przełomu lat 80-ych i 90-ych naszego wieku tematem wiodą
cym w badaniach nauk społecznych i humanistycznych (także w publicystyce
prasowej, refleksji dziennikarskiej) stała się transformacja społeczeństwa pol
skiego oraz innych krajów europejskich byłego obozu socjalistycznego. Rady
kalna zmiana ustroju politycznego i zasad gospodarki wymagała naukowej
oceny zachowań różnych grup społecznych i zawodowych oraz postawienia
wynikającej z niej diagnozy dotyczącej przyszłych postaw społecznych w odnie
sieniu do wszelkich form działalności obywateli tych krajów. Pierwsze wyniki
szeroko zakrojonej naukowej eksploracji społeczeństwa polskiego ukazały się
już drukiem. Wskazują one niejednokrotnie na rozminięcie się oczekiwań
i założeń teoretycznych z konkretnymi reakcjami zarówno jednostek, jak
i licznych grup społecznych. Zawierają krytykę dotychczasowego i propozycje
nowego spojrzenia na badany przedmiot, zmianę jego paradygmatu. Szczególne
miejsce w tych rozważaniach zajmują procesy transformacji mieszkańców wsi.
Takie konstatacje skłoniły mnie do podjęcia próby omówienia, prezen
towanych w różnych wydawnictwach i opracowaniach autorskich, głównych
założeń teoretycznych i metodologicznych w naukach badających społeczność
wiejską w momencie, gdy podejmowały problematykę jej transformacji. Co
ustaliły za pomocą dostępnego im aparatu badawczego, a tym samym jaki
obraz tej społeczności (z końca lat 80-ych) przedstawiły? I wreszcie w jakim
kierunku idą dalsze postulaty badawcze zweryfikowane przez ostatnie prace
terenowe i trendy teoretyczne. W tak zakrojonym zakresie rozważań nie mogę
oczywiście pominąć odwoływania się do szerszego kontekstu, jakim jest trans
formacja całego społeczeństwa polskiego.
Transformacja, łaciński termin równoważny w języku polskim z prze
kształceniem, odnosi się do szerokiej gamy zjawisk fizycznych i społecznych.
�6
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
Określa się nim ich przemianę, przeobrażenie, przeistoczenie, czyli zmianę.
Zmiana, element zauważalny i powszechny w życiu społecznym i kulturze,
zanim doczekała się osobnych studiów teoretycznych występowała już w pier
wszych ogólnych koncepcjach rozwoju społecznego, będących wyrazem świa
topoglądu oświeceniowego, sformułowanych przez Anne Roberta Jacquesa
Turgota (1727-1781) w Discours sur l'histoire universelle (1750) i Jeana
Antoine Nicolasa de Condorceta (1743-1794) w Szkicu postępu ducha ludz
kiego poprzez dzieje (wyd. francuskie 1781) .
Zmiana, ruch, rozwój wszystkiego cokolwiek istnieje stanowiło jeden
z dogmatów myśli ewolucjonistycznej i jako taki nie wymagający właściwie
uzasadnienia (Szacki 1983, s. 277). Przekonanie o wszechobecności zmiany
było typowym stanowiskiem przedstawicieli tego kierunku. Kojarzona osta
tecznie z postępem miała charakter globalny, ukierunkowany, kumulatywny,
takie też cechy posiadał rozwój społeczny. Stąd wynikało szczególne zaintere
sowanie ewolucjonistów kierunkami i mechanizmami zmiany, a nie badaniem
i wykrywaniem jej domniemanych przyczyn. Samo zaś określenie „ewolucja"
przez dłuższy czas funkcjonowało dość swobodnie w znaczeniu synonimicznym z wyrazami: rozwój, wzrost, zmiana czy postęp. I dopiero Herbert
Spencer (1820-1903) wprowadził termin „ewolucja" we względnie rygorystycz
nym sensie, pozwalającym odróżnić jego desygnat od desygnatów takich słów
jak zmiana i rozwój .
Przekonanie, że zmiana jest priorytetowym problemem badawczym charak
teryzowało prace Williama Isaaca Thomasa (1863-1947) uczonego, którego
poglądy wywarły trwały wpływ na kształtujący się antropologiczny punkt
widzenia procesów społeczno-kulturowych. W Source Book for Social Origins:
Ethnological Materials, Psychological Standpoint, Classifield and Adnotated
Bibliography for the Interpretation of Savage Society (1909) ogłosił teorię
zachowania ludzkiego, dającą zastosować się do analizy wszelkiej zmiany
społecznej. Zawarł w niej twierdzenie, iż zmiana społeczna następuje przez
kryzysy zakłócające działanie nawyków i zmuszające ludzi do szukania nowych
form adaptacji, a jej wyjaśnienie wymaga jednoczesnego uwzględnienia obiek
tywnych warunków i świadomej działalności ludzkiej, społecznej i jednostkowej
strony procesu czy też - jak przyjęto określać później - wartości i postaw,
1
2
1
W X V I I I wieku rozpowszechniona była głównie d o ś ć o g ó l n a idea p o s t ę p u . Jej s z c z e g ó ł o w e
przesłanki kształtowały się stopniowo i dopiero z czasem p o s t ę p zaczyna b y ć przypisywany
wszystkim dziedzinom życia, które w tym procesie wzajemnie się warunkują. Budowa teorii
wyjaśniającej kierunek, prawidłowości i mechanizmy społecznego rozwoju, a w i ę c
zawierająca
przekonanie o prawidłowym
charakterze rozwoju społecznego,
o regularnym następowaniu po sobie
jego określonych faz, o kumulatywnym rozwoju wszystkich dziedzin, o możliwości
prognozowania
dalszego rozwoju Ud. (Szacki 1983, s. 112) trwała d ł u g o .
2
Stworzone przez e w o l u c j o n i s t ó w schematyczne stadia rozwojowe: dzikość, barbarzyństwo
i cywilizację m i a ł a przechodzić cała ludzkość. Idee te z czasem wyparły p o g l ą d y upowszechniające
zasady kulturowego relatywizmu, przyswojone dzięki wynikom etnologicznych b a d a ń „kultur
obcych". W ó w c z a s to, charakterystycznemu dla klimatu naukowego X I X w. pojęciu p o s t ę p zaczęło
t o w a r z y s z y ć pojęcie regresu, jako regularnego rozwoju w historii (Wieruszewska 1991, s. 20).
�7
SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU
kultury i osobowości (Szacki 1983, s. 605). Zmiana społeczna była dla Thomasa,
jak i dla innych współczesnych, zmianą ukierunkowaną . Interesował go jednakże
głównie nie kierunek, lecz mechanizm zmiany. Pytanie podstawowe dotyczyło
tego, jak dochodzi do destrukcji panującego systemu norm i powstania nowego,
czyli jak się odbywa „dezorganizacja" i „reorganizacja".
Postrzeganie zmiany jako bardziej lub mniej gwałtownej, ewolucyjnej lub
rewolucyjnej wynikało z jej zakresu, tempa i gruntowności. Począwszy od
epoki industrialnej przekształcenia jakby nabrały specjalnego przyspieszenia.
Dotyczyło ono nie tylko zastosowań nowości technicznych, ale sposobu myś
lenia i relacji między ludźmi, pozostawało zatem w sferze życia społecz
nego i kultury. Europejska rewolucja przemysłowa otworzyła szanse postępu
gospodarczego dzięki wykorzystaniu osiągnięć myśli naukowej i technicznej.
Zapoczątkowała tym samym typ zmian, które dla świata przedprzemysłowego
miały stawać się modelem przyszłości. Odmienna dynamika rozwoju ekono
micznego, jaka zaistniała w jej efekcie posłużyła za wzór odniesienia do tego,
co reprezentował sobą świat tradycyjny (Wieruszewska 1991, s. 20).
Widoczne różnice poziomu rozwoju wymagały określenia i zdefiniowania.
W pracach społeczno-humanistycznych zaczęto zatem stosować opozycyjne
pojęcia: nowoczesność i tradycjonalizm. Do wyjaśnienia i zrozumienia tempa
zmian służyła modernizacja (będąca nie tylko pojęciem, ale i teorią). Podłożem
jej był kontekst przemysłowy. Z niego wywodzono wskaźniki rozwoju, efek
tywności, kapitałochłonności, energochłonności czy intensyfikacji. Dyscypliny
społeczne przystępując do badania transformacji społeczeństwa polskiego,
jako wielokierunkowego procesu przemian, dysponowały określonym zaple
czem teoretycznym i metodycznym. Był on spuścizną wiodących kierunków
myśli humanistycznej X I X i X X wieku oraz dociekań i dyskusji toczących się
w ich obrębie w latach 70-ych i 80-ych .
3
4
5
Badania zmiany społeczności wiejskich w Polsce podporządkowane były
w (latach 70-ych i 80-ych) kilku generalnym koncepcjom. Najważniejsze z nich
3
Pisał on o ewolucji związanej
szechnieniem
z technicznymi
wynalazkami, ułatwioną
komunikacją,
rozpow
się druku, rozwojem miast, organizacji ekonomicznej, systemu kapitalistycznego,
cjalizacji zawodowej, badań
naukowych,
idei wolności,
ewolucyjnego poglądu
na życie
spe
itd. (Szacki
1983, s. 613).
4
N a l e ż y d o d a ć , że d o t ą d nauka nie operuje teorią zmiany społecznej „ w ogóle", czy zmiany
„jako takiej". Są natomiast teorie dotyczące pewnych p r o c e s ó w cząstkowych, a s p e k t ó w czy
w y m i a r ó w zmiany społecznej, a różni autorzy i szkoły teoretyczne wykazują
zainteresowanie
odmiennymi właściwościami zmiany (Herbert Spencer, K a r o l Marks, Max Weber, Emil Durkheim).
5
W latach 70-ych i 80-ych badacze obserwują kryzys socjologii jako dyscypliny naukowej,
który objął wiele jej subdyscyplin w tym i socjologię wsi. Liczne propozycje jego przezwyciężenia
pojawiające się w ó w c z a s w literaturze krajowej i zagranicznej d o t y c z ą tak p r o b l e m ó w metodycz
nych, jak i teoretycznych. W s k a z u j ą na potrzebę systematyzacji rozproszonych b a d a ń , która
pozwoli u k a z a ć w miarę c a ł o ś c i o w y obraz funkcjonującego dotychczas systemu życia wiejskiego
oraz potrzebę przystosowania s c h e m a t ó w p o j ę c i o w y c h jakimi posługują się badacze do konceptualizacji nowych p r o b l e m ó w pojawiających się wraz z gwałtownymi przemianami współczesnej
wsi i sposobami jej funkcjonowania w nowoczesnym społeczeństwie.
�MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
g
to koncepcje industrializacji, technicyzacji, urbanizacji wsi i rolnictwa, prze
kazu kulturowego, komercjalizaqi, społeczeństwa chłopskiego, klasy chłop
skiej, grupy zawodowej. Zostały one opisane i skomentowane m.in. przez Jana
Turowskiego (1986, s. 90-116) i Marię Halamską (1986, s. 118-24) nie będę
więc przytaczać ich w tym miejscu. Ograniczę się do scharakteryzowania
głównych efektów tych ujęć badawczych.
Koncepcje industrializacji, urbanizacji, modernizacji, dyfuzji kultury prze
nosiły zewnętrzny, wynikający z logiki rozwoju przemysłowego sposób widze
nia i badania wsi. Przemiany wsi polskiej ujmowane były przede wszystkim
z punktu widzenia wartości typowych dla społeczeństwa miejsko-przemysłowego. Dlatego też pojęciom: izolacja, pasywność, tradycja, zacofanie, irracjonalność przeciwstawiały: otwartość, zerwanie z izolacją, nowoczesność, ra
cjonalność, postęp. Arbitralnie tym samym już na wstępie wartościowały
przedmiot naukowego poznania.
Dominujący wzór badań ukierunkowany był na poznanie przemian wsi od
strony mechanizmów uniformizujących, sprawdzania tezy o wyrównywaniu
różnic między miastem i wsią, aspiracjach ludności wiejskiej do podnoszenia
standardu życia według wzorów miejskich, „barierach" na drodze moder
nizacji wynikających z organizacji pracy w rolnictwie i tradycyjnych upodo
bań, wreszcie infrastruktury kulturalnej aplikującej kulturę dla wsi. Przy tym
wartościowaniu procesów industrializacji nie zawsze towarzyszyła refleksja
dotycząca ich kosztów społecznych. Brakowało jej także w odniesieniu do
zjawisk zachodzących w społeczeństwie jako całości, będących głównymi przy
czynami przemian społeczno-kulturowych na wsi.
Metodyka badań modernizacji opierała się przede wszystkim na operowaniu
dychotomicznymi modelami: wieś - miasto. Rejestrowały one cechy obu typów
społeczności według zasady kontinuum wiejsko-miejskiego lub opozycji określa
nych innymi terminami, np. racjonalne - irracjonalne, zorganizowane - niezorganizowane, nowoczesne-tradycyjne. Kryjące się za tym wartościowanie zakładało
„gorsze" miejsce pracy i życia wsi oraz jej „niższy" w porównaniu z miejskim styl
życia. Sam obszar modernizacji miał być wyznaczony właśnie przez te bieguny .
6
6
N a l e ż y d o d a ć , iż modernizacja była także różnie pojmowana przez badaczy. Turowski
i Bornus definiowali ją jako: kompleks zmian zachodzących
wprowadzaniu innowacji (nowości)
jako zbiorowość
„systemów"
lokalną
łub całości
usprawniających,
na wsi i w rolnictwie, polegających
udoskonalających
lub też dostosowujących
i rolnictwo indywidualne - jako dział gospodarki narodowej do
industrializującego
się i urbanizującego
społeczeństwa
na
wieś
pozostałych
(Turowski, Bornus
1970, s. 20). W y k ł a d n i a A . Komendera kładła nacisk na stopniowy (stadialny) przebieg procesu
modernizacji, k t ó r e g o punktem wyjścia są zmiany ilościowe, a sama modernizacja polega na
z a p o ż y c z a n i u i przyswajaniu n o w o ś c i z kultury o w y ż s z y m potencjale cywilizacyjnym (1986, s. 66).
Modernizacja, w e d ł u g Wieruszewskiej, odmiennie niż w teoriach ekonomicznych i socjologicz
nych, należy głównie do sfery ludzkiego świata wartości. Jest procesem obejmującym wszystkie
dziedziny życia człowieka p r o w a d z ą c do ich zmian; nie jest jednak synonimem rozwoju, lecz jego
szczególną o d m i a n ą kulturowo z a p o ż y c z o n ą , p r o g r a m o w a n ą i ocenianą zgodnie ze standardami
kultury danego czasu i przestrzeni Zmieniające
by, aspiracje, a także
wyobrażenia
się standardy kulturowe określają
konkretne potrze
i oceny tego co nowoczesne (Wieruszewska 1991, s. 91).
�9
SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E P R Z E Ł O M U
Przy tym, jak pisze Wieruszewska: Cywilizacja przemysłowa wymusza określony
typ modernizacji z własną logiką według wzorów industrializacji i urbanizacji
(Wieruszewska 1991, s. 21).
Równocześnie badacze i obserwatorzy procesu zmiany dostrzegali, iż nawet
w gwałtownych przeobrażeniach występuje tradycja, widoczna kontynuacja
historycznie ukształtowanych wzorów kultury i struktury społecznej. Wzajemną
dialektykę zmiany i ciągłości próbowano rozwiązać teoretycznie.
Stefan Nowak w Uwagach o problematyce i metodzie badań do raportu
z badań na temat: Ciągłości i zmiany tradycji kulturowej pisał, iż cechą charak
terystyczną każdego procesu przemian i wartości w skali makro-społecznej
jest: określona proporcja elementów dotychczasowej tradycji kulturowej, jak też
i wprowadzenie do niej elementów innowacji. Zarówno ciągłość, jak też i zmiana
charakteryzuje wszelki proces kulturowy... Bez elementów kontynuacji musiało
by nastąpić załamanie wszelkich reguł ludzkiego zachowania i opartych na nich
reguł funkcjonowania różnych elementów społecznych. Bez elementów innowacji
w dziedzinie postaw i wartości nie mogłaby dokonywać się nieustanna adaptacja
społeczeństwa do zmieniających się warunków i musiałaby ustać wszelka jego
dynamika (Nowak 1976, s. 1). Stąd wynika doniosłość empirycznych badań
stopnia występowania elementów kontynuacji i innowacji w sferze postaw
i wartości naszego społeczeństwa oraz kierunku, w jakim dokonuje się mody
fikacja tradycji kulturowej. Równie ważne jest uchwycenie społecznych i psy
chologicznych mechanizmów kształtujących postawy i wpływających na ich
dynamikę. Drogą do pozyskania tej wiedzy jest analiza różnych czynników
makro- i mikrospołecznych wpływających na sposób widzenia i oceniania
zjawisk społecznych przez ludzi w nich uczestniczących, a także wpływu
czynników psychologicznych, zwłaszcza pewnych cech ludzkiej osobowości,
oddziaływujących na kształtowanie się postaw (Nowak 1976, s. 2).
Siła oddziaływania tradycji skłoniła socjologa Mariana Kempnego do
wyrażenia poglądu, iż nie tylko nie jest ona antagonistyczna wobec nowoczes
ności, ale jest warunkiem, „kołem zamachowym" zmiany. Dyrektywa tego
uczonego skierowana do badaczy transformacji zawarta została w koniecz
ności odpowiedzi na jedno z centralnych pytań teoretycznych: jak to jest
możliwe, że uwolniona od ciężaru bycia ,,przeżytkiem" tradycja okazuje się
nieocenionym generatorem sensów i wartości, aktywizowanym w sytuacjach
zmiany równocześnie w dwóch zdawałoby się wzajem wykluczających celach
- ułatwiania zmiany i podtrzymywania ciągłości w zmianie na poziomie działa
jącej jednostki, jak i społeczności (Kempny, 1996, s. 15-16).
7
W wyniku dominujących w naukach społecznych koncepcji zmian wsi
typem opisywanym w latach 70-ych i 80-ych była głównie społeczność wiejska:
a) tradycyjna, b) poddana wpływom industrializacji i urbanizacji . W praktyce
8
7
S f o r m u ł o w a n a w następstwie analizy wypowiedzi konceptualizujących tradycję m.in. Stefana
Czarnowskiego, Kazimierza Dobrowolskiego, Stanisława Ossowskiego, Jerzego Szackiego, Roberta
Redfielda, Edwarda Shilsa, Josepha Gusfielda, Anthonego Giddensa.
�10
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
badawczej używano wobec niej określeń „zmiana", „przemiana", „rozwój",
przeciwstawiając im „trwałość". W literaturze socjologicznej z tego okresu
podkreślane są, obok wartości postępowych, związanych z industrializacją
i urbanizacją, zmianami struktury gospodarstw, także wartości konserwa
tywne. Brakuje jednak pogłębionych analiz na temat konkretnych grup
odniesienia, czyli grup rzeczywistych nosicieli tych wartości, jak i ujaw
niających socjologiczny mechanizm reprodukqi wartości konserwatywnych
(Goryńska, Galor 1987-1988, s. 24).
Jaki zatem obraz wsi i społeczności wiejskiej w Polsce oraz przemian
zachodzących w jej obrębie (w końcu lat 80-ych) uzyskano na podstawie
badań przeprowadzonych bezpośrednio przed zmianą ustroju? Oczywiście
ograniczę się tylko do zagadnień, moim zdaniem, najważniejszych z punktu
widzenia zakresu rozważań, umożliwiających zrozumienie zachodzących po
1989 r. procesów społecznych, ich dynamiki, a także obserwowanej inercji czy
zahamowań. Istotna jest w tym przypadku charakterystyka demograficzna
i gospodarczo-społeczna wsi w latach 80-ych. Wykorzystam w tym celu ist
niejące, dość obfite materiały socjologiczne i statystyczne jako adekwatne
opracowania syntetyczne, umożliwiające ogląd sytuacji „przed godziną 0"
oraz bezpośrednio po jej wybiciu .
9
Według danych GUS, w 1989 r. wsie polskie zamieszkiwało 14,6 min.
mieszkańców, t j . 38% ogółu ludności Polski. Struktura demograficzna lud
ności wiejskiej i miejskiej, w zakresie płci i wieku była odmienna. W roku 1989
w miastach żyło 61,6% mężczyzn, na wsi 38,4%. Kobiety miejskie stanowiły
32,1%, wiejskie - 19,2% ogółu mieszkańców. Struktura wieku wskazywała na
to, iż wieś była demograficznie starsza niż miasto. Cechą charakterystyczną
procesów demograficznych zachodzących na wsi w latach 80-ych było „starze
nie się" jej mieszkańców i systematyczny spadek ich liczby . W ich konse
kwencji następował wzrost „wskaźnika obciążenia" osób w wieku produkcyj
nym osobami w wieku nieprodukcyjnym .
Struktura ludności wiejskiej według wieku i płci wykazywała zdecydowaną,
systematycznie powiększającą się w latach 1985-1989, dominację kobiet wśród
osób w wieku emerytalnym. Przewyższały one liczbę swych rówieśników
- mężczyzn ponad dwukrotnie. Stan ten wpływał niekorzystnie na efektyw10
11
8
Pojęcie industrializacji stosowane jest też w pracach socjologicznych j a k o
rozwoju (development) i modernizacji
9
odpowiednik
(modernisation).
Zdaję sobie sprawę z niedoskonałości tych źródeł. Podzielam słuszne krytyki wobec przyjętej
w nich teoretycznej dychotomii zasadzającej się na przeciwstawieniu: miasto - wieś oraz iloś
ciowych kryteriach modernizacji. U w a ż a m także, że przeprowadzane pod takim k ą t e m analizy,
abstrahujące od uwarunkowanych kulturowo i społecznie preferowanych stylów życia ujawniają
głównie pewne elementarne, najbardziej charakterystyczne i p o r ó w n y w a l n e w s p ó l n e elementy
zewnętrzne, sztucznie wypreparowane dla potrzeb opisu.
1 0
W latach 1985-1989 liczba m i e s z k a ń c ó w wsi zmniejszyła się o 2%, gdy r ó w n o c z e ś n i e w tym
samym okresie o 4% w z r o s ł a liczba m i e s z k a ń c ó w miast (Warunki...
1 1
1990, s. 6).
W 1989 r. na wsi k a ż d e 100 o s ó b w wieku produkcyjnym „ o b c i ą ż o n y c h " b y ł o 84 osobami
w wieku nieprodukcyjnym. Analogiczny wskaźnik w miastach wynosił 68.
�11
SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W O K R E S I E PRZEŁOMU
ność prowadzonych gospodarstw i poziom całego rolnictwa. Równocześnie
w kategorii osób w wieku produkcyjnym zmniejszał się systematycznie wskaź
nik liczby kobiet przypadających na 100 mężczyzn z 86 w 1985 r. do 84
w 1989 r. Powodowało to odnotowywane wcześniej, wciąż rosnące trudności
ze znalezieniem kandydatek - równolatek na żony dla mężczyzn w wieku
produkcyjnym. Względna równowaga między obydwiema płciami zachowana
była jedynie w populacji w wieku przedprodukcyjnym (Warunki... 1990, s. 12).
Analizy NSP z 1988 r. dotyczące poziomu wykształcenia gospodarujących
chłopów ujawniły, iż co 5-ty miał wykształcenie ponadpodstawowe, co 10-ty
ukończoną szkołę rolniczą - przeważnie (63%) zasadniczą. W rolnictwie sku
piał się najwyższy odsetek osób z nie ukończoną szkołą podstawową. Był on
szczególnie widoczny w gospodarstwach małych (do 5 ha) kierowanych głów
nie przez łudzi w podeszłym wieku. Ich przekazywanie następcom odbywało
się, gdy właściciele znacznie przekraczali wiek emerytalny, a przejmujący
liczyli 35^10 i więcej lat. Niewielka liczba młodych właścicieli w tej kategorii
gospodarstw świadczyła nie tylko o opóźnionej wymianie pokoleń, ale i o rze
czywistym braku następców, co w niezbyt odległej perspektywie czasowej
groziło likwidacją części z tych gospodarstw.
Gospodarstwa o małym obszarze cechowała także niska produkcja towa
rowa, niewielka sprzedaż; w największych odnotowano tendencje przeciwne.
W gospodarstwach większych (zwłaszcza powyżej 10 ha) kwalifikacje rolni
ków były wyższe, równocześnie szybciej następowała w nich wymiana poko
leń. Młodzi chłopi, lepiej wykształceni od poprzedników, mieli wyższe aspi
racje zawodowe i życiowe, wykazywali większą podatność na innowacje,
podniesienie standardu gospodarowania i warunków bytowych. Wśród nich
również wzrastał popyt na ziemię, powiększanie istniejącego areału . Roko
wało to nadzieje, że duże gospodarstwa uzyskają lepsze wyniki ekonomiczne
nie tylko z racji swego obszaru, ale także nowoczesnych zasad ich prowadze
nia (Pilichowski 1993, s. 41-43, 45).
12
W grupie gospodarstw wysokotowarowych charakterystyczna była nie tyl
ko młodsza struktura demograficzna, ale i wyższe kwalifikacje, niższy stopień
sfeminizowania funkcji kierowniczych i wśród ogółu pomagających w gospo
darstwie, wysoki poziom mechanizacji pracy i większa stabilność rodzin pod
względem źródeł dochodu.
Przyjętym w badaniach statystycznych syntetycznym miernikiem okreś
lającym w sposób najbardziej bezpośredni warunki życia ludności są dochody
osobiste. Pod koniec lat 80-ych szybciej rosły dochody ludności rolniczej
1 2
Decyzje o powiększeniu obszaru są dla rolników bardzo trudne i podejmują je tylko
nieliczni. W e d ł u g s o c j o l o g ó w (np. A . Szemberg) podstawowymi przyczynami tego stanu rzeczy
jest k o n i e c z n o ś ć poniesienia dużych n a k ł a d ó w , posiadanie wysokiej wiedzy fachowej, zwiększone
ryzyko ekonomiczne związane z zerwaniem z tradycyjnym profilem gospodarstwa i przestawienie
się na produkcję specjalistyczną, szczególnie w warunkach ogólnej destabilizacji i źle funkcjonują
cego rynku (Pilichowski 1993, s. 41).
�12
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
13
i powiązanej z rolnictwem niż pozarolniczej . Poziom dochodów mieszkań
ców wsi był bardzo zróżnicowany (m.in. w zależności od podstawowego
źródła utrzymania rodziny) a jego wysokość bezpośrednio wpływała na po
ziom konsumpcji i strukturę wydatków. Przy tym jednak obserwowano w tym
czasie niekorzystne zjawisko wolniejszego tempa wzrostu nakładów na inwes
tycje produkcyjne w porównaniu z dochodami przeznaczanymi na konsump
cję. Z badań budżetów rodzinnych wynikało, iż przeciętna rodzina wiejska
wydawała na zaspokojenie swoich potrzeb nieco mniej (w 1989 r. - ok. 5%,
w 1986 r. - ok. 11%) niż rodzina miejska .
Ważnym elementem oceny poziomu warunków bytu w tego rodzaju bada
niach jest stopień wyposażenia gospodarstw domowych w przedmioty trwałe
go użytkowania. Świadczy on o zamożności, jest wyrazem stylu i jakości życia,
wpływa na subiektywną ocenę własnej sytuacji materialnej. Przeciętnie wiejs
kie gospodarstwa domowe były wyposażone gorzej niż miejskie w przedmioty
trwałego użytkowania, zwłaszcza w te zaliczane do wyższego standardu (kolo
rowe telewizory, automatyczne pralki, zamrażarki, sprzęt stereofoniczny, sa
mochody osobowe), chociaż i w tym przypadku wystąpiło bardzo wyraźne
zróżnicowanie w zależności od przynależności do określonej grupy społecznoekonomicznej, wielkości gospodarstwa i przeciętnego dochodu na osobę.
W latach tych odnotowano także gorsze niż w miastach warunki ludności
wiejskiej w zakresie mieszkań (dotyczyło to głównie urządzeń technicznych,
gazowniczych, centralnego ogrzewania, wodociągów, kanalizacji, telefoniza
cji), opieki lekarskiej, szkolnictwa, upowszechniania kultury, organizacji wy
poczynku (por. Warunki... 1990, s. 42-90).
Reasumując, można stwierdzić, iż w latach 80-ych nie tylko stabilizuje się
chłopska gospodarka, ale i pozycja chłopów w społeczeństwie, w którym
nadal są liczebnie silni, chociaż gorzej wykształceni, często łączący z rolnict
wem zajęcia dodatkowe. Rósł areał posiadanej ziemi, wartość środków trwa
łych, technicyzacja prac, ich umaszynowienie, przy zachowaniu znacznej auto
nomii gospodarki przejawiającej się chociażby w samofinansowaniu czy samożywieniu. Równocześnie w gospodarce chłopskiej zachodziły procesy jej powo
lnego, lecz sukcesywnego różnicowania. Obok gospodarstw rozwijających się
dynamicznie, pojawiły się odchodzące od rolnictwa, dwuzawodowe. Od po14
1 3
„Przeciętne dochody realne na 1 pracującego w rolnictwie prywatnym wzrosły w p o r ó w
naniu z 1988 r. o ok. 15% (w stosunku do 1985 r. o 38%), podczas gdy przeciętne realne
wynagrodzenie w gospodarce uspołecznionej w z r o s ł o o ok. 9% (w stosunku do 1985 r. o 23,5%)";
(Warunki...
1 4
1990, s. 6).
N a cele konsumpcyjne najwięcej przeznaczały rodziny chłopskie, które przeciętnie w 1989 r.
n a o s o b ę w y d a w a ł y miesięcznie o 17-22% więcej niż inne grupy s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e rodzin
wiejskich. Wskaźniki uzyskane w tej grupie były w y ż s z e także w p o r ó w n a n i u z miejskimi rodzina
mi pracowniczymi. R ó w n o c z e ś n i e dynamika w y d a t k ó w na ż y w n o ś ć b y ł a z a r ó w n o na wsi, jak
i w mieście w y ż s z a od wzrostu w y d a t k ó w na inne artykuły i usługi, przy tym wzrost udziału
w y d a t k ó w na ż y w n o ś ć b y ł najniższy w gospodarstwach chłopskich, najbardziej dochodowych
(Warunki...
1990, s. 8).
�13
SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU
czątku lat 80-ych znacząco zwiększały się dochody chłopów, przewyższając
inne grupy społeczeństwa. Rosły one szybciej i były wyższe niż innych grup
pracowniczych, chociaż bardziej zróżnicowane, ale utrzymujące się od lat na
podobnym poziomie. Twierdzenia zatem o postępującej polaryzacji dochodów
- jak stwierdziła Halamska - wydają się przesadne (Halamska 1991, s. 180).
Dzięki temu chłopi zaczęli dynamicznie doganiać standardy w wyposażeniu
domów a dynamika ta znacznie przekraczała występującą wśród innych grup
społecznych. Wprawdzie pozostałe wydatki konsumpcyjne kształtowały się
u nich odmiennie, wynikało to jednak głównie z powodu realizacji innych
wzorów spożycia.
Zarysowana tu w dużym skrócie charakterystyka demograficzno-ekonomiczna wsi końca lat 80-ych, wymaga równie krótkiego uzupełnienia wynikami
prowadzonych wówczas badań świadomości grupowej społeczności wiejskiej,
jej usytuowania w szerszym kontekście społeczeństwa globalnego.
W tym miejscu należy szczególnie silnie podkreślić, że na zachowania i stan
świadomości zbiorowej chłopów w okresie zapowiadającym zmiany ekonomi
czne i systemowe bezsprzecznie ogromny wpływ miały wydarzenia społecznopolityczne zachodzące w kraju od początku lat 80-ych. Wiązały się one przede
wszystkim z powstaniem „Solidarności", która spowodowała wzrost aktywi
zacji politycznej chłopów i związaną z tym polaryzację postaw .
Prowadzone przez Marię Halamska i Piotra Nowaka badania nad świado
mością mieszkańców wsi w latach 80-ych wykazały istniejący rozdźwięk mię
dzy realną, udokumentowaną w licznych opracowaniach sytuacją chłopów
w społeczeństwie, a ich własną oceną tej sytuacji (Halamska 1991, s. 115). Jak
stwierdza Halamska, chłopi tego okresu z racji cech swojego położenia społe
cznego stanowili grupę wyraźnie wyodrębniającą się. Nie świadczyło o tym
15
1 5
D o w y d a r z e ń szczególnie znaczących dla wsi należy zaliczyć: Z a k o ń c z o n e sukcesem akcje
na rzecz rejestracji pierwszego związku rolników N S Z Z R l „Solidarność" (1981 г.); wprowadzenie
sprzedaży wiązanej dającej c h ł o p o m priorytet w nabywaniu (poza kolejnością) deficytowych d ó b r
w zamian za sprzedane p ł o d y rolne (1981 г.); nowa ustawa emerytalna dla rolników (1982 г.);
zapis w Konstytucji o trwałości indywidualnych gospodarstw rolnych (1983 г.); przyjazd do kraju
p a p i e ż a (1984 г.); wybory do rad narodowych (1984 г.); zabójstwo księdza Jerzego Popiełuszki
i R o m a n a Bartoszcze (1984 г.); ujawnianie się opozycji w ruchu chłopskim (po 1986 г.). D u ż e
znaczenie i trwałość m i a ł także wykreowany przez p r o p a g a n d ę r z ą d o w ą zastępczy konflikt: wieś
- miasto, obarczający za narastające w miastach braki żywności „chomikujących" produkty rolne
c h ł o p ó w . W połączeniu z w p r o w a d z o n ą sprzedażą wiązaną przyniosło to d o ś ć trwały wzrost
n a s t r o j ó w a n t y c h ł o p s k i c h w miastach. U w s p ó ł c z e ś n i o n a wersja „kwestii chłopskiej" przeszła
w latach 1989-90 na płaszczyznę polityczną (samorządność lokalna, reprezentacja w Sejmie
i w rządzie interesów tej grupy), e k o n o m i c z n ą (narastające niezadowolenie
z polityki rolnej,
konfrontacja z działaniami protekcyjnymi wysoko rozwiniętych rolniczo krajów zachodnich) oraz
k u l t u r o w ą (poczucie braku zakorzenienia w określonym systemie wartości, potrzeba odbudowa
nia poczucia tożsamości i nawiązania do wartości trwałych i sprawdzonych). Wszystkie wymienio
ne elementy m a j ą w s p ó l n y mianownik: dążenie do odzyskania czy raczej ukształtowania na nowo
przez p o l s k ą wieś p o d m i o t o w o ś c i i autonomii. Rzeczywistość gospodarcza i polityczna po 1989 r.
odkryła nowe oblicze wsi. W i o s n ą 1992 r. odbywa się strajk rolników z „ S a m o o b r o n y " , okupują
cych gmach Ministerstwa Rolnictwa, trwają blokady d r ó g publicznych.
�14
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
głównie posiadanie i prowadzenie gospodarstwa rolnego decydujące o od
mienności zasad włączenia w społeczeństwo globalne, ale także fakt, iż nie
podzielali oni trendów występujących wówczas w społeczeństwie polskim.
Odrębność tę konstytuowały relacje między chłopami a resztą społeczeństwa
oraz procesy zachodzące wewnątrz tej grupy. Głównym rysem świadomości
zbiorowej chłopów było ich przekonanie, że w szeroki układ otaczający, jakim
jest społeczeństwo globalne, włączeni są na zasadach negatywnych... W tym
typie integracji dominuje poczucie zależności i podległości, nie zaś poczucie
współuczestnictwa i partnerstwa (Halamska 1991, s. 181). Równocześnie w ich
świadomości występowała pożądana, porządkująca stosunki z państwem zasa
da integracji pozytywnej. Chłopi chcieliby być w państwie „chciani" i przez nie
..lubiani" (Halamska 1991, s. 115). Świadczą o tym zmiany w ocenie państwa
w latach 1980-1984 oraz częstsza niż w innych grupach społecznych chęć
współpracy z władzami dla rozwiązywania lokalnych i własnych problemów,
oczekiwanie na pomoc władzy wskazujące jednocześnie na jej legitymizację.
W rzeczywistości lat 80-ych chłopi we własnym przekonaniu zmuszeni byli
do „chytrych postaw" i unikania otwartego konfliktu. To niejako „mafijne"
postrzeganie ładu panującego w świecie nie przeszkadzało im w adaptacji do
istniejącego systemu, nauczenia się zachowań i sposobów gwarantujących
sukces rozumiany jako różnica między sytuacją własnego gospodarstwa
i rodziny w przeszłości a obecną. Z rysem negatywnej integracji wiązało się
poczucie grupowego upośledzenia. Wieś, subukład w jakim żyją chłopi, po
strzegana była przez nich samych jako mniej zamożna w porównaniu z mia
stem (Halamska 1991, s. 122), które uważali za miejsce promocji społecznej,
darząc równocześnie wyraźną antypatią przedstawicieli „wyższej kadry kie
rowniczej". Porównując się z innymi grupami, zwłaszcza miejskimi, czuli się
ubożsi, mieli mniejsze możliwości zaspokajania własnych potrzeb, politycz
nego wpływu i osiągnięcia społecznego poważania, a w dodatku byli bardziej
obciążeni pracą. Maria Halamska podsumowała to stwierdzeniem, iż: W per
spektywie historycznej postrzegają siebie jako grupę wstępującą, w perspektywie
synchronicznej - upośledzoną (Halamska 1991, s. 182). Na początku lat 80-ych
w świadomości badanych chłopów zarejestrowano istniejącą od dawna wizję
rozwiniętej struktury zamożności wsi, w której obecne były różne grupy od
bardzo bogatych do bardzo biednych, przy tym ci drudzy stanowili zdecydo
waną większość (Halamska 1991, s. 142).
Ważne są w tym miejscu wyniki badań Piotra Nowaka świadomości spo
łeczności wiejskich z lat 1987 i 1991. Pozwoliły one temu autorowi wyróżnić
cztery różne sposoby pojmowania własnej grupowej tożsamości. Pierwszy z nich
- artykułowany głównie przez badanych z co najmniej średnim wykształceniem
- używający pojęcia „chłopi", operuje perspektywą roli społecznej ujętej w kon
tekście tradycyjnym. Drugi - posługujący się określeniem „gospodarze" - jest
używany w tym samym kontekście tradycyjnym, ale w perspektywie własności.
Akcentowany wyraźniej przez właścicieli gospodarstw funkcjonujących
lepiej
w ówczesnej sytuacji gospodarczej kraju. Trzeci - stosujący pojęcie „rolnicy"
�SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU
15
- wykorzystuje perspektywę roli społecznej ujętej w sposób profesjonalny. I wresz
cie czwarty - przywołując określenie „producenci" - używa perspektywy własnoś
ci, ujętej w kontekście profesjonalnym (Nowak 1993, s. 138) .
Chłopi w badaniach z połowy lat 80-ych - odmiennie niż przedstawiciele
rolnictwa uspołecznionego - wyrażali niewiarę w stabilność prochłopskiej
polityki państwa, nieufność wobec politycznych deklaracji i gwarancji kon
stytucyjnych oraz pesymizm dotyczący indywidualnego rolnictwa (Halamska
1991, s. 101). Swój status społeczny postrzegali jako zagrożony, w przyszłości
widzieli siebie jako „grupę zstępującą".
Wzrost aspiracji materialnych chłopów na początku lat 80-ych napotykał na
barierę możliwości ich zaspokojenia. W połączeniu z obawą o przyszłość rodziło
to frustrację znajdującą swój wyraz we wzroście bierności widocznej w niechęt
nym stosunku do zmian strukturalnych w rolnictwie (Halamska 1991, s. 178).
W tym stanie rzeczy chłopi, rozwijali grupową strategię obronną, przejawiającą
się chociażby w przekonaniu, iż kto działa na niekorzyść rolnictwa, działa na
niekorzyść całego społeczeństwa, co należy traktować nie jako przejaw postaw
obywatelskich, lecz wyrachowanego partykularyzmu grupowego. Innym elemen
tem tej strategii obronnej było dowartościowanie, a nawet nadwartościowanie
swojej grupy szczególnie wyraźne w ocenie własnej pracy i jej konfrontacji
z pracą w systemie społeczeństwa socjalistycznego. Jeszcze innym, konformizm
i autorytaryzm. Na podstawie elementów strategii obronnej można przyjąć, iż
chłopi tego okresu postrzegali siebie jako grupę będącą w konflikcie z otaczają
cym światem. Przejawy konfliktowości uwidaczniały się w obrazie stosunków ze
społeczeństwem globalnym, z najbliższym otoczeniem lokalnym, nasilonych
obserwacjach zróżnicowań w obrębie własnej grupy. Ogólnie jednak, mimo
zauważania podziałów społecznych, byli bliżsi wizji społeczeństwa harmonijnego
niż skonfliktowanego. W ich rozumieniu egalitaryzmu jako normy, poczucie
upośledzenia chłopów obejmowało te potrzeby, które powinny być powszechnie
w społeczeństwie egalitarnym zaspokajane, co do których nie ma społecznego
przyzwolenia na istnienie istotnych różnic (Halamska 1991, s. 126).
16
Położenie społeczne chłopów w latach 80-ych skłaniało do określenia ich
mianem „grupy pęczniejącej", czyli takiej, która umacnia swoją pozycję w zmie
niającym się społeczeństwie, jednocześnie reprodukując wewnętrzną strukturę.
Analiza stanu świadomości zbiorowej chłopów nie upoważniała do takiego
1 6
Wobec innych grup społecznych 60% badanych s t o s o w a ł o kryteria mieszane. Obraz struk
tury utrwalony w ich ś w i a d o m o ś c i był jakby dwuwymiarowy, pochodny wizji wykształconej przez
p r o p a g a n d ę ostatniego 40-lecia. Wymiar pierwszy, makrostrukturalny, zawierał przede wszystkim
utrwalone podziały: klasowo-warstwowy i s p o ł e c z n o - z a w o d o w y (rolnicy, robotnicy, inteligenci,
dla części także rządzący p a ń s t w e m ) , stanowiące podstawowe człony struktury społecsmej. Wy
miar drugi, lokalny, charakteryzował się d u ż ą r ó ż n o r o d n o ś c i ą grup w nim występujących, wyróż
nianych n a podstawie kryteriów zawodowych, społecznych, politycznych, wykonywanych funkcji
i czynności. Interesujące jest tu natomiast to, iż wymieniając inne grupy żyjące w naszym
społeczeństwie, rolnicy obok siebie jako pierwsze wymieniali dwie: r o b o t n i k ó w i inteligencję
(Nowak 1993, s. 138-139).
�16
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
stwierdzenia. Wskazywała, że jest to świadomość „grupy tymczasowej". Rów
nocześnie, jak zauważali badacze: Wydaje się, że grupa ta jak gdyby zastygła...
wytraciły swoją dynamikę dotychczasowe mechanizmy jej dekompozycji, jak
gdyby wzbierała w niej energia dla dalszych, choć może innych jej przemian
(Halamska 1991, s. 179). Tak więc między położeniem społecznym tej grupy,
a stanem jej świadomości zbiorowej rysowało się pęknięcie zaprzeczające wul
garnej wykładni tezy o „bycie kształtującym świadomość" (Halamska 1991, s. 183).
Przychylność dla programu zmian, prowadzących, ogólnie mówiąc, do
społeczeństwa otwartego, wolnego od panowania jednej partii a zdanego na
działania demokratycznych procedur i reguł wolnego rynku pochodziła w latach
80-ych z różnych kręgów społecznych. Jednakże jak, pisze Lena Kolarska-Bobińska, w okresie tym wizja przyszłego systemu i prawodawstwa dotyczącego
rozwiązań ekonomicznych budowana była raczej na podłożu pewnych akceptacji
i oczekiwań niż na realistycznych kalkulacjach. Społeczeństwo polskie w 1989 r.
łączyło swoje aspiracje i nadzieje z krajem demokratycznym o gospodarce
rynkowej i tylko nieliczni zwracali uwagę na uwarunkowania, które realizację
tych zamierzeń mogą utrudnić lub uniemożliwić (Kolarska-Bobińska 1994, s. 9).
W latach 1989-1994, które są przedmiotem rozważań autorki, doszło do
konfrontacji rzeczywistości z oczekiwaniami . Wówczas wprowadzono wiele
reform modyfikujących i adaptujących rozwiązania instytucjonalne. W ich
rezultacie społeczne akceptacje i wartości podlegały zmianom, a także wytwarzały
się warunki kreujące postawy opozycyjne. Zapoczątkowana w 1989 r. transfor
macja prezentuje się jako rezultat ścierania się poglądów między ideami,
wartościami i interesami wielu grup i kompromisami między nimi oraz rozwiąza
niami instytucjonalnymi. Systemowe zmiany rozpoczęły się po 1990 r. i zgodnie
z ich założeniami lub też nieoczekiwanie sprzecznie z nimi, nastąpiło burzenie
idealnych wyobrażeń dotyczących przyszłego systemu. Proces ten objął zarówno
elity, jak i zwykłych ludzi (tamże, s. 9-10).
17
Doświadczany przez społeczeństwo polskie przełom ustrojowy, jak pisze
Henryk Domański: po stosunkowo krótkim i niemal już zapomnianym okresie
zachłyśnięcia się wolnością i perspektywami dobrobytu - kojarzyć się zaczyna
z narastającymi, coraz gorzej znoszonymi przez wielu Polaków dolegliwościami
(Domański i in. 1993, s.143). Aprobata realnie dokonywanych zmian, po
upływie kilku lat, zaczęła koncentrować się głównie w kręgu wyższych pozio
mów uzyskiwanych dochodów.
Napięcia i zachowania kontestacyjne obserwowane w społeczeństwie pol
skim od początku lat 90-ych można starać się zrozumieć przez odwołanie się
do podłoża, głównej przyczyny dokonanej w 1989 r. zmiany. Otóż wiodącym
motywem ruchu, który doprowadził do obalenia systemu była w jego pierw
szej fazie 1980-1981 r. nie jego likwidacja, lecz korekta skondensowana w haśle:
„socjalizm tak, wypaczenia nie". Formuła ta i zawarta w niej treść była tak
1 7
K o l a r s k a - B o b i ń s k a s z c z e g ó ł o w o analizuje różne uwarunkowania, często uciekając się do
przedstawiania materiału w kategoriach konfliktu postaw, interesów, wartości grupowych.
�SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU
17
oczywista dla większości społeczeństwa, że jeszcze w szczytowym okresie krytyki
realnego soq'alizmu w roku 1987 tylko 14% respondentów z ogólnopolskich
sondaży opowiadało się za zasadniczymi zmianami ustroju. Przeważająca
natomiast większość (75%) albo dostrzegała potrzebę zmiany, albo też, widząc
nieprawidłowości, uznała, iż niektóre sprawy powinny ulec zmianie (Domański
i in. 1993, s. 164-165). Radykalizm postaw krytycznych wobec instytucji poli
tycznych i brak społecznej legitymizacji rządów komunistycznych współwystępował z postulatem korekty programu ekonomicznego, z ostrym akcentem
położonym na sprawiedliwość nagradzania, ograniczenie nieuzasadnionych przywile
jów i eliminację przejawów niejawności w życiu publicznym (Domański i in. 1993,
s. 165). Po wyborach w czerwcu 1989 r. stało się jasne, iż przestaliśmy być
obywatelami „państwa opiekuńczego". Według opinii i diagnoz zachodnich,
teraz jednostki miały swój los we własnych rękach. Czas zdaje się potwierdzać
te przypuszczenia. Jednakże odnoszą się one do innych zachowań niż te
w rozwiniętych społeczeństwach rynkowych. Reguły gry, które tam są odbie
rane jako normalne, chociaż niekiedy przykre, dla przeciętnego mieszkańca
naszego kraju są zaskoczeniem, budzą sprzeciw . Zwłaszcza zagrożenie bezrobo
ciem i niepewność zatrudnienia, związana z tym niestabilność perspektyw życiowych
oraz wzrastające poczucie braku kontroli nad losem własnym i swojej rodziny,
wpływają na samoocenę różnych grup społecznych (Domański i in. 1993, s. 165).
Potwierdzają tę opinię sondaże przeprowadzone w 1992 r. przez CBOS. Peł
nym poparciem natomiast (według tychże badań) cieszyła się zasada pełnego
zatrudnienia i partycypacja pracowników w zarządzaniu przedsiębiorstwem
oraz postulat wprowadzenia kontroli państwa nad cenami, co wskazuje na
wyraźny przejaw społecznych reminiscencji do dawnego, jakby się zdawało, ładu
etatowo-egalitarnego.
Można przyjąć, że trudny i złożony proces transformacji z gospodarki
centralnie planowanej do gospodarki rynkowej rozpoczął się dla wsi i rolnic
twa już w połowie 1981 r. Wówczas to objęto reformą gospodarczą, opierającą
się na trzech „ S " (samodzielność, samorządność, samofinansowanie się)
PGR-y i RSP-y oraz wprowadzono zasadę równości wszystkich sektorów
w rolnictwie. Głównym miernikiem oceny poszczególnych gospodarstw rol
nych stała się ich efektywność ekonomiczna . Właściwy proces transformacji
18
19
1 8
Jak twierdzi Elżbieta Tarkowska, na podstawie b a d a ń kultury w s p ó ł c z e s n e g o społeczeństwa
polskiego z perspektywy temporalnej, cechą charakterystyczną ś w i a d o m o ś c i społecznej P o l a k ó w
w d ł u ż s z y m przedziale czasu jest orientacja prezentystyczna przy bardzo zredukowanym
czasowym, tak w kierunku przeszłości,
jak i przyszłości.
horyzoncie
Polacy żyją w „kulturze teraźniejszości" ze
wszystkimi konsekwencjami tej sytuacji w różnych dziedzinach życia społecznego, a w i ę c po
zbawionej przyszłości. Z w i ą z a n a jest z tym n a t y c h m i a s t o w o ś ć , której efektem jest niecierpliwość,
oczekiwanie b e z z w ł o c z n y c h skutków, a zatem p o d a t n o ś ć na rozwiązania magiczne, s k ł o n n o ś ć do
„wiary w cuda", elementy utopijne (Tarkowska 1993, s. 99).
1 9
Ocena ta j e d n a k ż e była niezwykle trudna ze względu n a deformacje rynku wynikające
przede wszystkim z utrzymania cen u r z ę d o w y c h i regulowanych na produkty rolne oraz d u ż e
dotacje do rolniczych ś r o d k ó w produkcji.
�18
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
wsi i rolnictwa nastąpił jednak dopiero w połowie 1989 r. wraz z uwolnieniem
cen na produkty rolne, cofnięciem dotacji do produkcji rolnej i środków
produkcji. W 1990r. natomiast, od chwili wprowadzenia w życie tzw. planu
Balcerowicza, rolnictwo zostało w pełni podporządkowane jednolitym dla
całej gospodarki narodowej regułom liberalnej polityki gospodarczej, co zapo
czątkowało radykalny proces jego transformacji . Panowała w tym czasie
powszechna opinia, iż wieś i rolnictwo przejdą przez ten proces zdecydowanie
lepiej i łatwiej niż pozostałe działy gospodarki narodowej. Formułowano
nawet tezę, że rolnictwo może być lokomotywą napędową całej gospodarki
narodowej. Wywodzono ją z takich głównych przesłanek jak:
20
- dominacja w rolnictwie gospodarstw indywidualnych ze swej istoty mniej
podporządkowanych centralnemu i nakazowo-rozdzielczemu zarządzaniu;
- wsześniejsze od pozostałych działów gospodarki narodowej urynkowie
nie rolnictwa;
- mniejsze uzależnienie produkcji rolniczej, jej jakości od zapóźnienia
technicznego;
- znaczne ustabilizowanie i pewność rynku zbytu na produkty rolnospożywcze (Dzun 1993, s. 38-39).
Dostosowywanie się do warunków gospodarki rynkowej trwa na wsi już od
kilku lat. W okresie 1990-1991 rolnictwo było w pełni podporządkowane
rygorom rynkowo zorientowanej transformacji całej gospodarki narodowej.
Jednakże od wiosny 1992 r. rozpoczęło się pewne odchodzenie od zasad tej
polityki. Od tego czasu zaczęto coraz szerzej wprowadzać do polityki rolnej
mechanizmy interwencjonizmu państwowego, sprowadzające się w większości do
ochrony interesów rolników a przede wszystkim ich dochodów. Wywoływały one
sprzeciw pozostałych grup społecznych (np. spełniane żądania chłopów dotyczące
minimalnych cen żywności czy ustanowienie ochronnych barier celnych były i są
sprzeczne z interesami mieszkańców miast dążących do ich obniżki) a także
utrudniały osiągnięcie konsensusu między rozmaitymi ugrupowaniami i partiami
na płaszczyźnie parlamentarnej w zakresie wytyczania jednolitej polityki rozwoju
gospodarczego kraju (Domański i in. 1993, s. 147). Po kilku latach możemy na
podstawie badań stwierdzić duże zróżnicowanie regionalne (także w obrębie
regionów oraz poszczególnych wsi) pod względem stopnia ekonomicznego
zaawansowania wsi i rolnictwa w budowie nowych stosunków rynkowych
i społecznych. Zależy ono od przyjętych przez chłopów strategii produkcyjnych
2 0
Reforma ekonomiczna Balcerowicza - obok innych s k u t k ó w - s p o w o d o w a ł a spadek siły
walut zachodnich (dolara, marki, funta), a przy tym pociągnęła za sobą wzrost cen wielu t o w a r ó w
i u s ł u g do poziomu ś w i a t o w e g o . R ó w n o c z e ś n i e p o w s t a ł y w kraju sprzyjające warunki szybkiego
awansu materialnego o s ó b przedsiębiorczych, bez ryzyka emigracji zarobkowej. Strategia po
s t ę p o w a n i a z lat 70-ych, polegająca na przywożeniu do kraju zarobionych za granicą pieniędzy
i przeznaczania ich n a w y ż s z y poziom życia i konsumpcji (dzięki różnicy k u r s ó w dewizowych),
przestała b y ć zatem atrakcyjna. Stan ten oczywiście rodził wiele d y l e m a t ó w różnej natury (Posern-Zieliński 1996 s. 134-135). W przypadku wsi nie był to tylko zarobek ale i także r o z ł a d o w a n i e
ukrytego bezrobocia, które po powstrzymaniu emigracji tym dotkliwiej wieś odczuła.
�19
SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU
wobec własnych gospodarstw, ale również w dużej mierze od pomysłu i aktyw
ności władz lokalnych oraz różnego typu służb doradczych.
Pierwszy okres przemian systemowych na wsi charakteryzuje się zachwia
niem poczucia bezpieczeństwa ekonomicznego. Spadek dochodowości powo
duje stres, uczucie zagrożenia w zakresie zaspokajania potrzeb podstawowych.
Brak kapitału i kredytów, trudności ze składowaniem i sprzedażą produktów,
narzucane przez polityków i wysokich funkcjonariuszy państwowych impor
towane rozwiązania i strategie modernizacji natrafiają na opór ludzi związa
nych z rolnictwem. W ich opiniach i postawach narastają tendencje egalitarne
(Beskid 1993, s. 23-24). Wiele spośród podejmowanych i realizowanych prze
kształceń ocenianych jest przez wieś w kategoriach sprawiedliwości społecznej.
Dominuje poczucie niezasłużenie „niesprawiedliwego losu", rozgoryczenia,
odnotowywana jest widoczna bierność.
21
Przeprowadzone przez CBOS w 1992 r. badania opinii rolników indywidual
nych na temat ich oceny aktualnej sytuacji w kraju, w rolnictwie i własnych
gospodarstwach, przystosowania się ich do warunków gospodarki rynkowej
i związanej z nimi przebudowy systemu ekonomicznego dały kilka niezwykle
interesujących wyników. Na szczególną uwagę zasługują m.in. takie konstataqe:
- Obawa wobec reform prorynkowych. Brak poparcia dla prowadzonej
polityki rolnej, która - zdaniem zdecydowanej większości - prowadzi do upadku
gospodarstw. Połowa badanych rolników opowiadała się za koniecznością
poszukiwania przez Polskę „trzeciej drogi". Jednocześnie akceptacja kapitalizmu
jako modelu gospodarki była wśród nich trzy razy częstsza niż socjalizmu;
- Świadomości wad strukturalnych polskiego rolnictwa, które - jak za
znaczano - wymaga przekształceń, towarzyszył opór wobec poniesienia kosz
tów społecznych wiążących się z tą przebudową;
- Mimo niekorzystnej oceny sytuacji w rolnictwie, licząca się część chło
pów podejmowała inwestycje proprodukcyjne. W zdecydowanej większości nie
powodowały one zadłużenia gospodarstw. Tendencją dominującą było też
powiększanie obszaru posiadanej ziemi, a nie jego zmniejszanie.
- Około 1/3 - 1/4 badanych reagowała na zmiany warunków wyborem
strategii aktywnego poszukiwania nowych sposobów gospodarowania; blisko
połowa realizowała strategię przeczekania, nie wprowadzając żadnych zmian
w gospodarstwach; około 10-15% rolników realizowała strategię wycofywa
nia się z gospodarowania. Reakcje aktywne charakterystyczne były dla osób
z większych gospodarstw, wycofywanie się - dla najmniejszych a także renci
stów i emerytów;
2 1
W 1991 r. dochody gospodarstw chłopskich wobec pracowniczych kształtowały się jak
0,9:1, w pierwszym kwartale 1992 r. natomiast jak 0,7:1. W latach 1989-1991 nastąpił t e ż
w gospodarstwach chłopskich 35% spadek spożycia realnego, który w gospodarstwach pracow
niczych kształtował się n a poziomie 15%. R ó w n o c z e ś n i e jednak w tym samym okresie obniżenie
w y d a t k ó w na ż y w n o ś ć w gospodarstwach pracowniczych (mierzone w e d ł u g prawa Engla) wynio
sło o 6,6 p.p., a w chłopskich o 1 p.p., co wskazuje na drastyczny spadek w y d a t k ó w na ż y w n o ś ć
w gospodarstwach pracowniczych (Milic-Czerniak 1993, s. 25).
�20
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
- Zdaniem większości, w kraju brakowało instytucji dobrze służących wsi
i rolnictwu, reprezentujących ich interesy. Działanie partii chłopskich nie
miało aprobaty ponad połowy badanych rolników. Ugrupowaniem chłopskim
o zdecydowanie największym poparciu było PSL.
- Dokonujące się w kraju zmiany nie poprawiły (według badanych) funk
cjonowania instytucji i organizacji sfery społeczno-ekonomicznego otoczenia
rolnictwa, a sami zainteresowani nie widzieli możliwości własnego na to
wpływu (Rosner 1993 s. 204-205).
Procesy dostosowawcze w infrastrukturze wsi, związane z nowym syste
mem, gospodarką rynkową i rozwojem samorządności lokalnej, oparte są na
odmiennych regulacjach prawnych, organizacyjnych i finansowych. Przebie
gają one w warunkach szoku ekonomicznego oraz rozpadu ukształtowanych
w obrębie gospodarki nakazowo-rozdzielczej struktur instytucjonalno-organizacyjnych, tworzących system (cele, środki, instrumenty) wprawdzie niedosko
nały, ale jednak system. Ulega on obecnie szybszemu rozkładowi niż tempo
budowania nowych struktur. Zmiany w organizacji i finansowaniu infrastruk
tury społecznej są głębsze niż w infrastrukturze technicznej. Ta pierwsza
znajduje się w szczególnie trudnej sytuacji, a jej placówki likwidowane są
najczęściej. Występuje wyraźna degradaq'a oświaty, służby zdrowia, bibliotek,
kin, zwłaszcza w gminach biednych. Infrastruktura techniczna natomiast wy
kazywała ciągły, choć powolny postęp (Ostrowski 1993, s. 62).
Uderzające fakty rozbudowy na wsi małych firm rodzinnych i indywidual
nych są w przeważającej mierze wynikiem inicjatywy osób prywatnych anga
żujących w nie własne środki finansowe. W dalszej perspektywie jednak roz
wój przedsiębiorczości zależy od zdolności wyzwolenia i zdynamizowania sił
ekonomicznych przez działania lokalne. Aktywizacja gospodarcza wsi jest
konieczna z uwagi na jej ogólne zacofanie ekonomiczne i infrastrukturalne,
nieefektywne przestarzałe technologie oparte na pracy ręcznej. Przeprowa
dzone analizy jednoznacznie wykazują, iż mała wydajność pracy jest przy
czyną niskich dochodów, a dalej frustracji. Brak kwalifikowanej siły roboczej
(nadal panuje model samowystarczalnego chłopa potrafiącego samemu zrobić
wszystko), kapitału, niedorozwój infrastruktury, nadmiernie rozdrobniona
struktura agrarna, znaczące bezrobocie utajone i otwarte, wynikające z utraty
pracy przez dotychczas zarobkujących dodatkowo, a także niesprawny system
instytucji wiejskich, itd. wszystko to wskazuje na kosztowny, trudny i długo
trwały proces przekształcania polskiej wsi.
Na podstawie wyników ostatnich badań Augustyn Woś stwierdza, iż rol
nictwo polskie stanęło wobec dwu, do pewnego stopnia sprzecznych ze sobą
konieczności. Pierwszą jest pokonanie bariery niskiej efektywności oraz zmia
na wewnętrzna polegająca na głębokiej reformie strukturalnej (łącznie ze
strukturą agrarną i strukturą aparatu wytwórczego). Dokonać się to może
tylko przez selektywnie działający rynek. Z drugiej jednak strony rynek
ten deprecjonuje ekonomicznie cały sektor rolny, ponieważ, jak się okazuje,
jest on słabym partnerem. Równolegle z tym rynek deprecjonuje słabszych
�21
SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU
rolników, rodzi u nich poczucie zagrożenia, opór, frustracje. Te czynniki
destrukcyjne mogą skutecznie niszczyć efekty tendencji wzrostowych.
Stajemy zatem w obliczu sytuacji, w której rolnictwo z uwagi na swoje
długookresowe interesy musi pokonać barierę niskiej efektywności, co wyma
ga ostrej konkurencji i selekcji wewnątrz tego sektora. Jednakże właśnie to
natrafia na opór społeczny, ponieważ jest sprzeczne z interesami licznych grup
chłopów. Jest to jedna z mutacji znanego w ekonomii konfliktu między
interesami długo- i krótkookresowymi. Konfliktu tego nie można rozstrzygnąć
metodą albo... albo. Jest to bowiem proces społeczny wymagający wielo
kierunkowych rozwiązań oraz licznych kompromisów stanowiących domenę
polityków (Woś 1993, s. 10-11).
Podstawą polskiego rolnictwa jest rodzinna własność rolna (chłopska go
spodarka rodzinna). W okresie państwowego socjalizmu była ona najpoważ
niejszą enklawą względnie niezależnej gospodarki a zarazem bazą istnienia
poważnej siły społecznej. Doktrynalnie skazana na powolną eliminację,
w chwilach kryzysów politycznych i społecznych uzyskiwała pewne konce
sje. Obecnie znajduje się ona w stadium procesu przechodzenia od układu,
w którym dominowała ideologia marksistowska do układu, w którym zaczyna
obowiązywać neoliberalny wariant ideologii i doktryny ekonomicznej . Prio
rytetowe zatem jest pytanie jak, dostosuje się ona do nowych wymogów, jak
odnajdzie się w systemie gospodarki rynkowej?
Według Gorlacha i Seręgi, istotne jest w tym przypadku ustalenie skali
pozostałości państwowego socjalizmu zarówno w sferze świadomości, jak
i mechanizmach funkcjonowania gospodarki rodzinnej. Które z tych czyn
ników mogą hamować, a które sprzyjać formowaniu się nowego układu
społeczno-ekonomicznego ?
Najsurowszymi krytykami nowej polityki ekonomicznej i finansowej państwa
są obecnie przywódcy organizacji rolniczych. Podejmują ten wątek publicyści
formułując pogląd, iż wieś w okresie państwowego socjalizmu została przyzwy
czajona do w miarę stabilnej sytuacji ekonomicznej, tanich środków produkcji
i zbytu na wszystkie produkty. Zbliżone stanowisko zajmują także socjologowie
(np. Mokrzycki 1990) postrzegający chłopów jako grupę, która w sposób
spektakularny, podobnie jak pracownicy wielkich i upadających zakładów
przemysłowych, przeciwstawia się wprowadzaniu nowego ładu ekonomicznego.
Gorlach i Seręga uważają, iż pogląd ten oparty jest na fałszywych przesłankach.
Analogicznie zachowują się farmerzy w krajach zachodnich, co wypada tłuma
czyć raczej specyfiką rodzinnego gospodarstwa rolnego, charakterem jego
produkcji i sposobem organizacji, bardzo uwrażliwionych na sytuację rynkową,
22
23
1 2
2 3
Problemy te stały się przedmiotem r o z w a ż a ń Krzysztofa Gorlacha i Zygmunta Seręgi (1991).
Kwestie te badacze ci rozpatrują w kontekście wielokierunkowej analizy struktury agrarnej,
poziomu mechanizacji i tendencji do samowystarczalności technicznej gospodarstw, wewnętrz
nego mechanizmu funkcjonowania gospodarstwa rodzinnego zasadzającego się na trzech typach
jedności: pracy wykonawczej, koordynacyjnej i koncepcyjnej; działalności produkcyjnej i sposobu
życia; funkcji produkcyjnych i konsumpcyjnych (Gorlach, Seręga 1991, s. 101-102).
�22
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
posunięcia rządu, reagujących natychmiast na zagrożenia poziomu życia rodzin.
Funkcjonowanie gospodarstw rodzinnych i reakcje ich właścicieli należałoby
widzieć właśnie z takiej perspektywy przyszłościowej. Gospodarstwo rodzinne
jest bardzo delikatną strukturą, różnorako reagującą na fakty ekonomiczne
i polityczne. Wymaga to od twórców ram i zasad nowego porządku ekonomicz
nego przemyślanych i czytelnych dla właścicieli działań.
Gorlach i Seręga stawiają hipotezę o różnych drogach przeobrażeń go
spodarstw chłopskich. Wysuwają ją na podstawie analizy zmian tego segmen
tu gospodarki rolnej, którą odnoszą do teoretycznych propozycji wyjaśnia
nia oraz dynamiki przekształceń zawartych we współczesnych koncepcjach ,
dotyczących gospodarstwa rodzinnego, będących wynikiem rozpoznania
przeobrażeń gospodarstw chłopskich pod wpływem procesów modernizacji
(Gorlach, Seręga 1993, s. 22). Generalnie, współczesne rodzinne gospodarstwa
rolne, zachowując niektóre cechy gospodarstw chłopskich (rodzinny charakter
własności i siły roboczej) posiadają równocześnie wiele cech przedsiębiorstwa
kapitalistycznego (orientacja na rynek, stosowanie osiągnięć nauki, korzysta
nie z doradztwa fachowego, motyw zysku). Inaczej mówiąc, wykazują raczej
„ducha przedsiębiorczości" niż „ducha przetrwania". Autorzy ci zwracają
uwagę na strukturę agrarną gospodarki rodzinnej, która po okresie „zamroże
nia" w systemie komunistycznym, ustabilizowała się przeciętnie na poziomie
kilkuhektarowych gospodarstw. Obecnie, zgodnie z mechanizmami rynkowy
mi, przekształcenia struktury agrarnej winny iść w kierunku zmniejszania się
liczby gospodarstw, zaniku gospodarstw średnich o niewykształconym profilu
produkcji oraz wzrostu odsetka największych, wyraźnie ukierunkowanych
produkcyjnie. Oznacza to także uruchamianie wszelkich rezerw w potencjale
zawodowym rodziny chłopskiej oraz poszukiwanie nowych form aktyw
ności wykorzystujących rolnicze i pozarolnicze zasoby produkcyjne rodzin
nego gospodarstwa rolnego.
24
Przewidywane przez Gorlacha i Seręgę najbardziej typowe zachowania
właścicieli rodzinnych gospodarstw wobec koniecznych zmian strukturalnych
i odmiennych uwarunkowań będą ogniskować się wokół trzech opcji.
Pierwsza, określana jako farmeryzacja polskiego rolnictwa, polegałaby na
strategii efektywnego wykorzystywania wszelkich rodzajów sił adaptacyjnych,
2 4
Koncepcje współczesne posługujące się pojęciem „ g o s p o d a r s t w a rodzinnego", to teorie
d o t y c z ą c e struktury i dynamiki gospodarki chłopskiej. N a l e ż ą do nich europejskie koncepcje na
temat c h ł o p s t w a i ich gospodarki (np. Mendrasa czy Shanina), antropologiczne teorie gospodarki
chłopskiej, amerykańska antropologia kulturowa (w ramach nurtu „peasant studies"), europejska
antropologia ekonomiczna oraz p o g l ą d y na temat funkcjonowania rodzinnych gospodarstw
w rozwiniętych krajach zachodnich (koncepcje brytyjskie: np. Marsden i Whatmore oraz amery
kańskie: Friedmann, M a n n , Dickinson, Mooney, Bartlett, McMichael, Buttel, Gilbert i inni). D o
koncepcji klasycznych natomiast należy teoria marksistowska (zarówno w wydaniu M a r k s a
i Engelsa, jak i ich k o n t y n u a t o r ó w , głównie Kautskiego i w mniejszym stopniu Lenina i rosyjskich
tzw. m a r k s i s t ó w agrarnych z lat 20-30-tych). Zaliczyć tu wypada także rosyjską szkołę „orga
nizacji i produkcji"
z jej najbardziej znanym przedstawicielem Czajanowem oraz koncepcję
rozwoju kapitalizmu Webera.
�SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU
23
które kierowałyby ich na racjonalność formalną, wzmacniając zarazem reali
zację działań tymi wartościami o charakterze nieekonomicznym, które z samo
dzielności i poczucia bycia „na swoim" czynią rzeczywiste narzędzie panowania
nad własnością... zdolność do wykorzystania posiadanego potencjału produkcyj
nego (tamże, s. 23). W strategii tej świadomość rynkowych reguł gry byłaby
większa, wiązałaby się bowiem z uznaniem dla zmniejszenia i ograniczenia
form interwencjonizmu państwowego. Wycofanie się państwa z ingerencji
w gospodarkę rolną eliminowałoby gospodarstwa mniejsze, prowadzone tra
dycyjnie, redukowało zatrudnienie w rolnictwie. Procesy koncentracji ziemi
zostałyby wzmocnione a zatrudnienie siły roboczej znacznie elastyczniejsze.
Rodzinne gospodarstwa rolne powiększając areał upraw, poziom mechaniza
cji, udział kredytów oraz elastycznie wykorzystując pracę własną i najemną
będą stanowiły ramy dla realizacji „ducha przedsiębiorczości". Ich celem
nadrzędnym będzie natomiast wzrost efektywności gospodarowania i produk
cji, (tamże, s. 24).
Opcja druga, określana mianem „skansenizacji" polskiego rolnictwa ro
dzinnego, zasadzałaby się na obronie chłopskiego stanu posiadania, w wielu
przypadkach nawet za wszelką cenę, bez względu na wymogi racjonalności
ekonomicznej. Jej podstawą jest świadomość „sił adaptacyjnych" gospodarki
rodzinnej, która w ograniczonym zakresie staje się czynnikiem mobilizacji
aktywności a odwoływanie się do niektórych z tych własności i cech, jakie stwa
rza rodzinny system wytwórczości w rolnictwie, przybierać może swoistą formę
rytualizacji. Strategia prowadzenia gospodarstwa jest najczęściej podporząd
kowana myśleniu w kategoriach „ducha przetrwania". U podstaw działania
zaznacza się silnie orientacja na wartości nieekonomiczne bardzo często zdefinio
wane tradycyjnie (tamże, s. 24).
Rosnące poczucie uzależnienia będzie silnie artykułowane potrzebą inter
wencji państwa za wszelką cenę i w odniesieniu do wszystkich (tamże, s. 24).
m.in. drogą tanich kredytów, umożenia zadłużenia, obrony własnego rynku,
utrzymania cen preferencyjnych, opieki socjalnej etc. Opcję tę utrwalać będzie
główna własność określająca „siły adaptacyjne" wytwórczości rodzinnej w rol
nictwie a mianowicie jedność funkcji produkcyjnej i konsumpcyjnej. W wyni
ku wzrastającego uzależnienia i przymusu obrony własnego gospodarstwa
nastąpi ograniczenie konsumpcji (zgodnie z opisaną przez Czajanowa zasadą
równowagi). Niższy poziom dochodów rolniczych może rekompensować za
trudnienie pozarolnicze. Jednakże nieliczne źródła zarobkowe na miejscu i siła
oddziaływania „ducha przetrwania" sprawią, iż strategię tę będzie cechować
tradycyjne pojęcie pracowitości (opartej na wysiłku fizycznym) i niechęć
do nierolniczego wykorzystania poszczególnych czynników wytwórczych. Jej
efekt dalszy to rezygnacja z tej formy aktywności zawodowej, likwidacja części
gospodarstw lub poprzez kreowanie postawy przetrwania naturalne wzmoc
nienie stagnacyjnych form produkcji.
Opcja trzecia zasadza się na próbach podejmowania wyzwań konsumentów
i budowania rodzinnego rolnictwa ekologicznego. Jej realizacja wymagałaby
�24
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
w krótkim czasie działań dokształcających w zakresie funkcjonowania takich
gospodarstw, ich reżimu technologicznego, stosowanych technik produkcji,
a także wyeliminowania poczucia niepewności co do efektów produkcji i rezul
tatów finansowych, nauczenia się podejmowania ryzyka. Zwiększone ryzyko
i koszty pracy wymagałyby umiarkowanej interwencji państwa promującej
średnie i niewielkie gospodarstwa zdolne wytwarzać produkty wysokiej jakości,
konkurencyjne wobec standardowych i masowych. Z kolei producenci ci,
odpowiadając na formy pomocy państwa, winni zwiększyć swoją aktywność
i myślenie w kategoriach „ducha przedsiębiorczości". Strategia działania tej
części gospodarstw rodzinnych musi w konsekwencji polegać na odrzuceniu
dotychczasowych zasad gospodarowania i istotnej reorientacji wzorów po
stępowania. Przyniesie to funkcjonalne wykorzystanie pewnych właściwości
gospodarki rodzinnej, zwłaszcza w zakresie siły roboczej, odmienność kryteriów
oceny efektywności gospodarowania, utrwali postawy odpowiedzialności, zasad
moralnych i etyki pracy (tamże, s. 25). Korzyścią dla państwa byłoby natomiast
w tym przypadku ograniczenie bezrobocia na wsi i związanych z nim zjawisk
napięcia, a także uniknięcie poziomu industrializacji i komercjalizacji, jaki
cechuje rolnictwo krajów zachodnich. Autorzy proponują określenie tej opcji
jako „trzeciej drogi", polegającej na rozwoju sektora gospodarczego, który
bez powielania wzorów zachodnich będzie w stanie wytwarzać konkurencyjne
nie tylko na rynku krajowym produkty.
Realizacja któregokolwiek z nakreślonych scenariuszy rozwojowych pol
skiego rolnictwa rodzinnego zależy od wielu czynników. Wśród nich istotne są
nie tylko obiektywne, ekonomiczne uwarunkowania i możliwości, ale i decyzje
polityczne, a także wola samych chłopów i ich rodzin.
Relacje rolnictwo rodzinne - gospodarka narodowa próbowano określać
różnymi terminami („pozytywnej stymulacji", „represyjnej tolerancji", „za
pomnienia") zawsze jednak podkreślano ich charakter szczególny, odmienny
od relacji innych działów z gospodarką narodową, o czym decydowała włas
ność i praca rodziny. Obecnie gospodarstwo rodzinne nie funkcjonuje już
według chłopskiej logiki, której zasadą było osiągnięcie równowagi między
wielkością, intensywnością i uciążliwością pracy rodziny a satysfakcją pozio
mu konsumpcji. Celem gospodarowania stają się - szczególnie ważne przy
gospodarce rynkowej - dochód i dążenie do maksymalizacji efektów w stosun
ku do zasobów gospodarstwa. Nie wydaje się jednak, aby były to jedyne
kryteria regulujące działalność gospodarstw rodzinnych. One bowiem pełnią
także inne, odmienne niż przedsiębiorstwo role, a mechanizmy ich funk
cjonowania nie dają się zredukować wyłącznie do ekonomicznych. Kontekst
ekonomiczny wprawdzie przesądza i określa „kształt zasady naczelnej" funk
cjonowania gospodarstwa rodzinnego, nie mniej jednak równie ważny jest tu
„zapomniany" kontekst kulturowy. System wartości wsi, jej swoista obyczajo
wość, stanowiące o kulturowej odrębności chłopów determinowały i kształ
towały w równym stopniu, co czynniki ekonomiczne specyficzne relacje mię
dzy społecznością chłopską a społeczeństwem globalnym.
�SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU
25
Procesy związane z transformacją ustrojową stawiają przed wsią polską
nowe problemy i zadania wobec całego społeczeństwa, szczególnie istotne
w okresie gwałtownych jego przemian. Ochrona środowiska naturalnego,
produkcja zdrowej żywności, konieczność tzw. wielofunkcyjnego rozwoju etc.
pozostaje w dużej mierze w sferze świadomości społecznej. Troska ludności
wiejskiej o środowisko naturalne winna być efektem adekwatnej wiedzy i ocze
kiwanych (pochodnych) ewentualnych korzyści materialnych oraz przyswoje
nia sobie odpowiednich wartości. Uczestnictwo w wielofunkcyjnym rozwoju
wsi wymaga nie tylko zasobów finansowych (własnych lub z kredytów) ale
także odpowiedniego etosu pracy stawiającego wyżej np. pracę od wygody
korzystania z zasiłku dla bezrobotnych. Sprawy te dotyczą świadomości
i systemu wartości ludności wiejskiej, jej poszanowania określonych norm
moralnych (Kaczor-Pańków 1993, s. 141-142).
Transformacje układu społeczno-ekonomicznego zmieniają funkcjonalność
dotyczących go systemów światopoglądowych w odniesieniu do praktyki „ma
terialnej" , ogólniej całokształtu praktyki społecznej. Powoduje to rozluźnienie
aprobowanych postaw wobec respektowanego dotąd systemu wartości, ograni
czając jego realizację... Aktualne przemiany społeczne wzmacniają pozycję
,,przyziemnego" światopoglądu konsumpcyjnego, którego ekspandowanie odno
towują badacze i publicyści od lat 1970-tych w okresie „realnego socjalizmu"...
Wysuwa on jako najwyższą wartość godną realizowania w praktyce życiowej
gromadzenie dóbr i konsumowanie ich w kręgu rodziny... Uogólniona konsump
cja staje się więc tu wartością nadrzędną, ostatecznym celem życiowym (Grad
1996, s. 30).
Dążenie do osiągania i gromadzenia dóbr materialnych wyzwala indywi
dualną aktywność „przedsiębiorczość" w sferze gospodarczej i praktyce spo
łecznej. Towarzyszy temu zachwianie dotychczasowych norm zachowania
i systemów wartości, pojawienie się w ich miejsce nowych. Faktyczna dezinte
gracja obowiązujących norm społecznych prowadzi do odmiennych kwalifika
cji obyczajowo-moralnych sposobów dochodzenia do pożądanych dóbr. Zja
wiska tego rodzaju uważane są za nieuchronne i typowe dla wszystkich
okresów przejściowych w procesie przebudowy społeczeństwa.
Na podstawie przeprowadzonych badań wiemy, iż deklarowane przez
chłopów przywiązanie do tradycji i przestrzeganie głoszonych przez kościół
norm moralnych dość często jest tylko werbalne. Chęć uczestnictwa w sacrum
i hołdowaniu tradycji w zderzeniu z trudnościami życia codziennego stymuluje
wzmocnienie wartości pragmatycznych. Stawia to wieś wobec konieczności
poznania innych niż dotychczasowe treści tzw. nowoczesności i dokonania
wyboru takich wartości, które będą w zgodzie z jej poczuciem moralności.
W istniejącej sytuacji determinuje to realna pozycja ekonomiczna. Wybór
wartości (podobnie jak stylu życia) może być bowiem dokonany dopiero
w momencie osiągnięcia określonego minimum egzystencji. Badania empirycz
ne wskazują na to, że nie należy przesadzać w optymizmie, iż wartości moral
ne są w stanie przezwyciężyć tę tendencję (Kaczor-Pańków 1993, s. 150-151).
�26
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
PIERWSZE OCENY PRZEBIEGU I KONSEKWENCJI
TRANSFORMACJI USTROJOWEJ W PERSPEKTYWIE BADAWCZEJ
Równoczesna zmiana systemu politycznego i gospodarczego po 1989 r. jest
przeobrażeniem głębokim. Można wobec niego zastosować sformułowaną
przez Tadeusza Łepkowskiego definicję rewolucji społecznej i politycznej jako:
przyspieszonej, dyskontynuacyjnej zmiany polityczno-ustrojowej, gospodarczo-społecznej, własnościowej i kulturowo-mentalnej (Łepkowski 1990, s. 4). Mieści
się ono także w określeniu rewolucji systemowej Zygmunta Baumana, której
zadaniem, według tego autora, jest rozmontowanie dotychczasowego systemu
i zbudowanie czegoś na jego miejsce. Zmianą systemową jest bowiem wprowa
dzenie demokracji parlamentarnej (w miejsce „socjalistycznej") oraz wolnego
rynku (w miejsce gospodarki planowej). Bez względu na obserwowaną siłę
ciążenia dawnego systemu (np. nie wszystkie przedsiębiorstwa sprywatyzowano,
a elity polityczne są bezpośrednimi spadkobiercami nomenkleatury) inna jest nie
tylko retoryka, ale i reguły działania .
2S
Dokonaną rewolucję systemową (w sumie bezkrwawą) należało bliżej
określić. W nauce i publicystyce zaczęto stosować terminy mające oddać jej
szczególny, a zarazem gruntowny charakter: zmiana ustroju, przejście, trans
formacja, w których etymologii zawarte jest już przemieszczenie z jednego
stanu w inny . Stanem docelowym są realizowane wzory rozwiniętych krajów
zachodnich. Postkomunistyczne społeczeństwa przekształcić się mają w demo
kratyczne, ich gospodarka w wolnorynkową, a ludzie w konsumentów. Prawi
dłowy przebieg transformacji zapewnią eksperci i patronat międzynarodowych
instytucji. Wprawdzie model ten budzi wiele zastrzeżeń zarówno z punktu
widzenia idealizacji wzorca zachodniego (który ma np. swoje odmiany afry
kańskie czy latynoskie), jak też i dlatego, że prawie nie uwzględnia roli tradycji
26
2 5
Bauman w y o d r ę b n i a t a k ż e drugą kategorię rewolucji: polityczną, która pociąga
w sposobie, w jaki styl rządzenia
politycznego wpływa
na zarządzany
zmiany
politycznie system
społeczny
(cyt. za Buchowski 1996c, s. 3).
2 6
Jednym z podstawowych t e r m i n ó w u ż y w a n y c h w dyskusji o transformacji w Europie
Ś r o d k o w e j i Wschodniej jest „przejście", postrzegane jako
dwoma nieporównywalnymi
nywalnych
koncepcjach
porządkami
własności
czas przemieszczania
społeczno-ekonomicznymi
się
opartymi na dwóch
pomiędzy
nieporów
(Conte, Giordano 1966, s. 78). W e d ł u g Zbigniewa Jasiewicza,
termin transformacja winien b y ć zarezerwowany dla tych przekształceń, co do których
w miarę choćby jasna koncepcja punktu wyjścia
kierunkowym.
Może
dotyczyć
części
ujmowana
w terminach szczegółowych...
podkreślić
całościowy
mujących
następnie
kratycznego"
i dojścia.
lub aspektu całości
Określenia
charakter zmian, rozpoczętych
jego
całość:
Transformacja jest zatem
,,od socjalizmu
spoleczno-kulturowej
„transformacja
w jakiejś
do gospodarki
i wówczas
systemowa" używamy
dziedzinie życia
rynkowej
istnieje
przekształceniem
bywa
chcąc
społecznego
i obej
i społeczeństwa
demo
(Jasiewicz 1996, s. 68). Zdaniem M i c h a ł a Buchowskiego należy z a c h o w a ć scep
tycyzm wobec pojęcia transformacji ustrojowej. Wprawdzie po upadku komunizmu w Europie
Ś r o d k o w e j przeobrażają się warunki ekonomiczne i działania prawne w wielu sferach życia, to
jednak sama zmiana nie jest czymś w y j ą t k o w y m . Zachodzi ona stale, chociaż zmienia się jej
kontekst i treść. W i e ś polska jest tu dobrym przykładem, bowiem nawet w okresie komunizmu
były r ó ż n e warunki działania w rolnictwie.
�SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU
27
historycznych i kulturowych społeczeństwa, którego transformacja dotyczy,
jednakże określenie transformacja oddaje dość dobrze zakres szczególnych
zmian dokonujących się obecnie.
Nie istnieje teoria ekonomiczna i społeczna mogąca stanowić konstrukcję
wyjaśniającą mechanizm przejścia z gospodarki planowej do rynkowej i po
zwalająca z pełnym zrozumieniem obserwować dynamikę procesu transfor
macji ku społeczeństwu obywatelskiemu. Andrzej Rychard pisał, iż: Nie mamy
teorii społeczeństwa w okresie transformacji, nie mamy też w istocie teorii samej
transformacji. Tę lukę wypełniają niekiedy ideologiczne wizje i interpretacje
dokonujących się przemian (Rychard 1993, s. 5).
Centralnym założeniem paradygmatu badawczego było przekonanie o ist
nieniu czegoś takiego jak transition to democracy, a zadaniem nauk społecz
nych studiowanie jak społeczeństwo i jego instytucje zbliżają się do tego
wzoru. Ostatnie dyskusje, wykazują ograniczoność tego paradygmatu, postu
lowane są analizy samego okresu przejściowego bez założeń dokąd to „przej
ście" prowadzi, wskazywanie, iż nie jest on „niesystemowym chaosem", lecz
przeciwnie, ma własną dynamikę i logikę następujących po sobie faz (Rychard
1993, s. 6). Transformację współtworzą reakcje i zachowania społeczne. Jej
kierunek jest natomiast często odległy od normatywnego wzoru rozumianego
jako „przejście do rynku i demokracji".
Początkowa popularność koncepcji transition to democracy brała się zapew
ne z przeświadczenia, że upadek komunizmu stworzy dość szybko nowy
system. Zapomniano jakby o elementarnej różnicy między upadkiem starego
i tworzeniem nowego (tamże, s. 7), że inne siły społeczne zaangażowane są
w oba procesy, że inna jest ich logika. Przekonanie, iż komunizm był tylko
zewnętrzną powłoką, po usunięciu której w sposób niejako automatyczny
wyzwolą się ukryte dotąd pod nią naturalne siły i skłonności społeczeństwa,
leżało zapewne u podstaw tego myślenia. Dziś wiemy już, że tak się nie stało.
Komunizm był nie tylko systemem narzuconym, ale wytworzył własną dyna
mikę i wrósł w społeczeństwo, a jego odrzucenie dało początek okresowi
post-komunistycznemu, bardziej skomplikowanemu niż tylko eklektyczna kom
pilacja elementów tzw. „dziedzictwa komunistycznego" z nowymi. Odrzuceniu
ram paradygmatu transition to democracy towarzyszy krytyka poglądu, iż
logika okresu postkomunistycznego zasadza się na prostym zderzeniu starego
z nowym. Połączenie tych elementów daje niekiedy nową jakość. Postkomunizm ma własne mechanizmy reprodukcji i rozwoju, jest zatem do pewnego
stopnia systemem, którego przyszły kształt trudno jest w obecnym czasie
przewidzieć. Rychard uważa, iż podejście transition to democracy, sprowadzają
ce się do stwierdzenia, że „stare zanikło, a nowe jeszcze się nie pojawiło",
zgodnie z którym w okresie transformacji mamy do czynienia albo z dziedzic
twem starego, albo systemowym chaosem, albo z kombinacją jednego i drugie
go, jest fundamentalną pomyłką, polegającą na myleniu chaosu z nowymi
zróżnicowaniami. Stąd konieczność wyjścia poza ramy tego paradygmatu
(Rychard 1993, s. 19-20). Istota transformacji polega na tym, iż dzieje się ona
�28
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
w dużym stopniu na poziomie lokalnym, rządzi nią często dynamika i logika
mikroukładów i lokalności, dlatego też nie ma jednej transformacji. Społecz
ne zachowania, strategie, sposoby pełnienia ról zachodzące w skali mikro
są procesami, które współtworzą ostatecznie ład społeczny i instytucjonalny
na poziomie makro i określają rzeczywisty kierunek transformacji. Poznawczo
uzasadnione jest zatem zbieranie faktów i analiza elementarnych zdarzeń
społecznych bez przesądzania o kształcie całości, na którą składają się te
elementy (tamże, s. 5).
Przedstawienie różnorodnych form „radzenia sobie" przez społeczeństwo
z transformacją, zebranie jak największej liczby informacji o stosowanych
strategiach, zachowaniach jednostek, grup i instytucji na tym etapie poznania jest
więc sprawą szczególnie istotną. Społeczeństwo zmienia się zawsze, zmieniało się
także w okresie komunizmu, stąd też bardzo potrzebne i użyteczne w identyfiko
waniu i interpretowaniu tych nowych procesów są obserwacje typu case studies .
Obok toczących się dyskusji prowadzone są empiryczne badania zachowań
społecznych, które wciąż weryfikują podejścia do przedmiotu poznania. Zmie
niająca się polska rzeczywistość jest opisywana z różnych punktów widzenia,
poddawana oglądowi różnych orientacji teoretycznych. Charakterystyczne tu
są zwłaszcza dwa stanowiska: a) perspektywa społeczeństwa obywatelskiego;
b) socjologiczne teorie anomii. Są to nie tylko odmienne, przeciwstawne
podejścia, ale także odnoszą się one do innych zjawisk, a w ich ramach inaczej
interpretuje się rzeczywistość społeczną i kierunek zachodzących zmian.
W przypadku pierwszej orientacji nacisk badawczy położony jest na różno
rodne formy aktywności oddolnej, przedsiębiorczość, procesy demokratyzacji,
czyli na te obszary życia społecznego, które są oceniane jako pozytywne i pożąda
ne. Podstawę stanowią tu założenia, że nie tylko jest to sfera zjawisk bardzo
ważnych dla przyszłego kształtu społeczeństwa polskiego, ale że w dniu dzisiejszym
to one decydują o istotnych cechach tego społeczeństwa (Tarkowska 1993, s. 87).
Nurt drugi nawiązuje do propozycji Stefana Nowaka dotyczącej badania
społeczeństwa polskiego lat 80-ych z perspektywy teorii anomii. Badania
ukazujące różne formy patologii społecznej koncentrują się na zjawiskach
ocenianych negatywnie, będących dziedzictwem realnego socjalizmu i efektem
sytuacji kryzysowej (np. deformacje więzi społecznej, zjawiska apatii czy pesy
mizmu społecznego). Ten obszar poznawczy oceniany jest jako istotny dla
funkcjonowania społeczeństwa polskiego obecnie i w przyszłości. Oba te nurty
21
2 7
O badanie mniejszych struktur społecznych a p e l o w a ł a wcześniej M a r i a Wieruszewska,
uważając, że i m ś r o d o w i s k o społeczne jest mniejsze, tym bogatsze treściowo, p o n i e w a ż ramy
kontekstu kulturowego tworzy w nim bliższy życiu zespół wartości. Wartości te są nasycone
elementem osobowym przez co m a j ą szczególne znamię - autentyczność. W wielkich strukturach
typu p a ń s t w a kontekst kulturowy wyznaczony jest wspólną historią, przynależnością
do jednolitego
obszaru językowego,
wspólnego terytorium i wyraża się w określonej symbolice narodowej (hymn,
godło, barwy narodowe), [...] na ogól węższy jest w tych strukturach zakres treści stanowiących
sumę
wspólnych
idei, interesów,
uczuć jego podmiotów,
niż to ma miejsce w strukturach
mniejszych,
bliższych życiu codziennemu (Wieruszewska 1986, s. 154).
�SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E P R Z E Ł O M U
29
interpretacji zdominowały zainteresowania badaczy transformacji systemowej.
Zwraca natomiast uwagę nieobecność w tych analizach oceny kulturowego
wymiaru przemian, brak spojrzenia na zmieniającą się rzeczywistość społeczną
z punktu widzenia procesów i zjawisk kultury, z natury swej będących zjawis
kami „długiego trwania", przebiegających wolniej i zazwyczaj mniej widocz
nych na powierzchni życia zbiorowego.
Transformacja zachodzi w społeczeństwie i kulturze uformowanych przez
dotychczasowy bieg historii. W teraźniejszości następuje zderzenie ukształ
towanych w przeszłości doświadczeń, wzorów, norm z nową sytuacją i jej
wymaganiami. Konstatacja ta jednoznacznie zwraca się w stronę niedocenia
nego przedtem antropologicznego spojrzenia na zachodzące procesy. Złożo
ność sytuacji, analiza jej kontekstu, odwołanie się do kultury i jej mechaniz
mów (tworzonych i czynnie zmienianych przez ludzi) jest polem dla badań
antropologicznych (Buchowski 1996b, s. 15-25). Interpretacja antropologicz
na opiera się na tym co robią i mówią ludzie działający w konkretnej sytuacji
kulturowej. Fakty lokujące jednostki w wymyślonych za biurkiem przedziałach
społecznych są sprawdzane i krytykowane z perspektywy obserwowanych dzia
łań. Antropolog odsłania w ten sposób nie tylko ideologiczny charakter kultury,
mechanizmów, za pomocą których steruje ona ludźmi i czyni, że świat podziałów
społecznych jawi się jako „naturalny", ale także analogiczny status konstrukcji
badawczych (Buchowski 1996a, s. 103).
Odwoływanie się do wielu cech kulturowych tworzonych i podzielanych
przez uczestników wydarzeń jest podstawą tej samoświadomości. Mają one
tym samym status konstruktów kulturowych, które współokreślają relacje
między ludźmi, klasyfikowanie poszczególnych jednostek, sposób odnoszenia
się do nich w sytuacjach codziennych. Zachowania są efektem wpojonych
przez kulturę wzorów postępowania. Życie społeczne to dynamiczne relacje
między ludźmi formowanymi przez kulturę i czynnie ją kształtującymi.
Człowiek, autor i uczestnik zachodzących procesów, główny czynnik zmian
jest zarazem ich przedmiotem. Musi zatem przystosować się do przeobrażającego
się kontekstu strukturalnego, którego był inicjatorem i sprawcą. Tworzy on
historię, którą obecnie odczuwa jako czas wyjątkowego przyspieszenia. Co zatem
myśli, jakie postawy zajmuje wobec zmian swojego środowiska życiowego; to, że
kultura motywuje i warunkuje jego działania jest podstawowym przedmiotem
badań antropologicznych. Poznanie ludzkich reakcji na zachodzące przekształce
nia, stanowiące część dokonującego się procesu a równocześnie kształtującego
codzienne życie ludzi uwikłanych w procesy społeczne jest żywotnym wyzwaniem
dla antropologów. Przy badaniu postaw i myślenia członków społeczeństwa
w okresie transformacji ustrojowej konieczne jest wzięcie pod uwagę kontekstu
strukturalnego, a więc warunków ekonomicznych, społecznych i politycznych,
w jakich ci ludzie żyją. Od nich bowiem zależą zróżnicowane reakcje wynikające
m.in. z uplasowania jednostek w spontanicznie formującym się systemie społecz
nym. Zachowania adaptacyjne w zmieniającej się sytuacji są określone przez
dotychczasową pozycję jednostki, odwołują się do jej wzorców kulturowych
�30
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
i obowiązujących w danej grupie kanonów postępowania. Podlegają one
jednocześnie stałym modyfikaq'om w praktyce społecznej i przez tę praktykę
wciąż wpływają na zmianę relacji społecznych. Przyjmowane strategie przetrwania
stanowią mechanizm obronny tak całej społeczności, jak i jej segmentów czy
poszczególnych osób w obliczu niezależnych od nich bezpośrednio czynników
strukturalnych (szerzej na ten temat patrz: Buchowski 1996a; 1996b). W bada
niach zależności między kulturą a społeczeństwem nie można pominąć wagi
zróżnicowań społecznych i ich historycznej złożoności. Należy spojrzeć
na kulturę jako na współzależny od systemu społecznego układ, który nie tylko
tę strukturę społeczną odzwierciedla, lecz także ją modeluje, zarówno przez jej
wzmacnianie jak i podważanie. Efektem tego jest przysłowiowa już historyczna
ciągłość i zmiana ludzkich kultur (Buchowski 1996b, s. 65-66).
Prawdopodobnie zmiany zachodzące na skutek załamania się systemu
komunistycznego będą miały również odbicie w odrębnych nurtach teoretycz
nych. Powstanie syntetycznej teorii uogólniającej ten epokowy proces obec
nych przemian jest kwestią czasu. Zanim to jednak nastąpi pragnę skoncen
trować się na, moim zdaniem, niezwykle cennej propozycji badawczej nawią
zującej do podejścia antropologicznego, przedstawionej przez Piotra Sztompkę
(1994). Zdaniem tego autora, wymóg wstępnej chociażby orientacji w wy
stępującym chaosie zdarzeń skłania do sięgnięcia po już istniejące narzędzia
teoretyczne umożliwiające zrozumienie przełomu i następującej po nim trans
formacji. Wiele z tego, co się dzieje można zinterpretować przy pomocy
zastanych pojęć i modeli, wkomponować w wypracowane schematy teoretycz
ne. Zweryfikować je przez badania empiryczne, czyli sprawdzić wysunięte
hipotezy przez ich zastosowanie. Dla przykładu lata 1980-1989, okres „heroiczno-romantyczny", można wyjaśniać m.in. za pomocą takich teorii jak:
teoria zachowania zbiorowego i ruchów społecznych, alienacji i relatywnej
deprywacji, legitymizacji i delegitymizacji władzy, equilibrium i disequilibrium
systemów. Rok 1989, okres „euforyczny", ujawnił wiele mechanizmów dają
cych skomentować się przez wypracowane koncepcje rewolucji czy porewolucyjnej anomii. Największe trudności w interpretacji teoretycznej nastręcza
okres ostatni - radykalnej transformacji ustrojowej po 1989 r. Poczuciu zagu
bienia w gąszczu wydarzeń towarzyszy daleko idąca dezorientacja koncepcyj
na. Przeżywamy wciąż „syndrom niespodzianki", zaskoczenia, zdziwienia,
zagadki. Dotyczy on chociażby takich kwestii jak niespodziewane bariery, na
jakie trafia transformacja, jej powolniejszy niż zakładano na początku prze
bieg, deklarowane zadowolenie z dokonanych przemian tylko przez nieliczne
grupy społeczne, czy wreszcie niepojęte zachowanie społeczeństwa, które
w wieloletnich zmaganiach odsuwało komunistów od władzy, a obecnie ko
rzystając z demokratycznej wolności oddaje im jej część z powrotem.
Według Sztompki, współczesna humanistyka nie jest zupełnie bezsilna
także wobec tych zjawisk. Uważa on, iż istnieją teorie soqologiczne posiadające
duży potencjał wyjaśniający wobec dokonującego się przejścia międzyustrojowego
(Sztompka 1994, s. 11). Istotne znaczenie ma dla niego mniej znana tradycja
�SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU
31
teoretyczna, zwracająca uwagę na zmiany kulturowe i cywilizacyjne. Jej reprezen
tantami są Alexis de Tocqueville, Norbert Elias, Pierre Bourdie, Robert Bellah,
Jeffrey Aleksander. Nie należą oni wprawdzie do jednego nurtu teoretycznego, to
jednak w różny sposób, wychodząc z różnych przesłanek, przyczyniają się do
ukształtowania nowej perspektywy w analizie zmian społecznych: koncentracji na
poziomie najgłębszych kodów kulturowych, symboli, reguł, wzorów i schematów
myślenia i działania (Sztompka 1994, s. 12). Waga ich inspiracji w zrozumieniu
transformacji postkomunistycznej wynika, jak pisze Sztompka, z przekonania, iż
mamy tu do czynienia ze zmianą na najgłębszym, fundamentalnym poziomie życia
społecznego, z wielkim przełomem kulturowo-cywilizacyjnym... postrzegam toczące
się zdarzenia jako powolne wyłanianie się cywilizacji postkomunistycznej, swoistej
syntezy dawnych i najnowszych tradycji, uwarunkowań wewnętrznych, lokalnych
i wpływów zewnętrznych, globalnych (Sztompka 1994, s. 12).
Centralny dla dokonujących się przemian poziom kulturowo cywilizacyjny
można obserwować na różnych płaszczyznach. Na płaszczyźnie behawioralnej
- patrzeć co ludzie robią, rejestrować nowe formy zachowań (np. ludzie
zaczynają coś sprzedawać na ulicznych stolikach, potem otwierają nowe skle
py, stoją w kolejkach do biur maklerskich, inaczej się ubierają, co innego
czytają, oglądają inne filmy, gdzie indziej jeżdżą na wakacje, kupują inne
prezenty itp.) Na płaszczyźnie psychologicznej - pytać, co ludzie myślą, badać
ścieranie się „mentalności socjalistycznej", przyzwyczajeń i odruchów „homo
sovieticus" (dynamikę postaw, motywacji przekonań, światopoglądów, ste
reotypów, wizji przyszłości itd.) z orientacją prozachodnią, rynkową, demo
kratyczną, pluralistyczną. Płaszczyzna trzecia, najgłębsza, bezpośrednio nieobserwowalna. Jej badanie wymaga skupienia uwagi na wnioskach wysu
wanych z zachowań, poglądów (z tego co ludzie robią i myślą). Mieszczą się
tu zastane, wspólne dla zbiorowości i wywierające presję wobec poszczegól
nych jednostek wzory, schematy, reguły, kody - dotyczące działania i myślenia
(Sztompka 1994, s. 13). Emil Durkheim określiłby ten poziom jako fakty
społeczne sui generis". Według Sztompki, jest to właśnie ów poziom kulturowo-cywilizacyjny, dziedzina najmocniejszych a zarazem najbardziej odpornych na
zmiany determinant życia zbiorowego (Sztompka 1994, s.13).
Kultura czy cywilizacja jest tworem ludzi. Nawarstwionym przez pokole
nia i skumulowanym wyrazem życia zbiorowego, zapisem społecznych do
świadczeń. Jej trwałość i moc zależą od tego na ile doświadczenia te są
wspólne dla całej grapy. Wspólne konteksty kulturotwórcze mogą mieć różny
zasięg. W swoich rozważaniach Sztompka uwypukla cztery z tych kontekstów.
a) narodowy, kształtujący własne tradycje kulturowe od momentu, gdy
państwo narodowe stało się formą zbiorowej egzystencji;
b) regionalny, kształtujący odrębne rysy kulturowe w Europie Środkowej
w wyniku jej swoistości geograficznej, geopolitycznej, demograficznej, gospo
darczej, politycznej;
c) globalny, doprowadzający do daleko idącej uniformizacji treści kulturo
wych w skali całego świata, dzięki nowoczesnej technice i środkom przekazu.
�32
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
Te trzy konteksty Sztompka uważa za najważniejsze, ale - jak zastrzega
- dla dziejów, kultury i cywilizacji krajów Europy Wschodniej i Środkowej
miał ogromną moc oddziaływania także kontekst czwarty, a mianowicie pań
stwo komunistyczne.
Swoisty kontekst kulturotwórczy, syndrom kulturowy i cywilizacyjny bloku
komunistycznego, tworzyły wspólne instytucje polityczne, prawne i ekonomicz
ne, formuły ideologiczne i światopoglądowe. Fakt narzucenia wzoru z zewnątrz
nie zmniejszał jego potężnej presji. Wszystkie społeczeństwa tych krajów wypra
cowały własne sposoby jego adaptacji, a różnice wynikały z odmiennej siły
oddziaływania trzech pierwszych kontekstów kulturotwórczych i ich wzajemnej
niepowtarzalnej interferencji. Wpływ kultury bloku był doniosły i trwały mimo
różnych czynników hamujących wynikających z wzorów kulturowych poszcze
gólnych społeczeństw nim objętych. Głównym, chociaż nie w pełni zamierzo
nym efektem tego wpływu było wytworzenie się w społeczeństwach socjalistycz
nych charakterystycznej „niekompetencji cywilizacyjnej", która zjednej strony
rozsadziła system komunistyczny od wewnątrz, z drugiej wciąż zagraża powo
dzeniu przemian prorynkowych i prodemokratycznych. „Niekompetencja cywi
lizacyjna" jest odwrotnością „kompetencji cywilizacyjnej", na którą składają się
głęboko zakorzenione nawyki, odruchy, umiejętności niezbędne do korzystania
z instytucji, form organizacyjnych, sposobów życia, urządzeń technicznych
powstałych w obrębie nowoczesnej cywilizacji przemysłowej, w jej zachodnim
wariancie. Można je określić jako zdolność do bezrefleksyjnego, nieomal
automatycznego korzystania z trzech centralnych struktur nowoczesnych społe
czeństw zachodnich: rynku kapitalistycznego, demokratycznego systemu poli
tycznego i otwartego obiegu intelektualnego i artystycznego.
W roku 1989 nastąpiła radykalna zmiana całego kontekstu instytucjonal
nego, organizacyjnego i ideologicznego. Funkcjonalny imperatyw nowego sys
temu ekonomicznego, politycznego i kulturalnego opartego na rynku, demo
kracji i pluralizmie wyłonił potrzebę kompetencji cywilizacyjnej. Równocześ
nie na tym najgłębszym poziomie podstawowej tkanki kulturowo-cywilizacyjnej dały znać o sobie przejawy cywilizacyjnej niekompetencji odziedziczone po
dawnym systemie. Ujawniły się trwałe i najbardziej oporne na zmiany symp
tomy patologii. Głęboko zakorzenione, sprzeczne z wymogami nowych cza
sów dziedzictwo realnego socjalizmu przejawia największy stopień inercji, za
którą kryją się blokady i bariery postkomunistycznej transformacji.
Hipoteza o centralnym znaczeniu aspektu cywilizacyjno-kulturowego i diag
noza niekompetencji cywilizacyjnej wymaga naukowego uzasadnienia. Wyni
kają stąd postulaty badawcze. Po pierwsze, badania empiryczne należy skie
rować na aspekty kulturowo-cywilizacyjne dokonującej się transformacji. Wy
odrębnić i zidentyfikować różne przejawy niekompetencji cywilizacyjnej i usta
lić ich dystrybucję w różnych grupach zawodowych, warstwowych, genera
cyjnych, a następnie stwierdzić, które z tych grup wyzwalają się najszybciej,
które wolniej spod wpływu tej kulturowo-cywilizacyjnej patologii (Sztompka
1994, s. 16-17).
�SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E P R Z E Ł O M U
33
Zrozumienie mechanizmu dynamiki kulturowo-cywilizacyjnej wymaga od
wołania się do teorii. Sztompka proponuje w tym zakresie oparcie się (poza
teoriami ogólnymi) m.in. na:
1) teorii dziedziczenia tradycji, pozwalającej wyjaśniać ponadpokoleniową
trwałość i inercję wzorów kultury;
2) teorii dyfuzji kulturowej, która zezwoli uchwycić drogi i procesy prze
pływu wzorów kulturowo-cywilizacyjnych z Zachodu, mechanizmy ich filtro
wania i selektywnej recepcji;
3) teorii kultury globalnej, która pokaże rolę mass mediów, telekomunika
cji, ruchu osobowego w rozprzestrzenianiu kompetencji cywilizacyjnej;
4) teorii charakteru narodowego, zinterpretowanej historycznie (nie metafizycznie),pozwalającej zrozumieć różnice w zakresie i tempie transformacji
cywilizacyjno-kulturowej między różnymi społeczeństwami poddanymi tej sa
mej presji bloku komunistycznego;
5) teorii tożsamości społecznej, rzucającej światło na proces odchodzenia
od kolektywizmu ku indywidualizmowi, przy równoczesnym odradzaniu się
lojalności plemiennych, etnicznych czy narodowych w nowych postaciach
(Sztompka 1994, s. 17).
Procesy związane z transformacją systemową postawiły badaczy kultury
wobec konieczności wypracowania nowych sposobów analizy rzeczywistości
postkomunistycznej. Na gruncie antropologii i socjologii kultury obserwuje
się szerszą tendencję, której istota polega na kulturyzacji teorii społecznej, na
zmianie statusu i charakteru analiz szeroko rozumianych kulturowych aspek
tów życia społecznego, zmierzającą w stronę uznania ich determinującej roli
zarówno na płaszczyźnie teoretycznej, jak i metateoretycznej. Tendencja ta jest
silnie osadzona w myśli intelektualnej związanej z tzw. przełomem postmoder
nistycznym (Kempny 1993, s. 291).
W ostatnich latach zetknięcie modernizm contra postmodernizm w kulturze
staje się punktem zwrotnym w spojrzeniu na istniejąca rzeczywistość i sposób jej
interpretacji. Ustępuje XIX-wieczny paradygmat zmian społecznych, zasadzający
się na idei koniecznych „praw historii", kierunkowego rozwoju i nieodwracal
nego postępu. Ich miejsce powoli zajmuje wizja konstruowanej przez społeczne
podmioty historii wielokierunkowej, dopuszczającej zwroty wstecz, często przypad
kowej i nieprzewidywalnej (Sztompka 1994, s.10). Trwa gruntowne przewartościowywanie spraw najbardziej fundamentalnych dla życia jednostek i społeczeństw.
Pojawiają się nowe, metaforyczne pojęcia: rozdroża, przełomu, krawędzi epok,
dla zilustrowania miejsca, w którym znalazło się wiele społeczeństw. W central
nym nurcie dyskusji teoretycznych mieszczą się wszystkie napięcia między
humanistyczną a technokratyczną wizją zmian, między industrialnym i postindustrialnym typem społeczeństwa, a także między modernizmem a postmoderniz
mem jako formacją cywilizacyjno-kulturową. Jesteśmy świadkami rozwiewania
się mitów, iluzji, doktryn, stylów myślenia, kierunków rozwoju. We współczesnej
antropologii kultura przestała oznaczać mechanizm zapewniający stabilność
systemu społecznego stając się natomiast czynnikiem generującym zmianę poprzez
�34
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
posiadaną zdolność do artykułowania w pewnych warunkach konkurencyjnych
wizji kulturowych światów (Kempny 1993, s. 293).
Nowe konfiguracje myśli społecznej polegają na odchodzeniu od analogii
społecznych czerpanych z procesów fizycznych i sięganiu po te z zakresu analizy
form symbolicznych (metafory „gry", „dramatu", „tekstu złożonego z zacho
wań"). Mają one oczywiście następstwa dotyczące zarówno kwestii metod, jak
i celów tych nauk. Towarzyszy temu rysująca się wyraźnie we współczesnej
humanistyce tendenqa do kwestionowania rzeczywistości przedmiotowej. Ogól
nie można powiedzieć, że postmodernizm oznacza m.in. destrukcję kluczowej,
wręcz konstytutywnej dla teorii socjologicznej, kategorii: „społeczeństwa".
Równocześnie zatem i sama „kultura", przy tak odmiennym sposobie myślenia
0 rzeczywistości społecznej, zyskuje nową postać. Ten nowy rodzaj pojmowania
kultury ze swej istoty przeciwstawny jest idei „obiektywnej" kultury jako czegoś
podzielanego przez pewną zbiorowość (czyli tradycyjnie rozumiane społeczeństwo),
której członkowie cechują się podobnym wyposażeniem kulturowym. Najogólniej
mówiąc, stanowisko takie wyraża właśnie formułowaną z pozycji ponowoczesności
krytykę pojmowania kultury jako „podzielanej wiedzy", „norm", czy „publicznych
zachowań", proponując jako alternatywę dla „kulturowego holizmu" wizję kultury
wewnętrznie niejednorodnej, stanowiącej zlepek heterogenicznych czy wręcz konku
rencyjnych form czyli praktyk i zasobów kulturowych (Kempny 1993, s. 299).
Głównymi kategoriami denotującymi kulturę są tu pojęcia „hybrydyzacji",
„decentracji", „dekonstrukcji", „lokalności", wiedzy kulturowej itp. Z tej
perspektywy kultury jawią się zawsze jako hybrydy odcinające się od tradycji
kulturowej, jak i ponownie nawiązujące do niektórych jej wątków. Potrzeba
analizy kulturowej nie wynika jedynie z tezy, iż „postmodernizacja" oznacza
dokonującą się współcześnie ekspansję kultury na wszystkie dziedziny zjawisk
społecznych. Równie ważny jest moment narodzin i umocnienie się odmiennego
niż w przypadku modernistycznego projektu nauki, ethosu (pojmowanego tak
jak „eidos" G. Batesona), który oznacza podstawową orientację emocjonalną
cechującą daną kulturę. Emocjonalne wzory idą tu w parze z procesami
intelektualnymi charakteryzującymi współczesne nauki społeczne. Kwestionowa
nie wyrosłych z oświeceniowej myśli europejskiej, dominujących trendów rozwoju
jako jednokierunkowego procesu raq'onalizaqi, laicyzaqi, desakraüzaq'i, detradyq'onalizaq'i, zmienia i rehabilituje tradycję, ów nieusuwalny składnik ludzkiej
kondycji, skłania do wnikliwej i bezstronnej analizy podłoża kultury wsi.
Z nieporozumień na temat roli tradycji, różnych treści przypisywanych
temu pojęciu, wysuwano niekiedy absurdalne twierdzenia o opozycji tradycji
1 postępu (Wieruszewska 1992, s. 8-9). Ostatnie refleksje społeczne coraz
częściej i wyraźniej wskazują na wagę problemu trwania i konieczność badaw
czą do poszukiwania ostatecznego podłoża wszystkich zjawisk „struktury".
Perspektywa „krótkiego trwania", zdarzeniowa, musi znaleźć uzupełnienie w per
spektywie „długiego trwania". Poszukiwanie zaś tego, co stabilizuje i nadaje
ciągłość porządkowi społecznemu oznacza konieczność odejścia od analizy najbar
dziej efektownych, spektakularnych przejawów politycznych i zwrócenia uwagi na
�SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E PRZEŁOMU
35
zjawiska podlegające wolniejszym cyklom rozwojowym — systemom kulturowym
(Bukraba-Rylska 1992, s. 136).
Studia zachodnie, a także krajowe badania etnograficzne, już ponad 20 lat
temu wskazywały jednoznacznie na to, iż wzorce życia społecznego determinowa
ne są u swoich najgłębszych podstaw właśnie przez kulturę, a nie ekonomię.
Marginesowe traktowanie spraw wsi, zwłaszcza w myśli marksistowskiej, wynika
ło z założeń, że nie chłopi, ale robotnicy stanowią siłę napędową zmian. Chłopi
mieli być skazani na powolne zanikanie. Stąd prymat miasta nad wsią, przemysłu
nad rolnictwem, ukształtował się nie tylko w świadomości polityków, lecz także
rzutował na interpretacje naukowe. Gospodarstwo wiejskie, zwłaszcza indywi
dualne, chłopskie, stawało się symbolem zacofania, ciemnoty i prymitywizmu.
Przewartościowanie tego poglądu dokonuje się dopiero od niedawna, powoli.
Jeszcze 30 lat temu dość częste były wypowiedzi, iż podtrzymanie odrębnoś
ci kulturalnej wsi jest ahistoryczną bzdurą, działaniem konserwatywnym, spo
łeczeństwa industrialne całego świata cechuje bowiem unifikacja kultury, likwi
dacja różnic środowiskowych i regionalnych. Doktryna industrializmu i urbanizmu odrzuciła struktury wiejsko-rolnicze jako wzory alternatywnego sposobu
życia. Nie doceniała ona rozwoju integralnego, zrównoważonego wzrostu,
wartości ekologicznych, poszanowania cech odrębności kulturowej, więzi mię
dzyludzkich, różnorodności i jakości jako potencjału życia prawdziwie twórcze
go i bogatego (Wieruszewska 1993a, s. 196). W koncepcjach rozwoju bez
„aktora społecznego", a więc człowieka jako świadomego i wolnego podmiotu
współtworzącego warunki swej egzystencji w świecie, nie było miejsca na pro
blematykę podmiotowości, tożsamości, wartości, jakości życia (Wieruszewska
1993c, s. 260). Obecnie wiele wskazuje na to, iż zbliżamy się do takiego
rozumienia tożsamości kulturowej, która w byciu sobą i trosce o własną
odrębność, prawo do poszanowania swojego dziedzictwa, nie widzi zagrożenia
dla wartości uniwersalnych, lecz właśnie je wspiera. W refleksji nad modelem
rozwoju wsi zaczyna wychodzić się od wsi, jej własnej kultury jako wartości
autotelicznych, a nie od miasta i kultury urbanistycznej. Świat życia i kultury
ukształtowany w środowiskach przyrodniczych opartych na ziemi i jej rytmie
biologicznym jest bowiem wprawdzie odrębny, ale równoprawny z innymi. Nie
musi rozwijać się i modernizować według wzorów narzuconych. Zachowanie,
obrona (niekiedy odbudowa) wartości wiejsko-chłopskich ma poza tym walor
pozytywnego zróżnicowania kultury narodowej i jej wzbogacenia (Jagiełło-Łysiowa 1992, s. 51). Sprzeciw zaczynają budzić podejścia, charakterystyczne
dla lat 60-ych, budujące diagnozy społeczne na podstawie wyodrębnionych
aspektów życia społecznego, wspieranych głównie materiałami liczbowymi,
mającymi dokumentować przełamanie profilu kulturowego modelu wiejsko-chłopskiego na model kultury zurbanizowanej czy też szybko urbanizującej się.
Maria Wieruszewska widzi ich źródła zjednej strony w tęsknocie współczes
nych za wartościami silnej i bezpośredniej więzi społecznej, z drugiej w wewnętrz
nych przemianach nauki, jej założeń metodologicznych i metod badawczych.
Polega to najogólniej na dążeniu do ujęć interdyscyplinarnych i kierowaniu
�36
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
refleksji w stronę społeczności zachowujących podstawowe cechy wspólnoty
i bezpośredniość relacji: człowiek - środowisko, człowiek - człowiek (Wieruszew
ska 1992c, s. 181-182). Dzieje się to z różnych powodów, ale najważniejsze są tu:
kryzys energetyczny (lat 70-ych), który ujawnił kres możliwości rozwoju opartego
na dotychczasowej strategii wzrostu gospodarczego, ekstensywnej industrializacji,
urbanizacji i gigantomanii inwestycyjnej; recesja w gospodarce i bezrobocie,
utrudniające przejście do miast; poszukiwanie technologii na ludzką miarę;
upowszechnianie świadomości, iż dobrobyt materialny nie daje pożądanego sensu
w życiu, nie gwarantuje automatycznie zwiększenia możliwości samorealizacyjnych; przeobrażenia kultury współczesnej w kierunku standaryzacji twórczości,
uczestnictwa kulturalnego, wzorów konsumpcji, rozrywki, aspiracji, wartości
i obyczajów dokonujące się kosztem eliminacji kultur regionalnych i narodowych.
Odrodzenie zainteresowań wsią wkomponowne jest we współczesne ten
dencje humanistyczne. Kwestionowanie trendów wyrosłych z oświeceniowej
myśli europejskiej (jednokierunkowego procesu racjonalizacji, laicyzacji, desakralizacji, detradycjonalizacji) zmienia również nastawienie do wsi. Skłania
do wnikliwej analizy podłoża jej kultury, jej systemów pojęciowych, mechaniz
mów, filozofii życia. W socjologii wsi pojawiają się prace świadczące o akty
wizacji spółdzielczości, samorządu lokalnego, odnowie więzi społecznej jako
więzi silnej, rzeczywistej, łączącej cechy wspólnoty i organizacji zdolnej tym
samym przeciwstawić się anomii, patologii i wyobcowaniu społecznemu. Ten
szczególny rodzaj więzi daje szanse dalszego rozwoju wsi, a wynikający stąd
nowy paradygmat badawczy zakłada respektowanie trzech zasad: efektyw
ności ekonomicznej, zdrowia ekologicznego i wartości przetrwania, inaczej
mówiąc, zharmonizowania sfery przyrodniczej i kulturowej z interesami eko
nomicznymi (Wieruszewska 1993a, s. 195). Procesy cywilizacyjno-kulturowe
stymulują wzmożone zainteresowanie przemianami świadomości, orientację
na inne wartości, które nie straciły swej atrakcyjności, lecz wydają się koniecz
ne dla ochrony ludzkiej kondycji w dobie rewolucji naukowo-technicznej
(Wieruszewska 1991, s. 97). Jednym z czołowych problemów teoretycznych
i praktycznych stają się tu społeczeństwa ruralne jako źródła odrodzenia
współczesnej cywilizacji przemysłowej oraz rewitalizacja środowisk rustykalnych.
Refleksja socjologiczna nad wsią i rolnictwem zwraca się ku problemom
zachowania i wykorzystania nieprzemijających, uniwersalnych wartości kultu
rowych społeczeństw chłopskich w procesach „uczłowieczenia" cywilizacji prze
mysłowej . Obecnie na Zachodzie wieś jako struktura zagrożona zaczyna być
chroniona, a nawet rekonstruowana w swym wymiarze przestrzennym, krajobra
zowym, architektonicznym, więzi społecznej i cech sprzyjających ożywieniu
patriotyzmu wobec małych ojczyzn (Wieruszewska 1993a, s. 196). Najnowsze
tendencje wyraźnie rezygnują z miejskich modeli rozwoju i modernizacji środo
wisk rustykalnych. Widoczne jest wykraczanie poza najbardziej typowe postrze28
2 8
Świadczą o tym np. dwie monografie p o ś w i ę c o n e socjologii rumuńskiej i jej g ł ó w n e m u
przedstawicielowi Dymitri Gustiemu oraz socjologii słowackiej i jej twórcy Antonowi Stefankowi
(Kaleta 1993, s. 201-207).
�SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E P R Z E Ł O M U
37
gania wsi: bądź w perspektywie „tradycyjnej ideologii wiejskiej", bądź też
„sektora usługowego wobec metropolii". Wyrazem tego jest także kampania
Parlamentu Europejskiego na Rzecz Rozwoju Środowisk Wiejskich (1987-1988)
oraz przedstawiony przez Europejski Ruch Odnowy Wsi i Małych Miast
w 1991 r. pierwszy całościowy program, będący rodzajem nowej ideologii
rustykalnej Europy. Poza samym programem i jego realizacją bardzo istotne jest
skupienie się wokół niego wielu polityków, dziennikarzy, naukowców, działaczy
społecznych itd. stanowiących rodzaj nowej, aktywnej formacji intelektualnej.
Charakter dotychczasowego rozwoju wsi w krajach uprzemysłowionych,
także w Polsce, okazał się kryzysogenny. Postępująca degradacja środowiska
przyrodniczego i kulturowego, zakłócenia wzrostu ekonomicznego, zrodziły
konieczność poszukiwania nowych paradygmatów rozwoju wsi, futurystycz
nych idei, których realizacja umożliwi poprawę szeroko rozumianej jakości
życia jej mieszkańców. Dla wielu muszą się one łączyć ze zmianą paradygmatu
modernizacji, bezwzględnie dotąd dominującego w strategiach opisu i inter
pretacji funkcjonowania środowisk wiejskich, obligującego do posługiwania
się w analizach procesów poprawy warunków i jakości życia ludności wiejskiej
kryteriami industrializacyjno-urbanizacyjnymi (Kaleta 1992, s. 13-15). Do
tychczasowe dyskusje przy formułowaniu programów wsi i rolnictwa brały
pod uwagę głównie kryterium produkcyjno-ekonomiczne i społeczno politycz
ne. Istniejąca dotąd i realizowana strategia rozwoju wsi i rolnictwa nie zdała
egzaminu m.in. także dlatego, że nie doceniała oczywistej prawdy, że te same
działania dają w różnych środowiskach, kontekstach i układach społecznogospodarczych odmienne rezultaty. Obecnie żyjemy w okresie przełomowym,
w którym nie tylko wprowadzane są w kraju zasadnicze zmiany ustrojowe,
społeczno-gospodarcze, ale także stajemy się częścią szerszych systemów cywilizacyjno-kulturowych. Transformacje zachodzą w różnych sferach życia, od
warunków materialnych po sferę wartości i znaczeń.
Wieś ciągle stanowi „charakterystyczny rodzaj skupienia społecznego",
w którym elementy wspólnoty, więzi naturalnych wyznaczają typy stosunków
i zasady współżycia społecznego, w tym odniesienia do sfery gospodarczej
i stosunków ekonomicznych. Z tego powodu jej badanie w kontekście zmienione
go porządku społeczno-gospodarczego jest szczególnie ważne poznawczo. Wobec
procesów zachodzących tak w społeczeństwie, jak i w nauce o społeczeństwie
wydaje się, że najbliższe naukowe refleksje dotyczące wsi będą skoncentrowane
z jednej strony na zjawiskach zmiany, a więc także konfliktów, patologii,
odstępstw od reguł i norm, z drugiej natomiast na tych, które akcentują ciągłość
i trwałość różnych form, istniejący status quo. Istotne jest przy tym, aby pamiętać
0 „pułapce" paradygmatu modernizacji i nie wartościować już w punkcie wyjścia
analizowanych zjawisk zakładając, że jedno z nich jest ważniejsze od drugiego.
Na treść życia społecznego składają się bowiem: równowaga i zmiana, ład
1 konflikt, procesy żywiołowe i planowane. Ideałem poznawczym byłoby nato
miast kojarzenie obu tych perspektyw pozwalające uchwycić porządek społeczny
jako nieustannie „ruchome equlibrium".
�38
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
LITERATURA
Beskid L.
1993
Nowa rzeczywistość
ekonomiczna, [w:] Społeczeństwo
w transformacji...,
s. 23-25.
B r e n c z A.
1996
Społeczności
Ziem Zachodnich - Nowy paradygmat badawczy, [w:] Oblicza..., s. 160-172.
Buchowski M.
1996a
Jedna wieś, niejedna pieśń: Postawy wobec zmian na wsi wielkopolskiej, [w:] Oblicza...,
1996b
Klasa i kultura w okresie transformacji. Antropologiczne
s. 102-128.
ności lokalnej w Wielkopolsce,
1996c
Słowo
wstępne:
Bukraba-Rylska
1992
studium przypadku
społecz
Berlin.
antropologia a zmiana systemowa, [w:] Oblicza..., s. 1-6.
I.
Badanie kultury a odbudowa tożsamości
wsi współczesnej,
[w:] Odnowa wsi..., s. 133-157.
Ciągłość...
1974-1976
Ciągłość
i zmiana tradycji kulturowej, S. Nowak (red.), Warszawa, t. 1-2.
C o n t e E . , G i o r d a n o С.
1996
Bezdroża
Domański
zagubionej wiejskości.
Refleksje o postsocjalizmie,
[w:] Oblicza..., s. 78-101.
i in.
1992
Społeczeństwo
bez reguł, [w:] Społeczeństwo
w transformacji..., s. 143-169.
D z u n W.
1993
Społeczno-ekonomiczne
aspekty rozwoju wsi w warunkach gospodarki rynkowej, [w:]
Wieś i rolnictwo na..., s. 38-56.
Gorlach K.
1987-1988
Socjologia wsi - potrzeba nowej perspektywy, „Roczniki Socjologii Wsi", t. 22, s. 29-39.
G o r l a c h K . , S e r ę g a Z.
1991
Rodzinna własność
rolna w procesie transformacji ustrojowej, „Studia Socjologiczne",
n r 3 ^ ł (122-123), s. 93-105.
1993
Socjologiczne aspekty przeobrażeń
rolnictwa rodzinnego w Polsce, [w:] Wieś
polska...,
s. 11-27.
G o r y ń s k a В., G a l o r Z.
1987-1988
Cechy aksjologiczne
koncepcji zmian społeczeństw
wiejskich, „ R o c z n i k i Socjologii
Wsi", t. 22, s. 17-28.
G r a d J.
1996
Obyczaj jako zwierciadło
przemian społeczno-kulturowych,
[w:] Oblicza..., s. 26-36.
Halamska M.
1986
Przemiany wsi i rolnictwa interpretacji socjologicznych ciąg dalszy, [w:] Wieś i rolnic
two..., s. 117-127.
1991
Chłopi polscy na przełomie
1993
Rodzinni producenci rolni a społeczeństwo,
epok, Warszawa.
[w:] Wieś i rolnictwo na..., s. 166-192.
Jagiełło-Łysiowa E.
1992
Wieś - refleksje nad modelem rozwoju, [w:] Odnowa..., s. 47-77.
J a s i e w i c z Z.
1996
Rodzina i krąg familijny w Polsce, [w:] Oblicza..., s. 66-77.
K a l e t a A.
1992
Podstawowe
założenia
odnowy obszarów
wiejskich
Europy,
[w:] Odnowa
wsi...,
s. 13-46;
1993
Społeczeństwo
rolnicze
a odnowa
cywilizacji
przemysłowej,
[w:] Wieś
polska...,
s. 201-207.
Kempny M.
1993
Poscriptum.
O potrzebie
wymiar..., s. 291-303.
analizy kulturowej
w czasach przełomu,
[w:]
Kulturowy
�39
SPOŁECZNOŚĆ W I E J S K A W O K R E S I E P R Z E Ł O M U
1996
Tradycja wobec zmiany. Do czego tradycja kulturowa może służyć
badaczom
trans
formacja , [w:] Oblicza..., s. 7-18.
K o m e n d e r a A.
1986
O zastosowaniu pojęć
typologicznych w badaniach przeobrażeń
wiejskich
społeczności,
„Studia Socjologiczne" nr 4 (103), s. 7.
Kolarska-Bobińska L.
1994
Aspirations,
Values and Interests. Poland 1989-94, Warsaw.
Kulturowy...
1993
Kulturowy
wymiar przemian społecznych,
A . Jałowska, A . Kempny, E . T a r k o w s k a
(red), Warszawa.
Ł e p k o w s k i T.
1990
O problemie rewolucji w Polsce w latach 1944-1989,
Milic-Czerniak
1993
„Odra" nr 1, s. 18.
R.
Zróżnicowanie
sytuacji
w transformacji...,
ekonomicznej
gospodarstw
domowych,
[w:]
Społeczeństwo
s. 25-27.
N o w a k P.
1993
O samoidentyfikacji
społeczności
właścicieli
rodzinnych gospodarstw rolnych (Studium
wiejskich w latach 1987-1991),
wybranych
[w:] Wieś polska..., s. 127-140.
N o w a k S.
1976a
Uwagi o problematyce
1976b
Podsumowanie ważniejszych
i metodzie badań,
rezultatów
[w:] Ciągłość...,
s. 1-16.
badań, [w:] Ciągłość...,
s. 588-611.
Oblicza...
1996
Oblicza zmiany. Etnologia a współczesne
transformacje społeczno-kulturowe.
M . Buchow
ski (red.), M i ę d z y c h ó d .
Odnowa...
1991
Odnowa wsi. Między
mitem a nadzieją,
M . Wieruszewska (red.), Warszawa.
Ostrowski L.
1992
Procesy dostosowawcze
w infrastrukturze wsi, [w:] Wieś polska..., s. 61-74.
P i l i c h o w s k i A.
1993
Dane i pożądane
kształty
struktury agrarnej, czyli o uwarunkowaniach
przekształceń
strukturalnych polskiego rolnictwa, [w:] Wieś polska..., s. 37-46.
P o s e r n - Z i e l i ń s k i A.
1996
Adaptacja
na odległość.
Polonia Amerykańska
wobec zmian w kraju ojczystym,
[w:]
Oblicza..., s. 129-144.
R o s n e r A.
1994
Rychard
1993
Rolnicy o własnej sytuacji w kraju, [w:] Wieś i rolnictwo na..., s. 193-205.
A.
Społeczeństwo
w transformacji: koncepcja i próba syntezy analiz, [w:]
w transformacji...,
Społeczeństwo
1993
w
Społeczeństwo
s. 5-20, Warszawa.
transformacji...
Społeczeństwo
w transformacji.
Ekspertyzy
i studia, A . Rychard, M . Federowicz
(red.), Warszawa.
Szacki J.
1983
Historia myśli socjologicznej,
Warszawa.
S z t o m p k a P.
1994
Teorie zmian społecznych
a doświadczenia
polskiej
transformacji, „Studia Socjolo
giczne", nr 1 (132), s. 9-17.
Tarkowska E.
1993
Temporalny wymiar przemian zachodzących
w Polsce, [w:] Kulturowy wymiar..., s. 87-100.
T u r o w s k i J.
1986
Przemiany
s. 87-116.
wsi i rolnictwa - interpretacje
socjologiczne,
[w:] Wieś
i
rolnictwo...,
�40
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
Turowski
1970
J., B o r n u s A.
Drogi modernizacji wsi. Przenikanie innowacji do rolnictwa i wsi województwa
skiego, W r o c ł a w .
Lubel
Warunki...
1990
Warunki życia ludności wiejskiej w latach 1985-1989, Warszawa.
Wieruszewska M.
1986
Tożsamość kulturowa w badaniu wsi i rolnictwa, [w:] Wieś i rolnictwo..., s. 142-155;
1991
Wieś w poszukiwaniu całości spoleczno-kulturowej, Warszawa.
1992a
Ewolucja chłopskiego systemu wartości a ruchy odnowy wsi w Europie Zachodniej,
[w:] Odnowa wsi.., s. 158-177.
1992b
Wstęp, [w:] Odnowa wsi..., s. 7-12.
1992c
Zakończenie,
[w:] Odnowa wsi..., s. 179-186.
1993a
Odnowa wsi-mit
czy nadzieja?, [w:] Wieś polska..., s. 193-200.
1993b
Wstęp, [w:] Wieś i rolnictwo na rozdrożu?, s. 7-9.
1993c
Zakończenie,
[w:] Wieś i rolnictwo na rozdrożu?, s. 259-264.
Wieś i rolnictwo...
1986
Wieś i rolnictwo - Stan i perspektywy. Materiały sesji naukowej honorującej
Siedem
dziesięciolecie
prof, dr Dyzmy Gałaja, pod red. Tadeusza Hunka, W r o c ł a w .
Wieś i rolnictwo na...
1993
Wieś
Wieś i rolnictwo na rozdrożu?
(red.), Warszawa.
polska...
1993
Wieś polska
Kraków.
W o ś A.
1993
w procesach
I . Bukraba-Rylska,
transformacji
ustrojowej,
J . Stacewicz, M.Wieruszewska
K . Gorlach, Z . Seręga (red.),
Strategiczne dylematy rozwoju polskiego rolnictwa, [w:] Wieś i rolnictwo na..., s. 10-23.
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
PEASANT SOCIETY A N D SYSTEMIC TRANSFORMATIONS
Summary
Since the turn of the 80's and 90's systemic transformations both in Poland and i n other
post-communist countries have been the leading subject for social studies (as well as press
publications).
Radical change of political and economic system requires scientific description and explana
tion of the people's response to it - the behaviour and attitudes of particular social groups and
categories. That can allow for diagnosis of further attitudes of the population in each of those
countries. First results of a general survey wand exploration have already been published. They
often point to divergence of former presumptions, theoretial hypotheses and actual individual and
collective behaviour. That first research resulted in criticism of the earlier approaches and called
for a new paradigm.
Special meaning has been attached to the problem, how rural populations were affected by
the transition.
I n this article the author discusses the main theoretical and methodological framework of
social studies concerning peasant society at the time of systemic change. She presents the model
image of that society created with the methods specific to social studies. She suggests new
assumptions and postulates verified by recent field studies together with theoretical suggestions
suited to new approaches in social and human sciences.
Consideration of peasant society is situated within the context of social transformation in
Poland in general.
Translated by Anna
Kuczyńska-Skrzypek
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f37536f973dc5423c64588d98c389de.pdf
8189584e9c0cf9e67493f8fe365eb81d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1604
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1998
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1484
Title
A name given to the resource
Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.3-4
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII
POLSKIEJ AKADEMII NAUK
ETNOGRAFIA POLSKA
XLII
Zeszyt 1-2
Warszawa
1998
�REDAKTOR: IWONA KABZTŃSKA
SEKRETARZ REDAKCJI: DAGNOSŁAW DEMSKI
Członkowie Rady Redakcyjnej: Wanda Paprocka, Mirosława Drozd-Piasecka,
Zbigniew Jasiewicz, Andrzej Woźniak
Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105
Email: red.etno@iaepan.edu.pl
Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska
Zdjęcie na okładce przedstawia gości weselnych i kapelę ludową
ze wsi Handzlówka k. Łańcuta; lata trzydzieste, fotograf nieznany.
Własność: Maria Magryś, Rzeszów.
Odbitka pochodzi z Archiwum Zakładu Etnologii IAE PAN,
„Wieś polska w fotografii (do 1948 r.)"; sygn. 336-55
Korekta: Redakcja i Autorzy
Wydanie publikacji zostało dofinansowane
przez Komitet Badań Naukowych
Etnografia Polska © Copyright 1998. All Rights Reserved
All papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografia Polska
Indexed in:
IBZ - International Bibliography of Periodical Literature
IBZ - CD-ROM
IBR - International Bibliography of Book Reviews of Scholarly Literature
BR - CD-ROM
Printed in Poland
PL ISSN 0071-1861
Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality
Warszawa, ul. Brylowska 35/38, tel. 631 45 18, 631 41 37
Zam. nr 30. Objętość ark. wyd. 21. Nakład 420 egz. Papier offset 80 g
�SPIS TREŚCI
ARTYKUŁY
Mirosława Drozd-Piasecka - Społeczność wiejska w okresie przełomu systemowego
Peasant society and systemie transformations
Krzysztof A b r i s z e w s k i - Socjologia wiedzy jako możliwy paradygmat teorii etniczności
Sociology of knowledge - a possible paradigm for the theory of ethnicity
Wanda Paprocka - Szkolnictwo białoruskie na Kresach Wschodnich w świetle polityki
mniejszościowej I I Rzeczypospolitej
Belarussian schools on the Eastern Territories and the minority policy of the Polish
state in the years 1918-1939
Dagnosław Dem ski - Cudzoziemcy w Nalibokach w okresie od początku XVIII do
końca XIX w
Foreign residents in the demesne of Naliboki (now Belarussia) in the 18th and
19th centuries
Katarzyna W r z e s i ń s k a - Konserwatyści poznańscy a Kresy Wschodnie (1918-1939)
Politicians of conservative orientation in Poznań and the problem of Polish Eastern
Territories in the years 1918-1939
Ryszard T o m i c k i - Między Scyllą pogaństwa a Charybdą chrześcijaństwa: Indiańscy
arystokraci z Tetzcoco (Nowa Hiszpania) w 1539 roku. Studium mikroetnohistoryczne
Between Scylla of paganism and Charibdis of Christianity. The Indian aristocracy
of Tetzcoco (New Spain) in 1539. A microethnohistorical study
Andrzej W o ź n i a k - Kult świętego Wojciecha we wsi mazowieckiej XVIII i pierwszej
połowy XIX wieku na tle kultu innych świętych
The cult of St. Adalbert among the rural population in Masovia (Central Poland) in
the 18th and the first halfth of the 19th centuries compared with the cult of other saints
Paweł Schmidt - Tacy sami, ale inni. Potoczna interpretacja rzeczywistości pogranicza
The same but different. 'Common sense interpretation' of the social reality of ethnic
borderland
5
40
41
50
51
72
73
92
93
106
107
140
141
160
161
172
STUDIA I MATERIAŁY
Grzegorz P e ł c z y ń s k i - Kultura ludowa w filmie polskim lat siedemdziesiątych
The Images of Folk Culture in Polish Films
Zofia W o ź n i a k - Fenomen disco polo i jego miejsce w polskiej kulturze masowej lat
dziewięćdziesiątych
"Disco polo" - a cultural phenomenon and its place in Polish mass culture of the 90's
173
186
187
203
RECENZJE I OMÓWIENIA
S.R. Barret, Anthropology: A Student's Guide to Theory and Method, University of
Toronto Press, Toronto 1996, ss. 270 - Mieczysław Trojan
Fieldwork and Footnotes. Studies in the History of European Anthropology, H.F. Vermeulen, A.A. Roldan, (red.), London - New York: Routledge 1995, ss. 261
- Mieczysław Trojan
205
206
�Nigel Barley, Niewinny antropolog. Notatki z glinianej chatki, Warszawa 1997, Prószyński
i S-ka, ss. 211 - Aleksandra Rzepkowska
208
Halina Rusek, Kulturowe wzory życia polskich rodzin na Zaolziu a asymilacja, Katowice
1997, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, ss. 167 - Urszula Kaczmarek
211
Niemieckimi śladami po „Ziemi Obiecanej". Auf deutschen Spuren im „Gelobten Land",
Łódź 1997, Wydawnictwo Literatura, ss. 208 - Bronisława Kopczyńska-Jaworska,
Krzysztof Woźniak
213
Dariusz Matelski, Mniejszość niemiecka w Wielkopolsce w latach 1919-1939, Poznań 1997,
Wydawnictwo Naukowe UAM, ss. 576 - Andrzej Furier
216
W stepie dalekim. Polacy w Kazachstanie. W stępi dalekoj. Poljaki w Kazachstanie,
M . Gawęcki, J. Jaskulski (red.), Poznań - Ałmaty, ss. 144, fot. 29 - Andrzej Furier 221
Grzegorz Pelczyński, Ormianie polscy w wieku XX. Problem odrębności etnicznej, Warszawa
1997, Koło Zainteresowań Kulturą Ormian przy Oddziale Warszawskim PTL, ss. 183
- Andrzej Woźniak
224
„Zabawy i zabawki". Kwartalnik poświęcony zagadnieniom ludyzmu i ludyczności, R.
Kantor (red.), wyd. Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach i Towarzystwo Rozwoju
Zabawkarstwa w Kielcach, Kielce 1997, ss. 183, il. - Joanna Bar
225
Rzeki - kultura, cywilizacja, historia, J. Kołtuniak (red.), Katowice 1992-1995
| - Janusz Bohdanowicz \
226
Etnografia Polska is regularly listed in the International Current Awareness Service: Anthropo
logy. Selected material is indexed in the International Bibliography of Social and Cultural
Anthropology.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/07de9218a87423f8f1d178bb98e99c6d.pdf
e9b8fba15dc5846df59705cf6e9cefbb
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1602
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1997
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1483
Title
A name given to the resource
Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41, s.267-288
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
R
E
C
E
N
Z
J
E
I
O
M
Ó
W
I
E
N
I
A
„Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
The Anthropology of Europe. Identities and boundaries in conflict, red. V . A . Goddard,
J.R. Llobera, C. Shore, wyd. 2., Londyn 1996, ss. 310 (wyd. 1 - 1994)
Książka ta jest właściwie pierwszą próbą dość wszechstronnego przedstawienia antropolo
gicznej wizji Europy (w wersji bliższej antropologii społecznej), rozumianej nie jako konstruk
cja mentalna (takie kognitywistyczne pomysły są już obecne), ale jako złożona i dynamiczna
konfiguracja społeczno-kułturowa. Nie jest to jednak pierwsza praca o poważniejszym znacze
niu dla kształtowania się antropologii naszego kontynentu. W roku 1977 ukazało się bowiem
studium J . Davisa, People of the Mediterranean, dające porównawczą syntezę badań mono
graficznych wsi w strefie śródziemnomorskiej, a dwa lata wcześniej opracowanie zbiorowe
Beyond the community, pod redakcją J. Boissevaina i J . Friedla, postulujące zerwanie z tradycją
monograficzną i skoncentrowanie uwagi na ponadregionalnych i ponadnarodowych procesach.
Inne okazały się mniej znaczące.
Praca Anthropology of Europe, zredagowana przez trójkę znanych badaczy - wykładow
ców w londyńskim Goldmisths College, zawiera łącznie 12 artykułów, których tematykę można
ująć w trzy grupy:
1. Stan obecnej refleksji antropologicznej nad społeczno-kulturowym kształtem Europy;
2. Relacja: migracje, tożsamość etniczna, nacjonalizm (przykłady z byłej Jugosławii, pół
nocnej Katalonii, Irlandii oraz z Gibraltaru), którą właśnie nadmiernie eksponuje tytuł;
3. Polityczno-ekonomiczne oraz społeczne aspekty związane z obecnym etapem kształtownia
się Unii Europejskiej (temat ten nabrzmiewa i wkrótce będzie wymagał oddzielnej charakterystyki).
Z wielu względów uwagę moją zwróciły opracowania z pierwszej grupy, dotyczące właśnie
kondycji antropologiki Europy, w wersji oczywiście niepełnej, raczej fragmentarycznej (zrozu
miałe przy takim zakresie przedmiotowym). Chęć przedstawienia aktualnego stanu tej dyscy
pliny stworzyła jednak pretekst do spojrzenia na jej dzieje (dyskusyjne określenie początków na
pierwsze lata powojenne), a nawet do snucia rozważań o jej przyszłości, co może być poniekąd
zaskakujące. U schyłku stulecia, w dyscyplinie traktującej rzeczywistość społeczną w sposób
procesualny obecność tego wątku jest usprawiedliwiona, ale ograniczyło się to w dużej mierze
do postawienia pytań.
Książka jest poważnym osiągnięciem naukowym i może znacznie ułatwić zrozumienie
społeczno-kulturowej konstrukcji Europy oraz studiów antropologicznych jej dotyczących. Już
sam „Wstęp", w którym nie brakuje wprawdzie uproszczeń, zasługuje na uwagę. Godna przypom
nienia wydaje się chociażby zawarta w nim periodyzacja tych zainteresowań: okres do 1960 to
obecność studiów nad modernizacją, lata sześćdziesiąte to już tzw. „odkrycie strefy śródziemno
morskiej", w kolejnej dekadzie nastąpiło daleko idące rozproszenie badań, po roku 1980 zaś
zdecydowane wypłynięcie problem Europy w studiach antropologicznych (V.A. Goddard i inni).
W artykule poświęconym już wyłącznie antropologii strefy śródziemnomorskiej (V. Goddard)
potraktowano tę interesującą dziedzinę studiów jako jedyną poprzedniczkę obecnej antropologii
Europy. Nie wolno jednak zapominać o dość wczesnych badaniach antropologii kulturowej (np.
C M . Arensberg, S.T. Kimball) w Irlandii, na Bałkanach, później w strefie alpejskiej. Wprawdzie
nie miały one dla antropologii Europy - karmiącej się mitem strefy śródziemnomorskiej - tak
istotnego znaczenia, ale istniały. Jeżeli chodzi o tę strefę, to w studiach monograficznych widoczna
jest koncentracja nie tylko na problemie rodziny i pokrewieństwa, jak chce autorka, ale także na
�268
RECENZJE I OMÓWIENIA
relacji społeczność lokalna - państwo i na stosunkach gospodarczych (handel, system dzier
żaw). Innym przykładem mitu, którego siła okazała się bardzo inspirująca, było nadmierne
skupianie uwagi na znaczeniu honoru w społecznościach śródziemnomorskich. Antropologowie
zapożyczyli ten pomysł od etnografa włoskiego - R. Battaglii, o czym już mało kto pamięta.
Nie po raz pierwszy w tego typu pracach zwraca uwagę całkowite ignorowanie dorobku
chociażby funkcjonalnie zorientowanej etnologii włoskiej (np. E . de Martino, V . Laternari)
oraz antropologizujących badaczy hiszpańskich (C. Lison-Tolosana, T. Calvo-Buezas). Jedynie
kilka prac etnologów francuskich zostało wymienionych.
Powrotem mistrza należałoby nazwać artykuł J. Boissevaina poświęcony antropologii Unii
Europejskiej. Uwrażliwienie na problematykę procesów kazało mu szukać możliwości rozwijania
zapoczątkowanej w roku 1975 koncepcji, przez wskazanie na kilka głównych trendów współczes
nych przeobrażeń społeczno-kulturowych (inni badacze zasadniczo nie dostrzegali znaczenia
problemu kultur pochodzenia ludowego). W siatce najbardziej widocznych procesów znalazły się:
reorganizacja systemów produkcji, imigracja, ruchy regionalistyczne, rozkwit turystyki oraz
nostalgiczne „powroty" do przeszłości (w tekście jedynie: nostalgia). Ten ostatni pomysł nie po raz
pierwszy wymieniono w studiach antropologicznych, ale jest on raczej tematem dla badań
etnologicznych szukających wyjaśnienia obecnych zjawisk kulturowych przez odwołanie się do
przeszłości. Mitologizowanie i folkioryzowanie własnego dziedzictwa kultruowego, wybiórcze
sięganie do historii, nieustanna dekonstrukcja sfery znaczeniowej - oto zjawiska silnie związane
z tym dość powszechnym w świecie zachodnim procesem. Wyeksponowanie tego pomysłu,
podobnie jak przypomnienie sprawy regionów, uważam za cenny składnik tego artykułu.
Praca Anthropology of Europe jest niewątpliwie ciekawa i pożyteczna, dostarcza bowiem
cennych przykładów, interpretacji, pytań. Prowokuje jednocześnie do przemyśleń, komentarzy,
krytyki, gdyż jest to opracowanie ujmujące stan tej dziedziny wiedzy w środku procesu
formowania się - niejako in statu nascendi.
Mieczysław
Trojan
Polskie badania nad mniejszościami kulturowymi. Wybrane zagadnienia, G . Babiński, J . Mucha,
A. Sadowski (red.). Pogranicze. Studia Społeczne, t. 6 (numer specjalny), Białystok 1997,
Wydawnictwo Filii Uniwerystetu Warszawskiego, ss. 160
Niezależnie od tematyki poruszanej przez autorów poszczególnych rozdziałów składają
cych się na całość tej pracy zbiorowej, tom ten można usytuować na swoistym, pograniczu
czasowo-badawezym. Z jednej strony znajdujemy tu bowiem podsumowanie wyników badań
nad wybranymi mniejszościami kulturowymi, mieszkającymi na terenie Polski, z drugiej zaś
możemy się zapoznać z programem nowych prac (rozpoczętych wiosną 1996 r.) nad tego typu
mniejszościami. Wspomniany program nosi nazwę „Kultura dominująca jako kultura obca.
Mniejszości kulturowe a grupa dominująca". M a on dwa aspekty: międzynarodowy i polski
i - moim zdaniem - zapowiada się niezmiernie atrakcyjnie.
Jak wyjaśnił J. Mucha, realizatorom badań „chodzi o spojrzenie na kulturę w Polsce
dominującą z punktu widzenia grup określanych [...] jako mniejszości kulturowe. [...] Chodzi
[...] również i o to, co grupy mniejszościowe sądzą o grupie dominującej i o stosunkach
społeczno-kulturowych w ramach szerszego układu, który z pewnością można określić jako
hierarchiczny" (s. 6-7). Jednym z zadań badawczych jest także „odczytanie tego, jakie są
wyobrażenia, czy nawet stereotypy grup mniejszościowych dotyczące kultury dominującej
i zbiorowości będącej jej zasadniczym nośnikiem", [...] odczytanie tego, jak polskie mniejszości
kulturowe postrzegają polską kulturę dominującą, polski kanon kulturowy i jego dynamikę,
polskie zwyczaje serca (habits of the heart), aby użyć znanego zwrotu, spopularyzowanego
w socjologii przez Roberta Bellah" (s. 8). Myślę, że polskie tłumaczenie tego terminu nie jest
najszczęśliwsze, przede wszystkim wydaje się niejednoznaczne i nieprecyzyjne.
�RECENZJE I OMÓWIENIA
269
Autorzy programu wychodzą od przyjętego w naukach społecznych paradygmatu, zgodnie
z którym do poznania kultury określonej grupy można dojść m.in. przez próbę spojrzenia na nią
oczyma „innych". O owym patrzeniu na kulturę polską oczyma grup mniejszościowych pisze też
J. Mucha (s. 16), posługując się - jak wielu innych badaczy - skrótem myślowym, użytecznym,
zrozumiałym, aczkolwiek - z czego autorzy tomu z pewnością zdają sobie sprawę - tak naprawdę
owo patrzenie cudzymi oczyma jest niemożliwe do zrealizowania (por. Burszta 1992).
Z pewnością realizacja wspomnianego programu przyczyni się nie tylko do pełniejszego
poznania relacji „my" - „oni"/„inni", „swoi" - „obcy", grupa dominująca - grupa mniejszoś
ciowa, lecz także do pełniejszego zrozumienia, czym jest kultura polska, jak też - tak trudna
do zdefiniowania - polskość. Jak jest ona rozumiana przez reprezentantów różnego typu
mniejszości kulturowych i widziana z perspektywy tych grup. J . Mucha wyjaśnia, że badania
będą prowadzone wśród osób ogniskujących w dużej mierze cechy charakteryzujące typ
idealny danej zbiorowości (s. 17). Rodzi się jednak - moim zdaniem - pytanie o kryteria
i metody doboru (wyszukiwania) takich osób i o to, czy istotnie przeprowadzone w takiej
grupie badania będą w pełni ukazywały występujące tu opinie i stereotypy.
Niewątpliwym walorem wspomnianego projektu jest fakt, że badaniami objęto nie tylko
wybrane, mieszkające w Polsce, grupy należące do tzw. mniejszości etnicznych czy narodo
wych, ale też niektóre zbiorowości znajdujące się na marginesie polskiej kultury dominującej:
środowisko teatru alternatywnego, grupy młodzieżowe, środowisko charakteryzujące się „kul
turą nędzy". Objęcie badaniami tak różnych grup rzuci z pewnością wiele światła na kulturę
polską (dominującą), pozwoli ją lepiej zrozumieć, dostrzec jej zróżnicowanie, choć z pewnością
będzie to tylko jeden z możliwych sposobów postrzegania i badania tak złożonego zjawiska,
jakim jest polska kultura. Nie chodzi przy tym o jego zdefiniowanie, lecz - jak pisze J . Mucha
— o odpowiedź na pytanie, „czy przedstawiciele rozmaitych mniejszości kulturowych sądzą, że
coś takiego jak kultura polska występuje, a może lepiej czy sądzą oni, iż jest w Polsce coś
w rodzaju dających się zdefiniować wspólnych dla większości ludzi (uznających się za Polaków)
wzorów kulturowych i na czym one polegają. [...] Czy da się odnaleźć w świadomości mniej
szości kulturowych żyjących w Polsce jakieś cechy charakteryzujące polskość kultury [...] czy
i w jakim sensie ta kultura polska jest dla nich dominująca w sensie innym niż statystyczny"
(s. 12-13). Jestem pewna, że sam projekt badań, jak też ich wyniki, okażą się interesujące
i inspirujące dla wielu badaczy, wnosząc wiele nowego min. do dotychczasowego spojrzenia na
problem relacji grupa mniejszościowa - grupa dominująca, „swój" - „obcy", w tym także do
badań nad mniejszościami etnicznymi /narodowymi mieszkającymi w różnych krajach. Sama
znalazłam wiele inspiracji do realizowanych obecnie badań nad procesem kształtowania się
tożsamości narodowej i kulturowej Polaków z Białorusi, gdzie interesuję się m.in. sposobem
definiowania polskiej kultury przez moich rozmówców (zob. Kabzińska 1996). Szczególnie
cenne były dla mnie zwłaszcza artykuły J. Muchy i A. Sadowskiego.
Wspomniany już wielokrotnie J . Mucha zapowiada, iż w przyszłości badaniami zostaną,
być może, objęte zbiorowości homoseksualistów, obcokrajowców oraz kobiety (s. 16). Wydaje
mi się, że w tym ostatnim przypadku chodzi raczej o jakieś wybrane grupy kobiet. Nie jestem
feministką, trudno mi jednak uznać, że kobieca społeczność w Polsce sytuuje się gdzieś na
obrzeżach kultury. Z pewnością nie jest to grupa marginalna lub alternatywna. Wątpię też, czy
jest to zbiorowość, która można by zaliczyć do mniejszości kulturowych.
W poszczególnych tekstach wiele miejsca poświęcono rozważaniom nad rozumieniem
istotnych dla realizacji badań pojęć, takich jak: kultura, kultura polska, naród, tożsamość
narodowa (wspominając też o jej wyznacznikach), mniejszość etniczna, grupa dominująca,
grupa kulturowa, kultura dominująca, i in.
O wynikach badań nad sposobami postrzegania grupy dominującej kulturowo i jej przedstawi
cieli przez mniejszość kulturową stosunkowo najpełniej pisze A. Sadowski w tekście pt. „Polscy
Białorusini na temat Polaków i kultury polskiej (stan badań)", odpowiadając m.in. na pytanie,
z jakimi wartościami Białorusini kojarzą ową kulturę i jak widzą samych Polaków. Autor ukazał
też m.in. stereotypy składające się na obraz Polaków w oczach Białorusinów, funkcjonujące już
�270
RECENZJE I OMÓWIENIA
w środowisku uczniów szkół podstawowych i oparte najczęściej na identyfikacji wyznania
z określoną narodowością. Z wizerunkiem „swoi" - „obcy" łączy się waloryzacja kultur
poszczególnych grup, a następnie - uznanie ich za mniej lub bardziej atrakcyjne. Wyniki badań
A. Sadowskiego ukazują również wzorce kulturowe cieszące się szczególnym uznaniem w badanej
grupie. Autor podkreśla przy tym, iż kontakt kultury polskiej i białoruskiej jest zarazem
kontaktem kultury ludowej (białoruska) i narodowej (polska).
Myślę, że dla wielu czytelników interesująca będzie informacja o tym, jak pewne stereotypy
kulturowe mogą zdominować świadomość społeczną i wpłynąć na kształt postaw wobec
określonych wydarzeń historycznych. Widać to doskonale na przykładzie stosunku Biało
rusinów do „Solidarności". Z cytowanych przez A. Sadowskiego wypowiedzi W. Chorużego,
L . Chaleckiej-Połockiej, S. Janowicza czy B. Skaradzińskiego wynika jednoznacznie, że ruch
ten nie zyskał poparcia Białorusinów m.in. z uwagi na swój katolicko-narodowy charakter.
Ujawnił się też u Białorusinów kompleks „pańskiej Polski" i strach przed zmianami mogącymi
przywrócić ową pańskość (a więc, jak wnioskuję - również niepożądaną dominację).
Zapewne ograniczenie objętości tomu sprawiło, że niektóre zagadnienia zostały potrak
towane przez A . Sadowskiego (podobnie jak przez innych autorów) marginalnie. Myślę tu
zwłaszcza o fragmencie tekstu poświęconym historycznym przemianom stosunku Białorusinów
do Polaków (s. 33-34), gdzie udało się zaledwie zasygnalizować głębszy problem. Moim zda
niem, warto chociażby - także w odniesieniu do współczesności - zastanowić się nad po
stawioną przez autora tezą, iż „nowożytna kultura białoruska formowała się w X I X wieku
bardziej jako katolicka niż prawosławna, a dopiero od początku wieku X X stawała się bardziej
wzbogacana także o wartości prawosławne" (s. 33).
Sadowski wskazuje także na ważny dla społeczności białoruskiej problem odmitologizowania
Kresów wschodnich, odejścia od romantycznych wizji tych obszarów, traktowanych jako arkadia
polskości, i wzbogacenia obrazu Kresów o „często bolesne i pełne dramaturgii problemy religijne,
narodowe, kulturowe innych rdzennych mieszkańców tego obszaru" (s. 49). Przypomnę, iż na
potrzebę takiego „niepolskiego" (czy niepolonocentrycznego) spojrzenia na Kresy wskazywał też
m.in. D . Beauvoux (1994). Z pewnością w przypadku realizacji tego postulatu zachowanie
obiektywizmu będzie niezmiernie trudne. Nie uniknie się też zapewne kontrowersji i konfliktów
między badaczami, a także między odbiorcami ich prac reprezentujących różne narodowości.
Artykuł G . Babińskiego, choć określony został jako „Stan badań nad mniejszością ukraiń
ską w Polsce", jest nie tylko „stanem badań" rozumianym jako przegląd literatury i pod
sumowanie dotychczasowych dokonań. Tekst ten wprowadza bowiem czytelnika w istotne
problemy tej zbiorowości, ukazuje jej sytuację w powojennej Polsce oraz miejsce w strukturze
społeczeństwa polskiego. Fragment tekstu poświęcono kompletności instytucjonalnej grupy,
jej odrębności instytucjonalno-organizacyjnej, m.in. szkolnictwu i organizacjom społeczno-politycznym. Bardzo ciekawe są wypowiedzi członków mniejszości ukraińskiej na temat sytua
cji tej grapy i jej samooceny. I w tym przypadku jednak niektóre ważkie zagadnienia, zwłaszcza
dotyczące relacji między grupą dominującą i mniejszościową, w tym też kwestii sposobu
postrzegania Ukraińców przez Polaków, zostały zaledwie zasygnalizowane. Wydaje mi się
ponadto, że mówiąc o relacjach Ukraińcy-Polacy/Polacy-Ukraińcy nie można się ograniczać
do analizy wypowiedzi liderów, którzy na ogół reprezentują określone stronnictwa i partie, lecz
należy poznać opinie i przekonania innych kręgów i grup społecznych, a zwłaszcza tzw.
zwykłych ludzi. W tym przypadku uniknięcie generalizacji będzie miało istotne znaczenie nie
tylko ze względów naukowo-poznawczych, lecz także społecznych.
Typowym opracowaniem ukazujących stan i kierunki badań nad wybranym zagadnieniem jest
artykuł D . Berlińskiej i T. Sołdra-Gwiżdż poświęcony ludności rodzimej i mniejszości niemieckiej
w Polsce. Autorki zastrzegają wprawdzie, iż koncentrują się na publikacjach socjologicznych,
wydaje mi się jednak, że zabieg ten - a przede wszystkim pominięcie bogatej literatury
etnograficznej i etnologjcznej - prowadzi je do niewłaściwych wniosków. Dotyczą one przede
wszystkim sformułowanej przez autorki tezy o niewielkiej liczbie prac opartych na badaniach
empirycznych, ukazujących kulturowy obraz badanej grupy (s. 95). W ostatnich latach ukazało się
�RECENZJE I OMÓWIENIA
271
kilka znaczących prac etnologicznych poświęconych problemom etnicznym i stosunkom narodo
wościowym na Śląsku, relacjom między poszczególnymi grupami. Myślę tu przede wszystkim
0 pracach I . Bukowskiej-Floreńskiej, E . Kłoska oraz H . i M . Gerlichów. Nie ma tu oczywiście
miejsca na omawianie tych prac, myślę jednak, że powinny one zainteresować socjologów.
Jak już wspomniałam, przedmiotem uwagi realizatorów omawianego w 6 t. Pogranicza
projektu badań, są nie tylko niepolskie zbiorowości etniczne, lecz także różnego rodzaju
alternatywne grupy kulturowe. Warto zwrócić uwagę na artykuł K . Kowalewicza, poświęcony
częściowo rozważaniom nad definicją społeczności alternatywnej oraz ethosu i stylu życia.
Autor przedstawia też historię polskiej alternatywy teatralnej, znanej przede wszystkim z osiąg
nięć T . Kantora, J . Grotowskiego, Stowarzyszenia Teatralnego „Gardzienice", Teatru (Ośrod
ka Teatralnego) Węgajty czy z działalności plastyków ze wsi Lucim. Mniej znaną, jak sądzę,
a nie mniej ciekawą, jest działająca w Wolimierzu „Klinika Lalek". K . Kowalewicz dość skąpo
opisał działalność „Kliniki". Mam jednak nadzieję, że niebawem doczekamy się obszerniej
szego opracowania ukazującego tę alternatywną mniejszość kulturową w zderzeniu - jak pisze
autor - „z nawykowymi reakcjami danej zbiorowości i różnymi przejawami kultury dominują
cej" (s. 117). Z pewnością warto zobaczyć, „co dzieje się w polu kontaktu między kulturą
alternatywną a kulturą dominującą" (tamże), również z perspektywy Wolimierza.
Niezmiernie interesująco zapowiadają się badania nad kulturą młodzieżową, a raczej nad
niektórymi grupami funkcjonującymi w ramach tej kultury, stanowiącymi element kultury
współczesnej (i rozpatrywanymi w odniesieniu do niej), klasyfikowanymi jako mniejszości
kulturowe. O badaniach tych pisze B. Fatyga w tekście pt. „Analiza stanu badań nad kulturą
młodzieżową i grupami subkulturowymi w Polsce". Autorka zastanawia się nad definicją zjawiska
kontrkultury oraz nad określeniem młodzieży i kultury dominującej. Omawia także ważniejsze
prace poświęcone subkulturom i grupom młodzieżowym, wskazując na tło polityczne, na którym
powstawały. Ukazuje też źródła wykorzystywane w tego typu badaniach, prezentując ponadto dwa
przykłady typologii sylwetek młodych Polaków oparte na wynikach badań empirycznych.
Pisząc o kulturze dominującej B. Fatyga przytacza pogląd podzielany m.in. przez
W. Marchlewskiego, wedle którego „polska kultura młodzieżowa jest w znacznym stopniu
wynikiem importu, dyfuzji i - w najłagodniejszym sformułowaniu - kontaktu kulturowego, a więc,
że jest zjawiskiem wtórnym, mało oryginalnym czego konsekwencją jest, jak można wnosić,
swoista obcość kulturowa" (s. 124). Autorka pisze dalej: „Nie bez złośliwości zaznaczę, iż tezy
takie chętnie przyjmują etnografowie, rzadziej - socjologowie i antropolodzy, którzy - jak
chociażby [...] Jerzy Wertenstein-Żuławski czy też niżej podpisana, doceniają oryginalność
wzorów i wzorców polskiej kultury młodzieżowej, mimo iż często rzeczywiście jest ona inspiro
wana globalnymi już dzisiaj modami młodzieżowymi" (s. 124-125). Wydaje mi się, że w tym
miejscu B. Fatyga popełnia błąd przypisując pogląd czy też postawę jednego badacza całej
grupie etnologów (chwalebne jest natomiast to, że nie ukrywa swych emocji). Osobiście, choć
jestem etnologiem, aczkolwiek nie badaczem, a tylko dość zaangażowaną obserwatorką zjawisk
zachodzących w sferze kultury młodzieżowej, nie podpisałabym się pod tezami W. Marchlew
skiego. Bliższy mi jest natomiast sformułowany tu punkt widzenia socjologów czy antropologów.
Intensywnie dziś penetrowanym przez badaczy obszarem są poszerzające się w Polsce
sfery ubóstwa i bezrobocia (obejmujące nierzadko całe społeczności małych miast), a także
- związane z nimi zjawiska, takie jak bezdomność i żebractwo. Jak podkreślają K . Osińska
1 A. Śliwińska, „proces ubożenia całych społeczności lokalnych, który nasilił się w ostatnich
latach, wskazuje, że celowe staje się wyodrębnienie kolejnej kategorii biedy - związanej z czyn
nikiem terytorialnym. W socjologii zachodniej, głównie amerykańskiej, występują koncepcje
teoretyczne ujmujące ubóstwo w kategoriach kulturowych (w których wyraźnie zaznacza
się czynnik terytorialny) odnoszące się do obszaru biedy, które można nazwać społecznościami
lokalnymi permanentnego ubóstwa. Do najbardziej znanych oraz najczęściej cytowanych w po
lskiej literaturze należą: teoria kultury ubóstwa, sformułowana przez Oskara Lewisa [...]
oraz koncepcja wysp ubóstwa czy też underclass, Johna Galbraitha" (s. 143). Autorki pod
kreślają, że teorie te (a raczej, należałoby powiedzieć - ich twórcy) dostrzegają kulturowy
�272
RECENZJE I OMÓWIENIA
czy subkulturowy wymiar ubóstwa. Wspomniane badaczki omawiają wyniki ważniejszych
badań nad problemem ubóstwa, prowadzonych w Polsce na szerszą skalę od 1990 г.; autorzy
tych badań próbowali m.in. zastosować koncepcję Lewisa na gruncie polskim. Wciąż jednak
odczuwa się brak opracowań poświęconych społeczno-kulturowemu aspektowi ubóstwa. Brak
też teorii ubóstwa i bezrobocia.
Dobrze się stało, że w polu zainteresowań autorów wspomnianego projektu znalazł się
Kościół Rzymskokatolicki, rozumiany zarówno jako instytucja, jak i wspólnota wiernych.
O wstępnej kwalifikacji Kościoła Rzymskokatolickiego jako mniejszości kulturowej zadecydo
wało przekonanie wielu środowisk katolickich, które uważają, że są spychane na margines
życia publicznego i traktowane jako grupa mniejszościowa (informuje o tym J . Mucha, s. 23).
Ciekawe, do jakich wniosków dojdą badacze poszukujący - jak pisze P. Załęcki, autor projektu
badań realizowanego w ramach programu omawianego w recenzowanym tomie Pogranicza
- odpowiedzi na pytanie, czy charakter tego Kościoła w Polsce „w dobie współczesnej można
określić jako mniejszościowy czy też dominujący oraz jaka jest specyfika owej dominacji czy
podporządkowania" (s. 155). Czy badania te potwierdzą przekonanie niektórych środowisk
o zepchnięciu Kościoła na margines życia? Odpowiedź na pytanie o aktualne miejsce Kościoła
w społeczeństwie pozwoli zarazem ukazać jego status kulturowy w Polsce w perspektywie
problematyki kultury dominującej i mniejszościowej.
Autor traktuje Kościół jako grupę kulturową, tj. „grupę społeczną posiadającą własne,
unikalne wzorce działań i zachowań, które wydają się być obce dla jednostek wywodzących się
z innego społeczno-kulturowego zaplecza. Naczelną zasadę wyodrębniania grup kulturowych
stanowi funkcjonująca w ich ramach wspólnota wartości (w tym poczucie odrębności od innych
grup)"; (s. 153-154). Wydaje mi się, że nad tą jasno sformułowaną definicją warto się zastanowić.
Może ona, jak sądzę, znaleźć szersze zastosowanie także w badaniach etnologicznych.
Podsumowując. Uważam, że recenzowany tu tom Pogranicza stanowi nie tylko zapowiedź
atrakcyjnego poznawczo projektu badawczego, prezentując zarazem konieczny we wszelkich
badaniach ogląd wcześniejszych dokonań, ale też inspiruje do rozlicznych przemyśleń i po
szukiwań badawczych. Redaktorom tomu, poszczególnym autorom i wydawcy należą się też
szczególne wyrazy uznania za tempo, w jakim przygotowali i opublikowali wyniki swoich
przemyśleń. W przeciwieństwie do rozlicznych prac, w których dają się zauważyć negatywne
skutki pośpiechu, omawiany tu tom został wydany starannie, bez rażących błędów technicz
nych. Obok niezwykle interesującej tematyki, podnosi to również jego ocenę w oczach czytel
nika. Mankamentem jest natomiast brak obcojęzycznego streszczenia całości (lub poszczegól
nych tekstów) w języku angielskim .
1
LITERATURA
Beauvois D.
1994
Mit „kresów wschodnich", czyli jak mu położyć kres, [w:] W. Wrzesiński (red.),
Polskie mity polityczne XIX i XX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocław
skiego, seria: Polska myśl polityczna X I X i X X wieku, t. 9, s. 93-105.
B u r s z t a W.
1992
Etnologia dzisiaj albo siła peryferii, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 2, s. 3-6.
K a b z i ń s k a I.
1996
O kulturze „pobkiej nacji", kulturze narodowej i możliwościach ich transmisji (na
przykładzie Polaków z Białorusi). Uwagi wstępne, „Etnografia Polska", t. 40,
z. 1-2, s. 209-227.
Iwona Kabzińska
1
N a ten brak zwróciła natychmiast uwagę moja córka Maja Stawarzówna.
�RECENZJE I OMÓWIENIA
Anna Szyfer, Warmiacy - studium tożsamości,
tłum. j . niem.
273
Poznań 1996, wyd. SAWW ss. 244, 23 fot.,
Biorę do ręki z niekłamaną radością książkę, którą napisała Anna Szyfer, profesor Instytutu
Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, a moja dobra,
długoletnia znajoma, jak to się mówi - „koleżanka po fachu". I spoglądając wielokrotnie na sam
tytuł czuję, jak radość we mnie wzrasta ze względu na pokrewieństwo i bliskość oraz nieskończenie
żywotną tematykę innej, bliskiej mojemu sercu grupy regionalnej - Ślązaków. Ślązacy o długowie
cznym miejscowym rodowodzie, tak samo jak Warmiacy, stanowią społeczność o zróżnicowanej
etnice, składającej się z ludności polskiej, niemieckiej, a w miejsce pruskiej, jak na Warmii - także
z ludności łużyckiej, czeskiej i morawskiej. Zamieszkiwała ona w przeszłości wspólne terytorium
i posługiwała się poza językiem ojców, jeszcze urzędowym, głównie niemieckim. Wynikało
to ze złożonych wydarzeń politycznych i przynależności terytorialnej do różnych jednostek
państwowych (Czech, Polski, Prus, a potem Niemiec). Podobne więc, jak u Warmiaków były
przesłanki kształtujące poczucie tożsamości Ślązaków. Myśląc jednak o monografii poświęconej
Warmiakom, poza tożsamością, jako etnograf, widziałabym w odniesieniu do tej grupy raczej
syntezę kulturową, omawiającą - zgodnie z tradycyjną systematyką - nie tylko tzw. kulturę
społeczną i światopoglądowo-filozoficzną, ale także duchową i materialną.
Kwestia określenia własnej tożsamości, wyrastająca z rozbudzonej oraz rozwijającej się
świadomości etnicznej, narodowej i regionalnej, jak to określa autorka omawianej pracy,
znacznie rozszerza problematykę badawczą w zakresie pojmowania tzw. kultury społecznej.
Widać to również na przykładzie nieco wcześniej wydanej książki innego jeszcze ośrodka
naukowego, a poświęconej drugiej grupie z pogranicza, mianowicie Kaszubom (Kucharska
1993). Jak widać, badania w tym zakresie pogłębiają zainteresowania dodatkowo o mechaniz
my sprawcze i historyczne uwarunkowania zachodzących procesów społeczno-politycznych
przyczyniających się do wytworzenia się funkcjonującego w określonej zbiorowości ludzkiej
podziału na „swoich" i „obcych". Zjawisko to szeroko omawiane w odniesieniu do Górno
ślązaków (Kłosek 1993) nie stroni także od jego uzasadnienia poprzez sferę tzw. życia codzien
nego tejże zbiorowości (Bukowska-Floreńska 1987; Kłodnicki 1995). Mniej natomiast zwraca
się uwagę na specyfikę kulturową pozostałych (poza polską) wyodrębniających się grup etnicz
nych i narodowościowych, nawet we współczesnym obrazie społecznej struktury, np. Opolan
(Ossowski 1967). Wskazywałam na konieczność tej problematyki w słowie wprowadzającym
podczas inauguracji konferencji „Śląsk - etniczno-kulturowa wspólnota i różnorodność",
a także we „Wstępie" do publikacji pod tym samym tytułem (Śląsk... 1995). Stale bowiem
powraca pytanie: czy etnograf, oscylujący nawet w kierunku socjologii, a zajmujący się zagad
nieniami społecznymi, może poprzestawać wyłącznie na tej sferze spraw, pomijając inne,
wiążące się z konkretnymi, materialnymi, bądź należącymi do świata duchowego?
Autorka Warmiaków jako jedną z tez swego opracowania, gdy chodzi o ich tożsamość,
poza określeniem „kształtu i pochodzenia zbiorowości" oraz „czynników różnicujących pozio
my tożsamości na różnych etapach historycznych zbiorowości terytorialnej Warmiaków" wy
suwa też pytanie „o rolę i znaczenie kultury ludowej, a także języka (gwary) w kształtowaniu
i zmianach tożsamości". Dodaje przy tym, że „istotne będzie wskazanie na udział elementów
kulturowych poszczególnych etnik wchodzących w skład zbiorowości terytorialnej Warmia
ków". I to jest właśnie to zasadnicze podłoże i strefa przedmiotowa etnografii, stanowiąca bazę
wyjściową oraz określająca wszystkie nowe przestrzenie badawcze.
Autorka przedstawiając w części B, bo część A obejmuje „wprowadzenie", charakterystykę
omawianej zbiorowości (od X I V w. do I I wojny światowej), w pierwszym podrozdziale podaje
krótki rys historyczny, a następnie zwięzłą charakterystykę stosunków ludnościowych, tj. ludności
pruskiej - jej zajęcia, wierzenia, obyczaje, dalej omawia biskupstwo warmińskie, osadnictwo
polskie, osadnictwo niemieckie oraz statystyki i opracowania dotyczące proporcji ludności polskiej
i niemieckiej. W tym podrozdziale są też omawiane prawa osadnicze i stosunki społeczne, migracje
sezonowe z Warmii oraz ruch propolski na Warmii w X I X i X X w. Drugi podrozdział tej części
poświęcony został kulturze ludowej polskiej ludności rodzimej, tj. kulturze materialnej, duchowej
i społecznej. Mowa tu o budownictwie i typach osadnictwa, zajęciach ludności wiejskiej,
�274
RECENZJE I OMÓWIENIA
przetwórstwie żywności, tkactwie, komunikacji, obrzędach i zwyczajach dorocznych, rodzinnych,
wierzeniach, tj. demonologii i czarach, wiedzy ludowej, wspólnych pracach, folklorze (króciuteńko)
i sztuce ludowej, z której wyróżniono kaflarstwo, rzeźbę sakralną i kapliczki. Trzeba powiedzieć,
że pomimo zaistnienia tego zespołu zagadnień, potraktowano je jednak skrótowo i fragmen
tarycznie, poświęcając zaledwie 20 stron łącznie jeszcze z podrozdziałem „Wpływy interetniczne".
Pozostałym grupom, a więc tradycyjnej kulturze Prusów i Niemców, nie poświęcono nawet
tyle miejsca. Prusom - bo prawie wszyscy ulegli polonizacji, Niemcom - bo „niemiecki ele
ment etniczny znajdował się w miastach", zaś „nieliczne rodziny niemieckie trafiające na wieś
szybko się asymilowały". A jednak, jak na innym miejscu stwierdzono (s. 143), ludność
niemiecka żyła własnym życiem, „kultywując język i kulturę z miejsc pochodzenia". Ale jaka
to była kultura i czym się charakteryzowała - bliżej nie sprecyzowano tak, jak poza ogólnikowymi
stwierdzeniami nie uczynili tego do tej pory etnografowie w odniesieniu do Śląska.
Zatem teza o roli i znaczeniu kultury ludowej oraz wskazanie na udział elementów
kulturowych poszczególnych etnik w kształtowaniu i zmianach tożsamości na Warmii nie do
końca została rozwinięta. Niedopowiedziana także w szerszym aspekcie pozostała sprawa języka
- gwary, aczkolwiek wskazuje się na problem dwujęzyczności (s. 155-160). Trzecia bowiem
z kolei część pracy (C) dotyczy odpowiedzi na tezy i pytania badawcze; obejmując niemal
1/4 książki (podobnej objętości jest wybór tekstów), chociaż nawiązuje do żyjących na Warmii
„trzech etnik, różniących się językiem, kulturą ludową i poczuciem odrębności", jednak tematów
tych już nie rozbudowuje. Nawet w podrozdziale „Tożsamość narodowa a stosunek do kultury
ludowej" brak przykładowych realiów. Znamienity akcent położono natomiast na „typy tożsa
mości" i stosunek mieszkańców wsi warmińskich do własnej kultury, podbudowując go wypo
wiedziami pamiętnikarzy, działaczy i przeciętnych ludzi. Ujawniają one jednak, jak się wydaje,
przede wszystkim aspekt patriotyczny i światopoglądowo-filozoficzny związany bardziej z ziemią
rodzinną, czyli „ojczyzną regionalną", niż ojczyzną rozumianą w szerokim tego słowa znaczeniu.
Poprzez ten pryzmat można dostrzec kilka różnych poziomów badanej tożsamości, czyli
-regionalnej, etnicznej, narodowej (polskiej i niemieckiej) i kulturowej.
Książka napisana jest ciekawie, prostym i zrozumiałym językiem. Wprawdzie można mieć
zastrzeżenia co do układu i samej struktury całości oraz hierarchii ważności (zwłaszcza podtytułów)
poszczególnych części, co powoduje niejasność hierarchii przedstawianej treści (książka trafi nie
tylko do rąk naukowców), ale całość prezentuje jasny obraz zamierzeń autorki. Oprócz cytowanych
wypowiedzi z wywiadów i fragmentów pamiętnikarskich Warmiaków książka zawiera jeszcze
obszerną bibliografię oraz aneks obejmujący wybór tekstów źródłowych do lokalizacji osadników
na Warmii południowej. Poza tym są jeszcze mapy i ilustracje obrazujące budownictwo, kapliczki,
obiekty pamięci, ludowe meble i sprzęty, ceramikę, plecioną miarkę na zboże, kołowrotek, tka
ninę i dwie charakterystyczne części stroju. Szkoda, że tych artefaktów, ani wynikających stąd
wniosków, nie uwzględniono szerzej w tekście. Niemniej praca jako „studium tożsamości"
osiągnęła wytknięty jej cel i bardzo cieszy, bo mówi o mało znanej ludności jednego z pogranicz
nych rejonów Polski, która - jak Kaszubi i Ślązacy - przechodziła trudne i zmienne koleje losu,
pozwalające jednak wytrwać jej przy tradycyjnych wartościach ukształtowanych przez pokolenia.
LITERATURA
Bukowska-Floreńska, I.
1987 Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Ślą
ska, Katowice, Uniwersytet Śląski.
K ł o d n i c k i Z.
1995 Zróżnicowanie kulturowe Śląska w świetle skartowań etnograficznych, [w:] Śląsk
- etniczno-kulturowa wspólnota i różnorodność, Wrocław, Uniwersytet Wrocławski.
Kłosek, E .
1993 „Swoi" i „obcy" na Górnym Śląsku od 1945 roku, Wrocław, Uniwersytet Wrocławski.
Kucharska J.
1993 Poszukiwania tożsamości kulturowej ludności kaszubskiej w Polsce i w Kanadzie,
Łódź, wyd. w serii Łódzkie Studia Etnograficzne, t. X X X I I , Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze i Komitet Nauk Etnologicznych P A N .
�RECENZJE I OMÓWIENIA
275
O s s o w s k i S.
1967 Zagadnienie więzi regionalnej i więzi narodowej na Śląsku Opolskim, Warszawa.
Śląsk
1995 Śląsk - etniczno-kulturowa wspólnota i różnorodność, red. B. Bazielich, Wroclaw,
Uniwersytet Wrocławski.
Barbara Bazielich
„Pro Georgia". Prace i materiały do dziejów stosunków gruzińsko-polskich, t. V: 1996 (Warszawa).
Przygotowywanie piątego numeru Pro Georgii zbiegło się z ważną rocznicą pięćsetlecia
nawiązania stosunków między Gruzją i Polską. Z a umowną datę pierwszych oficjalnych
kontaktów uważa się rok 1495, w którym wysłannik króla Kartlii, Konstantyna ГП przybył na
dwór wielkiego księcia litewskiego Aleksandra, szukając sprzymierzeńców przeciw zagrażające
mu sąsiednim krajom państwu otomańskiemu. Zamiar ten nie powiódł się, lecz już w X V I I w.
sama Rzeczpospolita gotując się do wojny z Turcją potrzebowała sojuszników.
Do tych wydarzeń nawiązuje artykuł Piotra Borawskiego Stosunki dawnej Rzeczypospolitej
z Gruzją. Z zarysowanej ogólnie problematyki kontaktów państwa polsko-litewskiego z Kaukazem
wyeksponowany został wątek zabiegów Polski o wciągnięcie Gruzji do tworzonej koalicji
antytureckiej. N a tym tle autor scharakteryzował działalność Bogdana Gurdzieckiego z Kartlii,
który odegrał znaczącą rolę w dyplomacji polskiej w czasach Jana Kazimierza i Jana Sobieskiego.
Artykuł Dawida Kolbai Kaukaska podróż ks. Józefa Suryma także poświęcony jest histo
rycznym związkom obu narodów, opisywanych tutaj pod kątem wkładu Polaków w poznanie
Gruzji. Przedmiotem analizy jest korespondencja jezuity, prowadzącego na początku X I X w.
pracę misyjną w kaukaskich garnizonach. Zdaniem autora wiadomości o duszpasterskiej
działalności księży katolickich stanowią najcenniejsze informacje tej wielowątkowej relacji.
Odzwierciedleniem zbliżenia polsko-gruzińskiego w pracach literackich zajmuje się Gocza
Szatriszwili. Jego studium Wiedza o kulturze i literaturze starogeorgiańskiej w XIX-wiecznej
Polsce ma solidne oparcie w różnorodnym materiale źródłowym pochodzącym z X V I I , X V I I I ,
X I X i X X w. Autor omawia prace, z jakich korzystali zainteresowani Gruzją Polacy:
K . Rdułtowski, T . Łada-Zabłocki, K . Łapczyński i A . Leist oraz analizuje dziewiętnastowiecz
ne teksty, zwracając uwagę na ich nowatorski charakter.
Przykładem publicystycznych zainteresowań Zakaukaziem są relacje J.S. Bersona, kore
spondenta P A T i „Gazety Polskiej" w Moskwie. Leszek Piątkowski w artykule Gruzja w repor
tażach Jana Stanisława „Otmara" Bersona omawia jego refleksje z podróży po Kaukazie pod
kątem oceny sytuacji w zsowietyzowanej Gruzji. Z wnioskami Piątkowskiego polemizuje
Andrzej Woźniak w artykule Inny Otmarl
Problematyce realiów życia gruzińskiej Polonii poświęcone są dwie publikacje.
Marek Mądzik omawia działalność Oddziałów Polskiego Towarzystwa Pomocy Ofiarom
Wojny na Kaukazie w latach I wojny światowej. Szczegółowa analiza, poparta danymi z archi
walnych dokumentów ukazuje sytuację uchodźców z Królestwa Polskiego i Galicji oraz wielokierunkowość i skuteczność udzielanej im pomocy.
Andrzej Woźniak w artykule Polacy w Republice Gruzińskiej koncentruje się na ostatnim
rozdziale polsko-gruzińskich związków. Rozważania te poprzedza krótkie omówienie dezorganiza
cji życia Polonii po roku 1918 oraz wojennych losów ludności „miejscowej" i napływowej, która
w dramatycznych okolicznościach trafiła na Kaukaz po 1939 r. Opis dnia dzisiejszego tej społecz
ności przybliża mało znany temat jej obecnej pozycji, warunków bytowania i poczucia tożsamości
narodowej oraz ukazuje cele założonego w 1995 r. Towarzystwa Polaków Gruzji „Polonia".
Kilka opracowań wiąże się ściśle z tematyką gruzińską.
Dwa artykuły historyczne mają kontekst polityczny, gdyż argumentują przynależność do
państwa gruzińskiego ziem, będących przedmiotem sporu między zamieszkującymi je narodami.
Studium Georgi Otchmezuri Księstwa feudalne w północnej części Szida-Kartlii od XV
do XVIII wieku uzasadnia integralność z Gruzją utworzonego przez władze radzieckie
w 1992 r. Południowoosetyńskiego Obwodu Autonomicznego. Przedmiotem analizy są zabytki
�276
RECENZJE I OMÓWIENIA
epigraficzne pochodzące z okresu poprzedzającego migrację osetyńską. Zdaniem autora treść
tych napisów potwierdza, że między X V a X V I I I w. północna część Szida-Kartlii należała do
domeny królewskiej i księstw gruzińskich.
Głównym tematem artykułu Awtandyla Menteszaszwili Konflikt gruzińsko-abchaski a Ro
sja są stosunki między tymi narodami po 1917 r. Autor omawia tworzenie się Abchaskiej
Republiki Radzieckiej, jej przekształcenie w Republikę Autonomiczną Gruzińskiej S R R oraz
przyczyny dzisiejszej konfrontacji gruzińsko-abchaskiej - w kontekście polityki Rosji wobec
obydwu narodów.
Artykuł Tomasza Talegi Kwestia autokefalii Kościoła Gruzińskiego w inicjatywach refor
matorskich Cerkwi Rosyjskiej opisuje dążenie gruzińskiego prawosławia do niezależności
w okresie pogłębiającego się kryzysu carskiego imperium na początku X X w. Przedmiotem
szczegółowej analizy jest przebieg obrad zebrania przedsoborowego w sprawie samodzielności
Kościoła Gruzińskiego oraz strategia przedstawicieli Cerkwi Rosyjskiej wobec tego problemu.
W numerze zamieszczone są ponadto wspomnienia o Polakach i Gruzinach, których losy
wplecione były w historię obydwu narodów, recenzje krajowych i zagranicznych publikacji,
informacje o wydarzeniach ważnych dla gruzińskiej diaspory oraz omówienie zawartości
archiwów gruzińskich w Nanterre.
Analizy historyczne, udokumentowane faktami i liczbami, zawierają wiele treści ważnych
poznawczo. Wydaje się, że z opracowań tych mogą korzystać nie tylko historycy lecz również
szerokie grono osób interesujących się związkami Polaków z innymi narodami, problematyką
kulturalną, a nawet polityką.
Ponieważ publikacji o Gruzji jest w Polsce niewiele „Pro Georgia" musi sprostać trud
nemu zadaniu szerzenia wiedzy o tym kraju wśród ludzi o różnym przygotowaniu fachowym
i kierunku zainteresowań.
Mając na uwadze mniej zorientowanych w problematyce gruzińskiej czytelników może byłoby
celowe podawanie przy bardziej specjalistycznych opracowaniach dodatkowych wyjaśnień? Czy
nie warto byłoby np. uzasadnić stosowania przez G . Szatriszilego terminu „Georgianie" zamiast
przyjętego w Polsce określenia „Gruzini"? Dla laików słowo to może wydawać się archaizmem,
analogicznym do nazywania nas Lechitami czy Polonusami.
Powyższa uwaga, krytyczna bardziej wobec stanu wiedzy przeciętnego Polaka niż gruziń
skich autorów ma znaczenie marginesowe, gdyż nie wiąże się z warstwą analityczno-opisową
artykułów. Wszyscy autorzy są znawcami gruzińskiej problematyki dlatego koncentrują się na
tematach czy dziedzinach mało do tej pory zbadanych lub nie znanych szerszemu ogółowi.
Większość opracowań oprócz analizy materiałów źródłowych zawiera też komentarze i wnio
ski, co ułatwia poznanie opisywanych zagadnień.
Wydaje się, że ze względu na bogatą tematykę publikowanych w „Pro Georgii" materia
łów, ich ciekawą treść i klarowny sposób przedstawiania problemów jest ona interesującym
pismem naukowo-popularnym, które warto czytać.
Anna
Milewska-Młynik
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego
W marcu 1947 г., a więc pół wieku temu, odbyła się w Krakowie konferencja, w której oprócz
licznego grona ówczesnych czołowych etnografów polskich udział wzięli wybitni przedstawiciele
nauk pokrewnych. Celem obrad było zatwierdzenie zakresu tematycznego Polskiego Atlasu
Etnograficznego, jak również metod jego opracowywania. Ustalono, że Atlas powinien objąć
wszystkie dziedziny kultury ludowej, przy czym znaczenie priorytetowe nadano badaniom kultury
materialnej, pod wpływem intensywnego tempa przemian zanikającej szybciej niż inne treści.
Ponadto właśnie ten dział etnografii polskiej był najbardziej zaniedbany, a istniejące opisy z reguły
niedostatecznie ścisłe i tym samym mało przydatne dla ustaleń typologicznych. W dalszej kolejności
zaplanowano badania nad zjawiskami z zakresu kultury społecznej i duchowej.
�RECENZJE I OMÓWIENIA
277
Już we wczesnym okresie prac atlasowych zapadła decyzja, że zebrany materiał będzie
opracowywany w dwóch etapach. Piewszy miał być poświęcony części kartograficznej, po ukaza
niu się której zakładano opracowanie komentarzy czyli monografii tematycznych powiązanych
z mapami. Nikt nie przewidywał wówczas, że prace nad Atlasem przeciągną się na tak wiele lat.
Dziś, z perspektywy półwiecza, można stwierdzić, że przyjęcie takiej koncepcji prac okaza
ło się niezwykle trafne.
Współczesna wieś polska, w wyniku industrializacji oraz wskutek oddziaływania środków
masowego przekazu, zmieniła niemal całkowicie swój pierwotny charakter. Materiał zebrany
w terenie w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych ma w tej sytuacji wartość unikalną,
bezcenną. Posłużył on do opracowania 625 map, z których 355, poświęconych głównie kulturze
materialnej, opublikowanych zostało w latach 1964-1981 w sześciu kolejnych zeszytach Atlasu.
Duże koszty wydawnicze spowodowały, że 3 następne zeszyty, zawierające mapy dotyczące innych
działów kultury, pozostają tymczasowo w archiwum Pracowni РАЕ we Wrocławiu. Archiwum to
zawiera również blisko 1400 filmów małoobrazkowych, 56 000 opisanych odbitek fotograficznych
oraz 4 000 kwestionariuszy, w których zgromadzone są szczegółowe informacje uzyskane podczas
badań terenowych, wraz z ankietami otrzymanymi drogą korespondencyjną.
Brak możliwości wydawniczych spowodował, że w połowie lat osiemdziesiątych Komitet
Redakcyjny Atlasu podjął decyzję o przystąpieniu do drugiego etapu prac, a mianowicie do
opracowania monograficznego. Postanowiono nie wiązać ściśle komentarzy z zeszytami karto
graficznymi, lecz nadać im charakter monografii problemowych. Część kartograficzna Atlasu,
aczkolwiek utrzymana w pewnej konwencji tematycznej, w wielu wypadkach nie jest prze
strzegana. Mapy z różnych dziedzin kultury są przemieszane w kolejnych zeszytach, a ponadto
w wielu wypadkach można je problemowo zaszeregować co najmniej do dwóch, a nawet do
kilku działów kultury. O ile wyselekcjonowanie grupy luźnych kartogramów związanych ze
sobą tematycznie nie nastręcza zainteresowanemu trudności, o tyle ścisłe wiązanie tekstu
komentarza z poszczególnymi zeszytami nie wydaje się być szczęśliwe i utrudniałoby pracę nad
konkretnym problemem. Z tej przyczyny zdecydowano się na całościowe bloki tematyczne
traktujące iunctim mapy o zbliżonej tematyce rozmieszczone w różnych zeszytach Atlasu.
Przed przystąpieniem do opracowania tekstowego Komitet Redakcyjny Atlasu, w celu
ujednolicenia komentarzy, zatwierdził ramowy schemat opracowań uwzględniający następujące
elementy: 1) Stan badań nad omawianym problemem z uwzględnieniem ważniejszych pozycji
drukowanych (do roku 1984); 2) Krótkie, krytyczne omówienie kwestionariusza oraz wyników
badań stanowiących podstawę opracowania kartograficznego zagadnienia; 3) Występowanie
wytworu w Polsce na tle porównawczym środkowoeuropejskim; 4) Omówienie wytworu od
strony materiału, konstrukcji, funkcji oraz nazwy, z położeniem nacisku na uchwytne zmiany
ewolucyjne, jakie zachodziły w formie i funkcji wytworu, w okresie możliwym do odtworzenia
na podstawie materiałów etnograficznych; 5) Sugestie dotyczące genezy i historii wytworu,
w aspekcie rozwojowym. Zalecono powiązanie treści komentarza z mapami.
Ewentualnych nabywców i czytelników Komentarzy należy jednak uprzedzić, że nie można
ich traktować jako pełnych monografii tematycznych. Jak już wcześniej powiedziano, są one
ściśle powiązane z częścią kartograficzną i dotyczą w zasadzie tylko tych faktów, które
różnicują kulturę ludową Polski i w związku z tym zostały w Atlasie uwzględnione.
W wyniku zabiegów redaktora Atlasu i dzięki życzliwości Zarządu Głównego Polskiego
Towarzystwa Ludoznawczego, Komentarze weszły do planu wydawnictw P T L i od 1993 r.
rozpoczęto ich edycję w formie serii wydawniczej.
Dotychczas ukazały się:
1) Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, 1.1, Rolnictwo i hodowla, cz. 1, Wro
cław 1993, stron 228; ilustracji 79; pozycji bibliograficznych 230.
Tom zawiera: 1) Obszerny rozdział poświęcony historii inicjatyw związanych z Polskim
Atlasem Etnograficznym, wykładnię zadań i metod pracy ze szczególnym uwzględnieniem zasad
doboru wsi, w których prowadzone były badania, podstaw źródłowych oraz technik kartografowania; 2) Pełny wykaz miejscowości tzw. stałej sieci Atlasu tj. wsi, w których prowadzone były
badania oraz mapę z naniesioną lokalizacją tych wsi na terenie kraju; 3) Artykuły problemowe:
�278
RECENZJE I OMÓWIENIA
a) formy i nazwy kopaczek do ręcznej uprawy ziemi, b) radła, c) sochy, d) phigi i płużyce,
e) reliktowe formy bron, f) ugorowanie w gospodarce chłopskiej, g) reliktowa uprawa zbóż.
2) Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, 1.1, Rolnictwo i hodowla, cz. 2, Wrocław
1994, stron 471; ilustracji 217; pozycji bibliograficznych 558.
Artykuły problemowe: a) siew zbóż, b) narzędzia żniwne, c) przesuszanie zżętych zbóż na
polu, d) młócenie zbóż, e) przechowywanie wymłóconego zboża, f) brogi, sterty i stogi,
g) stodoły, h) hodowla i sposoby trzymania zwierząt domowych, i) wykorzystywanie wołów
i krów jako siły pociągowej, j) tradycje transportu włócznego, k) ule kłodowe i słomiane.
3) Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. П, Budownictwo, Wrocław 1995,
stron 340; ilustracji 220; pozycje bibliograficzne 233.
Artykuły problemowe: a) ogrodzenia, b) piwnice, c) domy z podcieniem szczytowym,
d) budownictwo sumikowo-łątkowe, e) formy węgłów chałup zrębowych, f) konstrukcja przysłupowa, g) niektóre elementy konstrukcji budynków drewnianych, h) budownictwo ryglowe
i glino-bite, i) wyprawa ścian, j) formy chałup na obszarach peryferyjnych, k) dach, 1) systemy
i urządzenia ogniowe, ł) rozplanowanie chałup wąskofrontowych, m) rozplanowanie chałup
szerokofrontowych, n) nazewnictwo związane z chałupą.
4) Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. Ш, Pożywienie i sprzęty z nim związa
ne, Wrocław 1996, stron 272, ilustracji 155; pozycji bibliograficznych 224. Artykuły problemowe:
a) pożywienie, b) czerpaki zgrzebłowate do zbierania jagód, c) stępy, d) żarna, e) maślnice,
f) naczynia klepkowe do czerpania i noszenia wody, g) łyżniki, h) reliktowe występowanie krzesiw.
5) Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. I V , Transport i komunikacja.
Tom w opracowaniu, zawiera artykuły problemowe: a) formy transportu nasobnego
i ręcznego, b) taczki i wózki ręczne, dwu- i czterokolne, c) zaprzęg bydlęcy - jarzmo, jarzmica,
chomąto bydlęce, d) formy zaprzęgu konnego — chomąto, duha, szory i półszorki, e) wóz, f) sanie.
Autorami artykułów opublikowanych w serii Komentarze Polskiego Atlasu Etnograficznego
są w większości wykonawcy map a więc byli lub obecni pracownicy Pracowni Atlasu Instytutu
Archeologii i Etnologii we Wrocławiu. Monografie zawierają streszczenia w języku angielskim.
Zainteresowanych zakupem omówionych powyżej pozycji odsyłamy do działu sprze
daży wydawnictw Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, 50-139 Wrocław, ul. Szewska 36;
tel. (071)44-46-13.
Wydawnictwo jest ponadto w posiadaniu kilkunastu egzemplarzy kompletów zeszytów
kartograficznych РАЕ.
Janusz Bohdanowicz
Danuta Bartkowiak, Ernest Malinowski konstruktor kolei transandyjskiej, Poznań 1996, ss. 306
Polacy zmuszeni do emigrowania z kraju z przyczyn politycznych w X I X wieku, trafiali
w najodleglejsze regiony świata. Wielu z nich podejmowało działalność zawodową wnosząc
wybitny wkład w rozwój krajów osiedlenia. Po latach ich zasługi są często zapominane lub
przypisywane innym osobom. Walka z tym zjawiskiem jest, jak myślę, obowiązkiem polskich
historyków. Dlatego warto wyróżnić próbę przypomnienia postaci Ernesta Malinowskiego.
Biografia tego zasłużonego dla rozwoju Peru Polaka jest słabo znanym fragmentem dziejów
ojczystych. Wysiłek zmienienia tego stanu rzeczy podjęła Danuta Bartkowiak, pracownik
naukowy Zakładu Badań Narodowościowych Polskiej Akademii Nauk w Poznaniu, pisząc
książkę Ernest Malinowski konstruktor kolei transandyjskiej. Jak zaznacza autorka we wstępie:
„Olbrzymia popularność Ernesta Malinowskiego za życia w społeczeństwie peruwiańskim,
a także uznanie dla jego wiedzy nie tylko w Peru, sugeruje, że historiografia o nim jest bogata.
Rzeczywistość niestety nie potwierdza tej tezy." Do tej pory nie napisano żadnej naukowej
monografii poświęconej Malinowskiemu. Omawiana praca jest więc pierwszą próbą podsumo
wania tego, co dziś wiemy o Erneście Malinowskim.
�RECENZJE I OMÓWIENIA
279
Zaprezentowany przez D . Bartkowiak przegląd bazy źródłowej pozwala zauważyć, że
autorka obok materiałów znalezionych w Polsce wykorzystała także dokumenty i publikacje
francuskie, hiszpańskie i peruwiańskie. Wykaz źródeł z poszczególnych krajów prezentuje
bibliografia na końcu książki (s. 271-291). Kwerendę archiwalną w Peru prowadziła autorka
w czasie dwuletniego pobytu w tym kraju, podczas którego udało się jej ustalić wiele no
wych faktów z życia Malinowskiego. Jak sama o tym pisze: „Ukoronowaniem badań było
odnalezienie zapomnianego grobu Malinowskiego na limeńskim cmentarzu «Presbitero
Maestro» [...]. Wydarzenie to odbiło się dużym echem, zwłaszcza w kręgach miejscowej
Polonii, tak że udało się zorganizować trzydniowe obchody osiemdziesiątej rocznicy śmierci
Malinowskiego, przypadającej w marcu 1979 roku. Z tej okazji została też odsłonięta na
dworcu «Desamparados» w Limie tablica upamiętniająca twórcę kolei transandyjskiej."
Czytającemu te słowa nieodparcie nasuwa się dygresja o fałszu obiegowych opinii dotyczących
znikomej wartości praktycznej pracy historyka. Niewiele ujmuje też książce fakt nie dotarcia
do archiwów rosyjskich i niemieckich, które mogłyby wzbogacić informacje z lat dzieciństwa
Malinowskiego. Celem książki jest przecież przedstawienie drogi życiowej polskiego inżyniera
na tle epoki i jego pracy na tle osiągnięć ówczesnej techniki.
Ramy chronologiczne omawianej pracy wyznaczają daty urodzin i śmierci Malinowskiego, tj.
lata 1818-1899. Łącząc działalność postaci z miejscem pobytu, autorka wydzieliła trzy okresy
w życiu bohatera: polski (1818-1832), francuski, uwzględniający też pracę w Algierii (1832-1852)
i południowoamerykański obejmujący obok pobytu w Peru sześć lat spędzonych w Ekwadorze
(1852-1899). Wszystkie rozdziały opatrzono szczegółowymi przypisami i ciekawą ikonografią.
Okres polski zawiera rozdziały poświęcone rodzinie Malinowskich herbu Ślepowron
zamieszkałych na Wołyniu. Przedstawiając z konieczności dość skrótowo lata dzieciństwa,
więcej miejsca poświęcono początkom edukacji w Liceum Krzemienieckim, przytaczając opinie
kolegów o wybitnych uzdolnieniach młodego Ernesta. Wybuch powstania listopadowego
w 1830 roku zdecydował o dalszych losach bohatera; czy jednak rzeczywiście dwunastoletnie
dziecko mogło brać udział w powstaniu, jak sugerują niektóre przekazy? Raczej jest to
wątpliwe, chociaż zaangażowanie rodziny w walce (ojciec - Jakub był powstańcem) i później
sza ucieczka przed represjami musiały poważnie wpłynąć na dorastającego chłopca.
Okres francuski prezentuje trudną drogę dziecka polskiego emigranta do wykształcenia
(warunkiem było uzyskanie zgody władz francuskich na naukę). Po ukończeniu w 1834 r.
Lycee Louis le Grand, Ernest Malinowski podobnie jak jego brat Rudolf, zaczął uczęszczać do
cieszącej się znakomitą renomą Ecole Polytechnique. Wspólne zainteresowania zbliżyły braci.
Uczyli się razem, a potem wspólnie pracowali. Uwieńczeniem tej edukacji były studia w Ecole
des Ponts et Chaussees, którą Ernest ukończył w 1837 г., trafiając dzięki temu do Korpusu
Dróg i Mostów. Umożliwiło mu to rozpoczęcie pracy zawodowej. Pierwsze kroki w karierze
zawodowej stawiał młody inżynier biorąc udział w budowie linii kolejowej Paryż-Hawr. Potem
razem z bratem wyjechał do Algierii, gdzie przez dziewięć miesięcy zajmował się budową
urządzeń hydrotechnicznych. Rozczarowany brakiem perspektyw we Francji zdecydował się
przyjąć ofertę rządu peruwiańskiego i w 1852 r. wyjechał do Peru, aby objąć tam posadę
inżyniera rządowego.
Okres południowoamerykański to najciekawsza i najobszerniejsza (ponad 130 stron) część
książki. Opisano w nim szczegółowo losy Ernesta Malinowskiego w Peru, udział w planowaniu
i realizacji mniejszych inwestycji (mennica państwowa, place i drogi) oraz największe dokonanie
- budowę linii kolejowych, w tym tej przez Andy. Podkreślając znaczenie tej pracy autorka opisała
w osobnym rozdziale budowę linii kolejowych w Peru z uwzględnieniem odcinków budowanych
przez polskiego inżyniera. Niezwykle interesujący jest opis udziału Malinowskiego w konflikcie
hiszpańsko-peruwiańskim. Inżynier E . Malinowski wykonał wtedy fortyfikacje portu Callao
znacznie zwiększając siłę ognia jego artylerii, a po ataku hiszpańskim na port wziął udział w bitwie
zakończonej przegraną Hiszpanów. Został za to uhonorowany medalem „Za odwagę" i tytułem
honorowego obywatela Peru. Znaczenie tego zwycięstwa dla Peru było ogromne - po podpisaniu
w 1879 r. traktatu pokojowego, Hiszpania uznała niepodległość Republiki Peru. Pozycja, jaką
�280
RECENZJE I OMÓWIENIA
zdobył Malinowski po 1866 r. w tym kraju umożliwiła mu podjęcie ambitniejszych zadań.
Największym z nich było zaprojektowanie i budowa linii kolejowej przez Andy, łączącej
wybrzeże z wnętrzem kraju. Trudno opisać skalę trudności tego przedsięwzięcia. Wyznaczały
ją wysokość na jakiej prowadzono prace (najwyższy fragment 4817,8 m npm. - rekord światowy)
a także trudno dostępny teren o skomplikowanej strukturze geologicznej, wymagający budowy
kilkudziesięciu tuneli i mostów (łącznie było ich około stu). Inżynier Malinowski osobiście
nadzorował wykonanie tej Unii kolejowej. Szczegóły tej wielkiej inwestycji przedstawione
w omawianej książce budzą uznanie dla jej twórcy. Nawet wstrzymanie prac spowodowane
kryzysem finansów państwowych nie zniechęciło polskiego inżyniera. Za prywatne pieniądze
Malinowskiego i amerykańskiego inwestora H . Meiggsa przebito ostatnie tunele i w maju
1878 r. oddano do eksploatacji linię Callao-Chicla o długości 141 km. W ostatnich latach życia
E . Malinowski wyjechał do Ekwadoru, gdzie również zajmował się budową linii kolejowych.
Po powrocie do Limy pracował do śmierci, 2 marca 1899 г., w powstałej tam niedawno Szkole
Inżynieryjnej, publikując artykuły i jako jej wicedyrektor zajmując się sprawami organizacyjnymi.
Angażował się w prace instytucji charytatywnych.
Przedstawienie w interesujący sposób sylwetki wybitnego Polaka zasłużonego dla Peru,
Danuta Bartkowiak oparła na ciekawym i obszernym materiale źródłowym. Ukazanie mało
znanych epizodów z życia Malinowskiego w istotny sposób wzbogaca naszą wiedzę o nim.
Wielu polskim czytelnikom może omawiana książka pomóc zrozumieć, że nie jeden Ignacy
Domeyko zapisał się chlubnie w dziejach kontynentu południowoamerykańskiego. Korzystanie
z pracy ułatwia indeks osobowy i spis ilustracji. Przy tym trochę szkoda, że tak mało udało się
napisać o życiu prywatnym Ernesta Malinowskiego. Prawie niczego nie dowiadujemy się o jego
kontaktach z płcią przeciwną. Dostrzegając zapewne te niedostatki, autorka kończąc, napisała:
„Chociaż niniejsza praca wzbogaca o wiele nowych danych (także co do zasobu archiwaliów)
biografię E . Malinowskiego, wiele pytań pozostaje jeszcze bez odpowiedzi. Wyjaśnienia wyma
gają np. okoliczności śmierci Rudolfa i Zygmunta Malinowskich, czy też intrygująca sprawa
panny Luizy." Należy mieć nadzieję, że w przyszłości D . Bartkowiak znajdzie odpowiedzi na
te pytania i zechce się nimi podzielić z czytelnikami.
Rodzaj swoistego post scriptum do prezentowanej książki dopisało w ostatnich miesiącach
życie. W telewizyjnym Klubie Podróżników, w którym nota bene D . Bartkowiak prezentowała
omawianą pozycję, powstała inicjatywa wybudowania na przełęczy Ticlio (4818 m. npm) w Peru
pomnika Ernesta Malinowskiego. Prowadząca ten popularny program Elżbieta Dzikowska
z powodzeniem rozpropagowała tę ideę. Wybitny polski rzeźbiarz - Gustaw Żemła wykonał już
projekt monumentu i rozpoczęto zbiórkę pieniędzy. Koleje peruwiańskie podarowały działkę, na
której stanie pomnik. W ten sposób, można mieć nadzieję, że postać Malinowskiego zostanie
uhonorowana i uchroniona od zapomnienia*.
Andrzej Furier
Krzysztof Szatrawski, Przestrzeń sakralna w kancjonale mazurskim, Olsztyn 1996, Wyższa
Szkoła Pedagogiczna, Studia i Materiały WSP w Olsztynie, nr 104, ss. 143
Problem tożsamości kulturowej znajduje coraz szersze zainteresowanie wśród współczesnych
badaczy różnych dyscyplin naukowych. Najczęściej podejmuje się go z perspektywy analizy
antropologicznej, biorąc na warsztat całe kultury społeczności lokalnych i grup etnograficznych.
Szczególnie jednak interesujące jest myślenie antropologiczne w analizach folklorystycznych
i literackich, z których wywodzi się system myślenia opierający się na metodzie semiotycznej lub
senu^tyczno-strukturalnej. Etnologowi trudno dokonać oceny takich analiz, nawet jeśli opiera się
* Dystrybucją książki zajmuje się Zakład Badań Narodowościowych PAN, Stary Rynek 78/79,
61-772 Poznań, tel. (0-61) 852-09-50.
�281
RECENZJE I OMÓWIENIA
na wskazaniach Claude Lévi-Straussa, który przeniósł ją do etnologii. Przeszkodą jest różnica
w przedmiocie badań. Korci jednak szukanie punktów stycznych. Ich dostrzeganie jest właściwoś
cią antropologicznego widzenia nie tylko systemów kultur, ale funkcjonujących w nich pojedyn
czych zjawisk kulturowych. Często mają one znaczenie nie tylko jako wartość przedmiotowa
(dziedzictwo) czy jako symbol, znak (kod) dla transmisji tradycji, ale jako wartość podmiotowa
istotna dla funkcjonowania świadomości tożsamości społecznej i kulturowej.
Słynny kancjonał mazurski ma właśnie taką wartość kulturową. Interesowali się nim dotąd
historycy jako zabytkiem piśmiennictwa w języku polskim. We „Wstępie" do swej książki
K . Szatrawski zwrócił szczególną uwagę na problematykę wartości, a za podstawowy cel
swoich badań przyjął wskazanie „zgodności między sposobem postrzegania przestrzeni realizo
wanym w pieśniach kancjonału mazurskiego, a protestanckim systemem wartości". W analizie
zwrócił uwagę na fakt, iż centrum przestrzeni, której autorzy nadali charakter i znaczenie
sakralne, nie stanowi - jak niegdyś w średniowieczu - tylko katolicka świątynia z relikwiami
świętych, lecz są nim także miejsca, w których żyje, pracuje czy też modli się człowiek. Są one
uświęcone przez fakt, że człowiek wszędzie poszukuje swych relacji z Bogiem, jak też ze
światem przyrody, z ziemią, słońcem, niebem.
W analizie tekstów poetyckich składających się na pieśni zebrane w kancjonale mazurskim,
autor opisał nie tylko ich strukturę, ale rozpatrzył też związki semantyczne przedstawień
przestrzennych i rozległy obszar form waloryzacji sakralnej tych przestrzeni. Przestrzeń tę podzielił
na zorientowaną poziomo, pionowo, horyzontalnie, na przestrzeń podporządkowaną przyrodzie
bądź człowiekowi, uwzględniając czasowo-przestrzeń życia człowieka, upływający czas i in.
Całość opracowania to nie tylko analiza semiotyczno-strukturalna, ale filozoficzna,
w szczególności zaś aksjologiczna. I ten ostatni element ma największe znaczenie dla antropo
logicznego punktu widzenia. Odnosi się do wartości literackich, sakralnych ale też do postawy
człowieka wobec tego, co zwykle wypełniają konkretne wartości kulturowe (wytwory), których
tu się przecież nie wymienia. Jest to przestrzeń człowieka w kręgu ziemi, natury, gospodarstwa
i domu. Wartości te, podkreślane w pieśniach, są rzeczywiście „od zawsze" podstawową war
tością materialną, społeczną i duchową ludzi wsi. Są swoistą niszą ekologiczną, w której
człowiek najpewniej (bezpiecznie) się czuje. Stąd przywiązanie do ziemi i docenianie jej płodów,
przywiązanie do domu rodzinnego i gospodarstwa (m.in. pieśni proszalne i dziękczynne).
Bliskość i swojskość treści zawartych w pieśniach kancjonału była zapewne przyczyną chętnego
używania go przez wiele pokoleń niezależnie od użyteczności religijnej.
Autor pisze, że ponieważ teksty zawarte w kancjonale były polskie, to powszechne użyt
kowanie ich we wsiach mazurskich (od X V I I I w.) miało znaczenie dla kształtowania świado
mości etnicznej Mazurów i utrzymania, mimo germanizacji, języka polskiego. Z przedstawio
nego materiału można wysnuć wniosek, że ponieważ kancjonału używali wszyscy na co dzień
i od święta, był on też przedmiotem daru, np. z okazji chrztu, śpiewano z niego indywidualnie
i zespołowo, miał on znaczenie dla procesu utożsamiania się nie tylko z rodziną, grupą
religijną, ale też z grupą etnograficzną. Zaspakajał nie tylko wspólne potrzeby religijne, lecz
przez swą poetycką formę i walory muzyczne kształtował i zaspokajał potrzeby estetyczne.
Zawierał również pouczenia, przez co spełniał funkcję przewodnika właściwych zachowań. Był
zatem cenną wartością, którą etnolog może określić jako korelat kulturowy norm i więzi
społecznych, mający znaczenie dla świadomości tożsamości kulturowej Mazurów.
Tak więc, obok analizy semiotyczno-strukturalnej i filozoficznej tekstu literackiego, jaka
legła u podstaw opracowania K . Szatrawskiego, etnolog może wyłowić istotny materiał o war
tości antropologicznej.
Na koniec warto podkreślić, że Przestrzeń sakralna w kancjonale mazurskim to opracowa
nie o wysokich walorach poznawczych, nie tylko ze względu na swoją treść, co na konsekwent
nie zastosowaną metodę badawczą. Na szczególne uznanie zasługuje także antropologiczna
problematyka ujęcia analizowanych wartości kancjonału.
Irena
Bukowska-Floreńska
�282
RECENZJE I OMÓWIENIA
Carla Corradi Musi, Shamanism from East to West, Akademia Kiadó Budapest 1997, Bibliotheca Shamanistica, International Society for Shamanistic Research, ss. 113
Carla Corradi Musi pracuje jako starszy wykładowca na Uniwersytecie Bolońskim. Jej
specjalnością są języki ugrofińskie oraz historia i kultura ludów należących do tej grupy
językowej. Od wielu lat badaczka zajmuje się też zjawiskiem szamanizmu w szerokim kon
tekście etno-geograficznym.
Omawiana tu książka jest zbiorem artykułów, opublikowanych wcześniej przez autorkę
głównie w języku włoskim, a obecnie przełożonych na język angielski (konsultacja językowa
Paul Davies). Dzięki temu mogły one dotrzeć do szerszego grona odbiorców. Jak napisał
w „Przedmowie" M . Hoppál, działalność Carli Corradi Musi stanowi pomost między Wschodem
i Zachodem. Jak sądzę, w ten sposób określono przede wszystkim szeroki zakres geograficzny
zainteresowań badawczych autorki i fakt prowadzenia przez nią studiów porównawczych,
mających na celu ukazanie związków między różnymi aspektami szamanizmu występującego
u ludów ugrofińskich (europejskich i syberyjskich) oraz ludów Europy Zachodniej i Indian
Ameryki Północnej. Carli Corradi Musi udało się przy tym skierować uwagę czytelnika na obszary
stosunkowo słabo jeszcze zbadane, zwłaszcza w porównaniu z terenami Azji i Ameryki Północnej,
które stanowią podstawowy teren eksploracji badaczy interesujących się szamanizmem.
W niewielkiej objętościowo syntezie ukazane zostały charakterystyczne wątki wierzeń
szamańskich, dotyczące m.in. koncepcji duszy i jej wędrówek, wizji świata, jego budowy
i zamieszkujących go istot. Wiele miejsca autorka poświęciła animizmowi. Wspomniała także
o znaczeniu ognia i wody w obrzędach przejścia i rytuałach szamańskich, o społecznych
funkcjach szamana, o szamańskich praktykach magicznych i mitach, których bohaterem jest
szaman/kowal, o związkach między mitem i magią, a także między magią i religią. Autorka
wskazała tu na szereg podobieństw między szamanizmem ludów ugrofińskich a praktykami
magicznymi występującymi w średniowiecznej Europie a także na związki między niektórymi
treściami sag i eposów oraz średniowiecznych legend (interesujące poszukiwania paraleli mię
dzy młynkiem Sampo z fińskiej Kalewali a bohaterem legendy o św. Graalu). Ukazała również
wiele podobieństw między systemami wierzeń ludów europejskich i syberyjskich.
Za szczególnie cenne poznawczo uważam te rozdziały książki, w których zaprezentowane
zostały nieznane szerzej źródła, pisane głównie w języku włoskim i łacińskim, dotyczące m.in.
szamańskich wierzeń i tradycji ludów ugrofińskich. Najstarsze z prezentowanych źródeł pochodzą
z Х Ш w. Autorka omawia również XVI-wieczną kronikę Olofa Mansonna (znanego też jako Olaus
Magnus) zawierającą m.in. wiele informacji na temat wierzeń animistycznych ludów Północy.
Innym źródłem do badań szamanizmu ludów ugrofińskich jest XVni-wieczna Dissertazioni sopra le apparizioni de' spiriti e sopra i vampiri o i redivisi d'Ungheria, di Moravia ее,
Abbe Augustina Calmeta, oparta m.in. na Ustach i tekstach pozostawionych przez różnych
autorów starożytnych. Kolejnym źródłem, które może być wykorzystane do tego typu badań
jest pochodzące z X I X w., П costume antico e moderno Giulia Ferrado. Autorka przytacza
ponadto prace XIX-wiecznych podróżników, Ewy Felińskiej i Matthiasa Alexandra Castréna,
opublikowane przez F . de Lanoye'a w Paryżu w 1868 г., w których można znaleźć informacje
na temat szamanizmu wybranych ludów uralskich mieszkających na terenie Syberii (przede
wszystkim tzw. „Obskich Ugrów"; nazwą tą określano dawniej Wogułów i Ostiaków, dziś ludy
te znane są pod nazwą Mansów i Chantów). Autorka przypomina także opisy podróży
Stephena Sommiera, opublikowane w 1883 г., do Ostiaków (obecna nazwa Chantowie), Samojedów (Nieńcy), Kirgizów, Tatarów, Zyrian (północnych Korni, Komi-Zyrian) i Baszkirów.
Końcowe rozdziały książki poświęcone są związkom między szamanizmem ludów ugrofińskich
(głównie wspomnianych już „Obskich Ugrów") i szamanizmem Indian Ameryki Północnej.
Widoczne jest wyraźne podobieństwo wielu wierzeń i praktyk obrzędowych, związanych np.
z koncepcją śmierci i rytuałami pogrzebowymi.
Autorka zaznaczyła we „Wstępie", że rytuały i wierzenia szamańskie występujące u ludów
ugrofińskich i syberyjskich miały ścisły związek z identyfikacją etniczną. Z czasem jednak
�RECENZJE I OMÓWIENIA
283
upowszechniły się one i zatraciły ów charakter. Szkoda, że w dalszych rozważaniach ten
interesujący problem został pominięty. Wydaje mi się również, że autorka zaledwie zasygnalizowała
większość zagadnień poruszanych w poszczególnych rozdziałach. Zabrakło mi natomiast rozdziału
ukazującego aktualny stan badań nad szamanizmem ludów ugrofińskich i przeglądu dotychczaso
wych dokonań. Pewne zastrzeżenia budzi także dobór literatury. Na liście cytowanych tytułów
znajdują się głównie prace badaczy zachodnioeuropejskich, w tym wiele nie znanych szerzej pozycji
w języku włoskim (dobrze się stało, że udostępniono je czytelnikom spoza tego obszaru
językowego). Bardzo słabo reprezentowane są natomiast efekty badań naukowców amerykańskich
oraz rosyjskich i radzieckich (te wyłącznie w tłumaczeniach) a także - na co wskazują uwagi
M . Hoppala, niektórych badaczy węgierskich. Sprawia to, że przedstawiona przez Carlę Corradi
Musi synteza ma pewne luki. Generalnie jednak uważam, że książka stanowi cenne uzupełnienie
dotychczasowych badań nad szamanizmem, wprowadzając czytelnika w stosunkowo mało znane
obszary etno-geograficzne, na których zjawisko to występowało podobnie jak na znacznie lepiej
dotąd przebadanych terenach Azji i Ameryki Północnej.
Praca ma przede wszystkim charakter syntetyczny. Autorka odwołuje się jednak wielokrotnie
również do różnego typu koncepcji teoretycznych, których twórcy próbują wyjaśniać zjawiska,
wierzenia i zachowania charakterystyczne dla szamanizmu, czy np. ich związki z magią lub mitami.
Nie pierwszy też raz lektura tego typu prac prowadzi do pytań o przyczyny podobieństw i trwałości
wielu zjawisk kulturowych występujących na różnych obszarach świata, o uniwersalność pewnych
zachowań, symboli i sposobu widzenia świata przez mieszkańców oddalonych od siebie terenów.
Iwona Kabzińska
E . Hooper-Greenehill, Museums and the Shaping of Knowledge, London and New York, 1993,
Routledge
Na ogół w książkach poświęconych muzeom wychodzi się od Ptolemejskiego precedensu - od
museionu, czyli świątyni muz założonej w Aleksandrii, a stanowiącej swoisty instytut naukowy
połączony z biblioteką. Autorka książki Museums and the Shaping of Knowledge miała inny pomysł
potraktowania tematu. Muzeum - stwierdziła - jest zjawiskiem kulturowym niezwykle zmiennym,
przeto wskazywanie na pochodzenie nazwy tej instytucji niewiele wyjaśnia. „Me istnieje muzeum
jako takie. Muzeum nie jest przedustanowioną jednością, tworzoną tak samo we wszystkich czasach
[...] Tożsamość, cele, funkcje i miejsce podmiotu są nieciągłe w sposób zmienny. [...] Nie tylko nie ma
podstawowej tożsamości muzeum, [...] ale tożsamości te, będąc ustanawiane, ulegają ciągłym przemia
nom, zgodnie z grą dominujących tendencji i wyłanianiem się nowych układów korzyści' (s. 191).
Wprawdzie historia kolekcjonowania jako takiego jest długa, ale nie zawsze takie same przedmioty
bywały cenne dla kolekcjonera, różne kryteria stosowano przy ich wyborze, różnie je grupowano
i w efekcie - niosły w sobie inny przekaz dotyczący świata oraz panujących w nim praw.
Muzeum jako miejsce, w którym gromadzi się rzeczy stare, rzadkie czy oryginalne, grupując je
typologicznie lub kontekstualnie, z uwzględnieniem układów chronologicznych i przestrzennych
- to nasza koncepcja muzealnego porządku. Kryteria pozwalające oznaczyć wartość danego
przedmiotu (takie jak jego wiek czy oryginalność) nie są jednak absolutne. Do końca osiemnastego
stulecia to, co stare i to, co nowe bywało przemieszane; problem pierwowzoru i repliki nie miał
znaczenia pierwszorzędnego. (Prawo, które działało można by określić jako prawo serii.)
Reprezentowanie przeszłości, czy przechowywanie dziedzictwa kulturowego, uważane obecnie za
główny cel muzeum, nie stanowiło celu w gabinetach osobliwości czy w kolekcjach alchemików.
Podobnie jak płynna jest tożsamość muzeum, płynne są i znaczenia nadawane gromadzo
nym artefaktom. To prawda, że istnieją kulturowo uwarunkowane tendencje do nadawania
rzeczom znaczeń określonego rodzaju i do tworzenia z nich wypowiedzi na pewne tematy.
Reguły semiotyzacji okazują się jednak zmienne historycznie. „Sukcesy w historii należą do
tych, którzy są w stanie uchwycić te reguły, zastąpić tych którzy je stosowali, zamaskować się
�284
RECENZJE I OMÓWIENIA
i zmienić je, odwrócić ich znaczenie, i skierować przeciw tym, którzy je nałożyli; kontrolując
ten złożony mechanizm, można sprawić, że zadziałają one tak, iż panujący zostaną pokonani przez
ich własne reguły" - pisał Michael Foucault (1977, s. 15). Podobny sposób ujmowania historii
zastosowała Eilean Hooper-Greenhill w swoich muzeologicznych badaniach. Analiza kolekcji
powstałych w różnych kontekstach historyczno-kulturowych (a więc wpisujących się w różne
porządki konceptualne) pozwoliła jej wskazać na przemiany w sposobie pojmowania świąt.
Przykłady wybrane przez autorkę są rzeczywiście reprezentatywne. Renesansowe kolekcje
książęce i gabinety świata, oświeceniowe repozytorium i publiczne muzeum epoki napoleońs
kiej, skupiają w sobie cechy szerszych zjawisk kulturowych. Przyjrzyjmy się, jaki był charakter
tych kolekcji. Pierwsza z nich ukazana jest na przykładzie zbiorów Medyceuszy (uważa się je
często za pierwsze europejskie muzeum.) Zwyczaj gromadzenia precjozów w skarbcach połą
czył się tu z nowszymi praktykami zbierania przedmiotów o pochodzeniu antycznym. Różne
aspekty działalności politycznej, rynkowej (fortuna Medyceuszy wyrosła z operacji bankowych)
a także społecznej (patronackiej, kolekcjonerskiej) składały się na to, że pałac Medyceuszy
we Florencji wyrażał sobą splendor, bogactwo i pozycję społeczną rodu. Przestrzeń tego
spektaklu miała przy tym charakter prywatny.
Pojawienie się gabinetów świata — drugiego z omawianych zjawisk muzealnych — wiąże
autorka ze współdziałaniem trzech czynników: mnemonicznej techniki pamięci (czynnik orga
nizacyjny), programu zawartego w teatrze pamięci Don Camilla (czynnik programowy; Yates
1977), a nade wszystko renesansowej episteme (czynnik epistemologiczny). Podobnie jak
w języku objawiać się miały złożone powiązania pomiędzy słowami a rzeczami, tak w gabine
tach obiekty ewokowały uniwersalny porządek świata.
Gabinety powstawały w całej Europie, jakkolwiek ich charakter był różny, w zależności od
tego, do kogo należały i jaką siłą dysponował właściciel. Mógł to być zatem książę, uczony,
kupiec; mogła wchodzić w grę siła polityczna, intelektualna, finansowa, magiczna. Zależnie od
tego reprezentacja świata mogła ewokować wizję areny politycznej (z księciem w centrum), sieci
powiązań intelektualnych czy układów handlowych.
Szczytową formę gabinetu świata stanowiło słynne studiolo - sekretny pokój Francesca de
Medici. Zgromadzone w tym pomieszczeniu artefakty składały się na kosmiczną reprezentację.
Malowidła na drzwiach szaf pokrywających ściany gabinetu w sposób alegoryczny wskazywały
na ich zawartość. Objawiały związki pomiędzy różnymi poziomami uniwersalnego porządku:
żywiołami, porami roku, mitologią literaturą, historią i ówczesną technologią. Książę w sposób
symboliczny sprawował tu rządy nad światem. Był to zarazem mikrokosmos sztuki i natury.
Powstanie Repozytorium angielskiego Towarzystwa Królewskiego wiązało się z założe
niem tegoż Towarzystwa (w roku 1660) - instytucji mającej na celu działanie w duchu nauki
eksperymentalnej i propagowanie związanych z tym zasad filozoficznych. Gromadzenie kolek
cji według racjonalnych zasad stanowiło część działalności. (Nazwa repozytorium stanowiła
odpowiednik pojęcia muzeum.) Był to pewien zwrot w ukierunkowaniu praktyk kolekcjoner
skich. Niegdyś stanowiły one dziedzinę prywatną, teraz przybrały formę bardziej publiczną.
Ostatni z omawianych typów muzeów wiąże się z epoką napoleońską i początkami
państwa dyscyplinarnego (termin Foucaulta), takiego, które działa poprzez sieć instytucji
pozwalających na wszechstronny wgląd w życie obywateli i na kierowanie ich działaniami
w sposób korzystny dla państwa. Rewolucja francuska dała początek nowemu programowi
muzeologicznemu - paralelnému do strategii militarnych. Była to koncepcja centralistyczna,
totalizująca. Muzea - niegdyś miejsca i praktyki prywatne, jednostkowe - zostały ujęte szero
kim progamem mającym na celu odpowiednie kształtowanie społeczeństwa. Kurator miał tu
pozycję eksperta, był prawomocnym podmiotem dysponowania wiedzą.
Tożsamość i znaczenie obiektów materialnych w każdej z tych kolekcji tworzyło się w inny
sposób, zgodnie z zasadami wyznaczanymi przez obowiązującą epistemologię przez technologie
i praktyki siły.
W ujęciu Hooper-Gerenhill kluczowe okazują się relacje pomiędzy rzeczą a językiem
a także pomiędzy rzeczą a koncepcją świata i prawomocnymi metodami jego poznania.
�RECENZJE I OMÓWIENIA
285
W centrara jej zainteresowania znajduje się polityka prawdy - w Foucaultowskim rozumieniu
tego terminu. Każde społeczeństwo - twierdził Foucault - stosuje określoną politykę prawdy,
a jej efektem jest wytwarzanie określonego rodzaju wiedzy (Foucault 1977, s. 13). W tej
perspektywie muzeum staje się jedną z technologii produkowania wiedzy. Demonstrowanie
wiedzy i panowania nad nią to jedna z oznak posiadania siły.
Aby koncepcję tę uczynić nieco mniej abstrakcyjną, wskażmy pokrótce, w jaki sposób te
różne prawdy znajdowały wyraz w poszczególnych kolekcjach.
Prawda medycejska była hierarchiczna. U szczytu sytuowała Boga, poniżej wyznaczała
odpowiednie miejsca jednostkom ludzkim. Florenccy władcy byli przy tym bliżsi kreatorowi
niż inni ludzie, a prawomocność takiej ich pozycji poświadczana była przez zewnętrzne oznaki
bogactwa. Wiedza w gabinecie świata objawiała się w postaci hierarchicznej struktury jedno
czącej w sobie elementy okultystyczne i magiczne. Stałość świata przejawiała się poprzez głębię
znaków wymagających interpretacji. Tajemny charakter tej wiedzy domagał się wtajemniczo
nego interpretatora zdolnego odczytać znaki świata.
Repozytorium Towarzystwa Królewskiego preferowało wiedzę czystą, jasną, klarowną,
możliwą do wyjaśnienia w formułach, kolumnach i tablicach. Pierwotny porządek natury miał
być tu przekazywany poprzez stosunkowo proste fizyczne zestawienia, a relację pomiędzy
rzeczą a słowem ujmowano jako jednoznaczną.
„Muzeum dyscyplinarne" chciało prawdy wyzwolonej, egalitarnej i demokratycznej. Pro
jekt wiedzy obiecywał możliwość ujrzenia historii człowieka wyzwolonego spod wszelkiego
ucisku. Stare formy wiedzy reaktywowano w nowym kontekście politycznym. Wprawdzie
wymiar polityczny był krótkotrwały, ale jego kulturowe znaczenia okazało się niezwykle
istotne. (Przypomnijmy, że czasy napoleońskie, powołując do życia muzea publiczne, stworzyły
precedens stymulujący zakładanie muzeów w dziewiętnastowiecznej Europie.)
Autorka wskazuje też momenty załamań w produkowaniu wiedzy oraz manifestowaniu
panowania nad nią. W efekcie tworzy opowieść o tym, jak poprzez rzeczy dokonuje się opis
świata - alternatywny w stosunku do tego, który konstruowany jest poprzez słowa, ale
poddany tym samym prawom. Uzmysławia nam jednocześnie zakres, w jakim mampulujemy
rzeczami, wykorzystując je we wszelkich dziedzinach życia, a manipulacja ta wykracza daleko
poza zakres oddziaływań fizycznych.
LITERATURA
Foucault M.
1977
Nietzsche, genealogy, history, [w:] BouchardD.F., Language, Counter - Memory,
Practice: Selected Essays and Interviews, Oxford, Blackwell.
1977a
The political function of the intellectual, ,, Radical Philosophy", vol. 17.
Yates F.A.
1977
Sztuka pamięci, przekł. W. Radwański, Warszawa.
sAnna Wieczorkiewicz
Rastislava Stoličná, Jedlá a nápoje našich predkov, Bratislava 1991, ss. 240, nlb.4 Instytut
Etnografii Słowackiej Akademii Nauk
Autorka książki jest długoletnim pracownikiem naukowym. M a ona duże osiągnięcia
w dziedzinie badań nad pożywieniem mieszkańców swojego kraju. Prowadząc w różnych regionach
Słowacji badania terenowe, celem opracowania map dla Słowackiego Atlasu Etnograficznego
(EAS) zebrała bogaty materiał faktograficzny, który uzupełniony literaturą przedmiotu stanowi
podstawę recenzowanej pracy. R . Stoličná niejednokrotnie referowała wyniki swoich badań na
międzynarodowych konferencjach poświęconych etiologicznym badaniom nad pożywieniem. N a
ostatniej, zorganizowanej w 1996 r. na Cyprze, poruszyła zagadnienie tradycyjnego pożywienia
�286
RECENZJE I OMÓWIENIA
Słowaków mieszkających na terenie Węgier. Niedawno ukazał się w „Slovenským Národopisie"
(R. 44:1996, nr 3, s. 277-285) jej artykuł o pożywieniowym tabu w różnych systemach religijnych.
Omawiana publikacja jest monotematyczną monografią o charakterze popularno-naukowym.
Jest pewnego rodzaju kompendium wiedzy o tradycyjnym pożywieniu słowackiej ludności wiej
skiej, z uwzględnieniem zachodzących w nim zmian. Napisana jest dobrym i jasnym językiem,
a układ pracy daje przegląd podstawowych zagadnień składających się na obraz pożywienia
mieszkańców wsi słowackiej w 2 poł. X I X w. i w wieku X X . Materiał został omówiony w sześciu
grupach tematycznych: 1) rodzaj i sposób jedzenia; 2) przygotowywanie potraw; 3) pożywienie
roślinne; 4) pożywienie pochodzenia zwierzęcego; 5) napoje; 6) pożywienie okolicznościowe.
Pracę rozpoczyna interesujący opis sposobu jedzenia, tj. usytuowanie stołu w kuchni,
miejsca zajmowane przy nim przez poszczególnych członków rodziny, pora gotowania i spoży
wania posiłków, etykieta jedzenia, z uwzględnieniem różnic wynikających z płci i wieku,
wierzenia, m.in. w możliwość zauroczenia w czasie posiłku (stąd np. zakrywanie ust przez
jedzące dziewczęta i kobiety oraz jedzenie na osobności przez nowożeńców w obawie przed
niepłodnością, następstwem ewentualnego rzucenia na nich uroku).
Kolejny rozdział dotyczący przygotowywania potraw rozpoczyna charakterystyka palenisk
(od paleniska otwartego po piec z blachą) oraz związanych z nimi sprzętów i naczyń. Konse
kwencją tych zmian było rozpowszechnianie się nowych technik przygotowywania potraw, jak
smażenie, pieczenie, duszenie. W tym rozdziale autorka poświęciła uwagę zagęszczaniu potraw
i stosowaniu różnego rodzaju przypraw (jak np. sól z uwzględnieniem znaczenia jej w medycy
nie i magii, miód, cukier, czosnek, cebula, chrzan, zioła, korzenie). W końcowej części tego
rozdziału autorka omówiła miejsce grzybów w pożywieniu ludowym.
Obszerną grupę tematyczną stanowi pożywienie roślinne, będące podstawą wyżywienia
mieszkańców wsi tradycyjnej. Składają się na nie różnego rodzaju mączne polewki, bryje,
kluski i kasze. Z archaicznych potraw autorka wymienia prażmo, uzyskiwane przez opalanie
kłosów zbóż, a następnie wykruszanie ziarna, a które na Słowacji jeszcze w 1 poł. X X w.
przygotowywali dla siebie chłopcy pasący trzodę. Z warzyw powszechnie spożywana była
kapusta, rzepa, groch, fasola. Szczególne miejsce zajmowały ziemniaki, które przyrządzano na
różne sposoby. W czasie postów używano roślinnych olei tłoczonych z lnu, konopi i maku.
W tym rozdziale omówiono wyrób i pieczenie chleba, związane z tym sprzęty oraz wierzenia
i zabiegi magiczne, a także świąteczne i okolicznościowe wypieki (m.in. kołacze).
Pożywienie pochodzenia zwierzęcego wiąże się z urządzaniem w porze jesienno-zimowej
„zabijaczki" (bicie świń i baranów), połączonej z gościną. W tym rozdziale autorka omówiła
konserwację mięsa, przetwory mięsne, tłuszcze zwierzęce (łój, słonina, sadło) oraz spożycie ryb.
Ważne miejsce w pożywieniu zajmowały wyroby mleczne, jak mleko, ser krowi oraz owcza
bryndza, bundz; znacznie rzadziej spożywano masło i jaja.
Kolejny rozdział pracy poświęcony został napojom, takim jak woda, mleko, kwasy,
herbata, kawa oraz napoje alkoholowe, rytuałom ich picia i związanym z nimi pieśniom.
Omawiając pożywienie okolicznościowe autorka wymienia potrawy podawane na wigilię
Bożego Narodzenia, z okazji świąt kościelnych (Wielkanoc i Boże Narodzenie) oraz uro
czystości rodzinnych (wesele, chrzciny, stypa), następnie wydarzeń gospodarczych („zabijaczka", stawianie domu), postów oraz zapustów.
Każdy z rozdziałów zamyka bibliografia zawierająca również pozycje spoza literatury
w języku słowackim.
Przemiany w pożywieniu słowackiej ludności wiejskiej zostały zasygnalizowane w koń
cowej części pracy. Ukazano kierunek i przyczyny zmian, w wyniku których pożywienie traciło
charakter lokalny, nabierając cech uniwersalnych. Mimo to współcześnie można mówić o ist
nieniu w pożywieniu mieszkańców wsi słowackiej pewnych rodzimych tradycji żywieniowych,
stanowiących o regionalnej specyfice.
Pracę zamyka słownik terminów gwarowych z zakresu pożywienia oraz przepisy kulinarne
pochodzące zarówno z badań terenowych, jak też z książek kucharskich, w tym z najstarszej
(z 1870 r.) pt. Pierwsza książka kucharska w państwie słowackim.
�RECENZJE I OMÓWIENIA
287
Książka R. Stoličnej zasługuje na uwagę nie tylko ze względu na zgromadzony w niej
i usystematyzowany bogaty materiał faktograficzny, uwzględniający zróżnicowanie regionalne
Słowacji, ale także z uwagi na istnienie wielu analogu w pożywieniu ludności słowackiej
i polskiej (zwłaszcza góralskiej) oraz w kierunku jego przemian.
Książkę ilustrują barwne rysunki będące stylizacją, niekiedy o charakterze satyrycznym, ma
teriału faktograficznego. Nadają one pracy lekkości, czyniąc ją interesującą nie tylko dla etnografa.
Zofia Szromba-Rysowa
Se vetir pour dire, red. Yvonne Elisabeth Broutin, Cahiers de Linguistique Sociále. Collec
tion Bilans e{ Perspectives, Universitě de Rouen, Rouen 1996, ss. 265, rye. 43 + 14 barw
nych, 6 map
Książka ta powstała dzięki współpracy specjalistów z dwóch etnograficznych muzeów:
Musée de l'Homme w Paryżu i Museum d'Histoire Naturelle et d'Ethnographie w Rouen. O ile
angielska historia ubiorów interesuje się obecnie głównie społeczną i gospodarczą konsumpcją
odzieży, o tyle kostiumologia francuska najwięcej uwagi poświęca znakowemu znaczeniu
zbioru. M a ona pod tym względem znaczny dorobek i bez jego uwzględnienia nie można
kontynuować tej tematyki. Szczególnie płodna badawczo okazała się współpraca etnografów
zatrudnionych w Muzeum Człowieka i historyków ubiorów. Omawiane wydawnictwo po
wstało w kręgu zainteresowań językoznawczych i etnografów zajętych badaniami współczes
nych ubiorów ludów egzotycznych. Z siedemnastu artykułów cztery poruszają ogólne zagad
nienia znakowego charakteru strojów, a reszta omawia wyniki badań etnograficznych w róż
nych częściach Azji, Europy i północnej Afryki. Interesowano się przy tym także znakowym
charakterem ubiorów zawodowych we współczesnym społeczeństwie europejskim.
Redaktor tomu Yvonne-Elisabeth Broutin, pracująca w Rouen, lecz związana także w pary
skim Muzeum Człowieka, napisała dwa artykuły wprowadzające. W pierwszym z nich zatytułowa
nym „Po co się ubierać, aby coś zakomunikować?" przedstawia ona tematykę książki. Znaki
i symbole eksponowane w strojach zawierają informacje co do przynależności właściciela do
określonej grupy społecznej, podczas gdy szaty rytualne informują bezpośrednio o czczonych
bóstwach. W następnym artykule autorka daje ważne definicje. Tak więc termin odzież (větement)
oznacza tylko używane odzienie bez symboliki znakowej. Termin ubiór (habit) oznacza całość
części odzieży, która może mieć pewne znaczenie znakowe. Termin kostium (costume) oznacza
natomiast, według definicji z 1662 г., „zewnętrzny wygląd określany zwyczajem", komunikujący
miejsce jednostki w grupie społecznej. Całość odświętnego kostiumu, uregulowana zwyczajem,
tworzy system znaków, co autorka ilustruje wieloma przykładami. Nakazy mody ulegają przy tym
znacznym przekształceniom w powiązaniu z radykalnymi zmianami politycznymi. Wielka
rewolucja francuska dostarcza tu licznych przykładów. Wojny i sytuacje gospodarcze poszczegól
nych krajów wpływają także na zmiany w ogólnej strukturze odzieżowej, jak np. rozpowszechnie
nie spodni w ubiorze kobiet. Autorka analizuje sposoby komunikowania informacji zawartych
w kostiumie, przekazywania zmian w przyjętych konwencjach i wyrażania protestu wobec
ustalonego porządku społecznego. Osobnym zagadnieniem są rozporządzenia różnych władz
z nakazami i zakazami noszenia określonych strojów czy ozdób.
Uzupełnieniem tych rozważań jest artykuł Reginę Delamotte-Legrand z Uniwersytetu
w Rouen. Powraca ona do problemów poruszanych w wydanym w 1967 r. systemie mody Roland
Barthes. Analizował on język używany w opisach współczesnej mody kobiecej. Autorka ukazuje
niewielkie zrozumienie nowatorskiej analizy języka opisów modnych strojów w oderwaniu od ich
realnego kroju i wyglądu. N a zakończenie omawianej książki Jean-Paul Dupont, dyrektor
muzeum w Rouen, pisze o nowym podejściu do kostiumu, tak odległego od natury. Sposoby
komunikowania przynależności społecznej nosicieli określonego kostiumu, często uniformu, autor
porównuje do ścisłej organizacji społeczeństwa owadów.
�288
RECENZJE I OMÓWIENIA
Trzynaście pozostałych artykułów ukazuje wyniki najnowszych badań etnograficznych
i socjologicznych nad znakowym charakterem ubiorów w różnych społecznościach ludów
egzotycznych i we współczesnych cywilizacjach wielkomiejskich. Trzy artykuły przedstawiają
najbardziej prymitywne okrycia z włókien czy tapy w różnych częściach Polinezji. Najprostsze
elementy okryć ciała miały jedynie znaczenie podkreślające różnice społeczne czy odznaki
sakralne (Marie-Claire Bataille Benguigui). Specjalne plecionki noszono na wyspie Waliis
w zachodniej Polinezji (Sopie Chave-Dartoen). Wreszcie Anne Lavondes ukazała różne tech
niki polinezyjskiego tatuażu. Tę samą technikę ukazywaną w językach niektórych plemion
Tajów omówiła Anninck Levy-Ward. Wszystkie te sposoby zdobienia ciała miały jedynie
funkcję znakową.
Bardziej złożone są zagadnienia odzieży szytej z tkanin, noszonej w Indonezji, Indiach czy
Chinach. Christian Pelras zajął się ubiorami Bugisów, narodu indonezyjskiego mieszkającego
na wyspie Celebes w około czteromilionowej populacji. Badania prowadzone do lat siedem
dziesiątych ukazały użytkowanie sarongu, prostego okrycia noszonego w całej Indonezji
i Malezji. Zarazem jednak noszono spodnie z bluzami a wiele ozdób i barw sukien pozwala na
ukazanie znacznego zróżnicowania społecznego. Różne style odzieżowe w Radżastanie ukazała
Francoise Cousin z Musée de l'Homme w Paryżu. Komplet noszonego ubioru różni się tam
znacznie od odzieży z pozostałych części Indii. Kobiety noszą chustę na głowie, rodzaj bluzy
i długą spódnicę. Różny krój, barwa tkaniny i ilość ornamentów oznacza ich stan cywilny
i wiek. Natomiast przyjęcie drapowanego sari oznacza przejście do stroju obcego dla społecz
ności Radżastanu. Przejście do nowoczesnego ubioru zachodniego kroju w chińskiej prowincji
Guangxi ukazała Anninck Levy-Ward. Kobiety przyjęły bluzę i spodnie szyte z bawełny
nie zawsze w barwie niebieskich dżinsów, lecz różnych kolorów. Także na wsi obserwuje się
zanikanie tradycyjnych strojów świątecznych o rytualnej symbolice. Dokonywanie wyboru
pomiędzy tradycyjnym i zachodnim ubiorem ma wyraźne podłoże gospodarcze.
Badania nad ludnością pochodzenia afrykańskiego mieszkającą we Francji ukazały także
zarzucanie tradycyjnych strojów na rzecz odzieży miejskiej. Należy to tłumaczyć nie tylko
wysoką ceną tych pierwszych lecz także chęcią przystosowania się do otoczenia (Bernard
Zongo). Obszerniejsza rozprawa Tatiany Benfoughal i Monique de Fontanés ukazuje sym
boliczne znaczenie pasa i damskich fartuszków w północnej Afryce i Europie wschodniej.
Szerokie tkane pasy afrykańskie odgrywają znaczną rolę symboliczną w życiu dziewczyny
i zamężnej kobiety, w uroczystościach weselnych i zabiegach o charakterze rytualnym i magicz
nym. W Europie szerszy pas przybiera formę symbolicznego fartuszka odgrywającego znaczną
rolę w rytuałach weselnych w Kalabrii, wszystkich krajach bałkańskich i u Setu w Rosji. Węzeł
pasa czy fartuszka oznacza symboliczną więź wyrażaną w licznych zabiegach rytualnych.
Podobne znaczenie mają fryzury panien i różne czepki zamężnych kobiet na węgierskich
wsiach (Marika Kovacs).
Pozostałe trzy artykuły ukazują wyniki najnowszych badań nad ubiorem miejskim charak
terystycznym dla przedstawicieli różnych grup społecznych. W Rouen badania nad typem
przebrań młodzieżowych w dwóch dzielnicach powiązano ze sposobem wyrażania się na ten
temat. Nosi się tam różne koszule z krawatami lub bez nich, dżinsy lub inne spodnie, różnego
kształtu okulary i obuwie. Wzajemne oceny tych typów odzieży są krańcowo różne (Thierry
Bulot). Podobny typ badań dotyczy ubioru regionalnych polityków. Podoba się garnitur
z krawatem i kostium bez biżuterii u kobiet (Laurence Vignes). Wreszcie Claude Caitucoli
przedstawił oceny ubioru profesorów w kolegium z okolic Rouen. W swych opiniach o wy
kładowcach obu płci studenci podkreślali duże znaczenie sposobu ich ubierania się, na ogół
niezbyt sportowego. Chodziło tu zwłaszcza o wrażenia z początku roku akademickiego.
Książka ta jest charakterystyczna dla kierunków badawczych i podejmowanych tematów
we francuskiej etnologii. Dostrzega się zmiany zachodzące w ostatnim okresie, dając przekroje
chronologiczne bez analizy historycznej dawnych tradycji odzieżowych.
Irena Turnau
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79e5944433202f72994730fbabe9a992.pdf
2f383ef1b38d4160598c8b5c8c503d5c
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1601
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1997
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1482
Title
A name given to the resource
Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41, s.223-266
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
K
R
O
N
I
K
A
„Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
A N T R O P O L O G I C Z N A R E F L E K S J A N A D EUROPĄ
W dniach 18-21 września 1996 roku w leśnym zaciszu, w szkoleniowo-wypoczynkowym
ośrodku Uniwersytetu Mikołaja Kopernika nad pięknym jeziorem Bachotek, pięćdziesięciu
etnologów, socjologów, antropologów kultury z dwunastu krajów europejskich i U S A znalazło
sprzyjające warunki, by zadumać się nad Kulturowymi problemami Europy końca XX wieku.
Wielość tych problemów, ich charakter i skala w dużej mierze zaskoczyły współczesną
humanistykę. Wobec ich ponad! okalnego kontekstu i europejskich dążeń zjednoczeniowych,
organizatorom spotkania - Januszowi Musze z Instytutu Socjologii i Wojciechowi Olszewskiemu
z Instytutu Archeologii i Etnologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu - pożądaną
wydała się bezpośrednia wymiana doświadczeń badawczych i integracja międzynarodowego
środowiska antropologicznego. Zaproszonym referentom nie narzucano żadnych (poza tytułem
konferencji) ograniczeń w wyborze tematów wystąpień. Poznanie motywacji tego wyboru
uznano bowiem również za istotne doświadczenie. Takie podejście przyniosło do pewnego
stopnia zaskakujące rezultaty. Otóż, niemal wszystkie wystąpienia poświęcone zostały proble
mom tożsamości kulturowej. Tożsamości ujmowanej w wymiarze całej Europy lub konkretnych,
mniejszych grup bądź obszarów kulturowych, analizowanych jednak w sytuacjach charaktery
stycznych czy też mających istotne znaczenie także dla innych części kontynentu.
W pierwszej grupie znalazły się referaty wskazujące na przyczyny wciąż utrzymującego
się dwupodziału Europy, na możliwości kształtowania nowej tożsamości kontynentu, wreszcie,
na rolę nauk o kulturze zarówno w tworzeniu, jak i przezwyciężaniu podziałów. Były to
wystąpienia Andrzeja Bokińca i Andrzeja Kowalskiego (Prehistoryczne źródła współczesnych
etnokulturowych problemów Europy), Michała Buchowskiego (Tożsamość Europejczyków: jed
ność i podziały), Wojciecha Burszty (Dwie Europy), Andrzeja Flisa (Kryzys Zachodu - kryzys
chrześcijaństwa), Petera Kivisto (Wielokulturowość jako czynnik kształtujący tożsamość narodo
wą we współczesnej Europie), Barta van Steenbergena (Wpływ postmodernizmu na rozwój
społeczeństw europejskich), Ines Pricy (Modele dominacji w ponowoczesnej Europie: „rodzime"
dyscypliny etnologiczne w kontekście debat metropolitarnych).
Wybranych europejskich kultur, ale w kontekście ogólnokontynentalnych problemów,
dotyczyły studia Theodosiosa Nicolaidisa (Wposzukiwaniu Europy) i Wojciecha Olszewskiego
(Zróżnicowanie etniczno-narodowe: bogactwo czy dziedzictwo przeklęte współczesnej Europy?
Przypadek polskich kresów).
Ogólnoeuropejski, czasami nawet szerszy kontekst był widoczny także w tle wystąpień
poświęconych analizie problemów związanych z tożsamością konkretnych grap etnicznych czy
narodowych (bądź ich wybranych części): Swietłany Czerwonnej (Polietniczny kompleks współcze
snej kultury rosyjskiej: dialog czy konfrontacja religii, narodów i państw?), Michaela Abddalli (Stan
i perspektywy kultury narodowej emigrantów asyryjskich w Europie Zachodniej), Lidii Bartkowiak-Rachny (Polska mniejszość narodowa w RFN i jej problemy na tle procesów akulturacji), Iwony
Kabzińskiej (Jestem Polakiem na Białorusi. Co to znaczy?), Michała Treszczyńskiego (Wieś na
pograniczu — dylematy tożsamości), Indreka Tarta (Estonia i Węgry w obliczu głębokich przemian
kulturowej produkcji i konsumpcji), Josefa Langera (Pokolenie roku 1989 w Austrii. Czy pojęcie
narodu traci sens?) oraz Miloša Tomandla (Badania tożsamości narodowej: przypadek Czech).
�224
KRONIKA
Spotykanie w Bachotku zakończyć miały przemyślenia Ludwika Stommy zatytułowane
Czy etnologia w XXI wieku będzie potrzebna? Przedstawiciel Sorbony zastosował oryginalne
rozwiązanie warsztatowe. Zapowiedział zmianę tematu swego wystąpienia, nie podając jednak
na jaki, dzięki czemu nie można mu było zarzucić mówienia nie na temat. Mimo wyraźnego
zmęczenia Mistrza, słuchacze nie mogli nadążyć za tokiem jego rozumowania. Stąd też,
dostrzegli w tej wyjątkowo skondensowanej wypowiedzi jedynie żenujący banał w trzech, nie
powiązanych z sobą częściach.
Bachotkowe referaty i dyskuje dały początek książce Dylematy tożsamości europejskiej pod
koniec drugiego tysiąclecia, jaka ukaże się w X I I 1997 r. nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu
Mikołaja Kopernika w Toruniu.
Wojciech Olszewski
„WOBEC K U L T U R Y - P R O B L E M Y A N T R O P O L O G A " ,
ŁÓDŹ, 17-18 PAŹDZIERNIKA 1996
Organizatorzy konferencji, Łódzki Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i K a
tedra Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego postanowili skoncentrować się na zagadnieniach
związanych z „antropologiczną praktyką", konkretną pracą badaczy. Formuła spotkania
zakładała przedstawienie różnorodnych problemów związanych z badaniem współczesnej kul
tury, z którymi antropolog spotyka się we własnych badaniach. Spotkanie przewidywało
wymianę myśli i poglądów między badaczami reprezentującymi różne dziedziny wiedzy. Wy
stąpili etnologowie, socjologowie, historycy, folkloryści i muzealnicy — ludzie dokonujący
oglądu kultury z różnych perspektyw. Przedstawiano własne, prowadzone ostatnio prace
badawcze, opatrzone jednocześnie osobistym komentarzem.
Założenia teoretyczne konferencji przedstawiła dr Katarzyna Kaniowska (Katedra Etno
logii UŁ) - merytoryczny organizator konferencji - zwracając szczególnie uwagę na trzy
sprawy: metody pracy badawczej, czyli związek teorii z praktyką, interdyscyplinarny charakter
badań antropologicznych i charakter antropologicznej dokumentacji.
W pierwszym dniu konferencji zorganizowano dwie sesje: przedpołudniową, prowadzoną
przez prof. Bronisławę Kopczyńską-Jaworską (Katedra Etnologii UŁ) i popołudniową, której
przewodniczył prof. Andrzej P. Wejland (Katedra Etnologii UŁ).
Sesję przedpołudniową otworzyło wystąpienie dr Izabelli Bukraby-Rylskiej (Instytut Rozwoju
Wsi i Rolnictwa PAN) zatytułowane: „Interpretage w naukach społecznych, czyli o czynnościach
umysłowych socjologów". Oceniając interpretację badań zawartą w książce: Samowiedza kulturowa
i artystyczna twórców ludowych, opartej na korespondencji z twórcami, autorka poruszyła
zagadnienia logocentryzmu, mimetyzmu danych, orientacji na langue, negatywnego racjonalizmu
oraz przewagi badacza wobec rzeczywistości badanej. W dalszej części wystąpienia referentka
zaproponowała formułę partnerskich relacji badacz - badany i idącą za tym przemienność ról,
kontekstowe rozważanie wypowiedzi, zgodę na kreatywność słowa wobec rzeczywistości.
Prof. Czesław Robotycki (Instytut Etnologii UJ) w wystąpieniu pt. „Wojnicz - kto
powinien napisać monografię etnograficzną" przedstawił relację z przeprowadzonych wraz ze
studentami etnologii U J badań w Wojniczu koło Tarnowa. Badania te - zlecone przez Towa
rzystwo Przyjaciół Wojnicza - stały się punktem wyjścia do rozważań na temat sposobu opisu
lokalnej społeczności w powiązaniu z oczekiwaniami zleceniodawcy oraz z zagadnieniem
kreowania lokalnej historii i tradycji: świadomości własnej przeszłości, poczucia społecznej
tożsamości w percepcji potocznej.
Prof. Elżbieta Tarkowska (Instytut Filozofii i Socjologii PAN), określająca się jako
„antropologizujący socjolog", w referacie „Dawne i nowe formy ubóstwa w nowej perspektywie"
przedstawiła obraz pluralizmu metodologicznego badań socjologicznych - ilościowego i jakościo
wego nurtu badań. Prezentując prowadzone w ostatnich latach badania: 1. Życie codzienne
�KRONIKA
225
w domach pomocy społecznej (zorganizowane i kierowane przez Antoninę Ostrowską z IFiS P A N
w 1993 г.); 2. Żebracy i zjawisko żebractwa w Polsce (prowadzone przez grupę socjologów
krakowskich w 1993 г.); 3. Społeczna historia ubóstwa w Europie Środkowej (międzynarodowe
badania porównawcze prowadzone w 7 krajach Europy Środkowej), autorka podkreśliła korzyści
płynące z różnorodności warsztatowej metod i technik. Przedstawiając szerzej prowadzone obecnie
badania ubóstwa prof. Tarkowska zapoznała słuchaczy z metodą „life history", stworzoną przez
Daniela Bertaux. Omówiła ją na przykładzie rodziny N. w trzech grupach problemowych: kryteria
doboru badanych przypadków i wypływające z tego konsekwencje, rekonstrukcja historii rodziny
na podstawie różnych relacji oraz publikacja wyników a zapewnienie anonimowości badanych.
Wystąpienie dr Barbary Fatygi (Instytut Stosowanych Nauk Społecznych U W ) zatytuło
wane było: „Antropologia młodzieży. Stara subdyscyplina - nowa metodologia?". Rozpoczy
nając od charakterystyki polskich badań młodzieży oraz rodzajów wykorzystywanych w nich
źródeł referentka omówiła badania biograficzne prowadzone zmodyfikowaną metodą Fritza
Schutzego. Zaproponowała również metodę ogólnej analizy tekstu biograficznego, technikę
warstwowego zdejmowania metafor z tekstu oraz technikę budowania piramidy metafor.
Sesję popołudniową rozpoczął dr Andrzej Rostocki (Instytut Socjologii UŁ) referatem:
„Socjologia inwigilacyjna. Spojrzenie z innego świata". Badania L . Humpreysa and homo
seksualistami stały się źródłem refleksji nad etycznymi problemami badań socjologicznych.
Twierdząc, że inwigilacyjnośc wpisana jest w socjologię empiryczną, dr Rostocki postulował
podmiotowe traktowanie badanych, na przykład poprzez przyznanie im prawa do „kłamstw
obronnego", wówczas gdy badacz dotyka spraw szczególnie drażliwych.
D r Ewa Domańska (Instytut Historii U A M ) w referacie: „Historyk w poszukiwaniu słowo
- świata" podjęła temat historiografii i historyzmu przedstawiając przede wszystkim osiąg
nięcia historyków związanych z francuską szkołą Ármales. Dotykając zagadnienia translacji
międzykulturowej i charakteryzując antropologiczne inspiracje Historii Alternatywnej zapro
ponowała zastosowanie antropologicznych założeń do odczytywania tekstów historycznych,
np. dokumentów sądowych, które pozwalają dojść do głosu „zwykłym" ludziom.
Prof. Piotr Kowalski (katedra Folklorystyki U O ) przedstawił wystąpienie pt. „Kilka uwag
0 zębach i ich myciu". Wizyta u dentysty i obserwacja materiałów propagandowych dała
asumpt do szerszych rozważań o zmityzowanym stosunku człowieka do zębów, ich symboliki
oraz kulturowego znaczenia jedzenia. Reklamy, programy edukacyjne oraz bajki, podania
1 wierzenia stały się źródłem przemyśleń referenta na temat symbolicznego zjadania, magicz
nych właściwości zębów, magicznej stomatologii czy nawet demonologii.
Drugi dzień konferencji (prowadziła dr Katarzyna Kaniowska) rozpoczął referat dr Mariusza
Kairskiego (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M ) - „O trzech sposobach
uprawiania antropologii" - poruszający problematykę badania „kultur pierwotnych". Pytanie
autora: jak badać odmienną kulturę? - skłania do rozważań nad świadomością badawczą
antropologa i powoduje refleksję nad kulturą badaną i kulturą antropologa. Autor przypomina
0 dyskusji toczącej się wokół pojęć „prawdy", „poznania" i „obiektywizmu" w badaniach. Badania
nad społecznościami Indian Amazonii wenezuelskiej stanowią podstawę poszukiwań odpowiedzi
nad problemem rozumienia i przekładu wiedzy o kulturze obcej na własną. Postawa antropologa
jako tego, który przetłumaczy obcą kulturę wydaje się już być nie tyle niewystarczająca co
ograniczająca jego spojrzenie przede wszystkim do sfery języka. Autor sugeruje więc aktywny
udział antropologa w badanej przez siebie kulturze, kładąc nacisk na doświadczanie kultury.
Stawia to przed antropologiem szereg wyzwań lecz równocześnie kusi nową obietnicą.
Wystąpienie dr Ewy Karpińskiej (Katedra Etnologii UŁ) - „Moje miejsce na świecie",
było efektem prowadzonych badań, dotyczących doświadczania i organizowania przestrzeni
podwórek przez mieszkańców Łodzi. Poznawanie i doświadczanie przestrzeni oparte na
regułach świadomości mitycznej odsyła autorkę do problemów oswajania przestrzeni i prze
kształcania jej w „swoje" miejsce. Różnicowanie podwórek na jakościowo odmienne „centra"
1 „granice" porządkuje świat, wyznaczając w nim nasze miejsce i skłania badacza do odnaj
dywania wielości wymiarów doświadczanej przestrzeni.
�226
KRONIKA
D r Jan Święch (Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku) podjął temat
„Przedmiot muzealny i jego kreacja". Omawiając miejsce współczesnego muzeum etnograficz
nego w kulturze, zwrócił szczególną uwagę na gromadzenie i unaocznianie zbiorów. Charak
terystyczne poszerzenie pola badawczego, m.in. poprzez „badania inwentaryzacyjne" doprowa
dza do przesunięcia zainteresowań muzealników w kierunku symbolicznego kontekstu przed
miotu. N a przykładzie kilku wystaw realizowanych przez Muzeum Etnograficzne we Włocław
ku i Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie autor omawia problemy poznania
intuicyjnego i kreacji muzealnej zabytku, rozpatrując muzeum jako taki element kultury, który
ma ambicje lokowania się pomiędzy sferą nauki i sztuki.
Zagadnienia sztuki ludowej poruszane przez mgr Seweryna Wisłockiego (Katowice)
- „Opcja demityzacyjna i demistyfikacyjna (wybrane przykłady)" - odsłaniały problem
folkloryzmu i mityzacji sztuki ludowej. Potraktowanie sztuki ludowej jako systemu umożliwia
autorowi odkrycie przekształconych i wykreowanych przez etnografów zjawisk uznanych
w dalszej pracy za autentyczne elementy kultury ludowej. Autor podał konkretne przykłady
świadomych bądź nieświadomych działań tego typu.
Nieobecni na konferencji prof. Jacek Olędzki (Wydział Geografii i Studiów Regionalnych
U W ) i mgr Maria Fiderkiewicz (Muzeum Śląskie w Katowicach) zaplanowali odpowiednio
wystąpienia - „Jednakowo, albo badacz i wciąż to samo środowisko" oraz „Sztuka nie sztuka?
O metodach doboru i interpretacji w praktyce muzealnej". Z braku czasu teksty te nie zostały
odczytane.
Różnorodność zaprezentowanych przez badaczy spojrzeń czy też prób atakowania rzeczy
wistości, świadczy z jednej strony o bogactwie jakie niesie ze sobą antropologiczna refleksja,
równocześnie odsłania potencjalną siłę tej dyscypliny, wydaje się być dobrą prognozą na
przyszłość. Materiały przedstawione na konferencji ukażą się w zeszycie „Łódzkich Studiów
Etnograficznych" *.
Noemi Modnicka
Jarosław Eichstaedt
T R O P A M I ŚWIĘTEGO W O J C I E C H A - SESJA N A U K O W A ,
P O Z N A Ń - G N I E Z N O , 3-5 M A R C A 1997
W dniach 3-5 marca 1997 odbyła się w Poznaniu i Gnieźnie interdyscyplinarna sesja
naukowa pod tytułem „Tropami świętego Wojciecha". Sesja została zorganizowana przez
Komisję Archeologiczną i Komisję Historii Sztuki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół
Nauk z inicjatywy prof, dr hab. Zofii Kurnatowskiej. W konferencji wzięli udział historycy,
archeolodzy, historycy sztuki, etnolodzy i teolodzy z Polski, Czech, Niemiec i Anglii. Kon
ferencję tę od innych świętowojciechowych, jakie miały miejsce w ciągu ostatnich czterech lat ,
wyróżniało zwrócenie uwagi na badania etnologiczne. Mimo iż mówiono o niepełności takich
1
* 35 tom „Studiów", zatytułowany Wobec kultury. Problemy antropologa, zawierający
wspomniane tu materiały, ukazał się wiosną 1997 r. [Łódź 1996] - Red.
M.in.: Metropolitalne Sympozjum Wojciechowe - I V Colloquia Mediaevalia - Olsztyn
26-27 I V 1993; Sympozjum Świętowojciechowe „Św. Wojciech w Kościele współczesnym"
- Ełk 22-23 I V 1994; X Sympozjum Stąd Nasz Ród pt. „Gniezno, Miasto Św. Wojciecha,
na przestrzeni wieków" - Gniezno 26 I V 1995; Sympozjum naukowe „Św. Wojciech jako
zwornik wschodniej i zachodniej Europy" - Aachen 6 V I 1995; Sesja popularno-naukowa
„Św. Wojciech wczoraj i dziś" - Gniezno 29-30 I I I 1996; Gdańskie Sympozjum Wojciechowe
- Gdańsk-Oliwa 23 I V 1996; Konferencja naukowa „Vor der Jahrtausendfeier: Adalbert von
Prag - Bischof, Missionar und Martyrer am Beginn des christlichen Europa" - Aachen
21-23 V I 1996; Sesja polsko-niemiecka „Chrześcijańskie korzenie Europy" - Poznań 14 X 1996.
1
�KRONIKA
227
sesji z powodu braku opracowań recepcji postaci św. Wojciecha we współczesnym społeczeń
stwie polskim , dopiero organizatorzy tej konferencji uwzględnili prezentację badań etnologicznych w czasie sesji.
Z zaplanowanych 26 referatów wygłoszono 23. Zdecydowana ich większość (10) tyczyła
archeologii miejsc będących „stacjami życia" świętego, tudzież pośrednio z nim związanych.
Referat dr Jarmily Justovej-Princovej (Praga) o Libicach, miejscu narodzin świętego („Libice
v dobe Sv. Vojtěcha"), świetnie korespondował z ciekawym wykładem doc. dr hab. Przemysława
Urbańczyka (Warszawa) o prowadzonych wykopaliskach w okolicy domniemanej śmierci
Wojciecha w Świętym Gaju („Ostatnia droga św. Wojciecha").
Podobnie interesujący referat mgr Tomasza Sawickiego (Gniezno) pt. „Gniezno w Xw.
- stacja na szlaku ku męczeństwu św. Wojciecha", można potraktować jako analogię do referatu
czeskiego naukowca dr. Jana Frolika (Praga) na temat X-wiecznej Pragi („Praha v X stoletf).
Zaprezentowano również wyniki badań archeologicznych dotyczących miejscowości Levy
Hradec, 14 km na północ od Pragi (dr Kateřina Tomkova, Praga - „Levy Hradec - miasto
biskupské volby Sv. Vojtěcha"), Magdeburga (prof, dr Hansjurgen Brachmann, Berlin - „Magde
burg im lO.Jh. - St. Adalberts Schuljahre"), Rzymu (dr Mieczysław Rokosz, Kraków - „Rzym
w Xw. - lata klasztorne" - pod nieobecność autora referat odczytany przez prof. Kamzową),
Gdańska (doc. dr hab. Andrzej Zbierski, Gdańsk - „Gdańsk w Xw.-na szlaku ku męczeństwu")
i Kwerfurtu (prof, dr Heinrich Nickel, Halle - „Ein Beitrag über die Fruhgeschichte der
Burg Querfurt").
2
Przedstawiono trzy typowo historyczne referaty, z których pierwszy, prof, dr hab. Gerarda
Labudy (Poznań) - „Znaczenie śmierci męczeńskiej św. Wojciecha dla dziejów Polskf, otwo
rzył sesję naukową. Profesor Labuda powtórzył swe wcześniejsze tezy na temat pośmiertnej
roli Wojciecha dla państwa polskiego u jego początków oraz zwrócił szczególną uwagę na
strukturotwórczą rolę cesarza Ottona I I I .
Kolejnym referatem historycznym było wystąpienie prof. Ian'a Wood'a (Leeds), który
poprzez analizę źródeł pisanych porównywał dwie związane ze sobą postaci: Wojciecha
i Brunona z Kwerfurtu („Adalbert of Prag and Bruno of Querfurt").
K s . prof. Henryk Fros SJ (Kraków) w referacie „Twórczość literacka przypisywana
św. Wojciechowi: homilia o św. Aleksym, pasja św. Georgiusza, translacja św. Wacława" jedno
znacznie i ostatecznie zaprzeczył, głównie na podstawie badań Jadwigi Karwasińskiej, aby
Wojciech należał do pisarzy. Choć często świętych męczenników przyozdabiano tytułami
dotyczącymi autorstwa tekstów, Wojciech może być jedynie autorem homilii o św. Aleksym,
która zresztą nie jest oryginalna, lecz stanowi adaptację wcześniej skomponowanego opowia
dania. Zamianę jednego świętego na innego we wzorcowych opowiadaniach traktowano wów
czas nie jako plagiat, lecz jako normalną praktykę kaznodziejską. Zastanawiając się nad
przyczyną przypisywania Wojciechowi autorstwa XlII-wiecznej „Bogurodzicy", prof. Fros
zwrócił uwagę, że genezą takiego autoryzowania hymnu może być tradycja ze Strzelna. Odpust
na Wojciecha uświetniano tam uroczystym śpiewem „Bogurodzicy", który ze względu na dzień
zaczęto zwać Wojciechowym.
Kolejną grupę stanowiły 4 referaty dotyczące sztuki poświęconej św. Wojciechowi, często
odnoszące się do interpretacji antropologicznej. Referenci posiłkowali się ciekawymi slajdami
i zdjęciami.
Prof. dr hab. Alicja Karłowska-Kamzowa (Poznań) w wystąpieniu
„Wyobrażenia
św. Wojciecha w sztuce polskiej od XII do XX w. Warianty ujęć ikonograficznych" pokazała
wyrywkowo przedstawienia Wojciecha, począwszy od najstarszego - Rzymskiej Studzienki,
datowanej prawdopodobnie na początek X I w. Najstarszym polskim wizerunkiem świętego jest
brakteat z 1135 roku, na którym Wojciech przedstawiony jest z pastorałem, księgą, w paliuszu
i z odkrytą głową. Prof. Karłowska-Kamzowa zwróciła uwagę, że postać Wojciecha występuje
2
Wypowiedź ks. bp. Stanisława Gądeckiego w czasie Gdańskiego Sympozjum Wojciechowego, Gdańsk-Oliwa 23 I V 1995.
�228
KRONIKA
w sztuce w kilku najczęściej powtarzających się wariantach z pastorałem, książką, krzyżem,
wiosłem, dzidą, paliuszem i mitrą. Ponadto występują przedstawienia z głową w dłoni. Pierw
szy znany tego typu wizerunek jest autorstwa Brandta z 1492 roku. "W okresie baroku
i w czasach nowożytnych popularne były ujęcia z tłumem, jak również przedstawianie
Wojciecha z palmą jako znakiem męczeństwa. Autorka referatu pominęła popularne wizerunki
Wojciecha ze zwojem papieru i piórem jako symbole „autorstwa" Bogurodzicy. Najczęściej
powtarzanymi scenami są: męczeństwo, wykupienie zwłok i złożenie do grobu. Wojciech często
występuje w parze ze św. Stanisławem, a od wieku X I X także z Pięcioma Braćmi Męczen
nikami. W okresie tym dominuje malarstwo historyczne. Pojawiają się więc nierzadko sceny
z Wojciechem w łodzi lub odprawiającego Mszę św. pod dębem. Dąb jednak jako atrybut
raczej rzadko przypisywano Wojciechowi. Przynależny jest on przede wszystkim Matce
Boskiej. Ciekawą, nową formą przedstawień jest droga krzyżowa św. Wojciecha. Autorka
referatu podała przykład z Cieszęcina. Warto jednak dodać, że w Świętym Gaju od 1992 roku
również znajduje się droga krzyżowa św. Wojciecha, a w Świętej Lipce, w prawym, przednim
narożniku krużganka bazyliki znajdują się pod kopułą wymalowane sekwencje z życia i śmierci
św. Wojciecha. Wydaje się, jakby w referacie przy nadmiarze prezentacji poszczególnych wy
obrażeń Wojciecha, zabrakło podsumowania, wniosków ukazujących przyczyny takich a nie
innych przedstawień tego świętego i omówienia znaczeń i symboliki atrybutów.
W referacie dr Michała Woźniaka z Torunia („Kult św. Wojciecha w ikonografii Pomorza")
niedosyt wniosków także dało się odczuć, aczkolwiek referent zaprezentował bogaty materiał
uzyskany w trakcie poszukiwań wizerunków św. Wojciecha na terenie Pomorza Gdańskiego,
Warmii i Ziemi Chełmińskiej. Autor stwierdził, że owe dzieła sztuki tworzone dla potrzeb kultu
i jako wyposażenie kościołów są często mierne i konwencjonalne. W Prusach Wschodnich
św. Wojciech został wyparty przez propagowany przez Zakon Krzyżacki kult św. Jerzego
i św. Elżbiety. Referent zaprezentował na slajdach kilka wybranych starych patrociniów,
relikwiarzy i przedstawień Wojciecha, wśród których na szczególną uwagę zasługiwały mon
strancje z wizerunkami świętego, najczęściej w parze ze św. Stanisławem (m.in. z okolic Toru
nia, z Niemieścina i Chełmży).
Dwa wystąpienia dotyczyły analizy i interpretacji dzieła sztuki, jakim są spiżowe Drzwi
Gnieźnieńskie z około 1170 roku.
Dr Tomasz Węcławowicz (Kraków) w referacie dotyczącym antropologicznej analizy
przedstawień na Drzwiach Gnieźnieńskich, opisał wybrane kwatery nawiązując do obu żywo
tów jako źródeł dla twórcy Drzwi. Narracja rozpoczyna się u dołu po lewej stronie i wzrasta
do góry, aby z kolei na prawym skrzydle zakończyć się u dołu. Referent zwrócił uwagę na
symbolikę gestu złożonych rąk w I V kwaterze. Nie jest to tylko modlitwa, lecz w tym
przypadku również gest feudalnego poddania się Bogu. Taki sam gest wykonuje Wojciech
później, w chwili śmierci męczeńskiej, ostatecznie powierzając się Bogu. Istotnym elementem
do analizy jest przedstawienie rytuału przejścia, które autor referatu dokonuje na podstawie
analizy sceny V I I , co nie wydaje się najbardziej trafne. Zwraca także uwagę na znajdującą się
w portusie małpę jedzącą winogrona (dotychczas nie komentowaną w literaturze). Małpa
w średniowieczu uosabiała upadłego anioła, jak również człowieka grzesznego. Małpa jedząca
winogrona, to grzesznik karmiący się nauką Chrystusa, to grzeszny Wojciech, który decyduje
się służyć Bogu. Scena X V przedstawia wystawienie zwłok św. Wojciecha obok martwego
drzewa z zatkniętą na jego szczycie głową świętego po prawej stronie i drzewem w pełni
rozkwitniętym po lewej stronie. Poprzez mary i za marami wyrasta delikatny pęd roślinny
z ptakiem, który mylnie dotychczas interpretowano jako orzeł, choć właśnie ten ptak występuje
w hagiografii. Pęd z ptakiem symbolizuje przejście i znajduje się w miejscu bezczasowym. Być
może jest to gołąb wyobrażający duszę, która po śmierci odłącza się od ciała. Zdaniem
referenta, drogę św. Wojciecha na 18 kwaterach można interpretować w czterech warstwach
znaczeniowych: w warstwie historycznej, alegorycznej - życie Wojciecha przedstawione na
podobieństwo życia Chrystusa, analogicznej - sceny na kwaterach na obu skrzydłach drzwi
odpowiadają sobie wzajemnie i antropologicznej - symbolika przejścia.
�KRONIKA
229
Drugi referat, o podobnej tematyce, autorstwa prof, dr hab. Adama Labudy z Poznania
(„Nowe spojrzenie na Drzwi Gnieźnieńskie") był bardzo interesującą syntezą antropologiczną,
niestety, z powodu ograniczeń czasowych, przedstawioną w dużym skrócie. Autor skoncent
rował się na idei chrystomorficznej. Twórca Drzwi zawarł ją w próbie przedstawienia, jak
bardzo Wojciech upodobnił się do Chrystusa. W interpretacji antropologicznej Drzwi koniecz
na jest analiza przeciwieństw i gradacji, mowy ciała jako nośnika emocji, motywów architek
tonicznych jako sygnałów, wymiaru epickiego poprzez analizę paralelizmów i powtórzeń, np.
gestu Wojciecha, przestrzeni jako czynnika opowiadania. Referent zwrócił uwagę, że przestrzeń
występującą w roli śluz czasowych, jako czasowość wizualna, można odnaleźć już w sztuce
romańskiej, szczególnie hagiograficznej, czego świetnym przykładem są Drzwi Gnieźnieńskie.
Podważył w ten sposób tezę Volfganga Kempfa, który uważa, że śluzy czasowe występują
dopiero od czasów Giotta.
Kolejną, dużą grapę referatów stanowiły prace dotyczące badań nad kultem św. Wojciecha.
Pięć z nich dotyczyło głównie kultu historycznego, a jeden - współczesnego. Pod nieobecność
prof, dr hab. Teresy Dunin-Wąsowicz (Warszawa), referat pt. „Ślady kultu św. Wojciecha
w Europie Zachodniej okolo 1000 roku" odczytała prof. Zofia Kurnatowska.
Kult Wojciecha szybko rozpowszechnił się w Czechach, Polsce, Niemczech i na Węgrzech.
Istniały również kościoły pod jego pierwotnym nadaniem we Francji, Belgii i Włoszech. W tym
pierwszym okresie kultu św. Wojciecha założono kościoły m.in. w Akwizgranie, nad Jeziorem
Bodeńskim, w Rzymie, obecnym San Alberto, wcześniej zwanym Adalberto, w Ostrzyhomiu.
Powstanie kultu około roku 1000 należy zawdzięczać Ottonowi I I I i jego otoczeniu,
Bolesławowi Chrobremu, biskupowi Notkerowi, Brunonowi z Kwerfurtu oraz mnichom bene
dyktyńskim z Awentynu. Duże znaczenie miały europejskie podróże cesarza. Tam, gdzie się
zatrzymywał często fundowano kaplicę lub kościół pod wezwaniem św. Wojciecha. Pod budo
wę kościoła p.w. św. Wojciecha wybierano miejsca związane z dwiema cechami fizjograficz
nymi: wodą i wyspą. W duchowej kulturze Europy istnieje przedchrześcijańskie przekonanie
o cudownej mocy wody, przejęte przez wierzeniowość chrześcijańską. Wiara ta pojawiła się
z całą okazałością w kulcie św. Wojciecha. Wspierano ją znajomością historii męczeństwa
świętego, czy to w tradycji ustnej, czy to z obu żywotów. Fundacje, które wydają się być
pozbawione tych elementów fizjograficznych na przełomie X i X I wieku, pośrednio do nich
nawiązywały. Autorka referatu uznała, że kościół św. Wojciecha w Poznaniu mógł być ufun
dowany przez Bolesława Chrobrego, z czym nie zgodziła się prof. Kurnatowska stwierdzając,
że badania archeologiczne nie dały żadnych materiałów, by tak wcześnie datować ten kościół.
Przytoczona w referacie legenda o złotym tronie dla Chrobrego również została skrytykowana.
Prof. Kurnatowska przypomniała, że wersja o złotym tronie została już wcześniej zweryfiko
wana przez Jana Leśnego.
Bardzo ciekawym, rzeczowym, podającym wiele konkretnych danych obrazujących kult
Wojciecha poprzez pryzmat patrociniów, okazał się referat prof, dr hab. Aleksandry Witkow
skiej O S U z Lublina („Patrocinia św. Wojciecha w Polsce"). W czasie referatu autorka posił
kowała się komputerowymi wykresami, które w obrazowy sposób przedstawiały statystykę
patrociniów św. Wojciecha w Polsce w różnych okresach historycznych.
Święto patronalne kościoła, uprzywilejowane odpustami, połączone z wydarzeniami kultu
ralno-społecznymi, zostało przeniesione na grunt polski z Moguncji. Konsekrator uroczyście
nadawał kościołowi wezwanie i ogłaszał dzień corocznego świętowania uroczystości konsekracyjnej. Owo nadanie kościołowi patrocinium, zwłaszcza w okresie wczesnego średnio
wiecza, było nie tylko wyrazem kultu, ale posiadało też określone skutki prawne. Patron stawał
się podmiotem prawa, właścicielem swego kościoła. Przeniesiono w ten sposób stosunki feu
dalne na płaszczyznę zgromadzenia religijnego. Walka z likwidacją kościołów w V I I I - X w.
w Europie Zach. prowadziła do uznania patronów podmiotami prawnymi, posiadającymi
majątek kościelny i reprezentującymi ludzi związanych z określonym kościołem.
Znane z ziem polskich wczesnośredniowieczne wezwania kościelne należą do grupy pa
trociniów charakterystycznych dla Europy Środkowo-Wschodniej. Patrocinia Wojciechowe
�230
KRONIKA
pojawiły się wcześnie, usankcjonowane kanonizacją świętego w 999 roku. Patronat taki na
rzucał się kościołowi gnieźnieńskiemu i choć został on założony jako kościół NMP przez
Mieszkał w latach 970-977, to już w 999 Otton Ш nadał biskupowi Gaudentemu tytuł
„Episcopi Sancti Adalberti", a w 1097 przy ponownej konsekracji katedry p.w. NMP główny
ołtarz dedykowano Wojciechowi. Oficjalny zapis patrocinium św. Wojciecha dla katedry gnieź
nieńskiej nastąpił dopiero w 1821 roku. Często odwoływano się do Wojciecha nawiązując do
jego patronatu nad katedrą gnieźnieńską i Narodem Polskim. Kult centralny wykorzystano do
zjednoczenia państwa, podobnie jak w innych krajach. Do X I I I w. wiele znaczniejszych gro
dów i osad posiadało kościół p.w. św. Wojciecha i relikwie. Za czasów Władysława Hermana
nastąpiło intensywne ożywienie tego kultu. Na początku X I I wieku kult w Gnieźnie można
uznać za utrwalony, zwłaszcza w czasach Bolesława Krzywoustego. W latach 1124—1128
oficjalnie uznano Wojciecha za patrona i I misjonarza Pomorza. Tak więc w średniowieczu
zarysował się ogólnopolski charakter kultu Wojciecha, szczególnie w Wielkopolsce, Mało
polsce i na Pomorzu. W 1420 roku święto Natali Sancti Adalberti (23.IV) zostało przez
Mikołaja Trąbę ogłoszone najuroczystszym świętem dla prowincji gnieźnieńskiej, a oktawę
świętowojciechową obchodziły także diecezje poznańska, włocławska, płocka i warmińska.
Obchodzono również święto Translatio Sancti Adalberti (20.X). Dnia tego nie czczono w die
cezji wrocławskiej i lubuskiej, w których obchodzono święto Wojciecha 25 sierpnia na pamiąt
kę sprowadzenia relikwii do Pragi w 1038 roku. W 1436 roku oficjalnie zaliczono Wojciecha
wraz ze Stanisławem, Wacławem i Florianem do głównych patronów Królestwa Polskiego.
Na uwagę zasługują dane statystyczne zaprezentowane przez autorkę referatu. Z około
6000 kościołów parafialnych na ziemiach polskich u schyłku średniowiecza, istniało ok. 139
(nieco ponad 2,3% ogółu) źródłowo poświadczonych patrociniów św. Wojciecha, często w we
zwaniach złożonych dwu- lub trójczłonowych. Na przełomie X V i X V I wieku w diecezji
gnieźnieńskiej, poznańskiej i krakowskiej patrocinium Wojciecha należało do najczęściej wy
stępującego i najstarszego obok wezwań świętych: Piotra, Jana Chrzciciela, Andrzeja, Jakuba
Większego, Bartłomieja, Mikołaja, Marcina, Katarzyny i Stansiława (pomijając wezwania
maryjne i chrystologiczne). Referentka wymieniła poszczególne miejscowości posiadające pa
trocinium Wojciecha. Zwróciła uwagę na brak kościołów św. Wojciecha w najbliższym sąsiedz
twie Gniezna ze względu na promieniowanie kultu z Katedry. W porównaniu z Czechami
patrocinia polskie są zaskakująco liczne, choć do 1772 roku brakowało ich zupełnie w die
cezjach: wileńskiej, smoleńskiej, kijowskiej, batowskiej i warmińskiej. W 1995 roku wśród
około 9356 kościołów w 39 diecezjach było ok. 180 patrociniów Wojciecha (1,9 ogółu). Z tego
ok. 80% kościołów legitymowało się średniowieczną metryką.
Interesującym wystąpieniem był referat mgr Zofii Fafiusowej ze Szeczecina („Kult
św. Wojciecha w misji św. Ottona Bamberskiego"). Dotyczył on roli kultu św. Wojciecha w po
stępowaniu chrystianizacyjnym św. Ottona na Pomorzu Zachodnim, wątków wiążących ze
św. Wojciechem oraz dalszych dziejów kultu i kościołów św. Wojciecha w tym rejonie.
Jak stwierdziła autorka, na Pomorzu Zach. nie ma wizerunków św. Wojciecha. Jednakże
początki kultu na tych terenach są znane dzięki dobrze udokumentowanej misji św. Ottona
z Bambergu, żyjącego w czasach Krzywoustego. Otton Bamberski, w przeciwieństwie do
Wojciecha, docenił konieczność ewangelizacji w miejscowym języku, lecz tak jak Wojciech,
stosował przede wszystkim pokojowe metody nawracania. Otton dwukrotnie nawracał Pomo
rzan, zakładając kościoły, także pod wezwaniem św. Wojciecha, m.in. w Szczecinie i w Wolinie.
Dzięki tym misyjnym wyprawom na Pomorze 1/5 ludności ochrzczono, założono 11 kościołów,
położono podwaliny pod przyszłą organizację kościelną. W 1140 roku, po śmierci Ottona,
powstało biskupstwo w Wolinie przy kościele św. Wojciecha.
Obydwu świętych łączyło wiele wspólnych elementów: formacja benedyktyńska, godność
biskupia, pochodzenie społeczne, działalność misyjna i organizacyjna dla Kościoła Powszech
nego, pokojowy charakter ich misji. Obaj żyli podług nakazów Ewangelii, nastawieni byli na
pracę wśród ludzi i nie bali się śmierci. Postać św. Wojciecha wpływała na Ottona, który wielu
kościołom nadał jego imię. Niestety, wprowadzony przez Ottona kult św. Wojciecha nie
�KRONIKA
231
przetrwał długo. Kościół w Wolinie już przed X I V w. przyjął wezwanie św. Jerzego, którego
odpust przypada w tym samym dniu, co Wojciecha. W Szczecinie materialnych śladów koś
cioła św. Wojciecha nie odnaleziono. Badacze nadal go poszukują, różnie sytuując. Najbardziej
trafnym miejscem wydaje się kaplica szpitalna św. Jerzego istniejąca do XVTII wieku na terenie
wczesnośredniowiecznego Szczecina. Zapomniano również o samym misjonarzu Pomorza,
a kult kanonizowanego już w 1181 roku Ottona miał charakter epizodyczny. Przyczyną takiego
stanu rzeczy było: wprowadzenie chrześcijaństwa jedynie w sposób formalny, nie ugruntowany
wśród ludności, co powodowało powracanie do praktyk pogańskich, głębokie przeobrażenie
kulturalne Pomorza w czasach napływu krzyżackiego, działalność misyjna dominikanów i fran
ciszkanów od końca X I I wieku, którzy nie szerzyli kultu świętych benedyktyńskich.
Kolejnym wystąpieniem dotyczącym kultu historycznego był referat dr Ing'a Jana Royt'a
z Pragi na temat kultu św. Wojciecha w X V I I i XVTII w. w Czechach i jego odzwierciedlenia
w sztuce barokowej („Ikonografie sv. Vojtěcha v 17. a 18. století v Cechach").
Kościoły protestanckie, szczególnie kalwiński, zabraniały kultu świętych i ich wyobrażeń,
dlatego wizerunki św. Wojciecha można poszukiwać jedynie w środowiskach katolickich i w tra
dycyjnych utrakwistycznych. Katolicka Kronika czeska Václava Hajka z Liboćan z 1541 roku
zawiera szereg świętowojciechowych legendarnych przypadków, które przejmują autorzy baro
kowi. Centrum kultu tego świętego w czasach nowożytnych znajdowało się w małej kapli
cy będącej grobem św. Wojciecha, a znajdującej się przed ścianą zamykającą chór katedry
św. Wita w Pradze.
Autor referatu wymienił kilka najważniejszych zabytków literatury z X V I I w., przedstawiające
legendy o cudownych i historycznych wydarzeniach z życia św. Wojciecha. Wpłynęły one na
ikonografię baroku. Najbogatsze zbiory dzieł sztuki poświęconych św. Wojciechowi znajdują się
w klasztorach benedyktyńskich: w Brevnovie i w Broumovie. Referent wymienił owe dzieła
przytaczając genezy ich treści. Ciekawym przykładem jest przedstawiana na obrazach legenda
0 założeniu klasztoru w Brevnovie: książę Bolesław Czeski i św. Wojciech równocześnie we śnie
otrzymali wezwanie spotkania się u źródła Brusnicy i tam powstał klasztor. W Broumovie,
w kościele klasztornym św. Wojciecha, znajdują się bogate freski autorstwa Jana Jakuba Stevensa
ze Steinfels. Tradycja i literatura wiążą to miejsce z fizyczną tutaj obecnością św. Wojciecha.
W X V I I wieku otaczano czcią miejsca w tradycji związane z pobytem świętego: kamienie
z odciskami jego ciała, studnie. Znamiennym jest fakt, że u benedyktyńskich świętych najczęściej
napotyka się na tego rodzaju „dotykalne" miejsca. Najwięcej takich miejsc znajduje się w okolicach
Zelenej Hory pod Nepomukiem. Pod Zeleną Horą pątnicy zatrzymywali się u Wojáechowej studni
1 w kaplicy zwanej „ U ślapeje" ze stopami św. Wojciecha w kamieniu, aby dalej podążyć do
miejscowości Vrcne, gdzie w kaplicy św. Wojciecha pokazywano kamień z odciskiem jego ciała.
Referent wymienił także kilka innych miejscowości posiadających kamienie i kaplice świętowojciechowe, do których wędrowali pątnicy oraz miejscowości nazwanych od imienia św. Wojciecha,
a leżących według tradycji na trasie podróży świętego. Podał również przykłady kościołów
posiadających freski przedstawiające legendarne wydarzenia z życia św. Wojciecha. Przytoczył kilka
ciekawszych legend, m.in. o próbie przeprawy Wojciecha przez Łabę, czy o karze głuchoty
na niesfornego pasterza. W ikonografii barokowej dotyczącej postaci tego świętego często pojawia
się motyw Wojciecha błogosławiącego Ziemię Czeską z Zelenej Hory. O ile w malowidłach
benedyktyńskich można ujrzeć Wojciecha w habicie zakonnym, o tyle na grafice występuje już
w szatach biskupich, z tarczą herbową z różą, wiosłem, mieczem i siedmioma oszczepami.
Referat dr Róży Goduli z Krakowa („Polskie drogi św. Wojciecha - analiza antropologicz
na") wydawał się mało spójny i pozostawił uczucie niedosytu. Autorka referatu poinfor
mowała, że w 1996 roku przeprowadzono w Krakowie badania weryfikacyjne, które potwier
dziły trwałość kultu św. Wojciecha. Podjęła temat idei początku w tradycji związanej ze
św. Wojciechem. Wiele miejscowości łączy swe początki z tą postacią, m.in. Modlnica, Mszyce
koło Krakowa, Radzionków na Górnym Śląsku, Gdańsk, Święty Gaj, Częstochowa, gdzie
Wojciech miał nauczać na wzniesieniu, które nazwał Jasną Górą. Ponadto czas świętowojciechowy, posiadając walor sakralności z powodu czynów cudownych, jest czasem początku.
�232
KRONIKA
W legendzie o św. Wojciechu mit początku chrześcijaństwa w Polsce wpisany jest w mit
początku państwa, dzięki czemu jego historia doznaje uświęcenia. Powoduje to wymazanie
ważności wcześniejszego chrztu Mieszkowego, który uznano za niepełny. Dopełnieniem stała
się męczeńska śmierć św. Wojciecha jako tzw. dar Szczepana. Autorka zwróciła również uwagę
na pielgrzymki średniowieczne do grobu św. Wojciecha, które kreowały świadomość zbiorową.
Bardzo ciekawym, lecz przedstawionym skrótowo z powodu ograniczeń czasowych refera
tem, była praca prof, dr hab. Marii Paradowskiej z Poznania pt. „Św. Wojciech w kulturze
ludowej WielkopolskC. Zostały w niej zasygnalizowane prowadzone badania etnograficzne
wśród ludności wiejskiej i małomiasteczkowej dotyczące kultu św. Wojciecha.
Św. Wojciech, jako pierwszy patron ojczyzny i narodu, posiada przede wszystkim wymiar
polityczny, historyczny i narodowy; w o wiele mniejszym stopniu pełni funkcje świętego
bliskiego sercom ludności wiejskiej. Jest tak również w Wielkopolsce, gdzie jego kult funk
cjonuje stymulowany w dużej mierze przez instytucje kościelne. Kultem oddolnym, czyli
pochodzącym z tradycji ludowej, jest tylko wówczas, gdy u jego podłoża leży wiara w rzekomy
pobyt świętego na danym terenie, upamiętniony w przekonaniu ludzi namacalnymi pozostałoś
ciami, jak kamień, źródło, drzewo.
Z okazji millenium śmierci św. Wojciecha instytucje kościelne i świeckie, głównie szkoły,
od kilku lat prowadzą szeroko zakrojoną działalność, mającą na celu: przypomnienie histo
rycznego i patriotycznego znaczenia tej postaci i jego śmierci, poszerzenie wiedzy na jego
temat, zintensyfikowanie kultu św. Wojciecha w celu silniejszej integracji narodu wokół trady
cji typowo polskiej. Mimo tych działań poziom wiedzy o świętym wśród ludności wiejskiej
Wielkopolski jest bardzo zróżnicowany. Obok osób znających jego dzieje, wielu zupełnie nie
ma pojęcia, kim był ten święty, bądź posiada wiadomości odległe od oficjalnie przyjętej wersji.
Należy jednak podkreślić fakt, że wiedza nigdy nie odgrywa znaczącej roli w funkcjonowaniu
kultu świętego w kulturze ludowej. Kult jest niezależny od wiedzy, a decydujący wpływ na
niego ma oprawa odbywanych uroczystości ku czci świętego, bogactwo ich form i podniosłość
przeżyć związanych z nimi, które cementują społeczności lokalne i dzięki którym kult świętego
wchodzi w ich system wierzeniowy i kulturowy.
W kulturze mieszkańców wsi Wielkopolski św. Wojciech pełni różnorodne funkcje. Dla
osób wykształconych jest przede wszystkim patronem narodowym i patronem Wielkopolski, dla
wielu zaś pośrednikiem w jednaniu rozmaitych łask, głównie zdrowia, powiernikiem wszystkich
trosk, szczególnie w okresie organizowanych przez Kościół uroczystości religijnych ku czci
św. Wojciecha. Kult ten wyraża się głównie uczestnictwem w uroczystościach odpustowych
inicjowanych przez duszpasterzy, w pielgrzymkach do katedry w Gnieźnie i peregrynacjach
relikwii po archidiecezji. Te uroczystości wplatają się silnie w kulturę wsi wielkopolskiej, stając
się jej integralną częścią. Są wszakże grupy katolików, którzy nie żywią kultu św. Wojciecha.
Obok organizowanych przez Kościół form czci, wśród ludności istnieją legendy i legendar
ne miejsca kultu związane ze św. Wojciechem. Przykładem jest od wieków czczony duży głaz
narzutowy w Budziejewku (gmina Mieścisko), zwany „Kamieniem św. Wojciecha", na którym
w drodze do Gniezna miał stać św. Wojciech i głosić Słowo Boże. Obok kamienia znajduje się
źródełko, którego woda miała kiedyś moc uzdrawiającą. Do dziś niektórzy wierzą, że nadal ją
posiada. Wśród ludności okolicznych wsi funkcjonuje kilka różnych wersji legend. Najbardziej
popularną jest legenda o złotych saniach, na których próbowano przewieźć głaz do Gniezna.
W Wielkopolsce znajduje się kilka podobnych Wojciechowych głazów (m.in. w Strzelnie,
Gościeszynie, Parczewie, Pomarzanach). Kult św. Wojciecha w kulturze ludowej Wielkopolski
ma więc wielowiekową tradycję o podłożu legendarnym i instytucjonalnym.
Prof. Paradowska przytoczyła również kilka przykładów wypowiedzi na temat św. Woj
ciecha uzyskanych w czasie prac terenowych. Zaznaczyła, że pełne wyniki badań będą podane
dopiero po zakończeniu badań.
W czasie trzech dni konferencji odbyło się pięć zaplanowanych dyskusji, podczas których
dominowały zagadnienia związane z kultem św. Wojciecha, choć kwestie tyczące archeologii
były nie mniej ciekawe.
�KRONIKA
233
Prof. Karłowska-Kamzowa zapytała doc. Zbierskiego, jaką rangę miał Gdańsk w czasach
św. Wojciecha. Doc. Zbierski stwierdził, że nie można do dziś tego w pełni ustalić. Był miastem
kommiikacyjno-rybackim, lecz nie posiadał takiej rangi, jak Gniezno, Kraków czy Poznań. Dodał,
że można natomiast ustalić miejsce chrztu gdańszczan powołując się na szczegóły archeologiczno-architektoniczne kościoła św. Katarzyny i sąsiadującego z nim cmentarza. Prof. Witkowska O S U
słusznie zauważyła, że można obliczyć, jakiej rangi jest dany gród i jest to w przypadku Gdańska
sprawa zupełnie możliwa. Nie można natomiast wnioskować z archeologii kościoła św. Katarzyny,
że tam właśnie odbył się chrzest gdańszczan udzielony przez św. Wojciecha.
Prof. Karłowska-Kamzowa zwróciła się z pytaniem także do mgr Sawickiego, jak wy
glądało Gniezno w czasach św. Wojciecha. Mgr Sawicki podał krótki, lecz ciekawy opis.
Prawdopodobnie nie było wtedy jeszcze trzeciego podgrodzia. Wojciech zapewne przebywał
w obrębie grodu otoczonego wspaniałym wałem oraz na terenie pierwszego podgrodzia, w tzw.
małym gródku. Przypuszczalnie był tam kościół, ale nie można stwierdzić jaki. W tym czasie
na terenie trzeciego podgrodzia znajdowała się otwarta zabudowa małych budynków o wymia
rach ok. 3 na 4 m, z centralnym paleniskiem.
Wiele zainteresowania wzbudził referat prof. Adama Labudy. Prof. Kuzner poddał w wąt
pliwość przeprowadzoną hermeneutyczną analizę Drzwi Gnieźnieńskich jako dzieła sztuki,
stawiając pytanie o proporcje współczesnych przemyśleń o Drzwiach w stosunku do tych
z X I I wieku. Prof. Witkowska O S U również zasygnalizowała ten problem w interpetacji,
stwierdzając, że Drzwi były tworzone jako sztuka stosowana a nie a'priori, stąd w praktyce ani
artysta, ani widz nie posługiwali się takim głębokim odbiorem, jak w interpretacji hermeneutycznej. Dodała jednak, że to nowe spojrzenie na Drzwi jest bardzo interesujące.
Interpretacja prof. Labudy spotkała się z aplauzem ze strony prof. Skibińskiego
i dr Royt'a. Prof. Skibiński stwierdził, że propozycja ta wydobywa na powierzchnię warstwę
dotąd nie ujawnianą, antropologiczną, np. motyw ojca i matki, motyw przejścia, motyw
gestów, słupu, motyw architektoniczny jako różnorodność światów, symbolika arkad, motyw
przechodzenia z tego, co niższe, cielesne, do tego, co wyższe, duchowe, symboliczna struktura
binarna. Dodał, że nowa interpretacja daje wejście w głęboką i podstawową warstwę powszechników tamtej i innych epok.
Prof. Adam Labuda w odpowiedzi na głosy, stwierdził, że symbolika tu, to raczej język,
który odwołuje się do znaków różnie znaczących w stosunku do kontekstu, więc zastanawianie
się, czy aby nie widzimy za dużo, nie ma racji bytu. Zawartość historyczna jako punkt wyjścia,
nie jest brana pod uwagę.
Najwięcej czasu podczas dyskusji poświęcono zagadnieniom kultu. Ciekawym, wartym
wspomnienia tematem poruszonym przez kilku rozmówców była kwestia sztucznego rozciąga
nia patronatu Wojciecha na całą Europę.
K s . prof. Kazimierz Śmigiel podważył zasadność nadania Wojciechowi patronatu ogólno
europejskiego. Bardziej zgodny z rzeczywistością byłby ewentualnie patronat środkowo-wschodnio-europejski. Nie ma bowiem kultu św. Wojciecha w Niemczech, gdzie istnieją tylko
4 kościoły p.w. św. Wojciecha, ani we Włoszech, gdzie istnieją jedynie 2 jego kościoły i kaplica
Wojciecha w kościele św. Błażeja. Imię Wojciech (Adalbert) na Zachodzie jest bardzo rzadkie.
Trudno jest więc poprzeć tezę o Wojciechu jako patronie Europy. Jest to typowy fenomen
polski. W czeskim panteonie znajduje się na dalekiej pozycji i w samych Czechach trudno by
doszukiwać się kultu ludowego tegoż świętego. Na Węgrzech jego kult jest praktycznie jedynie
w Panonhalmie i Ostrzyhomiu. Ponadto kult św. Wojciecha kończy się na granicy z Litwą, na
której już go nie ma. Warto tu dodać, że opinia prof. Śmigla zgadza się z badaniami
etnologicznymi wśród ludności przesiedlonej z terenów wschodnich na Ziemie Odzyskane.
Zdecydowana większość respondentów o św. Wojciechu po raz pierwszy usłyszała dopiero
w nowym miejscu zamieszkania, wiele lat po П wojnie światowej.
Prof. Witkowska O S U także potwierdziła spostrzeżenia prof. Śmigla powołując się na
badania nad kalendarzami liturgicznymi: kult jest jedynie w Polsce, słaby na Węgrzech, jeszcze
słabszy w Czechach, a w Niemczech i Europie Zachodniej nie ma go już wcale.
�234
KRONIKA
T a ciekawa i bogata w treści sesja naukowa mogła zadowolić wielu zainteresowanych.
Warto dodać, że przysłuchiwała się jej liczna grupa studentów Uniwersytetu Adama
Mickiewicza oraz kilku reprezentantów etnologii z Uniwersytetu Warszawskiego, co na kon
ferencjach poświęconych św. Wojciechowi stanowi rzadki, acz cenny przypadek. Referaty
zostaną opublikowane przez Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk w 1998 roku.
Anna Urbańska
ГП M I Ę D Z Y N A R O D O W A K O N F E R E N C J A „ECOLOGY A N D F O L K L O R E " ,
ŁÓDŹ, 23-25 WRZEŚNIA 1996
W dniach 23-25.09.1996 w Łodzi odbyła się trzecia edycja Międzynarodowej Konferencji
„Ecology and Folklore", zorganizowana przez Zakład Folklorystyki Uniwersytetu Łódzkiego.
Tematem wiodącym tegorocznej konferencji był „Człowiek i jego środowisko we współ
czesnym folklorze" (Man and the Environment in the Contemporary Folklore). W spotkaniu
tym wzięli udział naukowcy reprezentujący różne dziedziny antropologiczne, którzy przy
byli z Republiki Czeskiej, Republiki Słowackiej, Rosji, Węgier, Wielkiej Brytanii, Stanów
Zjednoczonych i Polski. Celem konferencji była dyskusja nad nowym rozumieniem pojęcia
ekologii ludzkiej, ze szczególnym uwzględnieniem relacji Człowiek - Środowisko w aspekcie
roli i znaczenia edukacji środowiskowej współczesnego społeczeństwa i ekologizmu jako nowe
go sposobu myślenia i działania.
Organizatorem spotkania był Zakład Folklorystyki Uniwersytetu Łódzkiego, przy udzia
le Instytutu Etnografii i Folklorystyki Akademii Nauk Republiki Czeskiej w Pradze, pod
kierownictwem naukowym prof, dr hab. Violetty Krawczyk-Wasilewskiej, we współpracy
z dr Violetta Przerembską.
Obrady toczyły się w nowym Centrum Szkoleniowo-Konferencyjnym Uniwersytetu Łódz
kiego przy ulicy Kopcińskiego 16/18. Pierwszego dnia obrad gości powitali: prof, dr hab.
Violetta Krawczyk-Wasilewska, gospodarz konferencji, oraz prof, dr hab. Zygfryd Juczyński
- Prodziekan Wydziału Nauk o Wychowaniu UŁ. Referat wprowadzający w tematykę kon
ferencji pt. „Problems of Modern Ecology and Folk Knowledge" wygłosił dr Wiaczesław
Rudniew z Rosyjskiej Akademii Nauk w Moskwie. Głównym zagadnieniem referatu było
wskazanie tradycyjnej wiedzy ludowej jako źródła, z którego korzystać może współczesna
nauka, a szczególnie współczesna ekologia. Zawiera ona bowiem wiele empirycznych danych
wynikających z systemu wzajemnych zależności między naturą - społeczeństwem i kulturą.
Sesja pierwsza poświęcona była obecności treści ekologicznych w folklorze dawnym
i współczesnym. Dr Hana Hloškova z Akademii Nauk Republiki Słowackiej z Bratysławy
mówiła o pojemności znaczeniowej pojęcia środowiska w tradycji narracyjnej tradycyjnych
kultur wiejskich („Man and the Environment in Oral Tradition"). Problem relacji człowieka ze
środowiskiem jako element społecznej pamięci, na wybranym przykładzie stereotypu pasterza
w folklorze słowackim, przedstawiła Dr Eva Krekovičova z tego samego ośrodka w referacie
pt. „The Relationship of Man to Nature and Social memory. The Ecological Dimension of the
Shepherdic Image in Folklore". Dr Ilona Nagy z Węgierskiej Akademii Nauk w Budapeszcie
zajęła się treściami ekologicznymi w legendach apokryficznych („Birds from Clay: Some
Remarks on the Creation Legends").
Sesja druga poświęcona była życiu w warunkach różnego rodzaju zagrożeń, m.in. eko
logicznych i kulturowych oraz ludzkich refleksji wyrażanych w narracjach codziennych.
Doc. dr Bohuslav Salanda z Uniwersytetu Karola w Pradze w referacie „The Town of Jáchymov.
The Appearance of Radioactivity in Folklore" przedstawił życie ludzi w rejonie, gdzie radioaktyw
ność jest elementem naturalnego środowiska życia. Dr. Zdeněk Uherek z Akademii Nauk Czeskiej
Republiki w Pradze („We lived in the Area Polluted by Nuclear Disaster") przedstawił refleksje
przesiedleńców czeskich z rejonów dotkniętych katastrofą czernobylską na Ukrainie i Białorusi
�KRONIKA
235
nad ich życiem w zmienionym środowisku kulturowym w Czechach. Dr Stanislav Brouček z tej
samej instytucji rozważał problem zagrożeń tożsamości owo-kulturowych mniejszości czeskiej
żyjącej we Francji („Feeling of Fear as an Instrument for Identification a Group of Migrants with
Majority"). Z kolei prof, dr Dorothy Billings z Wichita University ze Stanów Zjednoczonych
(„New Guinea at Corporate Headquarters: Amungme Versus the Freeport Mining Company")
analizowała przyczyny kulturowego i ekologicznego konfliktu między wielką kompanią górniczą
w Nowej Gwinei a tradycyjną, lokalną społecznością.
Drugi dzień obrad rozpoczął się po południu wystąpieniem dr Karela Altmana z Akademii
Nauk Czeskiej Republiki w Brnie, który ukazał restaurację jako popularne i ważne dla
środowiska miejsce spotkań i kontaktów mieszkańców Brna („Restaurant as a Meeting and
Chatting Place of Brno Inhabitants"). Referat ten nadał charakter sesji trzeciej, która w dużej
mierze dotyczyła związku człowiek ze środowiskiem kulturowym. W kolejnym referacie tej sesji
prof, dr hab. Teresa Dunin-Karwicka z Uniwersytetu im. M . Kopernika w Toruniu, analizując
twórczość literacką mieszkańców Kujaw („Naturę and the Environment in Literary Activity
of the Kujawy Inhabitants as a Way of Expressing Their Regional Identity") dostrzegła w niej
znaczenie rodzimego krajobrazu w wyrażaniu tożsamości regionalnej. Prof. dr hab. Irena
Bukowska-Floreńska z Uniwersytetu Śląskiego, Filia w Cieszynie, w wystąpieniu „Polish
Family and Regional Traditions as an Ecological Value" odnalazła wartości ekologiczne
w środowisku rodzinnym, lokalnym i regionalnym. Dr Janina Tobera z Uniwersytetu Łódz
kiego w komunikacie „Strategies of the Small Ecology" zaprezentowała swoje badania nad
inicjatywami proekologicznymi, podejmowanymi w środowisku rodzinnym.
Trzeci, ostatni dzień obrad rozpoczęła sesja etnomuzykologiczna w całości poświęcona
aspektowi ekologicznemu w różnych przejawach ludowej kultury muzycznej. Z odczytem
wprowadzającym w tematykę sesji („Ecological Method in Czech Ethnomusicology") wystąpił
doc. dr Lubomir Tyllner z Akademii Nauk Czeskiej Republiki w Pradze, który zwrócił
szczególną uwagę na zainicjowanie metody ekologicznej w czeskiej etnomuzykologu na przeło
mie X I X i X X wieku. Dr Věra Thořova z tego samego ośrodka, w wystąpieniu ..Contemporary
Environment of Folklore in the West Czech Republic" skupiła się na współczesnej, muzycznej
praktyce wykonawczej w zachodnim regionie Czech, w Chodsku. Dr Jana Pospíšilova z Aka
demii Nauk Czeskiej Republiki w Brnie przedstawiła analizę repertuaru muzycznego i narracyj
nego dzieci i młodzieży współczesnego Brna pod kątem obecności w nim elementów folkloru
tradycyjnego („Contemporary Folklore of Students' and Children's Groups"). Kolejny referat
Dr Violetty Przerembskiej z Uniwersytetu Łódzkiego na temat „Traditional Musical Instruments
of North Poland and Ecological Consciousness of Their Present Makers" dotyczył świadomości
ekologicznej współczesnych wytwórców instrumentów ludowych oraz funkcjonowania tych
instrumentów we współczesnej kulturze. Dr Daniela Stavělova z Akademii Nauk Republiki
Czeskiej w Pradze w wystąpieniu pt: „Today's Czech Folk-Dance Tradition" podjęła temat
żywotności i społecznej roli różnych form ludowego tańca we współczesnych Czechach.
Sesja piąta, zamykająca i podsumowująca konferencję poświęcona była obecności idei
ekologizmu we współczesnej kulturze i różnym wymiarom edukacji środowiskowej współczes
nego społeczeństwa. Prof. dr hab. Piotr Tobera z Uniwersytetu Łódzkiego w wystąpieniu
zatytułowanym „Tradition, Modernity and Ecologism" podjął próbę określenia znaczenia
tradycji we współczesnej idei ekologizmu oraz roli samego ekologizmu we współczesnym życiu
ludzi. Mgr Maria A. Łukowska z tej samej uczelni w referacie „Ecology and Ecologism in
Contemporary Urban Folklore" skupiła się na roli folkloru we współczesnych inicjatywach
edukacyjnych ekologizmu jako ruchu społecznego. Z kolei Rachel Freeman z University of
Edinburgh w komunikacie „ D o Net Surfers Pick Mushrooms? An Introductory Inquiry into
What Effect the Internet Will Have on the Distribution of Certain Aspects of Folklore", na
przykładzie wiedzy o grzybach i ich zbieraniu ukazała jeden ze współczesnych środków informa
cyjno-edukacyjnych, jakim jest komputerowa sieć Internetu. Prof. dr hab. Violetta Krawczyk -Wasilewska w podsumowującym konferencję referacie pt: „Ecological problems in Primary
Schools Education in Poland" przedstawiła zagadnienie różnych form edukacji środowiskowej
�236
KRONIKA
w szkołach podstawowych w kontekście propagowanej przez U N E S C O konieczności edukacji
ekologicznej młodego pokolenia u progu X X I wieku.
Konferencji towarzyszyła wystawa publikacji o tematyce związanej z ekologią i kulturą,
wśród których znajdowały się również prace stanowiące dorobek naukowy uczestników. Spot
kanie finansował Uniwersytet Łódzki przy udziale Komitetu Badań Naukowych. Przewidziana
publikacja pokonferencyjna w języku angielskim jest przygotowywana w Instytucie Etno
grafii i Folklorystyki Akademii Nauk Republiki Czeskiej w Pradze, pod wspólną redakcją
prof, dr hab. V. Krawczyk-Wasilewskiej i dr. St. Broučka.
Violetta Przerembska,
Maria A. Łukowska
„ P R Z E M I A N Y TOŻSAMOŚCI K U L T U R O W E J SPOŁECZNOŚCI P O G R A N I C Z A " ,
C I E S Z Y N , 4-5 G R U D N I A 1995
W maju 1994 r. w Ciechanowcu miała miejsce konferencja pn. „Edukacja międzykulturowa", zorganizowana staraniem Wydziału Pedagogicznego i Psychologii Filii Uniwersytetu
Warszawskiego w Białymstoku. Wówczas to, z inicjatywy prof. dr. hab. Tadeusza Lewowic
kiego, narodziła się idea powołania Federacji Zespołów Badań Pogranicza, która miałaby
sprzyjać koordynacji i integracji różnych poczynań badawczych, wymianie informacji, promo
waniu badań międzykulturowych, wreszcie studiom porównawczym. Wspominam o tym dlate
go, iż główna inicjatorka i organizatorka konferencji nt. Przemiany tożsamości kulturowej
społeczności pogranicza, która odbyła się w dniach 4—5 grudnia 1995 r. w Cieszynie, dr Halina
Rusek wyraźnie do w/w idei nawiązała. Obok Pani Dziekan Filii Uniwersytetu Śląskiego wśród
organizatorów trzeba też koniecznie wymienić Związek Komunalny Ziemi Cieszyńskiej. Należy
również podkreślić duże zainteresowanie obradami miejscowych władz samorządowych oraz
całej społeczności uniwersyteckiej.
Obrady przewidziane na dwa dni składały się z dwóch rodzajów wystąpień: czysto teore
tycznych oraz prezentacji wyników badań własnych. W pierwszym dniu dominowały referaty
teoretyczne. Prof. dr hab. Irena Bukowska-Floreńska (Cieszyn) wygłosiła tekst „Kultura
tradycyjna a tożsamość kulturowa społeczności pogranicza", w którym - po zdefiniowaniu
terminu „tożsamość kulturowa" (wartość mająca oparcie w dziedzictwie kulturowym i społecz
nym, w inności danej kultury w stosunku do pozostałych) poszukiwała odpowiedzi na pytanie,
jakie zespoły wartości kulturowych, z genetycznego punktu widzenia, w odniesieniu do trady
cyjnej, miejscowej czy regionalnej kultury, zawierają kultury pogranicza. Autorka zapro
ponowała cztery zespoły tego typu wartości: 1) Ślady wartości w miejscowym obyczaju, obrzę
dach, folklorze słownym i muzycznym, w zachowaniach wierzeniowo-magicznych, elementach
ludowego stroju, wreszcie w tradycyjnym systemie myślenia, a może w normach społeczno-obyczajowych (to tzw. pamięć społeczna); 2) elementy z kultury warstw elitarnych; 3) elementy
obce, z innych kultur, nabyte przez kontakty społeczne powstałe w wyniku migracji lub
mimowolne oraz 4) elementy kultury własnej, specyficzne dla mieszkańców pogranicza. Na
współczesną kulturę społeczności pogranicza składają się właśnie elementy z wszystkich tych
zespołów wartości. Te, które zostaną w pełni zaakceptowane mogą stać się nową tradycją.
Prof. dr hab. Anna Szyfer (Poznań) przedstawiła referat „Poziomy tożsamości. Implikacje
teoretyczne i metodyczne". Wyróżniając trzy poziomy: 1) Obiektywny - obraz kultury trady
cyjnej, język itp.; 2) Subiektywny, związany z kwestią samo określenia się oraz 3) natalny, tj.
rola miejsca pochodzenia danej grupy regionalnej), z góry zaznaczyła, że należy je traktować
komplementarnie. Po omówieniu poszczególnych poziomów, w konkluzji, zgłosiła postulaty
pod adresem przyszłych badań, w których powinny zostać uwzględnione m.in. losy historyczne
badanej grupy, jej pochodzenie społeczne i skład socjalny, stopień zachowania kultury trady
cyjnej, sytuacja ekonomiczna czy wreszcie znaczenie religii.
�KRONIKA
237
Niestety, kolejny autor - prof, dr hab. Jerzy Nikitorowicz z Filii Uniwersytetu Warszawskie
go w Białymstoku - nie dojechał. Nadesłał jednak tekst pt. „Tożsamość a akomodacja",
w którym - po zdefiniowaniu terminu „tożsamość" (jest to spotkanie teraźniejszości z przeszłoś
cią i antycypowaną przeszłością, będące efektem świadomego orientowania się ludzi na wartości
grupy decydujące o jej swoistości i odrębności) wyróżnił następujące jej typy: 1) Identyfikacja
z dwoma kulturami (bikulturalizm człowieka pogranicza); 2) identyfikacja z dominującą kulturą
(zagadnienie asymilacji czy tożsamości negatywnej do socjalizacji rodzimej); 3) identyfikacja
z własną grupą mniejszościową (zjawiska separacji, etnocentryzmu, przy czym odnalezienia
i zrozumienia siebie i swojej kultury nie łączy z nacjonalizmem); 4) brak identyfikacji z którąkol
wiek grupą (zjawisko marginalizacji). Autor wyodrębnił proces akomodacji jako sposób prze
kształcania pierwotnego schematu myślowego, modyfikowania i reorientacji wartości, wzorów
i sposobów zachowania, ze względu na ich nieprzydatność w ocenie subiektywnej i z uwagi na
nową sytuację obiektywną, umożliwiającą kultywowanie dziedzictwa kulturowego.
Kolejna grupa referatów dotyczyła różnych aspektów tożsamości narodowej, a także
wyznaczników samoidentyfikacji i odnosiła się, może poza wystąpieniem mgr. Marka Rembierza
(Cieszyn) - „Antropologia filozoficzna o tożsamości i tradycji oraz ich przemianach" - do
konkretnych zachowań społeczności pogranicza. Prof. dr hab. Ryszard Kantor (Kraków)
w tekście „Między identyfikacją narodową a regionalną" - zajął się przypadkiem polskiej
Orawy. Mieszkańców Orawy podzielił on na trzy kategorie: tych, którzy jednoznacznie deklarują
swoją polską świadomość narodową (ok. 60%), tych, którzy uważają się za Słowaków
(ok. 10%) oraz unikających jednoznacznej deklaracji narodowej, zastępując ją deklaracją
przynależności regionalnej, czyli deklaracją „orawskości" - (ok. 30%). Referent uważał, że
świadomość regionalna nie może zastępować świadomości narodowej, a proces kształtowania
tej drugiej będzie postępował, m.in. dzięki działalności różnego rodzaju polskich towarzystw
i organizacji. Mgr Mirosław Mika (Kraków) odwołał się do badań realizowanych na terenie
Śląska Cieszyńskiego („Tożsamość regionalna Śląska Cieszyńskiego w świetle migracji ludnoś
ci"), wskazując na intensywne ruchy migracyjne w zachodniej części Beskidu Śląskiego związane
z turystyką a szczególnie z budową domów letniskowych. Zastanawiał się nad kształtem
tożsamości kulturowej i poczuciem więzi regionalnej mieszkańców tego zakątka w przyszłości.
Czy obroni się on przed wpływami ludności napływowej? Jakie elementy kulturowe ulegną
transformacji, a jakie zostaną zachowane i przejęte przez przybyszów (stopień i sposób przebie
gania procesów asymilacyjnych nowych mieszkańców itp.)
Kolejni referenci skupili uwagę słuchaczy na problemach pogranicza południowego
i wschodniego. Profesor dr hab. Zenon Jasiński (Opole) przedstawił „Uwarunkowania toż
samości kulturowej młodzieży na pograniczu polsko-czeskim" a dr Mirosław Sobecki (Biały
stok) - na pograniczu polsko-białoruskim i polsko-litewskim. Referat nosił tytuł „Poczucie
tożsamości narodowej a świadomość kulturalna młodych Litwinów i Białorusinów, uczniów
liceum ogólnokształcącego". D r Iwona Kabzińska (Warszawa) mówiła o sposobie rozumienia
zjawiska, jakim jest kultura polska przez Polaków z Białorusi (termin „kultura polska" był
przez nich stosowany w odniesieniu do kultury własnej grupy narodowej). Zwróciła przy tym
uwagę na daleko idącą identyfikację owej kultury z religią katolicką, ze świętami i obrzędami
kościelnymi, a także z kulturą szlachecką. Wystąpienie było zatytułowane: „Tożsamomość
kulturowa - tożsamość narodowa. Z badań nad wyznacznikami samoidentyfikacji Polaków na
Białorusi". Wszystkie teksty odwoływały się do wyników ostatnio prowadzonych badań,
wskazywały na wyznaczniki tożsamości oraz sposoby badania tego zjawiska. I . Kabzińska
podkreśliła też m.in. znaczenie analizy treści różnych dokumentów, autobiografii, pamięt
ników, wspomnień oraz obserwacji zachowań informatorów w badaniach nad tożsamością,
a Z . Jasiński wspomniał o odczuwanej niechęci do wyraźnych deklaracji narodowościowych,
o silnym oddziaływaniu „bogatej" kultury, i in.
Dyskuje w pierwszym dniu koncentrowały się wokół zagadnień terminologicznych, dotyczyły
również podstawowych atrybutów tożsamości kulturowej (P. Boski), tła tożsamości regionalnej
młodzieży (T. Kania) czy problemu tożsamości polskich Białorusinów (R. Matykowski).
�238
KRONIKA
Obrady w drugim dniu otworzył burmistrz miasta Cieszyna, dr Jan Olbrycht, prezes
Zarządu Związku Komunalnego Ziemi Cieszyńskiej. Zaprezentował on interesujące rozważa
nia na temat roli społeczności lokalnej, specyfiki regionu, nowocześnie rozumianego regio
nalizmu czy wreszcie wspólnych inicjatyw Związku Komunalnego związanych z rozwojem
Ziemi Cieszyńskiej. Kolejny mówca, prof, dr hab. Michał Heller, jakby nawiązując do prze
mówienia burmistrza, przedstawił zarys dziejów kultury Śląska Cieszyńskiego okresu I I RP.
Mgr Małgorzata Kiereś, dyrektorka Muzeum w Wiśle, zachwyciła słuchaczy wspaniałą umie
jętnością łączenia rozważań teoretycznych wynikających z długoletnich obserwacji praktyka
z pięknymi wtrętami gwarowymi. Czyniło to wystąpienie jeszcze ciekawszym i żywym, chociaż
sam tytuł był już interesujący: „Współczesny proces przeobrażeń tożsamości kulturowej Górali
Śląskich. Uwagi i refleksje na przykładzie wybranych zagadnień kultury społecznej". Autorka
referatu zwróciła uwagę na fakt istnienia wielorakiego pogranicza góralskiego niosącego ze
sobą całą masę problemów a także na zjawisko adaptowania nowych treści kulturowych
do tradycji i tym samym jej przeobrażenia. Zadała dramatyczne pytanie dotyczące sytuacji
badacza, etnologa i jego zachowań: czy ma być tylko obserwatorem, czy może (i na ile)
ingerować w prywatne życie górali, obserwowanej społeczności?
Dr Janusz Spyra (Cieszyn) w referacie „Między Europą a zaściankiem. Żydzi na Śląsku
Cieszyńskim od średniowiecza do II wojny światowej" przypomniał o wielonarodowościowym
charakterze regionu, o charakterystycznej tolerancji kulturowej i wyznaniowej.
Spojrzenie geografa na kwestie świadomości regionalnej mieszkańców regionu przybliżały
dwa kolejne wystąpienia. D r Roman Matykowski (Poznań) w tekście „Śląsk Cieszyński a Pod
beskidzie: świadomość regionalna mieszkańców województwa bielskiego" zaproponował typo
logię ruchów regionalnych w Polsce: 1) Regionalizmy sensu stricto (polityczny = autonomizm,
kulturowy, ekonomiczny); 2) Quasi-regionalizmy (quasi-regionalizm polityczny, quasi regiona
lizm ekologiczny); 3) brak regionalizmów. Za Z. Rykielem przypomniał fazy rozwoju świado
mości regionalnej: 1) Przeciwstawienie się własnej grupy regionalnej pozostałej części społe
czeństwa państwowego (świadomość negatywna); 2) poczucie odrębności regionalnej (świado
mość jawna); 3) zmniejszająca się odrębność danej grupy regionalnej przy utrzymującej się
manifestacji postaw regionalistycznych (świadomość zorientowana na wartości); 4) procesy
integracyjne (lub indyferentyzm regionalny), atomizacje postaw (subregionalizm). Na tak za
kreślonym tle teoretycznym omówił różnice i odmienności regionalne Śląska Cieszyńskiego
i Podbeskidzia, widziane oczami mieszkańców omawianego województwa (aż 30% takich
różnic nie dostrzegało, pozostali widzieli je właśnie w kulturze, folklorze, specyficznej gospo
darce przemysłowej położeniu geograficznym). W pewnym sensie kontynuacją wystąpienia
był referat dr. Bolesława Domańskiego (Kraków) „Postrzeganie własnego regionu przez miesz
kańców Śląska Cieszyńskiego". Okazało się, że ani cechy osobowościowe, ani wykształcenie
nie miały takiego wpływu na określenie specyfiki regionu, jak wyznanie. O „Dylematach
młodzieży z miast pogranicza (na przykładzie Cieszyna, Jastrzębia i ośrodków Podbeskidzia)"
mówił dr Tadeusz Kania (Cieszyn). Dwoje kolejnych referentów, dr Tadeusz Siwek i dr Irena
Bogocz, reprezentujący Zakład Badań Etnikum Polskiego Uniwersytetu Ostrawskiego działa
jący w Czeskim Cieszynie, odwołało się do badań własnych realizowanych na Zaolziu, przed
stawiając specyfikę tożsamości na Zaolziu oraz kwestie języka, jako jednego z czynników
zachowania tożsamości etnicznej. Tekst dr Bogocz opierał się na wynikach badań zreali
zowanych wśród najmłodszej generacji Polaków na Zaolziu, która posługuje się więcej niż
jednym kodem językowym, co uzależnione jest m.in. od różnych życiowych sytuacji. Gene
ralnie o orientacji językowej decyduje wychowanie w rodzinie, a dopiero potem szkoła.
Powszechnie używana jest gwara. Badani podkreślali swoją obcość językową w każdym środo
wisku, ich zachowanie językowe od razu wskazuje na ich inność - w języku polskim są
liczne naleciałości czeskie, a w czeskim gwarowe. Dlatego też językowo najlepiej czują się na
Zaolziu, gdzie gwara cieszyńska traktowana jest jako rodzaj miejscowego kodu. Nikt się jej
nie wstydzi i jest używana wszędzie. W komunikacji urzędowej, administracyjnej zdecydowa
nie dominuje język czeski.
�239
KRONIKA
Ostatni referat, „Wymiary tożsamości regionalnej młodzieży pogranicza polsko-czeskiego",
dr Haliny Rusek i mgr. Lesława Werpachowskiego (Cieszyn) przedstawił wyniki najnowszych
badań związanych z trzema kwestiami: 1) wizerunkiem własnego regionu; 2) stosunkiem
młodzieży do regionu - sformułowanie najważniejszych cech charakteryzujących region;
3) wyobrażeniami młodych o mieszkańcach pogranicza, zagadnienia związane z przyszłością
wspólnych stosunków nie tylko politycznych, ale i innego rodzaju.
W dyskusjach podkreślano wielokrotnie rolę prowadzonych na dość szeroką skalę badań
dotyczących tożsamości kulturowej, których wyniki były tak często przytaczane na konferencji.
Zauważono również, że w świadomości ogółu Polaków nie istnieje zagadnienie nazwane
specyfiką regionu Śląsk Cieszyński, ani stereotyp jego mieszkańców.
Podsumowując dwudniowe obrady, Pani Dziekan, dr Halina Rusek podkreśliła fakt
bardzo zaawansowanej na tym terenie integracji nauki z praktyką, o czym świadczyło m.in. tak
duże zainteresoanie konferencją miejscowych władz. Dla nich bardzo ważnymi były problemy
poruszane w czasie obrad, np. kwestia czy tożsamość kulturowa mieszkańców pogranicza ulega
przemianom? W jakim kierunku one idą? Jak żyją społeczności pogranicza? Dla badaczy,
którzy przyjechali na konferencję z całej Polski ciągle ważnym jest rozwiązanie wielu kwe
stii terminologicznych, dookreślenia terminów „tożsamość", „świadomość", „identyfikacja",
„asymilacja", itp. Było to bardzo ciekawe spotkanie o interdyscyplinarnym charakterze.
Z niecierpliwością będziemy oczekiwać na wydawnictwo pokonferencyjne z kompletem
wystąpień - często ilustrowanych bardzo ciekawymi schematami, zestawieniami itp. - i opraco
waną dyskusją.
Urszula Kaczmarek
„ETNOLOGIA I A N T R O P O L O G I A K U L T U R O W A
A BADANIE K U L T U R REGIONALNYCH I REGIONALIZMU
W SPOŁECZEŃSTWACH N O W O C Z E S N Y C H " ,
C I E S Z Y N , 23-25 PAŹDZIERNIKA 1996
Inicjatorem i głównym organizatorem tego spotkania naukowego był Zakład Etnologii
Instytutu Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie.
Konferencja była ważnym wydarzeniem naukowym - umożliwiającym konfrontację różnych
stanowisk i poglądów na temat regionu, regionalizmu i kultur regionalnych, stanowiła także próbę
podsumowania dotychczasowych osiągnięć i wyznaczenia nowych płaszczyzn badawczych w zakre
sie badań nad regionalizmem. W czasie trzydniowych obrad wystąpiło 24 prelegentów reprezentują
cych ośrodki naukowe z różnych części kraju: Cieszyna, Łodzi, Lublina, Warszawy, Krakowa,
Wrocławia, Opola, Katowic, Poznania. Obrady koncentrowały się wokół rozważań nad regionaliz
mem, jego formami, znaczeniem i rolą uwzględniając także wątek aplikacyjny, podejmowały
analizę zagadnień tożsamości, świadomości i odrębności różnych grup społecznych w wymiarze
lokalnym, regionalnym i narodowym. Podczas obrad próbowano przybliżyć i zrozumieć sytuację
człowieka we współczesnym pluralistycznym społeczeństwie, uwikłanego w skomplikowane procesy
przemian, poddanego wpływom różnych trendów, mód i stylów proponowanych przez kulturę
masową. Jak reaguje i odpowiada człowiek na pojawiające się obecnie tendencje unifikacyjne, jakie
podejmuje działania? Czy globalizacja zagraża odrębności kulturowej? W tym kontekście pojawiły
się zagadnienia Walencji i konwersji tożsamościowej. Wiele z przedstawionych referatów podejmo
wało problematykę kształtowania się nowych więzi, wartości, wzorców kulturowych w sytuacjach
zderzenia i konfrontacji kultur - zwłaszcza na terenach pogranicz etnicznych. Egzemplifikację dla
wysuwanych wniosków stanowiły wyniki badań. Niektóre wystąpienia miały charakter refleksyjny,
stanowiły krytyczne spojrzenie na narzędzia analizy i modele interpretacyjne stosowane w naukach
humanistycznych. Przedstawione zostały także komunikaty ze stanu badań prowadzonych
w różnych rejonach Polski na temat świadomości i tożsamości regionalnej.
�240
KRONIKA
Konferencja zainaugurowana została referatem Ireny Bukowskiej-Floreńskiej, kierownika
Zakładu Etnologii Filii U Ś w Cieszynie: „Kultury regionalne w społeczeństwach nowoczesnych.
Problemy i propozycje badawcze". Autorka zakreśliła w nim problematykę i cele konferencji.
Przypominając dorobek etnografii w dziedzinie badań regionalnych utożsamianych w przeszłości
z rejestracją kultury ludowej, wskazała, iż przeobrażenia, jakie dokonują się we współczesnych
społeczeństwach na skutek zmian niesionych przez cywilizację techniczną otwierają przed
etnologią nową problematykę badawczą. Wiąże się ona przede wszystkim ze zjawiskami
kształtowania nowych wartości kulturowych w społeczeństwach nowoczesnych, powstających
w wyniku zdarzenia odrębnych kultur. Za szczególnie interesujące dla badaczy kultury uznała
tereny pogranicz etnicznych oraz obszary koegzystencji ludności napływowej i autochtonicznej.
Autorka zwróciła uwagę na pojawianie się w społeczeństwach industrialnych nowych postaw
proekologicznych, będących reakcją na zdewastowane środowisko nie tylko przyrodnicze.
Zagadnienia, mechanizmy i procesy tworzenia nowych wartości i tradycji, a przede wszystkim
przeżywanie więzi lokalnych i regionalnych przez społeczności winny stać się przedmiotem analiz
i badań etnograficznych. Zasygnalizowany powyżej problem podjęła Anna Szyfer w referacie
„Regiony pogranicza - grupy czy zbiorowość. Refleksje nad problematyką i metodami badań".
Na podstawie badań przeprowadzonych na ziemiach odzyskanych omówiła zjawisko kształto
wania się więzi lokalnych i społecznych wśród ludności napływowej z różnych rejonów Polski,
która zasiedliła te tereny w wyniku akcji przesiedleńczej po I I wojnie światowej. Autorka
wskazała, iż procesy „zderzenia" różnych grup i kultur oraz efekty tychże interakcji stały się
istotnym czynnikiem powstawania na tych terenach nowych regionów - „neoregionów", których
istnienie wzmacniane było przez stopniowo rodzący się lokalny patriotyzm. Stwierdzono
bowiem, iż pokolenia repatriantów identyfikowały się częściej z nowymi terenami zamieszkania,
niż z rodzinnymi ziemiami, które ich rodzice zmuszeni byli opuścić. Interesujące uwagi na temat
idei regionalistycznych i regionalizmu zaprezentowane zostały w referacie Kazimiery i Jacka
Wodzów. Autorzy przybliżyli rozumienie regionalizmu w znaczeniu kulturowym, politycznym
i gospodarczo-ekonomicznym, wskazując na wieloznaczność i wieloaspektowość tych zagadnień.
Zwrócono uwagę, iż o regionalizmie można mówić jedynie w kontekście określonej całości.
Każdy region ma zawsze odniesienie do całości, sama zaś odrębność lokalna czy regionalna
kształtuje się w konfrontacji z inną kulturą, czy grupą społeczną. Nawiązując do tradycyjnej
koncepcji regionów podkreślono, iż współczesne regiony wyznaczane będą przez nowe siły
- stosunki demograficzne, uwarunkowania gospodarcze, interesy społeczno-ekonomiczne grup.
Będą powstawać jako koncentryczne kręgi wokół ośrodków „promieniowania" - stolic. Oma
wiając regionalizm jako wyraz odrębności politycznej i samoobrony mniejszości, wskazano iż
często większość postrzegana jest jako dyskryminator i determinator, co może stwarzać nieporo
zumienia, a nawet antagonizmy. Uwzględniając możliwość wystąpienia owych sytuacji konflik
towych na gruncie sprzeczności interesów mniejszości i większości w ramach jednostki państwo
wej, autorzy zaproponowali koncepcję „obywatelskości" jako perspektywę wyjścia z dylematu
większość-mniejszość. Zaznaczyli, iż jednym z warunków prawidłowego funkcjonowania regio
nalizmów będzie umożliwienie elitom lokalnym dostępu do władz centralnych. W przeciwnym
bowiem razie nastąpi zamykanie się regionów i pojawianie odśrodkowych dążeń. Część pierwszą
obrad zamknęła Izabella Bukraba-Rylska odczytem „Na styku kultur: kategorie poznawcze
i dylematy moralne", w którym przedstawiła rozważania nad problematyką kontaktu i współ
istnienia kultur w nowoczesnych, pluralistycznych społeczeństwach. Autorka dokonała przeglą
du podstawowych pojęć i założeń, stosowanych przy analizie zjawisk kontaktu i przenikania się
kultur. Zwróciła uwagę na pewne schematy interpretacyjne oraz modele propagowane przez
różne koncepcje filozoficzno-epistemologiczne. W rozważaniach na temat fenomenu kontaktu,
który jej zdaniem niesie wiele interesujących zjawisk, starała się wykazać ograniczenia popular
nych dziś twierdzeń o pozytywnej roli zbliżania się ludzi. W konkluzji sformułowała kontrower
syjną tezę, iż wzajemne poznawanie się nie zawsze służy zbliżeniu i lepszemu porozumieniu - jak
głoszą pluralistyczne poglądy - lecz może rodzić niechęć, uprzedzenia, a nawet wrogość, o czym
badacze często zapominają. Kończąc podkreśliła konieczność ciągłej refleksji teoretycznej nad
�KRONIKA
241
sposobem analizy i narzędziami badawczymi. Jej zdaniem, lepiej przedstawić zagadnienie
w sposób mniej spójny, mniej przystający do obranych założeń i modeli interpretacyjnych, niż
sfałszować obraz rzeczywistości na rzecz zgodności z prawami logiki i przyjętymi wcześniej
teoriami i modelami. W godzinach popołudniowych uczestnicy konferencji pracowali w dwóch
sekcjach naukowych. Prezentowane w czasie obrad referaty i rozważania koncentrowały się
wokół tematów: regionalna świadomość odrębności a inicjatywy społeczne, kształt kultury
regionalnej a liderzy, regionalizm w sztuce ludowej i kulturze masowej a tradycyjne wzory
kulturowe wspólnot regionalnych. Mówiono o różnych formach identyfikacji kulturowej,
0 funkcjach tradycji we współczesnej kulturze i jej roli w kreowaniu nowych konstruktów
symbolicznych, a także o zjawisku walencji kulturowej, które coraz częściej daje się zaobserwo
wać we współczesnym społeczeństwie. Wśród prezentacji pojawiły się uwagi na temat animacji
ruchów regionalnych i możliwości aktywizacji kulturalnej, oświatowej i gospodarczej w ramach
społeczności lokalno-regionalnych. W kontekście owych zagadnień podkreślono znaczenie i rolę
elit-^iderów w kreowaniu oblicza i specyfiki tychże społeczności.
Wątek społecznych inicjatyw folklorystycznych podjęła w swym wystąpieniu Teresa Smo
lińska. Opierając się na własnych obserwacjach poczynionych na terenie Śląska Opolskiego,
wskazała, iż imprezy o charakterze folklorystycznym, np. występy i prezentacje zespołów
— stanowią istotny czynnik w budowaniu poczucia więzi wspólnotowej. Dla trwałości wspólno
ty doniosłe znaczenie ma istnienie wspólnego zespołu symboli - wartości, z którymi utożsamia
się grupa. Dają one bowiem możliwość doświadczenia wspólnotowych więzi, integrując jedno
cześnie jej członków. Ksiądz Franciszek Rosiński w swym wystąpieniu próbował zarysować
rolę, jaką może odegrać duchowieństwo w kształtowaniu kultur regionalnych. Podkreślił, iż
zadaniem, swoistą misją duchowieństwa będzie ochrona wartościowych elementów dziedzictwa
kulturowego-sakralnego i świeckiego, podtrzymywanie i propagowanie ludowych tradycji reli
gijnych i obrzędów, a także uświadamianie wiernym wartości tkwiących w ich własnej kulturze.
Wśród czwartkowych prezentacji znalazły się także referaty traktujące o Podhalu i podhalań
skim regionalizmie. Ryszard Kantor w wystąpieniu „Narodotwórcza i kulturotwórcza rola
regionalnych organizacji podhalańskich" scharakteryzował ideologię podhalańskiego ruchu
regionalnego i jego znaczenie w kształtowaniu świadomości narodowej mieszkańców Podhala.
Podkreślając patriotyczny charakter podhalańskiego regionalizmu, wyrażający się w naczelnym
haśle „odrodzenie Podhala dla dobra Rzeczypospolitej", autor zaznaczył, iż stał się on niejako
wzorem dla ruchów regionalistycznych powstających w Polsce w okresie międzywojnia. Istotę
polskiego regionalizmu określała zasada dążności do jedności narodowej. Regionalizm był
w okresie I I Rzeczypospolitej ważnym elementem wzmacniającym procesy narodotwórcze.
Dając możliwość rozwoju poszczególnym ziemiom, zakładał ich scalenie i integrację w ramach
jednego organizmu - odradzającego się państwa polskiego. Autor zwrócił też uwagę, iż cennym
byłoby przeanalizowanie specyfiki polskiego regionalizmu na tle regionalizmu europejskiego.
Z kolei Anna Brzozowska-Krajka w referacie „Regionalizm swoistą formą religii - paradygmat
podhalański i jego mutacja amerykańska" zanalizowała psycho-społeczny aspekt regionalizmu
1 jego znaczenie w kręgach góralskiej emigracji w Ameryce. Uzasadniając ujęcie regionalizmu
w kategoriach „religii" wykazała, iż posiada on właściwe dla religii elementy: własne „kamien
ne tablice" - Orkanowskie Wskazania dla synów Podhala, „ewangelię" - Na Skalnym Podhalu
Tetmajera, „świątynie" - Dom Podhalański w Ludźmierz i Chicago oraz swoiste dogmaty
„wiary" - symbole, które wyznaczają określony system aksjologiczny, określają tożsamość
grupową i pełnią funkcje integracyjne. Autorka podkreśliła, iż skupienie się emigracji pod
halańskiej wokół idei regionalistycznej daje poczucie zakorzenienia i zadomowienia, jednocześ
nie też regionalizm ten otwiera się na integralizm w ramach pluralistycznego społeczeństwa
amerykańskiego. Zdaniem autorki, „mutacja amerykańska podhalańskiego regionalizmu staje
się jedną z postaci «civil religión» określającą «American way of life», oferując zbiór reguł
pozwalających na budowanie kręgów solidarności kulturowej".
W drugim dniu konferencji kontynuowano rozważania na temat odrębności i świadomości
lokalnych kultur oraz zjawisk towarzyszącym powstawaniu nowych jednostek regionalnych.
�242
KRONIKA
Zaprezentowano między innymi sytuację utworzonego niedawno euoregionu B U G skupiającego
pięć wschodnich województw: bialskopodlaskie, chełmskie, lubelskie, tarnobrzeskie i zamojskie.
Ksiądz Leon Dyczewski w wystąpieniu „Elementy znaczące tożsamości kulturowej w społeczno
ści euroregionu B U G " zapoznał uczestników konferencji z rezultatami badań prowadzonych
pod jego kierunkiem na temat tożsamości i identyfikacji kulturowej mieszkańców tego obszaru.
Podkreślił istotne znaczenie elementów wyznaczających tożsamość kulturową, która jest niejako
„duszą" społeczeństwa. Duszą, która ocala grupę przed dezorganizacją, osadza w określonym
systemie wartości, nadaje sens bycia i działania w danej społeczności. Potrzeba utożsamiania się
z pewnymi wartościami jest, zdaniem ks. Dyczewskiego, pierwszą, immanentną potrzebą
człowieka. Pozostałe referaty dotyczące kondycji omawianego makroregionu poświęcone były
zagadnieniom więzi lokalnej i regionalnej ludności euroregionu B U G oraz uwarunkowań
dystansów występujących między grupami etnicznymi tego obszaru. Analiza wyników badań
wykazała, iż wśród mieszkańców euroregionu występuje dość silna tożsamość kulturowa
0 lokalnym i ogólnospołecznym zasięgu, stosunkowo słaba natomiast o zasięgu regionalnym.
Tereny wschodnie były przedmiotem wystąpienia Iwony Kabzińskiej. Autorka, opierając
się na wynikach badań przeprowadzonych wśród ludności polskiej na Białorusi, starała się
odpowiedzieć na pytanie, na ile termin „region" jest pojęciem operatywnym stosowanym
przede wszystkim przez badaczy, a na ile funkcjonuje on w świadomości mieszkańców bada
nych terenów. Analiza zebranych materiałów wykazała, iż w odniesieniu do tych terenów
termin „region" pozostaje jedynie narzędziem analitycznym, trudno bowiem mówić o poczuciu
przynależności regionalnej wśród ludności polskiej na Białorusi. Znaczenie i rolę regionu
w tradycji Żydów polskich przedstawiła Olga Goldberg-Mulkiewicz. Stwierdziła, iż zasięg
regionów w społeczności żydowskiej wyznaczały dwory cadyków. Były to swoiste ośrodki
kulturalne, gdzie tworzyły się określone wzory zachowań i systemy wartości, różnicujące
1 nadające osobliwość lokalną skupionym wokół nich środowiskom żydowskim.
Popołudniowe obrady poświęcono problematyce pogranicz społecznych i kulturowych
oraz zagadnieniom wierzeń i religii w kontekście społecznej tożsamości regionalnej. Wiele
miejsca zajęły rozważania na temat konwersji kulturowej. Podkreślono, iż współczesna plura
listyczna kultura oferuje człowiekowi różne formy aktywności, rozmaite środowiska i systemy
wartości, dając przede wszystkim możliwość wyboru. Dynamika przeobrażeń wpływa na
postawy społeczne. Zmiana orientacji i zespołu wartości wyznaczających tożsamość staje się
w pluralistycznym społeczeństwie coraz częstszym zjawiskiem. Tadeusz Kania w swym wy
stąpieniu zwrócił uwagę, iż nowe zjawiska społeczno-kulturalne pojawiające się w nowoczes
nych społecznościach dotyczą nie tylko mniejszości narodowych i wyznaniowych, ale grup
które ulegają zjawiskom patologii społecznej (prostytucja nadgraniczna, przestępczość, skutki
wyjazdów do Niemiec). Podkreślił, iż owe zjawiska wymagają wieloaspektowego spojrzenia
i podjęcia interdyscyplinarnych badań. Drugi dzień obrad zakończył cykl referatów poświęco
nych problemom religijnych i zwyczajowych form obrzędowych w życiu lokalnych społeczno
ści. W prezentowanych pracach wykazano, iż religia, obrzędy i wierzenia są ważnymi elemen
tami identyfikacji kulturowej. Mogą stanowić wyznacznik tożsamości etnicznej (tereny Zaol
zia), mogą też pełnić funkcje integracyjne, nadając lokalnym społecznościom swoiste oblicze
i specyfikę kulturową (łudyczność odpustów w tradycji śląskiej, formy kultu św. Mikołaja na
pograniczu śląsko-morawskim).
Problematykę obrad w ostatnim dniu konferencji wyznaczył temat „Regionalizm narodowy
i ponadnarodowy". Sesja plenarna odbyła się w Urzędzie Miejskim w Jastrzębiu Zdroju,
miejscowości o nader interesującej społeczności, będącej amalgamatem różnych kultur, zlepkiem
ludności napływowej z różnych rejonów Polski. Miasto stanowi świetny przykład, jak brak
poczucia tożsamości, więzi wspólnotowej wpływa destrukcyjnie i dezaktywizująco na środowisko
społeczne. W czasie obrad uwagę zwróciły dwa wystąpienia - Marka Szczepańskiego i Marii
Lipok-Bierwiaczonek. M . Szczepański w referacie „Region i regionalizm górnośląski w perspekty
wie integracji europejskiej" przedstawił sytuację Górnego Śląska w kontekście polskich aspiracji
europejskich. Mówił o problemach i przeszkodach, jakie pojawiają się na drodze w rozszerzeniu
�243
KRONIKA
europejskich struktur unijnych na wschód. Zaznaczył, iż wiążą się one przede wszystkim
z „katastrofalnym" stanem ekologicznym, z archaiczną strukturą zatrudnienia, z zacofaniem
techniczno-organizacyjnym tych obszarów oraz z nierozwiązanymi dylematami starych regionów
przemysłowych. Scharakteryzował cele, założenia i działalność regionalnej organizacji „Związku
Górnośląskiego" i jego pierwsze osiągnięcia w podejmowaniu kulturalnych, społecznych i gospo
darczych inicjatyw. Podkreślił, iż w sytuacji dążeń integracyjnych regiony stanowią szansę dla
Polski, a przede wszystkim dają możliwość rozwoju lokalnym i regionalnym społecznościom.
M . Lipok w referacie „Szukanie „małej ojczyzny". Etnologiczne studium wielokulturowej
zbiorowości" starała się pokazać na przykładzie Tychów, iż w środowisku miejskim mogą tworzyć
się kręgi wspólnotowe i więzy lokalne. Również miasto może stać się miejscem, z którym
kojarzone i przeżywane są określone wartości. Jako ostatni zabrał głos Zygmunt Kłodnicki, który
w formie komunikatu zapoznał uczestników konferencji z założeniami Ministerstwa Edukacji
Narodowej w kwestii edukacji regionalnej w szkołach podstawowych i średnich.
Po zaprezentowaniu referatów, spośród których najwięcej emocji wzbudziło wystąpienie
Marka Szczepańskiego, wywiązała się ożywiona dyskusja. Pojawiły się krytyczne głosy i sceptyczne
opinie wynikające z obaw co do oblicza powstających obecnie regionalizmów, konkretnie
„Związku Górnośląskiego", który - zdaniem niektórych uczestników - może stanowić w przyszłoś
ci zagrożenie dla stabilności i jedności państwowej. Sugerowano, iż idea regionalistyczna jest
jedynie woalką dla odśrodkowych dążeń tej organizacji. Zadawano pytania, w jakim kierunku
powinny rozwijać się przyszłe regionalizmy, jakie cele i założenia winny sobie wyznaczać, by nie
stwarzać sytuacji konfliktowych, by umożliwiać równoprawny rozwój poszczególnym ziemiom
w ramach większej całości? Powyższa dyskusja wykazała jak skomplikowany jest ów problem.
Obrady zamknął przewodniczący konferencji Zbigniew Jasiewicz. Podsumowując je podkreślił
poznawczy dorobek spotkania, które było ważnym wydarzeniem w życiu naukowym. Zaznaczył, iż
prace zaprezentowane w czasie konferencji rzuciły nowe światło na problem regionalizmu i kultur
regionalnych pogranicz kulturowych. Zwrócił uwagę na konkluzje i wnioski, jakie padły w czasie
obrad, między innymi spostrzeżenia o roli i znaczeniu regionalizmu, który może pełnić wielorakie
funkcje -narodotwórcze, integrujące, odrodzeniowe, a także dydaktyczne. Zasygnalizował również
wątek aplikacyjny, jaki pojawił się w czasie obrad. Zadaniem etnologii jest bowiem nie tylko
wyjaśnianie i opisywanie zjawisk, ale także prognozowanie, przewidywanie i umiejętność
zastosowania osiągnięć naukowych w rozwiązywaniu rzeczywistych problemów.
Stanisława
K U L T MATKI BOSKIEJ W POLSKIEJ K U L T U R Z E
Trebunia-Staszel
LUDOWEJ
Muzeum Etnograficzne w Krakowie oraz Polskie Towarzystwo Ludoznawcze zorganizo
wały 24 października 1995 r. sesję zatytułowaną „Orędowniczko Nasza", poświęconą problemtyce kultu Matki Boskiej i jego roli w polskiej kulturze ludowej. Zaprezentowano także dwie
wystawy tematyczne. Jedna - mniejsza - była właściwie tłem do sesji, druga - duża - po
święcona została Matce Boskiej Ludźmierskiej.
Sesja pomyślana jako popularnonaukowa i materiałowa nie pretendowała do wyczerpania
całości tematu czy nawet jakiejś jego części. Była raczej - dodajmy - doskonałą okazją do
zaprezentowania przez prelegentów swoich badań, przemyśleń i doświadczeń. Dlatego też
referaty były bardzo zróżnicowane tak w tematyce, jak i w sposobie ich przedstawienia.
Doskonałe wprowadzenie wygłosiła dr Anna Spiss, sygnalizując złożoność i specyfikę
zagadnienia. Wygłoszone referaty można podzielić na trzy rodzaje:
1) historyczne - tutaj mieści się wystąpienie Aleksandry Tyszkowej o kulcie Matki Boskiej
Tarnowickiej i Leżajskiej, Beaty Skoczeń na temat Matki Boskiej Ludźmierskiej („Gaździna
z Podhala") oraz Bogdany Pilichowskiej o kulcie Matki Boskiej w minionych stuleciach
w Krakowie;
�244
KRONIKA
2) materiałowe - referat Teresy Marcinkowskiej pt. „Sanktuaria maryjne w narracyjnych
pieśniach ludowych", w którym autorka zaprezentowała bardzo ciekawy zbiór pieśni ludowych
znajdujących się w zbiorach W O K w Krakowie. W tekście „Odpust Wniebowzięcia Naj
świętszej Maryi Panny w Kalwarii Zebrzydowskiej. Dzieje i zwyczaje Asysty Cieszyńskiej"
Jerzy Branny zawarł swoje spostrzeżenia bezpośredniego uczestnika Asysty. Ciekawie w etno
graficznym świecie zaprezentowali swoje badania przedstawiciele innych dyscyplin. Architekt
Jacek Jędo omówił „Wątek maryjny w aranżacji wnętrz i w otoczeniu domów na przykładzie
Piasków Wielkich", ilustrując swoje dociekania bardzo interesującymi slajdami. Botanik Paweł
Kohler przedstawił rośliny związane z kultem Najświętszej Marii Panny, które znajdują się
w niedawno odkrytym zielniku Seweryna Udzieli;
3) analityczne - Małgorzata Oleszkiewicz mówiła o „Ludowych aspektach kultu Matki
Bożej". Urszula Janicka-Krzywda zaprezentowała „Sposób przedstawiania Matki Bożej
w folklorze słownym polskiego Podkarpacia". O. Zachariasz Jabłoński mówił o roli pielgrzy
mek w kulcie maryjnym. Tutaj też wpisałbym wystąpienie Adama Bartosza na temat kultu
Matki Boskiej wśród polskich Cyganów.
W sumie sesja pokazała, że wiele wątków kultu Matki Boskiej wartych jest podjęcia
i kontynuowania. Uzmysłowiła także, jak wiele jest jeszcze tematów do omówienia i zbadania.
Bardzo ciekawe okazały się również dwie wystawy. Pierwsza w sali odczytowej (scenariusz
A. Spiss) i zatytułowana tak, jak sesja - wielowątkowa i sygnalizacyjna - dopełniała jej obrazu
(i to często dosłownie). Poprzez bardzo różnorodny zbiór przedmiotów i ikonografii doskonale
pokazywała dalsze możliwości wystawiennicze. Druga - „ N a 600-lecie biją dzwony. Kult Matki
Boskiej Ludźmierskiej" (scenariusz Ewa Krasińska, Grażyna Mosio, Beata Skoczeń-Marchewka)
- zaprezentowała dzieje tego sanktuarium od powstania do czasów ostatnich (czyli aż do ostatniej
kampanii prezydenckiej), gromadząc wiele różnorodnych i frapujących obiektów. Może trochę za
mało uwidoczniono ów kult i samych pielgrzymów. Całości - co warto podkreślić - towarzyszyły
bardzo ciekawe publikacje: B. Skoczeń-Marchewki o kulcie ludźmierskim oraz wartościowa
książeczka U . Janickiej-Krzywdy o dziejach kultu Matki Bożej w Kościele Rzymskokatolickim.
Hubert Czachowski
ŻYCIE C O D Z I E N N E N A K O C I E W I U N A POCZĄTKU X X W I E K U
- REALIZACJE SKANSENOWSKIE
Przez okrągły rok (czerwiec 1995 - czerwiec 1996) zaprezentowaliśmy w jednej z chat
w skansenie toruńskiego Muzeum Etnograficznego trzynaście wystaw okolicznościowych. Na
szym podstawowym zadaniem była próba pokazania, że sama wystawa skansenowska może
być czymś atrakcyjnym dla widzów podczas kilkukrotnego zwiedzania. Skansen toruński jest
do tego szczególnie predystynowany, gdyż leżąc w centrum miasta, jest popularnym miejscem
spacerów mieszkańców Torunia. Dlatego też, aby widz za każdym razem zastał coś nowego
oraz żeby zachęcić go do ponownych odwiedzin, postanowiliśmy zmieniać pewne elementy
w wyposażeniu chaty w zależności od odpowiedniego scenariusza.
Zasadniczym celem realizowanych ekspozycji była możliwie najszersza prezentacja kultury
kociewskiej. Zarówno scenariusze do wyposażenia wnętrza, jak i do poszczególnych aranżacji
były tak przygotowywane, aby przemawiały zarówno do przeciętnego widza, jak i do bardziej
przygotowanego odbiorcy, jakim będzie student historii czy entografii. Założeniem aranżacji
było stworzenie „happeningu" na określony temat. Realizowaliśmy to poprzez przekazanie,
często w teatralnej formie, jak największej ilości informacji o danym zwyczaju, obrzędzie,
przebiegu świąt czy czynności gospodarczej. Zwiedzający są przecież coraz bardziej przy
zwyczajeni do odbierania informacji podawanej w formie obrazu, zgodnie z ogólną tendencją
współczesnej kultury masowej. Sądzimy, że dzięki temu wiadomości o kulturze ludowej mają
szansę na łatwiejsze i trwalsze przyswojenie. Do każdej ekspozycji dodawana jest jednak
�KRONIKA
245
krotka, pisana informacja, będąca opisem oraz ważnym wyjaśnieniem i komentarzem do
oglądanej sceny w chacie. Taką informację można zabrać ze sobą.
To, co zaprezentowaliśmy w skansenie, ma także - oprócz bardzo ważnego aspektu
popularyzatorskiego - swój wymiar badawczy. Wielką wagę przykładaliśmy do nasycenia
ekspozycji nawet najmniejszymi szczegółami. Sądzimy bowiem, że często właśnie pozorne
drobiazgi tworzą zarówno klimat, jak i wyznaczają pewne ramy myślenia o świecie. Współ
brzmi to - naszym zdaniem - z wypracowaną przez socjologów teorią wiedzy potocznej. Jak
bowiem ujął to Alfred Schutz, fundamentalną rzeczywistością ludzkiego doświadczenia jest
codzienny świat zwykłych przedmiotów i praktycznych zajęć (cyt. za: Geertz 1992, s. 540). Taki
punkt widzenia wymaga badań bardziej pogłębionych i indywidualnych, gdzie w sumie naprzeróżniejszych detali, często wydawałoby się marginesowych, widać dopiero całość okreś
lonego zagadnienia. Prowadzi to do sytuacji, gdzie potrzebne są badania nie nad abstrakcyjną
grupą, ale nad konkretnymi ludźmi, którzy „zbadani" i „opisani" stanowią tej grupy egzemplifikację., Użycie cudzysłowów przy słowach zbadani i opisani jest jak najbardziej prze
myślane, gdyż cała współczesna humanistyka odcina się zdecydowanie od możliwości w pełni
obiektywnych badań. Cudzysłów ma więc sugerować, że owe badania, opis i realizacje są
w tym wypadku jak najbardziej subiektywnym spojrzeniem autorów na omawiane tematy.
Chodzi więc o to, co można również nazwać badaniem „praktyki kultury", czyli badaniem
obowiązujących sposobów jedzenia, picia, spędzania czasu, przyzwyczajeń, rozmowy itp. (Burkę
1991, s. 13). Właśnie dopiero same realizacje wystaw w skansenie dostarczały nam zasadniczych
pytań dotyczących preferencji kulturowych, zachowania i sposobu myślenia ludzi żyjących w tej
chacie na początku X X wieku na Kociewiu. Pytań tych często nie potrafiliśmy dostrzec podczas
samego opracowywania scenariuszy w zaciszu etnograficznego gabinetu. Nie chodziło więc nam
w tym wypadku o bezpośrednią prezentację poszczególnych przedmiotów-zabytków (chociaż
oczywiście one występowały), ale prezentację znaczeń i kontekstów kulturowych. Dla uzyskania
zamierzonego efektu często musieliśmy posługiwać się rekonstrukcjami przedmiotów.
Jako teren naszych eksperymentów posłużyła chałupa pochodząca ze wsi Skórzenno
z gminy Osiek na Kociewiu. Kociewie, obok Borów Tucholskich i Kaszub, jest jednym
z ważniejszych regionów na terenie Pomorza Gdańskiego. Chałupa pochodzi z około 1860 r.
i została zakupiona przez Muzeum w 1992 r. od Rocha Serockiego. Zarówno w bryle architek
tonicznej, jak i w wielu elementach występują w niej cechy typowe dla budownictwa wiejskiego
połowy X I X wieku na Kociewiu.
Założyliśmy, że w chałupie mieszka rodzina trójp okoleni owa - dziadkowie, rodzice, dzieci.
Wnętrze ilustruje wyposażenie charakterystyczne dla wsi kociewskiej do końca I wojny światowej.
Pokazaliśmy dwa różne wyposażenia izb - dziadków i młodych. Izba dziadków wyposażona jest
w meble starszego typu, m.in. malowaną skrzynię i malowany kredens z początku 2 połowy
ХГХ wieku. W pokoju pokazany jest także warsztat rogarski, gdyż dziadek trudnił się rogarstwem.
W izbie młodych znajdują się przede wszystkim meble z początku X X wieku. Scenariusz obejmuje
jednak nie tylko „wierzchnią warstwę" wyposażenia wnętrza, przeznaczoną dla szerokiego odbior
cy, ale także warstwę dragą, dla widza bardziej dociekliwego. T a draga warstwa daje możliwość
wnikliwszego spojrzenia na życie w chałupie. Można zajrzeć na strych lub do wnętrza poszczegól
nych mebli, gdzie znajdują się np. bielizna, odzież, kartki pocztowe, sprzęty kuchenne, itp.
W tak urządzonej chacie zaprezentowaliśmy 13 aranżacji okolicznościowych, z czego
większość (9) dotyczyła świąt. Aranżacje te pomiędzy sobą różniły się dość znacznie. I tak, gdy
z okazji nocy Świętojańskiej elementy wystroju były dosyć skromne, aczkolwiek ważne (liście
łopianu, bylicy i bzu czarnego zatknięte w strzechę, zioła suszone, miotła położona przez próg,
beczka smolna, pochodnie), to w czasie organizacji Wesela główna izba chaty zmieniła całkowi
cie swój wygląd, (włącznie z wyniesieniem mebli do komory lub na strych) oraz wprowadzenia
na scenę chaty manekinów. Jedną z najtrudniejszych aranżacji był Pogrzeb. Przede wszystkim
dlatego, że śmierć ciągle jest tematem tabu wśród części społeczeństwa, co sami odczuliśmy
w reakcjach wielu osób podczas przygotowań aranżacji. Dla zwiększenia atrakcyjności ekspozy
cji pokazaliśmy, że zmarła osoba jest posądzana o bycie „wieszczym" (w trumnie znalazły się
�246
KRONIKA
środki zabezpieczające przed wyjściem zmarłego z grobu, m.in.: sierp, grudka ziemi cmentarnej,
kartka z książeczki do nabożeństwa bez słowa „amen", mak wymieszany z piaskiem). Nastrój
tworzyły także pieśni na puste noce nagrane na taśmę magnetofonową. (Pieśni nagranych na
magnetofonie użyliśmy także podczas prezentacji Wesela). Duże zainteresowanie wzbudził
pokaz Świniobicia, bardzo „egzotyczny" dla współczesnych ludzi z miasta. Jednym z elementów
aranżacji świątecznej na Nowy Rok było wciągnięcie na dach chałupy wozu, jako znanego
powszechnie żartu sylwestrowego. Nie ma tutaj oczywiście miejsca na pełne przedstawienie
poszczególnych scenariuszy. Wspomnieliśmy tylko o niektórych ciekawych ich fragmentach.
Oto pełen spis pokazanych w ciągu roku wystaw okolicznościowych: Noc Świętojańska,
Dożynki, Powrót z odpustu Matki Boskiej Siewnej, Pranie i prasowanie, Zaduszki, Pogrzeb,
Świniobicie, Nowy Rok i Trzech Króli, Wesele, Obróbka wełny, Wielkanoc, Odwiedziny
wędrownych handlarzy (łapiczkarz i druciarz), Narodziny i chrzest. Taki właśnie wybór,
oprócz względów czysto popularyzatorskich i wystawienniczych, był podyktowany także prze
widywanymi - w późniejszym terminie - innymi aranżacjami w pozostałych chatach w skansenie.
Stąd brak np. Zapustów, Andrzejek czy kilku innych czynności gospodarskich. Poszczególne
scenariusze opracowali i realizowali niżej podpisani oraz Grażyna Szelągowska. Współpracowali
także Bożena Olszewska i Wojciech Kobyra. Wszystkie scenariusze zamierzamy opublikować.
Wydaje się, że aranżacje spełniły pokładane w nich nadzieje. Zarówno te popularyzators
kie, gdyż zainteresowanie zwiedzających było znaczne, a ich opinie pozytywne, jak i te badaw
cze, które pokazały, że wystawy w skansenie mogą być pomocne przy formułowaniu etnologicznych hipotez i problemów.
Kinga Turska-Skowronek
Hubert Czachowski
LITERATURA
B u r k e P.
1991
Kultura i społeczeństwo w renesansowych Włoszech, Warszawa.
G e e r t z C.
1992
Religia jako system kulturowy, [w:] E . Mokrzycki (red.), Racjonalność i styl myś
lenia, Warszawa.
KASZUBSKI PARK ETNOGRAFICZNY WE WDZYDZACH KISZEWSKICH
Już w 1906 r. powstało we Wdzydzach Kiszewskich pierwsze polskie muzeum na wolnym
powietrzu, mieszczące się w podcieniowej chacie z X V I I I w. Skansen ten zorganizowali Teodora
i Izydor Gulgowscy. Przyczynili się oni do przywrócenia zapomnianej już kaszubskiej sztuki
ludowej. Odżył rodzimy haft, plecionkarstwo i meblarstwo. Niestety, w 1932 r. pożar strawił
zabytkową chatę i kolekcję czepców, malarstwa na szkle, mebli i przyborów gospodarskich.
Zrekonstruowano chatę gburską i w 1954 r. przeniesiono chatę rybacką ze Wdzydz Tucholskich.
Stopniowo uzyskiwano nowe tereny skansenu, mającego obecnie 21 ha i zagospodarowywano je
planując uzyskanie około 80 zabytków architektury ludowej. Organizatorzy zamierzają ukazać
budownictwo Kaszub Południowych, Środkowych, Północnych, Kociewia Polnego i Leśnego .
Obecnie w skansenie znajduje się 26 budynków: 10 chałup gburskich, pojednej robotniczej
i rybackiej, 6 dworków i zagród szlacheckich, szkoła, wiatrak „koźlak" i większy wiatrak
(„Holender"), tartak, kuźnia oraz kościół z ok. 1700 r. Ten drewniany kościół, zbudowany
1
1
Muzeum - Kaszubski Park Etnograficzny, z tekstem dr. Tadeusza Sadkowskiego, Wdzy
dze, b.r.w.
�KRONIKA
247
w technice zrębowej, z dachem pokrytym gontem, jest najstarszym i jednym z najcenniejszych
zabytków skansenu. Kilka gburskich chałup pochodzi także z X V I I I w., podobnie jak dworek
ze Skieraw z wnętrzem przystosowanym do potrzeb recepcyjnych Muzeum i z wystawami
czasowymi. Część ekspozycji stanowią zagrody posiadające budynki gospodarskie stodoły,
chlewiki, kurniki, piwnice przyzagrodowe), a także kapliczki i krzyże. W niektórych chałupach
eksponowane są małe warsztaty rzemieślnicze z X I X w., np. szewski i krawiecki. Kuźnia była
czynna do lat osiemdziesiątych X X w. Wiatrak „Holender", zbudowany w roku 1876, był
użytkowany do 1947 r. Te zabytkowe urządzenia nabierają coraz większego znaczenia dla
historyków wiejskich technik rzemieślniczych. Tartak ze Staniszewa pochodzi z początku
X X w., dawniej uruchomiano go kołem wodnym, później lokomobilą parową.
Podobnie jak inne skanseny, omawiany Kaszubski Park Etnograficzny jest w trakcie
organizacji poszczególnych ekspozycji w posiadanych budynkach i uzyskiwania nowych. Jego
piękne położenie i interesujące wystawy rozszerzają znajomość etnografii regionu i jego rozwoju
gospodarczego od XVTII do X X w. Na wzgórzu znajduje się grób, a także pomnik zasłużonej
pary fundatorów. Kościół ze Swornegaci góruje także nad rozrzuconymi na dużym terenie
chatami. W niedziele odprawiane są Msze św. i nabożeństwa z okazji świąt kościelnych oraz
uroczystości rodzinnych. Muzeum prezentuje wystawy czasowe i objazdowe, organizuje kon
kursy, lekcje muzealne, pokazy rzemiosła i sztuki ludowej oraz różne imprezy folklorystyczne.
Irena Turnau
„DOROBEK K S . K R Z Y S Z T O F A K L U K A (1739-1796) A N A U K A WSPÓŁCZESNA",
M U Z E U M R O L N I C T W A I M . K S . K . K L U K A W C I E C H A N O W C U , 1-2 L I P C A 1996
Sesja ta została zorganizowana przez Komitet Historii Nauki i Techniki P A N , którego
przewodniczącą jest prof, dr Irena Stasiewicz-Jasiukowa. Na wstępie dr Wanda Grębecka
omówiła dorobek botaniczny Krzysztofa Kluka na tle rozwoju botaniki europejskiej. Syn
tetyczny referat ukazał nowoczesność podejścia do klasyfikacji roślin według systemu
Linneusza. Proboszcz z Ciechanowca musiał uwzględnić zalecenia Komisji Edukacji Narodo
wej co do systemu układu naturalnego Adriana Van Royena, jakkolwiek odnosił się do niego
krytycznie. Jego ogromną zasługą było nadanie wielu roślinom polskich nazw i wykonanie do
skonałych rysunków. Botanika dla szkól narodowych została wydana w 1785 г., a Dykcyonarz
roślinny w trzech tomach w latach 1786-1788. Następne referaty poświęcono innym dziedzi
nom dorobku naukowego Krzysztofa Kluka. Tak więc prof, dr Gabriel Brzęk zajął się
zwierzętami gospodarskimi, omawiając aktualne jeszcze ustalenia czterotomowego dzieła
o zwierzętach „domowych i dzikich". D r Adam Wołk podobnie ocenił ustalenia dotyczące
leśnictwa. Słownictwo Krzysztofa Kluka w świetle badań dialektologicznych przedstawiła
prof, dr Irena Maryniakowa. Nowe materiały dotyczące współpracy Krzysztofa Kluka z Anną
Jabłonowską ukazał dr Peter Górski z Dinslaken w Niemczech. Gabinet przyrodniczy
Jabłonowskiej miał duże znaczenie dla botaniki i farmacji. Badania proboszcza z Ciechanowca
nad zastosowaniem ziół leczniczych odgrywały rolę w ówczesnej farmakognozji.
Autorka popularnonaukowej książki o Kluku Krystyna Marszałek~Młyńczyk (A Polska
śpi na pośmiewisko mądrej Europy) ukazała w swym referacie życiorys ks. Kluka i jego po
dejście do różnych dziedzin przyrodoznawstwa. Ważnym uzupełnieniem był komunikat
dr. Stanisława Czarnieckiego przypominający znaczenie książki O rzeczach kopalnych, wydanej
w dwóch tomach w latach 1781-1782. Ożywiona dyskusja dostarczyła nowego podejścia do
oceny bogatego dorobku naukowego Krzysztofa Kluka w dwusetną rocznicę jego śmierci.
Ważnym wstępem do tej sesji był dzień kościelny w dniu 30 czerwca. W kościele parafialnym
św. Trójcy w Ciechanowcu odbyła się Msza Św., celebrowana przez Biskupa dr. Antoniego
Dydycza; ks. mgr Krzysztof Kisielewicz przedstawił referat pt. „Ksiądz Krzysztof Kluk dusz
pasterz i kaznodzieja". W Miejskim Ośrodku Kultury młodzież Ciechanowca odegrała sztukę
�248
KRONIKA
ks. Wojciecha Ulaczyka o Krzysztofie Kluku. Należy podkreślić ogromną gościnność władz
kościelnych i świeckich Ciechanowca.
Pisząc o tej sesji niepodobna nie ukazać tła, na którym się odbywała - Muzeum Rolnictwa
w Ciechanowcu, zorganizowanego przez dyrektora Kazimierza Uszyńskiego z pomocą wielu
osób i instytucji. Muzeum organizowano od 1962 r. a ekspozycje otwarto w 1971 r. Powoli
odzyskano teren i obiekty podworskie. N a terenie parku mieści się Skansen Mazowiecko-Podlaski. Tworzy go 40 obiektów w postaci starych, wiejskich, drewnianych budynków
przeniesionych z pogranicza Mazowsza i Podlasia. Kompletna jest zagroda drobnoszlachecka
z X I X w. ze stodołą, maneżem służącym do ochrony kieratu, obórką, spichlerzem, piwnicą
i rekonstrukcją gołębnika słupowego wykonaną według rysunku Krzysztofa Kluka. Poza tym
Muzeum pokazuje dwór ziemiański z pracowniami i ekspozycjami, chatę dworkową, trzy chaty
wschodniopodlaskie oraz sześć spichrzów, doskonale zachowany młyn wodny, zagrodę młyna
rza z wiatrakiem-koźlakiem, kuźnię i stodoły. Brak miejsca utrudniał ustawienia pełnych
zagród; Muzeum ma bardzo skromne rezerwy do rozbudowy ekspozycji skansenowskiej.
W Dziale Etnograficznym Muzeum zgromadzono ok. 7500 eksponatów, z czego blisko
połowa ukazana jest na ekspozycjach stałych. Są to narzędzia do uprawy roli, wyposażenia
domów, sprzęt gospodarstwa domowego, zabawek dziecięcych. Osobne wystawy ukazują narzędzia
rzemieślnicze: ciesielskie, stolarskie, kołodziejskie, bednarskie, garncarskie, garbarskie, szewskie,
rymarskie, plecionkarskie oraz urządzenia do przemiału zboża i obróbki kaszy. Poszczególne
wystawy ludowych rzemiosł eksponowano w spichrzach. Komplety narzędzi pochodzą zwykle
z X I X i X X w. Zasługą Muzeum są dobrze zredagowane objaśnienia techniczne wraz z reproduk
cjami dawnej ikonografii. Do wyjątkowo kompletnych należy wyposażenie kuźni. W piętrowym
spichrzu mieści się wystawa narzędzi przędzalniczych i tkackich wraz z wyrobami o charakterze
regionalnym. Osobne wystawy poświęcone zostały rybołówstwu i pszczelarstwu. W sumie dział
etnograficzny posiada 20 stałych wystaw. W Dziale Techniki Rolniczej znajduje się cenny zestaw
eksponatów ukazanych w powozowni z dobudowanym do niej pawilonem wystawowym. W sumie
ukazano 104 eksponaty narzędzi i maszyn z X I X i początku X X w. w kolejności zajęć rolni
czych. Interesujące jest przedstawienie przemian w zakresie wiejskiego transportu. Wystawiono
około 130 eksponatów od unikalnego egzemplarza półkoszka i różnych typów chłopskich wozów
do wasążków, sań, bryczek, wolantów i doskonale zachowanej podróżnej karety typu angielskiego.
W dziale historyczno-artystycznym zgromadzono dokumenty i pamiętniki ziemiaństwa
podlaskiego, plany wsi, a także obrazy, m.in. Ignacego Pieńkowskiego, rzeźby portretowe
i zbiory fundacji rodziny Ciechanowieckich. Należy podkreślić ścisłe powiązanie części ekspozy
cji z dorobkiem ks. Krzysztofa Kluka. Muzeum posiada pierwsze wydania jego trzynastu tomów
z zakresu botaniki, zoologii i mineralogii, Dział Historii Uprawy Roślin ukazuje w parku
przymuzealnym o powierzchni 24 ha rośliny rosnące w tym regionie. Tradycje zielarskie
z Dykcyonarza Roślinnego Krzysztofa Kluka podkreślono w założonym w 1984 r. ogrodzie
botanicznym. Proboszcz z Ciechanowca uporządkował rośliny lecznicze według 143 jednostek
chorobowych, w ten sposób są one reprezentowane na poszczególnych poletkach. Podano
nazwy łacińskie, użyte przez Kluka, nazwy polskie oraz współczesne nazwy łacińskie wraz
z określeniami rodziny ziół leczniczych. T a historyczna ekspozycja jest zgodna z hasłami
powrotu do natury i wykorzystania leczniczych walorów roślin.
Dział Historii Hodowli Zwierząt Gospodarskich, zorganizowany w 1983 г., przedstawia
historię udomowienia zwierząt, uszlachetniania ich ras i pasterstwo. Dąży się do upowszech
niania wiedzy zoologicznej. Na terenie Muzeum hodowane są zwierzęta prymitywnych ras
rodzimych jak owce wrzosówki czy kury zielononóżki kuropatwiane. Od 1982 r. istnieje także
Muzeum Weterynarii ulokowane w budynku byłej stajni. Przedstawia się tam m.in. historię
nauczania weterynarii w Polsce.
Muzeum Rolnictwa, wraz ze skansenem, zajmuje wyjątkowe miejsce w polskim muzeal
nictwie. Przewyższa swymi dokonaniami inne ośrodki regionalne. Ośmiu pracowników nauko
wych przygotowało zarówno stałą ekspozycję, jak i znaczną liczbę wystaw czasowych. Nawiąza
nie do ogromnego dorobku wszechstronnego badacza, jakim był proboszcz ciechanowiecki
�KRONIKA
249
z X V I I I w., podniosło wymogi całościowego opracowania etnografii regionu. Dla historyka
techniki duże zbiory z zakresu rozwoju rozwiązań rolniczych i wiejskiego rzemiosła X I X i X X w.
mają wyjątkowe znaczenie. Ostatnie wydawnictwo - Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka
w Ciechanowcu, z tekstem dyrektora Kazimierza Uszyńskiego, zawiera obszerne informacje
także w językach: niemieckim, angielskim, francuskim i rosyjskim.
Irena Turnau
W Y S T A W A „POLACY W G R U Z J I "
W ostatniach latach dwa muzea warszawskie - Muzeum Niepodległości i Muzeum Woli
zorganizowały kilka wystaw popularyzujących Gruzję i wielorakie związki łączące nasze naro
dy. Pod koniec marca 1996 r. Muzeum Niepodległości zaprezentowało trzecią ekspozycję
z tego cyklu zatytułowaną „Polacy w Gruzji". Inicjatorem wszystkich wspomnianych tu
wystaw był doc. dr hab. Andrzej Woźniak, znawca i propagator tej problematyki.
Ten obszerny temat obejmuje historie polonijnych rodzin, działalność instytucji i stowarzy
szeń, biografie ludzi, którzy wywarli wpływ na życie gospodarcze i kulturalne Zakaukazia,
gruzińskie rodowody sławnych Polaków oraz dzień dzisiejszy potomków dawnej Polonii.
Większość z tych wątków nigdy nie była eksponowana w kraju i obecna wystawa miała za
zadanie wypełnienie tej luki. Ze względu na trudności w zdobyciu, a niekiedy brak oryginal
nych materiałów, nie wszystkie zagadnienia można było zaprezentować w pożądany sposób.
O początkach kontaktów polsko-gruzińskich mówią jedynie skąpe źródła pisane - przede
wszystkim wzmianki w publikacjach, kopie dokumentów, które są mało interesujące pod
względem wystawienniczym. To samo dotyczy gruzińskich epizodów w biografiach niektórych
sławnych Polaków oraz świadectw społecznej i gospodarczej aktywności zakaukaskiej Polonii.
Dlatego wystawa pokazała jedynie przykłady różnorodnych związków Polaków z Gruzją, nie
roszcząc sobie pretensji do wyczerpania tematu. Niewątpliwą korzyścią przyjęcia takiego
rozwiązania była czytelność eksponowanych wątków. Aby stworzyć obraz w miarę pełny,
uzupełniono je częścią opisową. Opracowane przez Andrzeja Woźniaka noty informacyjne
w syntetyczny sposób scharakteryzowały całość prezentowanej problematyki.
Na wystawie szczególne miejsce zajęły historie polskich rodzin osiadłych w Gruzji, ilustro
wane unikalnymi pamiątkami z 2 poł. X I X i początków X X w. Warto podkreślić, że zostały
one udostępnione szerszej publiczności po raz pierwszy. Fotografie i dokumenty ukazały losy
inteligenckich rodzin Kimonttów, Piekarskich, Godlewskich i Więckowskich oraz spokrew
nionych z nimi Cywińskich. Każda z nich reprezentuje różny stopień zasiedzenia w Gruzji oraz
inny rodzaj aktywności społecznej czy zawodowej.
Równie interesująca była kolejna część wystawy poświęcona nie eksponowanym po wojnie
tyfliskim pracom Bolesława Nawrockiego i Zygmunta Waliszewskiego. Bogaty wybór ob
razów, wypożyczonych z kolekcji Liny i Bolesława Nawrockich oraz ze zbiorów Muzeum
Narodowego w Warszawie, stanowił pełny przegląd twórczości malarzy z czasów ich pobytu
na Zakaukaziu. Grono artystów uzupełnił Henryk Filipowicz, pokazany tu przede wszystkim
jako oryginalny fotograf-portrecista, a w mniejszym stopniu jako rysownik dokumentujący
otaczającą rzeczywistość.
Polaków, którzy odegrali znaczącą rolę w poznaniu i zagospodarowaniu Kaukazu re
prezentował wybitny geodeta i badacz tamtych terenów Józef Chodźko. Losy pozostałych są
słabo udokumentowane materiałami ikonograficznymi i archiwaliami, dlatego na wystawie
pokazano jedynie kilka opublikowanych przez nich prac.
Kolejną grupę znanych postaci stanowią polscy politycy, uczeni i artyści urodzeni lub
przebywający jakiś czas w Gruzji. Wśród nich znajduje się wojewoda wileński, marszałek
Senatu i prezydent R P z czasów wojny - Władysław Raczkiewicz, ceniony botanik, rektor
Uniwersytetu z lat dwudziestych, prof. Bolesław Hryniewiecki, obrońca przyczółka mostowego
�250
KRONIKA
w bitwie warszawskiej, generał Eugeniusz Rodziewicz oraz popularna aktorka filmowa okresu
międzywojennego Irena Bułhakówna, znana pod pseudonimem Iny Benity. Zgromadzona na
wystawie dokumentacja ilustrowała najważniejsze fakty z ich życia.
Ekspozycję zaniknęły informacje o dniu dzisiejszym spadkobierców gruzińskiej Polonii.
Temat, choć aktualny, jest dotąd słabo rozpoznany. Skromne materiały pozwoliły jedynie
zasygnalizować tę problematykę. Intencją organizatorów było, by współczesna część wystawy
zmobilizowała osoby, które mogą wzbogacić ten obraz do podzielenia się swoimi wiadomościa
mi, co pozwoliłoby poszerzyć dokumentację polskiego wychodźstwa. Zgodnie z przewidywania
mi, wśród zwiedzających znaleźli się Polacy i Gruzini znający dość dobrze realia tamtej
rzeczywistości. Dzięki temu można było uzyskać szereg informacji dotyczących poczucia tożsa
mości potomków danej Polonii oraz konsolidowania tej grupy w dzisiejszej, niepodległej Gruzji.
Uzupełnieniem treści wystawy jest katalog. Opracowana przez Andrzeja Woźniaka część
pierwsza opisuje kilkuwiekową historię Polaków w Gruzji, druga zaś zawiera noty biograficzne
prezentowanych artystów łącznie z wykazami ich prac.
Układ wystawy oparto nie na rygorystycznej chronologii zdarzeń, lecz na impresyjnym
akcentowaniu wybranych problemów i fragmentów życiorysów, co koncentruje uwagę zwie
dzających na rzeczach, zdaniem organizatorów, najważniejszych oraz podkreśla zróżnicowany
charakter kontaktów Polaków z Gruzją.
Harmonijne skomponowanie wielu wątków tematycznych, wydobycie walorów poszcze
gólnych elementów i całych zespołów obiektów jest zasługą Marii Gołębiewskiej-Czarneckiej.
Ładna oprawa plastyczna, jak też zgromadzenie wielu dzieł sztuki powodują, że wystawa obok
wartości poznawczych dostarcza również wrażeń estetycznych.
Anna Milewska-Mtynik
O POZNAŃSKIEJ S Y M P A T I I D O W I L N A
Mało kto wie, że od trzech lat odbywają się w Poznaniu co roku huczne obchody dnia
św. Kazimierza (4 marzec), czyli głęboko zakorzeniony w tradycji wileńskiej „Kaziuk". Można
je w pełnym tego słowa znaczeniu nazwać dniami Wilna w Poznaniu. Skąd taka inicjatywa?
Działające prężne w grodzie Przemysława Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej
dzięki poparciu władz miasta i licznych instytucji potrafiło nadać „Kaziukowi" interesującą
oprawę. Pierwsze obchody były dość skromne i w zasadzie skupiały się wokół organizowanego,
na wzór dawnych wileńskich, kiermaszu odbywającego się na poznańskim Starym Rynku.
Sprzedawano na nim przywożone z wileńszczyzny palmy i wileńskie przysmaki - pierniki, bliny
itp. W znajdującej się w rynku restauracji „Kresowej" można było degustować bardziej
wymyślne litewskie specjały.
W kolejnych latach do udziału w „Kazdukowych" uroczystościach włączały się nowe
osoby, instytucje, teatry i galerie. „Kaziuk" stał się okazją do organizowania różnego rodzaju
imprez kulturalnych związanych z nim tematycznie, a prezentujących obraz dawnej i współ
czesnej wileńszczyzny. Instytucją od początku promującą te przedsięwzięcia było Centrum
Kultury „Zamek" ( C K Z ) . Instytucja nazywana przez poznańczyków żartobliwie „poznańskim
pałacem kultury" (mieści się w byłym Zamku cesarskim wybudowanym w 1910 jako symbol
niemieckiego panowania w Poznaniu), znana jest w mieście z licznych ciekawych inicjatyw.
Kierownik działu wystawienniczego C K Z - Krystyna Wiśniewska, już od kilku lat cyklicz
nie organizowała wystawy fotograficzne poświęcone Kresom. W tym roku w salach galerii
„Zamkowej" C K Z można było obejrzeć aż dwie wystawy fotografii: „Tak się żyło kochanińkie..." i „Kresy wschodnie w fotografii Wielkopolan". W czasie „kaziukowego" święta
na scenie C K Z wystawione zostało także widowisko słowno-muzyczne „Oj Lida, Lida ja do
ciebie ida", w trakcie którego wystąpiły gościnnie dwa zespoły z Lidy: cymbaliści z zespołu
„Mariola" i „Kresowiacy".
�KRONIKA
251
Obchody tegorocznego „Kaziuka" w Poznaniu miały bardzo uroczystą oprawę. Roz
poczęło je 2 marca odegranie z wieży poznańskiego ratusza hejnałów Poznania i Wilna,
a w kolejnych dniach oprócz wymienionych już imprez w C K Z i tradycyjnego kiermaszu
na Starym Rynku, odbyły się: wystawa fotografii Barbary Wachowicz w Galerii Miejskiej,
występ chóru w kościele św. Marcina „Tadeusz Szeligowski in memoriam" i - w ramach festi
walu tego kompozytora - premiera w Teatrze Wielkim baletu „Dajna" w choreografii E w y
Wycichowskiej i wykonaniu Poznańskiego Teatru Tańca. Do Poznania przyjechali znani
w Polsce „Wilnianie": Barbara Wachowicz, Bernard Ładysz i Emil Karewicz. Goszcząc w pro
gramie poznańskiego ośrodka telewizyjnego (PTV 3) opowiadali o Wilnie i jego historii.
Wystawa „Kresy wschodnie w fotografii Wielkopolan", której chciałbym poświęcić więcej
uwagi, jest już trzecią edycją tego rodzaju w C K Z , prezentującą współczesne oblicze Kresów.
Powstała, tak jak dwie poprzednie, dzięki zgromadzeniu fotografii wykonanych przez poznańczyków w czasie prywatnych wyjazdów na te tereny w ostatnich latach. Wzbogacono ją mapą
z zaznaczeniem miejsc, gdzie robiono zdjęcia. Jest to szczególnie ważne dla młodszej części
publiczności, która nie zna dawnych nazw poszczególnych miejscowości. Usytuowanie tej
wystawy w halu wejściowym na parterze stanowiło swego rodzaju wstęp do ekspozycji umiesz
czonej w sali marmurowej na pierwszym piętrze.
Ekspozycja „Tak się żyło kochanińkie..., Wileńszczyzna w fotografiach Stanisława Filiberta
Fleury", powstała w 1995 r. w Muzeum Etnograficznym w Gdańsku Oliwie (Oddział Muzeum
Narodowego w Gdańsku). Wydany wtedy w języku polskim i litewskim katalog wystawy,
zawiera obok informacji o autorze i opinii o nim Józefa i Stanisława Cata Mackiewiczów, spis
394 fotografii. Większość z nich jest depozytem oddanym do Muzeum gdańskiego przez
Aleksandrę Fleury-Kręgielską, ale niektóre zdjęcia twórcy wystawy odnaleźli w Bibliotece
Akademii Nauk i Muzeum Narodowym Litwy w Wilnie oraz pozyskali ze zbiorów prywat
nych Aleksandra Lubowicza i Stefana Figlerowa. Wystawa po ekspozycji w Gdańsku trafiła
do Torunia i obecnie jest prezentowana w Poznaniu. Zaraz po otwarciu do organizatorów
zgłosiła się mieszkająca w Poznaniu krewna S. Filiberta Fleury, Zofia Kolińska. Przyniosła
kilkadziesiąt nieznanych dotąd fotografii, z których część włączono do ekspozycji. W ten sposób
liczba prezentowanych w Poznaniu eksponatów przekroczyła 420. Piszę eksponatów, po
nieważ obok fotografii wystawiono mapy, rysunki i akwarele, których autorem jest S. Filibert
Fleury. Ich wspólnym mianownikiem jest główny bohater wystawy: Wilno i okolice na przeło
mie X I X i X X wieku.
K i m był Stanisław Filibert Fleury? Urodził się w 1858 roku w miejscowości Papaje pod
Wilnem. Jego pradziadek - podpułkownik Filip Filibert Fleury, pełnił obowiązki adjutanta
ostatniego polskiego króla, Stanisława Augusta Poniatowskiego. Stanisław Filibert Fleury
uczęszczał do gimnazjum rosyjskiego w Wilnie w latach 1869-1873, ale nauki nie ukończył.
Z powodu trudnej sytuacji materialnej rodziny musiał w 1873 r. podjąć pracę jako urzędnik
magistracki. Zainteresował się fotografią, praktykując w zakładzie Aleksandra Straussa.
Wykazując zdolności plastyczne uczył się także w szkole rysunku Trutniewa. Dzięki temu
wykształcił umiejętność operowania światłem. Dlatego przyszłe fotografie S. Filiberta Fleury
były nie tylko dobrze wykonane warsztatowowo, ale miały także wymiar fotografii artystycz
nej. Nabyte w szkole Trutniewa umiejętności zostały także wykorzystane w licznych rysunkach
wykonanych piórkiem i akwarelach.
Wspólnie z Ryszardem Baczańskim i F . Łopatyńskim, S. Filibert Fleury założył własny
zakład fotograficzny. Wykonując głównie na zamównienie fotografie portretowe, nie zamykał
się jednak w ścianach swojej pracowni. Bardzo często organizował sesje plenerowe. Powstała
dzięki temu niezwykle ciekawa kolekcja fotografii Wilna i okolic z przełomu wieku. Możemy
znaleźć w niej fotografie ukazujące przedstawicieli wielu narodowości zamieszkujących miasto
w owym czasie: Polaków, Żydów, Litwinów, Rosjan i innych w trakcie codziennych czynności.
Charakterystyczne elementy ubioru mieszają się z panoramą Wilna tego okresu: od placu
targowego po kościoły i budynki urzędów. Biorąc pod uwagę możliwości techniczne z czasów
powstania fotografii (chodzi głównie o sprzęt fotograficzny), jest oczywiste, że zdjęcia musiały
�252
KRONIKA
być w większości pozowane. Przy tym, co ciekawe, bohaterowie często znajdują się w ruchu.
Na przykład fotografia „Kapitan Giedrojć - mierniczy - w drodze do pracy" (nr 256) ukazuje
powóz wiozący bohatera na teren prac mierniczych. Uważny obserwator znajdzie również takie
zdjęcia, których bohaterowie zostali jakby „zaskoczeni" w trakcie normalnych zajęć. Dowodzi
to biegłości autora w sztuce i celowego zamiaru pokazania prawdziwego obrazu rzeczywistości.
Stanisław Filibert Fleury zmarł w 1915 roku. Z tego okresu pochodzą także ostatnie
fotografie. Wystawa stanowi ciekawe źródło do opisu Wilna z przełomu wieków, czy - jak by
powiedział historyk, schyłku X I X wieku. Szczególnie dużo może ona powiedzieć etnografowi, ale
również historyk oglądają z zainteresowaniem. Dlatego jej organizatorom należy wyrazić uznanie,
a zainteresowanych badaniami Wileńszczyzny z tego okresu zachęcić do skorzystania z tego
ciekawego źródła. (Czas otwarcia wystawy w Poznaniu: 13 luty - 9 marzec 1997). Umieszczenie
ekspozycji w Poznaniu w salach dawnego Zamku cesarskiego, ma szczególną wymowę. Jak
czytamy w książce Marii i Lecha Trzeciakowskich W dziewiętnastowiecznym Poznaniu (Poznań
1982): „Z wybudowaniem Zamku cesarskiego Poznań zyskał godność miasta-rezydencji, wchodząc
do grona 10 uprzywilejowanych miast Rzeszy. Oczywiście władze i ludność niemiecka czuły się
tym wyróżnieniem niewymownie zaszczycone i usatysfakcjonowane. Społeczeństwo polskie
odnosiło się co najmniej z rezerwą do tego wydarzenia. Samo gmaszysko świadczyć miało
o trwałości niemieckiego panowania na wschodzie. Poznańczycy nie tracili jednak ducha i wśród
Polaków krążyły na ten temat różne dowcipy." Nie cytując już dawniejszych dowcipów dodam, że
ostatnim z nich jest wykorzystanie tego symbolu „niemieckości" Poznania do zbliżenia poznańsko-wileńskiego i to z całkiem dobrym skutkiem.
Andrzej Furier
O JĘZYKU GIDARÓW I C E N T R U M AFRYKAŃSKIM W POZNANIU
Zajmując się zawodowo badaniami kaukazoznawczymi, przekonałem się wielokrotnie, jak
cenne informacje o historii Kaukazu X V I I I i X I X w. zawdzięczamy przekazom polskich
misjonarzy katolickich powstałym w czasie ich podróży po tym terytorium. Wystarczy tu
wymienić X V I I I - i XTX-wieczne opracowania jezuitów: Tadeusza Krusińskiego, Ignacego
Zapolskiego, Jana Gostkowskiego czy Józefa Suryna (pisał o tym w numerze 1-2: 1996 „Etno
grafii Polskiej" Andrzej Woźniak). Podobnie niezbadane, jak Kaukaz w ubiegłych stuleciach,
są dzisiaj chyba tylko dzieje i obyczaje Afryki. Wyjątkiem jest dobra znajomość jej północnej
części. Warto przy tym dodać, że polskie zainteresowanie Kamerunem ma ponad stuletnią
historię i wiąże się z nazwiskiem Stefana Rogozińskiego (1861-1896). Odbyta przez niego
wyprawa do Kamerunu w latach 1883-85 została szczegółowo opisana (Por. H . Szumańska-Grossowa, Podróże Stefana Szolca Rogozińskiego, Warszawa 1967).
Wydaje się celowe wykorzystanie w dalszych badaniach Afryki wiedzy zdobytej przez
polskich misjonarzy pracujących na tym kontynencie. Jednym z wielu przykładów jest działal
ność w Kamerunie misji prowadzonej przez Oblatów Maryi Niepokalanej z Poznania, wspie
rana przez prowincje oblackie z Austrii, Kanady i Niemiec.
Kamerun leży w Afryce środkowej. Zamieszkuje go 8,5 min osób na obszarze 475,4 tys.
km . Pierwsi misjonarze katoliccy przybyli tam w 1946 r. z Francji. Od roku 1970 dołączyło do
nich czterech polskich duchownych - Oblaci Maryi Niepokalanej (OMI), których skierowano
do kraju Gidarów i Dabów (na północy Kamerunu). Objęli oni misje w sektorze Guider, Lam,
Bidzar, Mandama i Figuil. Z biegiem lat przybywali kolejni misjonarze z Polski, zakładając
nowe misje. Obecnie trzydziestu polskich duchownych prowadzi szesnaście misji na terenie
diecezji Garoua (obejmuje ona dwie jednostki administracyjne: Adamawa i Północ). Teren
powierzony Polakom - 22 tys. km , zamieszkuje ok. 220 tys. ludzi. W większości byli to (i są
nadal) wyznawcy religii tradycyjnych. Liczba ochrzczonych zwiększyła się z 3,8 tys. w 1970 г.,
do 9 tys. w 1981 r. Sukcesy w pracy duszpasterskiej spowodowały wyznaczenie kolejnych
2
2
�Dimanche kaklaw sula
kiyin buhul na pay dará
е
(27 Dimanche ordinaire)
Ubuhma na wtongo
Mangalva mazawbap paka, msshandolu, adds Г aqgla nok mazagrak ba,
Icawbet diy en mazawbuhnan met suko, day ki kiy waza neti may day ki an
met adanzan akani. Awlam saha dawtrem sa ka mbrayin nama dapsam day
ki an madattoko.
Daza Yezu Kristu Wutuko Daya nama gam Mangalva ñama,
mssdadawzam maliy da nduko may da Zerjgile Sonido, gaganka may aza
azva paka. Amen.
Qzarjgiy madaban ( l
Derewel na Genésc
e r e
leclure)
(Gn 2, 18-24)
Dawtan talni, Daya Mangalva agadak may edisín da dalvofurj.
Anahak na: «Lew i daf mizilin dassangan makalargan ba.
Anagadsan dak siddek ndan na wbohsani.» Daya Mangalva
azavidik da dalva va van assana, zaged mameyed na guliya dit
bingid pak ne disin, may ekesanak dať ka wla na va mbar edepsít
iya di: zaga mamaya pak warah iya nan va daf adapsani. Daf
epsitik iya sit zaged mameyed na guliya, sit biqgid ne disii] may
sit zaged mameyed nawrah paka. Amina daf na darán an dagil
siddek va ndan na wbohsan ba. Dasak na Daya Mangalva
eprikgitik sin metúngit aka data, ha gap elenke. Daya Mangalva
agamak embehe sa tukzlumni, dorbaga aska armahak si u w a
glani. Da nda embehe an agam saza data, Mangalva azavadok
gulku, may akiysantak data. Dasak na daf anahak na: «Gagank
na, yar) slensler) sazet slenslende nawa, sluw saza sluw zuwa!
Kawiyat i na gulku.»
Ryc. 1. Jedna ze stron lekcjonarza z czytaniami na
�Ví vaski daf wegil saka zlava saza afan dat mani, may warma
kiyin dat guluk nani. may ndadai) sulegit pak ka wssuwa ka za
taka.
Эре1 na Mamjalva.
e
Szangiy masula'a ( 2 lecture)
Derewel sit kretieijde Hébreux (He 2, 9-11)
Mamdagani Yezu sidikke ambra tilit maslayde na Mangalva,
ya gagank na, mawlan maknahan da nanek may da wgakdaka, vi
azam sana may amia. Amia na daza grasiya na Matjgaiva i, vi ka
wkohgit ďiy paka. Kpak kpak na, masdagefa zaga рак may Dayu
na zaga paka, man aka wke kirtin dida a ma agakdak nani. Taslas
i kpak azaban daf grak ngoh sa, daf an dakohgit ďiy pak daza
azam saha nani. Vi Yezu an mazakpanet cfiy senibe na, may diy
makpaqet senibe na, maalfa taka-'sq. Vi vaski wil awdanan
dawiyet na milmiqgidwa ba.
Эре1 na Marjgalva.
Evangile na Yezu Kristu an Marc senido even
(Mc 10, 2-12)
Pay taka, Farisiyende azararpk aza Yezu may attokonak ka
ttapan na: «Mapalsani tive san dał' darbahgan gabbat guluk nan
sa?» Yezu azlansitik na: «Mi Moise anahsukum na gda di?»
Anahanak na: «Moísc applansanak san daf na rbahat guluk nani,
dapsat derewel a vata ka wnah na, muwdakka.» Yezu enehsitik
na: «Vi mokkrokum bal i apsukum waza aska.
27 niedzielę zwykłą w zapisie w języku gidarskim
�254
KRONIKA
Polaków na stanowiska wikariuszy biskupich i wikariuszy generalnych diecezji. W 1991 r.
0 Eugeniusz Jureczko został przez Stolicę Apostolską podniesiony do godności biskupiej jako
ordynariusz diecezji Yokadouma.
Posługę sakramentalną i głoszenie Ewangelii starają się polscy misjonarze łączyć z miejscowymi
zwyczajami. Wykorzystują też często znane im polskie zwyczaje ludowe. Przykładem jest
wprowadzenie do tradycji miejscowego kościoła „święta zbiorów". Oto jak opisuje je, w jednej ze
wsi gjdarskich, o. Stanisław Janowicz, przełożony delegatury w Figuil (sanktuarium maryjne,
miejsce pielgrzymek Gidarów, istnieje tam klasztor sióstr karmelitanek kontemplacyjnych):
„Obecnie we wszystkich wioskach, gdzie istnieją wspólnoty chrześcijańskie trwają dożynki.
W miejscowych tradycjach całe życie ludzkie związane jest ściśle przede wszystkim z uprawą prosa.
Jego zasiew, wzrost i dojrzewanie wyznacza najważniejsze w życiu wioski święta. Święto zbiorów
- obchodzone bardzo uroczyście - staraliśmy się powiązać z tradycją chrześcijańską, czerpiąc wzór
z naszych dożynek. I wydaje się, że - dzięki Bogu - to nam się udało. W święcie zbiorów
najważniejszą sprawą jest dziękczynienie. Jest ono także zarazem wielkim świętem pojednania
1 dzielenia się. Zabija się wówczas koguta (ofiara) i młodzi biegną z nim szybko daleko w busz, by
wynieść z wioski wszelkie zło, kłótnie, nienawiść... Wracając niosą pokój. Każdy powinien był
w tym czasie pojednać się z drugim, usunąć wszelkie waśnie. Teraz następuje czas radości
i dzielenia się. Ludzie przechodzą od zagrody do zagrody tańcząc, częstując się jedzeniem
i miejscowym piwem z prosa. U chrześcijan ofiarą jest Eucharystia, pokój niesie Sakrament
Pojednania a składane przed ołtarzem dary z plonów ziemi służą najbiedniejszym z wioski. Kapłan
błogosławi owoce ziemi i pracy rąk ludzkich, odwiedza też i błogosławi zagrody. Podejmowany jest
przy tym serdecznie przez ludzi, którzy nie zapominają mu ofiarować koguta" (cytat za
materiałami z konferencji poznańskiej, zorganizowanej 4 lutego 1997 r. przez Centrum Afrykań
skie, przygotowanymi przez ojców Krzysztofa Zieleńdę i Jarosława Różańskiego OMI).
Problemy, na jakie napotykają misjonarze w Kamerunie można podzielić na dwie grupy.
Do pierwszej należą sprawy otoczenia zewnętrznego: kryzys ekonomiczny i polityczny, ruchy
integrystyczne w ramach wspólnot islamskich, napływ sekt religijnych. Do drugiej grupy
trzeba zaliczyć problemy komunikacyjne związane z małą liczbą misjonarzy i barierą języko
wą. Nie mając wpływu na uwarunkowania zewnętrzne, polscy misjonarze starają się budzić
powołania kapłańskie wśród miejscowych katolików (wyświęcono już pierwszych miejscowych
kapłanów). Wspaniałym przykładem walki z problemami w komunikowaniu się z miejscową
ludnością jest dokonanie zapisu czytań mszalnych w języku gidarskim. Badania naukowe nad
językiem gidarskim prowadzili w przeszłości K . Strumpell (w roku 1910), H . de Pedrals (1946),
Daniel Barreteau (1981) i Russell G . Schuh (1984). Ostatnim badaczem był w 1993 r. Amery
kanin polskiego pochodzenia Zygmunt Frajzyngier z Uniwersytetu Colorado. Wykorzystując
wyniki tych badań, misjonarze pracujący na terenach zamieszkałych przez Gidarów (obecnie
8 Polaków i 1 Gidar) dokonali zapisu modlitw w tym języku używając ortografii francuskiej
i systematyzując występujące w nim reguły gramatyczne. Prace te zapoczątkował w latach
pięćdziesiątych i sześćdziesiątych Francuz - o. Elie Beva, który opracował katechizm, modlite
wnik i zbiór pieśni w języku gidarskim. Jego dzieło kontynuowali polscy misjonarze: Piotr
Czyrny, Józef Leszczyński, Władysław Kozioł. Dzięki nim oo. Władysław Kozioł i Jean
Maingle opracowali pierwszą gramatykę języka gidarskiego, która została opublikowana
w Figuil w 1992 r. Utworzono wtedy w Guider Centrum Tłumaczeń Gidarskich kierowane
przez Władysława Kozioła. W jego pracach uwzględniono różnice dialektów z różnych
części kraju. Centrum współpracuje z Międzynarodowym Towarzystwem Lingwistycznym
w Yaounde. Dzięki pracy całego zespołu można było rozpocząć tłumaczenie czytań mszalnych
i Mszału. Prace te zaczęły się ukazywać drukiem w Poznaniu od 1994 r. Były to pierwsze
teksty drukowane w języku gidarskim. Prowadzone są prace nad tłumaczeniem kolejnych
wydawnictw: modlitewnika, katechizmu, Pisma Św. W związku z tym, że język gidarski nie
zawiera terminów teologicznych, tłumacze korzystają z zapożyczeń (głównie francuskich).
Dotyczy to także imion świętych. Imiona własne natomiast zostały zapisane w języku francu
skim (język urzędowy w Kamerunie). Lekcjonarze zostały przyjęte i zaaprobowane przez
�255
KRONIKA
217 działających w Kamerunie katolickich wspólnot gidarskich. Biorąc pod uwagę różnice
związane z różnicami plemiennymi oraz różnice między dialektami tego języka, należy to
uznać za sukces.
Opracowanie zapisu języka gidarskiego ułatwia misjonarzom nie tylko pracę ewangelizacyjną,
ale jest elementem walki z analfabetyzmem wśród Gidarów. Na płatne szkoły nie może sobie
pozwolić większość Gidarów. Dlatego dużym powodzeniem cieszą się prowadzone przez misjona
rzy „szkoły pod drzewem" (rodzaj szkółki niedzielnej) oraz Ośrodki Formacji i Animacji (rodzaj
kursów zawodowych). W Figuil zorganizowano nawet kursy pisania i czytania w języku gidarskim.
Dokonania polskich misjonarzy w Kamerunie opisywały już wielokrotnie wydawane przez
OMI „Misyjne Drogi" (por. nr 5: 1996, z. 14 i nr 1: 1997, z. 15). Badacze tej części Czarnego
Lądu znajdą tam z pewnością wiele ciekawych informacji. Piszę te słowa będąc pod wrażeniem
spotkania zorganizowanego 4 lutego br. przez Centrum Afrykańskie w Poznaniu. Jest to
pierwsza tego typu organizacja w Polsce łącząca Afrykanów na stałe mieszkających w Polsce.
Sam z pewnym zdziwieniem dowiedziałem się, że w Poznaniu mieszka na stałe ponad stu
Afrykanów. Celem, jaki stawia sobie Centrum Afrykańskie jest prowadzenie akcji informacyj
nej o Afryce i jej problemach w naszym kraju. Jego powstanie należy powitać z uznaniem jako
kolejny krok ku lepszemu poznaniu problemów Afryki w Polsce. Dla zainteresowanych nawią
zaniem kontaktu z tą placówką podaję adres w Poznaniu: OMI, ul. Ostatnia 14.
Andrzej Furier
POŻYWIENIE I PODRÓŻNY. WPŁYW M I G R A C J I , I M I G R A C J I
O R A Z T U R Y Z M U N A T R A D Y C Y J N E POŻYWIENIE E T N I C Z N E .
X I M I Ę D Z Y N A R O D O W A K O N F E R E N C J A POŚWIĘCONA
E T N O L O G I C Z N Y M B A D A N I O M N A D POŻYWIENIEM,
C Y P R , 2-8 C Z E R W C A 1996
Konferencja, która odbyła się na Cyprze, stanowiła kontynuację cyklicznych spotkań
etnologów i historyków z Europy i USA, organizowanych od 1970 roku. Inicjatorami konferencji
byli profesorowie: Nils-Arvid Bringéus ze Szwecji (Lund) i Gunter Wiegehnann z R F N (Munster),
autorzy znaczących prac, poświęconych problematyce pożywieniowej. Konferencje, organizowane
początkowo co trzy lata, a ostatnio co dwa, zawsze poświęcone były jednej, ściśle określonej,
tematyce, składającej się następnie na zbiorową publikację. Miejscem dotychczasowych obrad były:
Szwecja (1970), Finlandia (1973), Wielka Brytania - Walia (1977), Austria (1980), Węgry (1983),
Polska (1985), Norwegia (1987), U S A (1989), Irlandia (1992), R F N (1994), Cypr (1996).
Etnolodzy zajmujący się problematyką pożywienia do 1994 r. tworzyli nieformalną grupę
badawczą, której przewodniczył do 1985 r. prof, dr NA.. Bringéus z Lund, następnie mieszkający
w tym samym mieście dr A. Salomonsson. W 1994 r. przewodnictwo objęła dr P. Lysaght
z Irlandii (Dublin). Na Kongresie Międzynarodowego Towarzystwa Etnologii i Folkloru (SIEF
- The International Society for Ethnology and Folklore), który odbył się w 1994 r. w Austrii
(Wiedeń), grupa ta znalazła się w strukturze wyżej wymienionego Towarzystwa jako Międzynaro
dowa Komisja do etnologicznych badań nad pożywieniem ( I C E F R - The International Comission
for Ethnological Food Research), której przewodniczy dr P. Lysaght.
Konferencja zorganizowana w stolicy Republiki Cypru - Nikozji w dniach od 2-8 czerwca
1996 г., zgromadziła 57 uczestników z 20 krajów: Austria (5 osób), Cypr (3), Czechy (1), Dania
(1), Grecja (1), Holandia (1), Irlandia (2), Izrael (1), Łotwa (1), Norwegia (6), Polska (3), R F N (4),
Rosja (1), Słowacja (2), Słowenia (1), Szkocja (4), Szwecja (5), Węgry (2), Włochy (1), USA (9).
Otwarcia obrad dokonał przedstawiciel Ministerstwa Edukacji i Kultury, dr Erotokritou
Erotokritos, podkreślając wagę problematyki konferencji dla mieszkańców Wyspy, uważanej
za pomost łączący Europę z Azją, jak też będącej celem turystycznym i miejscem zatrudnienia
dla wielu zagranicznych osób. Stąd też nieuniknione jest przenikanie różnorodnych wpływów
�256
KRONIKA
kulturowych. Następnie uczeni z Cypru i Grecji wygłosili referaty na temat pożywienia miesz
kańców starożytnego Cypru (D. Michaelidos - Nikozja), oraz odżywczych wartości śródziem
nomorskiej diety (A. Kafatos - Iraklion na Krecie), po czym uczestnicy zostali przewiezieni
autokarem do położonej w górach Troodos miejscowości Agros, gdzie miała miejsce pierwsza
część obrad. Po trzech dniach kontynuowano je we wsi Drousia, usytuowanej w południowo-zachodniej części Wyspy. Te typowo cypryjskie wsie wybrano na miejsce konferencji, aby jej
uczestnicy mogli zapoznać się z serdeczną gościnnością Cypryjczyków oraz obserwować i oce
nić, co dla nich znaczy tradycyjne pożywienie.
Problematyka referatów dotyczyła trzech grap tematycznych: 1) imigracje a tradycyjne
pożywienie etniczne; 2) podróż a migracja tradycyjnego pożywienia etnicznego; 3) turyzm
a tradycyjne pożywienie etniczne. Prezentowany w referatach materiał pochodził albo z włas
nych badań terenowych, prowadzonych przez ich autorów w środowisku miejskim (rzadziej
wiejskim), albo był wynikiem poszukiwań archiwalnych. Stąd więc referaty dotyczyły zarówno
współczesności, jak i przeszłości. Niektóre nadto poruszały zagadnienia teoretyczne.
Referat B. Tschofena z Austrii (Wiedeń) budził zainteresowanie już samym tytułem, który
brzmiał: „Historia kultury podana na talerzu". Dotyczył on „milenijnego chleba", który
pojawił się w Austrii w 1996 r. w tysiącletnią rocznicę powstania kraju. Ten „urodzinowy
chleb" spełniał nie tylko funkcję alimentacyjną, ale przede wszystkim poznawczą, informując
o historii Austrii. W opinii referującego ten kulinarny przysmak może doskonale służyć
przypomnieniu minionego czasu, dlatego też Austriacy obchodzili swoje święto z „milenijnym
chlebem" i przygotowanym dla turystów kulinarnym programem.
K . Kóstlin z Uniwersytetu Wiedeńskiego i przewodniczący S I E F podjął w swym referacie
próbę ukazania roli, jaką we współczesnym życiu pełni etniczne pożywienie, jaką posiada ono
wartość symboliczną w aspekcie szeroko pojętego turyzmu. Dla podróżującego po obcych krajach
ze wszystkich dóbr kultury najbardziej dostępne jest pożywienie, a symboliczna funkcja wspólnego
stołu wyraża się w akceptacji zasiadających przy nim oraz dzielących się jedzeniem osób.
Pożywienie etniczne jest najbardziej autentyczne i najgłębiej tkwi swoimi korzeniami w kulturze.
Stąd powiedzenie , Jesteśmy tym, co jemy" oddaje sedno rozumienia kultury.
Interesujące zagadnienie odżywania tradycji kulinarnych jako atrakcji turystycznej przed
stawili J . i J. Anderson z Logan w Utah (USA), w którym to stanie przed 150 laty osiedlili się
Mormoni. Rocznica ta wpłynęła w Stanach Zjednoczonych na wzrost zainteresowań ich
pożywieniem, przygotowywanym w specjalnych, żeliwnych naczyniach, stawianych na otwar
tym ogniu, jak też przyczyniła się do organizowania festiwali kulinarnych. Wydawane są też
liczne książki kucharskie zawierające przepisy dotyczące tradycyjnego sposobu przygotowy
wania potraw. W drugim referacie autorzy omówili formę i funkcję żeliwnych naczyń do
gotowania na otwartym ogniu, podkreślając zainteresowanie, jakie ostatnio budzą one wśród
turystów, którzy zrzeszają się nawet w towarzystwa miłośników tego rodzaju wypoczynku,
połączonego z konkursami gotowania w przenośnych naczyniach żeliwnych.
Większość prezentowanych na konferencji referatów poświęcona była zmianom tradycyjnego
pożywienia etnicznego pod wpływem imigracji, turystyki i działań politycznych. Na te ostatnie
zwróciła uwagę T . Woronina z Rosji (Moskwa), mówiąc o skutkach tzw. pierestrojki na
powstawanie rosyjskiego „biznesu turystycznego", otwieranie luksusowych restauracji. T. Ziemann
z R F N (Freising) poświęciła uwagę konsekwencjom zjednoczenia Niemiec w 1990 r. dla sposobu
odżywiania się mieszkańców nowych „landów", przed którymi stanęły nieograniczone możliwości
nabywania nie dostępnych dawniej środków żywności. Mieszkańcy wschodniej części R F N - jak
zauważyła referentka - nadal preferują tradycje kulinarne i przedkładają spożywanie posiłków
w domu nad ich konsumpcję poza nim. Wpływ zmian politycznych w X X w. na rozwój pożywienia
ludności czeskiej omówiła M . Ludvíkova z Czech (Brno), prezentując materiał dotyczący czterech
przedziałów czasowych: 1) okres monarchii austro-węgierskiej do 1918 г.; 2) republika czecho
słowacka do 1938 г.; 3) okupacja nazistowska 1939-1945; 4) okres po П wojnie światowej.
Zagadnienie migracji i jej wpływu na pożywienie zarówno imigrantów, jak i mieszkańców
krajów, w których się osiedlili, było przedmiotem licznych referatów. Zwracano w nich uwagę
�KRONIKA
257
na znaczenie otwieranych w Europie i Stanach Zjednoczonych egzotycznych restauracji (np.
chińskich, greckich, wietnamskich, tureckich - referaty między innymi: K . Noklebye Bertheau
z Norwegii, R. Talbot ze Szkocji, G . M . Schuchat i H . Tangires z USA). Zmiany zwyczajów
żywieniowych imigrantów tureckich w Szwecji oraz asyryjskich imigrantów również w Szwecji
kolejno przedstawili: T . Koctürk ze Szwecji (Uppsala) i M . Abdalla z Polski (Poznań). Trady
cje żywieniowe imigrantów polskich w Niemczech były przedmiotem referatu L . Bartkowiak -Rachny z R F N (Senden), a Słowaków mieszkających na Węgrzech - R. Stoličnej ze Słowacji
(Bratysława). S. Dillnbergerová, również z Bratysławy, mówiła o wpływach imigrantów na
tradycyjne pożywienie na Słowacji, a M . Godina-Golija ze Słowenii (Maribor) poświęciła swój
referat imigrantom zamieszkującym Styrię.
Problematyka turyzmu i jego wpływu na tradycyjne pożywienie etniczne omówiona została
bądź z perspektywy historycznej, bądź współczesnej. Przeszłości dotyczył referat A. Fentona ze
Szkocji (Edynburg), traktujący o domach, zajazdach i restauracjach, w których zatrzymywali
się wędrujący przez Szkocję w ostatnich dwóch wiekach podróżnicy. J. Knezy z Węgier
(Budapeszt) scharakteryzowała formy oraz rodzaje pożywienia podawanego w wiejskich gos
podach wędrującym w latach 1696-1848 przez Transdanubię podróżnikom. Wiejskim karcz
mom w X I X w., jako lokalnym ośrodkom innowacji żywnościowej na Węgrzech, poświęciła
uwagę Węgierka E . Kisban z Budapesztu. Z. Szromba-Rys z Polski (Kraków), na podstawie
własnych badań terenowych zreferowała tradycyjne pożywienie górali podhalańskich, będące
atrakcją turystyczną oraz znakiem identyfikacji kulturowej mieszkańców tego regionu.
Różnice smaku - turyzm a pożywienie mieszkańców Szwecji były przedmiotem referatu
R. Valeri z Lund. Stwierdziła ona, iż pożywienie jest dla podróżnego łatwym do uchwycenia
elementem różnicującym kultury, a także turystyczną atrakcją, z którą podróżny musi się
zetknąć. Z tych względów referentkę interesowały różnice pomiędzy pożywieniem reklamowa
nym dla turystów a tym, szczególnie cenionym przez ludność miejscową. Prowadzone przez
autorkę w 1995 r. badania terenowe miały dać m.in. odpowiedź na następujące pytania: czym
dla turysty jest jedzenie spotykane w kraju, po którym podróżuje oraz, które z elementów (np.
wyśmienitość, zaciekawienie, unikalność) brane są pod uwagę przez proponujących pożywienie
turystom w reklamie, a które przez odwiedzających kraj. Wpływ turyzmu na tradycyjne
pożywienie mieszkańców Cypru omówił N . Andilios z Nikozji.
Kulinarne propozycje dla turystów odwiedzających współcześnie stolicę Austrii zreferowa
ła E . Horandner (Wiedeń), a o bogactwie i kolorowej ofercie austriackiej kuchni wspomniała
w swym referacie G . Liesenfeld z Austrii (Wiedeń). M . Piskorska z Dublina zajęła się wpływem
irlandzkiej pielgrzymki do Rzymu w Roku Świętym 1950 na rozpowszechnienie się w Irlandii
włoskiego makaronu oraz na otwieranie włoskich restauracji, jak też podejmowanie w domach
gości włoskimi potrawami i włoskim winem Chianti.
Arabskim wpływom na średniowieczną kuchnię europejską poświęciła uwagę J.M. van
Winter z Holandii (Utrecht), wyróżniając w nich takie kategorie, jak nowe ingrediencje (cukier,
owoce cytrusowe) przyjęte ze świata arabskiego, nowe sposoby wykorzystania znanych już
środków żywności lub ich lepsze zastosowanie oraz przepisów na potrawy kuchni arabskiej
o egzotycznym i ostrym smaku.
Kilka referatów poświęconych było jednemu wąskiemu tematowi, np. napojom z kwaś
nego mleka, przygotowywanym na Łotwie (L. Dumpe z Rygi), pomarańczowej marmoladzie
jako szkockiemu przysmakowi (U. Robertson z Edynburga), przemytowi cukru i sacharyny
między północnym, wschodnim i południowym Tyrolem (H.O. Meinhard z Włoch - Meron).
Prowadzony od ponad 30 lat w telewizji norweskiej przez panią E . Hovig kulinarny program
pt. „Telewizyjna kuchnia" był przedmiotem analizy I . L . Мое Edvardsen z Oslo, która starała
się m.in. dociec czy autorka programu obiektywnie prezentuje kuchnię norweską, jak i innych
krajów, oraz czy jej pozytywne nastawienie nie odnosi się tylko do kuchni własnego kraju.
Konferencja, której organizacji podjął się N . Andilios z Nikozji, przebiegała bardzo spraw
nie i obfitowała w różnego rodzaju atrakcje turystyczne i kulinarne. W restauracjach hotelo
wych codziennie uczestnicy obrad mieli okazję poznać cypryjskie potrawy, które ponadto
�258
KRONIKA
demonstrowane były na specjalnych pokazach kulinarnych, połączonych z ich degustacją
i występami zespołów folklorystycznych. Nadmienić należy, iż w czasie obrad niektórzy refe
renci prezentowali przywiezione przez nich kulinarne specjały (krakersy ze Szkocji, oszczypek
z Podhala) stanowiące ilustrację omawianych referatów (H. Heather z Edynburga - „Turyzm
a szkocie krakersy"). Każdy z uczestników otrzymał również przepis na narodową potrawę
cypryjską, tj. pszeniczny pilaw - ressi. Podawana jest ona od setek lat na szczególne okazje,
a przede wszystkim na wesela. Wśród mieszkańców Wyspy znane jest powiedzenie: „wesele bez
ressi jest jak zima bez deszczu".
Organizatorzy konferencji przygotowali interesujący program zwiedzania nie tylko zabyt
ków i prywatnego archeologiczno-etnologicznego muzeum w Paphos, ale również rodzin
nych wytwórni żywności (wędlin słodyczy, alkoholu, wody różanej, świec zapachowych itp.)
w Agros, wsi usytuowanej w regionie słynącym z uprawy róż. Uczestnicy obrad mieli okazję
zapoznać się z ośrodkiem wytwórczości ludowej w miejscowości Omodhoz, znanej z produkcji
wyrobów ze skór, drewna, koronkarstwa. W Drousii natomiast przygotowano pokazy - wraz
z degustacją - wytwarzania podpuszczkowego sera zwanego halloumi, specyficznego dla Cypru
i dostępnego w oficjalnym handlu, oraz pieczenia chleba w wolno stojącym, glinianym piecu.
Zgodnie z przyjętym zwyczajem, po zamknięciu obrad dyskutowano nad miejscem i tema
tem następnej konferencji. Odbędzie się ona w 1998 r. w północnej Szwecji. Problematyka jej
dotyczyć będzie związku pożywienia z naturą.
Urszula Lehr,
Zofia Szromba-Rysowa
SPOTKANIE COSTUME COMMITTEE ICOM
(INTERNATIONAL COUNCIL OF MUSEUMS)
W ramach corocznych międzynarodowych spotkań Costume Committee jako jednej z sek
cji I C O M kolejne z nich odbywało się w Pradze w dniach 2 9 I X - 4 X 1996. Jest już zwyczajem,
że spotkania te poprzedza i kończy program dodatkowy. Tak więc w rzeczywistości tegoroczny
meeting trwał od 2 7 I X i w tej wstępnej części odbywał się w Dreźnie pod patronatem
Rüstkammer - Staatliche Kunstsammlungen i przy aktywnym udziale niestrudzonej kurator
Jutty Baurnel. W części końcowej natomiast, tj. do 7 X 1996 przewidziany był pobyt w kilku
miejscowościach na Morawach. Te dodatkowe wyjazdy prowadziły przez wystawy i magazyny
muzealne, jak zresztą i w samej Pradze, w których na plan pierwszy wysuwały się zbiory
historyczne odzieży i strojów, ich poszczególnych części składowych i dodatków, w niniejszym
natomiast stopniu - stroje i odzież ludowa.
W części zasadniczej głównym mottem konferencji było: stroje na wystawach, w przekazie
i jako źródło informacji. Zróżnicowana zatem tematyka, obejmująca jeszcze zagadnienia kon
serwacji łącznie ze sposobami magazynowania prezentowanymi od strony praktycznej stwarza
ła szeroki wachlarz możliwości ukazania w licznych referatach wielu zagadnień. Oprócz więc
sposobów ekspozycji i rekonstrukcji brakujących części strojów z X V - X I X w., strojów z gro
bów królewskich Niemiec, Francji, Węgier, Czech, rekonstrukcji X-wiecznych strojów fińskich,
XVni-wiecznych duńskich łącznie z rekonstrukcją włosów, uczesania, dłoni i umieszczenia na
nich biżuterii była także mowa o starej fotograficznej dokumentacji strojów i jej znaczeniu jako
źródle, o modzie, o strojach weselnych i ich prezentacji, o obuwiu, jego fasonach i firmach
produkcyjnych, o symbolice współczesnej figuratywnej biżuterii, o nakryciach głowy kobiet
w norweskim regionie Hordaland oraz o zmianach we współczesnych strojach Żydówek,
muzułmanek i katoliczek na terenie Galilei. Jeden z referatów poświęcony był haftom zdobią
cym stroje rosyjskich bojarów, a pisząca te słowa omówiła stan i wyniki badań nad strojami
ludowymi w Polsce. Wśród pozostałych z ogólnej liczby 26 referatów odrębnością tematyki
wyróżniał się dotyczący wprowadzenia zasobów strojów do Internetu. Poza specjalistycznymi
�259
KRONIKA
muzeami w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, z europejskich uczestniczą w nim Nordiska
Museet w Sztokcholmie i Victoria and Albert Museum w Londynie.
Sesje odbywały się głównie w narodowym muzeum techniki (Narodni Technické Muzeum)
w Pradze, lecz właściwym aranżerem całości i gospodarzem programu było muzeum przemysłu
i rzemiosła artystycznego w Pradze (Uměleckoprůmyslové Muzeum) i duszą oddana całej
sprawie kurator dr E v a Uchalova. Warto podkreślić, że tematyka odzieży i strojów w ich
historycznym, społecznym, ekonomicznym, konsumpcyjnym, nadto estetycznym oraz semiotycznym aspekcie pozwala na odkrywanie coraz to nowej problematyki pasjonującej wielu
naukowców i muzeologów. Dowodem tego są nie tylko poruszane kwestie w przedstawianych
referatach, ale także liczba bliska stu uczestników spotkania, spośród około 300 członków
Costume Committee pochodzących z ponad 40 krajów świata. Do tego doliczyć można jeszcze
członków pokrewnych komisji I C O M , zwłaszcza konserwatorskiej i tekstyliów. Polskę re
prezentują dwie osoby, tj. historyk sztuki i etnograf, natomiast przedstawicieli z innych krajów
jest po parę lub kilkanaście nawet osób.
Barbara Bazielich
W Y S T A W A POŚWIĘCONA P R O F . T A D E U S Z O W I S. G R A B O W S K I E M U
I P R O F . JANOWI G R Z E G O R Z E W S K I E M U , SOFIA, 24 C Z E R W C A 1996
Mimo wielowiekowych tradycji stosunków polsko-bułgarskich, nasza wiedza o współpracy
i wzajemnych oddziaływaniach w różnych dziedzinach jest albo znikoma, albo fragmentarycz
na. Dlatego dobrze się stało, że w Polskim Instytucie w Sofii (24 czerwca 1996 r.) otwarto
wystawę ukazującą postaci Jana Grzegorzewskiego (ok. 1850-1922) oraz Tadeusza Stanisława
Grabowskiego (1881-1975) czyli tych, którzy zrobili najwięcej w zakresie stosunków polsko-bułgarskich w końcu X I X i początku X X w.
Jan Grzegorzewski, zwany również „panem Bułgarem" (pseud. Janko, Algra) był przede
wszystkim orientalista - jak zwykł się później podpisywać w korespondencji - „seniorem
orientalistów polskich" i turkologiem. Niespokojny duch nosił go po Azji i Afryce, przemierzał
Himalaje i Ararat, dotarł do Transwalu i pustyni Kalaharskiej oraz do Grenlandii. W celu
realizowania swoich rozlicznych zainteresowań, ale również prowadzenia badań naukowych
(lingwistycznych, folklorystycznych i - generalnie
dotyczących kultury Wschodu) a także kwerend
archiwalnych na ziemiach tureckich i bułgarskich,
założył Stację Naukową Polską na Wschodzie
„Hyacintheum" z dwoma ekspozyturami w Sofii
i Konstantynopolu. Właśnie w nich powstało wiele
opracowań naukowych badacza. Utrzymywał on
ożywione stosunki z wieloma znawcami zagadnień
Wschodu, m.in. w Bułgarii z prof. I . Sziszmariowem (badania nad Gagauzami czy sprawa grobu
Wł. Warneńczyka) oraz z przedstawicielami buł
garskiego świata kultury i polityki - D . Gabe,
Stambołow, Cankow, Z . Stojanow czy P. Karawełow. Przed I wojną światową wielokrotnie kur
sował między Sofią i krajem. W licznych korespon
dencjach - jak pisał dr W. Jabłonowski w swo
ich Pamiętnikach,
„dziennikarstwo przedstawia
p. Grzegorzewski, sam długi, z rozczochraną czup
ryną, w długim [...] fraku" - i odczytach stale
popularyzował ideę zbliżenia polsko-bułgarskiego.
�260
KRONIKA
W końcu lat dziewięćdziesiątych X I X w. przygotowywał podręczniki do nauki niektórych
języków bałkańskich i bliskowschodnich, m.in. tureckiego, uzbeckiego, perskiego, a w dalszej
kolejności bułgarskiego, rumuńskiego... Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości powróciły
projekty ekspansji handlu polskiego na Wschód.
Był bardzo popularny nie tylko w środowisku bułgarskim, ale i wśród mieszkających na
tych terenach Polaków. Fascynował rozmówców, zapalał do swoich pomysłów.
Prof. Tadeusz Stanisław Grabowski spędził w Bułgarii ponad 7 lat i - jak wszędzie podkreślał
- b y ł to najpiękniejszy okres w jego życiu, chociaż w życiu obu narodów, polskiego i bułgarskiego,
trudny i burzliwy. Pisano o nim w tym czasie, że charakteryzuje go „ruchliwość" i gorączkowość
temperamentu człowieka młodego, który wszędzie chce być i wszystko wiedzieć, wszystko robić."
Rzeczywiście był wszędzie... Najpierw (1910—1915) pracował jako lektor na Uniwersytecie
Sofijskim, by następnie - z ramienia Naczelnego Komitetu Narodowego - reprezentować Polskę
na terenie Turcji i Bułgarii. Od czerwca 1917 r. przebywał jako nieoficjalny reprezentant kraju, by
wiatach 1918-1925 robić to oficjalnie jako charge d'affaires a następnie poseł RP. Cały ten czas
poświęcał dziełu popularyzacji sprawy polskiej w Bułgarii i zbliżeniu obu narodów. Doprowadził
do powstania „Polskiego Biuletynu" (2 poł. 1917 r.) i „Polskiego Przeglądu" (1918), przekształco
nego w dwujęzyczny „Przegląd Polsko-Bułgarski" (1919-1925). Pismo to stało się organem bardzo
prężnie działającego w Sofii (i poza nią) Towarzystwa Polsko-Bułgarskiego. Potrafił w nim i wokół
siebie skupić grono wybitnych przedstawicieli nauki, sztuki i kultury bułgarskiej, entuzjastów
zbliżenia polsko-bułgarskiego. Wielu z nich wcześniej już związał z ekspozyturą polskiego Biura
Prasowego w Sofii (1915 г.). W skład Biura wchodzili m.in.: dr Bojan Penew, Stefan Kostów,
Wanda Zembrzuska. Do stałych współpracowników należał adwokat Michaił Georgijew,
dziennikarz Georgi Nikołow, kapitan artylerii Marinko Bratanow i poetka Dora Gabe-Penewa.
Ogromne znaczenie popularyzatorskie miała seria Biblioteka Polska. Przybliżyła ona czytelnikowi
bułgarskiemu najlepsze dzieła literatury polskiej, przypomniała historyczne związki obu narodów.
W roku 1915 ukazała się broszura z polskim białym orłem na okładce, będąca wezwaniem do
Bułgarów, pt. Polski apel do niezależnej Bułgarii. Poprzedziła ona „ankietę w sprawie Polski",
skierowaną do najwybitniejszych przedstawicieli narodu bułgarskiego. Potem wychodziły kolejne
rozprawy i artykuły. Stale też czynione były próby inspirowania bułgarskich dziennikarzy
i polityków, aby pisali i poruszali problematykę polską, zgłaszali poparcie w walce narodu
polskiego z Rosją. Mimo wyjazdu z Bułgarii, Grabowski przez lata utrzymywał kontakty
z bułgarskimi przyjaciółmi.
Drogi bohaterów Wystawy często przecinały się. Obaj uważali, jak się zdaje, że właśnie Polska
powinna być geograficznym i kulturowym pośrednikiem pomiędzy Wschodem i Zachodem,
a jednak się krytykowali... Grzegorzewski miał ogromną ochotę i - jego zdaniem - najlepsze
predyspozycje, żeby reprezentować interesy Polski na Bałkanach z ramienia Naczelnego Komitetu
Narodowego. Chciał sprawować tę misję poufnie, gdy tymczasem do Sofii wydelegowano, jako
organizatora i kierownika Polskiego Biura Prasowego, T.St. Grabowskiego, a do Konstantynopola
- Maciejowskiego. Oczywiście, jak zauważa Grzegorzewski, „obydwaj agenci są ludźmi wykształ
conymi, zdolnymi, i gorliwymi patriotami", a „Pan Grabowski posiada znajomość jęz. niemieckie
go i serbochorwackiego i przebywając już od wielu miesięcy w Bułgarii poduczył się też języka
bułgarskiego [...] dla braku tylko znajomości francuszczyzny może doznawać pewnych trudności
w znoszeniu się ze sferami dyplomatycznymi zwłaszcza przedstawicieli państw neutralnych."
Obracali się w tych samych kręgach, znali tych samych ludzi, tak z inteligencji bułgarskiej,
jak i z kolonii polskiej, ale - i znowu ubolewał Grzegorzewski - „Grabowski nie zauważył całej
dotychczasowej działalności Polaków na Bałkanach, że jest tak jakby on przyjechał i dopiero
się wszystko zaczęło..." No, bo jak można nie pamiętać o zasługach Grzegorzewskiego...!
Grzegorzewski i Grabowski mieli te same zainteresowania naukowe, dotyczące związków
polsko-bułgarskich (praca Grzegorzewskiego, Grób Warneńczyka, Kraków 1910 i Grabowskiego,
Sprawa grobu i szczątków Wl. Warneńczyka, Warszawa 1911). Na Wystawie ukazano też szereg
prac wskazujących na podobieństwo zainteresowań obydwu Bohaterów. Z pewnością też obaj byli
ludźmi ogarniętymi pasją, ideą zbliżenia słowiańskich narodów.
�KRONIKA
261
Scenariusz Wystawy oraz słowo wprowadzające przygotowała prof, dr hab. Urszula
Kaczmarek ( U A M Poznań). Na planszach i w gablotach wystawiono materiały dokumentacyj
ne, korespondencję, zdjęcia, oryginalne druki, które pozwalają zorientować się w bogactwie
i różnorodności działań obu postaci. Wielostronne kontakty, w tym także z najwybitniejszymi
przedstawicielami inteligencji bułgarskiej (prof. prof. В. Penew, Mładenow, Dora Oabe i in.)
i reprezentacją polskiej kolonii w Bułgarii obrazują listy. Działalność naukową Grabowskiego
i Grzegorzewskiego ukazują prezentowane na Wystawie książki. Warto podkreślić, że większość
dokumentów czy ich kserokopii prezentowano publicznie po raz pierwszy. Należy się przy tym
serdeczne podziękowanie dyrekcjom archiwów polskich i bułgarskich za ich udostępnienie.
Wystawie towarzyszył plakat i zaproszenie, w których został wykorzystany ex libris
prof. Grabowskiego, nawiązujący do jego słowiańskich zainteresowań. Ekspozycja spotkała się
z dużym zainteresowaniem tak środowiska bułgarskiego, jak i tutejszej grupy polonijnej.
Urszula Kaczmarek
Z A L E C E N I E W SPRAWIE OCHRONY K U L T U R Y T R A D Y C Y J N E J I LUDOWEJ*
Konferencja generalna Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw edukacji, nauki
i kultury (UNESCO), odbywająca się w Paryżu od 17 października do 16 listopada 1989, na
swej dwudziestej piątej sesji;
uważając, że kultura tradycyjna i ludowa tworzy część ogólnoświatowego dziedzictwa
ludzkości i że jest ono potężnym środkiem zbliżania różnych narodów i grup społecznych oraz
potwierdzenia ich kulturowej tożsamości,
biorąc pod uwagę jego społeczne, ekonomiczne, kulturowe i polityczne znaczenie, jego rolę
w historii narodu i jego miejsce we współczesnej kulturze,
podkreślając specyficzną naturę i znaczenie kultury tradycyjnej i ludowej jako integralnej
części dziedzictwa kulturowego i żywej kultury,
znając niezwykłą nietrwałość niektórych form kultury tradycyjnej i ludowej, szczególnie
tych, które związane są z tradycją ustną i ryzykiem, iż ulec mogą zanikowi,
podkreślając potrzebę uznania we wszystkich krajach roli kultury tradycyjnej i ludowej
oraz zagrożenie, z jakim spotyka się ona ze strony różnorodnych czynników,
sądząc, że rządy powinny odgrywać decydującą rolę w ochranianiu kultury tradycyjnej
i ludowej i że winny one działać jak najszybciej,
uznawszy na dwudziestej czwartej sesji, że „ochrona folkloru" powinna być przedmiotem
zalecenia dla Krajów Członkowskich, w rozumieniu Art. I V , § 4 podstawowego aktu,
przyjmuje niniejsze Zalecenie w dniu 15 listopada 1989 roku.
Konferencja Generalna zaleca, aby Kraje Członkowskie wdrożyły poniższe postanowienia,
dotyczące ochrony kultury tradycyjnej i ludowej, poprzez podjęcie środków prawnych lub
innych, które byłyby niezbędne, zgodnie z porządkiem prawnym każdego kraju, aby zasady
i środki określone w tym Zaleceniu mogły znaleźć zastosowanie na jego obszarze.
Konferencja Generalna zaleca Krajom Członkowskim, aby przekazały niniejsze Zalecenia
do wiadomości władz, służb i ciał odpowiedzialnych za sprawy związane z ochroną kultury
tradycyjnej i ludowej, jak również, by dały je pod rozwagę różnym organizacjom i instytucjom
zajmującym się kulturą tradycyjną i ludową oraz zachęciły je do nawiązania kontaktów
z odpowiednimi organizacjami międzynarodowymi zajmującymi się jej ochroną.
* W 1989 r na 25 Sesji U N E S C O w Paryżu zostało uchwalone „Zalecenie w sprawie ochrony
kultury tradycyjnej i folkloru". „Zalecenie" to zostało podpisane również przez Polskę. Choć od
tamtej pory minęło kilka lat, ze względu na jego znaczenie dla polityki kulturalnej, również
w naszym kraju, a także z uwagi na fakt, że treść jego jest na ogół nieznana, Redakcja „Etnografii
Polskiej" uznała, iż powinno się z nią zapoznać szersze środowisko naukowe.
�262
KRONIKA
United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization
Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura
Organisation des Nations Unies pour ('education, la science et la culture
Организация Объединенных Наций повопросам образования, науки и культуры
üUiílj j J J I j i^jÜJ Solili ^.Vl í J i i .
Recommendation
on the Safeguarding of Traditional Culture and Folklore
Adopted by the General Conference at its twenty-fifth session
Paris, 15 November 1989
Recomendación
sobre la salvaguardia de la cultura tradicional y popular
aprobada por la Conferencia General en su 25a. reunión
París, 15 de noviembre de 1989
Recommandation
sur la sauvegarde de la culture traditionnelle et populaire
adoptée par la Conference genérale á sa vingt-cinquieme session
Paris, 15 novembre 1989
Рекомендация
о сохранении фольклора,
принятая Генеральной конференцией на ее двадцать пятой сессии
Париж, 15ноября 1989 г.
^jjljjl
( J J J J U Í J JJÍAAJJ
\G
i_jiijjLi
(
19 8 9 ^ 1 1 ^ 1 5 0
�KRONIKA
263
Konferencja Generalna zaleca, aby Kraje Członkowskie, w czasie i w sposób, który
określa, składały Organizacji sprawozdania z działań, które zostały podjęte w celu wdrożenia
tego Zalecenia.
A. Definicja kultury tradycyjnej i ludowej tak jak ją pojmuje niniejsze Zalecenie:
Kultura tradycyjna i ludowa jest sumą twórczości wynikającej ze wspólnoty kulturowej,
opartej na tradycji i wyrażanej przez grupę lub jednostki, odpowiadającej oczekiwaniom tej
wspólnoty, gdy idzie o jej tożsamość kulturową i społeczną, przy czym jej normy i wartości
przekazywane są ustnie, drogą naśladownictwa lub w inny sposób. Jej formy obejmują między
innymi język, literaturę, muzykę, taniec, zabawy, mitologię, obrzędy, zwyczaje, rękodzieło,
architekturę i inne sztuki.
B. Identyfikacja kultury tradycyjnej i ludowej
Kultura tradycyjne i ludowa, jako forma ekspresji kulturalnej, musi być chroniona przez grupy
i dla grup (rodzinnych, zawodowych, narodowych, regionalnych, religijnych, etnicznych itp.),
których tożsamość wyraża. W tym celu Kraje Członkowskie winny wspierać odpowiednie
poczynania badawcze o zasięgu narodowym, regionalnym, międzynarodowym mając na względzie:
(a) dokonanie spisu narodowych instytucji zajmujących się kulturą tradycyjną i ludową
z myślą o ich włączeniu do zbiorczych wykazów podobnych instytucji regionalnych i światowych;
(b) stworzenie systemów identyfikacji i rejestracji (zbieranie, katalogowanie, transkrypcja)
lub rozwój już istniejących systemów za pomocą poradników, przewodników po zbiorach,
wzorcowych katalogów itp., mając na uwadze potrzebę koordynowania systemów klasyfikacji
używanych przez różne instytucje;
(c) dążenie do budowy znormalizowanej typologii kultury tradycyjnej i ludowej, której
celem byłoby utworzenie: (1) ogólnego schematu klasyfikacji kultury tradycyjnej i ludowej
przeznaczonego do wykorzystania w skali światowej, (2) szczegółowego wykazu kultury trady
cyjnej i ludowej oraz (3) regionalnych klasyfikacji kultury tradycyjnej i ludowej, zwłaszcza
poprzez terenowe badania pilotażowe.
C. Zachowywanie kultury tradycyjnej i ludowej
Zachowywanie kultury tradycyjnej i ludowej dotyczy dokumentacji odnośnie związanych
z nią tradycji, mającej na celu w przypadku nieprzestrzegania lub ewoluq'i tych tradycji,
umożliwienie badaczom i potencjalnym nosicielom tych tradycji dostępu do danych, pozwala
jących im zrozumieć proces zmian, jakim te tradycje ulegają. O ile żywa kultura tradycyjna
i ludowa, mająca charakter ewolucyjny nie może być chroniona bezpośrednio, to ta, która
została utrwalona powinna być skutecznie chroniona.
W tym celu, Kraje Członkowskie winny:
(a) utworzyć narodowe archiwa, w których materiały mówiące o kulturze tradycyjnej
i ludowej można by gromadzić w odpowiednio uporządkowany sposób i udostępniać;
(b) utworzyć centralne archiwum narodowe w celu świadczenia pewnych usług (centralne
katalogowanie, rozpowszechnianie informacji o materiałach mówiących o kulturze tradycyjnej
i ludowej go normach stosowanych w działalności z nią związanej, łącznie z zagadnieniem jej
ochrony);
(c) utworzyć muzea lub działy kultury tradycyjnej i ludowej w muzeach już istniejących,
gdzie mogła by ona być prezentowana;
(d) uprzywilejować prezentacje tych form kultury tradycyjnej i ludowej, które podkreślają
wartość żywych lub minionych świadectw tej kultury (położenie w terenie, sposób życia,
wiedza, umiejętności);
(e) ujednolicić metody gromadzenia i przechowywania;
(f) kształcić zbieraczy, archiwistów, dokumentalistów i innych specjalistów w dziedzinie zacho
wania kultury tradycyjnej i ludowej, od konserwacji materialnej do prac analitycznych włącznie;
(g) zapewnić możliwość dostępu do wszystkich materiałów o kulturze tradycyjnej i ludo
wej w archiwach oraz reprodukowania ich dla potrzeb instytucji regionalnych i społeczności
kulturowych, zapewniając w ten sposób wspólnocie kulturowej, której to dotyczy, dostęp do
zgromadzonych zbiorów.
�264
KRONIKA
D . Ochrona kultury tradycyjnej i ludowej
Ochrona dotyczy opieki nad tradycjami związanymi z kulturą tradycyjną i ludową oraz jej
nosicielami, z uwagi na to, że każdy lud ma prawo do swojej własnej kultury i że jego
przynależność do tej kultury słabnie częstokroć pod wpływem kultury zindustrializowanej
rozpowszechnianej przez środki masowego przekazu. Trzeba także zagwarantować status
prawny i wsparcie finansowe podtrzymujące kulturę tradycyjną i ludową, zarówno w łonie
społeczności, z których one wyszły, jak i poza nimi. W tym celu, Kraje Członkowskie powinny:
(a) opracować i wprowadzić do programów nauczania, zarówno szkolnego jak pozaszkol
nego, odpowiednie nauczanie i studia obejmujące kulturę tradycyjną i ludową, kładąc szczegól
ny nacisk na należny jej szacunek w najszerszym znaczeniu tego słowa, biorąc pod uwagę nie
tylko kulturę wiejską i rolniczą, lecz także tę, która powstaje w środowisku miejskim tworzona
przez różne grupy społeczne, zawodowe, instytucjonalne itp., w ten sposób sprzyjając lepszemu
zrozumieniu różnorodności kultur i widzenia świata, w szczególności chodzi tu o te kultury,
które nie należą do kultur dominujących;
(b) zapewnić wspólnotom kulturowym prawo dostępu do ich własnej kultury tradycyjnej
i ludowej, popierając także ich działalność w dziedzinie dokumentacji, archiwizacji, badań itp.,
jak też pielęgnowania tradycji;
(c) utworzyć interdyscyplinarną Radę Narodową kultury tradycyjnej i ludowej lub analo
giczne ciało koordynujące, w którym interesy różnych grup byłyby zabezpieczone;
(d) podtrzymywać moralnie i ekonomicznie jednostki i instytucje, które badają, upow
szechniają, kultywują lub chronią elementy kultury tradycyjnej i ludowej;
(e) promować badania naukowe odnoszące się do ochrony kultury tradycyjnej i ludowej.
E . Upowszechnianie kultury tradycyjnej i ludowej
Ludzie powinni być uczuleni na wagę kultury tradycyjnej i ludowej jako elementu tożsamości
kulturowej. Aby umożliwić zrozumienie wartości kultury tradycyjnej i ludowej oraz konieczność jej
ochrony, konieczne jest szerokie upowszechnienie elementów składających się na to dziedzictwo
kulturowe. Przy tym upowszechniając należy dbać o to by nie deformować i zachować integralność
tradycji. Sprzyjając poprawnemu upowszechnianiu Kraje Członkowskie powinny:
(a) zachęcać do organizowania, na szczeblu krajowym, regionalnym lub międzynarodo
wym takich wydarzeń z zakresu kultury tradycyjnej i ludowej jak święta, festiwale, filmy,
wystawy, seminaria, kolokwia, warsztaty, staże, kongresy itp. kładąc nacisk na rozpowszech
nianie i publikowanie materiałów, dokumentów i innych rezultatów powyższych poczynań;
(b) zachęcać, prasę, wydawnictwa, telewizję, radio i inne krajowe i regionalne środki
przekazu, aby w swoich programach więcej miejsca poświęcały materiałom z dziedziny kultury
tradycyjnej i ludowej, np. poprzez subwencje, tworzenie stanowisk specjalistów od kultury
tradycyjnej i ludowej w tych jednostkach, zapewniając odpowiednią dokumentację i rozpow
szechnianie materiałów dotyczących kultury tradycyjnej j ludowej zebranych przez media oraz
tworząc służby programowe zajmujące się nimi;
(c) zachęcać władze regionalne, miejskie, stowarzyszenia i inne grupy zajmujące się kulturą
tradycyjną i ludową do tworzenia pełnoetatowych miejsc pracy dla specjalistów zajmujących się tą
kulturą, odpowiedzialnych za pobudzanie i koordynację związanych z nią działań na ich terenie;
(d) wspomagać istniejące i tworzyć nowe instytucje produkujące materiały szkoleniowe
(np. filmy video realizowane podczas ostatnich badań terenowych), zachęcać do wykorzy
stywania tych materiałów w szkołach, muzeach etnograficznych, na krajowych i międzynaro
dowych wystawach i festiwalach kultury tradycyjnej i ludowej;
(e) dostarczać właściwych informacji o kulturze tradycyjnej i ludowej poprzez centra
dokumentacji, biblioteki, muzea i służby archiwalne, jak również za pomocą biuletynów
i czasopism poświęconych kulturze tradycyjnej i ludowej;
(f) ułatwiać spotkania i wymianę osób, grup i instytucji zajmujących się kulturą tradycyjną
i ludową, zarówno na poziomie krajowym, jak międzynarodowym, biorąc pod uwagę dwu
stronne umowy kulturalne;
(g) zachęcać międzynarodową społeczność naukową do przyjęcia kodeksu etycznego
sprzyjającego zbliżeniu kultur tradycyjnych i wzbudzającego do nich szacunek.
�KRONIKA
265
F . Ochrona kultury tradycyjnej i ludowej
Kultura tradycyjna i ludowa, na którą składają się przejawy twórczości intelektualnej
indywidualnej lub zbiorowej, zasługuje na zapewnienie jej ochrony, jak każda inna twórczość
intelektualna. Taka ochrona kultury tradycyjnej i ludowej okazuje się konieczna jako środek
pozwalający rozwijać, uwieczniać i upowszechniać w większym stopniu to dziedzictwo, zarów
no w kraju jak i za granicą, bez uszczerbku dla jego prawnych interesów.
Poza względami ochrony „własności intelektualnej", „ochrony wyrazu folklor", istnieje
wiele rodzajów praw, które są już zalecane, i które mogą w przyszłości być zastosowane
w oentrach dokumentacji i służbach archiwalnych poświęconych kulturze tradycyjnej i ludowej.
W tym celu Kraje Członkowskie powinny:
(a) odnośnie aspektów „własności intelektualnej", zwrócić uwagę kompetentnych władz
na znaczenie prac U N E S C O i OMPI odnośnie własności intelektualnej, uznając jednak, że
dotyczą one tylko jednego aspektu ochrony kultury tradycyjnej i ludowej i że istnieje pilna
potrzeba przyjęcia odrębnych środków w różnych dziedzinach ochrony kultury tradycyjnej
i ludowej;
(b) odnośnie innych praw z tym związanych: (1) ochraniać informatora jako nosiciela
tradycji (ochrona prywatności i poufności), (2) ochraniać interesy kolekcjonerów czuwając nad
tym, aby zbiory były przechowywane w archiwach, w dobrym stanie i w sposób racjonalny,
(3) podejmować niezbędne środki dla zabezpieczenia zebranych materiałów przed ich wykorzy
staniem w sposób zamierzony lub niezamierzony, (4) przyjąć, że służby archiwalne odpowiada
ją za użytkowanie i opiekę nad materiałami zebranymi.
G . Współpraca międzynarodowa
Zdając sobie sprawę z potrzeby intensyfikacji współpracy i wymiany kulturalnej, zwłaszcza
poprzez łączenie zasobów ludzkich i materialnych dla realizacji programów rozwoju kultury
tradycyjnej i ludowej, mając na celu ożywienie tej ostatniej, i dla prac badawczych prze
prowadzanych przez specjalistów z jednego Kraju Członkowskiego, w drugim Kraju Człon
kowskim, Kraje te powinny:
(a) współpracować ze stowarzyszeniami, instytucjami i organizacjami międzynarodowymi
i regionalnymi zajmującymi się kulturą tradycyjną i ludową;
(b) współpracować w dziedzinie poznawania, rozpowszechniania i opieki nad kulturą
tradycyjną i ludową, zwłaszcza przy pomocy takich środków jak: (1) wymiana wszelkiego
rodzaju informacji i publikacji naukowych i technicznych, (2) kształcenie specjalistów, przy
znawanie stypendiów na podróże, wysyłanie pracowników naukowych i technicznych oraz
materiałów, (3) promowanie dwustronnych i wielostronnych badań w dziedzinie dokumentacji
dotyczącej kultury tradycyjnej i współczesnej kultury ludowej, (4) organizowanie spotkań
specjalistów, stażów naukowych i grup roboczych na określone tematy, szczególnie na temat
klasyfikacji i indeksacji danych dotyczących kultury tradycyjnej i ludowej, jak również metod
i nowoczesnych technik badań;
(c) współpracować ściśle, aby zapewnić na płaszczyźnie międzynarodowej, tym którzy
mają do tego prawo (wspólnoty lub osoby fizyczne czy prawne) korzystanie z praw ekonomicz
nych, moralnych i tzw. sąsiedzkich, wynikających z badań, twórczości, kompozycji, przed
stawiania, utrwalania i/lub upowszechniania kultury tradycyjnej i ludowej;
(d) zagwarantować Krajom Członkowskim, na obszarze których są prowadzone prace
badawcze, prawo do otrzymania od Kraju Członkowskiego prowadzącego badania kopii
wszystkich dokumentów, nagrań video, filmów i innych materiałów;
(e) powstrzymać się od wszelkich działań mogących narazić na szwank materiały kultury
tradycyjnej i ludowej, pomniejszyć ich wartość lub utrudnić ich rozpowszechnianie czy użytkowa
nie, niezależnie od tego czy dobra te znajdują się na terytorium własnym, czy innych państw;
(f) podejmować niezbędne środki ochrony kultury tradycyjnej i ludowej przed zagrożeniami ze
strony ludzi lub czynników naturalnych, na które jest ona narażona, w tym przed zagrożeniami
wynikłymi z konfliktów zbrojnych, okupacji lub zamieszek publicznych innego rodzaju.
Tłumaczenie z wersji francuskiej - Bronisława
Kopczyńska-Jaworska
�Mija już 11 lat od ogłoszenia konkursu pod tytułem „Fotografia
chłopów polskich" przez redakcje dwóch pism „Nowej Wsi"
i „Fotografii". W konkursie wzięło udział kilkaset osób z całej
Polski, a jego efektem była wystawa, będąca wydarzeniem kultural
nym roku.
W ten sposób powstał dość pokaźny, bo liczący ponad
5000 sztuk zbiór fotografii polskiej wsi. Przeważają portrety ro
dzinne, liczne są także fotografie upamiętniające np. szczególnie
ważne w życiu chłopa ceremonie rodzinne, jak wesele i komunia,
pogrzeb i inne ważne uroczystości w życiu całej społeczności
lokalnej: dożynki, odpusty, przyjazd biskupa, itp. Pozostałe tematy
zdjęć tego zbioru to praca codzienna, a więc np. żniwa, kopanie
kartofli, międlenie lnu, ale również praca na obczyźnie - w Niem
czech, Francji, służba wojskowa, itp.
Fotografie pochodzą z obszaru całej Polski, chociaż największy
stosunkowo zbiór stanowią zdjęcia z zachodniej części kraju
(Śląska, Pomorza i Wielkopolski), zdecydowanie mniej jest zdjęć
z dawnych polskich Kresów wschodnich.
Najstarsze zdjęcie pochodzi z 1860 roku. Najnowsze natomiast
są fotografie z czasów drugiej wojny światowej. Najwięcej jest zdjęć
z okresu międzywojennego i pierwszych lat wojny.
Cały zbiór znajduje się obecnie w Zakładzie Etnologii IAE PAN
w Warszawie, gdzie został opracowany i uporządkowany, by
umożliwić zainteresowanym sprawniejsze korzystanie z jego za
wartości. Podstawowe dane dotyczące każdej fotografii - format,
data, autor zdjęcia lub zakład fotograficzny (jeśli jest znany),
miejscowość, region, nazwisko i adres nadawcy - umieszczono
w komputerowej bazie danych. Zbiór został również uporząd
kowany tematycznie, co powinno znacznie ułatwić dostęp do niego.
Zbiór ten jest udostępniany na miejscu w Zakładzie Etnologii
IAE PAN w Warszawie.
Nasz adres:
Zakład Etnologii, Instytut Archeologii i Etnologii PAN,
00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105
tel. 20-28-81, w. 136, 137, 145
opr. Dagnosław Demski
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/28dfbe32daa98acf6ea52454f472d6aa.pdf
b04d9f2bdd35e38077c27be66f59de31
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1600
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1997
Subject
The topic of the resource
Paličkova-Pátková, Jarmila (1930-1996)
Iwańska,Alicja (1918-1996)
Jagiełła, Kaziemirz (1939-1996)
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1481
Title
A name given to the resource
Nekrologi: Prof. dr Alicja Iwańska (1918-1996); Dr Kazimierz Jagiełła (1939-1996); Dr Jarmila Paličkova-Pátková (1930-1996) / ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41, s.215-222
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
N
E
K
R
O
L
O
G
I
„Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
Prof. dr Alicja Iwańska
(1918-1996)
26 września 1996 r. zmarła w Londynie p. Alicja Iwańska. W nekrologu zamieszczonym
przez rodzinę i przyjaciół w jednej z warszawskich gazet przy Jej nazwisku podano: żołnierz
AK, socjolog, pisarka, poetka. Jak to zwykle bywa, gdy przychodzi ująć życie człowieka w kilku
wyrazach, ich dobór jest sprawą trudną i bardzo indywidualną. Niechaj wolno będzie piszące
mu te słowa uzupełnić powyższą charakterystykę o jeszcze jeden, własny element. Odeszła
bowiem od nas osoba, która była również antropologiem, mającym na swym koncie naukowym
wieloletnie studia nad indiańską ludnością współczesnego Meksyku, bodaj najintensywniejsze,
jakie były dziełem Polaków zajmujących się tą tematyką po I I wojnie światowej.
1
Alicja Iwańska urodziła się 13 maja 1918 r. w Gardzienicach (pow. krasnystawski) . Dzieciń
stwo i wczesną młodość spędziła w Gardzienicach oraz w Mikorzynie i Rzetni w Poznańskiem.
Gimnazjum, rozpoczęte w Ostrzeszowie i Poznaniu, ukończyła w Warszawie. W 1935 r. debiuto
wała jako poetka; pierwszy tomik wierszy wydała w 1938 r. Od 1936 r. studiowała filozofię na
stołecznym Uniwersytecie oraz na Universitě Libré w Brukseli. Okres okupacji przeżyła głównie
w Warszawie, gdzie zamieszkała wiosną 1940 r. po wysiedleniu jej rodziny z Poznańskiego.
Uczestniczyła w tajnych seminariach filozoficznych i zebraniach literackich. W 1941 r. uzyskała
magisterium z filozofii z rąk profesorów T. Kotarbińskiego i W. Tatarkiewicza. Od 1940 r. działała
w antyniemieckim ruchu oporu jako żołnierz Z W Z i A K . Po upadku powstania warszawskiego
pozostała w służbie aż do formalnego rozwiązania A K , następnie zaś przeszła do konspiracji
antykomunistycznej. Jesienią 1946 г., zagrożona aresztowaniem przez U B , wyjechała do U S A .
W Stanach Zjednoczonych odbyła studia w zakresie socjologii na Uniwersytecie Columbia
w Nowym Jorku i na tej samej uczelni uzyskała w 1957 r. tytuł doktorski. W sumie mieszkała
w U S A przez trzydzieści dziewięć lat, z czego, jak sama obliczyła, przez trzydzieści pięć uczyła
„cudze dzieci" na ośmiu uniwersytetach, „od najlepszych jak University of Chicago do najgor
szych jak kalifornijski uniwersytet stanowy w Sacramento" . Najdłużej związana była z Nowo
jorskim Uniwersytetem Stanowym w Albany. Oprócz pracy dydaktycznej realizowała rozmaite
projekty badawcze, których efektem były publikacje książkowe - Contemporary Poland: Poli
tics, Society, Economy (1955), Good Fortune - Second Chance Community (1958), Exiled
Governments: Spanish and Polish. An Essay in Political Sociology (1981), British American
Loyalists in Canada and U.S. Southern Confederates in Brazil: Exiles from the United States
(1993). W 1968 r. pracowała jako ekspert U N E S C O w Chile. Największą Jej pasją badawczą
był jednak bez wątpienia indiański Meksyk, którym zajmowała się przez kilkanaście lat,
poświęcając mu wiele prac naukowych i włączając go do swej twórczości literackiej na skalę
niespotykaną ani wcześniej, ani później w polskim piśmiennictwie.
2
1
Dane biograficzne podaję według A. Iwańskiej, Potyczki i przymierza. Pamiętnik
1918-1985, Warszawa 1993. Mylna jest więc zapewne data urodzenia - 17 maja - w Małym
słowniku pisarzy polskich na obczyźnie, 1939-1980, red. B. Klimaszewski, E . Nowakowska,
W. Wyskiel, Warszawa 1992, s. 138.
A . Iwańska, Uniwersalność wyższej uczelni (inauguracyjny wykład - PUNO 26.10.1985),
„Przegląd Powszechny" (Londyn), 1985, nr 12, s. 12.
2
�216
NEKROLOGI
W 1985 г., po przejściu na emeryturę, Alicja Iwańska wróciła na stałe do Europy i zamiesz
kała w „przedsionku Polski" - Londynie. Jej związki z Anglią były wcześniejsze. W 1980 r.
została honorowym profesorem Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie (PUNO) z siedzibą
w Londynie, tam też, jeszcze przed opuszczeniem U S A , wydawała swoje pisane po polsku
książki - bardzo osobistą dokumentację intelektualnego i emocjonalnego związku z pierwszym
mężem, Janem Gralewskim, zatytułowaną Wojenne odcinki (Warszawa 1940-1943) (1982) oraz
mocno zakorzenione w meksykańskich doświadczeniach Karnawały (1980) i Ucieczki (1983).
Po osiedleniu w Anglii poświęciła się przede wszystkim pisarstwu. Dużo publikowała. W latach
1987-1995 ukazało się sześć Jej książek, w tym tomik poezji Niektóre (1991), utwory proza
torskie Niezdemobilizowani (1987; 1988) i Baśń amerykańska (1988), szkic autobiograficzny
Właśnie tu! Rzecz o dziewiętnastowiecznym Jean Marie Guyau i dwudziestowiecznej sobie samej
(1992), pamiętnik z lat 1918-1985 pt. Potyczki i przymierza (1993) oraz wspomnienia wojenne
Kobiety z firmy: sylwetki pięciu kobiet z AK pracujących w wywiadzie i kontrwywiadzie (1995).
Niektóre z tych pozycji miały swe pierwsze lub drugie wydanie w Polsce.
Wydarzenia, jakie nastąpiły w 1989 г., umożliwiły Alicji Iwańskiej kilkakrotne odwiedzenie
Ojczyzny. Na stałe powróciła do Warszawy dopiero 18 czerwca 1997 г., gdy urna z prochami
byłego porucznika A K o pseudonimie Wiewiórka, odznaczonego Krzyżem Walecznych, spo
częła w kwaterze pułku „Baszta" na powązkowskim Cmentarzu Wojskowym.
*
Meksykańskie badania Alicji Iwańskiej są w Polsce właściwie nieznane. Wprawdzie w powsta
łych w kraju opracowaniach poświęconych działalności Polaków w Ameryce Łacińskiej można
znaleźć Jej nazwisko wraz z informacją: „etnolog [sic!], wybitny znawca i badacz kultury
indiańskiej [w Meksyku]", a także jedną czy dwie noty bibliograficzne , lecz lakoniczność tych
wiadomości, niezmienna na przestrzeni wielu lat, mówi sama za siebie, dowodząc faktycznej
nieobecności i osoby, i jej dorobku w polu widzenia krajowej korporacji etnologiczno-antropologicznej . Zapewne przyjdzie jeszcze czas na zlikwidowanie tej zasmucającej z wielu powodów luki.
Tymczasem poprzestać trzeba na przybliżeniu kuku najbardziej podstawowych faktów.
Meksyk pojawił się w życiu Alicji Iwańskiej przypadkowo, za sprawą Jej drugiego męża,
Philipa Wagnera, geografa, zaangażowanego w interdyscyplinarne badania prowadzone w tym
kraju przez Uniwersytet Chicagowski. Najpierw przebywała tam jako turystka, nawet bez
znajomości hiszpańskiego; wkrótce potem, w 1961 г., już jako badacz relacji między Indianami
a ladinos, współpracujący z Chiapas Project kierowanym przez Normana A. McQuowna. Był
to Jej pierwszy bezpośredni kontakt z indiańskim Meksykiem i jego problemami, ale także
3
4
3
M . Paradowska, Los polacos en México y América Central y sus trabajos etnográficos,
„Etnologia Polona", t. 9: 1983, s. 193; M . Paradowska, Pobkie obserwacje i badania etno
graficzne w Meksyku i Ameryce Środkowej, „Etnografia Polska", t. 28 (2): 1984, s. 148;
M . Paradowska, Polacy w Meksyku i Ameryce Środkowej, Wrockw-Warszawa-Kraków-Gdańsk- Ł ó d ź 1985, s. 140, 356; M.Paradowska, Wkład Polaków w rozwój cywilizacyjno-kulturowy
Ameryki Łacińskiej, Warszawa 1992, s. 205.
To samo powiedzieć można o historykach-latynoamerykanistach, por. M . Kula, Ameryka
bliska i daleka, [w:] Ameryka Łacińska w relacjach Polaków. Antologia, wybór, wstęp, komentarze
i przypisy M . Kula, Warszawa 1982, gdzie w charakterystyce powojennej aktywności w Ameryce
cińskiej Polaków żyjących poza krajem odnotowano, iż „Kilka osób poczuwających się do
związków z polskością interesowało się żywo losem Indian" i wymieniono wśród nich wyłącznie
dwóch filmowców, A. Halika i T. Bortnowskiego, oraz dwóch uczestników pierwszego kongresu
araukanologicznego w 1962 г., R. Białousa i W. Ostrowskiego (s. 12-13). W ostatnich latach lukę
tę częściowo wypełnił pracujący na emigracji E . S . Urbański szkicem pt. Prof. dr. Alicja Iwańska
w Hispanoameryce, [w:] tenże, Sylwetki polskie w Ameryce Łacińskiej XIX-ego i XX-ego wieku.
Uczeni, literaci, artyści, kler i wojskowi, Stevens Point 1991,1.1, s. 183-184.
4
�217
NEKROLOGI
pierwsza okazja do bliższego przyjrzenia się pracy amerykańskich antropologów - ich etosowi,
wzajemnym stosunkom i podejściu do Indian, będących obiektem badań. Doświadczenia
wyniesione z tego sezonu prac terenowych w Chiapas były gorzkie, po części wręcz traumatycz
ne. Ich literacką transpozycją stała się napisana w 1982 r. powieść Ucieczki.
Meksykański bakcyl - mimo wszystko - został połknięty. Od 1962 r. Alicja Iwańska
rozpoczęła samodzielne badania antropologiczne w środkowym Meksyku, wśród Indian Mazanua,
koncentrując swą uwagę na niewielkiej, liczącej około pół tysiąca ludzi społeczności zamieszkującej
wioskę „El Nopal". Pod kryptonimem tym kryło się jedno z barrios miejscowości Temascalcingo,
ośrodka municypium o tej samej nazwie, położonego w stanie México, na północny zachód
od Toluca, w odległości około 160 km od stołecznego miasta Meksyk. Okres szczególnie
intensywnych badań wybranej społeczności przypadł na lata 1962, 1963, 1965 i 1966.
W ogłoszonym w 1971 r. studium Purgatory and Utopia: A Mazahua Indian Village of
Mexico, badaczka tak oto przedstawiała swe pierwotne plany związane z Meksykiem:
„[...] zaabsorbowanie 'wizją świata' oraz 'ideologią' stanowiło istotę mojego zainteresowania.
Pojechałam do Meksyku z nader ambitnym marzeniem: poznać sposób, w jaki wielokulturowy
kraj, taki jak Meksyk, zdołał osiągnąć narodową unifikację. Interesowały mnie zwłaszcza zróżni
cowanie kulturowe i jedność ideologiczna tego kraju, gdyż myślałam błędnie, że owa jedność
istnieje. Pragnęłam dowiedzieć się, jak meksykańska ideologia narodowa, wspierana przez insty
tucje państwowe, wyrastała z licznych autochtonicznych kultur tego kraju (kształtując je zarazem);
chciałam zobaczyć, jak ją transmitowano do ludzi, dla których została zaprojektowana, jakie im
dawała korzyści, jak ich zmieniała, jak przekształcała ich w meksykańskich obywateli" . Bliższe
zapoznanie się ze społecznością z „El Nopal" spowodowało jednak, że ostatecznie z początko
wego zamierzenia ostała się tylko kategoria 'wizji świata', sprowadzona dodatkowo na poziom
konkretnej grupy ludzi, żyjących tu i teraz, borykających się na co dzień z licznymi problemami,
wśród których kwestia zachowania własnej tożsamości etno-kulturowej, choć nie zawsze
jasno artykułowana, nie należała bynajmniej do mało ważnych. Nie było w tym nic z klasycznych
etnograficznych dociekań nad kulturą tradycyjną. Autorkę interesowała głównie dynamiczna
teraźniejszość. W rezultacie powstało studium o zmieniającej się stale, w określonych warun
kach historycznych, wizji świata Indian Mazahua, w szczególności mieszkańców „El Nopal".
5
Zetknięcie z Meksykiem i zbliżenie do Indian Mazahua stały się dla Alicji Iwańskiej niezwykle
silnym impulsem twórczym. Począwszy od 1962 r. powstaje szereg artykułów naukowych, ogłasza
nych w Meksyku, USA, Niemczech i Włoszech, a także - co znamienne - tekstów literackich,
pisanych po polsku, będących w naszym piśmiennictwie jedynym w swoim rodzaju świadectwem
prawdziwego zapętlenia się uprawianej w terenie antropologii z osobistym życiem antropologa.
Kompletna bibliografia owych prac jest ciągle zadaniem do wykonania; materiały do niej, na
pewno z lukami, zwłaszcza (być może) w zakresie publicystyki, poezji i prozy literackiej, zawarte
zostały w aneksie do niniejszego tekstu. Nie zwalnia to z obowiązku wspomnienia w tym miejscu
o dwóch przynajmniej, bodaj najważniejszych pozycjach. Pierwsza to powstały w 1965 r. Świat
przetłumaczony, wedle określenia samej Autorki - „powieść", w rzeczywistości - sfabularyzowany
dziennik z badań wśród Mazahua, wydany w 1968 r. przez Instytut Literacki w Paryżu i uhonoro
wany w 1974 r. emigracyjną nagrodą literacką Fundacji im. Kościelskich. Druga to wzmiankowa
ne już studium Purgatory and Utopia: A Mazahua Indian Village of Mexico (1971), szybko
przetłumaczone na hiszpański (1972), które odkryło przed antropologami ciągle żywą w swej
odrębności kulturę Indian Mazahua, co podkreślił Sol Tax w słowie wstępnym do książki, bez
kurtuazji i bez przesady, albowiem - w istocie - przed Alicją Iwańską mało kto prowadził po
ważniejsze badania wśród tej żyjącej na zapleczu wielkich miast, silnie spauperyzowanej i sproletaryzowanej grupy etno-językowej. Nie od rzeczy będzie tu dodać, że cały dochód ze sprzedaży
tej ostatniej książki, jak również następnej, poświęconej indiańskiej inteligencji, przekazany
został na rzecz Funduszu Kształcenia Dzieci Mazahua, stworzonego przez Autorkę w Meksyku.
5
Cytuję za hiszpańskojęzycznym wydaniem wspomnianej pracy: A. Iwańska, Purgatorio
у utopia. Una aldea de los indígenas mazahuas, México 1972, s. 14—15.
�218
NEKROLOGI
Na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych nastąpiła przerwa w badaniach tere
nowych. Z pewnością miał na to wpływ wyjazd do Chile i przygotowywanie książki podsumo
wującej wyniki badań z lat poprzednich. Jednak wygłoszony w 1969 r. na X X I I I Kongresie
Międzynarodowego Instytutu Socjologii w Rzymie referat pt. Ideology and the Mexican Indians
zapowiadał powrót do kwestii indiańskiej i to w zarzuconym niegdyś wymiarze - w zestawieniu
z meksykańską ideologią narodową.
Latem 1972 r. Alicja Iwańska po raz ostami zajęła się problemami „swoich Mazahua",
tym razem koncentrując uwagę na sytuacji emigrantów żyjących w mieście Meksyk. Prawdo
podobnie wtedy też zrodził się pomysł poddania badaniom takiego sektora indiańskiej lud
ności, który potrafił wyrażać swe poglądy, potrzeby i interesy w języku zrozumiałym dla całego
świata zewnętrznego. Nie można było powiedzieć tego - Jej zdaniem - o mieszkańcach wsi, bo
to z pewnością ich właśnie miała na myśli, pisząc w 1971 г.: „Indianie, podobnie jak wielu
uchodźców politycznych, są obywatelami państw, w których często czują się ustawicznymi
cudzoziemcami. Gdyby mogli wyrazić swe odczucia w języku zrozumiałym nie tylko dla
antropologów, lecz dla każdego przeciętnego uczestnika kultury zachodniej, prawdopodobnie
złożyliby protest przeciw formalnej afiliacji narodowej, przez nich nie wybranej, domagając się
uznania własnej tożsamości, jak również pełni swoich ludzkich praw" . Te przypuszczenia,
sformułowane na gruncie wcześniejszych doświadczeń i obserwacji, mogły być zweryfikowane
poprzez objęcie badaniami Indian, którzy posiadali wyższe wykształcenie, a mimo osiągniętego
statusu społecznego, nie przyjęli „ideologicznego zaproszenia" do roztopienia się w meksykań
skim narodzie metysów. Wiosną 1973 r. Alicja Iwańska rozpoczęła realizację takiego projektu,
poddając analizie drogę życiową, poglądy i działalność przedstawicieli indiańskiej inteligencji
skupionych w dwóch, pod wieloma względami przeciwstawnych organizacjach - „realistów"
z Meksykańskiego Stowarzyszenia Indiańskich Fachowców i Intelektualistów oraz „utopistów"
z na poły jawnego, na poły utajnionego rewiwalistycznego Ruchu Odrodzenia Anahuaku.
Wyniki paroletnich nowatorskich studiów przedstawione zostały w książce opatrzonej wymownym
tytułem The Truths of Others: An Essay on Nativistic Intellectuals in Mexico (1977).
6
Przy końcu dekady lat siedemdziesiątych indiański Meksyk zniknął z warsztatu badaw
czego Alicji Iwańskiej. Co prawda w 1992 r. ukazał się w warszawskim czasopiśmie „Hemispheres" jeszcze jeden tekst z tego zakresu, lecz był to niepublikowany fragment dawniejszych
opracowań. Zasadnicza część Jej dorobku antropologicznego, nie zawsze dostępnego w krajo
wych bibliotekach, pozostaje - jak dotąd - w zapomnieniu. Powiedzieć tu tylko i wyłącznie
- szkoda, to w tym przypadku zdecydowanie zbyt mało.
*
*
*
Materiały do bibliografii Alicji Iwańskiej: publikacje meksykanistyczne
1962
• Meksyk (I), „Kultura" (Paryż), 1962, nr 5, s. 41-59.
• Meksyk (II), „Kultura" (Paryż), 1962, nr 6, s. 26-41.
1963
• El concepto del indígena en dos distintas regiones de México, „America Indígena", t. 23 (4):
1963 [tekst, do którego nie udało mi się dotrzeć - R T ] .
• New Knowledge: The Impact of School upon Traditional Structure of a Mexican Village,
„Sociologus" (Berlin), 1.13 (2): 1963, s. 137-150.
•
1964
The Mexican Indian: Image and Identity, „Journal of Inter-American Studies" (Miami), t. 6
(4): 1964, s. 529-536.
6
A. Iwańska, América Indígena, „America Indígena", t. 31 (4): 1971, s. 1046.
�219
NEKROLOGI
Las mentiras en la investigación social, „Revista Mexicana de Sociología", rok X X V , t. 26
(2): 1964, s. 484-490.
1965
Świat przetłumaczony, „Kultura" (Paryż), 1965, nr 10, s. 54-64.
The Impact of Agricultural Reform on a Mexican Indian Village, „Sociologus" (Berlin), 1.15
(1): 1965, s. 54-67.
1966
Division of Labour among Men and Women in a Mazahua Indian Village of Central Mexico,
„Sociologus" (Berlin), t. 16 (2): 1966, s. 173-186.
1967
Mazahua Purgatory: Symbol of Permanent Hope, „America Indígena", t. 27 (1): 1967 [tekst,
do którego nie udało mi się dotrzeć - R T ]
Świat przetłumaczony,
1968
Paryż: Instytut Literacki, 1968 (Biblioteka Kultury, t. 158).
1970
Ideology and the Mexican Indian, [w:] Actes du XXII Congres de 1'Institut International de
Sociologie, Rome 15-21 Septembre 1969, vol. I I , lére partie, „Revue Internationale
de Sociologie" (Rzym), seria I I , t. 6 (1-3): 1970, s. 216-232.
Relaciones entre el arte popular y el arte culto, [w:] Estudios sociológicos sobre sociología del
arte, México: Sociedad Mexicana de Geografía y Estadística, 1970, s. 135-144.
1971
Purgatory and Utopia: A Mazahua Indian Village of Mexico. Foreword by Sol Tax, Cam
bridge, Mass.: Schenkman Publishing Co., 1971.
Without Art, „The British Journal of Aesthetics" (Londyn), 1.11 (4): 1971, s. 402-411.
America Indígena, „America Indígena", t. 31 (4): 1971, s. 1045-1048.
1972
Purgatorio y utopía. Una aldea de los indígenas mazahuas. Prefacio de Sol Tax, México:
Secretaría de Educación Pública, 1972 ( S E P / S E T E N T A S nr41).
1973
Emigrantes o commuters? (Indios mazahuas en la Ciudad de México),
t. 33 (2): 1973, s. 457-469.
Indiańscy intelektualiści
„America Indígena",
1974
(I), „Kultura" (Paryż), 1974, nr 5/320, s. 41-53.
1977
Crosses and Souls, [w:] E . Sevilla-Casas (ed.), Western Expansion and Indigenous Peoples,
The Hague: Mouton, 1977, s. 211-220.
The Truths of Others: An Essay on Nativistic Intellectuals in Mexico, Cambridge, Mass.:
Schenkman Publishing Co., 1977.
Indiańscy intelektualiści (II), „Kultura" (Paryż), 1977, nr 10/361, s. 19-33.
1980
Karnawały, Londyn: Oficyna Poetów i Malarzy, 1980.
1983
Ucieczki, Londyn: Polska Fundacja Kulturalna, 1983.
1992
Collaboration and Resistance, „Hemispheres. Studies on Cultures and Societies" (War
szawa), t. 7: 1992, s. 85-89.
Ryszard Tomicki
�„Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
Dr Kazimierz Jagiełłą
(1.12.1939 - 22.04.1996)
W dmu 22.04.1996 roku, po długiej i ciężkiej chorobie, odszedł od nas dr Kazimierz
Jagiełłą, wieloletni pracownik Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk (daw
niej Instytut Historii Kultury Materialnej).
Dr Kazimierz Jagiełłą urodził się 1.12.1939 r. w Starokrzepicach w woj. częstochowskim.
Egzamin dojrzałości złożył w Liceum Ogólnokształcącym w Lądku Zdroju. Następnie podjął
studia na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Wrocławskiego, na którym
w 1965 r. uzyskał stopień magistra etnografii przedstawiając pracę Chłopskie budownictwo
podcieniowe w Polsce i w krajach sąsiednich.
W latach 1965-1970 oraz 1977-1980 dr K . Jagiełłą zatrudniony był w Pracowni Atlasu
Etnograficznego I A E P A N we Wrocławiu, zaś w latach 1970-1976 r. w Muzeum Etnograficz
nym w tym mieście. Był wówczas współautorem opublikowanego w 1975 r. informatora do
wystawy Dawna wieś Dolnośląska. W następnym roku w „Rocznikach Jeleniogórskich"
(t. 14:1976) ukazał się artykuł Najstarsza Dolnośląska pasieka we wsi Dworek kolo Lwówka
Śląskiego.
W 1979 r. na Uniwersytecie Wrocławskim obronił pracę pt. Zróżnicowanie i funkcjonowa
nie stępy w ludowych kulturach Europy środkowo-wschodniej, uzyskując stopień doktora nauk
humanistycznych. Promotorem pracy była prof, dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska.
Z końcem 1980 roku (ze względów rodzinnych) dr Kazimierz Jagiełłą przeniósł się do
Krakowa, gdzie początkowo pracował w Muzeum Etnograficznym na stanowisku kustosza,
a od 1.03.1983 r. do chwili śmierci zatrudniony był w Pracowni Etnologii I A E P A N .
Zainteresowania naukowe dr Kazimierza Jagiełły koncentrowały się wokół zagadnień
dotyczących chłopskiej gospodarki agrarnej, przetwórstwa żywnościowego, architektury ludo
wej i obrzędowości.
Rezultatem szczegółowych dociekań naukowych są wartościowe artykuły oparte na wnik
liwych badaniach i przemyśleniach. Wymienić by tu można artykuły zamieszczone w opraco
waniu zbiorowym Pożywienie ludności wiejskiej (Kraków 1973), a mianowicie Typy maślnic
i ich występowanie w świetle skartowań Polskiego Atlasu Etnograficznego oraz Stępa w Polsce,
a także opracowanie pt. Formy stęp w Polsce i ich występowanie, które ukazało się w czaso
piśmie „Lud" w 1973 r. (t. 52). W tym samym czasopiśmie w 1972 r. zamieszczony został
artykuł na temat pewnych form budownictwa ludowego, a mianowicie Kilka uwag o szerokofrontowym domu ze ślepym pseudopodcieniem szczytowym.
Praca dr Kazimierza Jagiełły w Pracowni Atlasu Etnograficznego we Wrocławiu zaowoco
wała przygotowaniem następujących map: Chalupy z podcieniami w ścianie szczytowej (РАЕ
z. I I I : 1968, mapa 183); Formy zrębów węglowych (РАЕ z . I V : 1971, mapa 191), Budownictwo
sumikowo-łątkowe
(РАЕ z. I V : 1971, mapa 192); Nasilenie występowania chalup zrębowych
(РАЕ z. I V : 1971, mapa 193); Rozplanowanie wnętrza chalup wąskofrontowych
(РАЕ
z. I V : 1971, mapa 219); Chałupy podcieniowe (РАЕ z. I V : 1971, mapy 220-223).
W 1994 r. ukazała się publikacja książkowa pt. Pozyskiwanie i wstępna obróbka ziarna zbóż
na wsi polskiej, w serii Etimológica, t. 2 (Acta Universitatis Wratislaviensis, No 1553), której
dr Kazimierz Jagiełłą był współautorem, przygotowując opracowanie dotyczące narzędzi do
przeróbki ziarna zbóż.
�NEKROLOGI
221
Należy dodać, że zostały też przygotowane do druku dwa artykuły dotyczące obrzędo
wości weselnej, a także zagadnień związanych z ich symboliką, oraz opracowanie na temat
jarzm w Europie środkowo-wschodniej w aspekcie etnogenezy Słowian.
Z chwilą zatrudnienia w Pracowni Etnologii I A E P A N w Krakowie dr Kazimierz Jagiełłą
został włączony do prac naukowo-badawczych nad kulturą ludową Karpat Polskich i był
autorem artykułów w kolejnych tomach stanowiących monografie regionalne wymienionego
obszaru. W pracy Górale Beskidu Żywieckiego (Kraków 1992), zamieszczone zostały dwa
artykuły Jego autorstwa: Budownictwo ludowe oraz Ogólna charakterystyka regionu, przygoto
wana do druku architektura ludowa Podhala ukaże się natomiast w tomie poświęconym
kulturze ludowej tego regionu.
Dr Kazimierz Jagiełłą - jako członek Polskiej Komisji Karpackiej - został włączony do
prac związanych z przygotowaniem syntezy budownictwa gospodarczego i opracował obszerny
artykuł na ten temat z terenu polskich Karpat. Praca ta wykonywana była w ramach Między
narodowej Komisji do badania Kultury ludowej Karpat i Bałkanów.
Dr Kazimierz Jagiełłą kontynuował współpracę z Pracownią Atlasu Etnograficznego I A E
P A N we Wrocławiu. Jej wynikiem były opublikowane komentarze do map Polskiego Atlasu
Etnograficznego zawarte w I I i I I I tomie tego wydawnictwa. Dotyczyły one domu z pod
cieniem szczytowym, budownictwa sumikowo-łątkowego, formy węgłów chałup zrębowych,
rozplanowania chałup wąskofrontowych (t. I I : 1995) oraz stęp i maślnic (t. I I I : 1996). Do
tomu I V przygotował obszerny komentarz pt. Jarzma ijarzmice.
Wypada jeszcze dodać, że był On członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego.
Zainteresowania dr Kazimierza Jagiełły związane były również z muzyką i instrumentami
muzycznymi. Sam grał na skrzypcach, przygotowywał artykuł na temat gęśli. Interesował się
ponadto filozofią i dialektologią. Był wielkim miłośnikiem gór. W pracy naukowej cechowała
go sumienność oraz umiejętność stawiania i rozwiązywania podejmowanych zagadnień badaw
czych. Był człowiekiem o dużym poczuciu odpowiedzialności, a także serdecznym i życzliwym
kolegą i jako taki pozostanie w naszej pamięci.
Danuta Tylkowa
Krystyna Hermanowicz-Nowak
�„Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
Dr Jarmila Paličkova-Pátková
(5.IX.1930 - 19.V.1996)
Polscy etnografowie żegnają z ogromnym żalem przyjaciółkę wielu z nas dr Jarmilę
Paličkova-Pátkova. Związana z naszym krajem od lat pięćdziesiątych, mówiąca po polsku,
znająca naszą literaturę dr Jarmila Paličkova-Pátková współpracowała z wieloma polskimi
etnografami. Szerokie zainteresowania naukowe przyczyniły się do Jej bliskich związków
zarówno z badaczami kultury ludowej Karpat, etnografami zajmującymi się współczesnymi
przeobrażeniami wsi polskiej, jak i specjalistami z zakresu rzemiosła i sztuki ludowej. Moja
współpraca z Nią przez trzydzieści kilka lat dotyczyła zarówno historii ubiorów jak i skórnictwa.
Jarmila Paličkova-Pátková urodziła się w 1930 roku w Bzencu na Morawach. Dzieciństwo
spędziła w Bratysławie. Jej dypolomowa praca w zakresie etnografii, L'udovy odev v okoli
Trnavy została wydana w 1957 r. W 1961 r. dr Paličkova-Pátková uzyskała tytuł kandydata
nauk. W dalszych swych badaniach naukowych łączyła ona zainteresowania ludowymi tech
nikami, zwłaszcza w zakresie włókiennictwa i skórnictwa, z badaniem funkcji tych przed
miotów w życiu wsi i z ich walorami estetycznymi. Świadczy o tym jej doskonała książka
o kuśnierstwie ludowym w Słowacji, wydana w 1981 r. (L'udové kožušníctvo na Slovensku).
Przedstawiono w niej historię tego rzemiosła od okresu późnego średniowiecza, zmiany w or
ganizacji pracy i powolne zanikanie jego ludowych form. Szczegółowo opisano technikę
produkcji, krój i zdobnictwo wyrobów, ich funkcję w życiu wsi, wraz ze słowniczkiem zawodo
wych terminów. Podobnie opracowana została słowacka wytwórczość ludowa (L'udová výroba
na Slovensku) wydaną w 1992r. Szerokie zainteresowania różnymi ludowymi wyrobami
sprawiły, że współpraca dr Paličkovej-Pátkovej z wydanym w 1990 r. Etnograficznym atlasem
Słowacji i z Encyklopedią ludowej kultury Słowacji (1995) była niezbędnym i podstawo
wym wkładem. W wielu dziesiątkach artykułów i większych rozpraw dr Paličkova-Pátková
przedstawiała wyniki swych badań nad rzemiosłem i sztuką ludową. Brała udział w zbioro
wych studiach nad Horehroniem. W licznych recenzjach udostępniała najnowsze prace etno
graficzne z całej Europy.
Wszechstronność zainteresowań badawczych dr Jařmili Paličkovej-Pátkovej i jej ogromne
doświadczenie uzyskane w wieloletnich badaniach terenowych sprawiają, że jej brak będzie
stale odczuwalny w słowackiej etnografii. Jej zapał i energia organizacyjna pozwalały na
dotarcie do twórców ludowych i zachęcały do uprawiania dawnych technik zdobniczych.
Umiała ona łączyć teorię z praktyką. Ostatnio wspópracowała z biuletynem „Folk Art and
Craft News" poświęconym tradycyjnej wytwórczości rzemieślniczej w całej Europie. Jej zainte
resowania sięgały daleko poza własny kraj, którego polityczne i gospodarcze losy mocno
odczuwała. Pracowała do ostatniej chwili swego tak czynnego życia. Także w Polsce jej
przyjaciele i czytelnicy znakomitych prac opłakują jej stratę!
Irena Turnau
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dfb4434b54c19f894060a516f88edc74.pdf
e02c762925d285714bc0071f148243bb
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1599
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1997
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1480
Title
A name given to the resource
Dziecięce światy Manhattanu / ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41, s.205-214
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Kuźma, Inga
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
INGA KUŹMA
studentka I I roku Katedry Etnologii U Ł
DZIECIĘCE ŚWIATY M A N H A T T A N U
1
Przed około 20 laty rozpoczęła się historia pewnego osiedla w Łodzi.
Osiedla, które zostało nazwane Manhattanem i które przez swoją nazwę,
architekturę oraz na skutek opublikowanego Przewodnika po Manhattanie,
było (i jest chyba nadal), miejscem w moim mieście niezwykłym.
Od początku jego budowy towarzyszyły mu plotki i legendy. Nikt z mo
ich rozmówców nie wiedział dokładnie, dlaczego zdecydowano się postawić
wysokie na 23 piętra wieżowce w samym centrum Łodzi, tuż przy jej głównej
ulicy - Piotrkowskiej. A jest to naprawdę dość zaskakujący widok, kiedy
docierając do tej części centrum miasta, już z daleka widzimy górujące nad
nim „drapacze chmur". Proszę sobie wyobrazić to zestawienie: betonowe,
socjalistyczne molochy, otoczone najwyżej 5-piętrowymi eklektycznymi ka
mienicami! Cóż to blokowisko robi w uważanym za zabytkowe i reprezen
tacyjne centrum Łodzi?
Do tzw. osób oficjalnych i odpowiedzialnych za zatwierdzenie projek
tów nie dotarłam. Rozmawiałam z lokatorami najdłużej mieszkającymi na
Manhattanie, którzy na moją prośbę przywoływali swoje wspomnienia.
Tam, gdzie teraz mieszka taka liczba osób, że jedna z moich rozmówczyń
przyrównała ją do polowy mieszkańców Zgierza, stały podobne do tych
zachowanych wzdłuż ulicy Piotrkowskiej przedwojenne kamienice, a także
małe drewniane domki, gdzie mieściły się zakłady usługowe, były tam budynki
fabryczne i nawet zakład kowalski. Niemal wszystkie, oprócz budynków
w wyjątkowo dobrym stanie, zostały wyburzone, żeby zrobić miejsce pod
najwyższe budynki mieszkalne w Polsce, a na pewno najwyższe w Łodzi.
Podobno nadal w kraju nie ma tak wysokich domów mieszkalnych. Miały
powstać w rekordowym tempie - od 4 do 5 lat - i mieć nowoczesną konstrukcję
stalowo-aluminiową oraz zaplecze wyposażone w korty, basen, brodzik dla
dzieci... Jak głosiła plotka, miały wzbudzać zazdrość i podziw wśród władz
innych miast, ponieważ podobno z zazdrości właśnie o warszawską Ścianę
1
Pragnę szczególnie podziękować p. dr E . G . Karpińskiej i p. prof. A.P. Wejlandowi, którzy
bardzo przychylnie ustosunkowali się do mojego pomysłu, a dzięki rozmowom z nimi praca nad
tekstem - pierwszym moim tak poważnym przedsięwzięciem - przekształciła się w przygodę.
�206
INGA KUŻMA
Wschodnią i prężny rozwój Katowic, narodził się w głowach decydentów
łódzkich pomysł Manhattanu.
Budowa, owszem, szła, jak mówił mój rozmówca, rekordowym tempem
- dzień i noc, przez cały tydzień. Taki był zresztą - według niego - wymóg
konstruktorski. I po tamtym tygodniu, pewne młode małżeństwo czekające
z niecierpliwością na nowe mieszkanie, mogło podziwiać ze swojego „zastęp
czego" 8 piętra bloku oddalonego o około 4 km od terenu budowy, trzony
dwóch pierwszych klatek. Ale jak się okazało później, musieli się oni nau
czyć umiejętnie dozować sobie i podziw, i niecierpliwość, ponieważ budo
wa została wstrzymana na 3 lata. W paradę weszła „Huta Katowice"
-wówczas inwestycja priorytetowa dla całej Polski, która „pożarła", oprócz
innych, także i stal przeznaczoną na nasze nowoczesne konstrukcje, wzo
rowane nieco na konstrukcjach nowojorskich drapaczy. Niezbędne było
przeprojektowanie, dokonanie poprawek itp., i budowę po upływie jakiegoś
czasu można było kontynuować.
9 lutego 1977 r. 150 małżeństw, w tym wspomniana przeze mnie para, nie
tak już młoda wtedy, mogło rozpocząć zasiedlanie nowych mieszkań. Budo
wa trwała jednak nadal przez kilka następnych lat. Do kolejno powstających
bloków wprowadzali się lokatorzy, a dzieci biegały do szkoły między ogro
dzonymi terenami budowy.
Manhattan był przez początkowy okres swego istnienia niezwykłą atrakcją.
Jak wspominają moi rozmówcy, przychodziły wycieczki szkolne, żeby obejrzeć
z bliska te wysokościowce, pojechać windą na ostatnie piętro, skąd widać całą
Łódź jak na dłoni, pobawić się tymi windami - cudem ówczesnej szwedzkiej
techniki - i pobiegać po nie kończących się labiryntach korytarzy.
I tak w końcu osiedle to wrosło w pejzaż Łodzi, nawet mimo nadanej mu
nazwy, jak na czasy, w których powstało nieco ekscentrycznej. Teraz Man
hattan kojarzy się przede wszystkim z hulającym tam wiatrem i smutnymi,
wysokimi blokami, wcale nie zdobiącymi centrum miasta. Groteskowymi
w porównaniu z nazwą - bo za niskie, brzydkie i smutne jak na „Manhattan".
Według łodzian z innych dzielnic, ludzie mieszkający na Manhattanie są
tacy sami jak mieszkańcy wszystkich innych powojennych osiedli - nie znają
się, boją się siebie, przemykają tylko do swoich mieszkań. A ich wyróż
nikiem jest jedynie bogactwo - stać ich na tak drogie mieszkania (Man
hattan uchodzi za drogie osiedle), natomiast ci, którzy mieszkają na najwyż
szych piętrach „może mają inne spojrzenie na świat". Przewodnik po Man
hattanie dowodzi, że nie są to tak zupełnie zwykli ludzie, a na pewno nie są
nimi ci, którzy Przewodnik... tworzyli.
Pracy nad tą publikacją, która stała się przedmiotem mojego zaintereso
wania i inspiracją do napisania tego tekstu, patronowała Galeria Manha
ttan, na czele której stoi Krystyna Potocka-Suwalska. Galeria ta, dla kolej
nej mojej rozmówczyni „w tym miejscu [tj. na Manhattanie - przyp. I.K.]
jest jedynym źródłem ciepła". Autorem projektu koncepcji jest Janusz
Byszewski z Laboratorium Edukacji Twórczej - Centrum Sztuki Współ-
�207
DZIECIĘCE ŚWIATY MANHATTANU
czesnej Warszawa, a organizacyjnie pomagała mu Katarzyna Jachimowicz
z Galerii Manhattan. Przewodnik... został wydany jesienią 1996 r. i był
efektem trwających prawie cały rok warsztatów. Jest to publikacja bardzo
starannie i pięknie opracowana plastycznie. Nad tą częścią czuwał profe
sjonalista, Zbigniew Koszałkowski, nota bene manhattańczyk. W pracę za
angażowanych było dwudziestu dwóch uczniów Szkoły Podstawowej nr 14
na Manhattanie, w wieku od 11 do 14 lat. To oni są bohaterami i autorami
wykreowanej niejako przez siebie przestrzeni swojego osiedla. W Przewod
niku... znajdują się głównie zdjęcia przez nich wykonane.
Sfotografowane miejsca pogrupowano w cykle: „Autoportrety", „Mój
pokój", „Widok z okna", „Próba rozmowy (najstarszy i najnowszy przed
miot)", „Dom, w którym można pomarzyć... Mój dom", „To samo miejsce",
„Zabawa", „Strzeż się złych miejsc", „Kolory Manhattanu" , „Chodź, coś ci
pokażę", „Rozmowy". Wszystkie teksty, króciutkie i dowcipne dialogi w roz
dziale „Próba rozmowy...", oraz wywiady przeprowadzone z niektóry
mi mieszkańcami Manhattanu (między innymi z dyrygentem Zdzisławem
Szostakiem i artystą Józefem Robakowskim) jak również tytuły zdjęć zostały
zredagowane i opracowane także przez dzieci. A to, że nad ową prezentacją
czuwali dorośli może nasuwać pytanie, na ile stali się oni w którymś momen
cie „gośćmi" prezentowanej w Przewodniku... przestrzeni, a na ile narzucili
dzieciom swoją wizję z podziałem na miejsca ważne i nieważne, bezpieczne
i niebezpieczne oraz swój sposób poruszania się i rozumienia tego obszaru.
Świat wyobraźni dziecka był, a nawet jeszcze jest, traktowany z pewnym
lekceważeniem, z pominięciem jego doniosłości, zwłaszcza kiedy wiąże się to
z obserwacją realizacji codziennej wizji i projektów dziecięcych (Glotón,
Clero 1985). Mało doceniane są przez dorosłych zachowania dzieci, bo
zazwyczaj starsi słyszą tylko hałasy i widzą nieporządek, dewastację, niepo
trzebne zamieszanie. Dziwimy się, jak mogą się w takich miejscach bawić
i w taki sposób. Męczy nas ich ekspansywność - ruchliwość, dociekliwość,
samowola - i jak wielu z nas myśli - dokuczliwość.
Rzadko kiedy umiemy zobaczyć we wszystkich takich zachowaniach coś
więcej niż tylko zabawę czy bezsensowne działania, które tłumaczymy sobie
wzdychając: „ach, to tylko dzieci" czy oburzając się: , jak tym dzieciom można
było na to pozwolić!", ,jak brzydko się bawicie!", „lepiej byś się uczył".
I ponieważ tak rzadko nam, dorosłym, zdarza się umiejętność innego patrzenia
na dzieci, pozwoliłam sobie wejrzeć w głąb dziecinnych wyobrażeń. Taką
wyjątkową okazję stwarza Przewodnik... - ustami dzieci zaprasza do podążenia
za nimi w odkrywaniu ICH miejsc, dla nich znaczących i wyjątkowych. Oto
kilka z kilkunastu wypowiedzi dzieci umieszczonych zaraz na pierwszej stronie
Przewodnika...: „«Przewodnik» ten stworzyliśmy, aby uświadomić wszystkim
2
2
Tylko dziecku dorosły przyzna na tyle wielką wyobraźnię, aby pogodzić sie z tym, że
wielkie betonowe osiedle może być barwne! - ciągle pokutujący mit o naiwności dziecka
(Gołaszewska 1984, s. 185-202).
�208
INGA KUŹMA
ludziom, przeciwnikom ogromnego kompleksu mieszkalnego, jakim jest Man
hattan, że obok niezliczonej ilości wad, posiada on również wiele zalet" (Anna
Kucińska, kl. VI); „Mimo, że te wielkie bloki to «betonowa pustynia» to i tak
M Y wszyscy, którzy tu mieszkamy bardzo je lubimy. Całe nasze życie jest
związane z Manhattanem i to właśnie my, dzieciaki, wiemy o tym miejscu
dosłownie wszystko" (Beata Milanowicz, kl. VIII); „Nic nie ukrywaliśmy,
Manhattan jest jaki jest. Przedstawiamy go takim, jakim go widzimy, czyli
oczami dzieci. Niektórzy dorośli mają mniej rozwiniętą wyobraźnię - nasz
przewodnik powinien ją wzbogacić" (Paulina Zwierzchowska, kl. IV); „Ludzie
zwiedzają wiele miejsc na świecie, a przewodniki to ułatwiają. W takim razie
niech Państwo wybiorą nasz, któremu można zaufać" (Piotr Uzelac, kl. VI).
Możemy zatem czuć się zaproszeni do dokonania próby rozszyfrowania
świata dzieci, jego reguł oraz miejsca wobec świata dorosłych i ich wspólnej
egzystencji na obszarze osiedla. Być może uniwersum, jakie wyłoni się z mo
jego opisu, okaże się nie tylko wszechświatem dzieci na Manhattanie.
Świat dzieci i dorastającej młodzieży, mimo że różni się od świata doro
słych, mimo swojej poboczności i nieoficjalności wobec zachowań oficjal
nych i ważnych spraw ludzi starszych, jest jak najbardziej przystający do
głównego nurtu życia - świata dorosłych. Jest jego zminimalizowanym od
biciem, wyposażonym w dodatkowe treści podkreślające jego specyfikę.
Światy te nie są od siebie zupełnie odizolowane, ponieważ dzieci czerpią
bardzo często pomysły zabaw i impulsy do działań z obserwacji i uczestnic
twa w świecie dorosłych. Odbywa się to, po pierwsze, na drodze polemiki,
tzn. testowania zachowań przeciwnych do oficjalnych po to, ażeby nauczyć
się pozostałych wariantów, które z różnych względów nie są dopuszczane
przez reguły dorosłych. A po drugie, dzieci naśladują i wcielają się trochę
„na wyrost" w rozmaite role i sytuacje, posługując się przy tym różnymi
akcesoriami, które są bardziej znakami niż symbolami, wzbogacającymi
scenę działań (Jankowski 1984, s. 231-244). Pośrednio służy to wyżyciu się,
daniu wyrazu impulsywności, rozwijaniu wyobraźni i kreatywności. Są to te
rodzaje energii, które w trakcie wyzwalania się - jak to podkreślają psycho
lodzy i antropolodzy - są niezbędne dziecku przy odtwarzaniu i interpretacji
struktury oficjalnej, konstytuowaniu się jako grupy specyficznej kulturze
dziecięcej, uczeniu się zasad i norm (Sulima 1995, s. 52-64).
Dziecko działa na różnych płaszczyznach, rozumianych przede wszyst
kim jako płaszczyzny kulturowe. Dopiero one faktycznie różnicują, strukturyzują i nadają charakter przestrzeni, w tym przypadku osiedlu, poprzez
cele i swoją specyfikę, jaką narzucają działającym dzieciom i dorosłym.
Pierwszą z nich jest płaszczyzna tzw. podkultury dziecięcej i jej folkloru,
pełniącego funkcje regulacyjne, socjalizacyjne i kreatywne (Cieślikowski 1975).
Działania tego typu realizują się w miejscach zabaw, gdzie aktywność dzieci jest
bardzo intensywna. Są to miejsca wyłączone ze struktury miejsc i struktury
działań aprobowanych i ustalanych przez dorosłych. Proponuję nazwać je
Hminalnymi i intymnymi. Dlaczego tym miejscom przypisałam cechę liminal-
�DZIECIĘCE ŚWIATY MANHATTANU
209
ności? Nie tyle przez ich graniczność, co raczej peryferyjność i oboczność
wobec kultury oficjalnej dorosłych. Rządzą tam reguły ustalane przez dzieci,
specyficzny kodeks zachowań akceptowanych i odrzucanych, który - co
najważniejsze - wyklucza proszenie o pomoc dorosłych i włączanie ich do
wspólnych działań. Teren zabawy i zabawa to nie są obszary, gdzie dorosły jest
widziany chętnie. Owszem, może zostać dopuszczony na krótko do zabawy
w szczególnej sytuacji, np. jest brakującym do kompletu członkiem drużyny,
albo jest wyjątkowo uważany za kogoś „równego" i obdarzany sympatią jako
NASZ/A pan/i. Zazwyczaj jednak dorosły jest w tych miejscach i intruzem
i cenzorem, a więc Mamą lub Tatą, który wdarł się na plac, potrafił znaleźć
do niego przejście i nawołuje do powrotu. Wdarł się do DOMU - bo jeszcze
taki sens dałoby się odczytać, gdyby zagłębić się w znaczenie łacińskiego
słowa limen: „wschód, początek, granica; DOM, MIESZKANIE [podkr. moje
- I.K.]" obok innego słowa limes: „MIEDZA, GRANICA [podkr. moje
- I.K.]; droga, ścieżka" (Słownik... 1986, s. 293). Wydaje się, że w przypadku
miejsc zabaw dzieci, jako miejsc liminalnych, te dwa słowa i ich sensy mieszczą
się w zakresie funkcji owych obszarów. Byłyby to place zabaw, podwórka,
zakamarki na osiedlu czy nawet w szkole, własny pokój lub choćby tylko jeden
kąt w mieszkaniu, będący enklawą i schronieniem dziecka. Wszystkie te miejsca
żyjące pozornie na „uboczu", mało znaczące dla działań dorosłych w przestrze
ni, dla bawiącego się dziecka są centrum świata.
Tam, gdzie my widzimy jedynie krzaki i kilka puszek, śmieci i brud
w wąskich zakamarkach, dziecko buduje sobie sugestywną scenografię i re
kwizyty ściśle odpowiadające rzeczywistym przedmiotom, a wszystko to
służy do odgrywania i inscenizowania rozmaitych fabuł - wydarzeń z życia
domowego, szkolnego, z książek, filmów itp.
Te miejsca są często „utajnione" na różne sposoby. Na przykład często
usytuowane są daleko od domu, poza zasięgiem głosu i wzroku rodziców,
w zakamarkach na tyle niedostępnych dorosłym, że żaden z nich nie będzie
miał ochoty koniecznie tam dotrzeć osobiście, choć na pewno będzie chciał
wiedzieć wszystko, co tam się dzieje. Wystarczy też, że dziecko nie będzie
ujawniać gdzie dokładnie jest TO miejsce i będzie tam mówić jakimś szyfrem,
tajemnym językiem, a droga do niego będzie prowadzić skrótami przez np.
dziurę w siatce. Kiedy dziecko bawi się w domu, to wtedy tę realną trasę
zastąpi „droga" imaginacyjna, a proces „przejścia" zaakcentowany będzie np.
przebraniem się lub ściągnięciem po kryjomu koca z tapczanu potrzebnego do
budowy domu z krzeseł. Przemierzenie takiej właśnie drogi jest przekroczeniem
GRANICY między jednym światem a drugim. To jest przestrzeń stricte lirninalna. Przejście przez nią czyni z dziecka kogoś, kto nie gra już roli „dziecka":
córki, syna, ucznia, nawet kolegi czy wroga kogoś w klasie, ale DZIECKO
właśnie - osobę, która ma szczególną zdolność do istnienia i przechodzenia,
bez nadmiernej raxgonalizacji tego procesu, ze świata rzeczywistego do zupełnie
innego wymiaru, z którego realiami (bo jednak dla dziecka te dwa światy są
realne!) utożsamia się i niezwykle mocno je przeżywa.
�210
INGA KUŹMA
Jeśli wspomniałam, że od czasu do czasu obecność dorosłego, jako
uczestnika w świecie zabawy, bywa akceptowana, to jednak są takie sprawy
dziecięce, do których dorosły nie zostanie dopuszczony nigdy. Tych spraw
dotyczyć mogą dziecięce „namawiania się", sekrety, „skarby", skrytki
i szczególne powody, dla których kogoś się nie lubi i „przezywa".
Jak uzasadniam użycie drugiego terminu charakteryzującego te miejsca
najbardziej dziecięce z dziecięcych, to znaczy „intymność" ? Intymność jest
tu przeze mnie rozumiana jako sfera, gdzie dziecko zaspokaja swoją po
trzebę akceptacji, współdziałania z grupą rówieśników oraz oderwania się od
codzienności z wymaganiami rodziców, przymusem szkoły i innych obligu
jących zajęć (Yi-Fu Tuan 1987, s. 173-188). Takie nastawienie powoduje,
że miejsca, które sprzyjają wymienionym wyżej postawom i działaniom są
identyfikowane przez dziecko jako JEGO, NASZE i często jest to podkreś
lane przez „zagospodarowywanie" np. piktogramami, graffiti, napisami,
„skarbami", powierzaniem tam sobie tajemnic.
Poczucia swojskości i bezpieczeństwa (chociażby zabawy były w rzeczy
wistości mało bezpieczne, jak np. bójki o boisko lub między bandami),
czerpanego z identyfikacji z grupą i z jej podkulturą, nie zastąpią, bo są
czymś gatunkowo innym, ufność i bezpieczeństwo odczuwane przez dziecko
przy bliskim sobie dorosłym.
Miejsca intymne i liminalne zostały sfotografowane i pokazane w Prze
wodniku... w cyklach pod tytułami: „Mój pokój" (zdjęciu każdego pokoju
zostały nadane nazwy, np. „Gładziutki", „Pozory mylą", „Kogel - Mogel",
„Ale tu słodziutko!"), „Dom, w którym można pomarzyć", „To samo
miejsce", „Zabawa", „To jest moja znajoma - właśnie ta - ulica", „Kolory
Manhattanu", „Ściana płaczu". Ta ostatnia to ściana bloku pokryta malar
stwem i olbrzymimi rysunkami wykonanymi przez dzieci.
Jak widać, analiza Przewodnika... pozwala wyróżnić w płaszczyźnie pod
kultury dziecięcej, po pierwsze, miejsca liminalne i intymne z charakteryzu
jącym je folklorem dziecięcym, po drugie - granice, których przekroczenie
przenosi ze świata codzienności do świata zabawy, po trzecie - strefę takich
zabaw dziecięcych, które są niedostępne dorosłym Interpretacja fotografii
i dziecięcych komentarzy nakazuje jednocześnie nieco szersze ujęcie.
Oprócz miejsc najbliższych dziecku, oswojonych przez nie, istnieją miejsca
groźne i obce (w Przewodniku... cykl zdjęć zatytułowany „Strzeż się złych
miejsc") . Tam dzieci nie bawią się, boją się ich, są przed nimi ostrzegane przez
dorosłych. Wydawałoby się, że są to miejsca bierne, nieaktywne w działaniach
3
3
Są to zdjęcia przedstawiające ciemne przejścia między blokami, wąskie korytarze w blo
kach, gdzieś w piwnicach, ciemne windy, nie uczęszczane i położone całkiem na uboczu skwery,
śmietniki, nawet ciemna dziura studzienki. Nie widać tam nigdzie śladów życia, nawet wan
dalizm zupełnie jakby był przypadkowy. Wszystkie te miejsca są opuszczone, odrapane, bez
osobowe. Być może jest to najlepszy przykład na potwierdzenie tezy psychologa francuskiego
T. Riboťa, że „strach jest pierwszym przejawem życia emocjonalnego, a w ogóle strach przed
ciemnością, ciszą i samotnością, ma podłoże archetypiczne" (patrz: Cieślikowski 1969, s. 111).
�DZIECIĘCE ŚWIATY MANHATTANU
211
dzieci, ale są to pozory. Wchodzą one w skład struktury przestrzeni dziecięcej.
Chociażby dlatego, że stoją w opozycji do miejsc przyjaznych i bezpiecznych.
Dzieci omijają je, nie organizują tam żadnych zabaw korzystając z obszarów
oswojonych, „ciepłych". Świadczą też o przestrzeganym porządku na całym
terenie osiedla. Zwłaszcza młodzi użytkownicy respektują nakaz omijania
pewnych terenów. Dziecięca eksploracja terenu nie jest tak spontaniczna
i bezładna jakby się wydawało. Dzieci rozumieją kategorię miejsc dozwolonych
i zakazanych i operują nią ze względu na swoje cele i potrzeby, a także ze
względu na oczekiwania dorosłych, co do swojego postępowania.
Drugą płaszczyzną kulturową z przypisanymi jej miejscami, są obszary
tzw. „oficjalnego życia" dzieci u boku dorosłych.
W tych miejscach podkultura dziecięca nie wysuwa się na plan pierwszy.
Tu rządzą reguły dorosłych. W Przewodniku... ukazują je zdjęcia pod tytułem:
„W Galerii Manhattan odbywały się nasze zajęcia", „Moja szkoła", „To jest
nasza szkoła" oraz już wcześniej przeze mnie wymienione: „Dom, w którym
można pomarzyć" czy „To jest moja znajoma - właśnie ta - ulica". Na
owych oficjalnych obszarach dziecko wchodzi w rolę „dziecka". Jest trakto
wane jako ktoś niepełnoletni, posłuszny, mało wiedzący. Poddawane jest
wychowywaniu, strofowaniu, pouczaniu. Pozwala mu się tam, i owszem, na
samodzielność, ale w określonych granicach i pod stałą kontrolą. Współdzia
łanie z dorosłymi, poddanie się ich zabiegom pedagogicznym, wyposaża
dziecko w wiedzę, która przybliża je o krok do kolejnego „wtajemniczenia"
- nieuchronnie je czekającego przejścia do świata dorosłych.
Posmak „dorosłości" mają dzieci na obszarach, które nazwałam ob
szarami ich „oficjalnego życia" u boku dorosłych. Przestrzenie te bywają
łącznikiem między światem dzieci a światem dorosłych - światem bez dzieci.
Obszar zabaw jest światem bez dorosłych, co najwyżej sporadycznie przez
dzieci tam dopuszczanych. Dzieci podobnie, bardzo rzadko i na krótko są
dopuszczane do „wejścia" i przebywania w świecie dorosłych osób. Są to
takie miejsca i działania, gdzie dziecko byłoby zawadą, konkurencją dla
równie absorbujących i pochłaniających czynności, jak opiekowanie się nim
i pilnowanie go. Obszar ten jest w pewnym sensie utajony przed dziećmi .
Do nich i do działań, które tam się odbywają, dziecko w toku dorastania
i dojrzewania aspiruje (z czasem coraz bardziej świadomie). Cały zaś proces
wychowania ma je przygotować do wejścia na nowe obszary, identyfikowa
nia się z nowymi rolami i nowymi sytuacjami. Na przykładzie grup dzieci
i młodzieży śledzić można mechanizmy procesu „awansowania" kulturo
wego i poszerzania kulturowych kompetencji.
Te miejsca już w Przewodniku... nie występują, ale na ich ślad można by
trafić analizując dokładnie zabawy dzieci - wzory, z których korzystają odgry
wając niektóre fabuły i role. Tymi miejscami są np. miejsca pracy dorosłych,
4
* Świat „utajony", w sensie: ukryty, niewidoczny,niedostrzegalny, na pewno nie - „utaj
niony", tj. zachowany w tajemnicy,specjalnie skrywany przez dorosłych.
�212
INGA KUŹMA
zamknięta przed dzieckiem sypialnia rodziców, łazienka, drzwi do pokoju,
gdzie toczy się jakaś ważna rozmowa nie przeznaczona dla uszu dziecka itp.
Jeśli w miejscach hminalnych i intymnych dziecko realizowało się jako
DZIECKO, to w tych - dorosły jako DOROSŁY, tj.: pełnoletni, samodziel
ny, odpowiedzialny, pracujący, zarabiający i mogący robić to, na co tak
często czeka zbuntowany małolat słysząc: „poczekaj, aż dorośniesz". Taki
DOROSŁY, jego działania i miejsca, są często przez dziecko mityzowane,
kojarzone z „prawdziwą" dorosłością, i nieco ideologizowane: „dorosły to
może robić co chce!". Wyobrażenia i wiadomości o sytuacjach tego typu
to najczęściej składanka z fragmentów prawdziwych scen, które dziecko
mogło widzieć, gdzieś podpatrzyć lub usłyszeć o nich. Mogą być wartoś
ciowane dodatnio: „gdybym był dorosły to..." lub ujemnie: „nie chcę być
dorosły, bo dorośli są..." Tacy DOROŚLI to ktoś odmienny od ojca lub
matki, albo innego pełnoletniego znajomego .
Obraz osiedla, który wyłania się z Przewodnika... pokazuje, jak bogata
w sensy i znaczenia jest ta przestrzeń dla dzieci. Ileż sposobów znają dzieci
na zróżnicowanie dość monolitycznego terytorium, na którym życie koncen
truje się na zapleczu bloków, wewnątrz podwórka otoczonego wieżowcami,
które izolują je od ruchliwych ulic śródmieścia Łodzi!
Szlak dziecięcej wędrówki po osiedlu prowadzi przez miejsca ulubione,
z którymi wiążą się wspomnienia zabaw, budynki, gdzie mieszkają koledzy,
gdzie chodzi się do szkoły lub po zakupy, gdzie spotyka się sąsiadów
wyprowadzających psa itp. Nie ma w tej wędrówce rutyny, która zazwyczaj
towarzyszy zachowaniom przestrzennym dorosłych.
Oczywiście, z biegiem czasu, tak jak dziecko dorastając staje się coraz
bardziej dorosłe, tak i przestrzeń, którą sobie organizuje powiększa się
0 tereny do tej pory zewnętrzne i całkowicie mu obce. Miasto, coraz lepiej
poznawane z „wypadów" poza swoją dzielnicę i osiedle, z dojazdów do
szkół i do pracy, oraz wieczornych eskapad, przestaje być - jak było wcześ
niej - przestrzenią, niemal zupełnie abstrakcyjną .
Dziecko ma wyjątkową zdolność do natychmiastowego nakładania obra
zów wyimaginowanych oraz treści, rzec można - mitycznych, na faktyczny
1 prozaiczny, jak powiedziałby dorosły, stan rzeczy. Dokonuje błyskawicznego
5
6
5
„[...] Warunkiem osiągnięcia przez dziecko jakiejkolwiek pozycji zawodowej jest przy
swojenie sobie i nauczenie się zachowań odmiennych od tych, które miało dotychczas okazję
widzieć u ojca czy matki w ich życiu rodzinnym. Identyfikacja z dorosłymi członkami spo
łeczeństwa i zintegrowanie z tym społeczeństwem zakłada konieczność oddzielenia przez dziec
ko obrazu samego siebie od identyfikacji z dorosłymi realizowanej w dzieciństwie, konieczność
uzgodnienia oczekiwań życiowych z aktualnymi rolami. [...]" (Misztal 1974, s. 60).
Czytelność przestrzeni nie tylko zależy od niej samej, ale i od umiejętności dokonania
tego przez dziecko. T a , wzrasta wraz z rozwojem wiekowym, intelektualnym i powiększa
niem się puli ról. Dowiodły tego badania nad zachowaniami przestrzennymi dzieci z klas I I ,
I V i VTI szkół podstawowych, przeprowadzone przez ośrodek uniwersytecki w Katowicach
(Leks 1987, s. 273-285).
6
�213
DZIECIĘCE ŚWIATY MANHATTANU
skoku, prawie nie potrzebując usilnego tłumaczenia sobie, dlaczego i jak
powinno to zrobić (nie widzi potrzeby racjonalizacji). Wystarczy, że powie:
„bawimy się w dom" i już wśród krzaków rzeczywiście wyrasta dla niego dom.
Biada temu, kto nieopatrznie wpadnie na „ścianę" zamiast wyjść „drzwiami"!
Nie umie się bawić. Nie umiejąc się bawić nie przystaje do tego świata.
Dorosłym doskwiera bardzo często uciążliwość w korzystaniu z mieszkań,
z życia w mieście. Cały czas porównują te „przymusowe" warunki życia do
swojego osiedla marzeń, pożądanego miejsca zamieszkania, całkiem innego od
tego obecnego (Nurek 1982). Wydaje się, że dorośli zazwyczaj nie czują już
w sobie tego impulsu, który popycha dzieci do tak twórczych działań w prze
strzeni, jak te ukazane w Przewodniku... Został on zagłuszony przez codzien
ność i „zwykłość". Dorośli strukturyzując przestrzeń robią to w sposób
sztywny, szybko więc staje się ona zrutynizowana i w gruncie rzeczy martwa.
Dzieci z większą swobodą korzystają ze swych możliwości. Dwa światy
- ten imaginacyjny i ten zrutynizowany codziennymi zabiegami - przenikają
się dla nich i współistnieją ze sobą. Każde miejsce, nawet to bardzo dobrze
znane, w oczach dziecka może stać się nagle nowe, bo przecież nie zależy od
sztywnej struktury innych miejsc, ale od tak bardzo zmiennych celów i po
trzeb dziecka. To one decydują ostatecznie o aktualnych powiązaniach,
ważności i znaczeniu poszczególnych miejsc, połączonych wymogiem czytel
ności i jasności dla ich „małego" użytkownika i zarazem twórcy .
7
LITERATURA
C i e ś l i k o w s k i J.
1969
Wielka zabawa. Folklor dziecięcy, wyobraźnia dziecka, wiersze dla dzieci, Wrocław,
Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
1975
Literatura i podkultura dziecięca, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
G l o t ó n R., C l e r o С.
1985
Twórcza aktywność dziecka, Warszawa, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
G o ł a s z e w s k a M.
1984
Szkic o dziecięcej naiwności, [w:] Wartości w świecie dziecka i sztuki dla dziecka,
M . Tyszkowa, B. Żurowski (red.), Warszawa-Poznań, Wydawnictwa Szkolne
i Pedagogiczne, s. 185-202.
Leks E.
1987
Miasto w oczach dziecka, „Studia Socjologiczne", nr 25, s. 273-285.
Jankowski H.
1984
Teatralność jako wartość kultury, [w:] Wartości w świecie dziecka i sztuki dla
dziecka, M . Tyszkowa, B. Żurowski (red.), Warszawa-Poznań, Wydawnictwa
Szkolne i Pedagogiczne, s. 231-244.
J a ł o w i e c k i B.
1980
Człowiek w przestrzeni miasta, Katowice, Śląski Instytut Wydawniczy.
7
Tym bardziej jest to ważne, że większość dorosłych, w którymś momencie swojego życia
zapomina i nie aktualizuje swoich celów. Dziecko natomiast jest cały czas „na bieżąco" ze sobą i ze
swoim otoczeniem. Dorosły stosuje uniki, dziecko dokonuje konfrontacji (Leks 1987, s. 275).
�214
1988
M i s z t a l B.
1974
N u r e k S.
1982
Słownik...
1986
S u l i m a R.
1995
INGA KUŽMA
Społeczne wytwarzanie przestrzeni, Warszawa, Książka i Wiedza.
Grupy rówieśnicze młodzieży, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Waloryzacja przestrzeni osiedli mieszkaniowych, Katowice, Uniwersytet Śląski.
Słownik polsko-łaciński,
opracowanie: K . Kumaniecki, Warszawa, PWN.
Józef Tkaczuk i inni, czyli o imionach widywanych na murach. Przyczynek do
etnografii miasta, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa", nr 2, s. 52-64.
Przewodnik...
1996
Przewodnik po Manhattanie, opracowanie: dzieci i młodzież ze Szkoły Podstawo
wej nr 14 na Manhattanie pod kierownictwem J . Byszewskiego, Łódź, Galeria
Manhattan.
Y i - F u Tuan
1987
Przestrzeń i miejsce, Warszawa, PIW.
W a l l i s A.
1971
Socjologia i kształtowanie przestrzeni, Warszawa, PIW.
1977
Miasto i przestrzeń, Warszawa, P W N .
INGA KUŻMA
THE WORLDS OF THE CHILDREN OF MANHATTAN
Summary
The problem dealt with in the article concerns spatial behaviour of children - ways of
structuralization and attaching meanings and values to a particular area, namely a modern city
housing estate in terms of children's subculture and folklore.
Manhattan is the name for a big housing estate in Łódź. I n 1996 "The Gallery Manhat
tan" published The Guide to Manhattan, a collection of short texts and photos. They are
the works of children from the estate attending art lessons led by the Gallery. Imagination is
what distinguishes all activities of children. Owing to it, unlike adults, children can, without
rationalizing, move freely between the realms of play and phantasy and the world of everyday
life. It is the mechanism which works, first of all, within the children's subculture, on
playgrounds where children are most active in creating their own worlds. Places where children
play are central places for them, standing outside the official culture and adult world. That is
why the author called the children's spheres liminal and intimate. Another important area
of children's life is the area of their socialization, of their official life along with adults. There
are boundaries which children have to cross passing from one sphere to the other - some of
them symbolic (e.g. dressing up while plaing), some physical (e.g. short-cuts to the play
ground). Other areas distinguished in The Guide are strange, dangerous places. Their photos
were displayed under the title "Beware of these places". There are also places whose pictures
do not appear in The Guide and which the author refers to as places hidden from children,
where children are not admitted. They are reserved for adults only - adult's places of work,
parents' bedrooms etc. Children sometimes create mythical images of adults in those places,
adults different from usual Mums and Dads. Such image of an Adult is present in many
children's games. Children, unlike most adults, are actice creators, even of the space they live
in, not only passive users.
Translated by Anna
Kuczyńska-Skrzypek
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eca3c7005c931bf425b463d456370a47.pdf
c9d1e4260c6e72c2b12efc911ebc64eb
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1608
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1998
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1488
Title
A name given to the resource
Cudzoziemcy w Nalibokach w okresie od początku XVIII do końca XIX w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.73-92
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Demski, Dagnosław
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. X L I I : 1998, z. 1-2
P L ISSN 0071-1861
DAGNOSŁAW DEMSKI
Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa
CUDZOZIEMCY W N A L I B O K A C H .
W OKRESIE OD POCZ. X V I I I DO K O Ń C A X I X W.
Dzisiejsze Naliboki to mała, licząca 5 tys. mieszkańców wieś w Puszczy
Nalibockiej. Leży ona z dala od głównych szlaków komunikacyjnych prowa
dzących z zachodu na wschód, Baranowicze-Stołpce-Mińsk czy Grodno-Lida-Wołożyn-Mińsk. Dzisiaj pracę można znaleźć jedynie w upadającym
kołchozie lub przy wyrębie lasu, a młodzi jeśli tylko mogą uciekają do miast.
We wsi Naliboki stoi kościół, sklep, zamknięta stołówka i hotel. Uwagę
zwraca cmentarz, mimo iż jest częściowo zniszczony. Na nagrobkach czytamy
napisy w języku polskim, po rosyjsku, rzadziej po białorusku. Znaleźć tu
można nazwiska miejscowej ludności, ale także niemieckie i angielskie .
Odległa przeszłość zatarła się już w pamięci mieszkańców Nalibok, a prze
cież jest to miejsce, jakich wiele na Litwie i Białorusi. Miało ono w historii
chwile swojej świetności, na które złożyło się wiele zdarzeń z życia mieszkań
ców, ale także osadników i przybyszów z innych stron.
W artykule tym przedstawię materiały na temat osadników, jacy pojawili
się w Nalibokach w X V I I I i X I X w.; wiązało się to z działalnością gospo
darczą kolejnych właścicieli dóbr nalibockich, Radziwiłłów, Wittgensteinów
i ich następców. Pomijam natomiast ruchy ludności wywołane przez działania
wojenne i powstania.
Pod pojęciem osadników rozumiem ludność obcą, sprowadzoną w te strony
i osadzoną przez właścicieli dóbr w związku z podjęciem przez nich nowej
działalności gospodarczej, wykorzystującej naturalne surowce Puszczy. Byli to
ludzie przeznaczeni do wykonywania fachowej roboty, a więc początkowo
budnicy, później majstrzy oraz robotnicy wyrabiający i szlifujący szkło, majst
rzy i robotnicy huty żelaza i ludwisarni oraz kadra administracyjna tych
zakładów. Przeważnie byli to Niemcy, w pierwszej fali osadnictwa z Saksonii,
w drugiej z Hesji i poddani Pruscy, ale również mieszkańcy guberni warszaws
kiej, siedleckiej, suwalskiej. Powstanie nowych zakładów przemysłowych spo
wodowało również zmiany wśród ludności miejscowej, m.in. przyuczenia do
zawodu i mistrzostwa w fachu, umożliwiało awans w społeczności lokalnej.
1
1
A n a l i z ę n a p i s ó w na nagrobkach cmentarnych w Nalibokach przedstawię w
opracowaniu.
oddzielnym
�74
DAGNOSŁAW DEMSKI
Głównym bogactwem Puszczy są różne gatunki drewna i pokłady rudy
darniowej w powszechnie występujących tu błotach. Sposób wykorzystania
naturalnych surowców zależał od zapotrzebowania na określone produkty,
głównie poza granicami kraju, jak również od poziomu stosowanych techno
logii. Rozwój przemysłu manufakturowego na zachodzie Europy stworzył
zapotrzebowanie na różne produkty pochodzące m. in. z przetwórstwa surow
ców leśnych, w tym potaż, popiół, drewniane belki, wanczos, maszty, klepkę
itp. Wobec braku lasów na zachodzie rozwinął się eksport drewna i produk
tów leśnych ze wschodniej i środkowej Europy.
W dobrach królewskich i magnackich rozpoczęła się na wielką skalę eksploa
tacja puszcz, a połączenia wodne z portami Bałtyku ułatwiały transport produk
tów z nich pozyskiwanych. Kiedy przemysł rozwinął się także w Rzeczypospolitej,
to staraniem magnatów zakładano liczne manufaktury, w tym huty szkła, które
z uwagi na proces produkq'i sytuowano w pobliżu lub na terenie puszcz. Eksport
potażu ustał, ale surowce lasu wykorzystywano na miejscowe potrzeby.
W dobrach radziwiłłowskich do 1725 r. eksploatowano drewno, produko
wano potaż, co było głównym źródłem dochodów z eksportu. Założenie huty
szkła w Nalibokach, Urzeczu, a także w Wiszniewie, stworzyło nowy rynek
pracy i zbytu. Postawienie huty i utrzymanie wysokiej jakości produkcji szkła
zmusiło Radziwiłłów do sprowadzenia fachowców cudzoziemskich znających
technologie wytopu szkła, umiejących wybudować fabryki i uruchomić w nich
produkcję. W ten sposób pojawiła się pierwsza fala osadników niemieckich
związana z produkcją szkła. W późniejszym czasie koszty wynajmu cudzo
ziemskich robotników zmniejszono przez zastąpienie ich miejscowymi, wyu
czonymi fachowcami.
Od 1844 r działała huta żelaza w Kleciszczu. Była ona nowocześniejszą
fabryką niż działające już wcześniej w różnych częściach Puszczy tradycyjne
rudnie. Postawiono nowe piece, a uruchomienie produkcji żelaza wymagało także
sprowadzenia i wynajęcia robotników cudzoziemskich znających się na tego typu
technologii produkcji. Tak pojawiła się druga fala osadników z Niemiec.
Produkcja potażu i wyrąb lasu, eksploatacja surowców leśnych związana
z produkcją szkła oraz wytop żelaza i odlewanie form to 3 etapy przemy
słowego wykorzystania surowców Puszczy, a każdy z nich rozpoczynał się od
sprowadzenia fachowców. Pierwszy z nich rozpoczął się prawdopodobnie
w X V I I w. i skończył na początku XVTII w. Nie ma wielu dokumentów
archiwalnych na ten temat, jednak prawdopodobnie towarzyszyło temu spro
wadzanie osadników z ziem polskich, tzw. budników. Drugi z nich rozpoczął
się od chwili uruchomienia huty szkła w 1725 r. i trwał aż do jej zamknięcia
w 1866 r. Ostatni etap rozpoczął się od wzniesienia nowej huty żelaza w Kle
ciszczu w 1844 г., chociaż produkcję żelaza w rudniach notowano już w dru
giej połowie X V I I I w. W pierwszych dwóch okresach dobra nalibockie należa
ły do Radziwiłłów i działalność przemysłowa w Puszczy związana była z szer
szą polityką gospodarczą Radziwiłłów. Ostatni etap zainicjował nowy właś
ciciel dóbr nalibockich Piotr Wittgenstein, a kontynuowali kolejni właściciele.
�CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH
75
Jak widzimy, w okresie od X V I I do końca X I X w. w dziejach Nalibok
zanotowano 3 fale sprowadzania obcych osadników. Pojawia się pytanie czy
pozostały ślady po tych 3 falach przybyszów wśród dzisiejszych mieszkańców
Nalibok? Dane z ksiąg meldunkowych Nalibok i okolicznych wsi wskazują na
to, że wśród mieszkańców Nalibok przeważają tradycyjne nazwiska miejs
cowe. Współcześnie do przyjezdnych należą przedstawiciele administracji koł
chozu, nauczyciele. Powszechnie panuje przekonanie, że większość mieszkań
ców okolicy należy do starych rodów miejscowych. Należało by sprawdzić czy
potwierdzają to źródła archiwalne? Jeśli tak, to kiedy przybyli lub od kiedy
wymieniani są w dokumentach archiwalnych? Jeśli przybyli w określonym
czasie, to w jakich okolicznościach? Czy przez ostatnie 250 lat od czasu, kiedy
pojawiły się pierwsze materiały archiwalne, w Nalibokach mieszkali tylko
przedstawiciele tych rodów? Czy mieszkały także inne rody, których już nie
ma? Jakie? Skąd przybyły i w jaki sposób odeszły? Na te pytania postaram
się odpowiedzieć w artykule.
Przedstawię procesy osadnicze i ruchy ludności na terenie obejmującym
dawne dobra nalibockie w tym: Naliboki oraz wsie Niestierowicze, Jankowicze,
Prudy, Rudnia, Kleciszcze, zaścianki Cielechowszczyzna, Holendernia, Śmiejno,
Budy, Nowosiółki oraz nie należąca do majątku wieś Terebejno. Wykorzystując
źródła archiwalne pokażę, że wraz z budową nowych lokalnych zakładów
przemysłowych pojawiali się nowi osadnicy spoza społeczności lokalnej. Tacy
osadnicy stawali się elementem obcym w społeczności lokalnej, a dzięki swej
profesji zajmowali najwyższe pozycje w lokalnej hierarchii społecznej. Działalność
zakładów powodowała także ruch wśród miejscowej ludności. Część z nich po
przyuczeniu do zawodu uzyskiwała awans społeczny. Większość przybyłych po
kilku latach pracy wyjeżdżała, chociaż byli i tacy, którzy zostali. Przedstawię
także w miarę możliwości ich nazwiska, rodowód, narodowość. Niektórzy
pracowali i mieszkali krótko w Nalibokach, po czym wracali do siebie lub
przenosili się do innych zakładów. Inni zakładali tu rodzinę i zostawali na dłużej.
Pewna część przybyszów osiadła tu na stałe wtapiając się w lokalną społeczność.
Celem artykułu jest pokazanie, że nawet tak mała społeczność lokalna,
jaką są dzisiejsze Naliboki posiada niesłychanie bogatą przeszłość, a ludzie
tworzący ją mają różne, nie tylko miejscowe korzenie. Udowodnię, że korzenie
niektórych istniejących dzisiaj rodów nalibockich sięgają odległej przeszłości,
co najmniej początków X V I I I w.
*
*
*
Omawiany przeze mnie okres, dość obszernie udokumentowany w źród
łach archiwalnych, prawie półtora wieku 1725-1900, był epoką wyjątko
wej ruchliwości etnicznej i społecznej nie tylko w dobrach radziwiłłowskich,
po-radziwiłłowskich i po-wittgensteinowskich. Zatrudnianie cudzoziemskich
rzemieślników w polskich manufakturach było powszechne w X V I I I w.
Były to czasy panowania Sasów, upadku i rozbiorów Rzeczypospolitej, okres
�76
DAGNOSŁAW DEMSKI
stopniowego przechodzenia od struktury feudalno-stanowej do nowo powsta
jącej kapitalistyczno-klasowej. Wiek X V I I I charakteryzowało jeszcze istnienie
struktury stanowej, która to powoli ulegała osłabieniu i rozwarstwieniu. Wiek
X I X przyniósł jej ostateczny rozkład, a w połowie tego wieku zaczęły przewa
żać nowe układy klasowe, zarysowane zaledwie w drugiej połowie XVTII w.,
choć około 1870 r. nie wszędzie były jednakowo dojrzałe. Widoczny jest
proces zamierania jednych warstw oraz narodziny innych warstw i klas spo
łecznych, procesy integrujące i dezintegrujące dotychczasowe status quo. Prze
śledzić ten proces można również na przykładzie rodów nalibockich.
W 1555 г., wraz z przejęciem Nalibok i południowej części Puszczy Nalibockiej przez Radziwiłłów, znalazły się one w tzw. kluczu nieświeskim.
Po przeprowadzeniu „pomiary włócznej" w dobrach magnackich w 1558 r.
(Demski 1994, s. 64) w skład klucza wchodziły takie dobra jak Lubcz,
Niehniewicze, Derewno z Chotową, Kojdanowo.
Pozostawały one w rękach Radziwiłłów do 1813-1838 roku, czyli przez
ponad 260 lat. W tym czasie założono hutę szkła (1725) i szlifiernię w Jankowiczach (ok. 1737) oraz fabrykę żelazną w Rudni (1766). Jeden z ostatnich
właścicieli klucza ks. Dominik Radziwiłł był oficerem armii Napoleona. Kiedy
zginął na wojnie w 1813 r. sprawą otwartą była sukcesja po nim i ciągnęła się
aż do 1838 r. Jednak zaraz po jego śmierci za spadkobierczynię majątku,
w tym Nalibok, uznano jego niepełnoletnią córkę Stefanię. Wydano ją za mąż
za feldmarszałka Piotra Wittgensteina. Stefania zmarła w 1832 г., a dobra
odziedziczyła ich córka Anna. W tym okresie postawiono piece huty żelaza
w Kleciszczu. Wraz z małżeństwem ks. Anny, która wyszła za ks. Hohenlohe
von Schillingfuerst, dobra Nalibockie przeszły w ręce nowej rodziny. Z jej
inicjatywy m. in. wykopano kanał spławny łączący Kleciszcze z rzeką Niemen.
Około 1876 r. huta szkła w Nalibokach przestała istnieć. Ostatecznie w 1899 r.
wszystkie dobra po-wittgensteinowskie zostały przymusowo sprzedane (Demski
1994, s. 66). W tym samym roku Anna Hohenlohe sprzedała dobra nalibockie
braciom Falz-Feinom. Huta żelaza w Kleciszczu działała do 1902 r.
Wszystkie te okoliczności zaważyły na losach okolicy i jej mieszkańców,
dzielących je z losem ich właścicieli. Przez 200 lat kolejni właściciele Radzi
wiłłowie, Wittgensteinowie i Hohenlohe podtrzymywali miejscowi przemysł
i starali się wykorzystać występujące tu surowce naturalne, największe dobro
Puszczy Nalibockiej.
O BUDACH, RUDNIACH, POTASZNIACH
Okres na przełomie X V I I i pocz. X V I I I w. charakteryzuje się rozwojem
przemysłów wykorzystujących miejscowe surowce, czyli drewno z puszcz Wielkie
go Księstwa Litewskiego. Ożywienie gospodarcze nastąpiło w dobrach królew
skich, ale także w dobrach i majątkach prywatnych. Ruch ten nie ominął także
posiadłości Radziwiłłów. Początkowo drewno wykorzystywano do produkcji
�77
CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH
2
węgla drzewnego, potażu itp. Można to nazwać pierwszym na większą skalę
etapem gospodarczej eksploatacji lasów. Potaż to węglan potasu K C 0 otrzy
mywany wyłącznie z popiołu drzewnego. Po wyługowaniu popiołu wodą,
odparowywano roztwór, żarzono brunatną pozostałość aż do całkowitego
spalenia się zanieczyszczeń organicznych (potaż kalcynowany) .
W X V I I w. istniało duże zapotrzebowanie na potaż, więc wysyłano go
statkami do portów Bałtyckich, a stamtąd eksportowano do Europy (patrz
Hedemann 1934). Do produkcji potażu i popiołów z drewna sprowadzano
i osadzano na zasadzie czynszu specjalnych robotników nazywanych pow
szechnie budnikami. Akcję osadniczą prowadzono na terenie całej Rzeczy
pospolitej, na niemal wszystkich terenach leśnych i puszczańskich. Pod wzglę
dem pochodzenia budnicy w większości stanowili ludność mazowiecką. Na
temat budników istnieje dość obszerna literatura . Dotyczy ona głównie dzia
łalności budników mazowieckich na terenie Mazowsza. Nie istnieją opracowa
nia dotyczące działalności budników na wschodzie.
Na początek przyjrzyjmy się nazwom geograficznym wsi i osad takim jak
Buda, Rudnia, Potasznia, Huta, Kleciszcze, Majdan, Popielarnia, Smolarnia, czy
Demnia. Nazwy te występują powszechnie na terenie dzisiejszej Polski oraz
dawnych ziem wschodnich Rzeczypospolitej. Na obszarze dzisiejszej Białorusi
nazwy te znajdziemy na obrzeżach Puszczy Białowieskiej, Puszczy Rudnickiej,
Nalibockiej, nad Berezyną i nad Dnieprem, na Brasławszczyźnie, na Polesiu.
Według Słownika, Buda to nazwa osady leśnej lub powstałej po wyciętym lesie.
Pierwotnie oznaczała ona samo mieszkanie osadnika leśnego i oznacza szałas
z gałęzi, służący również do ukrycia myśliwego przed zwierzyną. Mieszkańcy bud
trudnili się wytapianiem smoły, łowiectwem, pszczelarstwem. Gdy z osad leśnych
zaczęły tworzyć się osady rolnicze, miejscowości te utrzymały pierwotne nazwy,
chociaż miejsce bud zastąpiły chaty (Słownik... 1880,1.1, s. 439). Kiedy w lesie
znajdowała się znaczna liczba budników i ich bud, to takie obozowisko
nazywano majdanem. Posiadały już one pewne formy własnej władzy administra
cyjnej i sądowej. Osady takie zakładano w celu szybszego eskploatowania lasu,
wytapiania smoły i wypalania węgla (Słownik 1884, s. 908).
2
3
3
4
5
Nazwa budy występuje również w Puszczy Nalibockiej. Leżąca na północ
od jeziora K r o m a ń osada Buda wzmiankowana była już w 1710 r. w liście
2
Spore dochody ze sprzedaży potażu w y w o ż o n e g o w o d ą za granicę, jeszcze w X V I I I w.
ukazuje wierszyk Ignacego Krasickiego: Gdyby nie było p o t a ż u , Nie b y ł o b y ekwipażu; Skarb to
nie d o s y ć wielbiony, Z p o p i o ł ó w mamy galony (Gloger 1978, t. I V , s. 109).
3
Obecnie otrzymuje się p o t a ż głównie ze szlamu z melasy oraz z soli potasowych wystę
pujących w przyrodzie. P o t a ż ma zastosowanie do wyrobu szkła, w przemyśle farbiarskim, do
bielenia, czyszczenia wełny, do fabrykacji cjanku, żelazocyjanku oraz innych soli potasu.
4
Woźniak 1987; Kraszewski 1985,1989; Bystroń 1935; Słownik... 1880, s. 439-444, obszerny wykaz
osad budniczych, O . K o l b e r g , Mazowsze, o budnikach, s. 41-21, 67, 171-272, 1.1, Encyklopedia
staropolska Glogera, Instrukcje... Baranowski, Bartyś, Sobczak 1963, instrukcje leśniczego Puszczy.
5
N a z w a majdan p o c h o d z i ł a od wolnego, c z w o r o k ą t n e g o obszaru, w k t ó r y m gromadziło się
rycerstwo dla r ó w n e g o podziału łupu. Stąd nazwa przeszła na obozowiska r o b o t n i k ó w leśnych,
którzy ustawiali swe budy w czworobok zamknięty
�78
DAGNOSŁAW DEMSKI
6
Tauryłowicza . W pobliżu Nalibok istnieją dwie radnie. Pierwsza z nich - Rudnia
Nalibocka, należąca do majątku Naliboki wymieniana jest już w 1725 г., czyli
w pierwszych inwentarzach huty szkła. Prawdopodobnie istniała już wcześniej,
jednak brak na to dokumentów. Druga - Rudnia Pilnańska, zwana również
Nową Rudnią znajduje się koło Pilnicy na drodze z Prud do Kamienia. Powstała
później i należała do sąsiednich dóbr Tyszkiewiczów.
Leżące obok Rudni Nalibockiej Kleciszcze nie były wymieniane w doku
mentach do roku 1844. Wówczas to wybudowano tam zakład, nazywany
w różnych źródłach jako huta żelaza lub gisernia. Nazwa miejscowości suge
ruje natomiast istnienie małej osady leśnej (od kletki), nie posiadającej stałych
mieszkańców.
Poza dobrami Naliboki istnieją inne osady o nazwach związanych z przemy
słami leśnymi. Na północ od Nalibok, w rejonie Bakszt, znajdują się dwie osady
0 nazwie Potasznia. Rudnia leży koło Iwieńca, inna Rudnia leży przy drodze na
Stołpce (Mir), koło Cichonowej Słobody. Wioski o nazwach Budy i Rudnie leżą
także w pobliżu Wiszniewa i Bohdanowa w północnej części Puszczy Nalibockiej
oraz na wschód od puszczy w pobliżu Mołodeczna i Wołożyna.
Nie znamy zasięgu akcji sprowadzania i osadzania budników w dobrach
Radziwiłłów. Nie zachowały się dokumenty świadczące o tym osadnictwie. Na
jego istnienie wskazują jednak nazwy wsi oraz nazwisko Budnik. Nazwisko to
pojawia się wśród mieszkańców Jankowicz i Nalibok, wymieniane po raz
pierwszy w Inwentarzu podawczym majątku Naliboki z 1727 r. Potwierdzają to
dane ksiąg metrykalnych, gdzie w r. 1730 wymieniono narodziny i chrzest Uluka
1 Marko Budników. Potasznie działały także później, ale w sąsiedztwie huty
w Nalibokach, dostarczając potażu i popiołu na potrzeby istniejącej huty szkła.
Budy zmieniły swój charakter z osad leśnych służących do wypalania popiołów
na osady rolnicze, w których istniały łąki i barcie. Mieszkańcy osady Budy nad
jeziorem Kromań byli wolni i nie odprawiali pańszczyzny. Może to świadczyć
o pierwotnym charakterze osady i statusie ich mieszkańców. A problem dostar
czania drewna i popiołów rozwiązano inaczej, co pokażę dalej. W 1770 r.
mieszkańcy Budy noszą już te same nazwiska, co inni ludzie w Nalibokach.
7
H U T A SZKŁA W N A L I B O K A C H
Przełomem w historii Nalibok było założenie huty szkła w 1725 r. przez
Annę z Sanguszków Radziwiłł, żonę Karola Stanisława, kanclerza Wlk.
Ks. Litewskiego. Pierwszy inwentarz zakładu pochodzi z 1727 r. Działalność
huty jest stosunkowo wyczerpująco opisana w literaturze . Była ona najwiękB
9
6
7
List ten jest jedynym dokumentem m ó w i ą c y m o istnieniu budy p o t a ż o w e j w okolicy Nalibok.
A G A D A R X X V , 16163
8
Ó w inwentarz z 1727 r. sporządzony został dla A d a m a Frazera, arendarza i zarządzającego
całym majątkiem Naliboki.
9
S m o l e ń s k a (1953); K a m i e ń s k a (1952); Kasprzak (1998).
�CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH
79
szym zakładem przemysłowym w dziejach okolicy. Prawdopodobnie już
w 1721 r. księżna Anna Radziwiłł rozpoczęła poszukiwania hutników umieją
cych wybudować od podstaw hutę szkła . Pierwsi pracownicy zostali sprowa
dzeni z Saksonii w 1722 r. W tym roku rozpoczęto budowę zakładu w Nalibo
kach nad rzeką Lebieżadą. Jak podaje Kasprzak, hutę wybudował i piec
postawił nieznany z nazwiska stary hutnik, a praca zakończyła się w 1722 r.
Jego pomocnikiem był Marcin Libelbeck (Kasprzak 1998, s. 22). Dopiero po
jego śmierci kierownictwo objął Wolff Landtgraff (tamże, s. 24).
Założycielami i pierwszymi dyrektorami huty zostali cudzoziemcy. W 1722 r.
przybył tam Wolff Landtgraff. Sprowadzono go do Nalibok z grupą, liczącą
kilkanaście osób, cudzoziemskich rzemieślników z Saksonii, prawdopodobnie
z Drezna. Był on wykwalifikowanym hutnikiem znającym recepturę produkcji
szkła. Miał do pomocy jednego lub dwóch pisarzy oraz kilku robotników
różnych specjalności. Typowy zespół stanowili hutnik i towarzysz (Kasprzak
1998, s. 22). W grupie pierwszych hutników wymieniani są również: rysownik
szkła Christof Dreer, szlifierz Jan Georg Unger (lub Ungert), Johann Georg
Herse, Marcin Libelbek, Johan Repsz oraz Leopold Eyler, Kasper Wagner,
Kasper Pawor, Johann Greiner Heinrich Heinze . W innych źródłach wymie
nione są takie nazwiska jak: Wolff Landgraff, Kasper Pawor, Leopold Eyller
(Aller), Johann Greyner . Wolfgang Landtgraff pozostał na stanowisku dyrek
tora huty do 1757 r .
Podstawowe składniki masy szklanej, z której wyrabiano tafle zwierciad
lane i naczynia to: potaż, piasek i wapno. Potaż otrzymywano z popiołu
dostarczanego przez włościan w ramach obowiązkowych powinności. Jego
wyrobem zajmował się w manufakturze potażnik, który pracował w szopie
zwanej „potażnią" lub potaszarnią -. Oddawał do magazynu huty miesięcznie
od 16 do 50 kamieni „ugotowanego" potażu, który był jeszcze w hucie przed
„zasypaniem" do zestawu masy szklanej, przepalany, lutrowany, tłuczony
i przesiewany (Kamieńska 1964, s. 63).
Ambicją Radziwiłłów było utrzymanie produkcji na poziomie europejskim,
czego dowodzi sprowadzanie fachowców saskich, dbałość o unowocześnianie
produkcji. W tym celu do pracy w hucie wynajęto cudzoziemskich fachowców,
miejscowych ludzi, ale także w późniejszym okresie chłopów pańszczyźnianych.
Znaczna część mieszkańców dóbr została zaangażowana w produkcję huty.
Miejscowi chłopi zobowiązani zostali do rąbania stosów drew dostarczanych
10
11
12
13
14
1 0
A G A D A R V , 16037.
1 1
A G A D A R X X V , 2567.
1 2
N A R B f.694, op. 2, 5704. Kontynuacja ludzi H u t n ý c h wiele który u ż y w a Gruntu у takiego
bez ż a d n e y płaty do Skarbu w Nalibokach Spisano 28 Januarji 1745.
1 3
Później w 1737 r. kiedy zakładano p o d o b n ą hutę szkła w Urzeczu, pierwszymi majstrami
byli pracownicy huty Nalibockiej ( A G A D A R X X V , 2568).
1 4
Ważniejsze obiekty huty w Urzeczu: huta, tyglarnia, potażnia, rysownia, beleghauz, szlifier-
nia, polerownia, magazyny, Potażnia miała ok. 100 m
1964, s. 31-37).
2
powierzchni 1 8 x 1 3
łokci ( K a m i e ń s k a
�80
DAGNOSŁAW DEMSKI
w celu uzyskania popiołów. Z popiołów tych produkowano potaż. Na ten cel
- rąbanie stosów i palenie popiołów przeznaczono dużą część pańszczyzny
(Kamieńska 1964, s. 179). Pozostałych robotników w hucie stanowili miejscowi,
zatrudniani w większości na zasadzie zamiany odrabiania pańszczyzny w majątku
na rzecz pracy w hucie. Niewielu było wówczas robotników najmowanych do
pracy dobrowolnie, za opłatą. Huta założona przez Radziwiłłów przechodziła
różne koleje, kilka razy przechodziła w dzierżawę. Pierwszym dzierżawcą był
Adam Frazer w 1725 r. Około 1776 r. hutę nadzorowało wojsko, ponieważ
właściciele mieli kłopoty z egzekwowaniem powinności włościańskich. Huta
przechodziła w ręce kolejnych dziedziców Karola Radziwiłła „Panie Kochanku",
który zaangażowany był w działania stronnictwa przeciwko Stanisławowi
Poniatowskiemu. W 1764 r. w Warszawie zebrał się Sejm Konwokacyjny. Po
porażce swego stronnictwa Karol Radziwiłł wycofał się do Turcji, a wówczas jego
dobra zasekwestrowano, w tym Naliboki (Manteuffel 1958). W owym czasie po
ziemiach wschodnich Polski panoszyły się wojska carskie. Przejęły one tymczaso
wo kontrolę i nadzór nad manufakturami Radziwiłłów w Urzeczu i Nalibokach.
Wojska carskie w 1765 r. zainstalowały w Nalibokach nowego superinten
denta, a w rok później 1776 r. oddały hutę w roczną dzierżawę Donatowi,
komisarzowi spławu królewieckiego. W następnym roku 1767 oddano hutę
ponownie Radziwiłłom, ale przedłużono również dzierżawę dotychczasowe
mu dyrektorowi Donatowi, prawdopodobnie do 1773 r. W latach 1774—1776
huta pozostała w dzierżawie byłego pisarza huty Szymona Fiedorkiewicza,
przejął on dzierżawę po Donacie , po czym ponownie wróciła ona do książąt
Radziwiłłów. Cały ten okres konfederacji barskiej i pierwszego rozbioru, okres
konfiskat i kolejnych dzierżaw źle odbił się na działalności huty. Prawdopo
dobnie w okresie dzierżawy Donata huta spłonęła.
W późniejszym okresie 1776-1799 huta pozostawała pod administracją
książąt Radziwiłłów. Od 1790 r. po śmierci Karola Radziwiłła przeszła w po
siadanie 5-letniego bratanka Dominika, syna Hieronima Radziwiłła aż do
śmierci w 1813 r. W 1778 r. odbudowano hutę po pożarze. Jednak w 1799 r.
huta znowu przeszła w inne ręce, tym razem za jakiś dług dostała się drogą
„tradycji" w ręce Jankiela Leybowicza. Dopiero w 1806 r. wygasła „tradycja"
i huta po raz ostatni wróciła w ręce Radziwiłłów. Z późniejszych lat o hucie
niewiele już wiemy, gdyż brak akt jej dotyczących. Istnieją tylko inwentarze
ogólne dóbr nalibockich informujące o istnieniu i działalności huty i o tym, że
przeważnie znajdowała się ona w dzierżawie .
Huta w Nalibokach uniknęła losu huty szkła w Urzeczu, która także
przechodziła wielokrotnie w dzierżawę. W 1793 r. przeprowadzono podział
kraju w ramach I I rozbioru Polski, a zabór rosyjski objął ziemie ukraińskie
i białoruskie na wschód od linii Druja-Pińsk-Zbrucz. Naliboki znalazły się na
zachód od tej linii, a Urzecze pozostało się na terytorium państwa rosyjskiego.
15
16
1 5
1 6
A G A D A R V Inwentarz 1776 r.
A G A D A R V inw. z 1816, 1820, 1830,
1844.
�81
CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH
17
W 1814 r. huta nalibocka wraz z dobrami radziwiłłowskim przeszła
w ręce córki Dominika Stefanii i jej męża Piotra Wittgensteina. Nad długami
ks. Dominika pracowała przez wiele lat komisja, która ukończyła swe czyn
ności w 1838 r. Od 1847 r. hutę nalibocka dzierżawił Hirsz Rozowski, jednak
znajdowała się ona już w upadku. W 1862 r. Wydział Leśny Zarządy Głów
nego D ó b r ks. Wittgensteina zadecydował o ostatecznej jej likwidacji.
Grupę wykwalifikowanych kilkunastu robotników stanowili przede wszyst
kim tacy majstrowie jak: hutnicy, rysownicy, szlifierze, w dalszej kolejności byli
to rzemieślnicy wykonujący roboty pomocnicze w hucie, jak np. stolarze,
kowale, ślusarze przygotowujący opakowania do wyrobów szklanych, potażnicy, węglarze, garncarz, „szularze", czyli palacze. Także „materialnik", „tłukący
materię", czyli przygotowujący odpowiednio surowiec. Byli to poddani dóbr
radziwiłłowskich, pochodzący ze wsi należących do folwarku nalibockiego.
Pozostali chłopi mieli przypisane obowiązki na rzecz huty. W pierwszym etapie
istnienia i produkcji huty pracowali majstrowie hutnicy z Niemiec, sprowadzeni
do wyuczenia ludzi miejscowych odpowiednich umiejętności. Wszyscy byli
pochodzenia niemieckiego (Wolff Landtgraff, Johann Georg Heinze, Marcin
Libelbek, Johan Repsz, Christof Dreor, Jan Georg Unger, Leopold Eyler,
Kasper Pawor, Johann Greyner, Heinrich Heinze). Na początku mieli oni
pomocników, tzw. chłopców. Wykształcili nowe pokolenie majstrów wywodzą
cych się z miejscowych chłopów. Powstały wówczas całe rody wykwalifikowa
nych hutników, m. in. rodzina Dubickich, Korzenków, Łojków itd.
Na liście mieszkańców włości Naliboki z 1727 r. wymieniono mieszkańców
okolicznych wsi. Wśród nich znajdziemy takie nazwiska jak: Krzyś Farbotko,
ziemianin, Szczepan Szeyna, Krzyś i Mikołaj Knyr, Pawluk Krom, Michał Niesyn
(Nessen), Woyciech Bancer . Nie wymieniono ich jako majstrów lub innych
pracowników huty, ale jako mieszkańców wsi. Są to nazwiska pochodzenia
niemieckiego. Prawdopodobnie należą oni do potomków pierwszych osadników
niemieckich sprowadzonych do pracy w hucie w charakterze zwykłych robotni
ków. Być może należeli do nie wymienionych z nazwiska towarzyszy hutnika.
Część z nich żeniła się z miejscowymi kobietami. W inwentarzu z 1804 r. w spisie
mieszkańców Prud, zamieszkałej głównie przez chłopów pańszczyźnianych, wid
nieje Szymon Bruksztyn syn Józeffa . Później to nazwisko już się nie pojawia.
Warto przyjrzeć się innym rodom. A oto dane z ksiąg metrykalnych tego
okresu. Wypisy z księgi nowo narodzonych dzieci ochrzczonych w katolickim
kościele w Nalibokach. Większość z nich to pracownicy huty, ale nie wszyscy
wymienieni zostali w inwentarzach huty. Nazwiska te uzupełniają listę pra
cowników podawane w inwentarzach huty.
18
19
W 1724 r. Albert Bancer, jego ż o n a Agatha i córka Kristina; 1730 Anna, 1732 Ilia, 1735 Demetri,
1739 E w a , Michal Golta (Goltz), ż o n a Kristina i syn Jan z Krzeczoty;
1725 r. Georg K r o m z Prud, ż o n a Regina i córka Anna;
1 1
A G A D A R V Inwentarz z 1816 r.
1 8
A G A D A R X X V , 2567 Inwentarz podawcy Majętności Naliboki 1727.
1 9
A G A D A R X X V , 2573. Inwentarz Majętności Naliboki
1804.
�82
DAGNOSŁAW DEMSKI
1726 г. Paul Bancer, ż o n a A n n a i syn Demetri z Krzeczoty;
1727 r. Jacob Bancer, ż o n a Agatha i syn Laurenti, Nieścierowicze;
Jan Ungert z Nalibok, ż o n a Rozalia, syn K a r o l Ludwik;
1728 r. Demetri K r o m z Prud, ż o n a Regina, syn Laurenti, 1736 Józef;
1731 r. K a r o l Fraser z Jahkowicz, ż o n a Ursula, syn Adam;
Leopold Eiller z Nalibok, ż o n a Marianne, syn Hieronim. 1734 K a r o l 1735 Andrzej 1740
Jan 1741 M i c h a ł 1744 Zuzanna 1745 Jan;
1732 r. Jan Dreer z Nalibok, ż o n a Marianna, córka Anna;
1736 r. Szymon Bancer, Nieścierowicze, ż o n a Katarzyna, syn M i k o ł a j ;
1738 r. Albert Aller z Nalibok, ż o n a Marianna, syn Józef;
1739 r. Jan Ungert z Jankowicz, ż o n a Krystyna, syn Franc;
1746r. Gaspar Bauer (Baur) z Nalibok, ż o n a Anna, syn K a r o l (świadek Georg Specht) 1748
Kazimierz, 1749 Antoni, 1751 Tadeusz;
1747 r. Bazyli Goltz z Nalibok, ż o n a Zofia, syn Adam;
1750 r. Wolfgang Landgraff, ż o n a E w a , Naliboki, córka Salomeą;
1753 r. Gaspar Baur z Nalibok, ż o n a Marianna, córka Brigitta;
A d a m Holtz z Jankowicz, ż o n a Marianna, córka Anna; 1756 Krystyna;
1754 r. Wolfgang Landgraff z Nalibok, ż o n a Konstancja, syn Franciszek, 1755 Adam;
1755 r. A d a m Bancer z Rudni, ż o n a E w a , córka Anastazja;
Georgi Bancer z Nalibok, ż o n a Anna, syn Andrzej;
1756 r. Laurenti Goltz z Nalibok, ż o n a Magdalena, syn Bazyli;
1757 r. świadkami Anastazja Landgraff i Antoni Dammia;
A d a m Holtz z Jankowicz, ż o n a Anastazja, syn Adam;
1758 r. Joachim Goltz z Nalibok, ż o n a Anna, syn Andrze;j
Brak c u d z o z i e m c ó w do 1763 r.
(Księgi metrykalne parafii rzymsko-katolickiej w Nalibokach 1724-1758)
Najczęstszą formą pracy w hucie była pośrednia forma między czystą pań
szczyzną a najmem przymusowym. Rzemieślnicy wykwalifikowani, czyli hut
nicy, szlifierze, rysownicy oraz ich „chłopcy" osadzeni byli na gruncie wolnym (1/2
włóki lub nawet 2 włoki), tzn. wolnym od wszelkiej powinności wobec dworu
oprócz pracy w hucie. Za pracę byli jednak dodatkowo wynagradzani. Wyna
grodzenie początkowo mogło być w naturze, jednak od 1766 r. były to wynagro
dzenia pieniężne, akord, strawne czyli płaca tygodniowa, płaca kwartalna .
Od 1786 r. pojawia się nowy system wynagrodzenia majstrów, procent od
dochodu, jaki skarbowi przynosi praca rzemieślnika. W 1766 r. część szlifierzy
i rysowników zostaje z huty oddalona i osadzona na zwykłym gruncie czyn
szowym, a tylko w razie potrzeby wzywana za osobnym wynagrodzeniem za
każdy dzień pracy. Od tego czasu wolnego najmu nie ma prawie wcale.
Obowiązek dostarczania do huty w ramach normalnej pańszczyzny pewną
określoną ilość porąbanego drzewa (tzw. stosy) oraz popiołu, mieli mieszkań
cy bliskich i dalszych wsi. Wyegzekwowanie tych wszystkich powinności było
trudnym zadaniem. Miał to zapewnić urząd podskarbiego, funkcja wojskowa,
który miał wykonać swoje obowiązki przy pomocy tzw. strażników huty,
zatrudnionych spośród miejscowej ludności chłopskiej.
20
Miejscowa młodzież okazała się bardzo pojętna w nauce, ponieważ już
w 1741 r. pracowali cieszący się dużym uznaniem majstrowie miejscowego
2 0
A G A D A R V , Inwentarz 1776 r.
�83
CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH
pochodzenia. Przykładem tego jest eksport majstrów nalibockich do nowej
huty szkła w Urzeczu. I tak sprowadzono z Nalibok majstra Korżenkę,
wyspecjalizowanego w produkcji białego szkła, a oprócz niego także hutnika
Józefa Ławnikiewicza i Pawluka Szunczyka (Kamieńska 1966, s. 52).
W hucie w Nalibokach wytwarzano „szkło drobne" zdobione rysem i szli
fem oraz pewnej ilości szkła okiennego. Ponieważ po 1747 г., także w hucie
urzeckiej rozpoczęto produkcję szkła drobnego, z Nalibok przekazano pierw
sze warsztaty do Urzecza. Równocześnie wykorzystywano doświadczenia pra
cujących tam już od kilkunastu lat artystów rzemieślników .
Wyprodukowane szkło w hucie nalibockiej należało oszlifować. W tym
celu postawiono szlifiernię w pobliskich Jankowiczach. Zbudował ją Niemiec
Christof Lotwezer przed 1737 r. (Kamieńska 1957, s. 67). Pod względem urzą
dzeń technicznych szlifiernia w Jankowiczach prezentował wyższy poziom
niż szlifiernia w Urzeczu o napędzie wodnym (Kamieńska 1957, s. 105). W za
kładzie tym wytwarzano kamienne głowice do buław ozdobnych pełniących
znak dowódcy, kamienne okładziny do rękojeści szabel, a także tłoki pieczętne
z kamienia szlifowanego (Kasprzak 1998, t. I I , s. 196). Oprócz majstrów pier
wotnie pochodzenia niemieckiego, szlifierzom pomagali chłopi pańszczyźniani
w ramach swoich powinności.
21
H U T A ŻELAZA W K L E C I S Z C Z U
Po okresie niejasności (w latach 1812-1839), do kogo będą należeć dobra po
śmierci ks. Dominika Radziwiłła, jako własność córki księcia Stefanii, weszły one
w skład majątku rodziny jej męża Piotra Wittgensteina. Z inicjatywy nowego
właściciela postawiono nowy piec i nową hutę w pobliżu Rudnii Nalibockiej
w dawnej osadzie leśnej Kleciszcze. Był to 1844 r. i od tej pory Kleciszcze stało
się głównym ośrodkiem przemysłowym w Puszczy Nalibockiej, do którego
zjeżdżali robotnicy z wielu stron kraju i Europy. Działalność huty żelaza
w Kleciszczu rozpoczęła nowy rozdział w dziejach gospodarczych tego rejonu.
Jednak produkcja żelaza i wyrobów żelaznych ma dłuższą tradycję w Nalibo
kach. Tradycyjnie wydobywano w Puszczy Nalibockiej rudę darniową i przetwa
rzano ją w rudniach. O istnieniu fabryki żelaza w Rudni świadczą dokumenty
z 1757 r . Wcześniejsze dokumenty nie wymieniają jeszcze Rudni. Założyli ją
Radziwiłłowie. Na czele fabryki żelaza w Rudni Nalibockiej w 1780 r. stał
Andrzej Szurkowski. Oprócz niego pracowali w niej majster Gilewski, jego
5 towarzyszy i 4 uczniów. Dla drugiego majstra przeznaczono 3 towarzyszy
i 2 uczniów. Prawdopodobnie drugim majstrem był sam Szurkowski. Nie
22
2 1
W 1739 r. zorganizowano w Urzeczu rysownic zwierciadeł i sprowadzono z Nalibok maj
stra M i k o ł a j a Dubickiego, w 1741 r. przydzielono mu Hryhora Owczuka, także pracującego
wcześniej w hucie nalibockiej, a 3 lata później zastąpił go Jan Dubicki. W ś r ó d innych Naliboczan
oddelegowanych majstrów do Urzecza byli trzej Jan Dubicki Jan Korzenko M i c h a ł Karniewicz
( K a m i e ń s k a 1957, s. 93).
2 2
A G A D A R X X V , 2568. Inwentarz Majętności Naliboki
1757.
�84
DAGNOSŁAW DEMSKI
wiadomo skąd przybyli, ale byli to z pewnością Polacy. Nie wiemy kim byli
towarzysze i uczniowie. Uczniowie z pewnością wywodzili się z ludności
miejscowej. Co produkowano w Rudni? Dokumenty podają, że w latach
1790-1791 produkowano w Rudni „gontale, szyny, czwieczki z główkami,
brytnale, szyny żelazne, łańcuchy, osie pod karetę, drągi żelazne, blachy
żelazne, młotki ręczne, kowadła, kijany duże, tryby do tartaku" .
Huta żelaza w Kleciszczu założona została ok. 1844 r. Miejscowość ta leży
w odległości 3 km od Rudni Nalibockiej. W 1847 r. postawiono piec w hucie
w Kleciszczu. W tym samym roku hutę szkła dzierżawił Hirsz Rozowski, ale
była już ona w stanie upadku. W dwa lata później w 1849 r. postawiono dom
dyrektora na kamiennych fundamentach na miejscu byłej leśniczówki hutora . W tym samym roku postawiono drugi piec w sąsiedniej Rudni Naliboc
kiej. W ten sposób ks. Piotr Wittgenstein wznowił wydobywanie rudy w Nali
bokach. Fabryka nie przynosiła jednak dochodu. Od 1847 r. działały więc dwa
piece hutnicze w Rudni i Kleciszczu. Hutę żelaza w Rudni Nalibockiej oddano
w dzierżawę od 1 stycznia 1847 г., a dzierżawcami byli Dybowski, Lentz
Dietremme. Dyrektorami huty byli Muehlens i Kroeber .
W celu zaktywizowania produkcji w 1856 r. zakłady w Rudni i Kleciszczu
zostały na nowo oczynszowane. W 1892 r. fabryka w Rudni spaliła się, jednak
postawiono tam nowy piec przetapiający rudę na surowe żelazo, wytop. Od
1889 r. współwłaścicielem fabryki w Kleciszczu był Zygmunt Wojewódzki.
Od 1891 r. już jej jedyny właściciel. Po spaleniu fabryki w Rudni stanął tam
wysoki piec, przetapiający rudę na surówkę . Produkcję zakończono ostatecz
nie w 1902 r.
Chwilowo nie posiadam szerszych danych na temat dziejów i produkcji żelaza
w Kleciszczu. Istnieją akta i dokumenty, wyizolowane w osobny zbiór (Rudnia
- Zarząd Główny Dóbr ks. Wittgensteina, Zakłady przemysłowe, A G A D ) .
Huta żelaza w Kleciszczu została założona przez nowych właścicieli huty,
córkę Stefanii i Piotra Wittgensteinów, Annę Hohenlohe. Dyrektorami huty
i ich zastępcami, w Kleciszczu byli kolejno: Paul oraz Schmitz od grudnia
1852-1862, Biedermann oraz de la Chaux do 1866, Plebański oraz Teofil
Forner w latach 1866-69, a ostatnim byli Anglicy Gardiner oraz Dray od
1869-1902 r.
Angielski inżynier Robert F.G. Gardiner był długoletnim dyrektorem huty
od 1869 roku aż do swojej śmierci w 1902 r. Mieszkał w domu w Kleciszczu
ze swoją rodziną, żoną Elizabeth, zmarłą w 1880 r. Jej grób znajduje się na
miejscowym cmentarzu. Niewiele wiemy o poprzednich dyrektorach. W większoś
ci byli pochodzenia niemieckiego, chociaż wśród nich był też Francuz i Polak.
23
24
25
26
2 3
N A R B f. 694, op. 2, 5703. Rejestr oddanych materiałów żelaznych z Rudni, tudzież z tar
taku 1790-1791.
2 4
2 5
2 6
N A R B , f. 694, op. 1, 5761.
N A R B , f. 694, op. 1, 5761
N A R B , f. 694, op. 1, 5761
�CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH
85
Pracownikami huty byli hutnicy sprowadzeni z Hesji, poddani Wielkiego
Księstwa Hesji. Tak głoszą napisy na ich nagrobkach. Jedną z najbardziej
znanych rodzin była rodzina Jana Jakoba Eckerta rodem, z Steinbach (kilku
członków tej rodziny spoczywa w starszej części cmentarzu w Nalibokach).
Zmarł on w 1853 roku. Na cmentarzu leżą również jego dzieci Margaretha,
Heinrich, Leonhardt i Anna. Jan Jakob Eckert był majstrem w hucie.
Drugą rodziną była rodzina Johanna Jakoba Bernera rodem z Erbach.
Wymieniane są także rodziny Johanna i Maryi Keil, Jakuba Hohmana,
Wilhelminy Gutmann.
Ciekawym źródłem są księgi metrykalne kościoła rzymsko-katolickiego
w Nalibokach z tego okresu. Znajdziemy tu więcej nazwisk pracowników huty.
W księgach metrykalnych z 1865 r. odnotowano urodziny Wilhelma, syna Juliana Heidenreich
i Katarzyny Dzimian. Julian Heidenreich jest pracownikiem fabryki w Kleciszczu. T a k ż e Piotr, syn
F r a n c a Orea i Agathy Schlichting. Franc, syn Wincenta Reichardt i Katarzyny Woruszko.
P r a c o w n i k ó w huty Kleciszcze. Emilia, córka Jana Heidenreich i Moniki Greizer (Greiner) z huty
Kleciszcze. Chrzestnymi byli cudzoziemcy Baltazar K e s c h i Emilia Greizer. Wilchelmine, c ó r k a
Krzysztofa M a u r i Konstancji Greiner. Chrzestnymi byli cudzoziemcy K a r o l Grischer i Emilia
Greiner. Marianna, c ó r k a Baltazara Klein i Gerdy Strecker. Jak chrzestni zapisani zostali Filip
Feingaber i Zofia Greiner. Inni to Emilia Geisler. Gottlieb, syn Fernanda Goetzsch i Marii Leitlecker.
K u m y cudzoziemcy K a r l Strecker, Walenty Faulgaber. Cudzoziemka Waleria Greiner.
N a liście zmarłych znalazł się Marcin, syn c u d z o z i e m c ó w F r a n c a Gont i Wilchelmine Vincenz
z fabryki Kleciszcze. Z m a r ł Joachim Pendzemeng Droemer, lat 39. Z o s t a w i ł w d o w ę J o a n n ę
i 4 s y n ó w K a r o l a Augustyna, Ernesta Johanna, Hermanna Augustyna i Friedricha.
W 1866 r. Emilia, c ó r k a cudzoziemca Georga Leid i Anny Adamcewicz z fabryki Kleciszcze.
K u m y Baltazar K e i l i Konstancja, córka Krzysztofa M a u r . M a r i a Magdalena c ó r k a F r n c a
G o n t a i Wilchelmine Weldaul, w kumy Wilchelmina córka Friedricha Schreidera. Wilchelmine,
córka Walentego Faulgabera
i A n n y Makowskiej.
K u m y cudzoziemcy Leonhardt Eckert
i Elisabeth Pennad. Jan Leonhardt, syn Leonhardta i Kateřině Eckert. K u m y Walenty Faulgaber
i Margareta Penn.
Z m a r ł Friedrich Hauser, lat 99, zostawił Johannę Hauser w Kleciszczu.
W zaścianku Wojniłłówszczyzna urodziła się Aniela, córka K a r l a Streckera i Julii Baszuro. 1865
W 1867 r. K a r l , syn Josifa Kueng i Johanny Gaberle z Kleciszcza. Ślub Ottona Biebrach,
lat 45 z huty żelaza Stary B o r y s ó w i E l i z a Dietz, lat 29 z Kleciszcza.
W 1868 r. Ludwig Misger i Osip Misger, Teofil Forner.
U r o d z i ł się Stanisław, syn Dominika Botte i Wiktoria Lipińska. Z Kleciszcza.
1869 r. Augustyn, syn c u d z o z i e m c ó w Gottlieba Joch i Wilchelmine Buch. Z m a r ł Dominik
Botte, lat 53 w Kleciszczu, zostawił w d o w ę Wiktorię z Lipińskich i dzieci Stanisław, Julia, R o z a ,
Genowefa. Z m a r ł a A n n a z Senkowskich Eichmann, lat 69, dworianka.
1870 J a k ó w , syn Leonhardta Eckert i K a t e ř i n ě Pasel. J a k ó w , syn Baltazara K e i l i Barbary
Strecker z Kleciszcza. Z m a r ł Augustyn, syn Gottlieba Joch i Wilchelmine Buch. Jan, syn lat 9,
Baltazara K e i l i Barbary Strecker. Heinrich, syn, lat 6, oraz c ó r k a A n n a , lat 9, i Leonhardt, syn,
lat 4, Leonhardt Eckert i K a t e ř i n ě Pasel. N a szkarlatynę,
1871 r. B o l e s ł a w , syn, Julii Botte, p o z a m a ł ż e ń s k i , p o c h o d z ą c a z gub.Warszawskiej. Jozefa,
córka L u d w i k a Gilewskiego i Julianny Krzyżewskiej, z gub. Suwalskiej. M a r i a n R o m a n Gustaw,
syn Teofila F o r n e r a i Marii Schacht, poddanych
króla Prus; Z m a r ł F r a n c Błażyński, lat 43,
wdowa A n n Gilewska, z suwalskiej gub. I dzieci Antoni, Jan, F r a n c , Emilia, A n n a , Aleksandra;
Teofil, 8 lat, syn K a r l Bafr i M a r i i Welnitz z Kleciszcz;
1872 r. Jan, nieprawego ł o ż a syn Wiktorii Lipińskiej Botte, A d a m , syn Baltazara K e i l i Berthy
Strecker;
�86
DAGNOSŁAW DEMSKI
1873 r. F r a n c Gustaw, syn Teofil Forner i maria Schacht, kumy błagorodnyje
Ludwik
Eichmann; L u d w i k a Eichmann, Henry Gardiner, Teofil Forner; Zmarła M a r i a Schacht Forner,
zostawiła s y n ó w Marian i Franciszek.
1874 r. Robert, syn Baltazara K e i l i Barbry Strecker;
1875r. Bronisław, syn inżyniera Konstanty L a u i Waleria Grzegorzewska, z gub.siedleckiej;
kumy A d a m Tokarski, ślub Andrzej Kupsz 26 lat i Aleksandra Strecker 17 lat, ewangelik, (syn
Andrzeja i Magdaleny Sanchwitz Kupsch; K a r l i Julii Baszuro Strecker; zmarła Julia Strecker, lat 42,
W o j n i ł ł ó w s z c z y z n a , pruska poddana, wdowiec K a r t l i dzieci Aleksander, Aniela i Elisabeth;
1876r. Konstancja E w a Gilewskich; zmarł K a r l Ferdinand, syn lat 2, Wilchelm Benning
i Augusta Sommerfeld; pruscy poddani; Robert K e i l zmarł;
(Księgi metrykalne parafii rzymsko-katolickiej Naliboki 1865-1876).
W dokumentach z 1850 r. wymieniono hutników Bogusława Grey ner a,
Józefa Greynera i Henryka Sztermera, mieszkańców Nalibok. Byli to prawdo
podobnie pracownicy Rudni, skoro huta w Kleciszczu rozpoczęła produkcję
w 2 lata później .
Nie posiadam danych z późniejszych lat. Lista nazwisk niemieckich pra
cowników huty w Kleciszczu jest obszerna (ponad 40 osób). Podaję je tu,
ponieważ nie były nigdy publikowane.
Huta w Kleciszczu ściągnęła w te strony nie tylko hutników z Niemiec czy
dyrektorów i urzędników z Anglii czy Francji. Pracę w hucie dostało wielu
urzędników średniego stopnia, którzy przyjechali tam z Polski, obywatele
guberni suwalskiej czy siedleckiej. W Kleciszczu osiedliły się również kobiety
lekkich obyczajów z Warszawy.
27
CUDZOZIEMCY, SZLACHTA, WOLNI ROBOTNICY NAJEMNI
I CHŁOPI PAŃSZCZYŹNIANI
W okresie największej świetności huty szkła w Nalibokach można wymie
nić trzy kategorie robotników: cudzoziemcy, wolni robotnicy najemni lub
szlachta oraz chłopi pańszczyźniani. Każda z tych kategorii była w inny
sposób przywiązana do manufaktury. Wysiłki właściciela huty zmierzały do
większego przywiązania wszystkich swoich pracowników poprzez wprowadza
nie przymusowego najmu i łączenia go z pańszczyzną.
Cudzoziemscy fachowcy byli początkowo jedyną grupą pracującą na zasa
dzie wolnego najmu. Oni sami dzielili się również na dwie grupy. Do pierwszej
zaliczano tych majstrów, którzy posiadali tajemnice wytwarzania szkła. Do
drugiej grupy zaliczano pozostałych majstrów lub robotników posiadających
umiejętności (Kamieńska 1952 s. 530). Bez tych pierwszych produkcja w hucie
była niemożliwa, tych drugich po wyuczeniu miejscowych chłopców można
było się pozbyć. Sprowadzeni do pracy Niemcy w większości wyjechali. Pozo
stali majstrowie niezbędni do podtrzymywania produkcji.
Do pierwszej grupy zaliczyć można najbardziej znanego mistrza i znawcy
receptury szkła Wolffa Landtgraffa. Rodzina Landtgraffów mieszkała w Na2 7
N A R B , f. 694, op. 2, 5744.
�CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH
87
libokach do wybuchu I wojny światowej. Nieznane są okoliczności ich wyjazdu
lub wygaśnięcia rodu. Sam Wolff był założycielem i długoletnim dyrektorem huty
aż do 1757 r. Zyskał on wielkie uznanie u Radziwiłłów. Został on uszlachcony
i otrzymał od Radziwiłłów majątek w postaci wsi Prudy. Należały one do
rodziny Landgraff ów do 1866 r. Jego potomkowie pisali swe nazwisko Land
graff. Rodzina Landgraffów stanowi najlepszy przykład procesów asymilacji
obcych przybyszów. Wolff Landgraff miał kilkoro dzieci, w tym Franciszek,
Adam i Konstancja. Być może było ich więcej. Następcą Wolffa został Adam,
urodzony w 1755 г., wymieniany już jako szlachetnie urodzony. Adam Landgraff
wymieniany w latach 80-tych X I X w., był prawdopodobnie synem Adama. Jego
następca, syn Samuel Langraff, przejął majątek po ojcu. Równie znanym rodem
rzemieślników szklanych była rodzina Heinze (Kasprzak 1998, s. 38).
Charakterystyczne jest to, że Niemcy wymieniani są w dokumentach do
1757 r. Potem notowany jest tylko Wolff Landgraff, ale nazwiska pochodzenia
niemieckiego noszą niektórzy chłopi, mieszkańcy Nalibok.
Z uwagi na wysokie koszty sprowadzenia i opłacania cudzoziemców w hu
cie, kiedy znaleźli się następcy, bez skrupułów pozbywano się ich. Część
robotników żeniła się z poddanymi Radziwiłłów i w ten sposób wiązała się
z właścicielem. Pozostałe nazwiska pierwszych rzemieślników niemieckich nie
powtarzają się później. Prawdopodobnie wrócili oni do Drezna albo przenie
sieni zostali dalej do huty w Urzeczu. Zdarzały się również przypadki pod
kupienia ich przez innych właścicieli manufaktur, np. przez Chreptowiczów.
W Nalibokach i wsiach sąsiednich od połowy X V I I I w. występują rodziny,
których nazwiska mogą mieć pochodzenie niemieckie, np. rodzina Nessenów.
Pierwotnie pisane Nessen, później także Nessyn, Niesyn czy Niesynowicz.
Drugą rodziną jest rodzina Szeynów (Szeyno, Szeyna). Być może pochodzi
ona od nazwiska Szeyn. Niestety nie występują w dostępnych dokumentach
takie nazwiska rzemieślników niemieckich. Prawdopodobnie są to nazwiska
robotników, którzy ożenili się z poddanymi właścicieli dóbr. Jak widzieliśmy
wyżej wśród mieszkańców parafii było kilku przedstawicieli rodziny noszącej
niemieckie nazwisko Goltz. Michał w 1724 г., Bazyli Goltz, któremu w 1747 r.
urodził się syn Adam. Prawdopodobnie ten sam Adam Holec, wymieniany
jest w inwentarzu z 1767 r. już jako mieszkaniec Jankowicz zobowiązany
do pańszczyzny . Na liście byli jeszcze Laurenti i Joachim Goltz oraz ich
nowo narodzeni synowie Bazyli oraz Andrzej. Niewiadomego pochodzenia są
popularne nazwiska nalibockie Farbotko, Knyr czy Hodyl (Godeł). Bardzo
prawdopodobne, że one również mają pochodzenie niemieckie. W doku
mencie wymieniającym mieszkańców włości z 1760 r. znalazła się wzmianka
o Johanowej Rysownikowej, zapewne wdowie po majstrze Niemcu. Ona sama
zapewne urodziła się w Nalibokach lub okolicy i była poddaną Radziwiłłów,
która wyszła za mąż za cudzoziemca .
28
29
2 8
A G A D A R X X V , 2570. Inwentarz Majętności Naliboki 1767 r.
2 9
N A R B , f. 694, op. 2, 5704.
�88
DAGNOSŁAW D E M S K I
Poza cudzoziemcami pojawiła się niewielka grupa majstrów przyuczonych
do fachu przez rzemieślników niemieckich, ale pracujących w hucie za opłatą.
Wywodzili się oni z drobnej szlachty lub z kategorii ludzi wolnych. W inwen
tarzu z 1766r. Maciey Korżenko wymieniany jest jako bojar. W inwentarzu
z 1776 r. do kategorii bojarów zaliczono Francisa Zielonko, wdowę Hodylową,
Macieya Farbotko, Ławryna Łoyko, Jana Mazuna, Tomasza Dubickiego .
Bojarzy zaliczani byli do kategorii ludzi wolnych zobowiązanych do dostarczania
wozu na potrzeby huty. Z tej kategorii pochodzili prawdopodobnie niektórzy
późniejsi majstrzy. Byli to wolni pracownicy najemni, niekoniecznie pochodzenia
szlacheckiego. Niektórzy autorzy podkreślają drobnoszlacheckie pochodzenie
niektórych majstrów. Jak podaje Kamieńska, wszyscy rysownicy w hucie,
z wyjątkiem Korżenki, byli przedstawicielami drobnej szlachty (Mikołaj i Piotr
Dubicki) (Kamieńska 1964, s. 94) .
30
31
Większość majstrów, wolnych rzemieślników krajowych, miała pochodzenie
drobnoszlacheckie lub aspirowała do tego statusu. Kamieńska podaje informa
cję, że rodzina Dubickich, z której pochodził Mikołaj Dubicki, miała być
szlachtą spod Bobrujska (Kamieńska 1957, s. 124). Mało to prawdopodobne,
skoro Dubiccy wymienieni są w księgach metrykalnych Nalibok z 1724 r.
Do takiego pochodzenia odwoływały się rodziny majstrów Rymaszewskich,,
Aleksandrowiczów, Hołubowiczów. Kamieńska podaje, że przypuszczano o szla
checkim pochodzeniu hutnika Ławnikiewicza z Nalibok. Komisarze wizytu
jący manufakturę w Urzeczu w 1765 r. potwierdzają iż pochodzący z Nalibok
rysownicy Jan Dubicki, Michał Karniewicz, Piotr Dubicki to przedsta
wiciele drobnej szlachty . Dokładnie, w jaki sposób ich werbowano nie wia
domo. Obok słynnych rodów nalibockich, które zdobyły uznanie w hucie szkła,
np. rodziny Dubickich, Korżenków itd., funkcjonował najem przymusowy
chłopów pańszczyźnianych. Do kategorii ludzi wolnych należała rodzina pisarza
huty Ignacego Bojarzyncewicza. W późniejszym okresie jego syn Jerzy pracował
w hucie jako hutnik.
32
Oni również mieli szansę awansu. Najlepszym przykładem opisanej kariery
w hucie szklanej jest rodzina Korżenków. Pierwszy z nich, tokarz Maciej zobo
wiązany był do wypracowania określonych powinności pańszczyzny. Jego syn,
Jan Korżenko był rysownikiem drobnego szkła, później przeniesiony do Urzecza.
Uzyskał on warunki pracy przysługujące rzemieślnikom wolnego najmu, „wy
rwany ze środowiska, nie usiedział długo". Kolejny członek rodu, jego syn, został
hutnikiem „tafel lustrowych" i „szkła drobnego". Mieszkał w domu skarbowym
3 0
A G A D A R X X V , 2572 Inwentarz Majętności Naliboki 177.
3 1
Pisze ona,
że w m ł o d s z y m pokoleniu r y s o w n i k ó w huty w Urzeczu takich rodzin jak
Dubiccy, Rymaszewscy, Aleksandowicze, Sylwestrowicze, przekazywanie warsztatów z ojca n a syna
b y ł o przyjętym zwyczajem, podtrzymywanym zresztą przez manufakturę. T a k tworzyła się tradycja
rzemieślników huty.
3 2
Powszechne było przekonanie, że szklarstwo nie uchybia godności szlacheckiej, a uprawia
nie rzemiosła w krajach europejskich nie p o z b a w i a ł o szlachty przywilejów. Pracę w hucie szkła
traktowano jako pracę artystyczną, która w y m a g a ł a talentu ( K a m i e ń s k a 1957, s. 127).
�CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH
89
(Kamieńska 1957, s. 135). Innym przykładem awansu w hucie była rodzina
Łojków. Pierwsi członkowie rodziny kowale Marcin i Krzysztof dorabiali w hu
cie „na powinność pańszczyzny". Przedstawiciela drugiego pokolenia Mikołaja
Łojka, hutnika szkła drobnego przeniesiono do Urzecza i zakwaterowano w do
mu skarbowym. Należącego do trzeciego pokolenia Jerzego Łojko, majstra
drobnego szkła, umieszczono także w domu skarbowym.
Wielu przybyszów brało za żony miejscowe kobiety, poddane Radziwiłłów.
Z przytoczonych danych wynika, że dotyczyło to cudzoziemców, np. Landgraffa,
a także rodziny Bancerów, Kromów, czy Goltzów. Miejscowe kobiety brali za
żony również przedstawiciele drobnej szlachty mający prawo do tytułu, czy inni
mający prawo do wolności.
Do kategorii drobnej szlachty lub tzw. wywodzących się zaliczono jedną
z linii Dubickich. Pierwszym wymienionym w dokumentach jest Tadeusz
Dubicki, mieszkający w 1798 r. we dworze w Krzeczetach. Z małżeństwa
z Ewą Horochowik urodził mu się syn Michał Dubicki (1798). Z jego małżeń
stwa z Maryanną z Downarów urodziło się kilkoro dzieci, w tym Floryan,
Onufry, Franciszka i Wincencya. Do szlachetnie urodzonych zaliczono w 1829 r.
Nikodema Wolana, pisarza Fabryki Żelaznej, czy Antoniego Wołłowicza,
Maystra Huty Nalibockiej.
Do kategorii ludzi wolnych w końcu X V I I I w. zaliczano wolnych, boja
rów, kozaków, a także strzelców fabrycznych, leśniczych, kunicznych, bart
ników, pasieczników, czy ławników .
Praca w hucie dawała możliwości awansu ekonomicznego i społecznego.
W trosce o jasność pochodzenia przeprowadzono w 1806 г., na nowo spis
ludności w Nalibokach, sprawdzając kto ma prawo do tytułów, wolności itp.
Rodziny, które dały im żony bezprawnie zaczęły głosić swoje przywileje wolności.
Według danych z inwentarzy majątku Naliboki w zaściankach Holenderni,
Śmiejnie i Budach mieszkali ludzie wolni *.
Innym zjawiskiem jest przypadek rodziny Kuraszy lub Kuroszy, której
potomkowie żyją w Nalibokach do dnia dzisiejszego. Kurasz to nazwa pra
cownika huty, którego obowiązkiem było wypalanie popiołu. Było to prze
zwisko, które później przyjęło się jako nazwisko.
33
3
PODSUMOWANIE
Wyżej wymieniłam trzy etapy w dziejach Nalibok związane ze sposobem
eksploatacji Puszczy Nalibockiej i zakładaniem nowych zakładów przemy
słowych. Każdy z nich, eksploatacja lasu przez budników, produkcja szkła
w hucie oraz działalność hut żelaza, spowodował sprowadzanie osadników
z zewnątrz, stworzenie nowych możliwości awansu dla ludności miejscowej.
3 3
N A R B , f. 694, op.2, 5704. Kontynuacja ludzi H u t n ý c h . . . 1745; A G A D A R X X V , 2573.
Inwentarz majętności Naliboki 1804r.
A G A D A R X X V , 2573 Inwentarz Majętności Naliboki 1804.
3 4
�90
DAGNOSŁAW DEMSKI
Pierwsi osadnicy zostali prawdopodobnie zasymilowani i weszli w skład lud
ności miejscowej tracąc swoje dawne cechy kulturowe.
Większość przybyłych mieszkała tu w okresie rozkwitu koniunktury gospo
darczej i wyjechała po jej zakończeniu. Na skutek burzliwych dziejów Litwy
i Białorusi, wojen, powstań i polityki rosyjskiej wobec miejscowej ludności,
większość dawnych właścicieli, majstrów, szlachty wyjechała z Nalibok. Zamknię
cie huty szkła (1867 r.) i huty żelaza (1902 r.) w Kleciszczu zakończyło okres
gospodarczej świetności i doprowadziło do pozbawienia możliwości pracy
i zubożenia ludności. Pozostał tylko wyrąb lasu i spławianie drzewa do Niemna.
Podsumowując, wśród mieszkańców dóbr nalibockich można wyróżnić
kilka kategorii istniejących poza chłopami. Nie biorę tu również pod uwagę
szlachty posesjonatów. Pierwszą z nich byli przybysze i osadnicy cudzoziemcy.
Pierwszą falą nowych osadników, prawdopodobnie niewielkich rozmiarów,
byli budnicy. O ich istnieniu świadczą nazwy miejscowości, nazwiska ludzi czy
nieliczne wzmianki w dokumentach. Grupa ta prawdopodobnie w całości
zasymilowała się z ludnością miejscową.
Liczna grupa cudzoziemców przybyła wraz z powstaniem i rozwojem huty
szkła. Byli to Niemcy z Saksonii, z okolic Drezna. Grupę tę stanowili budow
niczy huty i świetni fachowcy, nauczyciele przyszłych hutników miejscowych,
posiadający tajemnicę receptury szkła, niezbędni dla istnienia huty, o znanych
nazwiskach. Ich towarzysze robotnicy zostali odesłani z powrotem jak tylko
znaleziono na ich miejsce zmienników. Większość z nich wróciła do kraju, ale
niektórzy zostali i wtopili się w lokalną społeczność żeniąc się z poddany
mi Radziwiłłów. Rodzina i potomkowie założyciela huty majstra Wolffa
Landgraffa uzyskała za zasługi szlachectwo i stała się przedstawicielem pol
skiej szlachty na Kresach, aż do początku X X w.
Pochodzenie od niemieckich robotników huty szkła mają prawdopodob
nie potomkowie takich dzisiejszych rodów nalibockich jak Nessyn, Szeyna,
Farbotko, Knyr, Krom.
Robotnicy niemieccy zatrudnieni w hutach żelaza w Kleciszczu i Rudni
Nalibockiej byli liczniejsi niż ich poprzednicy sprzed prawie 100 lat. Wielu
z nich pochodziło prawdopodobnie z Hesji. Część z nich wzięła sobie miejs
cowe kobiety za żony, jednak wyjechali oni po zamknięciu huty, przed wybu
chem I wojny światowej.
Odrębna kategoria ludności widoczna była w okresie działalności huty szkła.
Byli to miejscowi robotnicy najemni wywodzący się z drobnej szlachty i ludzi
wolnych. Wykorzystali oni szansę awansu ekonomicznego i społecznego, jaka
powstała w wyniku działania huty i produkcji szkła. Uprawianie szklarstwa nie
pozbawiało szlachty przywilejów, w ówczesnym przekonaniu wykonywanie tego
zawodu nie uchybiało godności szlacheckiej. Dotyczyło to zwłaszcza przedstawi
cieli drobnej szlachty, która przywykła do życia z pracy własnych rąk. Stąd
wynikała wśród nich atrakcyjność tego zawodu. Do takiej kategorii zaliczyć
można w Nalibokach rodziny Dubickich. Do wolnych ludzi zaliczyć można rody
Karniewiczów, Korżenków, Ławnikiewiczów, Wolanów, Łojków czy Chilickich.
�91
CUDZOZIEMCY W NABOLIKACH
Ostatnia fala cudzoziemców w Nalibokach, Kleciszczu i Rudni związana była
z produkcją żelaza i wyrobów żelaznych. Druga połowa X I X w. była okresem
rozwoju gospodarki o charakterze rynkowym. Praca w hucie szkła miała, jak
widzieliśmy, charakter feudalny. I na tym tle powstały różne kategorie robotni
ków. W hutach żelaza w Kleciszczu i Rudni zatrudniano wykwalifikowanych
robotników z Niemiec oraz miejscowych łudzi. W tym okresie różnice stanowe
nie miały już większego znaczenia. Tym, co różnicowało robotników był stopień
osiągniętego mistrzostwa w swoim zawodzie oraz narodowość. Z uwagi na
zastosowanie nowych technologii w hucie Kleciszczu sprowadzono doświadczo
nych robotników z Niemiec. Po raz kolejny w dziejach tej ziemi ich pojawienie się
związane było z działalnością gospodarczą właścicieli dóbr. O ich istnieniu
świadczą jeszcze pojedyncze nagrobki na miejscowym cmentarzu oraz liczne
dokumenty zachowane w archiwach Polski, Litwy i Białorusi.
ŹRÓDŁA I L I T E R A T U R A
Archiwum G ł ó w n e A k t Dawnych, w Warszawie, Archiwum Radziwiłłowskie działy: V , X X V
P a ń s t w o w e Archiwum Historyczne (Nacjonalnyj Archiw Respubliki Bielarus w M i ń s k u , fond 694;
w skrócie N A R B )
P a ń s t w o w e Archiwum Historyczne w Wilnie, fond 459, 604, 1280, Księgi metrykalne
B a r a n o w s k i В., B a r t y ś J . , S o b c z a k T .
1963
Instrukcje gospodarcze dla dóbr magnackich i szlacheckich z XVII-XIX
Wrocław-Warszawa-Kraków.
wieku, t. I I ,
Bujak F.
1920
Historia osadnictwa ziem polskich w krótkim
B y s t r o ń J.S.
1935
Demski
1995
zarysie, Warszawa.
Megalomania narodowa, Warszawa.
D.
Naliboki i Puszcza Nalibocka - zarys dziejów
t. 38, z. 1-2, s. 51-78.
i problematyki,
„Etnografia Polska",
G l o g e r A.
1978
Encyklopedia Staropolska, t. I - I V , t. I V , s. 109.
H e d e m a n n O.
1934
Dawne puszcze i wody, Wilno.
J a n k o w s k i C.
1897
Powiat oszmiański,
Petersburg.
K a m i e ń s k a Z.
1952
Fachowcy cudzoziemscy w manufakturach magnackich XVIII w. (Manufaktura
ka Radziwiłłów),
„Przegląd Historyczny", z. 3-4, s. 518-535.
1964
Manufaktura szklana w Urzeczu, 1737-1846, Warszawa.
K a s p r z a k A.J.
1998
Szkła z hut radziwiłłowskich,
t. I - I I , Warszawa.
K r a s z e w s k i J.I.
1985
Wspomnienia Wołynia, Polesia i Litwy, Warszawa.
1989
Budnik. Obrazek, Warszawa.
Ł e p k o w s k i T.
1967
Polska - narodziny nowoczesnego narodu, Warszawa.
Słownik...
1880-1885 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, 1.1, Warszawa.
urzec-
�92
DAGNOSŁAW DEMSKI
S m o l e ń s k a B.
1953
Materiały do dziejów huty szklanej w Nalibokach z XVIII wieku, „Teki Archiwalne",
1.1, s. 79-147.
W o ź n i a k A.
1987
Kultura mazowieckiej wsi pańszczyźnianej
XVIII i początku
XIX wieku (Wybrane
zagadnienia), Warszawa.
DAGNOSŁAW D E M S K I
F O R E I G N R E S I D E N T S I N T H E D E M E S N E O F N A L I B O K I (NOW B E L A R U S S I A )
I N T H E 18 A N D 1 9 C E N T U R I E S
th
th
Summary
T h e subject of the article is how the economic activity of the owners of the estate used to
bring settlers from different countries. T h e first surge of settlers were Polish and came mainly
from Masovia, Central Poland; their occupation was charring ashes and potash. They founded
their hamlets in the forest. A t the turn of the 17** and 18" centuries potash was an important
product exported from Poland to Western Europe and a considerable source of income for the
landowners. I n the archives of the demesne belonging to the aristocratic family Radziwiłł the
evidence of the discussed settlement action is scarce. Better source are the names of the villages
and their inhabitants. T h e settlers had the status of free peasants.
1
The evidence of the next two surges is better wand is based on written documents-stock books
of glassworks and iron works, documents of the administration of the manor and church registers.
The founding of glassworks in Naliboki contributed to changing ethnic structure of the local
population. A t the beginning more than ten workers from Saxony were brought, skilled workers
and artisans. Besides those mentioned in documents some more could have arrived, whose names
were not recorded there.
Some of those workers returned later to their homeland. The others remained, and among
them the family and descendants of Wolf Landgraff, the craftsman and later the manager of the
glasswork. M a n y of the German workers married local women. Alien family names like Nessen,
Farbotko, K r o m , Balcer can be found among local families till now. T h e names are recorded in
early church registers.
Employment in the glasswork was a good chancefor social advancement for local people too,
both free rural people with the status of petty gentry and for serfs. Working there was not
considered beneath the (petty) nobleman's dignity (being poor they were used to manualwork but
not all occupations they believed to be proper for them.) There are many examples of country
men-peasantry and poor noblemen becoming skilled craftsmen in the glassworks.
The glassworks worked up to 1876, but, little by little it was losing its former meaning. Since
the turn of the \S and 19" century the meaning of the iron-works was growing. I n 1844 new
furnaces were erected in the places called Kleciszcze and Rudnia and that brought about a new
surge of settlers. Most of them came from Germany (Hessen) but there were also newcomers from
Poland and even England and France. They were more numerous than the earlier groups of
settlers but after the iron-works had been closed in 1902 they all went away.
th
1
A s we see the foreigners were coming to Naliboki in three consecutive flows. Those from the
population. T h e traces of the second one can be found in the family histories of the Landgraffs,
K r o m s , Nessens and other local families with German-sounding names. T h e third one, welldocumented in archival sources did not take roots in the East and left only a few tombstones in
the local graveyard.
Translated by Anna
Kuczyńska-Skrzypek
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab38d4e864740606fb4300615205c85f.pdf
27b963e053ac3ced1c6b128dfb66b293
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5346
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2003
Subject
The topic of the resource
mit
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4967
Title
A name given to the resource
Język mitu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.257-280
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Juszczak, Wiesław
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
W
WIESŁAW
pierwszym tomie tej książki zajmowaliśmy
JUSZCZAK
się p e w n y m i sposobami podejścia do religii
greckiej, rozumienia i wyjaśniania czym jest
m i t , czym k u l t , jakie związki zachodzą między n i m i ,
Język mitu*
próbując ukazać na koniec obie te dziedziny w per
spektywie twórczego działania człowieka.
N i e było dotąd m o w y o środkach, j a k i m i owa twór¬
czość się posługuje, poza t y m , że w k u l t o w y m działaniu
'Do we walk in legends or on the green earth in the daylight?'
osoba ludzka staje się jego „materią", a o n o samo nie
A man may do both. [...] The green earth, say you? That is a mighty
prowadzi do fizycznie trwałej konkretyzacji jakiegoś
matter of legend, though you tread it under the light of day!'
„dzieła", oczywiście poza powtarzaniem danego, usta
lonego przez tradycję, zapisanego w szczegółach „rytu¬
alnego k a n o n u " , który może przez to utrzymywać się
nieraz bardzo długo w nie z m i e n i o n y m kształcie.
zjod, z pewnością nie ukazują początku greckich wie
Inaczej rzecz m a się z m i t e m , c h o ć - przy wstęp
rzeń. Mocniejsze podstawy i zasady porządkowania da
n y m oglądzie - różnice nie wydają się aż tak wielkie.
je czasem jakiś fragment odnoszący się do miejsca
Wystarczy sięgnąć do i n n y c h , niż greckie, religijnych
i okoliczności, z którymi można wiązać dane wyobra
obszarów i p r a k t y k . W tekstach Wed, na przykład, ma¬
żenia albo wprost obrazy jawiące się poprzez opowieść.
m y zarówno h y m n y zawierające elementy mityczne,
Obrazy, które możemy porównywać w obrębie jednej
j a k i formuły ofiarne dające podstawę do rekonstruk¬
religijnej kultury, ale dla których m u s i m y często szu¬
c j i rytuału. To samo dotyczy ustnych - t y m razem - re¬
k a ć analogii w m i t a c h t w o r z o n y c h przez obserwowane
lacji, na przykład t y c h , jakie spisali pierwsi badacze
przez nas
p l e m i o n australijskich, które reprezentują najbardziej
i w związanych z n i m i , i n n y c h niż przekazywane przez
tradycje
obce,
a odleglejsze
w czasie,
p i e r w o t n e , ze znanych n a m , stadia rozwoju wierzeń.
słowo, wyobrażeniach
M i t i k u l t , zatem, mogą być poświadczane przez słowo
o tyle nie jest łatwe, że w zasadzie w każdym przypad¬
(jeśli takie istnieją). Zadanie
i dzięki t e m u zostawiać ślad.
k u niełatwy jest wybór przykładu czy k i e r u n k u , który
byłby najbardziej „funkcjonalny", najodpowiedniejszy
Lecz przekazy te, m i m o wspólnego i m środka, oka¬
żą się istotnie różne, gdy zaczniemy badać bliżej i c h
dla naszych założeń i k i e r u n k u poszukiwań. Wybór
charakter i treść. M i t jest niepomiernie o d k u l t u po-
wymaga więc często decyzji arbitralnej. Wszystko, co
datniejszy na zmiany. K i e d y wynurza się ze swego „mil
powiedzieliśmy już o „uprawnionym subiektywizmie"
czącego" stanu, stanu objawienia
w przyjętym teraz postępowaniu, decyzję
(jak
założyliśmy
podobną
uprzednio), ulega wpływom zbiorowej najpierw, a na
wspiera. Będziemy się zatem odwoływać do tego, wo¬
stępnie i n d y w i d u a l n e j potrzeby „dopełnienia". Odsła¬
bec czego odczuwamy najbliższe naszemu sposobowi
nia swe oblicze narracyjne, które w istocie obce jest
myślenia p o w i n o w a c t w a . To, i to t y l k o , możemy brać
formularności języka k u l t u . C h c e m y na wstępie po¬
za uzasadnienie i usprawiedliwienie zarazem (jeśli do
święcić nieco uwagi językowi m i t u , a zarazem relacji
jakichś usprawiedliwień m u s i m y się poczuwać).
między językiem a m i t e m .
N a pytanie „czym jest m i t ? " , W a l t e r F r i e d r i c h O t
... pamiętaj, że dawne nazwy
,
**
nie zawsze są opisowe, lecz często tajemnicze!
to odpowiadał: „Pewną starą opowieścią, zachowaną
przez przodków i przekazywaną p o t o m n y m " . To tylko
część wyjaśnienia, do którego wrócimy. Teraz skupimy
się przede wszystkim na t y m , że m i t jest
N a przełomie
opowieścią,
dwudziestych i trzydziestych lat
a stąd w jego analizie niezbędna się staje kwestia wy
ubiegłego w i e k u , w okresie, z którego pochodzą d w a
Rola słowa i zmienności m o w y w czasie.
główne dzieła O t t a , i w którym ujawniać się zaczyna
powiedzenia.
1
2
M i t jest „opowieścią starą". A więc zawsze w swych
sławny „zwrot" w myśli Heideggera, zapowiadany roz
pierwszych wysławianych f o r m a c h łączy się z archaicz¬
prawą Der Ursprung des Kunstwerkes
n y m językiem. Można stwierdzić, że język się rodzi, al¬
dynie f a k t y już poprzednio omawiane, a bezpośrednio
- by wymienić je¬
bo osiąga wczesne s t a d i u m dojrzałości, dzięki potrze¬
naszego w y w o d u dotyczące - w środowisku oksfordz-
bie opowiedzenia m i t u . Lecz trzeba o d razu zaznaczyć,
k i m formował się n o w y k i e r u n e k ( i program) studiów
że nie zawsze to, co dotarło do nas, j a w i się w t a k i m
n a d d a w n y m i językami Północy i staroangielską litera
porządku czy wzajemnej zależności swych wersji, w ja¬
turą oraz jej źródłami. Jego pomysłodawcy i twórcy,
k i c h one powstawały. N i e w o l n o przeto odtwarzać
oraz zwolennicy tej reformy i i c h przyjaciele (nie za¬
c h r o n o l o g i i d a n y c h n a m warstw m i t u wedle języko¬
wsze zajmujący się samym t y m p r z e d m i o t e m ) , zawiąza-
w y c h wyłącznie kryteriów, a n i wedle znanych dat po¬
jawiania się przekazujących je źródeł. Jak się przeko¬
nujemy, „złoża" najwcześniejsze są nierzadko dostępne
* Tekst tutaj prezentowany stanowi wprowadzenie do drugiego
tomu Pani na żurawiach, zatytułowanego: Archeologia mitu
w redakcjach bardzo późnych. A n i H o m e r , a n i H e 257
�Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U
l i nieformalną grupę, która przyjęła nazwę «The In¬
nym,
d l a archaicznego
okresu.
klings», a spotkania której poświęcone były dyskusjom
Zgodnie z podtytułem ( A Study in Meaning),
przed
n a d p r e z e n t o w a n y m i t a m tekstami jej członków - na
m i o t rozważań stanowiła zasadniczo relacja „wypowie
ukowymi
zarówno, j a k l i t e r a c k i m i
(bo
większość
z n i c h miała i takie ambicje). D o grupy tej, o b o k po
charakterystyczna
dzi p o e t y c k i e j " względem znaczenia słowa, ale poezja
była t u analizowana również jako język
staci t a k znanych, j a k Clive S. Lewis i jego brat, W a r
mitu.
Tym, co w relacji między słowem p o e t y c k i m a zna
ren, J o h n R. R. T o l k i e n czy Charles W i l l i a m s , należał
czeniem najbardziej nas uderza, jest - wedle Barfielda
rówieśnik i najbliższy przyjaciej Lewisa, O w e n Bar-
- metafora. Jego zdaniem, obserwacje etymologiczne
field, autor wybitnej pracy dyplomowej ( M . A . ) , która
odsłaniają już na najniższym szczeblu fakt, że w każ
w parę lat po obronie o p u b l i k o w a n a została w wydaw¬
d y m nowoczesnym języku, w tysiącach jego oderwa¬
n i c t w i e Faber a n d Gwyer p t . Poetic Diction, i jest wzna¬
n y c h terminów i i c h semantycznych odniesień, obcu¬
wiana do dziś. O książce tej napisano, że stała się z bie¬
j e m y z m a r t w y m i l u b skamieniałymi m e t a f o r a m i .
giem lat not only a secret book, but nearly a sacred
7
one,
A l e p r o b l e m znaczenia w metaforze czy znaczeń
a wywarła ona znaczący wpływ, między i n n y m i , na Le¬
metafory jest zagmatwany w tradycji badań n a d języ¬
wisa i T o l k i e n a .
k i e m , ponieważ - j a k dotąd - „wszystko n i e m a l , co po¬
3
wiedziano o semantycznych aspektach języka, wypo¬
„Barfield zajął się historią słowa i doszedł do wniosku, że
wiedziano z jednego tylko stanowiska": z pozycji usta¬
mitologia - z całą pewnością nie będąca «schorzeniem języ-
nawianej przez logiczny, a nie (poza n i e l i c z n y m i wyjąt¬
ka», jak ją nazywał filolog Max Muller - jest ściśle związana
kami) p o e t y c k i sposób myślenia. Zdumiewający, jak
z genezą wszelkiej mowy i literatury. W początkach języka,
pisze Barfield, związek między językiem a myśleniem,
twierdził Barfield, mówiący nie rozróżniali znaczenia do
budził już z dawna zainteresowanie filozofów, lecz o d
słownego i metaforycznego, ale używali słów w sposób, któ
Arystotelesa pozostawał sprawą logiki, a nie metafizy-
ry można by nazwać «mitologicznym». N a przykład, kiedy
k i . D l a potwierdzenia tego omówione są trzy przykła
dziś tłumaczymy łacińskie słowo spiritus, zależnie od kontek¬
dy: trzecia księga z Essay on the Human
stu musimy rozróżnić, czy chodzi o płyn, oddech czy o du¬
Locke'a, Jardin
cha. Jednak początkowo użytkownicy języka nie musieli do
wszystkim, wspomniane rozważania M a x a M u l l e r a .
konywać tego rodzaju wyborów. Dla nich takie słowo jak spi
Wszystkim wspólna jest - czytamy dalej - błędna kon¬
8
dEpicure
Understanding
A n a t o l a France'a i , przede
ritus oznaczało coś w rodzaju «płyno-oddecho-ducha». Kie
cepcja rozwoju języka, powodująca wszędzie podobne
dy powiał wiatr, nie było to tak, jakby ktoś odetchnął. To był
konsekwencje. M u l l e r traktował „znaczenie" - nawet
oddech boga. A gdy mówca używał słowa spiritus, mówiąc
to, zawarte jeszcze w archaicznych słowach - jako abs¬
o swojej duszy, nie porównywał jej z oddechem - dla niego
trakcję. Podczas gdy, wedle Barfielda, owe „nasycone
ona tym właśnie była, oddechem życia. Opowieści mitolo¬
znaczenia słów to kształty opalizujące, iskrzące się j a k
giczne były po prostu tym samym, tylko w narracyjnej for¬
płomienie - nieustannie migoczące ślady świadomości
mie. W świecie, w którym każde słowo niosło pewne ożywio¬
rozpościerającej się z w o l n a p o d n i m i " .
ne treści, gdzie nie było niczego czysto abstrakcyjnego ani
W
rozdziale zatytułowanym
9
«Znaczenie i mit»,
wyłącznie dosłownego, snucie opowieści o bogach rządzą¬
czytamy o „ jawnej sprzeczności" między estetycznym
cych żywiołami i kroczących po ziemi było czymś najzupeł¬
i filologicznym sądem:
niej naturalnym. Tak, w wielkim uproszczeniu, dowodził
Barfield w Poetic Diction".
„Z jednej strony, poeta i ten, kto poezję bada, cofając się
4
w czasie odkrywają, że język staje się coraz bardziej poetyc
N a wstępie jasno zarysował horyzont swych rozważań:
ki. Z drugiej - ze stanowiska Locke'a Mullera-France'a - wi
dzi się początki języka w jakiejś serii monosylabowych «pier-
„Należy pamiętać, że nie mamy teraz do czynienia z «po-
wiastków» [roots] o prostych postrzeżeniowych referencjach.
ezją», która obejmuje samo działanie twórcze, lecz z «poetyc-
Jakie jest rozwiązanie tego paradoksu? O ile m i wiadomo, je
kim stylem» - to znaczy z językiem utworów poetyckich, jakie
dynym wartym tej nazwy wyjściem stało się to, które jest
obecnie są nam dostępne, powstałych w różnych epokach".
dość rozpowszechnioną mglistą ideą, lecz które wyraźnie od
5
słania się u Maxa Mullera - to znaczy idea «okresu metafoPoezja sama nie zostaje wszakże usunięta z obrębu
rycznego», cudownej epoki, kiedy to jakaś rasa anonimo¬
t y c h dociekań, ponieważ musimy - jak mówi się o t y m
wych i wielkich poetów opanowała zasoby zaschłego języka
nieco dalej - przez nieuprzedzoną analizę przykładów
i nasyciła go wartościami poetyckimi. Ważne, by przypo¬
„poetyckiego stylu" (albo „wypowiedzi p o e t y c k i e j " )
mnieć, że wartości te nie są poetyckie jedynie w sensie bu¬
dojść w końcu aż do źródeł. „Metoda ta nie wyklucza
dzenia przyjemności, lecz również w prawdziwym twórczym
możliwości dotarcia w k o n s e k w e n c j i do stwierdzenia
sensie, jako przysparzające mądrości.
6
[ . . . ] , że element p o e t y c k i w języku jest, i był zawsze,
Dostrzeżenie tego ostatniego faktu winno nas chronić
s k u t k i e m i n d y w i d u a l n y c h usiłowań i prób", lecz nie to
przed zawiłym i niezbornym myśleniem, w jakie jawnie po¬
było najważniejsze, ale właśnie „anonimowa" twór¬
pada wielu, dla których istnienie poezji nie jest faktem real¬
czość i wynalazczość w zakresie poetycko-semantycz-
nym, ani obecność jej dla nich - jednym z mierników rzeczy258
�Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U
wistości. Bo nierzadko sugeruje się, że sam fakt bezpośred
ska, których przyczyn nie znali, budziły w n i c h zdzi
niego związku z doświadczeniem zmysłowym jest wystarcza
wienie i głęboki podziw. Poezja i c h była z początku
jący, by język stał się poetycki. I tak Macaulay [Essay on Mil
«boska», wyobrażali sobie b o w i e m , że to bogowie są
ton] utrzymuje, że na wpół cywilizowane narody cechuje po-
przyczyną wszystkiego, co spostrzegają i podziwiają".
etyckość po prostu dlatego, że postrzegają bez abstrahowania,
Ponieważ t o , co nazywamy logiką, która - j a k pisze
i absolutnie bez względu na to co postrzegają. A pogląd po
V i c o - jest, w przeciwieństwie do metafizyki, „rozwa¬
dobny przyjmuje Jaspersen [Progress inLanguage], który nad¬
żającej rzeczy według rodzajów b y t u " , rozpatrywa¬
13
to zadowala się pominięciem całej kwestii wartości poetyc¬
n i e m i c h „pod względem i c h znaczenia", jej przedmio¬
kich uwagą nieco powierzchowną, że przecież «wszyscy nie
t e m w i n n a być, i istotnie jest, baśń (favola),
możemy być poetami». Niewykluczone; lecz ta właśnie oko¬
ko s y n o n i m m i t u , czyli „opowieści p r a w d z i w e j "
liczność na pewno powinna była go skłonić do nieco bliższe¬
narratio),
go rozpatrzenia konsekwencji jego własnej konkluzji, że kie¬
zawierało w sobie greckie pojęcie uu0oc (obok ozna
dyś, dawno temu, wszysy byliśmy poetami!".
brana ja
(vera
które to dwa znaczenia - zdaniem V i c a -
czającego także „słowo" i „ideę" wyrazu Aóyoc, skąd
10
wywiodła się nazwa tej n a u k i ) . Oczywiście traktowa¬
nie m i t u jako „baśni" nie prowadzi t u do uznania tej
Podkreślana już zdumiewająca zbieżność poglą
dów Barfielda z poglądami przedstawicielach wąskich
drugiej za czyste zmyślenie
wprawdzie, lecz reprezentowanych przez n a j w y b i t
wyobraźni. M i t o l o g i a jest „baśnią" z p o w o d u stosowa
czy samowolny wytwór
niejsze umysły tego okresu środowisk, nierzadko dzia
n y c h środków językowych.
14
łających w c e n t r a c h zupełnie p o z b a w i o n y c h wzajem¬
n y c h kontaktów, pozwala m n i e m a ć , że w t y m dopiero
„Z logiki poetyckiej - czytamy dalej - wynikają wszystkie
czasie d o k o n u j e się faktyczne odejście o d scjenty-
podstawowe tropy, z których najjaśniejszym, a przez to samo
stycznych nawyków myślenia wdrożonych przez na¬
najbardziej potrzebnym i najczęściej używanym jest metafo
ukę poprzedniego stulecia. Ten prawdziwie r a d y k a l n y
ra; jest rówież najbardziej podziwiana, ponieważ dzięki me
zwrot pozostaje d l a w i e l u , w ogólniejszej perspekty¬
tafizyce użycza rzeczom nieożywionym uczuć i namiętności.
wie, epizodem. A l e n a w e t jeśli był to epizod, pozosta¬
Pierwsi bowiem poeci nadali przedmiotom byt substancji
wił po sobie płodne s k u t k i , tyle że doceniane i wyko¬
ożywionych, zdolnych do tego wszystkiego, do czego sami
rzystywane w praktyce przez n i e w i e l u .
byli zdolni, to znaczy do uczuć i namiętności, i w ten sposób
11
R u c h t e n , jak
w pierwszej części obecnej pracy mogliśmy obserwo¬
stworzyli baśnie. Tak więc każdą metaforę można uważać za
wać, w niejako i n s t y n k t o w n y sposób sięgał zwłaszcza
krótką baśń. Możemy wyprowadzić stąd krytyczną zasadę
do r o m a n t y c z n y c h i n e o r o m a n t y c z n y c h autorów, wol¬
pozwalającą określić czas, w jakim pojawiły się w językach
n y c h o d uwikłań t y p o w y c h dla jakiejś jednej dziewięt¬
metafory. O t o na przykład wszystkie metafory, oparte na
nastowiecznej filozoficznej szkoły. T u , jako antena¬
analogii między przedmiotami i wytworami abstrakcyjnej
tów, wymienić wypada t a k i c h myślicieli (i często arty
pracy intelektu, muszą pochodzić z czasów, w których poczę¬
stów zarazem), j a k Hölderlin i Schelling, Kierkegaard,
ła się kształtować filozofia".
15
Schopenhauer l u b Nietzsche, a sięgając dalej wstecz
- j a k ci, którzy w y m i e n i o n y c h i n s p i r o w a l i . Dziedzic
t w o samo oferowało t o , co dawało oparcie. W
sposób „ o d k r y w a n i " b y l i ,
Gdyby B a r f i e l d sięgał do V i c a , musiałby często ne¬
ten
gować jego stwierdzenia, podobnie j a k k r y t y k u j e „ani-
lub powracali: Mistrz
m i z m " , a zwłaszcza tzw. l o g o m o r f i z m , o czym jeszcze
E c k h a r t , Pascal, Blake i , wśród w i e l u i n n y c h , także
będzie m o w a . A l e w k w e s t i i „panpoetyckiego" i meta¬
V i c o . O s t a t n i e z przytoczonych zdań Barfielda b r z m i
forycznego c h a r a k t e r u języków p i e r w o t n y c h wiele
n i e m a l j a k cytat z La Scienza Nuova.
sząc Poetic Diction,
A Barfield, p i
analogii o d n a j d u j e m y między La Scienza Nuova
nie miał pojęcia o i s t n i e n i u dzieła,
etic Diction.
i Po
Przede wszystkim w podkreślaniu natu¬
którego p r z y p o m n i e n i a jakby wciąż spodziewamy się
ralności dawnej mowy, jako spontanicznej, a nie „kre¬
podczas tej l e k t u r y .
o w a n e j " poetyckiej wypowiedzi, a - wraz z t y m - do¬
12
m i n a c j i wyobraźniowego i emocjonalnego ogarniania
Ściślejsze „uzgadnianie" w y w o d u Barfielda z twier
d z e n i a m i Nauki nowej nie może t u być naszym celem,
rzeczywistości,
bo obecne rozważania przeniosłoby w i n n e regiony,
n i a c h i n t e l e k t u „racjonalny" czy „abstrahujący" do
wyprzedzającego
oparty na
działa¬
lecz niezbędne zdaje się wskazanie p a r u punktów
niej stosunek.
poetica)
K i e d y Barfield pyta, czym jest prawdziwa metafora
miała być, wedle tez, jakie formułował V i c o , pierwszą
(uprzedzając rzecz, zaznaczmy na marginesie, że Tol¬
formą ogarniania świata, pierwszą „metafizyką l u d z i
k i e n będzie mówił o „prawdziwej b a ś n i " ) , odpowiedzi
zbieżnych.
„Mądrość p o e t y c k a "
(sapienza
p i e r w o t n y c h , całkowicie n i e z d o l n y c h do rozumowa¬
nie znajduje u współczesych, lecz w Advancement
nia, obdarzonych ogromną zmysłowością i bogatą wy¬
arning Bacona: „Nie są to żadne podobieństwa czy po¬
of Le
obraźnią. Była ona poezją, to znaczy płynęła z i c h
równania, za jakie brać je mogą ludzie o ograniczonym
zdolności w r o d z o n e j , sama n a t u r a b o w i e m obdarzyła
p o l u widzenia, ale same k r o k i natury, po rozmaitych
i c h t a k i m i zmysłami i taką wyobraźnią. Zdolność ta
rzeczach i substancjach stąpające, lub odciskające się
rodziła się z nieznajomości przyczyn: wszystkie zjawi-
w nich".
259
�Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U
„Są to te «kroki natury», których odgłos słyszymy zarów¬
szy, możliwe staje się dostrzeżenie różnicy między zawartością
no w pierwotnym języku, jak w najwspanialszych metafo¬
danego słowa, a jego
referencją".
19
rach poetów. Ludzie nie wynaleźli tych tajemniczych związ¬
ków między osobnymi zewnętrznymi przedmiotami, i między
Zapewne n i c bardziej nie skazuje na potępienie
przedmiotami a odczuciami czy ideami, których odsłanianie
wspomnianej „pierwiastkowej" k o n c e p c j i języka niż
jest funkcją poety. Związki owe istnieją z pewnością nie nie¬
ów wszechobecny f e n o m e n m i t u . Bo m i t , w każdym
zależnie od Myśli, lecz od jakiegokolwiek indywidualnego
razie dla aryjskich ludów, jest m o c n o związany z wcze
myśliciela. A zależnie od tego, czy kroki te odbijają się
snymi dziejami znaczenia. Z takiego p u n k t u widzenia
echem w pierwotnym języku czy, później, w tworzonych me¬
m i t musi być w y t w o r e m tego samego „okresu metafo
taforach poetów, słyszymy je na różny sposób i z różnych po-
rycznego", w którym wynalazcza pomysłowość ludzko
wodów . Język ludzi pierwotnych przedstawia je jako bezpo¬
ści, j a k się uważa, wypuszczała pędy i kiełkowała jak
średnie postrzeżeniowe doświadczenie. Mówiący dojrzał ja¬
nigdy przedtem. I jeśli M a x M u l l e r , który jasno po¬
16
kąś jedność, a stąd sam nie jest świadom relacji, żadnych od
strzegał o b e c n o ś ć związku łączącego m i t z metaforą
niesień. Lecz my, w trakcie rozwoju świadomości utraciliśny
i znaczeniem, określał m i t jako chorobę
języka, poetyc
moc widzenia tego jako jedni. [... ] i teraz język poetów, na
kie wartości poznawcze
ile tworzą metafory prawdziwe, jest tym, co musi przywracać
przez niego odnajdywane w micie, p o w i n n y być wy¬
[poetic wisdomvalues]
wciąż
tę jedność intelektualnie, po tym, jak została zagubiona
starczającą wskazówką, że słowo „choroba" jest t u cał¬
w postrzeganiu. Tak to «uprzednio niepojmowalne» relacje,
k i e m pozbawione sensu - czytamy w Poetic
Diction.
októrych mówił Shelley [wADefenceof Poetry], są wjakimś
Z drugiej zaś strony, szerzej akceptowana „naturali-
sensie powiązaniami «zapomnianymi». Bo chociaż nigdy
styczna" koncepcja m i t u jest niewiele bardziej satysfak¬
jeszcze nie zostały pojęte, były w pewnym czasie widziane.
cjonująca. O d l e g l i przodkowie H o m e r a (jak się n a m to
I wyobraźnia może je widzieć znowu".
do wierzenia podaje) postrzegając, że ciemniej jest zi¬
mą niż latem, natychmiast zdecydowali, że musi to
Dlatego „lepiej trzymać definicję p o d etykietą me
mieć jakąś „przyczynę", i bez t r u d u uwinęli się „teore¬
tafora we właściwych granicach i t y m sposobem od¬
tycznie", wedle sformułowania Barfielda, z - powiedz¬
grodzić ją o d t y c h wczesnych znaczeń, które zjawiają
m y - „problemem" Demeter i Persefony, jako oczywistą
się w świecie bez osobowego piętna poetyckiego wysił-
eksplikacją tego naturalnego f a k t u . A w micie D w u
k u " . Ten zwrot - czy lepiej t u powiedzieć „figura re¬
Bogiń „idee przebudzenia i snu, lata i zimy, życia
toryczna" - ukazuje przez się owe jednolite znaczenia,
i śmierci, śmiertelności i nieśmiertelności, wszystkie za¬
i c h objawianie się, w obrazowej p i e r w o t n i e formie. N i e
tracają się w j e d n y m wszechogarniającym znaczeniu".
1 7
jakieś puste „pierwiastkowe" znaczenie czy znaczenie
20
O b o k „naturalistycznego" wyjaśniania m i t u , m a m y
„pierwotnego rdzenia" zjawia się u początku, lecz ta
jeszcze teorię „animistyczną", w Poetic Diction
sama określona d u c h o w a rzeczywistość, która z jednej
ze szkołą Junga i psychologicznym t r a k t o w a n i e m mi¬
łączoną
strony stała się czystym l u d z k i m myśleniem, a - z dru¬
tów jako „projekcji" (w d o d a t k u podświadomych) we-
giej - istniała odkąd pojawiło się fizyczne światło. N i e
wnętrzenego życia człowieka na „nieożywiony" świat
jakaś abstrakcyjna
koncepcja,
ale
rozbrzmiewające
zewnętrzny.
21
Tę operację Barfield określa właśnie ter¬
echem k r o k i b o g i n i N a t u r y . N i e metafora, lecz żywa
m i n e m „logomorfizm", definiując go jako rzutowanie
i żyjąca Postać [ F i g u r e ] .
myślenia badaczy
18
i
stosujących
przeciwstawiających
się do zasad logiki,
„subiektywne"
„obiektywne¬
„[... ] historia języka pisana nie z punktu widzenia logiki,
m u " , na badaną archaiczną świadomość: „prelogicz-
lecz ze stanowiska poety, mogłaby przebiegać, dajmy na to,
n ą " i nie skażoną jeszcze dualizmem i opozycją tego, co
w następujący sposób: mogłaby dostrzegać w konkretnym
„podmiotowe" i „przedmiotowe".
słownictwie, jakie pozostawiły po sobie mitologie, pierwszy -
22
Z wprowadzanej w Poetic Diction
k o n c e p c j i „praw¬
z zaistniałych na świecie - «styl poetycki». Idąc dalej, winna
dziwej m e t a f o r y " w y n i k a - powtórzmy - że w i n n o ist¬
- po długiej przerwie - dojść do najwcześniejszych epok,
n i e ć jakieś starsze nie podzielone „znaczenie", z które¬
z których pochodzi znane już nam słowo pisane - do czasu
go wyrosły wszystkie te nie powiązane logicznie, lecz
Wed w Indiach, albo Iliady i Odysei w Grecji. N a tym etapie
poetycko złączone idee.
znalazłoby się znaczenie zabarwione mitycznie, a w myśleniu
człowieka bez reszty ożywiona Natura. [... ] W międzyczasie
„Poetyckiemu pojmowaniu mit ukazuje zgoła odmienne
historyk dostrzegłby, na ile zaczęło dochodzić do głosu to, co
oblicze. Owe baśnie są niby zwłoki, które - na nasze szczę
poetyckości przeciwne, lub czysto racjonalne. Odnalazłby
ście - pozostały widoczne po tym, jak uszła z nich żywa treść.
znaczenia splątane w sposób opisany uprzednio, oraz począt¬
[...] Widzimy jak poeta za poetą wyraża w metaforze i po
k i zmian zachodzących w charakterze języka, z którego
równaniu analogię między śmiercią a snem i zimą, i znów:
uchodzi życie. Zauważyłby też zapewne, że wzmagającemu
między narodzinami, przebudzeniem i latem, a z nich znowu,
się działaniu tej zasady towarzyszą narodziny dotąd nie zna¬
raz jeszcze, nieustannie czyni się rozmaite rodzaje duchowe¬
nych antytez: między prozą i poezją, a nadto między obiek¬
go doświadczenia - śmierci akcydentalnego elementu osob¬
tywnym a subiektywnym światem, tak że teraz, po raz pierw-
niczej duszy i zakładanie tego, co niezniszczalne. «Jeśli ziar260
�Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U
no pszeniczne wrzucone w ziemię nie obumrze, tedy samo
zostawa; lecz jeśli obumrze, wielki owoc przynosi»".
teraźniejszy ruch, nasze zlęknione dusze odczuwają lekkie
dotknięcie i drżące, miękkie jak pióra ciepło, które oznajmia
23
nam, że zjawiła się poezja. Tylko wtedy, gdy wznosimy się
Fakt, że żyjemy w „świecie prozy", który jest na
nad postrzeganie tworzenia ku postrzeganiu stwarzania, na
szym światem „naturalnym", lecz o d d a l o n y m n i e m a l
sza śmiertelna natura chwyta przez moment muzykę obraca
bezpowrotnie o d N a t u r y ; myśl o t y m , że cywilizacja
jących się sfer".
24
i naukowe myślenie odgradza nas o d rzeczywistości
jednorodnej i pełnej, że postęp oddala nas o d niej i k u
si jej o p a n o w y w a n i e m - wszystko to, co budzi tęskno
Only when poesy, who is herself alive, looks backward, does she see
tę za jakimś „eskapizmem" (którego zasadności i war
at a glance how much younger is the Tree of Knowledge
tości bronił później T o l k i e n ) , było w książce Barfielda
than the Tree of
Life.***
w dużym stopniu wyrazem postawy łączącej całą wspo
mnianą oksfordzką grupę. Dlatego Poetic Diction uzna
ne być może za jeden z jej manifestów. A stąd „mani¬
festacyjny"
w dużym
s t o p n i u przejaw
stanowiło
K i e d y czytamy Władcę
Pierścieni,
w i n n a n a m nie¬
wspomniane zainteresowanie starymi językami i pół¬
ustannie
n o c n ą mitologią łączące «Inklingów». O w o c e m po
o g r o m n a wiedza i doświadczenie
wszechnie znanym, który w t y m środowisku zawiązy
przed i równocześnie z pisaniem tego dzieła zajmował
wał się p o w o l i , był Władca
się archaicznymi językami, starą poezją epicką, m i t e m ,
Pierścieni:
wielka metafora
towarzyszyć świadomość,
że stoi za n i m
uczonego,
który
i zarazem epos wskrzeszony w najmniej epice sprzyja¬
z jakiego wyrastała, w i e r z e n i a m i n i m poświadczanymi.
jącym stuleciu. Tekstem Tolkiena, odsłaniającym ko¬
Jeśli zapomnimy o t y m , p o m y l i m y g a t u n k i , i tak j a k ci,
rzenie drzewa, jakie ów owoc wydało, był - wygłoszo¬
co je notorycznie mylą, nadamy owej opowieści depre¬
ny w początkach 1939 r o k u - wykład On
cjonującą etykietę „fantasy",
Fairy-Stories.
ściągając wszystko na ni¬
D r u g i , o b o k książki Barfielda, n a u k o w y esej o charak¬
ski - wobec tego, z czym t u obcujemy - poziom kary¬
terze nie m n i e j manifestacyjnym.
katuralnej „mitologicznej science fiction",
swobodnie
snutej przez (dla niektórych może dość utalentowa¬
nego) narratora. A l e T o l k i e n nie tworzył „swobodnie".
Z a n i m pójdziemy dalej, przytoczmy jeszcze jeden
fragment z Poetic Diction:
N i e notował własnych rojeń p o d s u w a n y c h m u przez
rodzaj patetycznego przesła¬
wolną o d j a k i c h k o l w i e k więzów imaginację, ale rekon¬
nia, które należy do „kadencji" tego w y w o d u :
struował p e w i e n k o n k r e t n y świat z możliwie najwier¬
niejszego oglądu źródeł, zawierających po części wy¬
„Sens życia wysycha jak gdyby nieustannie, i skazany jest
na zamarcie w umyśle ludzkim przez działanie czysto dyskur-
raźne, po części już na wpół tylko czytelne fragmenty
sywnych intelektualnych czynności, których język - jako bu
jego odległych konturów i detali, poddawane nace¬
dowany przez natłok danych zmysłowych - stanowi niezbęd
c h o w a n e m u akrybią, c h o ć zawsze „wtórnemu" - we¬
ne narzędzie. To dyskursywne działanie jest nieodłączne od
dle jego deklaracji - tworzeniu, albo o d t w a r z a n i u .
ludzkiej samoświadomości, z której wyniszczyłoby i usunęło
Jego opowieść, b ę d ą c w znacznym stopniu również re¬
zarówno dane Znaczenia, których echo przechowuje język ze
lacją sumiennego filologa i historyka, jest więc udoku¬
swych wcześniejszych stadiów, oraz znaczenia, które poeci
m e n t o w a n a i „źródłowo ścisła", a wyobraźnia kierują¬
wprowadzili doń później, przez twórcze działanie w zakresie
ca o w y m przedstawianiem mitycznego kosmosu pełni
metafory. «Język - napisał Emerson w błysku intuicji, który
tu
praktycznie ogarnia wszystko, co napisano na tych stronach
a w dalszej kolejności dopiero narzędzia po części tyl¬
przede wszystkim f u n k c j e poznawczej
25
władzy,
- jest skamieliną poezji». Żywa poezja, z drugiej strony -
ko kreującego fabułę: wiążącego osobne wątki, uzu¬
obecne poruszenie estetycznej wyobraźni - rozświetla się
pełniającego brakujące ogniwa, dodającego postaciom
wtedy, gdy normaly przebieg tego procesu jest przerwany
i miejscom szczegółów, które je czynią bliższymi odczu¬
w taki sposób, że tworzy się rodzaj luki, i coś wcześniejszego
w a n i u (przez samego pisarza, a stąd i przez nas) przy¬
wkracza w miejsce późniejszego - coś bardziej żywego,
bliżanej zmysłom rzeczywistości
w miejsce bardziej świadomego. To jest usprawiedliwieniem
Chociaż - powie ktoś - w każdej baśni jest coś
archaizmu. [...] bez ciągłego istnienia poezji, bez stałego
z prawdy, w t y m dziele, wskrzeszającym p i e r w o t n e
przypływu nowego znaczenia do języka, nawet wiedza i mą¬
wzorce epiki, prawda góruje n a d indywidualną inwen¬
drość, którą sama poezja wzniosła w przeszłości, musi prze
cją czy - j a k się dalej przekonamy - m a z założenia
mienić się w martwy rodzaj mechanicznej kalkulacji. Wielka
sprawować n a d nią kontrolę: „mityczna prawda" ludów
poezja jest progresywnym wcielaniem życia w świadomość
Północy na pierwszym miejscu, dopełniana elementa¬
[Great poetry is the progressive incarnation of life in consciousness].
m i innego jeszcze pochodzenia, k o r z e n i a m i zawsze się¬
[...] Duch poezji, na zawsze niezdolny zapłonąć, unosi się
gającymi głębokiej przeszłości.
nad ciągłą ewolucją ludzkiej świadomości, która odciska się
o d młodości i nigdy ostatecznie nie ukończony Silma-
w transformacjach języka. Tylko wówczas, gdy zostajemy wy¬
rillion: jakby k o t w i c a rzucona poza zasięg ludzkiej pa¬
niesieni ponad tę transformację, tak że postrzegamy ją jako
mięci, gdzie w mulistej, zmąconej m a t e r i i majaczą śla-
261
26
Potwierdza to pisany
�Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U
dy jakichś t e o g o n i i i kosmogonii, historie pierwszych
Przyjęcie t a k zaznaczonej t y l k o m e t o d y nie zwal¬
boskich i półboskich istot poprzedzających zjawienie
n i a o d ścisłości dowodzenia i w n i o s k o w a n i a . Przeciw¬
się człowieka, oraz bohaterskich sag z początków ludz¬
nie: narzuca właśnie w s p o m n i a n e przed chwilą rygo¬
kiego czasu, dzieje t y c h , co podlegają władzy, p r a w u
ry, których przestrzegać by należało ze wzmożoną
lub łasce śmierci.
bacznością.
O t w i e r a j ą c b o w i e m wyraźną z pozoru
ścieżkę k u prześwitowi, który zdaje się kusić uwolnie¬
Weźmy z jego literackiej prozy dwa fragmenty, jako
n i e m wyobraźni, a które t o kuszenie prowadzić może
przykład pewnego stylu wypowiedzi, którego sami nie
do a n a r c h i i , t r o p t a k i wymaga k o n t r o l i każdego ru¬
musimy się koniecznie wystrzegać w analizie danej
c h u , gruntowniejszego namysłu, mocnego trzymania
n a m opowieści mitycznej, umieszczanej w zazwyczaj
się źródeł i t w a r d y c h faktów, jeśli t y l k o n i m i dysponu¬
niepotrzebnie zawężanych r a m a c h dyskursu „nauko¬
jemy. To wyłącznie, co przez przyjęcie t a k rysującej się
wego" (bo któż udzieli n a m n i e o d p a r t y c h wyjaśnień,
d r o g i zyskamy, t o swobodniejsze poruszanie się w ob¬
szarze hipotez, jakie podsuwa n a m płynąca ze studio¬
co m a l u b w i n n o znaczyć tutaj to słowo?).
w a n i a źródeł „wiara" (czy - wedle sformułowania sa
Posłuchajmy jak p e w i e n bohater z Drużyny Pier¬
mego autora - „wiara w t ó r n a " ) , akceptowanie prze¬
ścienia próbuje po latach opisać oczy najstarszego
konań, których nie jesteśmy w stanie odeprzeć, m i m o
z entów, „pasterzy drzew", jednej z pierwszych istot za¬
u r u c h a m i a n i a całego k r y t y c y z m u , na jakiego urucho¬
mieszkujących Śródziemnie:
m i e n i e stać nas wobec samych siebie, i j a k i ciągle mu¬
simy utrzymywać w gotowości. W y d a j e się - powtórz¬
„One felt as if there was an enormous well behind these eyes,
m y to w i n n y sposób - że takiego zachowania, takie¬
filled up with ages of memory and long, slow, steady thinking; but
go t r a k t o w a n i a spuścizny uczy nas dzieło T o l k i e n a ,
their surface was sparkling with the present; like sun shimmering
k i e d y o b c u j ą c z n i m myślimy „zwrotnie" o pracy hi¬
on the outer leaves of a vast tree, or on the ripples of a very deep
storyka. By stało się t o wyraźniejsze, dodajmy, że da¬
lake. I don't know, but it felt as if something that grew in the
lekiej analogii dostarcza też n a m t u t a j , na przykład,
ground — asleep, you might say, or just feeling itself as something
dzieło G i b b o n a , rozpięte również między wielką lite¬
betwen roottip and leaftip, between deep earth and sky had
raturą a historiografią.
suddenly waked up, and was considering you with the same slow
care that it had given to its own inside affairs for endless years". '
2
1
A u t o r WAadcy Pierścieni,
się równocześnie
powtórzmy, wciąż porusza
na d w u obszarach: tworząc
swój
„epos", zawsze myśli jak historyk i lingwista. W 1955 ro
k u pisze do redakcji „New York Times Book Review":
I ustęp drugi, ukazujący wielką postać z r o d u Elfów,
Galadrielę:
„Jestem filologiem i cała moja praca jest filologiczna. [...]
„był zapatrzony w piękną Panią i zasłuchany w jej głos.
Dla mnie najpierw powstaje imię, a potem opowieść. Wolał
Nie wydawała mu się już groźna ani straszna, ani władająca
bym pisać po «elficku». Oczywiście jednak taka praca, jak
tajemną potęgą. Stała się już teraz w jego oczach [...] istotą,
Władca Pierścieni, została zredagowana i pozostało w niej ty¬
jaką widzieli ludzie późniejszych wieków: obecną a zarazem
le tylko «języka», ile moim zdaniem mogliby strawić czytel¬
odległą, żywą wizję świata, który pozostał daleko za nimi, od¬
nicy. (Teraz okazuje się, że wielu z nich chciałoby go więcej).
rzucony przez falę Czasu".
W książce jest jednak sporo materiału lingwistycznego (po
za «elfickimi» imionami i wyrazami) włączonego do tekstu
Bez tego, co wciąż jest t u obecne wprost lub jasno su¬
lub wyrażonego w sposób mitologiczny. Dla mnie jest to
gerowane i wyczuwalne jako tropienie i odsłanianie
w każdym razie w dużym stopniu esej o «estetyce lingwi-
określonej rozległej tradycji, wizja emanująca z owej
stycznej», jak czasami odpowiadam ludziom, pytającym
„powieści" nie miałaby takiej inspirującej siły, jaką ma
mnie «o czym to jest?»".
28
nie tylko dla w y t r a w n y c h czytelników, lecz i uczonych,
zwłaszcza tych o rozleglejszej humanistycznej kulturze,
Równocześnie p r o b l e m archaizacji języka
(który
wśród n i c h może t a k i c h szczególnie, których zajmuje hi¬
wcześniej poruszał Barfield) m u s i być rozwiązywany
storia dawnych wierzeń czy ogólna antropologia religii.
wedle rozważnych zasad: T o l k i e n p o w i a d a , że b o l i go
Mówię to teraz, ponieważ myśląc o sposobie zamie¬
zawsze, „kiedy ktoś - w epoce, gdy w imię sztuki czy
rzonego t u poruszania się w obszarze m i t u Persefony,
«osobistej ekspresji» dozwolone jest prawie każde au
odsłaniania jego złóż i ustalania jego rozwarstwień, do¬
torskie p o n i e w i e r a n i e angielskim (a szczególnie, kie¬
strzegłem u Tolkiena jakiś błysk światła ukazującego
dy jest o n o niszczycielskie) - z miejsca odrzuca zamie¬
początek szlaku, który by, w poczuciu nadziei, pozwa¬
rzony «archaizm».
lał na postawienie p a r u pierwszych przynajmniej kro¬
gielszczyzna jest o wiele bardziej zwięzła o d współcze¬
ków. Jeżeli w i e l k i uczony postąpił tak, j a k postąpił,
snej; p o n a d t o wiele rzeczy nie mogłoby być powie¬
dlaczego nie dałoby się skorzystać z jego przykładu,
dzianych w naszej niedbałej i często powierzchownej
niejako odwracając kolejność etapów drogi przezeń
mowie".
przebytej?
t y l k o pewne elementy w z o r u do naśladowania w i n n e j
262
2 9
[...]
Prawdziwa archaiczna
an¬
K i e d y dostrzeżemy w t y c h tekstach choćby
�Wiesław Juszczak • J Ę Z Y K M I T U
dziedzinie niż czysto literacka, t y m co t e n wzór n a m
T r u d n o pominąć tutaj zasadniczy fragment z roz¬
unaocznia i podsuwa, jako j e d n ą z d o z w o l o n y c h por-
prawy O t t a , którą Kerenyi wspomina, bo istotnie uzu¬
cedur, będzie - powtórzmy - ogólny styl mówienia
pełnia ona to, co już pisaliśmy o trybie, w j a k i m autor
o rzeczach z a t o p i o n y c h w dawności. Styl, który bar
Bogów
dziej może się zbliżać do poetic diction,
ukazując je jakby w p e w n y m o d d a l a n i u się o d „home-
m y się w czas.
i m głębiej cofa
Grecji
traktował greckie wierzenia, t y m razem
r y c k i e j " religii branej w węższym sensie:
30
H i s t o r i a w ujęciu T o l k i e n a stapia się z m i t e m , co
już w i a d o m e , ale trzeba zwrócić uwagę, że ta jedność
„jeśli istnieje jakiś punkt, co do którego wszyscy świad¬
odsłania, bo odsłaniać m u s i - i m y też m u s i m y podda¬
kowie są zgodni, to jest n i m to, że szczytowym momentem
wać się t e m u p r a w u - pełnię i związaną z t y m d w u -
misteriów eleuzyjskich nie był rytuał, ani coś, czego misto-
stronność obrazu rzeczywistości, zgodnie ze słowami,
wie doświadczali fizycznie, lecz jakaś wizja. [...] Co mogli wi¬
jakie uczony i artysta każe wypowiedzieć jednej ze
dzieć? Tego nie dowiemy się nigdy. Możemy jednak wyrobić
swych postaci: „kto był w Błogosławionym Królestwie,
sobie pewną ideę rzeczy, jaka i m się objawiała, a to jest waż¬
t e n żyje w o b u światach naraz i zarówno w i d z i a l n y m ,
niejsze niż konkretne szczegóły, które same wymagałyby in¬
j a k niewidzialnym siłom może przeciwstawić własną
terpretacji. Żaden dramat nie mógłby dać takiego skutku,
wielką moc".
gdyby widzowie nie mieli pewności, że nie jest to tylko od¬
Tak mówi, i może tak najlepiej mówić p o w i n i e n
grywanie czegoś, lecz wydarzenie rzeczywiste. A owa prawda
ten, k t o bada naturę i treść m i t u : angażując w to
wyjawiana mistom przez obrazy, znaki czy słowa, musiała być
wszystkie dane m u władze, j a k tego chciał również
czymś absolutnie nowym, zdumiewającym, niedostępnym
Walter Friedrich O t t o .
racjonalnemu poznaniu. To jest niemal oczywiste. Jednak
często ulega zapomnieniu. Bo chyba żadna z hipotez dotąd
W t y m momencie stosowna się zdaje pewna dygre¬
przedkładanych nie bierze tego w rachubę. [... ] Przejdźmy
sja, która nawiązuje do pierwszej części tej książki, po¬
do punktu centralnego. Najważniejsze świadectwo tyczące
zwalająca wyraźniej przybliżyć do t a m t y c h rozważań -
świętej nocy zawdzięczamy Apollodorowi z Aten; osoba te¬
obecne.
go autora czyni je wolnym od wszelkich podejrzeń. W mo¬
mencie gdy wzywano Kore, stwierdza on, hierofant uderzał
W
w tzw.
1939 r o k u , gdy T o l k i e n prezentował swój wy¬
r)XEiov,
rodzaj spiżowego gongu. Kontekst nie pozwa¬
kład o baśniach, O t t o opublikował s t u d i u m poświęco¬
la wątpić, że królestwo zmarłych stawało otworem. Bo bez¬
ne m i s t e r i o m eleuzyjskim, które zawierało, wedle opi¬
pośrednio po tym mówi się, że w podobny gong uderzano
n i i K a r l a Kerenyiego, pewną „śmiałą teorię":
przy śmierci spartańskich królów. Sugeruje to odwieczne ry¬
tuały, które zachowywane były zarówno w Eleusis, jak
„W filologicznym i humanistycznym planie, O t t o propo¬
w Sparcie. Uderzanie w gong przypomina orientalne, zwłasz¬
nuje podejście zgoła odmienne od już wspomnianych; lecz
cza chińskie obrzędy pogrzebowe. Persefona wzywana była
niestety jego osobliwa teoria nie wpłynęła zbyt dobrze na je¬
z głębokości w innych kultach greckich. [... ] A w Eleusis Ko-
go reputację jako uczonego. Twierdzenie to było równo¬
re również przychodziła w odpowiedzi na wezwanie. Wsta¬
znaczne z prowokacją. Wzywał swych czytelników, by roz¬
wała z martwych. Zjawiała się. Jest to dowiedzione, jeśli jesz¬
ważyli rozproszone aluzje, tyczące doświadczeń - pathe -
cze potrzebny tu dowód, przez nowo odkryty papirusowy
inicjowanego w Eleusis, z nowego punktu widzenia i próbo¬
tekst, w którym Herakles oświadcza, że nie jest mu potrzeb¬
wali uwzględnić fakt, który on sam brał bardzo poważnie, że
na inicjacja, ponieważ już w swym zejściu do podziemnego
uczestnicy Misteriów mogli doświadczać
tego, co - jak wie¬
świata zobaczył wszystko, co misteria mają do zaofiarowania.
rzyli - było autentyczną boską epifanią. Można powiedzieć,
Opowiada o świętej nocy, a na koniec mówi: «Zobaczyłem
że O t t o miał tu prekursora w osobie holenderskiego bada¬
Kore». Królowa podziemnego świata jest obecna. [...]
cza K. H . E. de Jonga, który już interpertował był klasyczny
W Eleusis uprawnieni do wtajemniczeń pozostawali wzglę¬
passus z Fajdrosa Platona (250c) jako pośrednie świadec¬
dem owego wydarzenia, którego mieli być świadkami,
two, że w Eleusis zmuszano duchy, by się zjawiały. [... ] Ot¬
w pewnej istotnej relacji. [... ] Byli jak gdyby przenoszeni
to, ze swej strony, nie czynił owej tezy bynajmniej wiarygod-
w mit, a w tym niezwykłym momencie mit stawał się rzeczy¬
niejszą sugerując, w dodatku, że ziarno zboża mogło wzra¬
wistością.
stać i w cudowny sposób dojrzewać podczas misteryjnej no¬
Czym przeto jest mit? - Pewną starą opowieścią, zacho¬
cy. Uwaga ta wydawała się zbyt bliska cudu św. Januarego
wywaną przez przodków i przekazywaną potomnym. Lecz
w Neapolu".
przeszłość stanowi tylko jeden z jego aspektów. Prawdziwy
31
mit jest nierozdzielnie związany z kultem. Dawno temu jest
Kerenyi dodaje, że sam usiłował postawić nową hi¬
również jakimś teraz, to co było, jest także żywym zdarze¬
potezę, odnoszącą się do zagadki Eleusis, poprzez i n
niem. Tylko w owej podwójnej jedności «wtedy» i «teraz»
oraz
wypełnia się prawdziwa istota mitu. Kult jest jego uobecnio¬
nawiązanie do rzekomego procesu, j a k i m i a n o wyto¬
ną formą, odtworzeniem zdarzenia archetypowego, umiesz¬
czyć A j s c h y l o s o w i za ujawnienie czegoś z tajemnicy
czonego w przeszłości, lecz wiecznego w istocie. A chwila,
misteriów .
gdy mit ten się urzeczywistnia, jest uroczystością na cześć
terpretację finałowej sceny z Edypa
w Kolonos,
32
263
�Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U
bogów, świętym dniem powracającym w ustalonym odstępie.
w swej analizie, odrzuca z niego „opowieści podróżni
W owym dniu cała pamięć wielkiego dziedziczonego do
cze"
świadczenia znów jest prawdziwa i obecna. Bogowie są bli¬
w nawias marzenia sennego", oraz to co dla nas jest
(w typie Guliwera),
wszelkie narracje
„brane
sko, jak byli u początku czasu, nie tylko jako majestatyczne
zwykle „bajką" w przeciwieństwie do baśni: „ezopowe"
postacie domagające się czci, lecz jako to, czym są: najwyż¬
- powiedzmy - p o w i a s t k i z morałem, w których boha
szymi realnościami tego co tu i teraz, pierwotnym objawia¬
t e r a m i są zwierzęta ucieleśniające ludzkie charaktery
niem się biegu bytu, tworzącymi i cierpiącymi mocami żywej
czy raczej typy („bajki zwierzęce"). M i m o t y c h wstęp
chwili, która także zawiera w sobie śmierć. Bez śmierci nie
n y c h zastrzeżeń, t e r m i n „fairy-story"
może być życia; bez umierania - płodności. Powraca mo
wyczerpuje nadawanego m u t u zakresu i siły znacze¬
ment groźny, moment, kiedy młoda bogini zostaje porwana
nia, gdy po prostu o d d a m y go przez „baśń" w przyję¬
bynajmniej nie
przez ciemności, gdy boska matka szuka jej lamentując i pła¬
t y m powszechniej sensie. Bo pojęcie fairy-story
cząc, póki nie dowiaduje się, że stała się ona Królową Umar¬
muje sobą, bywa równoznaczne z l u b - zbliża się do
łych i że nią pozostanie; lecz córka wychodzi na ziemię,
pojęcia „mitu", jako opowieści „pierwotnej", co może
obej¬
a wraz z nią ziarno, któremu ludzie zawdzięczają ucywilizo¬
znaczyć „świętej": nie stworzonej przez ludzi, w każ¬
wane życie. I mistowie są świadkami tego wydarzenia, które
d y m razie ściśle związanej z wierzeniami, j a k w trakcie
nie jest w istocie odgrywaniem czegoś, ale boską obecnością,
w y w o d u to wyczuwamy (nie zawsze z pełną jasnością),
mitem urzeczywistnionym. Persefona jest obecna dla ludzko¬
by się na koniec upewnić o t y m , kiedy do owego „ga¬
ści, dla zgromadzenia, w owym wielkim momencie, który
t u n k u " T o l k i e n zaliczy Ewangelie, traktując je jako
przynosi czas. I będzie obecna znowu, osobno dla każdego
najwyższe, z tego rodzaju, dzieła sztuki ( ! ) ,
człowieka, kiedy nadejdzie śmierć, to straszliwe święto
„artyzm zawiera się raczej w samych zdarzeniach, a nie
śmiertelnej nocy, z którym eleuzyjskie misteria tak często by¬
w sposobie opowiadania", ponieważ „autorem t y c h
35
których
ły porównywane. Nierozważne byłoby nawet uleganie poku
zdarzeń nie był żaden z ewangelistów".
sie, by uchwycić w konkretach obraz tego, co postrzegano
zaznaczonymi b i e g u n a m i rozciąga się dyskurs przybli¬
w takim momencie. A skoro próba taka byłaby też jakimś
żający istotę owego zjawiska.
szacowaniem misteriów, badacz sam musi dojść do tego, jak
Fairy-story
36
Między tak
to a story of faierie: „opowieść z Zaczaro
absurdalne jest mniemanie, że coś tak wielkiego potrafimy
wanego Królestwa", l u b „Królestwa Elfów", j a k d o w o
pojąć przez zwykłe zastosowanie metody filologicznej i płyt¬
dzi T o l k i e n , powołując się na o d n o t o w a n e w
kiej nowoczesnej psychologii. To tak, jak byśmy metodą na¬
English
uk ścisłych próbowali się zbliżyć do największych na świecie
r o k u , użycie słowa fairy w Gowera Confessio
dzieł sztuki".
gdzie o prezencji pięknego i strojnego młodzieńca po¬
33
Dictionary
Oxford
pierwsze, pochodzące sprzed 1450
amantis,
wiada się „as he were of faierie": „jak gdyby był z czaro
Już odrzucając hipotezę „odgrywania" m i t u pod¬
dziejskiego świata" [Faerie] (a nie „a faierie", jak błęd¬
czas misteriów w Eleusis ( m i t u l u b jednego z możli¬
nie zacytowano w haśle z tego słownika, zarazem myl¬
w y c h apokryfów m i t o l o g i c z n y c h , z których najważ¬
nie oddając całe wyrażenie przez: „jak gdyby był
niejszym z zachowanych będzie, w t y m przypadku,
elfem"). G d y więc iść za tą sugestią (a nie sposób jej
Hymn do Demeter, jak próbujemy dowodzić dalej), Ot¬
p o m i n ą ć ) , tłumaczenie czy rozumienie tytułu poema¬
to zdaje się traktować tę formę przekazu, i zarazem in¬
t u Spencera The Faerie Queene jako Królowa
terpretacji opowieści w rytuale, z podtekstem zbliżo¬
(albo Elfów)
n y m do zasady wydobytej ostro przez angielskiego
odnosi się do żadnych postaci, lecz do pewnego obsza¬
uczonego w związku z wszelkimi wizualizacjami narra¬
ru, k r a i n y jaką ta królowa włada. Stąd, powiada Tol¬
cji „baśniowych" (czytaj: m i t y c z n y c h l u b epickich, al¬
k i e n , nadawanie baśni (fairy-story)
bo, w szczególnym, dalej eksplikowanym t u znaczeniu,
ści o elfach l u b i n n y c h czarodziejskich istotach" jest
„fantastycznych"), w t y m zwłaszcza sprowadzanych na
stanowczo zbyt zawężone:
Wróżek
jest też opaczne, bo tytułowe faerie nie
znaczenia „opowie¬
obszar d r a m a t u .
„antropocen-
„baśnie bowiem - w normalnym tego słowa użyciu - to
t r y c z n y " , t z n . przenoszący wszystko n a g r u n t wyłącz¬
Tolkien,
nie po prostu historie o elfach, ale opowieści o Faerie, Kró
nie w i d z i a l n y c h l u d z k i c h zachowań i działań, stwier¬
lestwie Czarów. W królestwie tym istnieją nie tylko elfy
dza, że uniemożliwiałoby to przejście w stan „zacza¬
i wróżki, nie tylko krasnoludy, czarownice, trolle, olbrzymy
r o w a n i a " . Rozważał bliżej tę kwestię w rozprawie On
i smoki, ale także morza, Słońce, Księżyc, Ziemia i wszystko,
Fairy-Stories,
podjąć.
określając
dramat jako
z której pewne wątki m u s i m y teraz
co się na niej znajduje: a więc drzewa i ptaki, woda i kamie¬
nie, chleb i wino, i my, śmiertelnicy, jeśli nas tam zaklęto.
3 4
Pierwszym i nie najmniejszym stopniem trudności
[...] Określenie, czym jest baśń albo czym być powinna, nie
do p o k o n a n i a jest t u sama terminologia. T o l k i e n uży¬
może opierać się na żadnych definicjach czy historycznych
w a słowa fairy-story,
l u b fable, w czym
przekazach dotyczących elfów lub innych czarodziejskich
można by upatrywać rozróżnienia między „baśnią"
istot, ale na naturze samej Niebezpiecznej Krainy - Króle
i „bajką". T y m bardziej, że już na początku w y w o d u ,
stwa Czarów - i wiatru, jaki tam wieje. Nie podejmuję się tu
dokonując selekcji materiału, j a k i bierze p o d uwagę
ani zdefiniowania tych ziem, ani nawet próby ich opisania.
nie fairy-tale
264
�Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U
Nie sposób bowiem pochwycić Królestwa Czarów w sieć
słowa", czyli o d głoszenia treści o b j a w i o n y c h , których
słów; jedną z jego właściwości jest to, że nie da się go opisać,
człowiek jest tylko wyrazicielem, a nie autorem, albo -
choć na pewno można go doświadczyć. M a ono wiele aspek¬
w jeszcze mniejszej mierze - twórcą. U Tolkiena tak
tów, a ich analiza nie musi doprowadzić do odkrycia sekretu
właśnie i n t e r p r e t o w a n y jest przykład Ewangelii: jako
całości. M a m wszakże nadzieję, że to, co powiem za chwilę
ujętej w m o w i e opowieści skądinąd „danej", a przeka¬
w związku z pozostałymi pytaniami, rzuci nieco światła na
zywanej jedynie przez ludzi.
mą własną - jakże niedoskonałą - wizję tej krainy. [... ]
C h o ć nigdzie nie jest to wyjaśnione wprost, wypa¬
Najistotniejszą mocą Królestwa Czarów jest to, że może
da założyć, że dla Tolkiena istnieje różnica między „mi¬
ono tchnąć życie w najbardziej nawet fantastyczne wizje.
t e m " (który i u niego można chyba traktować jako coś
[... ] Ten aspekt mitologii - tworzenie, a nie odzwierciedlanie
bliskiego objawieniu) a baśnią (dziełem człowieka, ja¬
czy symboliczna interpretacja piękna i grozy - jest, jak sądzę,
ko „pomniejszego s t w ó r c y " ) na hierarchicznej skali
40
zbyt zaniedbany. Czy to dlatego, że pełniej ujawnia się on
opowieści, które na tej podstawie dałoby się rozróżnić
w Królestwie Baśni niż na wyżynach Olimpu? A może dlate¬
jako „sakralne" i „laickie" (lub przynajmniej ciążące
go, że uważa się go raczej za cechę mitologii «niższej» niż
k u świeckiemu obszarowi). W t y c h d r u g i c h podstawo
«wyższej»?"
w y m czynnikiem tworzenia jest „fantazja", czego nie
37
da się powiedzieć o „micie" w sensie m o c n y m . Słowo
Tolkien ani nie odrzuca, ani nie zaciera tej relacji, mi¬
„baśń" stosuje o n jednak, w zasadzie, wobec o b u . Mo¬
tem i baśnią (czy ściślej: „prawdziwą baśnią") choć wy¬
i m zdaniem trzeba przyjąć, że „mit" i „baśń" są blisko¬
znaczne, aczkolwiek można wątpić, czy są t r a k t o w a n e
wód, przynajmniej na początku, nie odsłania jej wprost.
do k o ń c a synonimicznie (może baśń jest istotnie „niż¬
„Mit" zdaje się t u najpierw kwestią głównie filolo¬
szą", albo „wtórną" postacią m i t u , z t y m , że o d m i t u -
giczną.
co najmniej „ f o r m a l n i e " - zależną?). T r u d n o b o w i e m
„Można bez żalu - czytamy we fragmencie, w którym
wyobrazić sobie, że ktoś przypisuje fantazji tę samą ro¬
wolno upatrywać nawiązania do Barfielda - porzucić pogląd
lę w przekazywaniu
Maxa Mullera, że mitologia to «choroba języka». Równie
ona dla niego w tworzeniu i n n e j . Jednak mówi o n tak¬
jednego t y p u opowieści, jaką pełni
dobrze można by powiedzieć, że myślenie to choroba umy¬
że o „baśni prawdziwej". N a j p i e r w trzeba przyjrzeć się
słu. Mitologia nie jest żadną chorobą, choć naturalnie, jak
uważnie t e m u , co pisze o fantazji:
wszystkie ludzkie wytwory, sama może być chora. Bliższe
prawdy byłoby już chyba stwierdzenie, że języki - a szczegól¬
„Zdolność umysłu do tworzenia obrazów to jedna sprawa
nie współczesne języki europejskie - są chorobą mitologii.
- i słusznie umiejętność tę określa się mianem wyobraźni.
Nie sposób wszakże odrzucić języka. Wcielony umysł, język
[...] Umiejętność wyrażenia, które (mniej czy bardziej udat-
i opowieść liczą sobie w naszym świecie tyle samo l a t " .
nie) nadaje temu, co wyobrażone, «spójność cechującą rze-
38
czywistość», to zupełnie inna sprawa. Potrzeba jej innej na¬
Stwierdzenie, że mitologia jest w y t w o r e m l u d z k i m ,
zwy - jest to sztuka, wtórne stwarzanie, ogniwo łączące wy¬
odnosi się w naszym p r z e k o n a n i u niewątpliwie do
obraźnię i jej ostateczny produkt: utwór. Brakuje m i jeszcze
słownego ujęcia m i t u , do m i t u „wypowiedzianego" czy
słowa, które łączyłoby w sobie pojęcie sztuki wtórnego two¬
„opowiedzianego", do opowieści mitycznej. Lecz zara¬
rzenia jako takiej i ową cechę dziwności
zem powstaje dylemat, czy mitologia jest czymś różnym
w sposobie wyrażenia, a obecną już w obrazie wytworzonym
o d poszczególnych mitów (właśnie jako opowieści nie
przez wyobraźnię: niezbędną cechę baśni. [... ] wybieram dla
41
i cudowności
t w o r z o n y c h przez ludzi, lecz tylko relacjonowanych
mych celów słowo «fantazja» - i to zarówno w jego starszym
przez n i c h . Czy jest to więc generalny t e r m i n określa
i bardziej wzniosłym sensie «wyobraźni», jak i w pochodnym
jący jeden typ opowieści (wyłącznie jeden, rzecz jasna),
znaczeniu «nierzeczywistości» (to jest niepodobieństwa do
czy też jest nazwą zbiorczą szerszego g a t u n k u narracyj¬
pierwotnego świata) i uwolnienia się od dominacji «faktu»
nego, jeśli w o l n o to tak nazwać, zważywszy, że m i t
- jednym słowem «fantastyczności»".
42
43
w zasadzie jest pozbawiony wyraźniejszych l u b jakich¬
Słowo to znaczy t u zarówno „rzeczy, które nie są
k o l w i e k narracyjnych reguł. A stąd: czy „baśń" mieści
bezpośrednio obecne" (te więc, które wyobraźnia jest
się w obrębie „mitologii", i czy jest zarazem tożsama
zdolna przywoływać), jak takie, które nie
z „mitem", czy też jest wobec m i t u - w m o c n y m sen¬
w „świecie p i e r w o t n y m " , tzn. w rzeczywistości „praw¬
sie: m i t u „wyższego" - czymś obocznym, n p . „mitem"
dziwej". S t ą d „fantastyczność" czyni z t a k pojętej „ba¬
niższego rodzaju?
śni" - zdaniem T o l k i e n a - formę sztuki „niemal naj¬
39
Wszystko to prowadzi do próby pogodzenia t y c h
istnieją
czystszą, a więc (gdy jest udana) najpotężniejszą".
rozróżnień z d o k o n a n y m w poprzedniej części tej pra¬
cy podziałem na m i t jako formę objawienia, która jest
pierwotnie „niema" (der stumme Mythos),
„Fantazja ma naturalnie pewną przewagę nad innymi ro¬
a dalej: ob¬
dzajami twórczości: fascynującą obcość i dziwność - ponow¬
jawienie wysłowione, i wreszcie opowieść apokryficz¬
nie podkreśla pisarz. - Wielu ludzi nie lubi ulegać fascyna¬
ną, która o d strony języka nie różni się (jak w o l n o
cjom. [... ] Głupio i złośliwie mylą więc fantazję z marzenia¬
m n i e m a ć ) zasadniczo o d m i t u już „dochodzącego do
mi, które nie mają nic wspólnego ze sztuką, oraz z zaburze-
265
�Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U
niami psychicznymi, nad którymi człowiek nie ma żadnej
ficzny" d r a m a t u , „bardziej autentyczny" - powiedzieli¬
władzy [...]. W ludzkiej twórczości fantazję najlepiej pozo
byśmy - jego o d p o w i e d n i k , który (i jeśli) rozgrywa się
stawić słowu, prawdziwej literaturze. [...] Fantastycznych
niejako „wewnątrz" baśniowego świata. Gdy, za Tol¬
form nie można udawać".
k i e n e m , przeciwstawimy „magii" „zaczarowanie" wy¬
twarzające (znów podkreślmy: tylko)
T y m razem chodzi o wszelkie wizualizacje tego, co
„wtórny świat",
do którego zarówno twórcy, j a k i widzowie
mogą
wykreowała czysta fantazja w opowieści. K o r o n n y m
wejść, a gdy się już w n i m znajdą, doświadczać go
przykładem są t u deformacje „opowieści" wywołane
wszystkimi zmysłami", zaczarowanie o w o wprowadzi
posługiwaniem się i m tylko właściwymi, i c h niejako
nas w „dramat czarodziejski", w :
n a t u r a l n y m i środkami - w dramacie, o czym była już
„przedstawienia elfów, których widzami tak często by¬
m o w a . D r a m a t b o w i e m , jak czytamy dalej, jest w isto¬
wali ludzie: twory realistyczne, niemal dotykalne fantazje,
cie „rodzajem udawanej l u b zastępczej m a g i i " :
niedostępne dla jakichkolwiek ludzkich środków. W rezul¬
tacie jego oddziaływanie (na człowieka) wykracza zazwyczaj
„jest widzialnym i słyszalnym przedstawieniem ludzi wy¬
poza wtórną wiarę. Jeśli znajdziesz się na czarodziejskim
myślonych w opowieści. [... ] Każde, nawet udane pod wzglę¬
dramacie, przeniesiesz się (albo tak ci się będzie zdawało)
dem technicznym, wprowadzenie w ten niby-magiczny wtór¬
do wnętrza wtórnego marzenia. [...] Czarodziejski dramat
ny świat dalszych fantazji lub czarów, każe nam przenieść się
wprowadza cię w sen snuty przez cudzy umysł, choć możesz
na kolejny poziom rzeczywistości: w świat trzeciego rzędu.
łatwo zapomnieć o tym fakcie. [... ] Pierwotny świat pozo¬
A to już o jeden świat za daleko. [...] Niewiele można powie
staje więc tym samym dla elfów i dla ludzi, nawet jeśli jest
dzieć w dramacie o drzewach jako o drzewach".
przez nich inaczej ceniony i postrzegany. [... ] To właśnie el¬
44
fy mogą nam uzmysłowić kluczowe pragnienia i aspiracje
D l a zrozumienia całego w y w o d u m a to kluczowe
ludzkiej fantazji, nawet jeśli same są tylko jej wytworem,
znaczenie. Po pierwsze, okazuje się, że wcześniej Tol¬
a może właśnie dlatego. [... ] Fantazja to natualny aspekt
k i e n posługiwał się t e r m i n e m „magia" przenośnie l u b
ludzkich działań. N a pewno nie niszczy rozumu ani go na¬
zastępczo. W zasadzie b o w i e m t r a k t u j e o n ją tak, j a k
wet nie obraża; nie stępia też apetytu na prawdę naukową
się ją traktować zwykło w h i s t o r i i i d e i religijnych: ja¬
i nie zaciera jej postrzegania. Wręcz przeciwnie. I m bystrzej¬
ko wynaturzenie wierzeń, przewrotną c h ę ć wykorzy¬
szy i trzeźwiejszy umysł, tym wspanialsze będzie snuł fanta¬
stania b o s k i c h m o c y dla l u d z k i c h celów. „Magia nie
zje. [... ] U podstaw prawdziwie twórczej fantazji leży ostra
jest sztuką, lecz techniką, wyrasta z pragnienia władzy
świadomość tego, że świat jest taki, jaki się nam jawi, a więc
n a d t y m światem, d o m i n a c j i n a d materią i wolą" -
rozpoznanie faktów, choć niekoniecznie uznanie ich władzy.
[...] Ludzie poczęli nie tylko elfy, lecz wymyślili bogów i za¬
czytamy dalej.
Po drugie, o d k r y w a m y t u istotę stosunku fantazji
częli oddawać i m cześć; czcili nawet bóstwa przesiąknięte
do „pierwotnego", czyli stworzonego, nie o d nas zależ¬
złem swych twórców. [...] Abusum non tollit usum. Człowiek
nego w swym i s t n i e n i u i biegu świata. Stwierdzenie,
nie utracił praw do fantazji: tworzymy na swą własną miarę
że dalszy niż tylko (dodajmy) „wtórny" p o z i o m rzeczy¬
i na swój własny, wtórny sposób, ponieważ my także zosta¬
wistości, na j a k i m dokonują się prawidłowe i „dozwo¬
liśmy stworzeni, i to na obraz i podobieństwo naszego
l o n e " działania fantazji, to już wkroczenie w „o j e d e n
Stwórcy.
świat za daleko", zostało poparte i d o d a t k o w o wyja¬
[... ] baśniowe opowieści pozwalają nam wyzdrowieć.
śnione, między i n n y m i , w jednej z n o t uzupełniają¬
Wyzdrowienie (to jest trwały powrót do zdrowia) jest odzy¬
cych tekst zasadniczy: „Fantazja nie zaciera ostrych
skaniem: odzyskaniem jasnego spojrzenia. Nie chcę tu za¬
konturów rzeczywistego świata - raczej jest o d n i c h
głębiać się w filozofię i mówić o «widzeniu rzeczy takimi, ja
zależna. W naszym z a c h o d n i m , europejskim świecie
k i m i są», ale mógłbym zaryzykować mówienie o «rzeczach
to «poczucie rozdziału* często bywa w dzisiejszych
takich, jakimi przeznaczone jest (czy było) nam je widzieć*
czasach osłabiane i atakowane nie przez fantazję, ale
- jako rzeczy poza nami. Musimy umyć okna, aby uwolnić
przez teorie n a u k o w e " .
S t ą d zupełnie inaczej pojmo¬
świat zewnętrzny od brudnych zacieków trywialności lub
wać należy c y t o w a n y wyżej f r a g m e n t o „nierzeczywi¬
powszedniości - od poczucia posiadania. [... ] Kreatywna
stym" charakterze wytworów fantazji. Można zapew¬
fantazja jest władna otworzyć na oścież drzwi twego skarb¬
ne słowo to rozumieć jako „nadempiryczny"
ca i wypuścić na wolność, niczym ptaki z klatek, uwięzione
45
(czy
„nadzmysłowy"), l u b „rzeczywisty wtórnie". Fantazja
w n i m rzeczy. I oto klejnoty przemienią się w kwiaty i pło¬
b o w i e m poszerza rzeczywistość, a nie deformuje jej
mienie, a ty wreszcie uświadomisz sobie, że wszystko to, co
i nie neguje a n i nie odbiega o d praw nią rządzących,
posiadałeś (lub znałeś), było groźne i potężne, nie dość sku¬
czyli o d „pierwotnego świata". Czy nie dałoby się po¬
tecznie zakute w łańcuchy, wolne i swobodne: nie bardziej
wiedzieć, że sprowadza na poziom fenomenów to, co
twoje, niż było sobą. Wszelkiego rodzaju «element fanta-
w niej niewidzialne?
styczny» w poezji i w prozie pomaga w tym uwolnieniu. Jed¬
nak najpełniej czyni to baśń - świat zbudowany na fantazji
W r a c a j ą c do przerwanego f r a g m e n t u : wedle Tol¬
lub wokół niej, którego samym sercem jest fantazja właśnie.
kiena może istnieć rodzaj „wyższego" niż „antropomor-
[... ] Baśnie opowiadają głównie albo (te lepsze) niemal wy266
�Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U
łącznie o sprawach podstawowych, nie tkniętych przez fan¬
„Nietrudno wyobrazić sobie owo niezwykłe podniecenie
tazję, ale jej oprawa przydaje blasku tej prostocie. Bo twór¬
i radość, jakie stałyby się naszym udziałem, gdyby jakaś
ca opowieści, który pozwala sobie na «swobodę» wobec na¬
szczególnie piękna baśń okazała się prawdziwa w «pierwot-
tury, może być jej miłośnikiem, ale nie niewolnikiem. To
nym» sensie tego słowa, gdyby jej fabuła objawiła się jako
baśnie pierwsze pozwoliły przeczuć moc słów i cudowność
zdarzenie historyczne, nie tracąc przy tym owego mitycznego
rzeczy takich, jak kamień, drewno i żelazo, dom i ogień,
i alegorycznego znaczenia, które miała jako baśń. Nietrud
chleb i w i n o " .
no, gdyż nie byłoby to doświadczenie o zupełnie nowej, nie
46
znanej nam jakości".
47
Skoro padło wyrażenie „moc słów", m u s i m y wrócić
do kwestii języka samego. A l e przedtem konieczne jest
T o l k i e n m a t u n a myśli szczególną „baśń", o której
ujawnienie jeszcze jednej ze stron streszczanego t u wy¬
już n a początku wspominał, a do której n a koniec wra
wodu.
ca, pisząc o jednej z najważniejszych cech tego gatun
Słowo jest najistotniejszym środkiem
tworzenia,
k u , jaką jest szczęśliwe zakończenie (ściślej „rozwiąza
które - jak pamiętamy - T o l k i e n uznawał za nazbyt za¬
nie a k c j i " ) : euktastrophe.
poznany aspekt m i t u , w t y m momencie utożsamiając
ca „jest najdoskonalszą formą baśni [ . . . ] . Jest to dana
Opowieść d o niej prowadzą
z n i m baśń, traktując j ą (czasem między wierszami) za
n a m , w oprawie baśniowego l u b innego świata, nagła
jeden z jego przejawów, jedną z postaci mitycznej opo¬
i c u d o w n a łaska, której p o w r o t u nigdy nie można być
wieści. Przy pierwszej lekturze rozprawy O
p e w n y m . [...] Łaska ta jest swego rodzaju
baśniach
evangelium,
sprawa relacji pomiędzy t y m i dwiema f o r m a m i przeka¬
oferującą u l o t n y przebłysk radości - owej radości, któ¬
zu czyni wrażenie nie d o k o ń c a wyjaśnionej, o czym
ra czeka poza m u r a m i tego świata, równie przeszywa¬
wspominałem. Jednak i m więcej analogii znajdujemy
jąca, j a k żal". Przez użycie tego środka nawet współ¬
dla zasadniczego przesłania tego tekstu i i m głębiej
czesna opowieść o baśniowym charakterze może mieć
w sam jego gąszcz wkraczamy, t y m jaśniejsze się staje,
w sobie „coś z owej dziwnej mistycznej jakości dawnej
że „baśń" i „mit" są tutaj zasadniczo
baśni, przerastającej opowiadane w y d a r z e n i e " . I t u
t y m samym
w istocie.
48
wreszcie o d k r y t y zostaje ostatecznie k i e r u n e k tego wy¬
w o d u i najgłębsza treść jego przesłania:
U O t t a m i t , b ę d ą c „pewną starą opowieścią", nie¬
ustannie przechodzi ( i zarazem przenosi nas) w teraź¬
niejszość: „to, co było, jest także żywym zdarzeniem".
„W eukastrophe otrzymujemy sugestię większej odpowie
Jej prawdziwe życie aktualizuje się n i e u s t a n n y m jej
dzi - dalekiego odbłysku czy echa Evangelium w rzeczywistym
p o w t a r z a n i u (opowieść taka jest „zachowana przez
świecie. [...] Ewangelia to przecież baśń albo raczej wzniosła
przodków i przekazywana p o t o m n y m " ) i w k u l c i e ,
opowieść, która jest samą istotą baśni. Mówi o wielu cudach,
który n a swój sposób wprowadza nas w sam k r w i o b i e g
osobliwie artystycznych, pięknych i poruszających: «mistycz-
wysławianych wydarzeń. K u l t , czyniąc niejako tę opo¬
nych», w swej doskonałości i pełni. Pośród tych cudów znaj
wieść wiarygodniejszą, wzbudza w jego uczestnikach
duje się i owa największa, najpełniejsza eukatastrophe, jaką
wiarę w jej prawdziwość. W i a r ę , której - w sakralnej
można sobie wyobrazić. Baśń ta wtargnęła w historię i świat
sferze, w jaką m i t nas przenosi - nie możemy już okre¬
pierwotny. Pragnienie i aspiracje twórcze wypełniły się jako
ślić jako „wtórnej". Jest to wiara l u b wierzenie w sen¬
Stworzenie; narodziny Chrystusa to eukatastrophe historii
sie bezwzględnym. W religiach p i e r w o t n y c h świętość
człowieka; Zmartwychwstanie zaś - eukatastrophe historii
m i t u jest zagwarantowana przez świętość słowa. I wie¬
Wcielenia. Opowieść zaczyna się i kończy radością. Odzna¬
rzenia sięgają aż t u , l u b stąd czerpią swą autentycz¬
cza się też górującą nad innymi historiami «wewnętrzną spój¬
n o ś ć i siłę. Jeśli, j a k czytaliśmy, zakłócenie
„wiary
nością cechującą rzeczywistość». Nigdy nie pojawiła się żad¬
w t ó r n e j " albo wyjście poza stan „zawieszenia niewia¬
na opowieść, którą człowiek tak bardzo pragnąłby widzieć ja¬
r y " p o w o d u j e nagłe rozczarowanie, wytrącenie ze
ko prawdziwą, i żadna, której prawdziwość uznałoby tak wie¬
świata fantazji przez konfrontację baśni (jako „zmy¬
lu sceptyków. Jej artyzm nosi najbardziej przekonujące piętno
ślenia", „literackiej f i k c j i " ) z prawdą
pierwotnej sztuki - aktu Stworzenia. Odrzucenie jej prowa¬
„pierwotnego
świata", którego częścią jesteśmy sami - o tyle wyjście
dzi albo do smutku, albo do gniewu. [...] Sztuce nadano wy
poza prawdę m i t u nie jest możliwe. B o nie m a dokąd
miar prawdy. Bóg jest Panem aniołów i ludzi, i elfów. Legen
wyjść. Jest o n równie prawdziwy j a k rzeczywistość,
da i historia spotkały się i zlały w jedno".
49
skoro o n a cała potwierdza p r a w d y przezeń oznajmia¬
ne, b ę d ą c - kiedy inaczej n a t o spojrzymy - tylko jej
kontynuacją,
k i e d y zachowuje
„wewnętrzną
D o p i e r o p o t y m może być p o d d a n y właściwemu
spój¬
rozbiorowi p r o b l e m podstawowego środka, j a k i m po¬
Wedle Tolkiena istnieje w t y m zakresie, który czę¬
jest w stanie ujawnić się w pełni swego „wtórnego
ność" ją cechującą.
sługuje się sztuka baśni, poprzez który fantazja ludzka
ściej nazywa baśniowym niż m i t y c z n y m , jeden - wspo¬
stwarzania".
Postawa,
jaką
reprezentuje
Tolkien,
m n i a n y już - przypadek, który w pełni rozwiązuje
w oczywisty sposób czyni słowo
wszelkie wątpliwości i k o m p l i k a c j e , jakie jego wywód
C y t o w a n y już fragment, gdzie mówi o n o zaniedbaniu
mógł wywoływać:
„tego aspektu m i t o l o g i i , j a k i m jest tworzenie", prowa267
analogonem
Słowa.
�Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U
dzi do pytania, dlaczego t a k się dzieje: „Czy dlatego -
żam, że sporym w a l o r e m l i t e r a c k i m jest pozostawienie
jak sam pisze - że tworzenie pełniej u j a w n i a się w Kró¬
w i e l u spraw nie wyjaśnionymi (szczególnie, jeśli wyja
lestwie Baśni niż na wyżynach O l i m p u ? " Ze baśń, gdy¬
śnienie istnieje); być może z tego p u n k t u widzenia po¬
by ją m i t o w i przeciwstawić jako gatunek mniej krępu¬
pełniłem błąd, starając się wyjaśnić zbyt wiele faktów
jący fantazję artysty, pozwala swobodniej obchodzić
z historii".
53
prawa „pierwotnego świata" i wprowadzać w życie
„najbardziej fantastyczne wizje"? Ze zatem m i t wier¬
Wreszcie odpowiedź, której szukamy, zostaje udzie¬
niej odzwierciedla p i e r w o t n y świat, bo go bezpośred¬
lona wprost:
n i o reprezentuje wyrastając zeń, nie b ę d ą c t w o r e m
wtórnym, zapośredniczonym przez aktywność ludzką?
„[Władca Pierścieni]to
«baśń», lecz napisana - zgodnie
A l e , j a k mówiliśmy, istnieje „baśń prawdziwa" l u b
z przekonaniem, które kiedyś wyraziłem w obszernym eseju
„czysta" (może równie p i e r w o t n a j a k pierwsze wysło¬
0 baśniach, że to są jej właściwi czytelnicy - dla dorosłych.
wienie m i t u ) , która jest swoistym m o d e l e m „baśni",
Uważam, że baśń ma swój właściwy sposób odzwieciadlania
jako g a t u n k u - na p e w n y m etapie rozwoju najszerzej
«prawdy», odmienny od alegorii, (dłuższej) satyry czy «reali-
rozumianej „opowieści" - zajmującego miejsce m i t u
zmu», i jest on pod pewnymi względami bardziej przekonu¬
wraz z laicyzacją kultury, co się łączy z n a r o d z i n a m i
jący. [...]Pod tą opowieścią kryje się oczywiście struktura mi¬
„wiary wtórnej"? Z a t e m „baśń" nie byłaby określeniem
tologiczna. Została napisana na samym początku i być może
jednego tylko typu narracji, lecz zbioru wewnętrznie
będzie teraz częściowo opublikowana. Można powiedzieć,
zróżnicowanego, ustopniowanego. Zbiór t a k i obejmo¬
że jest to «mitologia monoteistyczna», a zarazem «wtór-
wałby zatem i to, co zwykło się nazywać m i t e m .
stwórcza»".
54
55
Porządkując w analizowanym t u tekście argumen¬
ty tego przekonania dotyczące, jeden z ważniejszych
W z m i a n k a o „teologicznym" charakterze przypo¬
znajdujemy w dopiskach do w y w o d u głównego. Jest to
m i n a n a d t o uwagę zawartą w liście do jezuity, Rober¬
uwaga nawiązująca do baśni A n d r e w Langa opartej na
ta M u r r a y a , który po przeczytaniu części The Lord
micie Perseusza i Gorgony:
the
Rings
of
napisał do Tolkiena, że dzieło wywołało
w n i m poczucie „wielkiej zgodności ze stanem Łaski":
„co do początku baśni: trudno znaleźć lepszą formułę niż
«dawno, dawno temu». [...] Zaczyna się tak i nie określa ani
„Władca
Pierścieni jest zasadniczo dziełem religijnym
roku, ani miejsca, ani osób. Zabieg ten prowadzi do czegoś,
1 katolickim; początkowo niezamierzenie, lecz w popraw¬
co można byłoby określić jako przemianę mitologii w baśń.
kach świadomie. Dlatego nie umieściłem w n i m czy też wy¬
Osobiście wolałbym tu mówić o przemianach wzniosłej ba¬
ciąłem z niego niemal wszystkie wzmianki o czymkolwiek, co
śni (bo czymże innym jest grecka opowieść) w tę szczególną
mogłoby być «religią», kultem czy obrzędami w tym wymy¬
formę, tak obecnie popularną w naszym kraju: w opowiast¬
ślonym świecie. Element religijny został bowiem wchłonięty
kę dla dzieci [...]. Bezimienność to nie cnota i nie należy jej
przez opowieść i jej symbolikę".
56
naśladować, bo niedookreśloność prowadzi w tym wypadku
do obniżenia jakości, zepsucia wynikającego z zapomnienia
A w i n n y m jeszcze miejscu czynił taką uwagę:
i braku inwencji. Ale nie bezczasowość. Początek nie jest zu¬
bożeniem - jest znaczący. Pozwala natychmiast przeczuć roz¬
legły świat czasu, nie objęty żadną mapą".
„Pod względem teologicznym (jeśli ten termin nie jest
zbyt pretensjonalny) wyobrażam sobie, że to, co przedstawi¬
50
łem, w mniejszym stopniu odbiega od tego, co niektórzy
W korespondencji o d n a j d u j e m y dodatkowe wyja¬
śnienia tej kwestii.
(łącznie ze mną) uważają za prawdę. [...] Opowieść głównie
dotyczy Śmierci i Nieśmiertelności oraz «ucieczek» od nich:
Z listu, pisanego jeszcze w 1938 r o k u , pochodzi
długowieczności oraz gromadzenia wspomnień".
57
znamienne zdanie: „mój umysł, jeśli chodzi o opowie¬
ści, jest prawdziwie zajęty «czystymi» baśniami czy też
mitologiami
Ważny i najobszerniejszy komentarz zawiera list do
M i l t o n a W a l d m a n a z w y d a w n i c t w a Collins,
Silmarillionu".
51
które
Pier¬
w momencie wahań Stanleya U n w i n a co do publika¬
ścieni, T o l k i e n formułuje myśl, w której dopatrzyć się
c j i gotowej już powieści, ze względu m a jej rozmiary,
można tęsknoty za „mitem n i e m y m " : „Opowieść trze¬
zainteresowało się nią:
K i l k a lat później, w trakcie pracy n a d Władcą
ba opowiedzieć, bo inaczej nie będzie
opowieścią,
a m i m o to najbardziej poruszające opowieści są nieopowiedziane".
52
„Mit i baśń muszą, tak jak cała sztuka, odzwierciedlać
Zdanie, którego dopełnieniem będą
i zawierać rozcieńczone elementy moralnej i religijnej praw¬
uwagi zapisane w dziewięć lat później: „Nieunikniony
dy (lub błędu), ale nie w sposób bezpośredni, nie w znanej
jest oczywiście k o n f l i k t między techniką «literacką»
formie «prawdziwego» świata. (Mówię oczywiście o naszej
i fascynacją związaną ze szczegółowym dopracowywa¬
obecnej sytuacji, a nie o dawnych pogańskich, przedchrze¬
n i e m wymyślonej, mitycznej e p o k i (mitycznej, nie ale¬
ścijańskich czasach. Nie będę powtarzał tego, co usiłowałem
gorycznej: m o j e m u umysłowi obca jest alegoria). U w a -
powiedzieć w moim eseju, który czytałeś).[...] zawsze mia268
�Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U
łem poczucie zapisywania czegoś, co już gdzieś było «istnie-
w o d k r y w a n i u i poznającym przybliżaniu rzeczywistości
jące», a nie «wymyślone». [... ] Nie lubię alegorii - świado¬
poprzez znaczenia, jakie odkrywa w niej i z niej dobywa
mej i zamierzonej alegorii - a jednak każda próba wyjaśnie¬
pierwotne słowo. Jego wypowiedzi - również po więk
nia sensu mitu czy baśni musi posługiwać się językiem alego¬
szej części zawarte w listach - dotyczą, w przeciwień
rycznym. [...] W każdym razie cały ten materiał dotyczy
stwie do rozważań Barfielda, p r a k t y k i pisarskiej, tak o d
Upadku, Śmiertelności i Machiny. Upadku w sposób nie¬
strony środków językowych, jak t e c h n i k i narracyjnej.
58
unikniony - i motyw ten pojawia się na kilka sposobów.
Śmiertelności, a szczególnie jej wpływu na sztukę i twórcze
T o m Shippey, następca Tolkiena jako profesor sta-
(lub, jak bym to określił, wtórstwórcze) dążenie, wydające
roangielskiego na uniwersytecie w Leeds, doskonale
się nie mieć żadnej funkcji biologicznej ani związku z rado¬
zorientowany w jego badawczej zarówno, j a k literac¬
ściami zwykłego biologicznego życia, z którym w naszym
kiej działalności, pisze: „istotę wiary Tolkiena, odartej
świecie faktycznie pozostaje zwykle w konflikcie. To dążenie
z powłok akademickiej ostrożności, stanowiło prze¬
jest związane z namiętną miłością do prawdziwego, pierwot¬
świadczenie, że «słowo czyni rzecz autentyczną*. Było
nego świata, a zatem przepełnione poczuciem śmiertelności
to przekonanie głęboko zakorzenione w filologii. Tol¬
- a jednak ta miłość go nie zaspokaja. Dążenie to ma różne
k i e n uważał, wręcz wiedział, że wiele słów i i c h f o r m
możliwości „Upadku". Może stać się zachłanne i trzymać się
można podzielić na dwie klasy: «stare-tradycyjne-au-
rzeczy zrobionych jako swej „własności"; wtórstwórca chce
tentyczne»
wówczas być dla swego prywatnego dzieła stworzenia panem
świadczenie to stało się p u n k t e m wyjścia dla o p i n i i ,
i Bogiem. Chce się też zbuntować przeciw prawom Stwórcy
mniej pewnej, ale nie mniej wiarygodnej, że pierwsza
i «nowe-niehistoryczne-błędne».
Prze¬
- a szczególnie przeciw śmiertelności. Oba te zjawiska (ra¬
z grup jest nie tylko poprawniejsza, ale i ciekawsza niż
zem czy osobno) doprowadzają do pragnienia Władzy, pra¬
druga; m a b o w i e m sankcję całych tysiącleci, a więc
gnienia szybszego wprowadzania w życie swej woli - a po¬
odznacza się zdecydowaną «wewnętrzną spójnością»,
przez to do Machiny (czy też Magii). Przez to ostatnie rozu¬
niezależnie o d tego, czy byłaby to «wewnętrzna spój¬
miem wszelkie użycie zewnętrznych planów czy urządzeń
n o ś ć c e c h u j ą c a rzeczywistość», czy też zaledwie spój¬
(aparatury) w miejsce rozwijania wrodzonych wewnętrznych
ność wtórnej s z t u k i " .
60
mocy czy talentów - lub nawet wykorzystywanie tych talen¬
tów z haniebną chęcią dominacji: zastraszenia rzeczywistego
świata lub łamania woli innych osób. Machina jest bardziej
oczywistą współczesną tego postacią, choć pozostaje ściślej
You look at trees and label them just so,
związana z Magią, niż się to zwykle dostrzega. [... ] Elfowie
(for trees are 'trees', and growing is 'to grow');
istnieją (w moich opowieściach) po to, by ukazać tę różnicę.
you walk the earth and tread with solemn pace
Ich «magia» to Sztuka wyzwolona z wielu jej ludzkich ogra¬
one of the many minor globes of Space
niczeń: jest mniej wysilona, żywsza, pełniejsza (nie skażona
niczym zgodność wizji i wytworu). Jej celem jest Sztuka,
Yet trees are not 'trees', until so named and seen —
a nie Władza; wtórstwarzanie, a nie dominacja i tyrańskie
and never were so named, till those had been
przekształcanie dzieła Stworzenia".
who speech's involuted breath unfurled,
59
faint echo and dim picture of the world
W r a c a j ą c do języka „mitu" w ścisłym sensie (jako
Tolkien, Mythopoeia
próby ujęcia w słowa objawienia p i e r w o t n e g o ) , powtó
rzyć trzeba, że jest o n archaiczny, a stąd „formalna"
formuła baśni: „dawno t e m u " byłaby t u czymś nie na
Mythopoeia,
wiersz zadedykowany „temu,
który
miejscu. W i a d o m o , że m i t jest „opowieścią począt¬
powiedział, że m i t y są kłamstwami, a stąd nie są n i c
ków", a także - nierzadko - opowieścią o początkach
w a r t e " , powstał p r a w d o p o d o b n i e w 1931 r o k u , jako
czasu. Baśniowe „dawno t e m u " , jako swoista meta¬
ślad rozmowy, którą T o l k i e n i Clive Lewis, w towarzy¬
morfoza m i t u , wyjście poza jego uświęcone religijną
stwie H u g o Dysona, anglisty - też zaliczającego się do
tradycją rygory i ramy, mogłoby zwalniać zatem każde¬
«Inklingów» - o d b y l i wczesną jesienią podczas wie¬
go późnego narratora z archaizacji środków wypowie¬
czornego
dzi. A l e t a k nie jest. Jak przekonaliśmy się, T o l k i e n a
W s p o m i n a o t y m C h r i s t o p h e r T o l k i e n we wstępie do
obchodzą przede wszystkim stare
baśnie. W
tym
spaceru po terenach
M a g d a l e n College.
cytowanego wyżej zbioru tekstów ojca, Tree and
Leaf,
przypadku kwestia języka nie m u s i więc być czymś róż¬
powołując się jeszcze na Carpentera, który dokładnie
niącym w zasadniczy sposób te dwa g a t u n k i (czy dwa
opisał ów dialog, przede wszystkim na podstawie l i ¬
w a r i a n t y jednego). O b a należą do obszaru poezji.
stów Lewisa.
Tolkien opowiada się poza t y m za archaizacją (odpo¬
Lewis lubił mity, ale uważał je za k o m p l e t n e zmy¬
wiednio „modelowaną") przy pisaniu takich dzieł, które
ślenia, całkowicie pozbawione prawdy. Tego wieczoru
nawiązują do istniejących mitów, przetwarzając je tylko.
zapewne powtórzył, że są to tylko „bezwartościowe
N a obszarze t y m porusza się - co już w i e m y - j a k fi¬
kłamstwa", c h o ć pełne u r o k u . „Nie - odparł T o l k i e n .
lolog, a nie filozof zgłębiający ontologię m o w y i jej rolę
- To nie są kłamstwa".
269
�Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U
„Właśnie wtedy (jak wspominał później Lewis) «nagły
umysły poetów, a powstające w nich obrazy odzwierciedlają
podmuch wiatru zerwał się niespodzianie w ten cichy i cie¬
fragmenty wiecznej prawdy? N o cóż, chrześcijaństwo - mówił
pły wieczór, strącając tyle liści, że przypominało to deszcz.
- jest takim właśnie odzwierciedleniem; jednakże, co ogrom¬
Wstrzymaliśmy oddechy».
nie ważne, poetą, który je wymyślił, był sam Bóg, posługujący
się rzeczywistymi ludźmi oraz prawdziwymi faktami.
Kiedy Tolkien podjął przerwany wywód, wykorzystał ja¬
ko argument to, co przed chwilą widzieli.
62
Czy chcesz powiedzieć, spytał Lewis, że historia śmierci
i zmartwychwstania Chrysutsa jest odwieczną opowieścią
«Spoglądasz na drzewa - powiedział - i nazywasz je 'drze
o umierającym bogu?
wami', zapewne wcale się nad tym nie zastanawiając. Nazy¬
Tak, odparł Tolkien, tyle że to jest prawdziwy umierający
wasz gwiazdę 'gwiazdą' i więcej o tym nie myślisz. Musisz jed¬
Bóg, którego śmierć nastąpiła w konkretnym czasie i miała
nak pamiętać, że takie słowa, jak 'drzewo' czy 'gwiazda' były
określone konsekwencje historyczne. Stary mit stał się fak¬
(w oryginalnej formie) nazwami nadanymi tym obiektom
tem, nadal jednak zachował charakter mitu. Tak więc pyta¬
przez ludzi o zupełnie innych zapatrywaniach niż twoje. Dla
nie o jego znaczenie jest absurdalne. [...] Czy [Lewis] nie poj¬
ciebie drzewo jest po prostu organizmem roślinnym, a gwiaz¬
muje, że to jest mit i czy naprawdę nie potrafi się nań otwo¬
da kulą nieożywionej materii poruszającą się po ściśle określo¬
rzyć? Ponieważ, jak stwierdził Tolkien, jeśli Bóg jest twórcą
nym torze. Tymczasem pierwsi ludzie mówiący o 'drzewach'
mitów, to człowiek powinien stać się ich miłośnikiem".
63
i 'gwiazdach' widzieli je zupełnie inaczej. Dla nich świat roił się
od mitologicznych istot. Spoglądali na gwiazdy jak na żywe
Wedle Barfielda, który był najbliższym przyjacielem
srebro stające w ogniu pod wpływem wieczystej muzyki. Wi¬
Lewisa, i którego książkę cenił o n zapewne wyżej niż po¬
dzieli niebo jako kopułę wyszywanego klejnotami namiotu,
glądy Tolkiena, „mityczne słowo", nadając znaczenie
a ziemię jak łono, z którego wyszło wszelkie życie. Dla nich ca¬
rzeczom, znaczenie to wyjawia. Wedle zacytowanej t u
ły proces stworzenia był 'przetykany mitem i usiany elfami'».
Mythopoei,
nazywając je, stawia barierę między prawdą
rzeczywistości, a i c h rzeczywistym sensem. Nazywać - to
Ta koncepcja nie była nowością dla Lewisa, gdyż Tolkien
„zaciemniać obraz świata". Mówić - to przekraczać gra¬
na swój sposób wyraził to, co Barfield powiedział w Poetic
nicę między czystą kontemplacją lub po prostu refleksją,
Diction. Zdaniem Lewisa nie stanowiło to odpowiedzi na je¬
a uzewnętrznianiem, którego jedną z f o r m jest „odgry¬
go zarzut, że mity są kłamstwami.
wanie" czegoś. Jak pamiętamy, wedle Tolkiena dramat
Przecież, odparł Tolkien, człowiek nie jest zaprzysięgłym
jest „antropocentryczny". Można się zastanawiać, jak
kłamcą. Może sprowadzać swoje myśli do kłamstw, lecz po¬
widziałby o n kult, pojmowany za O t t e m jako nieoddziel-
chodzi od Boga i od Niego czerpie swoje najwznioślejsze ide¬
ny o d m i t u , czyniący z niego zawsze „jakieś teraz", jego
ały. Lewis zgodził się z tym: w rzeczy samej już od wielu lat
dawność przeobrażający w aktualnie „żywe zdarzenie".
skłaniał się do tego rodzaju koncepcji. A więc, ciągnął Tol¬
Fragment z Mythopoei przypomina przytaczaną już tutaj
kien, nie tylko abstrakcyjne ludzkie myśli, ale również wy¬
inną myśl jej autora, trudną do zanegowania: „Niewiele
twory jego wyobraźni muszą pochodzić od Boga, a zatem mu¬
można powiedzieć w dramacie o drzewach jako o drze¬
szą odzwierciedlać choć odrobinę wiecznej prawdy. Tworząc
wach". M i t natomiast zdolny jest czynić to właśnie, bę¬
mity i różne mitologie oraz zaludniając świat elfami, smoka¬
dąc tylko czymś ludziom danym, a nie tworzonym przez
m i oraz goblinami, opowiadający człowiek - albo «podkre-
n i c h . N i e narusza istoty rzeczy, jaką ogarnia i przybliża
ator», jak określał go Tolkien - w istocie współtworzy Boże
sobie właściwą mową. Jaka jest ta mowa? T u t k w i sedno
dzieło i przekazuje nam drobny, rozszczepiony refleks praw¬
problemu, a wyrażając się ściśle: tajemnicy.
dziwego światła. Tak więc pogańskie mity wcale nie są jedy¬
nie «kłamstwami», one zawsze zawierają odrobinę prawdy".
Wszak m i t - skoro ma wejść w obieg tradycji, sko¬
ro m a być i jest przekazywany z p o k o l e n i a na pokole¬
61
nie (jak mówił O t t o ) - m u s i być u c h w y c o n y w sieć
Lewis był wówczas w stanie zbliżania się do „ja¬
słów. Wypowiedziany w sposób, który dostępny jest lu¬
kiejś" wiary. Lecz „przedmiot" tej tęsknoty pozostawał
dziom. Odsłaniając pole znaczeń, nie jest w stanie
wciąż nieokreślony. Wątpił w prawdy głoszone przez
ocalić tego, co najważniejsze w n i m : bezpośredniości
chrześcijaństwo i twierdził, że w B i b l i i postać Jezusa
ogarniania, najtajniejszej swej treści. T o l k i e n to rozu¬
nie jest szczególnie ważna. Skąd więc wiara, że właśnie
miał, skoro napisał: „Opowieść trzeba opowiedzieć, bo
Jego śmierć i zmartwychwstanie mogłyby i miały „zba¬
inaczej nie będzie opowieścią", dodając, że dla niego
wić świat"? Carpenter, relacjonując tę rozmowę, opo¬
najbardziej poruszającymi opowieściami były te, które
wiada z zasadzie o „metanoi" Lewisa. Rozmowa o mi¬
nie zostały opowiedziane. Co rozumiał przez to? M i t
cie właśnie, co t u dla nas szczególnie znamienne, do¬
jeszcze „niemy"? Coś, co pozostaje tylko „przedmio¬
prowadziła (co najmniej pośrednio) do tego zwrotu.
t e m przeżycia" i rozwiewa się w nic, gdy zostaje ujęte
w skarlałą mowę naszych czasów? Jeżeli, j a k wspomi¬
Na pytanie dotyczące soteriologicznej roli Chrystusa „Tol¬
naliśmy, w p i e r w o t n y c h religiach świętość m i t u jest za¬
kien odpowiedział mu natychmiast. W istocie, rzekł, rozwią¬
gwarantowana przez świętość słowa, a słowo - z dru¬
zania należy szukać w tym, o czym powiedział wcześniej. Czyż
giej strony - zostaje uświęcone przez m i t , zlaicyzowa¬
nie wykazał, że w pogańskich mitach Bóg objawia się poprzez
na k u l t u r a współczesna nie jest w stanie ocalić owej
270
�Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U
leżnie o d człowieka. T o l k i e n , podobnie j a k
świętości. Może nawiązaniem do tego jest, w traktacie
Blake,
zdanie (ironicznie trawestujące M u l l e r a ) ,
wspomina o swoistym spisywaniu rzeczy m u „dyktowa¬
że dzisiejsze języki, europejskie zwłaszcza, to „choroba
n y c h " , o niezależnym o d jego w o l i czy p l a n u „samo-
mitologii"? Spostrzeżenie niebezpodstawne.
kształtowaniu"
O baśniach,
się
opowieści
-
przypominamy.
66
I wszystko to godzi dzięki k o n c e p c j i „pomniejszania"
Lecz zachodzące w języku zmiany nie stanowią jedy¬
nej przyczyny owego schorzenia. W istocie jest to jeden
twórcy (artysty l u b zwykłego narratora) wobec Tego,
z symptomów wielu przez w i e k i dokonujących się prze¬
którego traktuje jako S t w ó r c ę . ' Pomniejszania świata
obrażeń, których nic nie jest w stanie cofnąć. M i m o że
baśni w zestawieniu ze światem r e a l n y m
Barfield próbuje niejako ratować coś z panowania „praw¬
World).
6
(Primary
W t e n sposób t e r m i n „prawdziwa baśń", jak
dziwej metafory", i dopatrzyć się jej śladów w twórczości
sugerowaliśmy, ogarnia sobą m i t . N i e m i t zagubiony
wielkich poetów różnych epok, jego wywód - niby niepo¬
i niedający się w swej pełni wskrzesić w zsekularyzowa-
strzeżenie - odsłania gorzką konkluzję, którą już znamy:
nej kulturze współczesnej, ale zachowujący tę „we¬
nie ma p o w r o t u do świata, w którym „wszycy byliśmy po¬
wnętrzną spójność", jaką ma rzeczywistość p i e r w o t n a ,
etami", kiedy Myśl dominowała n a d indywidualnym my¬
obdarzona m o c ą wzbudzającą „pierwotną wiarę". A to
śleniem, a ludzką świadomość kierowały w tajemnicze
wiele, jak na czas zdominowany przez racjonalizm, na¬
obszary bezszelestne i nieomylne „kroki N a t u r y " - jak
u k i ścisłe, techniczną cywilizację, wszechwładzę „ra¬
czytaliśmy. „Prawdziwa metafora" należy całkowicie do
chującego myślenia". To już tyle, by poważniej zasta¬
archaicznego języka, a indywidualna twórczość może od¬
nowić się n a d sformułowaną przez Barfielda maksymą,
zwierciedlać tylko cień „mitycznej m o w y " .
że „Drzewo W i a d o m o ś c i jest niepomiernie młodsze o d
64
Drzewa Życia". Drzewa Życia, dodajmy, w którego ga¬
C h o ć więc Barfield wywarł jakiś wpływ na Tolkiena,
i c h poglądy nie były we wszystkim zgodne. D l a Barfiel
łęziach gnieździł się p i e r w o t n y m i t , a o którego istnie¬
da - przypomnijmy - baśń była „widmową
n i u wciąż może świadczyć życie Prawdziwej Baśni.
formą życia
m i t u po jego schyłku". Jedyne, co dla niego pozostało
Dalej więc rzecz w t y m , by baśni bedącej s k u t k i e m
z oryginalnej postaci m i t u , to - jak się zdaje - metafora,
„wtórnego stwarzania" nigdy nie traktować j a k czyste¬
czyli pewien przejaw archaicznego języka, w którym nie
go zmyślenia, f i k c j i , którą bierzemy za niczym niekrę-
istniała różnica między dosłownym i przenośnym zna¬
powaną „grę f a n t a z j i " .
czeniem, a zarazem większość słów ogarniała szerokie
autentyczna,
semantyczne obszary. Narracja zaś miała być czymś po¬
condary Belief)
dobnym, przeniesionym na obszar składni.
65
Pomijając
68
Baśń b o w i e m (ale tylko baśń
„udana", wzbudzająca prawdziwe
Se
to taka, którą - by przypomnieć wyra
żenie Goethego - kieruje „fantazja ścisła" (die exakte
Jeśli, dodajmy jeszcze, baśń - tak pojmowa¬
fakt, że „mitologiczna relacja" była w zasadzie wyłącznie
Phantasie).
poetycka, można chyba wyobrazić sobie, że - sięgając
ną - policzymy między dzieła sztuki, i spojrzymy na nią
do przykładów późniejszych - poemat prozą dawałby
jako n a k o n t y n u a c j ę
n a m , oczywiście dalekie, ale prawdopodobne przybliże¬
z p r a m i t u , będziemy m o g l i powtórzyć za Schellingiem,
tradycji,
która w y w o d z i
się
że bezpośrednią przyczyną wszelkiej sztuki jest Bóg, ja¬
nie opowieści mitycznej sensu stricte.
D l a Tolkiena t a k i m późnym o d p o w i e d n i k i e m m i t u
ko „źródło wszelkiego zespalania tego, co realne, i te¬
była baśń. Bo jeśli mówił o n , że ma ona właściwy sobie
go, co idealne, na czym wszelka sztuka się opiera".
sposób odzwierciedlania „prawdy", rozumiał przez to
A stąd elfy, smoki i gobliny - powtarzając wyliczenie
bez wątpienia, że prawda taka zbliżała się do pierwot¬
Tolkiena - są pośrednio b o s k i m i t w o r a m i . Bo - jak
nej prawdy m i t u . Stąd ośmielał się nazywać Ewangelie
czytaliśmy - baśń i t e n (dodajmy o d siebie: „wtórny")
raz prawdziwą
m i t , którego twórcą jest człowiek, zawierają w sobie
baśnią,
nadal zachowując
raz mitem, który stał się prawdą,
„rozszczepiony refleks prawdziwego światła".
charakter mitu, co zasługuje na uwagę
- i przypisywał i m pochodzenie niezależne o d człowie¬
ka (co t y m razem byłoby zgodne z literą chrześcijań¬
He sees no stars who does not see them first
stwa, traktującego je jako teksty w ścisłym znaczeniu
of living silver made that sudden burst
„objawione"). Ewangeliści nie b y l i „twórcami" Ewan¬
to flame like flowers beneath an ancient song,
gelii. W a r t e przemyślenia jest rówież i to, czy a u t o r e m
whose very echo after-music long
„prawdziwej baśni" nigdy nie mógł być człowiek? Ze by¬
has since pursued. There is no firmament,
ła więc ona zawsze tylko „prawzorem", a takie jej poj¬
only a void, unless a jewelled tent
mowanie ogarniałoby także m i t , jako kreację
myth-woven and elf-patterned; and no earth,
wtórną"? To zdaje
„nie
się najbardziej prawdopodobne.
A jest pewne, gdy weźmiemy p o d uwagę m i t jeszcze nie
unless the mothers womb whence all have birth.
Mythopoeia
wysłowiony, o którym wciąż się t u napomyka.
Baśń, jako wytwór fantazji (odznaczająca się, we¬
W wykładzie z r o k u 1936: „Beowulf". Potwory i kryty¬
dle jego słów, „pewną przewagą n a d i n n y m i rodzajami
cy, Tolkien mówił: „Znaczenie m i t u jest trudne do ujęcia
twórczości: fascynującą obcością i dziwnością"), fanta
w referacie, drogą analitycznych rozumowań. Najlepiej,
zji tworzącej niejako samoczynnie „formy, których nie
gdy przedstawia go poeta, odczuwający raczej, niż obja¬
można udawać", w jakimś stopniu powstawała nieza-
śniający to, co kryje temat [...]. Obrońca m i t u będzie
271
�Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U
więc w trudnej sytuacji. Jeżeli nie będzie ostrożny, nie bę¬
Wydaje się to sprzeczne ze stwierdzeniem Tolkie¬
dzie przemawiał przypowieściami, to zabije przedmiot
na, że rzecz zawdzięcza swą „autentyczność" słowu.
swych dociekań w t o k u wiwisekcji i zostaną m u alegorie,
Lecz ową sprzeczność rozwiązuje fakt, że m o w a t u
formalne i mechaniczne, które zapewne nie będą działać.
o rzeczy, a nie o micie samym, jako „opowieści" nie
M i t jest bowiem żywy jako całość, we wszystkich elemen¬
wypowiedzianej jeszcze, o której teraz myślimy. To sa¬
tach, i umiera, zanim poddamy go sekcji. Sądzę, że moż¬
m o dotyczy „głębi", w której T o l k i e n upatrywał naj¬
na być poruszonym potęgą m i t u , niewłaściwie rozumie¬
wyższej literackiej w a r t o ś c i .
71
jąc doznawane uczucia i przypisując je w całości czemuś
Problem „głębi" wiązał się w istocie z zagadnieniem
zupełnie i n n e m u , co także występuje w danym utworze:
metamorfoz m i t u . Przede wszystkim jego stopniowe¬
metryce, stylowi lub kunsztowi doboru słów".
m u zbliżaniu się k u słowu, jeśli to t a k określić.
69
Język m i t u odznacza się zatem kunsztownością sło¬
wa i stylu. A poezja jest jego „naturalną" formą wypo
„By powtórzyć jego słowa o Sir Gawainie - pisze Shippey -
wiedzi. Dlatego przede wszystkim poeta ma coś do po¬
głębia to jakość, «która kompensuje wszelkie nieuchronne
wiedzenia o jego wartości, niezależnej o d samego tema¬
usterki i niedoskonałe połączenia, które muszą się pojawić, gdy
t u . Styl p o e t y c k i m i t u jest już wystarczającym środkiem
wątki, motywy, symbole zostaną powtórnie wprowadzone i na¬
jego działania, które odznacza się potęgą i głębią, i któ¬
gięte do służby zmienionym umysłom w czasach późniejszych».
r e m u wystarczy się poddać bez „analitycznych rozumo¬
Jest to jakość, która może istnieć w jednym tekście, ale tworzy
wań". Którego znaczenie - podkreślmy - może być
ją cały układ tekstów. Jest wzmocniona przez wiek, straty, re¬
ogarniane, jest już ogarnialne wyłącznie w płaszczyźnie
konstrukcje, nieporozumienia. Żywotnym jej aspektem jest po
przeżycia, emocji samej. Przyznać trzeba, że nie tak się
czucie, że nawet autorzy tekstów takich jak Vólsungasaga nie
zwykło do m i t u podchodzić w powszechniejszym mnie¬
rozumieli swojej własnej opowieści, ale robili, co mogli, żeby ją
m a n i u . Lecz wykładane przez Tolkiena podejście ma
opowiedzieć. A cały urok podobnego utworu, zadziwienie, po¬
przenieść nas w czas pierwotny: w najodleglejszy obszar
czucie obecności gdzieś u podstaw lepszej, bogatszej i praw¬
życia najstarszych mitycznych wysłowień. I w to, co jest
dziwszej opowieści nigdy nie przedstawionej może wynikać nie
jeszcze przed n i m i , a o czym mówić t r u d n o .
z literackiego sukcesu, ale z literackiej klęski. Nawet «nie-
M i m o wszystkie związki, poprzednio wymieniane, m i t
uchronne usterki i niedoskonałe połączenia» przynoszą sku¬
bez wątpienia różni się o d baśni z paru względów i na róż¬
tek. Przede wszystkim mogą skłonić późniejszych autorów, by
nych poziomach. W płaszyźnie wysłowienia jedna z tych
sami opowiedzieli daną historię, narzucając na nią swoje wła¬
różnic jest łatwa do wydobycia, choć kryje się między
sne wyobrażenie co do sposobu jej przedstawiania".
72
wierszami tekstu O baśniach: mityczna narracja jest wolna
od narracyjnych reguł. N i e obowiązuje w niej ani otwie
rające „dawno t e m u " , ani zamykająca
„Głębię" rozumieć więc można jako rezultat wysił¬
eukatastrophe.
ków mających na celu dotarcie do niewysłowionego,
Wszystko, co dotyczy „mitycznego stylu" - jeśli go rozpa¬
a nie tylko do zaginionego, już kiedyś opowiedzianego
trujemy z p u n k t u widzenia „opowieści" - dotyczy „formy"
m i t u . P r a m i t zatem to w istocie gdzieś „u p o d s t a w " ist¬
i języka, które cechuje „naturalna" (a nie wtórna) archa¬
niejąca, „lepsza, bogatsza, prawdziwsza opowieść nigdy
iczność, a więc „semantyczna gęstość" obecnych w n i m
nie przedstawiona". N a p e w n o nie przedstawiona
słów, co wywołuje wrażenie i c h spotęgowanego we¬
przez „zwykłego" człowieka.
wnętrznego życia, kojarzącego się (już n a m tylko) - co na
pozór paradoksalne - z językiem martwym, jak to określał
Shippey dodaje jeszcze:
Barfield analizując poezję M i l t o n a . Z takim więc językiem,
jaki istniał zanim pojawiło się wyodrębnianie i petryfika¬
„Efekt, który Tolkien cenił sobie wysoko, można nazwać
cja znaczeń, poddawanych definicyjnemu uściślaniu, czy¬
«epicentrycznym»: było to poczucie, że dawno temu zdarzy¬
l i zawężaniu. Językiem, który był dla człowieka równie ta¬
ło się coś wstrząsającego, nigdy w pełni nie zrozumianego,
jemniczy, jak rzeczywistość, którą miał nazywać.
z czym wielu gawędziarzy próbowało sobie poradzić, a ich
„Pytać o źródła opowieści jako t a k i c h znaczyłoby py¬
tać o źródła ludzkiego języka i umysłu", pisał T o l k i e n .
klęski i częściowe sukcesy odzwierciedlały siłę owego centralne¬
70
go wydarzenia, jak igły podskakujące na sejsmografach od¬
A rozwiązać tego pytania nie potrafimy. Odpowiedzi
dalonych od epicentrum. Tolkien napisał coś na ten temat
możemy się tylko domyślać, przybliżać ją w hipotezach.
we fragmencie The Notion Papers [...]: «Nie sądzę, abyś zda¬
Jeśli przyjmiemy, że to m i t jest źródłem języka i znaczeń,
wał sobie sprawę, aby ktokolwiek z nas zdawał sobie sprawę
zjawi się myśl, że gdy źródło to zaczyna uzewnętrzniać
z dajmonicznej siły, jaką mają wielkie mity i legendy, z owej
swą moc, zaczyna też ją tracić. Wyczerpuje się i p o w o l i
głębi emocji i percepcji, które je poczęły i z ich mnożenia się
wysycha. Język m i t u nie jest ludzkim językiem. A kiedy
w wielu umysłach - a każdy umysł, pamiętajcie, to genera¬
t a k i m się staje, jego tajemniczość znika wraz z tajemni¬
tor niejasnej, lecz niezmierzonej energii»".
73
czością zjawisk, k u j a k i m się odnosi, nazywając je: trees
are not 'trees', until so named and seen. Nazywanie odsu¬
Wedle przytaczanych t u zdań Tolkiena, m i t jest dla
wa nas o d widzenia, bo staje się postrzeganiem „przez
niego zawsze opowieścią kiedyś istniejącą w stanie nie¬
nazwę", a nie wprost, czyli przestaje być wizją samą.
wypowiedzianym. I gdy wydobywa się o n ze swego
272
�Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U
pierwotnego milczenia czy „niemoty", wówczas muszą
bokie i ciężkie o d znaczeń, które m u s i dźwigać, któ¬
się otworzyć usta, by wypowiedzieć pierwsze słowa.
r y c h nie może redukować a n i „destylować" w procesie
M o w a rodzi się z uprzednich e m o c j o n a l n y c h i zmysło¬
abstrakcji. Przez taką w i e l o - l u b raczej wszech-znacz-
w y c h doświadczeń, które niesie ze sobą i ogarnia sobą
ność, pierwsze dotykające m i t u słowa muszą - w rela¬
m i t . Język jest u początków bliższy widzeniu i zarazem
cjach wzajemnych - tworzyć metafory w sposób, j a k i
„ślepemu" o d c z u w a n i u niż myśleniu, które m a coś po¬
tutaj opisywano: naturalny, konieczny, zgodny z pul¬
rządkować. Jest na p e w n o d a l e k i myśleniu „pojęcio¬
sem całej przyrody, z biologicznym r y t m e m ludzkiego
w e m u " , ale może w o l n o też wątpić, czy o d początku
życia, wyobraźni, a w końcu - z t ę t n e m fantazji.
jest metaforyczny. Może jest „ubogi" (wortarme,
jak -
wedle O t t a - sam m i t , już nie niemy, ale t a k się jawią¬
Fantastic forms are not to be counterfeited.
75
Dlaczego?
Bo wartość t y c h f o r m t k w i w t y m , że są tak bliskie
cy w pierwszych próbach wypowiedzenia)?
prawdy, j a k tylko to możliwe w l u d z k i m wymiarze od¬
I może dlatego chaos jest zawsze pierwszym obra¬
twarzania tego, co już zostało Stworzone. N i e można
zem świata, w którym człowiek m a się pojawić, w któ¬
postąpić o k r o k dalej o d tego, bo byłoby to „o jeden
ry m a dopiero wejść. Chaos jako pełnia możliwości,
świat za daleko". Przypomina to koncepcję „mimesis"
j a k buddyjska Pustka, śunyata:
samo „serce" rzeczywi¬
u Platona: „mimesis" rozumianej jako oddalanie się o d
stości (i d o k t r y n y próbującej ją o g a r n ą ć ) . Obraz po¬
prawdy przez „małpowanie", udawanie kogoś k i m się
tencji, która wszystko jest w stanie zdziałać. „Obraz"
nie jest, l u b symulowanie przez rzecz tylko „podobną"
z którego wszystko może się wyłonić jako kształt.
czegoś istniejącego realnie. To - dość oczywiste - sko¬
„Znaczyć" znaczy najpierw „wskazywać", „pokazy¬
jarzenie pozwala wyraźniej uchwycić pojęcie „nierze-
wać coś". A p i e r w o t n a m o w a m i t u to środek służący
czywistości" baśni stawiane przez Tolkiena przeciw
najpierw (i nieporadnie) wizji niż określaniu.
wszelkiemu „realizmowi": fantazja narzuca wtórnemu
To jedno¬
cześnie jakby tylko rozpoznawanie w zdziwieniu, nie¬
stwarzaniu rygory pierwotnego stwarzania i dlatego
pewności i zachwycie samej możliwości
przez nią spontanicznie podsuwanych czy wręcz dyk¬
mowy.
Trzeba przeto założyć, że n i m się zrodzi „metafo¬
ryczne" poetic diction,
n i e ć mythical
t o w a n y c h f o r m nie można „imitować", tylko wiernie
odnoszące się do m i t u , m u s i ist¬
undiction:
„mityczne
wskazywać na nie i chwytać je w sieć słów.
niewysłowienie",
Baśń nie tylko ma, ale musi być naznaczona obco¬
0 nie mniej p o e t y c k i m charakterze.
ścią i dziwnością (naznaczoną własną wewnętrzną
Słowo, w swoim zjawianiu się, wedle m n i e m a ń
-
wa
gą, jak pisał B a r f i e l d ) , bo te cechy w n o s i ze sobą ludz¬
76
naszym zdaniem - najbliższych prawdy, najpierw okrą¬
ka fantazja jako - jeszcze raz powtórzmy - naturalny,
ża jakby zagadkę zjawisk, jeszcze nie wyodrębniając
wrodzony, dany „obszar tworzenia", któremu podpo¬
i c h z danej całości, lecz przeciwnie - poddając się
rządkowanym i najmniej o d „widzenia przez fantazję"
płynnym między n i m i związkom, i c h wzajemnemu
o d d a l o n y m narzędziem jest słowo. N i e m a t u więc mo¬
„przechodzeniu w siebie".
„godzi"
w y o swobodnym poruszaniu się w obrębie „nierzeczy¬
1 oswaja człowieka ze światem, służąc r o z u m i e n i u , któ¬
wistego". Tylko przez takie oddalanie się o d Pierwotne¬
W
t e n sposób
re m y zdolni jesteśmy oglądać „ jak w zwierciadle":
go Świata (jeśli wypada to uznać za oddalenie, a nie za
przez odwrócenie naszych nawyków p o j m o w a n i a .
wierność wobec niego) człowiek wyrzeka się n a d n i m
Shippey pisał: „Można powiedzieć, że w oczach
władzy i nie tylko nie „konkuruje" ze Stwórcą, ale idzie
Tolkiena słowo nie było podobne do cegły, jakiejś po¬
właśnie drogą przez Niego m u wyznaczoną, nawet w ja¬
jedynczej, zdelimitowanej j e d n o s t k i ; przypominało ra¬
kiś swój, zawsze ułomny sposób kontynuując j ą .
czej stożek stalaktytu, interesujący sam w sobie, ale
znacznie ciekawszy jako w y n i k procesu
7 7
W i e l k i paradoks artysty sformułowany przez Tolkiena
narastania.
ująć można najkrócej tak: i m dalej sztuka zanurza się
T o l k i e n uważał, że w t y m procesie jest coś ponadludz-
w „nierzeczywistym" (czyli zwalniającym nas o d trzymania
kiego, a przynajmniej ponadjednostkowego, n i k t bo¬
się „faktu"), t y m bardziej jest rzeczywistości wierna i bliż
w i e m nie jest w stanie przewidzieć, jakie kształty i zna¬
sza. I m bardziej subcreator ma świadomość tego, że jest tyl
czenia przybiorą słowa w przyszłości, nawet jeżeli wia¬
ko n i m , t y m mocniej wiążą go prawa Pierwotnego Świata.
d o m o coś o dotychczasowych z m i a n a c h " .
Interpretacja i ocena dramatu jest t u bardzo wymowna:
74
Zgodnie z r e f e r o w a n y m i tutaj poglądami, słowo raz
sztuka nie powinna być „antropomorficzna", bo - co mo¬
zjawia się u początków „całe", pełne, nieporównywal¬
że teraz w nowy sposób rozumiemy - taką się jawi, gdy zo
nie pełniejsze o d t y c h , j a k i m i się posługujemy teraz.
staje przez człowieka zawłaszczona.
A l b o rośnie p o w o l i . A l e , w o b u wypadkach, niczego
o n ją w świecie, który uważa za wyłącznie swój.
Gdy bez reszty zamyka
nie określa wyraźnie, nie jest zwrócone w j e d n y m tyl¬
Człowiek bezprawnie wkłada na siebie kostium fan¬
ko k i e r u n k u , nie zostawiając miejsca na „jeszczenie-
tazji, „utkany z m i t u i ozdobiony przez elfów", jak mówi
wysłowione", lecz „wskazuje na": każe patrzeć i wi¬
Mythopoeia,
dzieć jakieś nieogarnialne całości, coś co jest pozba¬
nej dosłownie, czy przenośnie), tworzy tak, że zarazem
w i o n e konturów, co może być nazwaniem rzeczy (jeśli
wkracza w dziedzinę wtórnie
są one już w ogóle wyodrębnialne), rzeczy tworzących
Tym razem traktuje już więc świat fantazji i fantastycz¬
j a k gdyby ogniwa jednego łańcucha. Pełne, gęste, głę-
n y c h tworów nie jako dany, lecz własny. Po dwakroć od273
i ukazując się w n i m na scenie (czy to bra
naśladującą
wtórny
świat.
�Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U
dalając się o d prawdy Stworzenia. A świat „dyktowany"
ła najstarsze, pojęcie m i t u różni się w zasadniczy sposób
przez fantazję jest tylko dany. I za t e n dar trzeba dzięko¬
o d tego, jakie funkcjonuje w o b u w y m i e n i o n y c h dyscy¬
wać, chroniąc go przed wszelkimi zniekształceniami.
plinach, a również w antropologii k u l t u r y i historii idei.
W t ó r n e stwarzanie wymaga zatem nade wszystko poko¬
Dlatego może inspirować i kierować k u rozwiązanom
ry i uległości wobec tego, co n i m kieruje.
i w n i o s k o m i n n y m niż znane powszechniej i już w dużej
„Nierzeczywistość" b o w i e m , to nie deformacja rze¬
mierze wyjałowione. Pojawiająca się obecnie sekwe¬
czywistego, ale jego rozszerzanie na to, co niewidzial¬
ncja: mit-legenda-baśń (której człony mogą być usta¬
ne na r o z m a i t y c h p l a n a c h i w różnym stopniu. Przede
wiane w różnym porządku, a zależności między n i m i
wszystkim może na zamkniętą dla zmysłów (a otwiera¬
rozmaicie interpretowane), jest ważna - między i n n y m i
j ą c ą się dzięki fantazji) dziedzinę treści i obrazów, dzie¬
- dlatego, że rozszerza pole każdego z n i c h i z tego złą¬
dzinę rzeczy, które w istocie okazują się dopełnieniem
czenia czyni nieomal n o w y „przedmiot badań". Język
Pierwotnego Świata. Dziedzinę wtórnie
kreowaną,
m i t u , którego opisu szukaliśmy na t y m terenie, w t y m
która jest p i e r w o t n i e prawdziwa, a w każdym razie
kręgu (który nazwaliśmy „szkołą oksfordzką"), koncen¬
ukazująca coś z „wiecznej p r a w d y " .
trując się w zasadzie na d w u wybranych jego przedsta¬
78
Słowo - powiedzmy raz jeszcze - i tylko słowo mo¬
wicielach i d w u tekstach - język ów okazał się w pew¬
że wiernie przybliżyć i „ukazać" te obszary. Wszelkie
n y m stopniu nieopisywalny, nieuchwytny do końca. Za¬
środki bezpośredniej wizualizacji tutaj zawodzą. Słowo
gadnienie jego metaforyczności jest z pewnością nie bez
ukazuje t e n tajemniczy świat, przez nasze analityczne
znaczenia, ale okazuje się mniej istotne, niż spodziewa¬
i
liśmy się tego. N a pierwszy plan wystąpił pogląd wyra¬
wątpiące
myślenie
wciąż
podważany
w
swej
(jakkolwiek byłaby względna) prawdzie. Słowo rosną¬
żony przez Barfielda, a także potwierdzany przez Tolkie¬
ce i nabrzmiewające znaczeniami dzięki treściom, ja¬
na, że m i t istniał „przed narodzinami m o w y " , jako coś
kie zdolne jest chwytać, c h o ć zawsze pogrążone na po¬
jeszcze bardziej żywego niż w momencie pierwszego je¬
ły w niedomówieniu, w zawieszeniu między rzeczami
go wypowiedzenia. Stosunek zatem języka do m i t u , to -
i zjawiskami, nigdy nie trafiające w to, co pojedyncze
z jednej strony - tajemniczy związek niewysłowionego
i dlatego dla nas, nawykłych do widzenia fenomenów
z już postrzeżonym i ogarniętym przez świadomość,
z osobna, i „okonturowanych", będące - j a k pisał Tol¬
z drugiej -
k i e n - tylko słabym echem i przyćmionym obrazem
„pełni mitycznych treści", której człowiek żyjący jeszcze
świata. To wszystko, co mogłoby się n a m wydawać nie¬
w okresie czysto mitycznego myślenia jest przytomny,
trwała, zawsze obecna niewysławialność
doskonałością czy nietrafnością owego słowa, dobywa
a co sytuuje m i t w pobliżu tego, co dzisiaj ograniczamy
samą naturę m i t u , z którego dla nas pozostaje widocz¬
do sfery mistycznych doświadczeń. „Mowa m i t u " jest
n y tylko fragment, j a k wierzchołek góry l o d o w e j . Jego
zawsze w części tylko jego uzewnętrznieniem czy uzmy¬
zanurzenie w niepoznawalnym l u b n i e o d g a d n i o n y m
słowieniem. Gdyby to odnieść do koncepcji
pozwala n a m oglądać już jedynie odblask prawdy, nig¬
Waltera O t t a , należałoby dodać do tego, o czym już pi¬
Gestalt
dy nie dającej się postrzec wprost, przesłoniętej t y m ,
saliśmy w Realności
co t u nazwano „ f a k t a m i " , które są rozczłonkowanymi
jawia się wprawdzie w pełni u c h w y t n a „postać" bóstwa,
przejawami kiedyś, dla i n n y c h , jednej rzeczywistości,
ale nie da się nigdy w pełni „opisać".
bogów,
że u samych początków po¬
jako jednego wielkiego p o t o k u życia. Życia już o d daw¬
I n n y m z kolei, ważnym f a k t e m , do o d k r y c i a które¬
na i wciąż na naszych oczach, za sprawą naszego spo¬
go zostaliśmy przez wspomniane l e k t u r y doprowadze¬
sobu myślenia, wysychającego w swym znaczeniu pier¬
n i , to - jeśli t a k wypada to nazwać - rehabilitacja ba¬
w o t n i e bezbrzeżnym - j a k pisał Barfield.
śni związana, co pozornie zaskakujące, z ostatecznym
Prawdziwe legendy, przez co bez wątpienia rozu¬
odejściem o d baśniowego t r a k t o w a n i a m i t u . T o l k i e n
mieć trzeba m i t y i „baśnie prawdziwe", mogą być już
stwierdzał, że „pod baśnią" - gdy zbliża się ona w swej
tworzone
strukturze do „spójności cechującej rzeczywistość" -
jeden z boha¬
może się kryć s t r u k t u r a mitologiczna. A poza t y m , j a k
brane tylko za b a j k i (fables nie fairy-stories)
przez ludzi - mówi we Władcy
Pierścieni
terów - kiedy zanika, więdnie, wygasa mądrość praw¬
czytaliśmy, stosunku m i t u do baśni (lub o d w r o t n i e )
dziwa: as true knowledge
fades.
nie da się w zasadzie jednoznacznie i raz na zawsze
Podsumowanie t y c h rozważań jest nie tylko trud¬
ustalić. I pierwszy, i druga, są „dawnymi opowieścia¬
ne, ale - j a k m i się zdaje - niekonieczne. Jednak to, co
m i " , a różnice mogą się n i e k i e d y ograniczać do cech
79
t u powiedziane, p o w i n n o się zapamiętać i mieć nieja¬
akcydentalnych, j a k choćby różnice k u l t u r
ko za sobą, by czynić następne k r o k i na p o l u , na któ¬
n y c h zawsze), z których się wywodzą. I n n y m zaś razem
re wchodzimy. Bez wątpienia coś z tego zostanie, na¬
bywają tak t r a k t o w a n e i p o j m o w a n e , że odsłaniają się
w e t jeśli to będzie tylko wzmożone poczucie niepew¬
między n i m i odmienności głębsze.
ności, wzmagające naszą czujność.
(religij¬
80
Baśń jest zawsze opowieścią, m i t staje się nią z czasem.
Próbowaliśmy uporządkować terminy, wychodząc
Kiedy to następuje, zmniejsza się lub nierzadko znika „od¬
do m i t u . Lecz w prezentowanych tutaj tekstach, rzadko
stęp" między n i m i . Z natury słowem m i t u jest poetyckie
uwzględnianych w historii religii i zapoznanych także
słowo, choćby się ograniczyło do języka tylko metaforycz¬
przez historię literatury, tę nawet, która obejmuje dzie-
nego stosowanego w prozie (co następuje dopiero w póź274
�Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U
Sylwanowicz, Poznań 2000, s. 160 [z listu do syna Christophe¬
n y c h fazach rozwoju mitycznej narracji). V i c o mówił, że
ra, 24 X I I 1944].
sapienza poetica zapoczątkowała metafizyczny ogląd świa¬
ta, była „metafizyką pierwszą". Jeśli zgodzimy się z t y m ,
Por.: Humphrey Carpenter, The Inklings. C. S. Lewis, J. R. R. Tol
kien, Charles Williams and their friends, London 19'8. Przekład
i powrócimy do koncepcji „archaicznej ontologii" Eliade-
polski Zbigniewa A . Królickiego: Inklingowie, Poznań 1999, s. 62.
go, będziemy mogli zbliżyć k u sobie wzajem te dwa poję¬
W tymże miejscu czytamy, jak to, niedługo po opublikowaniu Po
cia i założyć podobieństwo samego stylu wypowiedzi, na
etic Diction, Lewis „donosił Barfieldowi w liście: «Może zaintere
j a k i wskazują. W o b u przypadkach będzie to „poetic dic¬
suje cię, że [...] Tolkien powiedział mi, że twoja koncepcja pier¬
wotnej jedności semantycznej zmieniła jego zapatrywania i co ja¬
tion", w znaczeniu, jakie m u nadał O w e n Barfield.
Pozostaje jeszcze p r o b l e m „legendy", n i g d y - j a k
kiś czas powstrzymuje go podczas wykładów przed powiedzeniem
czegoś, co zamierzał. 'To jeden z tych faktów - zauważył - któ
mogliśmy zauważyć - nie stawiany i nie analizowany
rych dostrzeżenie nie pozwala nam powtarzać utartych prawd'»".
bliżej. Wypadałoby przyjąć, że legenda jest najbliższa
Inklingowie, op. cit., s. 62. Carpenter dodaje: „[Barfield] nie był je
„mitowi h e r o i c z n e m u " , m i t o w i (lub baśni) przetwarza¬
dyną osobą, która doszła do takiego wniosku; na przykład
j ą c e m u l u b „przyswajającemu" historię,
uwznioślając
j ą i przenosząc n a p o z i o m wyższy niż tylko l u d z k i . H i
w Niemczech Ernst Cassirer niezależnie od niego powiedział pra¬
wie to samo. Jednak Barfield wyraził swoje zdanie z niezwykłą si¬
łą". Co do Cassirera: jego trzytomowa Philosophie der symbolischen
storia ( i może legenda) t a k się m a d o m i t u , j a k widzial¬
Formen ukazała się w Berlinie w latach 1923-1929, a jej skróco
n a strona rzeczywistości d o n i e w i d z i a l n e j . Bo - przy¬
na wersja: An Essay on Man. An Introduction to a Philosophy of
p o m i n a j ą c powiedzenie T o l k i e n a - „można żyć w o b u
Human Culture, powstała w okresie wojny w Stanach Zjednoczo¬
światach naraz". Wyrażenie „dwa światy" należy trak¬
nych. (Por. przekład polski A n n y Staniewskiej: Esej o człowieku.
t o w a ć z pewnością metaforycznie: są przecież w istocie
Wstęp do filozofii kultury, Warszawa 19'1). Niemiecki filozof po¬
wtórzył w zasadzie to, co mówiło przed n i m wielu, m.in. Schel-
j e d n y m . Green earth is a mighty matter of legends. Stą¬
p a j ą c p o zielonej ziemi, depczemy „w pełnym blasku
d n i a " p o n i e w i d o c z n y c h p o d nią legendach.
ling: „Mit łączy w sobie element teoretyczny i element twórczo¬
ści artystycznej. Przede wszystkim uderza nas bliskie pokrewień¬
stwo mitu z poezją." (Esej..., s. 141). Ważniejsze dla nas są jego
odwołania do Maxa Mullera, który zwłaszcza w pracy Lectures on
the Science of Religion (New York 1893), pisał o tym, że pierwotny
Chcieliśmy dotrzeć d o określenia języka m i t u . Wy¬
język „nie potrafi wyrażać pojęć abstrakcyjnych inaczej jak pod
daje się, na k o n i e c , że osaczyliśmy t y l k o tę rzecz, i że
nasze sidła nie są dość skuteczne, nasze sieci nie dosyć
gęste, b y t o , co najważniejsze, zostało schwytane. Zo¬
postacią metafory i nie jest przesadą twerdzenie, że cały słownik
religii starożytnej składa się z metafor" (cyt. za: Cassirer, Esej..., s.
192). M i t , jego zdaniem, powstanie swe zawdzięczał „tkwiącej
stajemy w p o c z u c i u , że coś się wymknęło, i że nie mo¬
w języku dwuznaczności, w której zawsze znajdował duchową po¬
gło b y ć inaczej. W p o c z u c i u albo w p r z e k o n a n i u , że
żywkę". Stąd mit był dla niego jedynie „ubocznym produktem ję¬
0 języku m i t u da się coś naprawdę istotnego powie¬
zyka" i jego „chorobą". Niczego istotnego zatem Barfield nie
dzieć t r a f n i e t y l k o językiem m i t u :
mógłby od Cassirera zaczerpnąć, nawet gdyby go czytał. Nato¬
miast mógłby wziąć coś z przytaczanej przez tego ostatniego
I am not going to tell you my name, not yet at any rate. For one
(Esej..., s. 141) pracy F. C. Prescotta, Poetry and Myth, New York
192', który pisał m.in. (s. 10): „Mit starożytny jest mową, z któ¬
thing it would take a long while: my name is growing all the time, and
rej stopniowo wyrastała nowożytna poezja dzięki procesom zwa¬
I've lived a very long, long time; so my name is like a story. Real na
nym przez ewolucjonistów rozróżnieniem i specjalizacją. Umysł
mes tell you the story of the things they belong to in my language, in
mitotwórczy jest prototypem, umysł zaś poety jest wciąż w istocie
the Old Entish as you might say. It is a lovely language, but it takes
swej mitotwórczy". Ten tekst, bliski pewnym spostrzeżeniom Bar-
a very long time to say anything in it, because we do not say anything
fielda, z pewnością jednak nie był mu znany, bo go nie cytuje.
in it, unless it is worth taking a long time to say, and to listen to.
81
A Cassirer czerpał z Mullera i Prescotta, kiedy pisał np., że żywot¬
na zasada mitu „jest dynamiczna, a nie statyczna; można ją opi¬
sać jedynie w kategoriach działania. Człowiek pierwotny wyraża
swe uczucia i emocje nie w czysto abstrakcyjnych symbolach, lecz
Tekst tutaj prezentowany stanowi wprowadzenie do drugiego
tomu Pani na żurawiach, zatytułowanego: Archeologia mitu.
w sposób konkretny i bezpośredni; aby więc uświadomić sobie
Przypisy
wszystkich jej aspektach." (Esej..., s. 1 4 ' ) . Mimo to, poglądy Cas-
strukturę mitu i religii pierwotnej, musimy zbadać tę ekspresję we
*
J. R. R. Tolkien, The Lord od the Rings. (Przekład Marii Skibniewskiej:„ «Czy znaleźliśmy się w świecie legend, czy też chodzimy po
zielonej ziemi, w blasku dnia?» - «Można żyć w obu światach na
„szkoła oksfordzka".
legendy, chociaż ją depczesz w pełnym blasku dnia»".)
Nie poruszamy tu sprawy wypowiadania formuł kultowych, któ¬
re z zasady nie mogą być naruszane, bo tracą przez to najczęściej
backs^: University Press of New England, Hanover (New
przy zestawianiu języka kultu z językiem mitu.
Hampshire) - London 1984, s. ' 1 .
J. R. R. Tolkien, On Fairy-Stories (1939), w tegoż: Tree and Leaf. Inc
„Poetic diction", wedle stosowanej teraz zasady, oddawać będziemy
luding the poem Mythopoeia. The Home-coming of Beorhtnoth Beorhthelms Son, London 2001, s. 1 ' : To ask what is the origin of stories (ho
wever qualified) is to ask what is the origin of language and of the mind.
**
O. Barfield, Poetic Diction. A Study in Meaning, London 1928.
Tu korzystamy z ostatniego z wydań (w serii «Wesleyan Paper
swą „liturgiczną moc". A l e to również warto mieć w pamięci
2
Diction, jak i od ogólnie branego stanowiska, jakie w tych kwe¬
stiach zajmowała omawiana tu literaturoznawcza i lingwistyczna
raz. [...] Zielona ziemia, powiadasz? Jest w niej wiele tematów dla
1
sirera zarówno w kwestii języka, jak mitu, oraz ich wzajemnych
odniesień, zdają się bardzo odległe od tego, co czytamy w Poetic
Tenże, Listy. Wybrane i opracowane przez Humphreya Carpentera, przy współpracy Christophera Tolkiena. Przeł. Agnieszka
2'5
wymiennie przez jedno z tych dwu wyrażeń, choć zwykle słowni¬
kowo danym jego odpowiednikiem jest tylko pierwsze z nich.
Barfield, op. cit., s. 63-64. „Jeśli tropimy znaczenia wielkiej licz¬
by słów - lub elementów, z jakich się one składają - na tyle, na
�Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U
ile nam etymologia pozwala, od razu uprzytamniamy sobie, że
barrassement, with which, a few years later after is was written, the
przeważający procent, jeśli nie wszystkie z nich, odnosiły się we
highly original author of Poetic Diction learned that early in the
wcześniejszych dniach do jednej z dwu rzeczy - pewnego kon
eighteenth century a man called Giambattista Vico had propounded
kretnego przedmiotu, albo jakiegoś (prawdopodobnie ludzkie
something he called „sapienza poetica„ as the earliest form of hu
go) działania na poziomie zwierzęcym".
man thought. (Ibid., s. 219)
Ibid., s. 61, z wtrąconym t u zjadliwym komentarzem, od przyto
Giambattista Vico, Nauka nowa. Przeł. Jan Jakubowicz. Opra
czenia którego trudno się powstrzymać: To anyone attempting to
cował i wstępem opatrzył Sław Krzemień-Ojak, Warszawa
construct a metaphysic in strict accordance with the cannons and
1966, s. 167. Uwagę o „boskości" można zestawić z tym, co pi
categories of formal Logic, the fact that the meaning of words chan
sze Barfield w paru miejscach, np.: „[...] wykazane zostało, że
ge, not only from age to age, but from context to context, is certain
wartości poetyckie dane były w obfitości, jako znaczenia, we
ly interesting; but it is interesting solely because it is a nuisance. [...]
wczesnych stadiach rozwoju tych języków, z którymi jesteśmy
VWiat money is to the conservative economist, words are to the con
obeznani; znaczenie to było następnie wyprowadzone ze źródeł
servative philosopher. For the conception of money as a «symbol of
teokratycznego okresu «mitycznego myślenia», a wykazano da
barter» and the conception of words as «the names of things» are,
lej, że mity, które reprezentują znaczenia najwcześniejsze, nie
both alike, not so much untrue as «out of date»; and from the same
stanowiły arbitralnych kreacji «poetów», lecz naturalny
reason: not because the advance of science has revealed avoidable
w owym czasie wyraz ludzkiego bytowania i świadomości. Te
ancient errors, but because the facts themselves have changed. [... ]
pierwotne «znaczenia» były niejako dane przez Naturę, lecz sam
In both instances, it may be that somewhere — deep down in the un
warunek tego, że były dane, stanowiło to, że nie mogły być roz¬
conscious — a voice has cried Lass mich schlafen!.
poznawane, lecz doświadczane lub przeżywane tylko. Zatem nie
Warto wspomnieć przy tym raz jeszcze, że pierwsze próby seman¬
można powiedzieć, że w owym czasie jednostki były odpowie¬
tycznych analiz terminów, greckich przede wszystkim, dokony¬
dzialne za wytwarzanie poetyckich wartości. Tworzącymi byli
wane przez Heideggera w perspektywie ontologicznej, czyli (mó
bogowie, nie człowiek - albo, w żargonie psychologicznym, jego
wiąc wbrew przyjętemu przez niego znaczeniu) „metafizycznej",
«podświadomość». Lecz z rozwojem świadomości, kiedy tego
jak określiłby to Barfield właśnie, zostały przez niego dostrzeżo
«danego» poetyckiego znaczenia coraz bardziej ubywało, poeta,
ne później, co stwierdza w napisanym w 1972 r. posłowiu do
jako jednostka, stopniowo zajmował swe miejsce. W miejscu
omawianej teraz książki (ibid., s. 224), wymieniając - jako bliskie
prostego, danego znaczenia odnajdujemy metaforę - rzeczywistą
swym młodzieńczym intuicjom - teksty filozofa o Holderlinie.
kreację jednostki - chociaż, na ile to prawda, jest to tylko od¬
Ibid., s. 75. W oryginale fragment ostatniego zdania brzmi: the
twarzanie, rejestrowanie jako myśli jednego z tych wieczystych
full meanings of the words are flashing, iridescent shapes like flames
faktow, które mogły już być doświadczone w percepcji". I jesz¬
— everflickering vestiges of the slowly evolving consciousness beneath
cze dalej: „Kiedy więc spojrzymy wstecz na postawę, jaką wobec
them, co niemal dosłownie zdaje się trawestować Tolkien
poety przyjmowali jego pobratymcy od czasu, kiedy po raz
w wierszu Mythopoeia (z 1931 r.?): He sees no stars who does not
pierwszy uświadomili sobie jego od nich samych odmienność,
see them first / of living silver made that sudden burst / to flame like
znów, jak myślę, odkryjemy coś z natury pewnego «postępu». Po
flowers beneath an ancient song... (Tree and Leaf..., s. 87).
pierwsze, poetę uważano za wyraźnie «opętanego» przez jakiś
Poetic Diction...., s. 83-85. I dalej trzeba odnotować na marginesie
odmienny byt, bóstwo czy boskiego posłańca, który wypowiadał
jeszcze jeden ważny passus (s. 85-86): „Tak usiłowałem pokazać
coś przez jego usta, czyniąc to tylko tak i wtedy, gdy zamierzał.
osobiste racje, dla których pierwszą z tych teorii uważam za absur¬
Następnie, owa boska moc, jak mówiono, była przekazywana
dalną i nie do utrzymania. Oczywiście druga w ogóle nie jest żad
poecie przez «tchnienie» istot takich, jak Muzy w szczególnych
nym rozwiązaniem. Przesuwa jedynie problem na inne miejsce; bo
chwilach i miejscach, nad którymi w jakiejś mierze dana mu by¬
musimy nadal pytać, dlaczego owa bezpośrednia percepcja ma sa
ła kontrola, bo mógł on udawać się do owych miejsc i «wzywać»
ma w sobie mieć wartość jako przyczyna mądrości. [...] Istnieje
Muzę. Wreszcie to «tchnienie» czy inspiracja przyjmowała bar¬
jednak rozwiązanie trzecie, które stanowi to, jak mniemam, do
dziej metaforyczny sens, niż ten, jaki ma dzisiaj - zachowując
czego z konieczności zostaliśmy doprowadzeni przez wszystko, co
jednak bezwzględnie myśl o ograniczonej samoświadomości.
było przedtem. Jest to tak: owe poetyckie i najwyraźniej «metafo-
[... ] Tak więc w biegu dziejów poezji wyróżnić możemy, w każ¬
ryczne» wartości od początku kryły w sobie znaczenie. Innymi sło¬
dym razie odzwierciedloną w opinii, stopniową redukcję nie¬
wy, ktoś może twierdzić, jeśli chce, za Hugh Blairem [ Lectures on
uniknionego przedziału między dwoma rodzajami nastrojenia,
Rhetoric], że najwcześniejszymi z używanych słów były «nazwy
których niemniej w swojej istotnej naturze nie da się pogodzić".
zmysłowych, materialnych przedmiotów» i więcej nic — tylko, w ta
(Poetic Diction, s. 102-103; s. 109-110).
kim przypadku, trzeba założyć, że same te «zmysłowe przedmioty»
to coś więcej; trzeba założyć, że nie były one, jak się jawią obecnie,
odizolowane czy odsunięte od myślenia i odczuwania. Później,
w trakcie rozwoju języka i myśli, tamte proste znaczenia splotły się
w pary przeciwieństw - tego, co abstrakcyjne, z konkretnym;
szczególnego z ogólnym; obiektywnego z subiektywnym. Zaś po¬
Nauka nowa, s. 183: „Mitologie były naturalnym językiem ba
śni, na co zresztą wskazuje jej nazwa (méyow)". Warto to zapa
miętać, by dalej, przy omawianiu rozprawy Tolkiena O baśniach,
uznać za naturalne wymienne - w zasadzie - stosowanie termi¬
nów „mit" i „baśń" (choć i Tolkien do Vica się nie odwołuje).
ezja, której obecność odczuwamy w dawnym języku, zasadza się
ibid., s. 186.
właśnie na tym, że wyprowadza nas ze stanu owej późnej, anali¬
Wypada przypomnieć jeszcze fragment z dalszej partii tekstu (s.
tycznej, «subiektywnej» świadomości - jaką dysponujemy razem
146-147), gdzie Barfield łączy „naturalność" wypowiedzi pier¬
z owym splątaniem znaczeń, a w pewnej mierze z tego powodu -
wotnej z organicznym czy biologicznym „pulsem" przyrody:
i kieruje na powrót ku doświadczaniu jedności pierwotnej".
„Wszelka literatura u swych początków jest metryczna, to zna¬
Typowym przejawem tego, że ontologia przez ów kierunek
czy oparta na mniej lub bardziej regularnym rytmie. Musimy za¬
wskrzeszona w nowej, „fundamentalnej" postaci jest wciąż spy
tem przyjąć, że najwsześniejsze rytmy wersowe zostały «dane»
chana w filozofii na dalszy plan (lub zapominana po chwilowym
przez Naturę w ten sam sposób, jak najwcześniejsze «znacze-
ocknięciu się z „pozytywistycznej drzemki").
nie». I jest to dostatecznie zrozumiałe. Sama Natura jest prze¬
Dopiero w przywołanym posłowiu (por. tutaj przyp. 8) wspomi¬
niknięta stałym rytmem. Tak jak mity wciąż żyją swym widmo¬
na: I still recall rather vividly the surprise, slightly tinged with em-
wym życiem jako baśnie, odkąd zamarły jako realne znaczenia,
tak stara rytmiczna ludzka świadomość Natury (co powinno być
276
�Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U
raczej nazwane partycypacją
17
niż świadomością) żyje nadal jako
wo o „dziwności", archaizmowi bliskiej: „[...] prawie każdy ro
tradycja metrycznej formy. Możemy pojąć początki metrum tyl
dzaj «dziwności» może wywołać estetyczny skutek, to znaczy ta
ko przez cofnięcie się do tych wieków, kiedy ludzie byli świado
ki, który - jakkolwiek nikły - jest pod względem jakości tożsa
mi, nie tylko umysłem, lecz uderzeniami serca i tętnem krwi -
my z działaniem poważnej poezji. Przy bliższym zbadaniu, jedy¬
kiedy myślenie nie odnosiło się tylko do Natury, ale było Natu
nym warunkiem okazuje się to, że dziwność będzie miała zawsze
rą samą".
ważność wewnętrzną;
Poetic Diction, s. 86-87, 88. Choć odmiennie wyrażona, nie jest
z odmiennej płaszczyzny czy trybu świadomości, a nie z samej
tylko ekscentryczności wyrazu" (s. 171).
ta myśl tak daleka, jak ktoś mógłby sądzić, od tego, co powiada
18
musi być odczuwana jako pochodząca
Vico, prócz cytowanej już uwagi o znaczeniach danych przez
* * * Ibid., s. 90.
Naturę (op. cit., s. 202): „Wszyscy filozofowie i filologowie win¬
2 5
W korespondencji Tolkien często czyni aluzje lub wprost mówi
ni byli rozpocząć swe rozważania o genezie języków i liter od
o tym, jak proces pisania „panuje nad nim". Por. Listy..., op. cit.,
stwierdzenia, że pierwsi ludzie świata pogańskiego nie mogli
np. s. 118: „Na scenę wkroczył nowy bohater (jestem pewien,
inaczej wytworzyć sobie pojęć o rzeczach, jak tylko personifiku-
że go nie wymyśliłem, nawet go nie chciałem): Faramir, brat Bo-
jąc i ożywiając przedmioty martwe i nieme". Podobnie pisał Bla
romira" [6 maja 1944]; s. 157: „Nie wiem jeszcze, co się stanie
ke, w The Marriage of Heaven and Hell, pod koniec X V I I I w.
z entami. Kiedy to wszystko rzeczywiście zostanie napisane,
Ibid., s. 88-89. Jeśli przypomnimy, w jaki sposób W. F. O t t o de¬
prawdopodobnie bardzo odbiegnie od planu, jako że kiedy się
finiował i przeciwstawiał istniejącym kierunkom badawczym
rozpędzam, rzecz zdaje się pisać sama, jakby wtedy wychodziła
swą koncepcję Gestalt, zestawienie takie wydać się może bardzo
na jaw prawda, jedynie niedokładnie dostrzegana we wstępnym
wymowne (przynajmniej dla określenie „ducha czasu", w któ¬
szkicu" [29 listopada 1944]; i już po ukończeniu całości stwier
rym się te dwie koncepcje zjawiają).
dza (s. 400): „ [...] dopiero gdy sam przeczytałem książkę (z po¬
19
Ibid., s. 93-94.
dejściem krytycznoliterackim), uświadomiłem sobie dominację
2 0
Ibid., s. 91-92. I t u dalej: „Naturalista ma rację, kiedy łączy mit
tematu Śmierci" [10 kwietnia 1958]. A jesienią tego samego
roku pisze (s. 622): „Żaden człowiek nie może wydać pewnego
ze zjawiskami przyrody, lecz błądzi wyprowadzając je wszystkie
sądu o własnym rozsądku. Jeśli w jego dziele zamieszkuje świę¬
wyłącznie z nich. Psychoanalityk ma rację, gdy łączy mit z «we-
tość lub też rozświetla je ona jako przenikające przezeń światło,
wnętrznymi» (jak je teraz zwiemy) doświadczeniami, lecz nie
to nie pochodzi ona od tego człowieka, lecz [zjawia się] poprzez
ma racji, jeśli wszystko t u wywodzi tylko z nich. Mitologia jest
niego".
widmem konkretnego znaczenia. Związki pomiędzy wyraźnymi
fenomenami, które są teraz traktowane jako metafory, niegdyś
2 6
były postrzegane jako bezpośrednio dane w realności. Poeta usi¬
Świadomie „epickie" założenia przyjęte przy tworzeniu The Lord
of the Rings, potwierdza kilka uwag w listach. N p . : „Obawiam
łuje, na swój własny sposób, widzieć je takimi, i sprawiać, by in¬
się, że zbytnio wydłużając i komplikując mój ciąg dalszy i prze¬
ni tak je widzieli - znowu".
ciągając jego pisanie, popełniłem wielki błąd. Epicki tempera¬
2 1
Ibid., s. 203-204.
ment w tej zatłoczonej erze, oddanej wartko tłoczącym się dro¬
2 2
Ibid., s. 90: „A good name for [...] the fruit, as it is, of projecting
biazgom, to przekleństwo!". A l b o : „Moje dzieło nie jest «powie-
postlogical thoughts back into a prelogical age - would perhaps
ścią», lecz «romansem heroicznym» - odmianą literatury o wie
be
le starszą i zupełnie inną". (Ibid., s. 135 [31 lipca 1944]; s. 623
«Logomorphism»".
2 3
Ibid., s. 91.
24
Ibid., s. 179,180-181. Por. też związane z tym ustępy dotyczące
[październik 1971]).
2 7
Ten i następne polskie cytaty z Władcy Pierścieni (czasem - jak
zagadnień archaizmu i „dziwności" [strangeness] (s. 165 i 171):
w tym przypadku - dla ukazania stylu Tolkiena podawane też
„[... ] naturalny postęp w języku, jeśli pozostawiony zostaje jak
w oryginale) pochodzą ze znakomitego przekładu Marii Skib-
gdyby sam sobie, jest przejściem od poetyckiego ku prozaiczne¬
niewskiej: „Wyczułem poza nimi jak gdyby bezdenną studnię
mu. [... ] Nie dziwi przeto odkrycie, że najbardziej charaktery¬
pełną odwiecznych wspomnień i długich, powolnych, spokoj¬
styczne zjawiska stylu poetyckiego, najbardziej typowe różnice
nych rozmyślań; na powierzchni ich wszakże iskrzyło się odbicie
między poetyckim językiem i językiem prozy, mogą być umiesz¬
teraźniejszości jak odblask słońca na liściach ogromnego drze¬
czone wspólnie pod nagłówkiem «Archaizm».[...] Faktycznie,
wa albo na zmarszczkach tafli bardzo głębokiego jeziora. Nie
dla przeciętnej osoby wyrażenie «styl poetycki» jest zapewne sy¬
umiem tego wyrazić, ale wydawało m i się, że coś, co wyrasta
nonimem tego, co literacko rozumiane jest przez «Archaizm».
z ziemi, by tak rzec, uśpione czy też tylko siebie czujące od ko¬
[... ] Pomijając wersyfikację, którą już poddano osobnemy trak¬
rzeni po brzeżek liścia, między głębią ziemi a niebem, nagle ock¬
towaniu, możemy podzielić obszar archaizmu w poetyckim sty¬
nęło się i patrzyło na mnie z takim samym powolnym skupie¬
lu na dwie części - Doboru Słów i Gramatyki. [...] aluzyjny styl,
niem, z jakim od niepamiętnych lat rozważało swoje wewnętrz¬
w jakim celował M i l t o n , jest faktycznie jedną z form archaizmy
ne sprawy".
gramatycznego. I tak, aby uchwycić w pełni smak [jakiegoś
2 8
fragmentu jego poematu], trzeba być obeznanym nie tyle
Listy, s. 325, 328
2 9
Ibid., s. 336-337 [wrzesień 1955]. I jeszcze jedna istotna uwaga:
z wcześniejszą manierą własnego języka, ile z czymś jeszcze bar¬
dziej zapoznanym - z językiem martwym. [...] Prawdziwy archa
„w badaniach historycznych mamy do czynienia jednocześnie
z dwiema zmiennymi, które znajdują się w ruchu i są zasadniczo
izm nie zakłada unieruchomienia, lecz powrót do czegoś daw¬
niejszego, i jeśli badamy to dokładniej, odkrywamy, że general¬
nie znaczy to ruch w kierunku języka na jakimś wcześniejszym
etapie jego własnego rozwoju. Mamy nadzieję, że niczego wię¬
cej nie trzeba mówić w sprawie ogólnych powodów, dlaczego ję¬
zyk we wcześniejszej fazie swego rozwoju winien być bardziej
odpowiedni dla poetyckiej ekspresji, ani dlaczego powrót w t y m
kierunku odpowiadać winien w pewnej mierze powrotowi do
«Natury». To, że oba, po prawdzie, często idą razem, wynika
odrębne, nawet jeśli «przypadkiem» mają na siebie wpływ - zna
czenia i skojarzenia znaczeń to jedno, a formy słów to drugie; ich
zmiany są niezależne. Forma słowa może przejść cały cykl zmian,
aż staje się fonetycznie nierozpoznawalna, przy jednoczesnym
braku wymiernej zmiany znaczenia; a z kolei w każdej chwili mo¬
że się zmienić znaczenie słowa bez żadnej zmiany fonetycznej".
(Ibid., s. 401 [4 maja 1958]). Problem wzajemnych związków
między mitem i baśnią (lub jeszcze: między tą ostatnią a mitem
„teologicznym" i „heroicznym" [jak m.in. saga]) nigdy nie został,
oczywistoście z historii literatury europejskiej.[...] właściwie po¬
w moim przekonaniu, rozwiązany prawidłowo, bo nie był prawi¬
jęty, archaizm wybiera nie stare słowa, lecz młode". I jeszcze sło-
dłowo podstawiony (zwłaszcza z punktu takiego, jak tu prezen-
277
�Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U
towane, pojmowania mitu). Z prac ważniejszych należy wspo
gosławiony nad błogosławionymi zwać się godzi; odprawialiśmy
mnieć o wielkim studium Eleazara Mieletyńskiego (Poetyka mi
go z uniesieniem, z łaski losu cali i zachowani od zła, które nas
tu. Przeł. Józef Dancygier, Warszawa 1981), który jednak rozpa
czekało w czasie późniejszym; spod powiek przymrużonych
truje problem w sposób zbyt szczegółowy i bliższy etnologii niż hi
i z szeroko rozwartymi oczami widzieliśmy jawy, z łaski losu ca¬
storii religii. Pisze m.in., że „trudno odróżnić mit i bajkę w folk
łe i proste, niewzruszone i szczęsne, w poświacie czystej sami
lorze", tak jakby mit był w ogóle obecny w tym, co przez „folk¬
czyści, bez piętna, które teraz obnosimy pod mianem ciała, jak
lor" rozumiemy. Poza tym zdanie, że „bajka w odniesieniu do mi¬
tu - mimo maksymalnego fabularno-semantycznego podobień
ślimaki w skorupie".
3 2
Uber des Geheimnis der eleusinischen Mysterien, „Paideuma" vii
3 3
Cyt. za angielskim przekładem R. Mannheima: The Meaning of
stwa - jest z racji swej specyfiki «literaturą piękną»", jest zda¬
niem o tyle podważalnym, że mit również, w wielu swych „wcie¬
(1959), s. 69-82.
leniach" do takiej literatury może (a nawet często musi) być za¬
the Eleusinian Mysteries, w: The Mysteries: Papers from the Eranos
liczany, itd. Jedna z niewielu generalna uwaga godna jest odno¬
Yearbooks, London 1955, s. 14-31. Oryginał niemiecki publiko
towania: „Swoiście bajkową semantykę można interpretować
tylko z perspektywy źródeł mitologicznych. Jest to nadal seman
wany był w „Eranos-Jahrbucher" v i i (1939).
3 4
tyka mitologiczna - z dominującą rolą kodu «społecznego»" (s.
324). Ostatnie zdanie leży poza obrzeżem t u poruszanych kwe
Olszański, Poznań 2000, s. 146-213 (zdanie przytoczone: s.
stii. Nadto pojęcie „mitu", z powodu zakresu, jaki w tej pracy mu
207). Rozprawę O baśniach,
się nadaje, jest zbyt szeroki, i stąd en bloc dla nas nie do przyję
cia. Inny tekst, o jakim - dla porządku - wspomnieć należy, to
Ze wstępem Christophera Tolkiena. Przeł. Joanna Kokot, Ja¬
kub Z. Lichański, Krzysztof Sokołowski, Poznań 1994 (wyd. 2:
besonders in seinem Verhältnis zu Heldensage und
1998), s. 11-82. On Fairy-Stories
Mythos (Helsinki 1954), opublikowana w „La Nouvelle Revue
Française" (maj 1954), pt. Mity i baśnie, włączona do tomu
ukazała się drukiem po raz pierwszy w tomie: Essays presented
to Charles Williams, Oxford 1947; następnie - razem z opowia
Aspekty mitu. Przeł. Piotr Mrówczyński, Warszawa 1998 (s. 191¬
daniem Tolkiena Leaf by Niggle — w książce: Tree and Leaf. In¬
-199). Z tego tekstu, głównie referującego poglądy de Vriesa, tu
cluding the poem Mythopoeia, London 1964; i znowu w zbiorze
przytaczamy jeden fragment (s. 195), w ostatnim punkcie zbież
historycznoliterackich szkiców Tolkiena: The Monsters and the
ny z wywodem Tolkiena: „Mitowi bliska jest saga, a nie baśń.
Critics and Other Essays. Ed. by Frank Richard Williamson
Bardzo często trudno rozstrzygnąć, czy saga jest «uheroicznioną»
and Christopher Reuel Tolkien, London 1983 (przekład po
opowieścią o losach postaci historycznej, czy też - przeciwnie -
lski jw.). Tu, sięgając niekiedy do oryginału, korzystamy
zeświecczonym mitem. Oczywiście identyczne archetypy - to
z ostatniego, poszerzonego wydania Tree and Leaf...
znaczy te same wzorcowe postacie i sytuacje - pojawiają się
hatera sagi kończą się zawsze tragicznie, to baśń oferuje nam za¬
3 5
Podkreślmy: w zasadzie to samo uczynił O t t o w przytoczonym
przed chwilą zdaniu, porównując misteryjne wydarzenie z Eleu¬
wsze szczęśliwe zakończenie". Niewiele więcej godnych uwagi
sis do największych dzieł sztuki.
prac poświęconych samemu językowi mitu udało m i się znaleźć,
choć i te, teraz wspomniane, w istocie też tego ściśle problemu
3 6
O baśniach, op. cit., s. 213, przyp. 41.
nie poruszają.
3 7
Ibid., s. 152-153, 161.
3 8
Ibid., s. 160.
O „głębi", jako podstawowej cesze (czy kierunku) stylu Tolkie
(op. cit.
por. wyżej przyp. 2).
w mitach, sagach, jak i baśniach, a jednak podczas gdy dzieje bo¬
3 9
na, pisze Tom A . Shippey (Droga do Śródziemia. Przeł. Joanna
Odpowiedź pozytywna na tę ostatnią kwestię podważałaby sens
pytania o różnicę między „wyższą" i „niższą" mitologią, przeno¬
Kokot, Poznań 2001, s. 341): „Tolkien [...] był zaprzątnięty nie
sząc je na różnice zachodzące zawsze i tylko między opowieścia¬
samymi opowieściami, ale stylem ich przekazu. Czy miał kiedy
mi należącymi do tej jednorodnej dziedziny.
kolwiek odnaleźć jakąś korzyść z tych zawodowych zawiłości?
3 1
było wykładem wygłoszonym
na uniwersytecie w St. Andrews wiosną 1939 r. Rozprawa
Aspects du mythe (Paris 1963); wydanie polskie: M . Eliade,
3 0
w przekładzie Joanny Kokot, po
wtórzono t u za: J. R. R. Tolkien Drzewo i liść oraz Mythopoeia.
Mircei Eliadego recenzja z książki Jana de Vriesa, Betrachtungen
zum Märchen,
O baśniach. Tu cytowane za wydaniem: Potwory i krytycy i inne
eseje. Pod redakcją Christophera Tolkiena. Przeł. Tadeusz A .
4 0
Pojęcie twórcy (artysty) jako „stwórcy pomniejszego" [subcre¬
Jest jedno słowo, które odpowiada na to pytanie, a słowem tym
ator] jest podstawowym w Tolkiena teorii baśni i charakterysty¬
jest «głębia», jakość literacka, którą Tolkien cenił najwyżej. Nie
ce wszelkiej „artystycznej" (w specyficznym dla jego myślenia
jest to cecha powszechnie uznawana czy nawet zuważana i wy¬
o sztuce znaczeniu) działalności człowieka. Obok tego mamy
maga dalszych wyjaśnień, których dostarczyć mogą publikacje
inne terminy. Pojęcie „wtórnego świata" [Secondary World]łą-
prac Tolkiena z ostatnich dziesięciu lat". [Shippey opublikował
czy się t u z pojęciem „świata pierwotnego" [Primary
swą pracę w 1982 r.]. Por. tu jeszcze niżej tekst do przypisu 60.
a wszystko to razem - z koncepcją „wtórnej wiary" [Secondary
Karl Kerényi, Eleusis. Archetypal Image of Mother and Daughter.
Belief]. Tam, gdzie mówił o wyobraźni, jako sile nadającej swym
Transl. from the German by Ralph Mannheim, „Bollingen Se¬
wytworom „spójność cechującą rzeczywistość", Tolkien dodaje
World],
ries" LXV, 4, Princeton, N . J. 1967, s. xxxiv-xxxv. Por. także:
(przyp. 29, s. 213): „To jest taką spójność, która wzbudza lub
Karel Hendrik Eduard de Jong, Das antike Mysterienwesen in re¬
powoduje wtórną wiarę" [«the inner consistence of reality» that is:
ligionsgeschichtlicher, ethnologischer und psychologischer Beleuch¬
which commands or induces Secondary Belief]. Łączy się to ściśle
tung, Leiden 1909. Co do fragmentu z Fajdrosa, brzmi o n nastę
z pojęciem „pomniejszego stwórcy" lub - w tłumaczeniu Listów
pująco: elBóu te Kai èTEÀouvTo
— „podkreatora" [subcreator], twórcy świata „wtórnego". Na s.
T Û U TEÀETGOV
f|V Séuiç Àéyeiu
uaKapiGûTCCTTiv, f|v copyiàÇoueu óAókAhpoi uèu a ù t o i
ÔUTEÇ
172-173 czytamy: dzieci „są zdolne do literackiej wiary [literary
Kai àpaSeïç Kakùu ö a a r;uäs èu ûatépa} xpoucp ÛTTÉueueu,
belief] pod warunkiem, że narrator jest dość dobry, by ją spro¬
oÀOKÀripa Bè Kai àpÀS Kai atpeufj Kai eùBaiuoua f à a u a t a
wokować. Ten stan umysłu zwykło się nazywać dobrowolnym
uuoûueuoi te Kai èpopTeûouteç èu aùyfj KaSapS, KaSapoi
zawieszeniem niewiary [ willing suspension of disbelief].
ôuteç Kai àarjuautoi toutou ö uûu BT] a û u a pepifépouteç
zdaniem nie jest to poprawny opis tego, co się rzeczywiście dzie¬
ououàÇoueu, oatpéou t p ó p o u BeBeaueuuéuoi [250b-250c].
je. Nadawca opowieści okazuje się owocnym twórcą wtórnego
Moim
Edward Zwolski daje następujący przekład tego fragmentu
świata, w który może wniknąć umysł odbiorcy, a wszystko,
(Phaidros, Kraków 1996): „oglądaliśmy radość oczu, błogosła¬
o czym mówi, jest «prawdziwe» w ramach tego świata. A więc
wiony widok, i uświęciliśmy się przez święty obrzęd, który bło-
wierzysz, dopóki pozostajesz «wewnątrz» opowieści. Kiedy poja-
278
�Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U
wia się niewiara, czar pryska: magia czy raczej sztuka zawiodła.
4 1
jako «fantazji» czy zmyślenia" (s. 168). Są, innymi słowy, „pozo¬
Jesteś z powrotem w pierwotnym świecie i spoglądasz z dystan¬
stałościami" mitów. Znów powtórzyć trzeba, że Tolkien widzi tu
su na ów karłowaty, poroniony wtórny świat. [... ] zawieszenie
zależność „genetyczną". Ewangelię dlatego odważa się zaliczyć
niewiary może więc być równoznaczne ze zmęczonym, nie upo¬
do baśni, bo - choćby przez rodowód - te ostatnie zawierają
rządkowanym bądź sentymentalnym stanem umysłu, zatem łą¬
w sobie, jak mitologia, coś „wyższego": religię. Stąd dyskusja, ja¬
czy się raczej z «dorosłością». Myślę, że jest to istotnie stan
ką podejmuje z Andrew Langiem, dla którego najwyraźniej mit
umysłu wielu dorosłych w obliczu baśni". Dopiero zaczarowanie
był tylko pewną postacią baśni (właśnie jako czystego zmyśle¬
[Enchantment], w rozwijanym t u dalej sensie, wzbudza i gwaran
nia), i który „powiedział kiedyś, że mitologia i religia to dwie zu¬
tuje „wtórną wiarę". [Odpowiedniki angielskie podawane za:
pełnie różne sprawy, które się nieodwołalnie ze sobą splątały,
Tree and Leaf... , m.in. s. 37-38, 47-49].
choć mitologia sama w sobie jest niemal pozbawiona znaczeń
Por. wypowiedź Barfielda na temat tego pojęcia i cechy (tu wy¬
religijnych. Tolkien dodaje: „A jednak obie te rzeczy - mitolo¬
gia i religia - splątały się ze sobą, a może dawno temu rozdzieli¬
żej przyp. 24).
4 2
ły, a teraz powoli, na ślepo, poprzez labirynt błędów i zamiesza¬
Przez „świat pierwotny" Tolkien rozumie „świat stworzony",
nie, zdążają do ponownego połączenia. Nawet baśnie, jako ga¬
niezależny od człowieka. „Faktami" są tu zjawiska dane empi¬
tunek, mają trzy oblicza: mistyczne - zwrócone ku Nadprzyro¬
rycznie, zmysłowe. Por. Listy..., s. 293 [brudnopis listu do Pete
dzonemu, magiczne - skierowane ku naturze, oraz tzw. zwier¬
ra Hastingsa, wrzesień 1954]: „rzeczy, o których pisałem, w tej
ciadło politowania - odbijające człowieka" (s. 163).
czy innej formie, wyrastają z całego pisarstwa (lub sztuki), któ¬
re nie dba o pozostawanie w obrębie «dostrzegalnych faktów»".
5 1
Listy, s. 58 [24 lipca 1938].
4 3
O baśniach, s. 180.
5 2
Ibid., s. 166 [30 stycznia 1945].
4 4
Ibid., s. 181-184 [podkr. moje]. Por. też (we fragmencie przywo¬
5 3
Ibid., s. 261 [25 kwietnia 1954].
łaną już wyżej) uwagę w addendach: „Dramat jest antropocen-
5 4
tryczny. Baśń i fantazja - niekoniecznie". („Nota F", s. 207).
Chodzi oczywiście o wciąż nie ukończony Silmarillion, wydany
pośmiertnie przez Christophera Tolkiena.
4 5
Ibid.: „Nota G" (s. 208).
5 5
4 6
O baśniach., s. 184-187, 189-191.
5 6
Ibid., s. 256 [2 grudnia 1953].
4 7
Ibid., s. 20.
5 7
Ibid., s. 424 [14 października 1958].
4 8
Ibid., s. 201.
5 8
Tu, w przypisie, dodana uwaga: „Sądzę, że zasadniczo dotyczy
4 9
Ibid., s. 200-201. Wypada dodać tu jeszcze obszerne wyjaśnienie
on problemu relacji między Sztuką (i wtórstwarzaniem) a Pier¬
wotną Rzeczywistością".
zawarte w korespondencji (por. Listy, s. 151-152 [7-8 [listopada
1944]): „Na potrzeby [eseju o baśniach] ukułem słowo «euka-
5 9
Listy, s. 217-220 [koniec (?) 1951 r . ] .
tastrofa» - nagły szczęśliwy zwrot w opowieści, który przeszywa
6 0
T. A . Shippey, op. cit., s. 78. Por. uwagę Barfielda (tu przyp. 24),
radością sprowadzającą łzy (co moim zdaniem jest najwyższym
że „archaizm" nie jest unieruchomieniem, lecz powrotem do cze¬
zadaniem, jakie mają pełnić baśnie). Nabrałem przekonania, że
goś dawniejszego.
wywiera o n swój szczególny efekt dlatego, że stanowi nagły
6 1
Inklingowie, op. cit., s. 63-65.
6 2
Według Tolkiena - tak jak wedle Schellinga - Bóg jest „najwyż¬
nagłą ulgę, jakby wbita kończyna nagle wskoczyła na swoje
6 3
Op. cit., s. 65-66.
miejsce. Dostrzega ona - jeśli opowieść ma na drugim planie
6 4
Por. też fragment z Poetic Diction, s. 143-144: „[...] oddzielenie
przebłysk Prawdy i cała natura człowieka, spętana materialnym
łańcuchem przyczyny i skutku, łańcuchem śmierci, odczuwa
szym Artystą i Autorem Rzeczywistości" (por. wyżej przyp. 49).
«prawdę» literacką - że tak właśnnie toczą się sprawy w Wiel¬
świadomości od realnego świata jest dziś aż nadto widoczne za¬
kim Świecie, dla którego została stworzona nasza natura. Za
równo w filozofii, nauce, literaturze, jak i w zwykłym doświad¬
kończyłem stwierdzeniem, że Zmartwychwstanie było najwspa¬
czeniu. Odizolowane w ten sposób, zawieszone jak gdyby in va¬
nialszą z możliwych «eukatastrofą» w najwspanialszej Baśni -
cuo, i hermetycznie zapieczętowane przed prawdą i życiem, nie
i że wzbudza ono to najważniejsze uczucie: chrześcijańską ra¬
tylko nazwa własna, lecz nawet samo ego, po którym pozostał
dość wywołującą łzy, ponieważ jest ona w swej istocie tak po¬
tylko symbol, więdnie i zanika, kurczy się na naszych oczach
dobna do smutku, jako że pochodzi z miejsc, gdzie Smutek i Ra¬
w puste nic - jakąś zwykła indukcyjną abstrakcję pewnego za¬
dość stanowią jedno, pogodzone ze sobą, tak jak samolubstwo
chowania rozpisanego na fiszki, którego przyczyny leżą gdzie in¬
i altruizm giną w Miłości. Oczywiście nie chcę powiedzieć, że
dziej. I nie ma żadnego środka na ten stan rzeczy poza tym, ja¬
Ewangelie opowiadają wyłącznie baśń; mówią jednak bardzo
kim jest doświadczenie prawdy, lub utożsamienie się z sensem
wyraźnie, że opowiadają baśń - i to największą. Bajarz musiałby
Życia, które jest zarówno poezją i poznaniem. Więc, chociaż bez
zostać zbawiony w sposób zgodny z jego naturą: poprzez poru¬
racjonalnej zasady, ani prawda, ani poznanie nigdy istnieć nie
szającą opowieść. A l e ponieważ jej autor jest najwyższym Arty¬
może, lecz tylko Życie samo, ta zasada sama nie może dodać na¬
stą i Autorem Rzeczywistości, ta opowieść otrzymała Byt i praw¬
wet jednej joty do poznania. Może wyjaśniać niejasności, może
dę na Planie Pierwotnym. Tak więc w cudzie pierwotnym
mierzyć i wyliczać z wielką i coraz większą dokładnością, może
(Zmartwychwstaniu), a także, choć w mniejszym stopniu, w po¬
chronić nas w godności i odpowiedzialności za naszą indywidu¬
mniejszych chrześcijańskich cudach otrzymujemy nie tylko na¬
alną egzystencję. Lecz w żadnym sensie nie można orzec o niej,
gły przebłysk prawdy kryjącej się za pozorną Ananke naszego
że rozszerza naszą świadomość. Tylko to, co poetyckie, wsącza¬
świata, ale i przebłysk, będący w rzeczywistości promieniem
jąc w język twórcze intuicje, może zachować jego żywe znacze¬
światła, wpadającym przez szczeliny w otaczającym nas wszech¬
nie i uchronić je przed skrystalizowaniem się w rodzaj algebry.
świecie".
5 0
Ibid., s. 348, 352 [1956, styczeń-luty (?)].
[...] Ujmując to w terminach Platona, powinniśmy powiedzieć,
że zasada racjonalna może poszerzyć rozumienie, i może posze¬
O baśniach, „Nota H " , s. 210. I jeszcze, w innym miejscu, czyta¬
rzyć mniemanie, ale nigdy nie może pomnożyć wiedzy".
my: baśnie są „przede wszystkim stare, a ich dawność bywa
atrakcją samą w sobie. [...] Otwierają drzwi do innego czasu,
6 5
a jeśli choć na chwilę przejdziemy przez ten próg, staniemy po¬
Zgadzałoby się to z cytowanym zdaniem Vica: „Każdą metoforę
można nazwać krótką baśnią", bo wedle La Scienza Nuova „mi
za naszym czasem, a może i poza czasem w ogóle". Baśnie są
tologie były naturalnym językiem baśni" (z czego wynika tym
„pozostałościami dawnych obyczajów praktykowanych w życiu
razem, że Vico traktował mit jak poetycką fikcję, zgodnie z po¬
codziennym, albo wierzeniami, których kiedyś nie traktowano
glądem, który w kulturze chrześcijańskiej miał bardzo długie
279
�Wiesław Juszczak • JĘZYK M I T U
trwanie, z ortodoksyjnych choćby tylko względów).
6 6
ce. [...] Poza nazwami własnymi, każde słowo w każdym języku
W pracy Paula H . Kohera, Mistrz Śródziemia (1972; polski prze
stanowi uogólnienie i, kiedy mówimy o języku poetyckim, że we
kład Radosława Kota: Warszawa 1998, s. 8), czytamy: „Podsta
wczesnej fazie jest «dany», nie możemy przeoczać faktu, że war¬
wową zasadą przyjętą przez Tolkiena we Władcy Pierścieni (i to
tości te już przemijały, już stanowiły pozostałość po jeszcze bar¬
konsekwnetnie, od prologu do dodatków) jest założenie, że to
dziej żywych, które świadomość musiała napotykać przed naro¬
dzinami mowy" (s. 107-108).
nie o n wymyślił całą historię, lecz jako współczesny nam uczo
6 7
ny podjął trud jej opracowania i przygotowania do druku".
6 9
Potwory i krytycy, op. cit., s. 27-28.
Choć w „monoteistycznym" micie Tolkiena, „rekonstruowa
7 0
Por. t u przyp. 2.
nym" w Silmarillionie,
Por. t u przyp. 30.
świat rzeczywisty jest także światem
7 1
„wtórnym", wedle objaśnienia, jakie pisarz podaje (por. Listy...,
7 2
T. A . Shippey, op. cit., s. 345-346.
s. 388-389 [25 czerwca 1957]): „[Sauron] zawsze kiedy zosta
7 3
Ibid., s. 350.
wał pokonany, tracił cielesną powłokę. W teorii - jeśli można
7 4
Ibid., s. 49 [podkr. moje].
odnieść do opowieści tak wzniosly termin - był duchem, po
7 5
Tree and Leaf... , s. 50. W cytowanym wyżej polskim przekładzie
mniejszym, lecz wciąż «anielskim». Zgodnie z mitologią oznacza
zdanie to brzmi: „Fantastycznych form nie można udawać". A l e
to, że należał do rasy inteligentnych istot stworzonych przed za¬
to counterfeit znaczy także: naśladować, fałszować, podrabiać,
istnieniem świata fizycznego i mogących w ramach swoich moż¬
symulować itd. Wszystkie te odpowiedniki muszą być przywoła¬
liwości pomagać w jego stwarzaniu. Te, które najbardziej zwią¬
ne dla objęcia pełni znaczenia tej frazy.
zały się z dziełem Sztuki, jakim początkowo był świat, tak były
7 6
nim pochłonięte, że kiedy Stwórca go urzeczywistnił (to znaczy
dał mu wtórną rzeczywistość, podporzadkowaną jego własnej,
którą my nazywamy rzeczywistością pierwotną, a zatem umieś¬
consciousness (por. wyżej przyp. 24).
7 7
cił go w hierarchii na jednej płaszczyźnie z owymi istotami), za¬
wotnej poetyckiej fazie rozwoju języka. Tolkien, w przytaczanej
Pozwolono i m na to i największe pośród nich stały się odpo¬
rozmowie z Lewisem, przypominamy, stawia kwestię tak, że pro¬
wiednikami „bogów" tradycyjnych mitologii; postawiono jed¬
wadzi nas ku idei „prefiguracji", która zawarta jest w najpie¬
nak warunek, że pozostaną «w świecie» aż do zakończenia Opo¬
rwotniejszych mitycznych opowieściach: „W pogańskich mi¬
wieści. Znajdowały się więc w nim, lecz fizyczne wcielenie nie
tach Bóg objawia się poprzez umysły poetów, a powstające
było ich zasadniczą cechą. Jeśli tego chciały, mogły dokonać sa-
z nich obrazy odzwierciedlają fragmenty niemej prawdy".
7 8
szym ubraniom niż ciałom, chociaż w większym stopniu niż
Tolkien (Listy..., s. 282-283 [wrzesień 1954]) pisze jeszcze: „Po
nieważ cała sprawa [we W/hdcy Pierścieni] od początku do koń¬
ubrania stanowiły wyraz ich pragnień, nastrojów, woli i zadań".
6 8
Op. cit., (por. t u przyp. 67): Barfield idzie w t y m samym kierun¬
ku, kiedy mówi o niekontrolowanym procesie tworzenia w pier¬
pragnęły do niego wejść od początku jego «urzeczywistniania».
mowcielenia, ale ich formy wcielone były bardziej podobne na¬
Poetic Diction... , s. 171: the strangeness shall have an interior si¬
gnificance; it must be felt as arising from a differen plane or mode of
ca dotyczy głównie relacji Tworzenia do czynienia i wtórstwarzania (oraz uzupełniająco do spokrewnionego zagadnienia
To, co powiedzieliśmy o odmiennościach w podejściu do konty
nuacji mitycznego dziedzictwa u Barfielda i Tolkiena, wyda się
«śmiertelności»), musi być jasne, że wzmianki o tych sprawach
z pewnością mniej ostre, kiedy przytoczymy jeszcze dwa frag¬
nie są przypadkowe, lecz zasadnicze: mogą być zasadniczo
menty z Poetic Diction: „Różnica między prawdziwą i fałszywą
«błędne» z punktu widzenia Rzeczywistości (rzeczywistości zew
metaforą odpowiada różnicy między M i t e m i Alegorią, ta druga
nętrznej). Nie mogą być jednak błędne wewnątrz tego wymy¬
ślonego świata, ponieważ dokładnie tak został o n stworzony".
jest mniej lub bardziej świadomym hipostazowaniem idei, za
czym idzie ich synteza, mit zaś jest prawym dzieckiem Znacze¬
7 9
nia, zrodzonym z wyobrażni. Nie ma wątpliwości, że od bardzo
re not for the words of Celeborn I should deem them only fables as
wczesnej daty greccy poeci zaczęli mieszać fałszywe metafory
z oryginalnymi mitami, tak jak filozofowie greccy zaczęli kazić je
Aragorn o podaniach krążących wokół lasów Fangornu: if it we¬
true knowledge fades.
8 0
Por. np. Listy..., s. 426, przyp.* [dodatek brulionowy do listu
alegorią, tak że w tym przypadku forma, w jakiej te mity doszły
z jesieni (październik?) 1958 r . ] : „W narracji, która w gruncie
do nas, jest wewnętrznie dwoista. Nowoczesny poeta stworzył
rzeczy jest literaturą ludzką, gdy tylko jakaś sprawa staje się ele¬
nowy mit lub uczynił użytek ze starego, zgodnie z t y m jak dany
mentem opowieści, a nie mitu, punkt ciężkości musi przesunąć
mit stanowi bezpośrednie wcielenie konkretnego doświadcze¬
się na ludzi (oraz ich stosunki z elfami czy innymi stworzenia¬
nia, a nie ideę poety o t y m doświadczeniu - w którym to wypad¬
mi). Nie możemy pisać opowieści o elfach, których nie znamy
ku wynalazł on jedynie jakąś alegorię, lub uczynił alegoryczny
dogłębnie; a jeśli usiłujemy to robić, zamieniamy po prostu el¬
użytek z mitu, zależnie od okoliczności" (s. 201). „Gdzież więc
nowoczesny poeta odnajdzie na powrót tę poetycką zasadę, któ¬
ra w języku zamiera? Gdzie? Nigdzie indziej, jak w sobie. Ta sa¬
ma twórcza aktywność, kiedyś bez wiedzy i kontroli człowieka
skutkująca znaczeniem, a rozpoznawana jedynie potem, kiedy
jak gdyby budził się on ku kontemplacji tego, co zapisał we śnie,
teraz odnaleziona ma być we własnej jego świadomości. I to ona
wzywa go, by się stał twórcą prawdziwym, sprawcą samego zna¬
czenia. Powiedziałem «w jego własnej świadomości», lecz i to
wyrażenie jest zwodnicze, o ile jest pojmowane historycznie. Po¬
eta, wyłącznie jako twórca, nawet dziś nie może być uważany za
jednostkę o nieskrępowanej świadomości, bo świadomość taka
nie jest możliwa bez racjonalnie analitycznego myślenia. O ty¬
le, o ile jego własna aktywność poetycka podlega jego wiedzy
i kontroli, o ile może o n oceniać, a zatem poprawiać swe dzieła,
lub wybierać co będzie pisał, nie jest on sprawcą, lecz tym, któ¬
ry porownuje i osądza; a jednym i drugim nie może być równo¬
cześnie. Istnieje nastawienie kreatywne i nastawienie oceniają-
280
fów w ludzi".
8 1
Słowa Drzewca [Treebeard] z Władcy Pierścieni: „[...] mojego
prawdziwego imienia wam nie wyjawię, przynajmniej jeszcze nie
teraz. Przede wszystkim to jest bardzo długie imię, bo rosło
z czasem, a że bardzo, bardzo długo żyję, więc urosło do całej hi¬
storii. W moim języku, w starej mowie entów [dosłownie:
'w staroentyjskim'], jak wy byście go nazwali, imię zawsze zawie¬
ra historię tego, kto je nosi. To bardzo piękny język, ale trzeba
mieć dużo czasu, żeby n i m coś powiedzieć, bo my mówimy na¬
szym językiem tylko o tym, co warto bardzo długo opowiadać
i czego warto bardzo długo słuchać"
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/323ba5e1c6c8f7926015823dcdfae81b.pdf
eedb16fb530315a2b3283ce0725e90c4
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:821
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1974
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:755
Title
A name given to the resource
Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.235-238
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
K
R
O
N
I
K
A
„Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974 z. 1
Z BADAŃ ZAKŁADU E T N O G R A F I I I H K M P A N NAD KULTURĄ
I SPOŁECZEŃSTWEM M O N G O L I I W R O K U 1972
Badania prowadzone w roku 1972 podporządkowane były — podobnie jak
i poprzednio — problematyce prawidłowości adaptacji tradycyjnej koczowniczej
kultury pasterskiej do w y m o g ó w współczesnej cywilizacji w warunkach państwa
socjalistycznego. Znaczenie ich wykracza poza monograficzne studia nad konkret
nym społeczeństwem, gdyż długofalowym zamierzeniem jest wykorzystanie ich
w przyszłości dla porównawczego opracowania przekształceń rodziny i społeczności
lokalnej w ustroju socjalistycznym. Jednakże zakres studiów mongolskich nie
ogranicza s i ę do tych dwu instytucji i zmierza do dokumentowania procesów ma
jących znacznie szerszy zasięg.
G ł ó w n y m akcentem badawczym były prace kolejnej ekspedycji trwające przez
cztery tygodnie w sierpniu i kierowane przez prof. dr. Witolda Dynowskiego.
Uczestnikami ekspedycji byli dr Danuta Markowska, Jerzy Wasilewski oraz autor
tego sprawozdania. Z ekspedycją współdziałało stale trzech pracowników Mongol
skiej Akademii Nauk. Konsultowano także inne osoby. Terenem badań były dwa
somony (powiaty) okręgu archangajskiego, położone w tzw. pasie changajskim,
który można określić jako leśno-stepowy wtopiony w krajobraz górski.
Podjęto temat społecznych w a r u n k ó w bytowania młodej generacji pasterzy
i ich postaw. Interesował nas stopień integracji profesjonalnej i kulturowej m ł o
dych pasterzy oraz przyczyny ruchliwości zawodowej. Zmierzano do określenia
sytuacji rodzinnej pasterzy do lat 30 (rodziny wyjścia i rodziny własnej), sytuacji
zawodowej, aspiracji życiowych, stosunku do autorytetów w środowisku paster
skim oraz wiedzy o niektórych elementach tradycji kulturowej. Ponadto zbierano
informacje ogólne o somonach, w których prowadzono badania, materiały doty
czące systemu pokrewieństwa, życia rodzinnego, niektórych aspektów obrzędowości
tradycyjnej oraz roli przestrzeni w kulturze pasterskiej. Zbierano również infor
macje o warunkach ekologicznych i polityce hodowlanej u ekspertów. Ponadto
prowadzono dokumentację fotograficzną.
Badania ankietowe zmierzały do określenia c z y n n i k ó w stabilizacji w zawo
dzie pasterza oraz stopnia znajomości tradycji u młodych pasterzy, czyli poziomu
adaptacji młodego pokolenia do środowiska pasterskiego. Wykonano 18 ankiet,
które — wspólnie z podobnymi ankietami z roku poprzedniego oraz badaniami
w roku następnym — stworzą możliwość określenia niektórych prawidłowości regu
lujących funkcjonowanie społeczności pasterskiej w zmieniających się warunkach
społeczno-gospodarczych Mongolii. Dadzą też one podstawy do wnioskowania w z a
kresie polityki społecznej, czym szczególnie zainteresowana jest tamtejsza A k a
demia Nauk i czemu zawdzięczamy pomoc, jakiej udziela ona naszym badaniom.
Dotychczasowe bowiem doświadczenia tego kraju wskazują na zachwianie równo-
�236
KRONIKA
wagi w społecznym podziale pracy i na deprecjację zajęć pasterskich, wyrażające
się w ucieczce młodzieży do ośrodków miejskich, a zwłaszcza do stolicy.
Migracja do miast to zjawisko znane ze wszystkich krajów, w których szybka
urbanizacja tworzy kontrasty społeczne. Środki niwelujące te kontrasty — zasto
sowane np. w Mongolii, takie jak powszechne szkolnictwo, dokształcanie zawodowe,
nasycanie rejonów wiejskich instytucjami usługowymi, oraz inne, ogólniej nazy
wane urbanizacją stepu — prowadzą do zderzenia odmiennych w z o r ó w kulturo
wych, wśród których niebagatelną rolę odgrywa wzór rekreacji, sposobu spędzania
czasu wolnego. Mongoł — bardziej m o ż e niż ktokolwiek inny — jest homo ludens,
zaś tradycyjny model odpoczynku i rozrywki staje się częściowo anachroniczny
wskutek jego powiązań z zanikającymi elementami obrzędowości rodzinnej lub
niemal całkowicie wykorzenionej obrzędowości religijnej, albo też jest wypierany
przez styl gospodarowania w spółdzielniach pasterskich lansujących wzór bohatera
pracy produkcyjnej. Zróżnicowane możliwości konsumpcyjne proponowane przez
ośrodki miejskie m a j ą dużą siłę przyciągania w społeczeństwie do niedawna c a ł k o
wicie niemal koczowniczym, w k t ó r y m możliwości te były ograniczone, zaś ich
zakres był dosyć ściśle skorelowany z pozycją społeczną i majątkową (przynaj
mniej w czasach poprzedzających rewolucję).
Na podstawie dotychczasowych badań stwierdzić można, że aspiracje pro
fesjonalne odgrywają nikłą rolę w decyzjach migracyjnych, gdyż skala prestiżu
z a w o d ó w jest bardzo spłaszczona. Podobnie w y g l ą d a również skala odzwierciedla
jąca wartościowanie zajęć z punktu widzenia zarobków. Można zatem przypusz
czać, ż e główną przyczyną ruchliwości są intensywność i zróżnicowanie bodźców,
jakie c z ł o w i e k o w i oferują otaczające go środowisko i działające w nim instytucje.
Wnioski płynące z badań nad postawami młodej generacji pasterzy składają
się na studium g w a ł t o w n e g o zerwania ciągłości tradycji. Obserwuje się brak kon
tynuacji doświadczeń pasterskich. Ankieta poświęcona znajomości tradycji w y k a
zuje najniższy poziom wiedzy w zakresie tych e l e m e n t ó w tradycyjnego przekazu,
które dotyczą dwu odrębnych sfer działania ludzkiego — wierzeń religijnych i orga
nizacji produkcji pasterskiej. Nie powinno .to dziwić, skoro te w ł a ś n i e dziedziny
życia poddane zostały zdecydowanym regulacjom administracyjnym poprzez likwi
dację w latach trzydziestych instytucji kultu i powszechną kolektywizację w 1959
roku. Miejsce znajomości zawodu u młodszych pasterzy zajmują stosunkowo często
stereotypy nowoczesności, reprezentowanej przez służby weterynaryjne i zootech
niczne oraz zmienne niejednokrotnie rozwiązania w zakresie organizacji pracy, któ
rych nie zawsze skutecznemu działaniu przypisywane s ą odgórnie zbyt wielkie
nieraz możliwości, co hamuje inicjatywę pasterzy.
Związane jest z tym zagadnienie między generacyjnej transmisji doświadczeń
i e l e m e n t ó w kultury. Obserwuje się w tym zakresie znaczną pasywność, a nie
jednokrotnie zahamowanie przekazu. Jednocześnie tam, gdzie owa transmisja funk
cjonuje, proponuje ona często kompleks starych, nieakceptowanych już przez m ł o
dzież wzorów. Ó w brak akceptacji płynie z ograniczoności lub nieadekwatności
propozycji do w a r u n k ó w aktualnych. Często jednak wynika z pewnego lekcewa
żenia kultury tradycyjnej, wyniesionego m.in. ze szkoły, zbyt może jednostronnie
realizującej zobiektywizowany program nauczania oparty na wzorach zagranicz
nych. W ten sposób powstają podstawy do kształtowania się stylu myślenia „nowo1
1
Termin ten został wprowadzony w obieg przez D. Markowską, uczestnika
zespołu mongolistycznego Zakładu Etnografii; D. M a r k o w s k a ,
Urbanizacja
stepu, [w:] Studia mongolskie, Wrocław 1969, ss. 31-52.
�KRONIKA
237
-czesnego", nie odniesionego do konkretnej sytuacji środowiska pasterskiego, odwo
łującego s i ę do techniki, ale niejednokrotnie lekceważącego kryteria techniczne
i prakseologiczne. Wynikające z tego niebezpieczeństwa zostały dostrzeżone przez
w ł a d z e mongolskie, które — jak s i ę wydaje — próbują r e a k t y w o w a ć rangę tra
dycji w życiu społecznym i częściowo produkcyjnym w pasterstwie. Spotyka
s i ę to ze zrozumieniem starszych generacji, ale chyba częściowo dezorientuje m ł o
dzież, dla której tradycja ta jest już kulturowo odległa i zbyt często była dawniej
antagonistycznie przeciwstawiana ideałowi nowoczesności, który stał się podstawą
aspiracji życiowych.
Niemniej popełnilibyśmy błąd, gdybyśmy powyższe wnioski przyjęli bez
zastrzeżeń. Tradycja nie jest kategorią jednorodną, zawiera różne
elementy
o różnym stopniu obcości dla współczesnego życia. Dychotomiezne
założenie
o istnieniu obok siebie kultury tradycyjnej i kultury współczesnej, oraz ewen
tualnych sprzeczności pomiędz}' nimi, byłoby niewłaściwe. W tym, co m ó w i
liśmy w y ż e j , o zaniknięciu wiedzy o pewnych zespołach zachowań (produkcyjnych,
religijnych), zawarta byla informacja o niedostosowaniu tych zachowań do warun
k ó w życia współczesnego wynikających ze zmiany w sposobie zaspokajania odpo
wiednich potrzeb. Z drugiej strony, wspomniano także o utrzymywaniu się potrzeby
rekreacji i rozrywki. Tutaj dawne sposoby jej zaspokajania zachowały jeszcze wiele
ze swej aktualności, mimo znacznego ich ograniczenia. Toteż odpowiadające im
elementy tradycji badane naszą ankietą wykazują większy stopień żywotności; py
tania o znajomość etykiety oraz form współżycia z otaczającym środowiskiem dały
najwyższy poziom odpowiedzi pozytywnych. Nie ma zatem podstaw, by odmawiać
tym zachowaniom, choć tradycyjnym, pełnych praw istnienia w harmonii z tym,
•co współczesne, nie ich też mają przede wszystkim dotyczyć zabiegi o ewentualne
o ż y w i e n i e tradycji. Byłoby to już bardziej wskazane (chociaż nie zawsze celowe)
wobec trzeciej grupy zagadnień objętych ankietą, a mianowicie uroczystości ro
dzinnych oraz poziomu integracji grupy krewnych. T u nastąpiło znaczne ogranicze
nie skali zabiegów i kontaktów na rzecz szerszego zespołu ludzkiego. Przy czym
niezbyt dokładnie jeszcze wiemy, jaki to jest zespół. Na pewno będzie to m. in. bry
gada pasterska w spółdzielni oraz centrum somonowe wskutek jego funkcji spo
łecznych i administracyjnych. Czy jednak będzie nim również cały somon, który
wykazuje wiele cech społeczności lokalnej, ale również brak mu niektórych innych
e l e m e n t ó w tejże społeczności? Nie znamy też stopnia integracji tzw. suiru czy fer
my — najmniejszego zespołu produkcyjnego, kilku wspólnie koczujących rodzin.
Dawniej zespół taki dobierał się samorzutnie albo w e d ł u g konkretnych zasad wy
nikających z potrzeb sprawnej organizacji pracy, zawsze jednak była to silnie zin
tegrowana grupa sąsiedzka zwana ajl, chotajl lub podobnie. Obecnie o składzie
takiego zespołu decyduje najczęściej kierownik brygady. Czynnik swobodnego do
boru jeszcze istnieje, ale nie wiemy, w jak dużym stopniu. Uzasadnia to pytanie
o stopień integracji takiej grupy sąsiedzkiej, tym istotniejsze, że m a on w p ł y w na
to, co nazywamy stosunkami międzyludzkimi w pracy. Badając przyczyny migracji
młodzieży do miast nie można przeoczyć również tego zagadnienia i jego podjęcie
wydaje się konieczne.
Z powyższego o m ó w i e n i a pytań roboczych, powstałych na aktualnym etapie
badań, wynika, że kumulowana przez nas etnograficzna wiedza o procesach zacho
dzących w społeczeństwie mongolskim może być temu społeczeństwu praktycznie
przydatna, co — jeśli okaże się prawdziwe — będziemy mogli p o c z y t y w a ć sobie
za zaszczyt.
Badania nasze mają też inny, poznawczy aspekt. Występuje on oczywiście
także w zarysowanej powyżej problematyce. Niezależnie od tego prowadzone były
�238
KRONIKA
w 1972 roku studia nad historycznym podłożem procesów modernizacyjnych, ro
dziną, obrzędowością czy systemem pokrewieństwa, które to tematy są słabo lub
w ogóle nie reprezentowane w literaturze światowej poświęconej Mongolii. Obie
cujące są rozpoczęte studia nad przestrzennymi aspektami kultury mongolskiej.
W przeciwieństwie do społeczeństw osiadłych, nomadyczne mają niedostatecznie
zbadaną rolę u k ł a d ó w przestrzennych w życiu społecznym i gospodarczym. Problem
został dopiero podjęty, toteż niewiele można powiedzieć ponad to, że układy te
okazują s i ę równie trwałe, jak w społeczeństwach agrarnych, mimo iż przesu
w a j ą się, czy też są powtarzane w rytmie działań zbiorowości pasterskiej. Wia
domo również, że koncepcja przestrzeni uczestniczy w realizowaniu się społecz
nych dystansów i w określaniu miejsca człowieka w społeczeństwie (co jest wy
raźnie widoczne np. w waloryzacji e l e m e n t ó w obszaru jurty, odnoszącej je do
statusu człowieka, pozycji w rodzinie, czy też różnych sfer działania praktycznego
albo oddziaływania sił nadprzyrodzonych).
Podsumowując ilościowo wyniki badań tegorocznych, zamykają się one liczbą
18 w y w i a d ó w kwestionariuszowych oraz 24 w y w i a d ó w swobodnych i obserwacji.
Te ostatnie dotyczyły następujących problemów:
— organizacja i technika pasterska (przeprowadzone ze specjalistami, pracowni
kami naukowymi) — w ilości 2;
— funkcjonowanie spółdzielni oraz innych jednostek organizujących życie paste
rzy — 5;
— układy przestrzenne — 4;
— obrzędowość 5;
— terminologia pokrewieństwa — /3;
— zagadnienia religijne — 2;
— inne problemy — 3.
Ponadto zebrano różne dane statystyczne oraz informacje o strukturze 431 ro
dzin. Informacje te dotyczą zajęcia, wieku, wykształcenia, stosunków p o k r e w i e ń
stwa w zespole domowników, wreszcie c z ł o n k ó w rodziny przebywających poza
domem. Daje to dość szerokie możliwości interpretacji tego materiału, z a r ó w n o
dla zagadnień rodziny, procesów profesjonalizacji, jak i przyczyn migracji m ł o
dzieży. Jest to ponadto bogaty materiał dla studiów nad imionami mongolskimi,
czyli nad problemem interesującym i w ogóle jeszcze nie podejmowanym z etno
graficznego punktu widzenia.
Niezależnie od badań terenowych, problematyka mongolska — i szerzej: środkowoazjatycka — podejmowana jest w codziennej pracy Zakładu. Nadzwyczaj
szczupła kadra etatowa uzupełniana jest o współudział pozostałych członków ekspe
dycji oraz innych osób. Oprócz opracowywania materiałów zebranych przez ekspe
dycję, stopniowo przekazywanych do druku, prowadzi się prace nad ukończeniem
rozprawy habilitacyjnej poświęconej procesom urbanizacyjnym we współczesnej
Mongolii (dr Danuta Markowska) oraz rozprawy doktorskiej poświęconej prze
kształceniom struktury i terminologii pokrewieństwa u Mongołów Chalcha (mgr
Sławoj Szynkiewicz). Ponadto dokonuje się reinterpretaci i źródeł publikowanych,
kompletowania bibliografii wydanych za granicą oraz w y p i s ó w do podręcznego
słownika kultury mongolskiej. Te ostatnie robione są na kartach perforowanych,
umożliwiających stworzenie praktycznej i wielofunkcyjnej kartoteki. Również
w roku bieżącym przygotowano i przekazano do wydawnictwa pracę zbiorową
poświęconą różnym aspektom kultury mongolskiej, zawierającą 5 artykułów oraz
szeroki zestaw ilustracji.
Sławoj
Szynkiewicz
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/685f938ae9743823ae6a405c56f5a6c5.pdf
fc6bd88d97ed5a07b8989d3d3744464c
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:238
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1963
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:209
Title
A name given to the resource
Różne / LUD 1962 t.48
Description
An account of the resource
LUD 1962 t.48, s.639-687
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
R
BARBARA
6
N
E
SZYDŁOWSKA-CEGLOWA
MATERIAL FOLK CULTURE, OF THE POLABIAN TRIBE OF DRZEWIANIE (DRAVEN SLAVS) IN THE LIGHT OF LEXICAL
INVESTIGATIONS
Summary
The aim of the present work is a reconstruction
of the material folk
culture of the Polabian tribe of Drzewianie on the ground of remaining
Polabian language relics dating back to the end of the 17th and the
first half of the 16th century, Le. from the last phase of that language
existance.
Ethnographic
information
obtained
in that way has been
treated
of in 9 chapters.
L Cultivation
of the arable land. The means of tillage have been
defined, as well as the tools used for this purpose and the respective
draught animals. Further on, the following activities have been described:
harvesting, bringing to the barn, threshing, cleaning and preserving corn.
The analysis
of vocabulary
material
has also supplied
data
about
cultivation
of vegetables, cereals, industrial
plants, fruit and about the
farming system applied by the Polabian Drzewranie tribe.
2. Breeding of domestic animals. It has been determined which animals
formed part of the Polabian cattle raising and what was the role of
particular
animals in that system. It has been settled among other items
that the Polabian Drzewianie had an organization of common shepherding
and that their villages had common pasture grounds. Polabian language
relics inform also about the equipment and customs of shepherds.
3. Getting and preparing food. The lexical analysis supplied detailed
data about fishing, gathering
and hunting, about preparing
groats and
flour, making fire, cooking meals, about their quantity, about meat, milk
products and cereal consumption.
We have also information
about animal fats, vegetable oil, baking
pastry, drinks and kitchen utensils.
4. Working of raw materials.
It has been settled what treatment
was applied to wood, bark, osier, fibre, stone, clay and to other stuff.
The material
investigated
has supplied
us with particularly
precious
information
on spinning and weaving; flax processing and bleaching as
well as selling of woven linen has been described further on.
�640
5. Architecture.
In this chapter
the author
deals with building
material, construction
of roofs and elements of edifices. Stoves, dwelling
accomodations,
farm premises, Polabian fences and separate parts of the
Polabian villages have also been discussed. Deliberations
on the problem
what was the type of buildings (Franconian or Saxon) on territories
which
formerly belonged to Polabian tribes conclude this chapter.
6. Garments. Here are described head - gears, man and woman out door clothes,
shirts,
trousers,
winter
and bathing
clothes.
Material
informing of gloves, stockings, children garments, handkerchiefs,
all sorts
of foot - wear and trinkets
has been passed in review.
7. Furniture.
The analysis
of the vocabulary
material
supplied
information
about the furniture
in a Polabian house. The chapter quotes
also: cradles,
furniture
destined
for the rest and for the hiding of
household things, table, candles, lamps, mirrors and images of saints found
in above mentioned Polabian houses.
8. Measures
to maintain
cleanliness.
Hygienic measures
among the
Polabians
were: washing,
bathing,
combing, hair cutting and shaving.
Laundering,
tidying up the room and fight against parasites
have also
found their reflection
in the analysed
Polabian
vocabulary.
9. Transport and communication.
The chapter deals with the Polabian
roads, auxiliary
means of pedestrian
transport,
means of transport
and
communication,
draft and yoke animals, those serving for the transport
and saddle horses, together with the description
of the harness. Material
giving indications
on water communication
means and of utensils like
ladders and gang-planks
has also been investigated.
The material culture of the Polabian tribe of Drzewianie
has essentially a primitive, Slav character. The most intime spheres of life remained
up to the end almost immune to Germanization
influence; on the other
hand, those spheres of culture which had a more close contact with
the German surroundings
were the first to fall under such influence.
The prevalent
quantity
of the Slav words in the Polabian language
belongs to the general Slav vocabulary,
the Polabian vocabulary
showing
close links with the vocabulary
of the Lechitic group. Polabian- WesternSlav and South-Slav
connections have also been stated.
The Polabian language possessed a number of peculiar words which
were specifically
Polabian
in respect of the construction
or meaning of
the words.
The ancient Slav element in the Polabian vocabulary
concerning the
material
culture has also been analysed. Words of ancient Slav origin
form 44 per cent or 2/5 of the vocabulary.
The greatest
amount of
ancient Slav words has been stated in the domain of plant cultivation,
animal breeding and maintaining
of cleanliness,
the smallest amount in
the section of furniture
and garments.
641
When speaking of adopted words their repartition
is as follows: the
total quantity
of loan - words concerning
material
culture is 376, out
Of a whole amOunt of 1280 words, Le. 29. 3 per cent.
The biggest quantity
of adopted words is found in part concerning
architecture,
clothes and furniture
(36 per cent in each item mentioned),
next come transport
and communication
and food preparation,
34 per
cent each. The smallest quantity
of loan - words is stated in the part
concerning the working of raw material - only 20 per cent; the working
of osier and fibre proves to contain but 10 per cent of loan - words.
whereas
weaving is quite free of them; in agriculture
23 per cent of
loan
words
have
been
discovered,
whereas
animal
breeding
and
maintaining
cleanliness revealed 24 per cent of loans each.
The struggle
of the Polabian
language
against
the German
one
can be observed in the still vivid Polabian-German
vocabulary
variants.
There are 39 such variants
in the material treated.
The grammatical
category
most easily yielding
to Germanization
proved to be nouns (up to 47 per cent), much more resistance show verbs
(up to 33 per cent), the least quantity of foreign influence was found in
the category of adverbs.
In the Polabian language the tendencies
to assimilate
foreign words
were very strong. Out of 216 German
words only 10 did not undergo
flexion assimilation.
Another way of foreign words assimilation
was to
provide them with Slav prefixes and suffixes. Further vitality manifestation of the Polabian language were replications
taken from the German
language, I.e. syntactic coupling formed on the German combination
model, e.g. gnujn vaidlai
"Mist-Gabel"
dung fork, patince gOTX "Vogel- Wicken - bird vetch, etc.
The main source of loan-words
was for the Polabian Slavs the Middle-Law- German language. From that period were originating
244 adopted words, 49 words come from later sources (from the Low-German
language), 10 originated
from the Middle-High-German
and 2 from the
Old-German
language,
KAZIMIERZ
STATE
POLAŃSKI
OF RESEARCH
ON THE
POLABIAN
LANGUAGE.
The first scientific attempt to deal with the Draveno-Polabian
language was undertaken
in the middle of the 19th century, mostly in the form
of small dictionaries
translated
from the German.
It was the work of
Lud, t. XLVIII
41
�642
A. Hilferding "Pamjatniki
jazyka zalabskich Drevljan i Glinjan" (petersburg 1856). The next step was the work of A. Schleicher "Laut- und
Formenlehre
der polabischen Sprache" (Petersburg,
1871), for many years
the main source of researches on the Polabian lauguage.
The real basis for the scientific treatment
of the Polabian problem
was supplied
by the full collection of Polabian material published by
R. Rost in his book "Sprachreste
der Dravaeno-Polaben
im Hannoverschen" (Leipzig 1907). At present studies on the Polabian language are
steadily developing. The most important
is Lehr-Spławiński's
work "Polabian grammar"
(Lwów 1929) and S. Trubiecki's
"Polabische
Studien"
(Wien and Leipzig
1929).
Researches
on the Polabian language have been for years concentrated in Poland. T. Lehr-Spławiński,
T. Milewski, W. Kuraszkiewicz
and
others were occupied with phonetic problems. Articles on various subjects appeared
in "SI avia Occidentalis".
In recent times lexicographical
studies have taken the first place. New works continue to appear. The
authors
are carrying
through
a general analysis ci different
parts of
grammar in connexion with the adequate conditions of life (B. Szydłowska-Ceglowa,
J. Pilatowa,
M. Radłowski,
S. Reczek). For several years
a complete vocabulary
with critical corrections of Rost's publication
has
been in preparation.
It is the joint work of T. Lehr-Spławiński
and K. Polański. The first part from A-M will be shortly issued. While this work
was advancing
towards completion, it became manifest that there was
still a great deal to be done in Polabian morphology and etymology. Derivations from the German had to be considered (K. Polański, Morphology
of derivations,
ready for the press). S. Reczek wrote on semantics
of
these derivations
(Scientific publications
of Wrocław University. No. 5 1957, pages
177-212).
The best work on Polabian phonetics was by J. Kuryłowicz - "Polabian accentuation"
(Studies on Polish and Slavonic Philology" L part,
Warszawa 1955, pages 349-374). It did not solve all problems, on the contrary it raised all sort of doubts. There have been some theories evolved
(Hirt, Lehr-Spławiński,
Trubiecki,
Kuryłowicz),
on the Polabian accentuation, but this problem requests further philological and linguistic elaboration. What studies have we got to carry out in the domain of the
Polabian
language?
Nearly
the whole Polabian
morphology
must be
worked over. Till now authors were rather dealing with phonetic and
phonologic
problems.
K. Polański is attempting to work on different elements of morphology
(for instance: On the Polabian Morphology-Lingua
Posnaniensis
III. part,
1957, pages
154-167).
T
643
J. DAMBORSKt
ABOUT SOME COMMON LINGUAL FEATURES IN THE POMERANtAN
AND HANNACKlAN
DIALECTS
Summary
In the grammars of Slav languages, forms of the type pisał, robił are
described as past participles
of the active voice (participium
praeteriti
activi II) Yet, they strictly differ from participles
of the passive voice
ending with -ny, -ty (participium
praeteriti
passivi) from the genuine
participles
of the Polish type ending with -ty, e.g. przybyły,
nadbiegły,
powstały.
We consider the type pisał, robił, to be only a constituent
part of
the past tense (perfect of the type pisal
eCTb,
praeterite
of the type
pisałem, pisal jsem,
51 rHlCaJI.
Genuine participles
ending with -ły have
characteristic
morphological
and syntactic
features.
From the passive
participles ending with -ny and -ty they differ by their formation means
(one cannot form participles
ending with -ły in a paradigmatic
way).
From morphologically
anonimic verbal adjectives
ending with -ły (of
the type dbały, wytrwały)
they differ by the fact that they cannot be
a derivate stem, i.e. they cannot form degrees of comparison,
adverbs
and verbal nouns ending with -ość: przybyły,
przybylszy,
przy byle, przybyłość; but compare
dbały, dbalszy
(bardziej
dbały),
najdbalszy
(najbardziej dbały), dbale, dbałość; the latter have also another semantics:
dbały dbajqcy, sorgsam, careful, przybyły
the one who arrived" the one
who came. In some cases the fundamental
verb does not exist any morc
(or the links with the verb are very weakened) like wspaniały,
zajadł1/,
odległy.
In the syntactic respect they represent:
a) half sentences (half
predicative
formation exists only at the main predicate as an accompanying action). E.g. - powstałe wskutek powodzi trudności zaopatrzeniowe,
zostały
pokonane;
zostały
pokonane
main predication,
main action,
powstałe
accompanying
predication,
second action. b) type of a new
perfect, especially in the Pomeranian
and Hannackian
dialects: mam to
wjidzałe;
je nastople. The categories of genus verbi, tempus do not correspond with the traditional
terms, past participle
of the active voice.
They express but a relative tense and not necessarily the active voice.
Witness to this bear: 1) participles with an active formans -ły from objective verbs. See Pomeranian uplotli, posekli, Hannackian opletle, posekLe,
posekl'i, i. e. with a passive meaning; 2) participles
with a passive formans
-ny and -ty from subjective
verbs. - Polish rozkwitnięty,
Kashubian iidzuoni, Hannackian
odejity.
This is also confirmed by interchanges
of "active"
�644
645
and "passive" participles
of the type: Pomeranian
- plGtHlpleconi;
Eannackian - oddle/odejite;
Polish - rozkwitły/rozkwź1;nif;t?/.
Participles,
ending with -ly originated
from Indo-Europl~an
verbal
adjectives,
ending with -lo. In some Indo-European
Ic>nguages nomina
agentis originated from them or they became paradigmatic
(in Slav, Armenian and Tohar languages).
In the Slav language they soon lost the
meaning of the participle
and kept only the function of the stem of the
past tense. As genuine participles
they exist mainly in the Pomeranian
anó Hannackian
dialects. They are also met with in the Czech, Bulgarian,
Byelorussian,
Ukrainian
and Polish languages.
The remaining
Slav languages have only verbal adjectives
with the
ending -ly.
Participles
ending with -ly in the Pomeranian
and Hannackian
dialects. Formation:
mainly from subjective
verbs with perfective
aspect,
partly also from objective (transitive
ones, but in Pomeranian
from subjective and objective verbs with imperfective
aspect. Worth attention are
cases when the participles
ending with -ly are formed from pronominal
verbs; in Pomeranian,
in some cases we meet even participles with a reflexive component oblekl'i są, probably under the German influence.
The interpretation
of the perfective
constructions
in Pomeranian
of
the type io mom rekile only by the German influence (K. Nitsch) is' not
quite justified. It cannot be denied that the pattern, according to which
formations with a participle ending with -ly, is a German one: ich habe
gesagt, but it is also true that the means of expression
remain native
(there are not any German formations ending with -l).
The existence in the Hannackian
dialect of similar constructions
with
a principle having the ending -ly cannot be explained by German influence, it is probably
connected
with the surnames of the type Kvapil,
Behal, Dokoupil
which are widespread
in the area of Central Moravia.
AGNIESZKA
DOBROWOLSKA
INVESTIGATIONS
OF THE MATERIAL
CULTURE
POMERANIA
AND OF ITS PROBLEMS.
IN WEST
The relic character
of the ancient material culture in West Pomerania is no longer a substratum
for an exhausive
description
and for its
total picture. That is why the present report deals only with a selected
material and with problems connected with it. The aim of this work is
first of all a trial to find some common cultural features in the whole of
Pomerania
and especially
to find features
which are related with the
culture of the Balts.
Investigations
which were carried out up to now concerned exclusively the tracing of differences arising in the folk culture on the right
and left bank of the Vistula and forming a so called ethnographic
borderline
separating
the culture
of the Balts from the Polish culture,
whereas many common elements connecting both afore - named cultures
were passed over in silence. As we know, the factor connecting the two
cultures was first of all the geographic stratum formed of an enormous
belt of lakeland, stretching
from the Gulf of Finland to Schleswig-Holstein and contributing
to the transfer of certain cultural features, above
belt being mainly adapted for fishery.
The location within the confines of the Baltic basin together with
the whole variety of all sorts of phenomena connected with the character
of a sea region had also an influence upon the kind of occupation and
handicraft
wares of the population.
Yet, the author is not going to speak here of the occupation but of
some products belonging to the material culture and common both to the
Balts and to the Slavs.
The enormus linguistic similarities
forming an especially strong link
between the Slav group and the Prussian, Lithuanian
and Lettonian linguistic group. together with the strong mutual cultural
influence, as it
has been proved by archaelogic
findings, confirm the fact that in the
domain where ethnographic
factors are interpenetrating,
one can also
speak of links interconnecting.
Here is to be quoted first of all folk building showing some archaic
signs peculiar to Eastern Ural areas, mainly Finnish ones. On the territory of West Pomerania,
in the line of architecture,
there is a crossing
of eastern
influences
in a form of a three room house with a broad
frontal part, typical to the vast territories
of Eastern Europe ranging to
the Ural and Siberia, Scandinavia
and the Balkans, with a narrow front
house, possessing features of Lusatia Culture. The latter, a dwelling with
a triple interior part, is known from findings in Buck near Berlin and is
dated 1200 before Christ. Both types of houses have in their central part
and element called "czarna kuchnia"
(black kitchen) which is a square
room with a pyramidal
roof, narrowing
towards
the top part whose
middle smoke aperture
projects over the ceiling. Being previously
the
main living room that lodging is a reduction of a cottage without chimney, deprived of windows and ceiling; that is why the central part of
the homestead, I.e. the hallway in which above kitchen was located, had
been "dom", the house, whereas the cottage without chimney had been
transormed,
with passage of time, into a kitchen.
After some time a room and a chamber have been added on both
sides and in that way a broad-faced
house with three interior accomq-
�646
647
dations came into being. Analogically,
the extention
of a narrow-faced
house was achieved by adding to the former cottage without chinmey
a room and a chamber ·from the rear side and a hallway with a porch
from the front side. A broad-faced
house is met with all over the Baltic
littoral, thus in the whole Pomerania,
up to the Vistula and after crossing the Vistula, in the ancient Prussia, in Lithuania, Latvia and Estonia.
In ~ithuani.a and Latvia the above mentioned cottage without chimney,
provided with an open hearth and a kettle hanging above it is called
"numas, namas, nams," Le. "house," which is still a separate building in
a form of a summer kitchen or a curing room, or also it has been extended into a broad-faced
house by adding to it a kind of ancient bath
with a store, called "stuba", "pirtis" or "troba" and a second room, called
"maltuwe" and sometimes also granary, called "kleć".
A more ancient type of a dwelling room was a drying plant called
reja-rija,
which was a combination
of a "namas" or "pirtis" a~d of a
drying room, bark added to it. A prototype of the "namas" was the Tartar tent or booth, inhabited both by men and animals in a form of a
pyramid
with an open hearth in the middle or, as it was latter, with
a hearth located at the side wall. The most ancient type was the Ostiack
pole tent in a form of a pyramid; the Finns covered it already with
vertical planks, its wall being higher. The Lappish tent was framed-it
was identical with the one in the Polesie area and in Pomerania the tent
was either framed as it has been confirmed by lOth- 12th- century _
excavations carried out in Gdańsk or provided with poles with wickerworked walls, covered with loam. The characteristic
range of the kitchentent, reaching the Oder river on the west and crossing it in a couple of
places embracing Silesia, Greater Poland, Masovia, Polesie, stretches to
the south, up to the Kielce and Lublin territories,
which confirmes the
presumption of the Ural-Finnish
origin of that sort of dwelling from the
period of the comb-ceramics
culture. This element does not naturally
exhaust the problem of the broad-faced
house having a hallway with an
open hearth, further details being given in the report.
The narrow-faced
house also crosses the Vistula, ranging to
gitia where the "nams" or "nums" is extended in the direction
narrow front. The Lithuanian,
Lettonian and Russian "kletis" is
narrow-faced
building with a porch.
The range of the gable decoration called the pazdur stretches
the Darzyca river towards the Kuroń sand bar and farther on into
gitia and Lithuania.
Samoof the
also a
from
Samo-
Also the garments show some common links. Here belongs the called
~lavonic "wite mourning apparel" in a form of a white linen rag belonglDg to the oldest wrappers
of the world, whose range was approximatively
the same as the rural culture of the band ceramics. That rag had been
worn in the whole Slavonic Pomerania, from Luneburg up to Estonia and
about its wide expansion
the author
has already told in an earlier
report. To the elements of those garments
belortged also a head-gear
called czółko, composed of white headbands
and diadems known in a
zone from Latvia up to Lusatia, as well as ribbons manufactured
in the
whole basin of the Baltic Sea on an exceptionally
ornamented
weaving
laths, the origin of which reached as far as the southern rural cultures
of the Near East. The tool called soszka used for the braiding of girdles
had been known to the population of western Pomerania and to the BaIts.
The same thing applied to the open-work
spatular spindle-whorl
which
had been also used in the whole basin of the Baltic Sea, thus also in
Pomerania, whereas in Latvia all four types of same had been found. The
range of the mangling board with a loop was identical.
All above mentioned wooden tools, decorated with an exceptionally
beautiful geometric decoration with a crystalline, groove, open-work engraving show links with Great Russia, with the Carpathian
Mountains
and with the Balkans, forming the Near Ural-Carpatian-Balkan
and littoral Baltic decorative assembly even overcrossing the Oder in the western
direction.
The fishermen tools and the system of fresh-water
and sea fishing
applied in West Pomerania
show analogies with same among the Elba
river Slovenians and the fishermen
of the Kuroń sand bank and probably with farther parts of the littoral, as it has become clear a long
time ago.
Late cultural links in the domain of weaving, folk utensils etc, more
amply described in the report, prove also that the fact of culture interpenetration
undermines
in a high degree the theory of absolute ethnographic borderline, at least in respect of the Baltic-Pomerain
section.
JAROMIR
JECH
INTERETHNIC
INFLUENCE UPON THE FOLK PROSE
RECONQUERED TERRI'DORIES.
ON THE
Summary
A pleasant field for the investigations
of folkloristic interethnic
relations, as one of the main problems of the modern folklore, offer the reconquered territories of Poland. Yet, not the whole lot of these relations
can be successfully traced. It depends on many factors, viz. on the stability
of folk traditions among the new population and among the autoch.tonOl,\s
�649
648
one, on the qualitative
degree of social relations development
among
both layers of the population and on the qualitative
correlation
of newcommers and aborigines. Out of the factors mentioned the most important
is the vitality degree of the folklore legend.
Where the traditional
oral, mainly prosaic literature
was subject to
simple decomposition
during the last decades, it is of course impossible
to investigate modern interethnic
relations; this concerns particularly
the!
disappearance
of the German fairytale traditions
in Silesia or the small
quantity of folk - tales in the former Czech emigrant settlements
south
to Strzelin. Quite a different situation is found among the remaing part
of Czech speaking population (but being far of the idea to consider themselves as Czechs) from the neighborhood
of Kudowa-Zdrój
in the Klodsk
Region.
The villages of the former County of Klodsk were subject of intensive Germanization
during the last two hundred years: the wave of Germanization has espacially rised after 1870 when the Czech language was
expelled from the school but remained to be an intimate means of communication among neighbours
and in domestic life. The younger generations could not any more read or write Czech, yet the German book did
not find way to their hearts in a sufficient
degree and thus the Czech
verbal folklore in 11 most remoted border villages served as substitute
of reading which. was common in other places. Of great vitality were
also there fairy tales which some twenty years ago had quite a circulation even among adult people.
After the Second World War the main part of Czech speaking inhabitants
returned
to Czecho-Slovakia
and the minority
consecutively
left for Germany.
Today in the vicinity
of Kudowa-Zdrój
there are
about 450 Czech speaking persons left, dwelling mainly in the villages of Słone, (Slane), Czermna (Cermna) and Pstrążna (Struzne). There the proceess
of knitting together both nationalities
gradually
develops, the proof of it
being also the contemporary
structure
and character of the narrative
vocabulary of the autochtons.
III The Czech prosaic
repertuar
in the extreme
western
part of
Klodsko Region could be enriched first of all because the Polish narrators have brought from their former native land a stock of folklore material. Of course the display of the folklore wealth was not manifest at
once but according to the author's observation
only during the last five
years. From his best narration
teller, the 55-year-old Philomene Gornikowa, he could register up to the last year only one Polish legend (type
Ath 326) which she has heard from a narrator
who migrated from the
neighborhood
of Przemyśl.
This year the author could already register
from her several further Polish prosaic tales.
The best source proving the author's
thesis is the repertuar
of a
certain Ann Frankowa,
70-year-old, from Czermno. Above narrator
lives
in very clo~e, almost sisterly relations with her friend, a Polish woman
of the same age, Mary Szuczwarowa,
born in the village of Koropetz,
District of Tarnow. Anna Frankowa
knows from her a great lot of ancient fairy tales about animal, demonologic tales and stories from life.
On the whole, we may say that in the Czech narrative
fund two
layers
1)
spring
of the
terial,
IV
of Polish tales
The traditional
up among the
Klodsko District
especially with
Yet, the Polish
are penetrating:
prosaic material,
2) tales taken from life, which
Polish population recently, already on the territory
and which are connected with the traditional
masuperstitious
motives.
influence does not limit oneself to thematic, genre
or folklore spheres of poetry.
It also penetrates
into the language. In the Czech dialect of the Klodsko Region, the longer, the more Polonisms we find, they also penetrateperhaps in a lesser degreee than into the everyday language - into the
folk tales. The greatest amount of Polonisms is found in the vocabulary,
less in etymology and in the syntax; the least part of them is found in
phonetics. The quantity of the Polonisms depends from various factours,
out of which the main one is in which circumstances
and in what
audience the tale is narrated
(told to some foreigner or to one's neighbour).
V The Polish influence
upon the Czech narrative
tradition
is one
side of the interethnic
relations in the frames of the folklore. It comes,
undoubtedly
also to a reverse influence, like in the village of Pstrążna
(Strużne),
where the Poles learn the language
of their Czech neighbours - coinhabitants,
willingly sing Czech songs and participate,
even
if sporadically,
in friendly chats with narrators,
etc.
Interethnic
relations in the western part of the Klodsko Region are
of course a component
part of a more broad intercommunication.
The
mutual influence is distinctly visible also in the sphere of material culture (e.g. the autochtonie
population
adopted from the Poles their methods of smoking meat).
A comforting fact is the progressing
development
of the above
men-
tioned folklore and ethnographic
relations. They are an irrefutable
proof
that the process of getting together along is gaining strength. In the new
social medium the Polish population
is finding a new permanent
home
and this applies not only to the Klodsko District but also to the remaining lands which have been righteously
and for ever reconquered
by
Poland.
�650
RYSZARD
KUKIER
ETHNOGRAPHIC
AND ETHNIC CHANGES IN THE
DISTRICT DURING 1945-1960
SUMMARY
MIASTKOW
The problem of ethnographic
and ethnic changes on the territory
of
the Miastkow District during the last fifteen years is a fragment of a still
lasting process of adaptation
and cultural
integration
of the population
which has settled after World War II and which originates
from various areas of Poland.
The colonization proce:::s of the limitrophe West-Pomeranian
Districts,
as well as the Miastkaw
District,
is most closely connected
with the
problem of a reiterated
Kashubian
settlement.
The Germanization
process of those territories
which was evergrowing
in the course of the historical evolution and the resulting rising afflux
of German population caused a strong cultural differentiation
of the Bytow Kashubian group dwelling also in the northeastern
part of the Miastkaw District, mainly in the previous patrimony
of the Puttkamer
family. After the Second World War on the territory
of the former Miastkaw District, in its eastern part there has been formed again a layer of
strong Kashubian
population
groups arriving from limitrophe
territories
of the Gdańsk Pomerania,
thus continuing the interrupted
migration into
the above mentioned
area. The central and western part of the Miastkaw District, more transformed
in the ethnic sense, has been colonized
by a group of affluent population,
repatriates,
as well as by Ukrainian
Population
coming from the southeastern
part of the Rzeszów Province.
When describing cultural specific features
of the population
of this
zane special attention has been paid to the cultural differentation
caused
by a stratification
of heterogeneous
cultures on the afore - named territory.
Eap6apa
IlIlf)l,JIoBcKa-LJ:er
MATEPMAflbHA~
nCBa
HAPO~HAR
KYflbTYPA
B OCBE~EHMM
ITOflAECKMX
CflOBAPHblX
APEBflRH
M3bICKAHMM
Pe3IQMe
LJ:eJIblQ HaCTOlllllero
Tpy)l,a
nOJIa6CKlfX ApeBJIllH Ha
llBnlleTCH peKoHcTpyKUlfH
OCHOBaHlflf coxpaHIlBlUlfXClI
MaTeplfanbHoH
penllKToB
OTHOCllmlfXClIK KOHUYXVII
BeKa H K nepBol{ nOJIOBmIe XVIII
<jJa3e CYlUeCTBoBaHlfll :noro
113blKa. ITOJIy'leHHble :nIlM
)J;eHlfll onlfcaHbI
1.
06pa60TKa
naxOTHol{
HOll: CIlJIbI. 3aTeM onIlcaHbI
3epHa.
B03AeJIbmaeMbIX
3eMJIR. Onpe)J;eneHbI
KpOMe
6bIJIIl y60pKa
Toro,
rryTeM 3THorpa<jJlf'leCKlfe CBe-
xne60B,
6brJllf
OBOlUeil, xne6oB,
cnoco6bI
Anll :noll.
BcnamKIl
npOMblillneHHbIX
3eMJIR,
ueJIR Ii pOA ABHraTeJIb-
CB03Ka IlX, MonOTb6a,
CJIOBapHbIl{ MaTepllan
O CIlCTeMe CeJIbCK'OrOX0311iłcTBa, nplfMeHlIeMol{
2.
1I3bIKa:
BeKa, T. e. K nOCJIeAHeH
B )J;eBHTIlrJIaBax.
COCTaB 3eMJIe)J;eJIb'leCKRX OPY)J;Rl{,ynoTpe6nlleMblx
xpaHeHIle
KyJIbTypbl
nOJIa6CKOro
'lIlCTKa II co-
.zr.oCTaBHn CBe)J;eHIlJl O copTax
paCTeHHll: H <jJpyKTOB, a
TaKlKe
nona6CKIlMJoI ApeBJllIHaMIl.
Pa3Be)l,eHHe AOMaWHI1XlKHBOTHbIX.OnpeAeJIeIIO
KaKlfe lKl1BOTHble pa3BOAlłJIlłCb
B CIłCTeMe nOJIa6CKOro lKJoIBOTHOBOAcTBa
Ii KaKyIo pOJIb B Hel{ lfTpaJIIł OTAeJIbHbIe lKHBOTHble. KOHCTaTIlpOBaHO, MelK)J;y npO'lHM,
opraHlBaUHlI
naca.
o6mel{
naCTb6bl,
PeJIIlKTbI nOJIa6CKOro
'ITO y nOJIa6CKIiX )J;peBJIllH CYIUecTBOBaJIa
CB1l3aHHall C 06IIIIlMH )J;JIlI BCell: AepeBHJoIMeCTaMH BbI1I3bfKa )J;OCTaBJIllIQTCBe)J;eHHił TaKlKe 06
060pYAoBaHIllf
H O rracTyIIIeCKJoIX06bI'lallx.
3. A06bIBaHIle
Horo
II npIlrOTOBJIeHIle
aHaJIJoI3a nonyqeHbI
c06IlpaTeJIbCTBa
6bJJIll
C"beCTHbIXrrpJoIIIaCOB. Ha
rroAP06HbIe
OCHOBamrn cnOBap-
)l,aHHble OTHOCHTeJIbHO pbI6onoBcTBa,
Ii OXOTbI, a nplfTOTOBneHHlf KpynbI H MYKH, a pa3Be)l,eHIlIi orHlI, npH-
rOTOBJIeHHH IIHIUH, O KOJlH'leCTBe rrpHeMOB rrllIIIIi, O nOTpe6JIeHHH Mllca,
MOJIO'lHbIX
npo.u,yKTOB II MY'lHbIX H3AeJlHl{. MMelQTClI TaKlKe AaHHbIe a lKlfBOTHbIXIi paCTHTenbHbIX lKlfpax,
4.
Kopa,
o rre'leHlfH TeCTa, o IIalIlłTKax
06pa6oTKa
Ii HaKOHeu a KyxOHIlOJl: rrocy)l,e.
Cblpbll. EbIJIO orrpeAeJIeHO KaKol{ o6pa6oTKe
CBIłBaJIbHbIe npyTbll,
CMaTpHBaeM"bIił MaTepHan
lf TKa'leCTBe. 06pa60TKa
BOJIOKHO, KaMeHb H rmma,
AOCTaBlIlleT HaM oco6eHHO
lIbHa 11 6eneHHe,
nOABepraJIHCb AepeBO,
a TaKlKe APyroe
cbIpbe.
Pac·
60raTble
CBe)l,eHlłll o npll)J;eHHH
a TaKlKe npOAalKa
Cnpll)l,CHHOrO rrOJIOTHa
orrHCbIBaIOTCll )l,aJIee B :noll: rJIaBe.
5.
CTpOIlTeJIbCTBo.
TeplfaJIbI,
IToA 3THM 3arnaBHeM
paccMaTpr-lBaIOTClI cTpOIiTeJIbHble
KOHCTpyKUIlIl KpbllU lf 3JIeMeHTbI rrocTpoeK.
3aTeM onlłCbIBaIOTCll ne'llf,
lKIlJIble nOMemeHIlll lf X0311l1cTBeHHblerrocTpol1Klf, nona6cKHe
Hble 'faCTIl rrOJIa6cKoll: )l,epeBHIL B 3aKnlQ'IeHlłe
3TOit rnaBbI
mleTHa,
MaHe-
a TaKlKe OTtIeJIb-
aBTOp 3aHlfMaeTCll Bonpo-
�652
653
COM Tlma nOCTpoeK Ha TeppI1TOpHllX, 6bIBlllHX HeKOr)la nona6CKHMH (THn !f>paHKOHCKlln linii caKcoHcKlln).
6.
O)lelKlla.
TIoll 3TI1M 3arnaBl1e.'vI ormcaHbl
11 JKeHCKallOlleJKlla, py6alllKH,
,lJ.anee pa36lipaeTCll
nnaThe,
7.
YTBapb.
BepXHllll MylKcKall
6PIOKH, nOllca, 311MHlIllOlleJKll,a 11 KynaJlbHblt! KOCTJOM.
MaTepl1an,
HOCOBblXnnaTKax,
ronOBHbJe y60pbJ,
LlalOWHti CBeLleHI111
O pyKaBHl.(aX H 'IyrrKax, O lleTCKOM
pa3Horo
pOlla
AHarrH3 JleKCIiKanbHoro
06YBlI H 6e31leJlYWKax.
MaTepllana
llaJl CBeLleHlill O Me6JIj{pOBKe no-
Jla6CKOro ilOMa. bblJll1 B HeM: KOJlhI6eJlb, yTBapb, npellHa3Ha'IeHHall
xpaHeHHll Belllet!, a TaKlKe CTorr. CBe'lH H rraMnbI, 3epKana
ll,nll OTll,blxa H Ilnll
H 06pa3a
CBlITblX npIiHall,-
Bcero 'lylKepO)llIblX BnlillHI1n HMeeTCll B oonaCTII o6pa6oTKH
20%
a TKa'feCTBO cOBepweHllo
8.
COLleplKaHHe
'!HCTOTb!. rl1meHH'leCKHMH
cpeLlCTBaMH Llrrll coxpaHeHHlI
1136bI 11 60ph6a
C napa3lITaMI1
BaHHOM CJlOBapHOM COCTaBe.
9.
rJlaBe
II cpeLlcTBa coo6111ełłHll. B o'!epeLlHoM
nOJla6CKIIe
LlOpOrll., BcnOMoraTeJlbHble
ynoTpe6JllleMbIe
II coo6llleHHll,
LlJHITpaHcrropTa
lKlI. B 3aKJlIO'lelll1e OnllcaHbI:
nopllLlKe onHcaHbl
cpe)lCTBa
nellleXOLlHoro
B3TOtl
TpaHcnopTa,
TlIrJlOBble II IO'lHble JKI1BOTHbIe,3aTeM lKI1BOTHbIe,
li Llrrll BepxoBon
MaTepllaJl,
e3L1bl, COBMeCTHOC omrcaHlieM
KaCalOll\HHcll Cpe)lCTB C006ll\eHHll
li Cpe)lCTBa, CJlylKaume LlJlll BHOllleHHlI npeLlMeTOB Ha HeKoTopylO BbICOTy _
li CXOLlHll.
MaTepllaJlbHall
'H!-
6elIbll, y60pKa
'leJlOBeKa TOlKe HallIJlII CBoe OTpalKeHlle B aHaJlH3HpO-
TpaHCTIopT
cpeLlCTBa TpaHcnopTa
CnlpKa
no
ynpllBOLle
JleCTHII.l\bl
KyrrbTypa rrorra6CKHX IlpeBJlllH I1MeeT, B OCROBHOM,rrepBOHa'Iarrb-
HbIe, CJlaBlIHCKlie 'lepTb!.
Hall60Jlee
3aMKHyTbIe 06JlaCTlI
KOHl.\a He3aTpoHYTbIMII. repMaHJ13al\Heii,
6b1Ta,
OCTaJlHCb nO'ITII. )lO
a 'IYlKepO)lHbIM BnHlIHI111MrrOLlBeprJJIiCb rrpe-
lKll,e Bcero Te OTpaCJlli KyrrhTYPbl, KOTophle lIMeJTlr caMblt! 6Jl1l3KHll:KOHTaKT C COBpeMeHROR liM HeMeL(Kotl cpe):(oR.
1-13
'III.CJla CJlaBlIHCKlIXcrrOB orpOMHoe
60rrbIIllłHCTBO rrpHllaLlJlelKHT K 06ll\ecrra-
BlIHCKOMyrreKCI1KaJlbHOMY!f>OH)ly. TIorra6cKall
C JJeKClIKoil JJlIlllCKOti:rpyrrrrb!.
lKe B 06rracTIi,
.6opb6a
KyJlbType.
COCTaBJIlIIOT44%, T. eCTh 60Jlee
'leM
COXpaHeHI1e 'lI1CTOTbl, HalIMeHbwee
2(5
CrroBa
IlpeBHecnaBlIHcKoro
rpaMMaTH'leCKoJi
OKa3amrCb
B 06naCTH
60rrbllIoe
I1x
CJJOBapHblX
HaC'IHTblBaeTCll B
onlICblBaeMOM
rrer'Ie
6blJIH r rrarorrbl
()lo
33 %),
Bcero
47%),
lIo,UBepralOllleilclI
repMaIDl3al.\I11i
3Ha'l:l1rerrbHO
60rree
YCToii'IłlBbIMI1
a HallMeHee 'lylKepo):(HbIX BrrlillHllll: Ha6mo,UaeTClI B KaTerOplolH:
npHJlaraTerrhHblx.
B norra6cKoM
cTpaHHbIx crrOB. Ha
1I3hlKe 6blJlH lKliBbl O'feHb ClI.nbHbIe TeH)lełlI.(lill npHcBaHBaHl1l1 I1.HO-
216
ReMeI.\KI1XcrrOB TonbKO
aCCHMlIrrHpOBaHbl. .LJ.pYrHMcnoc060M
)leClITb He 6bIJlll $rreKTHBHbIMH06pa30M
npI1CBaHBaHI1l1'1ylKepO)lHblx crrOB 6blrro cHa6lKe-
Hlie I1.X crraBllHCKI1MI1.npeqlIlKcaMI1. II cycjIcjIHKcaMIi. Ellle
'feCTH lIorra6cKoro
1I3blKa lIBrrlllOTClI penmlKH
'feCKHe COe)lI1HeHI1n, COCTaBrreHHbIe lIO 06pa3UY
" -
" -
OLlHI1.MnpOllBrreHl1.eM lKHBy-
li3 HeMel.\KOrO n3bIKa,
T. eCTb CI1.HTaKCH-
HeMeI.\KI1XCrrOlKeHl1ii, Hanpl1.Mep:
BIiJlbl ,Unn HaB03a,
rrTI1'Ibll BIiKa H )lpyrl1.e.
rrraBHbIM
HCTO'IHHKOM, H3 KOToporo
nO'feprrHYTbI
6blJIH
B rrorra6CKOM 1I3blKe
I1HOCTpaHHbIe 3aHMCTBOBaHI1.n6bIJI cpe,UHer-U1lKHeHeMeI.\KHit
1I3blK. K
3TOMY neplio,Uy
OTHOClITClI244 3aHMCTBOBaHI111,
49 CilOB Be,UyT CBOIOpO,UOCilOBHYIOOT 60rree
HCTO'l:l1HKOBlIapa)lHrM
OT Hl1.)I(HeHeMel.\KOrO1I3bIKa, )lrrll
B HaCTOllllleM Tpy)le,
10
rr03)l11I1X
crroB, npHBe)leHHbIX B Ka'IeCTBe
lIpOIICXOlKlleHHSlcrre):(yeT I1CKaTb B cpe)J,HeBepXHeHe-
MeL(KOM1I3b1Ke, 2 npoI1Cxo):(lIT OT ,UpeBHeBepXHeHeMel\KOrO n3blKa.
TIOJIlIHCKlIii
29,3%.
CaMoe
COCTaBnlleT
376
KOrrlI'IecTBo 3aIIMCTBO-
CTpOI1Te;IbCTBa, O.uelKllbl, yTBapH (BCIO):(y no
a TaKlKe npHrOTOBneHlIe OLlelKLlbl(TolKe
36%),
34%).
TIOJIAbCKOrO
.R3bIKA
(Pe3IOMe)
TIepBall Hay'IHall lIorrblTKa o6pa60TaTh
nepe)laHHblll.
HaM 60JIblllell:
1I3blKOBon MaTepHarr norra6CKHX ,UpeBJlllH,
'faCTblO B BIf)le crrOBapHKOB, nepeBe)J,eHRbIX C HeMel.\KOrO
1I3blKa, 6blJIa COBeprneHa B rrorrOBHHe X IX BeKa. 3TO 6blrra pa60Ta
II o):(elK)lbl.
KyJlbType
60nbllloe
I1CCJIE,lJ.OBAHI1I1
KO-
paCTeHHeBO)lCTBa H lKH-
KorrH'!eCTBO B 06JlaCTII yTBaplI
CJIOB, T. eCTh
(34%),
KaTeroplIelł,
I1MeHa CYllleCTBIiTenbHble (LlO
rrpOllCXOlK)leHHlI
rreKCII.KalIbHOro cjIoHLla. CaMoe
B JleKCHKaJlbHOM $OHLle, OTHOCllweMClI K MaTepHarrbHoił
II co06IUeHIIe
$opMax.
39.
MaTepliaJIe
COCTORHI1E
3aI1MCTBOBaHHil, TO 06111ee KOJIl1'leCTBO 3aHMCTBOBaHRblX CIIOB
BaHlill: co.ueplKHT 06nacTb
'fJ1CTOTbl.
1I3blKa C HeMel.\KIiM npOllBrrlleTCll B lKHBblX elIje
JJeKCRKe, OT-
BOTHOBOLlCTBa,a TaKlKe B 06rraCTH, CBIl3aHHOll:CO CTapaHHllMlI, I1MelOlllIlMI1 B BHLlY
TpaHcnopT
3aHMCTBOBaHHn, B lKHBOTHoBo):(CTBe24°" H CTOilbKO
nona6CKO-HeMeL(KI1X naparrrrerrbHbIX
Ka3l1MHp
JlII.'leCTBO IlpeBHeCJlaBlIHCKHXcrrOB coxpammOCb
1280
23%
cB1I3aHllOa C coxpaHeIDleM
crroB, KOTopble
PaCCMOTpeH 6bIJl TaKlKe LlpeBHecnaBllHCKII.ll:3rreMeHT B nona6cKoil
lI3 06lIJ;ell: CyMMbI
10%,
CB060)lHO OT 3aHMCTBOBaHlIn; ,UaJlee, B CJlOBapHOM COCTaBe
nona6cKoro
6bIJUI nOJla6CKOH oc06eHHOCThIO B 06JlaCTIi CTpOeHlI.lI II.JlII.3Ha'IeHII.lI CJlOB.
KacaeTClI
Cblpbll, TaK KaK TyT TorrbKO
II BOJlOKHa HaC'I:I1TbIBaeT Bcero
rreKCHKa HaXOlllinaCb B 6JT1BKoil CB1I311.
TIOJla6cKII.ti: liTh!!< COLleplKlI.T1ł3BeCTHoe KOrrll.'IeCTBOcBoe06pa3Hblx
lITO
npyTbeB
KOHCTaTHpOBaHbI 6bIJlII. TaKlKe norra6CKo-3anaLlHoClIa-
BlIHcKlIe li nOJla6CKO-lOrocnaBlIHCKlI.e CB1l31L
HOClIlIJ;HilclI K MaTepllarrbHOH
06pa60TKa
3eMile)lerrb'feCKHX TepMHHoB
rreJKaml TaKJKe K 'IlIcrry npeLlMeTOB, HaXOLlHBlllllXClIB nOJla6CKOM 1l0Me.
CTOTbI 6blJlH KynałłHe, paC'IecbIBaHlIe BOJlOC,CTpHJKKaII 6pHTbe.
'lylKI1X cnOB, npH'feM
3aTeM
MeHee
naMllmllulW
marOM
113b/l,a3alla6cKux iJpe6l/JlI1II
Bnepe)l
6bIJla norOM
CJle)lOBaHllll: norra6CKoro
BaHHeM ):(J~
(CT.-TIerep6ypr
A. rlIrrb$ep,UH:Hra
1856). 3Ha'fIiTeJlbHbIM
A. IlIJleiixepa Laut- lind Formenlehre der pola1871), CTaBlllall Ha LlorrrJ1e rO,Ubl HCTO'lłlliKOM HC-
pa60Ta
bischen Sprache (C.-TIeTep6ypr
1I3blKOBhlMMaTepHailOM
,?,1/I//.'111
1I3b1Ka. OLlHaKO lKe
IlIrreiixep
norrb30BarrClI
He Ha OCHOBaHltH HCTO'lHHKOBIł nOToMy
HaY'IHOH o6pa60TKH
lIorra6cKlclM
HaCTOllll\HM OCHO-
nOJla6CKOro 1I3b1Ka HallO C'lI1TaTb TorrbKO 1i3L1aHHOe
�T
,
654
B 1907 rOAY II.
Die Sprabhresfe
llccrreAOBaHl1lł
POCTOM norowe
norra6cKoro
3Ha'lI1TerrbHb1MI1
1929)
(JIbBOB
1I3bIKa
lIBJllllOTClI
MaTepHaJla
3Ha'lJ1TerrbHbJMIł
oTpalKeHHeM
H )lO
BepXłlHero
(BeHa
BpeMeHH,
B IIonbIlIe.
pa60Tbl
y'leHble
Hail:6orree
o6pa6oTKa
Bcero
B OCHOBHOM, C HeKOTopbIMH
ny'lwHM
a :e
H Hafi60nee
lł3bIKa.
CaMbIM
OTKpbITHe
Po/abische Studien.
npelK,lI,e Bcero
T. MHneBcKHll,
H3bJKa TOlKe npOHBrrHrrCH BpeMH OT BpeMeHlI B pa3nlł'lHblX
rrOMeU.\aeMbIX rnaBHbIM
3a
60TbI
nOCne)lHlfe
no
rO,ll,bI Ha rrepBoe
neKcmce.
nO,lJ,BepralOT
BceCTopoHHeMy
lI,l1,eT pa60Ta
MeCTO Ha'lHHaIOT
CBH3aHHbJe
>T.
Ha,ll, 3THMOnOrH'IecKHM
OTHoweHłllO
T. JIep-CnnaBHHcKHH
OT
a
cnOBapeM
aHanH3Y
K lI3,l1,aHl1JO PocTa.
C. Pe'IeK).
nona6cKoro
nOJJa6CKOro
Te'leHHe
pa60T
Ha,ll, cnoBapeM
HCCrre,ll,OBaHHbIXnp06JJeM
na6CKoro
B 06rraCTH
1I3bIKa 'leM paiffiwe
pa3JlH'łHble
lKlI3HM.
1I3bJKa. CrrOBapb
pa60TalOT
'1aCTb, 3aKrrlO'ialOU.\aH B ce6e
MOnOrll'ieCKHM
crrOBapeM
CTpOIO II 3THMonorHH
3THMorronm,
6y-
coo6U.\a
MaTeplłan
1I3bIKa (K.
B03Hl1Krra pa60Ta
aBTopa
(nO,ll,rOTOBrreHHaH K rre'lanl).
3Toro
60nbille
Mop<porrOrHlł
B TecHOH CBH3H C pa60TaMJI
B03HlIK ueJJbIM PH,lI, pa6oT,
norra6CKoro
'iTO lIeMeUKlie 3aliMCTBOBaHHH B rrorra6CKoli
06PaJOM
a B oco6eHIlOCTIł
Heno-
Ha,ll, 3TH-
rrOCBlIII.\eHHbIX rpaMMaTH'IecKoMy
IIonllHcKHif).
H3bIKe Tpe6ylOT
KpOMe
Toro,
OKa3arrOCb,
HOBOH o6pa6oTKH
,lI,OKrra,ll,aO Mopcjlorronm:
Ii TaKHM
3TIłX 3aH.MCTBOBaHHH
O CeMaHTl1Ke 3aHMCTBOBaHllK Harrlfcarr
pa60TY
C.
Pe'ieK,
3a rrOCrre,ll,Hlle rO,ll,bI pa6oTou
6blJla
177-212).
ąTO
Akcentuacja połabska 10.
maBa 1955, CTp. 349-374).
Hao6opOT,
Bbl3blBaeT MHoro
nona6CKoli
nona6CKoro
norrhITKH
1I3blKa, TO Ha,ll,O nO,ll,'lepKHyTb,
(cp.
rrp06JJeMaM.
o6pa6oTaTb
KaK
HeKOTopble
3Ha'lllTerrbHOH
KyplfrrOBH'ia
("Studia
O,ll,HaKO lKe JTa
z
pa60Ta
Filol.
Pol.
He pa3pewaeT
i Słow.",
Bcex
t. I,
npo6neM,
BapHO
COMHeJf!lIj, HeCMOTpll Ha TO, 'ITO cyU.\eCTByeT ylKe HeCKorrb-
aKueHTaUHIf
(XHpra,
JIep-CrrJJaBHHCKOro,
Ha,ll,O C,lI,erraTb B 06naCTIł
'ITO HOBOH o6pa6oTKH
MHo.ro
BonpOCbl
Z morfologii połabskiej,
HarrpHMep
B 3TOił: 06rraCTH
ReMeUKHX 3aHMCTBOBaHHii B nona6CKOM
rrorra6CKaH Mop<pOJIOrHlI, TaK KaK npelK,ll,e 60lThme
H <pOHonOrH'leCKHM
KaK ¢lIrronOrn'leCKOrO,
MOlKeT pa3bHCHlITb
ECJlH ylKe Mbl rOBOpHM O TOM, 'ITO ewe
TaK
TO'lHOe
H3blKe.
IlCCrre,ll,OBaJHlH
Tpe6yeT
rrO'lTH BCH
BHlIMaHlIH Y,lI,enHnOCb cPOHeTIł'leCKH.M
pa60Tbl
eII.\e
Mop<pOJIOnm,
"Lingua
rrpe,ll,CTOIlT, YKa3bmalOT
C,lI,enaHHble K.
Posnaniensis",
IIOrrHHCKHM
VI, 1957,
t.
CTp.
154-167).
10.
,LJ;aM6opcKH1ł
OB
O,LJ;HOfl
OBmEfI
Jl3hIKOBOfl
ąEPTE
B ,LJ;I1AJlEKTAX
IIOMEPAHCKOM
11 rAHAI.l,KOM
Pe310Me
B rpaMMaTl1KaX
KaK rrpI1'laCTIiH
cnaBHHCKl1X H3bIKOB 0603Ha'laIOTCH
,lI,eIłCTBIUelThHOrO 3aJIOra
Tpy6eUKoro,
Ky-
rrpome,ll,lIJero
¢opMaUHIf
BpeMeHII
Tlłlla
pisał, robi-
(participium
praete-
Il). O,ll,HaKO OHli cTporo OTnll'laIOTCH OT npH'laCTRil: CTpa)laTerrbHoro 3aJJOra
Ha -ny, -ty (part.
praeteriti
passivi)
I{ OT co6CTBeHHbIX npH'IaCTllH
THlla przybyły,
nadbiegły, powstały. TIłIJ pisał, robił MbI C'lHTaeM JlHmb COCTaBHOH 'iaCTbIO npome,ll,mero
BpeMeHH (rrep¢eKT
THlla pisal esm6), rrpeTepHT THlla pisalem, psa/ jsem,( fl ilUee/Il). Co6cTBeHllble npH'laCTID! Ha /y 06JIa,ll,aJOT xapaKTepHCTlf'leCKHMll Mop<pOJIOrH'ieCKHMH li CHlITaKCH'leCKHMJI 'lepTaMJI. OT CTpa,ll,aTelThKbIX rrpl1'1acTHil Ha -IlY H ty OTrrH-
riti
activi
'1aIOTCH cnoco60M
06pa30BaHIiH
TH'lecKll)
OT
_/y
dba/y, wytrwa/y)
(TlIIJa
MopcPorrOrH'leCKH
(Herrb3lł
06pa30BaTb
OTnH'iaIOTCH
OCHOBOM,T. e. OHH He MoryT
nplł'laCTHil:
OMOHHMH'leCKHX OTrrrarOrrbHbIX
TeM,
06pa30BaTb
'ITO
CTeneHeu
He
MoryT
cpaBHeHIfH,
Ha -/y napaARTpaManpllJlaraTeJIhHbIX
6bITb
Ha
,lI,epHBaUHoHHoil:
Hape'lHll:
II OTrrraronb-
-ość: przybyły - przybylszy, przybyle, przyby/ość; cpaBHII
O,lJ,HaKO dba/y, dbalszy (bardziej dba/y),
najdbalszy (najbardziej dba/y), dbale, dba/ość; nOCrre,ll,HHe HMelOT TOlKe ,lI,PYTYIOCeMaHTl1KY: dbaly = dbający, sorgsam;
przybyty = TOT, KOTopbrn npll6bIJI, rrpHille,ll,illHll. Y HeKOTopblX He cywecTByeT ylKe OCHOBHO:ll:rrraron
(ifnI{ CBH3b C rrraronOM
B 3Ha'llfTeJIbHOH CTeneHIl ocrra6rreHa)
wspanialy,
zajad/y, odległy. B CHHTaKCH'IeCKOM OTHomeHHH rrpe,ll,CTaBrrHIOT OHIl a) nonyrrpe,ll,rro-
HhIX CYII.\eCTBHTerrbHbIX Ha
lKeHHlI (rrorryrrpe,ll,l1KaTHBHaH ¢opMaUIfH
KacaeTCH <poHeTHKH, caMoli
K O TeopIIU
HCCJIe,ll,OBaHHe C 3TOM TO'lKH 3peHlIH
pa-
KOTOpbIX
YlKe HeCKonbKO
OKa3arrOCb, 'ITO OCTaeTCH Ha MHoro
npe,ll,nonararrOCb.
eII.\e BceCTopoHHero,
CTa-
1I3b1Ka, KpHTH'IeCKH I{cnpaB-
Ha,ll, 3TlIM cnOBapeM
li K. IIOJJHHCKHif. IIepBaH
'tpe6yeT
IICCJJe,ll,OBaHHH.MHoro
Occidentalis".
,lI,O M 6Y,ll,eT lI3,l1,aHa B He,ll,aJJeKOM 6Y,ll,yII.\eM.
B
CTp.
"Slavia
BbI,lI,BIIraTbClI npelK,lI,e Bcero
Pa)lrrOBCKHli,
np06JJeMa
K ,lI,pynlM
C COOTBeTCTBYIOU.\H.MH06rraCTHMH
M.
IIHrraToBa,
,lI,eT CO,ll,eplKaTb nOJJHblH CJJOBapHbIlt MaTepHarr
neHKbIH no
lKypHarre
CpaBIJJilTeJlbHO-CeMaHTH'IeCKOMY
COCTaBa,
lIIH,lJ,rroBCKaH-I.l,emoBa,
neT
B nonbCKOM
XOTlł HHrepec
113)laIOTClI Bce HOBbIe CTaTbH li HCCne,ll,OBaHHlI, aBTopbI
'1aCTI{ cnOBapHoro
(B.
06pa30M
H )lp.),
<poHeTHKoH
BonpocaM
TbHX,
B. KypawKeBIł'l
3Ta
JIHHfBIICTIf'lecKoro
nO,ll,beMa:
:3TOH onn03HUlIH
rO,ll,bI KOHueHTpHpylOTCH rrraBHbIM
3aHllMaJJlłCb
plIJtoBH'Ia)
<pOHOJlOrlI'leCKOH:
(T. JIep-CrrnaBlIHcKHR,
nOJla6CKOro
He-
nOJlHbIM
(rnaCKbIH: HlIlKHero
Tpy6eUKoro
H3bIKa ylKe MHome
IIepBOHa'lalThHO
nop
6bI BBeCTIł B cjlOPMYJlIłPOBKH JIep-
rJlaCHbIX
lIBJlHeTCH 3acrryrou
11CCrre,ll,OBaHIiHnona6CKoro
II
B03MOlKHOCTII CYIUecTBoBaHIIH
peAYUlIpOBaIDlbIX
tex
BnepeA.
CHCTeMbl norra6cKoro
Cne)lOBanO
B KHHTe
C
Gramatyka połabska
JIelinuIIr
1929). rpaM-
nOCrre)lOBaTeJlbHaH
nO,ll,beMa) TaKlKe B OTKpblThIX cnorax.
B OTKpbITbIX cnorax
06pa30M
KOTopoe
HBrrlleTCH nplIHHTHe
nona6CKHX
npo)lBllralOTclI
lIBJlHeTClł CaMbIM
cjloHeTH'IeCKOli 11 rpaMMaTII'IeCKOli
lł3hlKa
(JleiiITl.\llr).
JIep-CIJJIaBI1HCKOrO
HaCTOlłU.\ero
IICnpaBJleHl1l1MJI,
CrrnaBlIHcKoro,
rnaCHbIH
T.
3TO COBpeMeHHall,
3Ha'lJ1TerrbHbIM IIcrrpaBrreHHeM,
onn03HUlill
nOCTeneHHO
Polabische Studien
li H. C. Tpy6eUKoro
-
naMlłTHHKOB norra6cKoro
im Hallnoverschen
pa6oTbr:
MaTl1Ka Jlep-CnJlaBllHCKoro
norra6CKoro
co6paHHe
der Draviino-Polaben
655
CYII.\eCTByeT TonbKO
KaK corrpOBOlK,lI,alOII.\ee ,lI,eHCTBl1e): powstałe
zostały pokonane;
wstałe
zostały
pokonane
= rnaBHaH
= conpOBOlK,lI,alOII.\aH rrpe,ll,IlKaUIIH, BTopoe
6) THll
HOBoro
rrepcjleKTa
mam to wjidzale; je nastóple.
oco6eHHO
npH rJIaBHOH npe,ll,l1KaUJłH,
wsk/ltek powodzi trudności zaopatrzeniowe,
rrpe,ll,llKaUllH, rrraBHoe
,ll,eHCTBlle, po-
,lI,eJ:l:cTBlfe.
B nOMepaHCKOM
If
raHaUKOM
,lI,lłarreKTax:
�656
657
KaTCrOpl-IK
"npli'IaCTHe
genus verbi, tempus
npoweLUllcro
He COOTBeTcTBylOT Tpam'U.(HOHHbIM TepMHHaM
BpeMeHII LleHCTBHTeIlbHoro 3aIlora",
OHII BblpalKalOT TOIlb-
KO peIlaTHBHoe BpeMlI II He 06113aTe,TbHO LlelłcTBHTe,TbHbli1 3aIlOr.
CTBylOT C OLlHOi1CTOpOHbl npH'iaCnrn
HblX rIlarOIlOB,
H
-ty
Toro,
_ty
OT 06'beKT-
3Ha'lllT CO CTpaLlaTeIlb-
-ny
odejity,
C LIPyroli CTOpOHb! npH'IaCTlrn co cTpaLlaTeIlbHbIMH epopMaHTaMH
OT cy6'beKTHblX rJIarOIlOB,
KpoMe
ópletJe, posekli,
rali,
IloIlbcKoe
rozkwitnięty,
KalII,
iidzl/oni'.
paH.
JTO nOTBeplKLlalOT '1epeLlOBaHHlI "LleHcTBHTeIlbHbIx" II "cTpaLlaTeIlbHbIx"
npH'IaCTHH Tlłna
plotii' II pleconi';
nOM.
raH.
odeśJe II odejiui;
nOIlbCKoe
rozkwit/y II roz-
kwitnięty.
-lo. B
-ty
Ha
B03HliKJIH 1i3 liHL\oeBporrelicKlIx
rIlarOJIbHbIX
OTLleJIbHblX lie. lI3bIKax B03H1iKIIH H3 HIiX nomina
rMaTH3HpOBaIlHCb,
(B
BpeMeHIL
KaK
agentis
CJIaBlIHCKOM, apMlIHCKOM U ToxapCKOM
CKOM OHli 6blCTpO yTpaTuIIH
mero
IlPHMOpbll,
3TO 6YLICT,npelK,lle Bcero,
a B oc06eHHOCTlr 'lepTbI,
IlPOBO,llHBIllReClI LIO CHX nop
nonbITKa HaliTH 06ume
pO,llCTBeHHble KyJlbType
3Ha'leHlie
c06CTBeHHbIe
paHCKOM U raHa~KOM
napTu~Hna
npH'IaCTllll
Ii
HCCIIeLIOBaHHlIKaCaJIHCb IICKIIIO'lI1TeJIbHO BbICIIe-
B03HIIKaBWHX B HapOLlHOtl Ky,TbType Ha npaBOM H ,leBOM 6eperax
BHCIIbl, C03)laBall
TaK Ha3blBaeMbli1 3THOrpa¢H'IeCKHH py6eiK,
6aIlTOB OT nOIlbcKoi1 KyIlbTypbl,
TOB, coeLllllilllOllll1X 3TH KyIlbTypbI.
06beD,HHlIIOIUIIM HX ljJaK,:ropOM lIBnllIlOCb npelK,lle
Bcero 06111all reorpa<jlwIeCKa5l OCHOBa, B BHllC orpOMHoli
Cli OT c:DIIHcKoro 3aJll1Ba
OTLIeIlillOlliHH KyIlbTypy
06XOLlll npY! 3TOM MOIl'laHl1eM 1\1Horo 06llilIX 3,TeMeH-
LIO llJnC3B1Ir-rOIlbIUTeRHa,
npHJIaraTeJIbHbIX
PacnOIlOlKeHHe B npeLIeJlaX EaJITHrtcKOro
HJUl OHIi napa)],H-
MOlKHblX lIBIIeHI1H, CBJl3aHflblX C xapaKTepOM
B CJIaBlIli-
1I3bIKax).
CTaJIH JIUllb
OCHOBORnpollIe)],-
OHH CYWecTBylOT oc06eHHO
B nOMe-
TOIlbKO npliJIaraTeIlbHble
ITpH'IaCTHlI Ha
HblM 06pa30M
-ly
OTrJIarOIlbHbIe
Ha
-ty.
nOJlOCbI 03ep, npOCTHpaloIUei1-
cnoc06CTBYlOwall
OT cy6'beKTHbIX rIlaJIOrOB COBepmeHHoro
[JIaB-
BH)],a, OT'IaCTII TOlKe OT 06beKT-
BR)],a, J1HTepecHbI CJIy'laH 06pa30BaHHlI
npli'lacnill
I10B B03BpaTHblX, B nOMepaHCKOM B HeKOTopblX cIIy'lallx
TOJIKOBaTb nepepeKTaIlbHble
są,
-ly
Ha
OT rJIaro-
BCTpe'laIOTClI OHH LlalKe C pe_
BIi)],HMO nOLI BIIHlIHReM HeMelIKoro.
He COBceM onpaB)],aHo.
KOTOpoli CTp0llTClI epopMallliH
C npli'laCTlieM
He
CYlllecTBoBaHlie
Ha
JIeKTe HeIlb3l1 06'bSlCHlITb BIIHlIHHeM HeMeIJ,KOro, OHO, no
C O'leHb pacnpOCTpaHeHHbIMH
npHMopCKoro
B\--:peLlHelł MopaBIiII
Ha -ty
BceB03-
TaKlKe BII5lHJ10
H3AeJlHlI. He 3aHlITlill OLIHaKO6yD,yT TyT rrpeLIMeTOM
HO HeKOTopbIC npOlI3BeLleHIIlI MaTeplianbHOH
KyJlbTypbI,
06111ei1 KaK
TaK H CIIaBlIHaM.
OrpOMHble
1I3bIKOBble CXO)],CTBa,CB1I3yJOWi<eoc06eHHO
KpenKO CIIaBlIHcKylO rpyn-
ny C npyccKHM, I1HTOBCKlI.M
li. JlaTbIIllCKI1M 1I3bIKaMH a TaKlKe CHIIbHoe B3aHMHoe KyJlbTO, 'ITO B 06I1aCTH B3aHMHoro
wecTBylOT
1i3bICKaHH5l,nOLlTBeplKD,aeT
npOHI1KHOBeHl1l13THorpa<!JW'IeCKHX¢aKTOB TaKlKC cy-
B3aHMHble CB1l311.
CIOLla OTHOCIiTClInpelKL\e Bcero
TopbIe apXaH'leCKI1C 'lepTbJ,
epWHCKHM.Ha
TCppliTOplIH
HapOLlHoe CTpOH',eIlbCTBO, npOJlBJUlIOWee HeKO-
CBOHCTBeHHbJeypaIlbcKI1M 06I1aCTlIM, a rIlaBHbIM 06pa30M
3aua)],Horo
npliMOpbll,
B 06naCTH CTpOIITeIlbCTBa CKpellH-
CTblO, THnlI'IHOrO )lJlll OrpOMHbIX npOCTpaHCTB BOCTO'lHOMEBporrbl,
LlO YpaIla
-ty
.,I1YlKI1llKOH" KyJIbTypbI,
Ha
HeMellKall:
BraHalIKoM
)],Ha-
BceH Bep0llTHOCTIi, CB1I3aHO
epaM1łIlHlIMII THna
pai1oHa,
io mam I~ekle
-l).
no)],06HblX KOHCTpyKlllill C npli'laCTHeM
X0311HCTBO.
BMeCTe C pa3lio06pa311CM
nO)],JIelKHT co-
HO HeCOMHelfHO TOlKe TO, 'ITO cpeLlCTBa BblpalKeHHlI pO)],RMbIe (B HeMel\-
KOM HeT epopMalllill
nepeMeweHHlO
Ha pbl6Hoe
BalOTClI BOCTO'lHble BIIl1l1HHlIB BH)],eTpeXKOMHaTHoro LlOMa, C llllipOKOlł nepe)],Hei1 'la-
KOHCTpyKl\HH B nOMepaHCKOM TRrra
TOIlbKO BJUlllHHeM HeMell,lCoro (K. Nitsch)
MHeHHIO, Mo)],eIlb, no
6aIlTaM
B nOMepaHCKOM OT cy6'beKTHb1X U 06'beKTHbIX rJIarOJIOB
epJIeKCHblMKOMnOHeHTOM oblekli'
ich habe gesagt,
paccylKLleHHlI,
6acei1Ha,
TypHoe BJllIlIHHe, O 'leM CBIiAeTeIlbcTBylOT apxeOnOrlI'leCKHe
B nOMepaHCKOM li raHaIJ,KOM L\HaIleKTax. 06pa30BaHHe:
HbIX (nepeXO)],HbIX), JIHlllb
HeCOBepweHHoro
Ha pO,ll 3aHHTHi1 HaCeIleHH5l II ero
LlHaIleKTax. OHH BCTpe'laIOTClI TOlKe B '1elllCKOM, 60JITapCKOM,
6eJIOpYCCKOM,yKpaHHcKOM H nOIlbCKOM lI3bIKax. OCTaIlbHbIe CIIaBlIliCKue lI3bIKH HMelOT
'lepTbl
6aIlTOB.
lKliBaHHlI pa3liHU.
HeKOTopblX 'lepT KyIlbTypbl 11HaCTaBJIeHHall, rJlaBHblM 06pa30M,
ITpli'laCTHlI
Ha
KyIlbTyp Bcero
3TO~ CBH)],ereIlb-
C L\ei1cTBHTeIlbHbIM<jlopMaHTOM Ha
IIplolli', posekli' ,,.
OOM,
HbIM 3lia'leHHeM,
06
3aHHall C HHM np06JIeMaTHKa,
Kvapil, Behal,
DokOl/pil.
li CI16Hpli,
CKaHLlliHaBIiH H EanKaH,
npOCTHpaJOl.l(HXC5l
C Y3Ko<jlaca)],HbIM)],OMOM, C '1epTaMH
KOTOpbIi1 B BHD,e lKl1I1IIIl\a C TPOHHOH BHyTpeHHeli
113BeCTeH1i3 paCKonOK B EYKe no,ll OepIlI1HOM, OTHOCJłWHMClIK
1200
'laCTbIO
r. )],0 H. 3. XapaK-
TepHOH 'lepToi1
060HX
nOMewaJOwallClI
B lIeHTpaIlbHOH IIX '1aCTH. 3TO KBaJlpaTHOe nOMCweHlie UHpaMHL\aIlb-
Hoił ¢OpMbI,
THITOBlKHIIIIIUa lIBIIlIeTC5l 3I1eMeHT TaK Ha3.
,,'lepHalI
KYXHlI",
cylKlIBalOllIeeC5l K Bepxy KpbIWH, c OTBepCTHeM ,llIlil BblxO):la )],bIMa noD,
nOTOJlKOM. Ey,llY'lll npelKLle rJIamlblM
lKHIIbIM nOMellleHl1eM, yrroMlIHyTall 'lepHalI
JłBJl5leTClICOKpaIUeHlIeM KypHOli 6e30KoHHoi1 11 6e3nOTOJIKOBOił In6bI,
6JIarOLlapll
KyXHlI
'leM y
cpeLlHlIlI '1aCTb lKHJUll.l(a, T. e. CCHIi, B KOTOpblX OHa nOMeIUaeTClI, Ha3bJBaeTClI "LIOMOM",
TOr,lla KaK KypHall H36a C Te'leHWeM BpeMeHR npe06pa30BaIlaCb
ArHemKa
):(06POBOJIbCKa
CTopOHaM, COBpCMeHeM, npHCTpoeHO ropHHUy H Knelb,
TpeXKOMHaTllblił umpoKoepaCa,llHblił
VlCCJIE):(OBAHliR
MATEPMAJIbHOt1
Ii
EE
KYJIbTYPbl
3AIlA):(HOro
OPMMOPbR
IlPOEJIEMATVlKM
KYPHOi1 H36bl
K ero
LlOM,TaKwM lKC 06pa30M
B Y3KoepacaLIHblii )],OM -
PeIlHKToBbli1 xapaKTep
LlpeBHei1 MaTepHaJlbHoi1
IlonoMY,
B HaCT0llweM
HC'IepnbIBalOwero
KYIIbTypbI 3anaLlHoro
01IlrcaHHlI
Ii
nOIlHoro
)],OKIIa)],e 06CYlKLlaIOTClITO,1bKO H36paHHble
rrpOwCXOD,HJlarrepeCTpOHKa
D,OM C ropHY!uei1 li KJleTblO, npWCTpoeHHOH
3aLIHeJt '1aCTH, TorLla KaK ceHII C HaBeCOM COCTaBnllIlH rrepeD,HIOIO '1aCTb LlOMa.
):(OM llHpoKo<jlaca)],HbJi1 pacnpOCTpaHeH
He lIBJllleTClI ylKe cy6cTpaTOM
B KYXHlO.K 06el1M ee
COCTaBJllllOllHe TaKIiM 06pa30M
BO Bceił npl16aIlHIKe,
n03TOMY H BO BceM IlpH-
ITPHMOPbll
Mopbe LlOBWCIIbl, a TaKlKe 3a BHCIIOJt B LlaBHei1 OpyCCHlI, B JIIITBe, JIaTmm
ee
B JIHTBe H JIaTBIiH,
06pa3a.
BOnpOCh! H CBlI-
Onl1CaHHall KypHall H3óa, C OTKpblTblM O'larOM
HHM KOTI10M, Ha3blBaeTClI "HyMac,
Lud,
t. XLVIII
Ha~1aC, Ha~I3", T. eCTb ,,)lOM",
H 3CIOHHH.
B BHClIIUI1MHa,ll
KOTOpbli1 6bln ewe
42
�658
659
OT.LIeITbHhIMCTpOeHHeM B BH.LIeJleTHeH KyxHH UJlH ne'lli
6bIJI
.LIAAKOn'leHHll pbI6
nepe,D,eJlaH B nmpoKocPaCa,D,H.blli ,D,OM nOCpe,D,CTBOMnpU6aBJIeHH!!
COCTaBJlllBIlleJ:[npeJl(,D,e 6aHlO C ne'lbIO,
Ha3hIBaeMOił "IllTy6a",
U BTOpOrO nOMeIlleHU!!, TaK Ha3. ,,:I<IaITbTYBe"UJIH-)I(e aM6apa,
THIlOM Jl(JlJlHUla 6bIJIa CYIllJ!~lKa"pe!!- PH!!", T. e. "HaMac"
HOH cymJ!Jli{Qi1, rYMHOM. IIpOTonmOM
HaMaca
"mlpTIIC"
"KJIeTa".
HJlH-Jl(e
npHCTpoll:KU,
HJlI1 "Tp06a"
CaMhlM ,D,peBHHM
JlJIJ! "llHPTJlC", C npJlCTpOeH-
llBnllJlaCh lopTa
liJIH "IllaTep"
(B KO-
TOpOM Jl(Hnli mO,D,H COBMeCTlIO C Jl(HBOTHbIMH), B BH,D,enHpa:l<fI1,D,hlC OTKphll hIM noCpe,D,HHe O'JarOM
IUIH-)I(e, BnOCJle,D,CTBHI!,OTO,D,BHHYThIMK 60KOBOii CTClle. Call-IblM
.LIpeBHHMee TI1nOM !!BJl!!eTC!! OCTHlicKa!! IOpTa, nOCTpoeHHall
HOH cPOPMbl, y <PllHHOBOHa 6blJIa yJl(e C 60Jlee
OTBeCHhIMl! ,D,OCKaMli,y JlOnapeH
Mophe
py6J1eHHall,
06Ma3aHHhlMll
Py6J1eHHa!!, CXO,D,Ha!!,Bnpo'JeM,
KaK CBI1,D,eTenbcTBYIOT06
npOli3Be,D,eHHhle B rpaHhCKe,
rnliHoii.
PacnpOCTpaHeHHe
6nllHCKOlt,
B HeKoTopoit
'ITO
rrpOliCXOJl(,D,ełlHll3Toro
HIO,D,bHe peIllaeT
BeKOB
CTeneHIi
npOCTHpaJlOCb Ha CHne3HIO
KacalOIlleiiclI
KepaMHKH. 3TOT
,D,OXO,D,!!
.!lo )J(MY,D,I1,r,n;e "HaMC"
cJlY'Jaii
6b£JlO
CJlaB!!HCKHii ,,6em,Iii
Tpayp"
B BH,D,e6eJloro
rrpllRa,ll,JJeJKaIl.(ero K ,D,peBHeltlllHM nOKpblBaJJaM
Mllpa,
XOJlJ..QeBoro
pacnpOCTpaHeHHe
KaK-6Y,D,TOCOBrra,D,aeT C CeJIbCKOX03!!HCTBeHHoiiKyITbTypOi1 JleHTO'lHoit
paMHKli. IIOKpbIBaJlO 3TO HOCllJlI1 BO BceM CJlaB!lHCKOMIIpJolMOpbe OT JIlOHe6ypra
Ke.LIO
6bIJIO yJl(e CKa3aHO B .LIpyroM MeCTe. OAHHM
3J1eMeHTOB 3Toll: O,D,eJK,n;bI
!!BAAeTC!!TaKJKe 'IeJlKa B Bll,ll,e 6eJJbIX rrOB!!30K Ha rOJIOBe
li ,D,lia,D,eM,
M3BeCTHblXHa TepP/uopllM,
TeceMKli,
KaK y crrOBHHueB Ha 3rrb6e
)larreHHbIX 'IaCT!!X n06epe)f(b!!,
BOJIee
BbI):(eITbIBaeMble BOKpyr
npOCTllpalOJ..Qeiłc!! OT JIaTBMII ,D,OJIY)f(fll.( a TaKJKe
Bcero
Ha 'ITO ,D,aBHOy)f(e 06paIlleHO
HapO,D,HOrO 060py,D,OBaHH!! H T. ,D,., paCCMOTpeHHble nO,D,p06Hee B ,D,OKna,D,e,!!BJISlIOTCll
TaK)f(e ,D,OKa3aTerrbCTBOMToro,
'IHTeJlbHOH Mepe
CKoro
py6eJKa,
'ITO cPaKT B3aHMHOrO npOllliKHOBeHJolll KynbTyp
nO,D,pbIBaeT TeopHIO
XOTll-6bI B 6arrTo-npHMopCKOH
rroJloce.
JlpOMHp
Exa
VlHTEP3THl1ąECKOE
BJJl151HYlE
HA
OTBOEBAHHbIX
BaJlTIIHcKOro
HA
HAPO,LJ;HYlO
KpaTKoe
cO,D,epJKaHHe
6acceilHa,
Ha I1CKJJIO~HTeJlbHO
Brraro):(apHoe
'IeCKliX oTHollieHIii.\,
nOnpHll\e
,D,.J111JolCCrrellOBaHnH <POJIbK.J10pHCTH'IeCKllXllHTep3THH-
KaK O,D,HOHli3 r.J1aBHblX np06JIeM
npe,D,CTaBJI!!IOT HaHOBO OTBoeBaHHhle 06JIaCTH
llieHHSl MOJKHOycneillHblM
KaK HanpUMep
06pa30M
cOBpeMeHlloH
IIOJIbllili.
npOCJle,D,HTb. 3TO
cKOMy 6acecHHy,
BOCTOKa. COillKa
TaK U y BaJlTOB. TO'IHO TaK)I(e 06CTOliT ,n;eJIO
ynoTpe6JUleMOH
CJle):(OBaTeJIbHO H Ha IIpHMOpbe,
y)f(e Bce 'IeTblpe ee nIDa. BnpO'leM
C yXOM ,D,AAKaTaHH!! 6eITbH.
,D,Jlll nJJeTeHH!! nO!!COB
On!!Tb TaKH rro BceMY Bannul:-
TOr,D,a KaK B JlaTBHI! CYJ..QeCTBYIOT
TaK )f(e npe,D,CTaBJJlIeTC!!pacrrpOCTpaHeHHe
liCKnlO'IHTeJIbHO KpaclIBblM
KPHcTaJJJIJ!'IeCKOH,a)f(ypHoił
H T. ll., 06Hapy-
3TH OTHO-
3aBHCHT OT MHorllX cPaKTopOB,
OT npO'IHOCTII HapO,D,HbIXTpa,D,Hl.(H1l:
y HOBOro HacenellliH
H y HaCe.J1eHH!!
aBTOXTOHHorO, OT Ka'IeCTBeHHOH CTeneHH pa3BHTH!! 06ll.\eCTBeHHbIX OTHOIlleHHH MeJK,D,y
060HMH
CJlOllMli HaCeneHH!! H OT KOJIfl'IeCTBeHHoro COOTHOllieHH!! npHilleJIbl.(eB
3eMHbIX
JKIiTerreil.
113 ynoM!lHyTblX
li TY'
cPaKTopOB CaMbIM Ba)f(HbIM !!BJI!!eTClI CTeueHb
)f(H3HeHHOCTHcPOJlbKrropHCTIi'IeCKOrO rrpe,D,eJIa.
TaM,
r,D,e B MHHyBIllUX ,D,ec!!THJleTIi!!X nO,D,BeprHyJIaCb Tpa,D,HU:HOHHaHyCTHaSl,
npeJK,D,e Bcero
npOH3aH'IeCKa!!, C.J10BeCHOCTbnpocToMy
pa3rrOJKeHlIIO HeJlb3!!, KOHe'IHO,
OC06eHHO HC'łe3HOBelllie
liJlIl MaJIOe KOrrH'IeCTBO HapO,D,HbIXnOBe-
CTBoBaHnił B 6bIBIllHX 'JelllCKHX 3MHrpaHTCKHX KOJlOHH!!XHa lOr OT CTp)f(errHHa. COBceM
.Apyroe
nOnO)f(eHlie Mb! HaXO,D,HMy OCTaTKa rOBOpllll\HX no 'IemCKH (O,D,HaKOBOBce He
npli3HalOIllliX ce6Sl '1eXaMI1) JKHTerreHU3 OKpeCTHocTeil. Ky,D,OBa-3.L1pyił,B paiłOHe KJJO,D,CKa.
,IJ:epeBHH 6blBllIero
rpacPCTBa KrrO,D,CKanO,D,BepranHCb B Te'leHHe nOCrre,D,HflX,D,BYX-
COT neT CTpeMHTenbHOH repMaHa3al.(HH:
Bce ynOM!!HyTble ,n;epeB!lHHhle rrpe,D,MeTbI, yKpameHHble
reOMeTpli'leCKHM opHaMeHToM, C pe3b60H
KaTKa
$orrbKJIOpHCTHKH
O,D,HaKO Re Bce
HeMeU:KHXCKa30'JHbIX Tpa,D,HI.(HHB Cline3Hfl
Bnli)f(J1erO
TIP03Y
3EMJIJlX
CKOX0311i1cTBeHHbIMKyITbTypaM
B BII,D,enonaTKa,
B 3Ha-
O CYll.\eCTBOBaHHIła6COJIIOTHOrO 3THorpacPH'Ie-
H3Y'JaTb COBpeMeHHble HHTep3THH'IeCKHe OTHOIlleHH!!; cpaBHfl
C a)f(YPHOH npllJlKoił
BHHMaHHe.
rr03,D,HHe KyITbTypHhle 06be,D,HHeHflH B 06J1aCTH TXal.(KOro rrpmI3BO,D,CTBa,
KpaClIBO OT,D,eJIaHOH,n;OCO'łKe, npOHCXOJl(,D,eHHeKOTOpOił OTHOCMTC!!K IOJKHbIM CeJIbnOJIBAAeTCllKaK Ha 3arra):(HOM IIpliMophe
HMelOT CBOIO aHarrorHIO
TaK y li pbl6aKOB Ha KYPOHCKOHKoce a BepO!!THO M B OT-
"KJleTHC".
KOJlhKa, KOTOpbIM llBAAeTClI "na3,ll,YP",
3CTOHHH, O IllMpOKOM pacopOCTpaHeHIiJ{
CHaCTH Ił CHCTeMa phl6HOll: rrOBrrH, KaK MOpCKoil
mlH "HYMC" pa36HpaeTC!!,
CYJ..QeCTBOBaHIIe
HeKOTopbIX 06J..QHXCB!!3eH YKa3bIBaeT TaKJKe O,D,eJK,D,a.
K Hell:
nOKpbIBaJJa,
In
pbI6aUKHe
OT-
B rpaHHUax OT ,LJ;apJKlll\bI 3a O,D,epOM, K KYPOHCKoll: KOce II BrJIy6b )J(MY,D,Hli JIHTBhl.
OTHOCIITC!!TaK Ha3hlBaeMbJii
BbIXO,D,HBmee, BnpO'IeM-
Be-
IlllłpOKOcPaCa,D,HOro.LIOMaC ceHHMli,
BeCOM llBJIlleTCll TaKJl(e JlHTOBCKall, JlaThIIllCKa!! II pyccKall
KOToporo
TaKHM-JKe 06pa30M
TaK U C.J1a,D,KOBO,D,HOH,
rrpliMeHSleMble B 3ana,D,HoM IIOMopbe
cPOPMY ,D,OMaC Y3KOH rrepe,D,HeM'IaCTblO. Y3K0cPaCa,D,HhIMJKHnlil.:UeMC Ha-
YKpamełUlJl
HCKyccTBa,
3a O,D,ep B 3ana,D,HOM HanpaBJleHHH.
O 'leM nO,D,p06Hee B ,n;OKna,D,e.Y3K0cPaCa,D,Hbrn ,D,OMTaKJKe pac-
PacnpOCTpaHeHHOCTb
Ił Ba.J1KaHaMll, C03,D,aaaSl npHYpaJlO-Kap_
lIBJllleTCll ,ll,OKa3aTenbCTBOM yrpO-cPlłHCKoro
Jl(HJlHJ..QarrepliO,D,a rpe6emKOBOM
npOCTpaH!!eTC!! 3a Blicny,
Ha
npHKrra,1l,lIOro
06be,D,HHeHfle
'IepHOM KyXHJoI-lOpThIHa 3ana,D,e ,D,OXO,D,IiJl~
,ll,OXO.LIlI
Ha lOre ,n;o 06JlaCTei1: KeJlel.(KoM H'JIIO-
uenliKOM rrpo6neMhl,
C OTKphlTbIM O'łarOM,
npli06peTall
IIonecbe,
li ll-ro
KapnaTaMH
naTo-6anKaHcKHe
C nJleTeHHblMl! H3 rrpYTheB CTellaMIł
,D,OO,ll,epa, 3aTeM nepeXO.LIlI ee B HeKOTopbIX MecTax,
Ma30BHIO,
C nOJleCCKOH,Ha IIpu-
3TOM paCKorrKH C 10-ro
a TaKJl(e H3 cTon60B
JlllKylO IIOITbrny,
113 Jl(ep,D,eii nHpaMa,D,anb-
BhICOKHMli CTeHKaMI1 li nOKphIBaJlaCb
Jl(HBaIOT CB1l3b C BeJIHKopyccblO,
06pa30M
nocne
repMaHH3aU:HOHHall Bomra B03paCTarra rnaBHblM
1870 rO,D,a, KOr)la a3 llIKOrr 6bIrr 113rHaH 'IeUlcKllil. !!3bIK, KOTOpbIH O,D,lIaKO
OCTaJICSlI1HTMMHbl~1CpeJlCTBOM CHOWeHI1HCOCe,D,CKOrO
H ,D,OMalllHero 6bITa.
Mna)lllllle
�r
660
661
\
nOKOJJenH51He Y!Yle!lliYiKe 'lHTaTh H mlCaTh no 'łCIllCKH, O~HaKO HeMe~Kall KHl1ra He HaruITa B ~OCTaTO'lnO WHPOKOii Mepe ~ocTyna
YCTliOe nOBCCTBOBaHHe B II HaH60Jlee
Harpa):UlJ"1O łlM ':TeHlle,
3aXOJlycTHhlx
OÓhl'lJlOe B ;lpyrHx
3ACCh TaKJKe H CKa3KH, KOTOpblC cwe
-)lpyry
K HX cepm~aM
11 TaKłlM 06pa30M
npl1rpaHI1'łHhlX
~cpeBHlIx
B03-
MCCTax. Cl1nhHYIO JKliByqecTh COXpaHl1nH
,leT ilBaAl\aTh
TOMy Ha3a~
paCCKa3bIBaJIH )lpyr-
)laiKe B3pOCJIblC.
TToc;re BTOPOM Ml1pOBOii BOMHhl, H3 'lHCna rOBopllWHX no
pccemmaCh
wall
'łeWCKOe
60JlbWall
'leCTL B 'łCXHfO, a 3aTeM B nOCITC)lOBaTCIThHOM
nopll~KC
'1aCTh B repMaHHfO.
Ha). TaM nOCTcnCHHO palBHBaeTclI
npouccc
MCHb-
OKOJlO 450,
CcrO~HlI }IX iKHBCTB OKpCCTHOCTHKy~oBa-3~pyii
B )lepCBHlIX SIane (CITOW~), Cennna
rJlaBHblM 06pa30Yl
'łeIllCKH JKHTeJJcJ!:,nc-
(\.fepMHa) li Strouzne
(fiCTpOHJK-
cnal-lBaHJ.UI npe~CTaBHTeITeii 06cI1x Hapo~-
HOCTeii, O 'leM TaKiKe CBII~CTenbcTByeT COBpCMeHHblH COCTaB H xapaKTep
cnOBapHoro
nOBCCTBOnaTeJIbHOrO <jJOH~a aBTOXTOHOB.
III. \.felllcKH~i np03aH'lCCKHH pcnepTyap
KJlO~CKOro pał\oHa
Mor 060raTHTbClł
B Hai160nce
K 3ana~y
BbmBHHYTOii 'LaCTH
npCJK~e Bcero nOTOMy, 'łTO nOJIbCKI1epaCCKa3'1llKH
npllHCCJTlI C c060M 1I3 CBOI1XCTapblX pO~HblX MeCT 3anac
y
CBOCH ca~lOH
y~aj10Cb 3aMenlTh,
55
JJY'-llUCHpaCCKa3'1I1l\bl,
He ~OXO~HT cpa3y,
TOJ1hKOB Te'łeHHC nOCJIe~HHX nllTll JICT.
JlCTHeii <1'>l1noMcHhLrOpHHKOBOH, aBTOp
~O npOillnoro
ro~a
OHa ncpeHlIJla
OT paCCKa3'lI1Ka, nepeccmlBwerOClI
326),
3anHCaJl TOJlbKO OIl,HOnOJJLCKOCnpc,!\amlC (nmAth
~OXOIl,HTlł )lO 06paTHoro
nIe
KOTopoe
nonllKJ.! y'laTclI
penepTyap
npllMo-TaKH
CKa3~a
C TaKoH JKe nOJKllJlOH nOJlbKOil,
Kopone~,
TapHOnOJlbCKOrO ye3~a.
70 neTHeH AHHbl <1'>paHKoBoH,
cecTpHHcKllX OTHOllICHlllIX, JKHBeT pac-
Mapl1etl
llly'lBapoBoK,
Cli HCCOMHCHHOCOCTaBHOK'łaCTbJO 60nee
MOJKHOCKa3aTb, 'ITO B nOBeCl:BOBaTenhHI.IK 'łellICKHM <l>OH~npOHHKalOT
~Ba CJJ051nonbCKIłX paccKa30B:
1) Tpa~HuHoHHbIM np03aH'łeCKIIii
3bI, B3l1ThIC113JKH3HIf,KOTopble B03HIlKnlf y nonbCKoro
MaTepllaJt,
2) paCCKa-
HaCCJteHl1l1B nOCJte~HJ.!eBpeMeHa,
aBTOXTOHHoe HaCeJleHBe nepCHSino OT nonllKOB cnoc06
YTellIllTeJlbHblM
pHMbrH 1l,0BO~ Toro,
'ITO npouecc
cpe;:xe 06peTaeT
nonbCKoe
ce6e
PI.lwap~
yJKHB'IllBOcnl YCHJlllBaeTcSi. B HOBOli COUHaJlLHOll
3THOrPA<I>l1'łECKI1E
B
11
M5ICfKOBCKOM
3THH\.fECKI1E
YE3AE
B
TOJtbKO TeMaTH'leCKOH, JKaH-
TIp06JleMa
e~e
3THorpaq,lł'łeCKllX
lł B HaCT051~ee
BpeM51 KynhTYPHOR a~anTaUJ1H
TIpo~ecc
KOJlOHH3aUHl1 npHrpaHH'IHblX
11 CB1I3aHHI.lHC 3THM YCHneHł!brH HanJJblB HeMe~Koro
KylIbTypHoe
060c06IICHHe
CKa3
npH KaKHX 06CTOSiTelIbCTBax H B KaKOMcpe~e
(paCCKa3blBaeTClI-JlH,
Coce)ly).
HanpHMep,
'1TO-JlB60
nepeil:aeTCSi pac-
'łyJKOMy CJlyllIaTeJlJO
HJlH cBoeMy
oceBwero
nocne
rpynnbl
60lIee
3eMeJlb r~aHCKoro
,
rpynnoH
HanJlblBHOro
a
TaKJKe
3THX 3eMenb
npOJKltBal-OWHX TaKJKe B ce-
rJlaBHblM 06pa30M
6blBwero
CI1ITbHbIerpynnbl
B 6bJJlblX nOMeCTbllX
M!!CTKOBcKoro ye311a
Kawy6cKorO
nOMOp!>!!, npO~OJlJKaSi npepBaHłlOe
TeppłlTOPHl-O. UeHTpaJlbHall
npe06paJKeHHall
repMaHlł3aUlil1
6bITOBCKliX Karuy60B,
BOCTO'lHOrr 'łacnI
ye3~oB,
cymecTBeHHbIM 06pa30M
HaceneHHlI, TIOBJllUIJlHa CHJlbHOe
TIyTTKaMepOB.
TIocne BTopoa Ml1pOBOa BOKHbl, Ha TeppHTopRll
ye3~a
B <l>oHeTHKe.
3ana~Ho-nOMOpCKI1X
C np06neMoa
ero peKawy6u3aUI1H.
HapaCTaIOmHłt
B HCTOpH'łeCKOM pa3BHTHH npo~ecc
'leCKOe Il,BI1JKCHHe
Ha ny
pa3Hhl;V1l1yCIIOBłlllMI1, H3 KOTOpI.IX CaMbIM BaiKHI.IM
TeppHTOp1ł11 MlICTKOB:
H HHTerpaUHR,
lł MHCTKOBCKoroye3)la, CBSi3aHHa 3TOll Teppl1TOpJ1H HaK60nee
'lCM B lI3blK nOBCe,LIHeBHOro06mCHI1H, TaKJKC H B HapOIlHI.Ie CKa3aHHlI. HaH60nee
B 3TBMOJlOrJ.!HH B CHHTaKlłce, MeHee Bcero
Ha
SiBJl51eTClI<jJparMeHTOM, npORCXO)lSi~eH
BTOpOR BOHRbl HaceneHHlI H3 pa3HI.lX 3eMeJlb TIOJlblllH.
llIe Mbl HaXO~UM nOJlOHH3MOB, KOTophle npOHBKaJOT, 6blTI. MOiKeT B MeHbWCH CTeneHH
no-
r.
H 3THJ1'lCCKl1XnepeMeH
ye31l,a B M1łHYBllIeM llllTHa)lUaTl1neTl1H
H3 npHrpaHH'łłlbLX
npOXO~llT BpeMeHI1, TeM 60Jlb-
TIEPEMEHbl
r.
1945-1960
Pe3fOMe
Ke. B 'lellICKOM ~HaJleKTe KJlO~CKOro patioHa,
lIBnlleTClI TOT q,aKTOp -
H yJKe HaBcerll,U
KYKep
CHOBa HaCJJOI1JlllCb B ero
nonOHH3MOB onpe~eJllleTClI
BI.JIIleonlłcaHHblX
OTBoeBaHI.J.
POBOMHnH iKe q,OJtbKJlOPHCTI1'łeCKo~<jJepaMH n03THKI1, OHO rrp051BJl51eTClITaKJKe B lI3bl-
Mepa
(Hanpl1Mep
HaCCJleHlle HOBoe nOCTOllHHoe OTe'łeCTBO H He TonI.KO
po~a
MOTHBaMJ.!.
JlOHI13MOBB CJlOBape, MeHbwe
pa3BllTl1e
B 06JlaCTH KnO)lCKa, HO J1 B npO'lHX 3eMJJlIX, KOTopble Bce cnpaBe~nllBO
6I.lJlH TIoJlbweii
lIBlIlIl-OT-
OTHoweHHi1. OHB npell,CTaB~lIfOT /teocno:
OC06CHHO C cyeBepHblMR
'leM 60nee
H T. ~.
palIOHa
KOn'łeHJ.!H MlIca).
q,aKToM lIBnlleTClI nporpeccllpYl-O~ee
q,OJIbKJJOpIłCTH'ICCKHXH 3HlOrpaq,B'łeCKllX
BepO-BOCTO'łłlOił 'IaCTli MlICTKOBCKoroye3~a,
TIOJJbCKOe BJJl1l1HHe, O~HaKO, He OrpaHll'lI1BanOCb
'łaCTI1 KlIo~CKoro
WHpOKOH B3aHMOCBlI3U. B3aH:\1HOe B03~eH:-
yJKCHa TeppHTOpl1H KJJO~CKOM
3eMJtH H KOTopI.LeCB1I3aHbIC Tpa~I1~HOHHhIM MaTepJ1aJtOM,
I.
COJKHTeJlCH,OXOTHOnOl-OT 'łellI-
CTBHe lIBCTBeHlW npOllBnlleTCSi TaKiKe B 06JlaCTH MaTCpllaJlbHOH KyJlbTyphl
pOIl,OM 1ł3 ~epeBHH
AHHa l:1>paHKoBa3HaeT OT Hee 60JTI.WOe KOJlI1'leCTBO
il:peBHllX CKa30K O 3Bep51X,~eMOHOJJOrll'leCKHXpaCCKa30B H paCCKa30B, B3l1TbIXH3 JKI13Hll.
B 06meM
<jJO.'bK.'lOpa. HeCOMH:HHO
B il:epCBHe TTCTpołlJKł!a (Strouznć),
lI3blKa CBOUX'IellICKHX COCCIl,OB-
MeJKAY3THB'leCKlle OTHOllIeHHlI B 3ana)lHotl
CKoro
Il,OKa3aTenbcTB ~ocTaBnlleT
B03Il,ciiCTBHlI, oc06eHHO
H3 OKpeCTHOCTeil TIweMblIllJUl. B HbI-
npe~aIDIj1.
EOJlbWe Bcero
'lC1UCKyIO nOBecTBoBaTeJJbHYfO Tpail:H~lll-O lIBJllleTClI
CKlle neCHIl, y'laCTByJOT, XOTlI 6bl cnOpa)lH'łeCKI1, B 6ece;:xax C paCCKal~aMH
HeWHCM roAY aBTOp Mor y Hec 3anl1CaTh yJKe pH~ ~aJIbHellllIllX nOJlbCKHXnp03aH'łecKHx
H3 "\.fepMHa. B nonHbLX ~OBcpml,
BOlil:ci1cTBlle na
q,onbKJIOpJ1CTI1'łecKoro MaTC-
pHaJl.il.. KOHe'lHO, K npOllBJJCHllIO <jJOJJbKJIOpHCTH'IeCKOrO
60raTCTBa
HO, KaK aBTopy ~O CHXnop
fionbCKoe
OIlHOK CTOpOHOii MeiKJly3THll'lCCKHX OTHOllIeHHH B paMax
HaCeJleHHlI
nepeCCIICH-
H 3anU~HaSi 'łaCTb yrrOM!!HyToro
B 3THll'leCKOM
OTHOIllCHHIł, 6blna
KonOHI13l1pOBaHa
.
JKe VKp"HHCKHMHaCeneHl1eM
HaCeJJeHHlI, perraTpl1aHTaMI1, a TaK
"
a
H3 l-OrO-BOCTO'lHOil'1aCTll PJKeruYBCKOH3eMJ1ll.
fipH Onl-lCaHHJ1KyJJbTypl-lblX CneUHq,H'lCCKMXOC06eHI-IOCTCiiJKllTC,lCH3TOrO paMOHa
v
npHHlITa
6bIJJa
oc06eHHO
BO BHI1MaHHe Ky.'lbTypHall
113 HaCJlOeHI1Si pa3HopO~HblX
HapOLlHblX Ky;lbTyp
I\uc!J<!JepCHIlI1UUllll,B03Hl-lKllIa51
Ha BblWeynOM!!HYTOH TeppHTopHH
�663
INDEKS OSOBOWY
Adamska-Zawistowicz
K. 538, 549,
550, 590, 595, 609, 636
Adler A. 340, 365
Anikin W. P. 496
Anonym, 248, 249, 265
Antoniewicz W. 538, 548-561
Antonowicz K. 621
Arne A. 386
Awierkij J. 480
Babicz J. 624
Babinicz W. 584, 592, 594, 597
Badoń S. 592, 594, 621
Badura W. 630
Bajec A. 311, 320
Balawajder A. 630
Balicki W. 592, 598, 628
Balzer O. 238, 250
Baranowski B. 609
Batorowicz Z. 467
Batowski H. 471
Baudouin de Courtenay, 274, 466
Bazzenberger A. 325, 363
Bąk S. 596, 597
Benveniste E. 302
Bernhard L. 18
Biasutti R. 479
Biegeleisen H. 449
\
Bielfeldt H. H. 260, 273, 277
Bielenstein A. 325, 328, 330, 350, 357,
360, 363
Bielski 40
Bieńkowski W. 586
Błaszczyk S. 591, 592, 595, 618, 633
Bohdanowicz J. 464
Bogusławski W. 238, 250
Bratkowska
W. 625
Bronicz S. 594, 616, 618
Bross K. 250
Broggemann L. W. 443
Bruckner A. 50, 110, 239, 250, 259,
295
Brzósko S. 241, 250
Bujakowa M. 625
Bunc S. 262
Burszta J. 448, 467, 586, 591, 597, 618,
620, 632, 636, 637
Butkewicius
331, 333, 336
Buzek J. 18
Ceglowa-Szydłowska
B. 19-256,
274, 464, 465, 639
Cerbulenas K. 328, 329, 331, 338,
363
Ceynowa F. 600
Chętnik A. 525
Cichowicz W. 596
Ciesielski Z. 506
Cimermanis 331
Clasen H. 350, 365
Czado E. 628-632
Czekanowski
J. 366, 458, 459,
534, 538, 540, 541, 550, 552,
586, 590 593, 595, 598
Czernik S. 630
Czubiński P. 477
Cwik S. 609
Damborsky J. 299-320
Dekowski J. 609, 610
Debec (Debiec) G. F. 479, 534
Dlugosz J. 325, 347, 363
265,
341,
532,
557,
Dobrowolska A. 321-366, 463, 464
Dobrowolski K. 602, 636
Domeier 265
Dopierała B. 466
Doroszewski W. 584, 588
Dubiel L. 601
Dulczewski Z. 470
Dusburg 347
Dyakowski B. 252
Dydowicz J. 618, 634
Dynowski W. 340, 365, 532, 636
Godycki M. 532, 538, 549, 550
Gomolec L. 618
Gotfried Z. 591
Gozina G. J. 326, 363
Gorlenko W. F. 475-477
Grappin H. 315
Grimm J. W. 242, 248
Grimmowie 131
Gulgowski J. 365
Gusiewa W. E. 497
Guslistyj K. G. 475-477
Hajówna L. 602
Havranek B. 320
Heckscher K. 240, 250
Heidorn G. 459, 467, 473
Heinze V. A. 366
Hejnosz W. 596, 598, 621
Filipowiak W. 364
Helmold 345, 365
Fischer A. 79, 138, 239, 240, 242, 246,
Hennenberger
C. 325, 326, 363
247, 250, 364
Hennig 37, 39, 40, 42, 44, 47, fHl, 56,
Flizak S. 611, 613
61, 67, 69, 77, 83, 84, 90, 97, 106,
Folta W. 630
108, 111, 114, 118, 122, 126,
Franko I. J. 477
130, 132, 135, 140, 143, 145, 152,
Frankowska
M. 618
167, 169, 171, 173, 177, 181, 183,
Frankowski
E. 540, 563-570, 637
191, 193, 201, 204, 241, 245, 259,
Frączek W. 628, 629, 632
Hensel W. 366, 584, 585
Fryczowa M. 621
Henssen G. 385
Herbord 322, 332, 363
Gadzijewa S. Sz. 481
Herskovits M. 479, 532, 534, 551
Gajek
J. 253, 445-449,
451-474,
Heydzianka patrz Pilatowa
482-485, 538, 541, 549, 550, 557,
Hilferding A. 238, 250, 257, 274, 434,
586, 590, 592, 597, 598, 635, 636
Hirsch Ch. 465, 589
Gajkowa O. (O. G.), 584-589, 591
Hirt H. 250
Galaune P. 338, 341, 366
Holstein B. 335, 364
Gargas Z. 245, 250
Holub J. 239
Garyga B. 590, 591, 592, 635
Hołubowicz W. 364
Gawron W. 608
Gębik W. 616
Ibrahim ibn Jakub 345
Gierszewski S. 459, 465, 588
Inglot S. 630
Glapa A. 635
Iwanowa J. W. 492
Gliszczyńska J. 616
Jackowski A. 528
Gładysz M. 635
Jacobi V. 24, 39, 42, 155, 238, 239, 250
Godlewski A. L. 590, 592, 596. 622,
Estreicher
H. 320
Dziekoński T. 569
Engelien A. 385
Engels F. 15, 18
�661
665
Jagić V. 250
Jahn M. 386
Jakobson R. 261
Jamka R. 364
Jannieschge
Jan 22
Jasiewicz Z. 618, 634, 636
Jaworczak A. 631
Jaworska B. 609, 636
Jażdżewski K. 364, 459
Jebramczyk M. 364
Jech J. 387-399, 467
Jeżowa T. 465
Jostowa W. 625, 626
Judenko K. 623
Jugler J. H. 55, 258
Kaleciak P. 590-599, 611, 613, 616
Kalina A. 250
Kalisch J. 459, 467
Kalits W. J. 488
Kamińska J. 366
Kamocki J. 603
Kapełuś H. 589
Karłowicz J. 254 292
Karwowski S. 18'
Kiersnowski R. 364
Kilian 323, 363
Kleczkowska J. 591, 594, 628
Kleczkowski
A. 124, 148, 152, 162,
238, 243, 245, 250, 265
Klemensiewicz Z. 306, 320
Klik J. 621
Klinger W. 571-577
Klonowski F. 333, 594, 615
Kluge F. 248
Kluz S. 631
\
Kłak I. 591, 631
Kniezsa r. 250, 261
Knoop O. 386
Kob1ischke J. 250, 259, 274
Kociubiński M. 478
Kocka W. 362, 36.)
Kojdecka A. 474-482, 485-496
Kolberg O. 620, 633
Koller E. 365
Kopecny F. 320
Koppers W. 479
Kostrzewski J. 239, 250, 456, 457, 459,
Kotula F. 591, 597, 631
Kozierowski S. 239, 250
Krastynja
A. K. 338, 365
Krofey Szymon 403
Krupianska W. J. 479, 487
Krzyżanowski
J. 394, 585, 588
Kubin J. S. 390
Kucharska J. 463, 467, 525
Kuhn A. 386
Kukier R. 399-444, 615, 621
Kulke E. 365
Kunysz A. 591, 597
Kunysz W. 596, 598, 631
Kuraszkiewicz
W. 239, 250, 261, 264,
273, 465
Kuryłowicz J. 238, 251, 271, 303, 363
Kutrzeba Sto 215
Kwaśniewicz
W. 636
Kwaśniewska
M. 469
Kwaśniewski
K. 463, 636
Labuda G. 366, 459, 466, 586
Lahn W. 385
Latuch M. 471
Lauffer O. 243, 251
Lenin W. I. 18, 477
Lepner T. 325, 326, 363
Leroi - Gourhan A. 480
Lew S. 591
Lewicka-Kowalska
A. 592, 594, 602,
624
Lewicki T. 603
Lewin M. G. 479, 480
Linde M. S. B. 46, 73, 90, 95, 105,
120, 126, 131, 185, 241, 247, 254,
295
Linde R. 240. 251
Lorentz F. 118, 155, 200, 239, 248, 251,
259, 274, 295, 311, 320, 334, 364,
Lisakowski J. 634
Łazutin S. F. 499
Łysik S. 601
Magryś M. 629
Mai J. 9-18, 467, 588
Majchrzak J. 624
Makuiski 594, 623
Maleczyński K. 366
Malicki L. 528, 601
Maly J. 251
Małek P. 470, 586
Manecke A. F. C. 238, 251
Marks K. 15
Meitzen 24
Melichercik A. 501
Meyer G. F. 386
Micał J. 591, 593
Mikkola J. 274
Miklosich F. 241
Mikułowska H. 621
Milewski T. 241, 251, 261, 263, 465,
506
Milius V. 340, 364
Misińska M. 609, 636
Mithoff 265
Mitzka W. 292
Moor H. 363
Morgan L. H. 480-481
Moroń B. 251, 261
Moszyński K. 22, 239, 242, 245, 251,
356, 505, 509, 540
lVIuka K. E. 22, 118, 124, 148, 150,
156, 162, 167, 242, 251
Nestor 455
Niederle L. 252
Nitsch K. 240, 252, :;74, 020, 435,
466, 590
Obrębska A. 240, 252
Oesterreicher
H. patrz Estreicher
H.
Olszewicz B. 624
Orzechowski P. 592, 606, 609
Osowski L. 261
Parczewski
A. 252
Paryska Z. 625
Paryski W. 625
Pawełczyńska
A. 471
Peesch R. 464, 513
Pessler W. 252
Peuckert W. E. 390
Pfeffinger
22, 39, 84, 171, 185, 265
Pieciukiewicz lVI. 621
Pietkiewicz
K. 525-528,
590, 592,
597, 623, 636
Pietraszkowa
E. 602
Pilatowa-Heydzianka
J. 20, 238, 240,
242, 250, 262, 267, 274, 465
Pisąni V. 261
Piwocki K. 623
Plechanow G. W. 477
Pojnarowa-Kutrzeba
A. 592
Polakiewicz K. 621
Polański K. 147, 150, 172, 241, 243,
252, 257-275, 465
Pomianowska
W. 602, 623, 624
Poniatowska
A. 467
Porzeziński W. 198
Potapow L. P. 479, 487
Praetorius lVI.325, 363
Prajss J. 435
Pi'ikryl O. 320
Propp W. 501
Prtifferowa-Znamierowska
M. 467,
532, 621, 623
Pszczyński K. 618
Putiłow W. J. 497
Radłowski lVI. 252, 268, 274, 465
Rak J. 630
Ramovs F. 311, 320
Ramułt Sto 254, 435
Reczek S. 271, 465
Reinfuss R. 597, 602, 603, 631
�666
Rej 40
Robakidze A. J. 474-475
Rogalski-Dzierżykraj
T. 532,
540, 549, 550
Romańska H. 624
Rosiński B. 532, 534
Rost P. 21 22, 130, 147, 151, 178,
198, 209, 241, 252, 258, 259,
Rozwadowski J. 238, 252
Rudnicki M. 238, 252, 315, 320,
459
667
538,
181,
270
435,
Safarik (Szafarzyk) P. J. 23, 252
Sakijew M. M. 505
Saloni A. 631
Schleicher A. 188, 238, 252, 257
Schmid B. 337, 338
Schulze Jan Parum 28, 36, 55, 95,
121, 158, 162, 164, 174, 181, 265
Scott P. 479
Selmer E. W. 252
Seweryn T. 629
Sidielnikow W. M. 502
Sikora M. 457
Sirelius U. T. 326, 332, 334, 363, 366,
506
Skuł6wna W. 612
Sławski F. 242, 313
Smirnowa J. S. 485-487
Sobieski M. 588
Sobisiak W. 347, 618
Sokołowa Z. P. 491
Spławiński-Lehr
T. 21, 120, 198, 215,
238, 240, 244, 248, 251, 258, 261,
265, 267, 269, 272, 274, 323, 363,
459, 465
Srokowski S. 443
Stara M. 252
Staszczak Z. 624, 636
Staszków J. 320
Steinitz W. 480
Stieber Z. 466
Stołyhwo K. 535, 540
Stołyhwowa E. 535, 540
Stopa R. 540, 541
Suboczowa M. 601
Sułkowska-Symoni
J. 248, 252
Stryczek J. 630
Szafel' W. 242, 252
Szetela T. 591
Szewczyk Z. 602
Szuberla A. 631
Szydlowska B. patrz Ceglowa B.
Szyfelbejn 623, 624, 636
Szwengrub L. M. 632-635
Śląski K. 322, 363, 443, 461
Śliziński J. 471
Średniawa H. 594, 625, 626
Świeży J. 578-581, 596 bibliografia
Patrz t. XVIII "Prac. i Mat.
Etn." str.
Świętek J. 631
Swirko S. E23
Świrski W. 592, 624
Świtniewski S. 603
Taborska-Popowska
466
Taks S. 479
Taszycki W. 239, 253, 299
Teske H. 253
Tetzner F. 25, 156, 158, 246, 253, 349,
365, 435
Thompson S. 386
Thornquist C. C. 253
Tierentiewa L. N. 479, 482, 485, 487
Tołst9w S. P. 479, 529, 532, 534,
5"51
Tomaszewski A. 239, 241, 253
Topolski J. 459
Trubecki (Trubieckoy) N. S. 238, 245,
247, 253, 258, 260, 265, 272
Turek R. 630
Tymieniecki K. 253, 460
Urbańska
B. 602, 603
Vallinheimo V. 506-513
Vallois A. 480, 529, 533
Vancik F. 586
Vasmer M. 241, 242, 253, 259, 261
Vieth A. 253
Wachowiak B. 459
Wachowski K. 253
Wachtlówna J. 261
Walig6rski A. 602, 603, 622
Wanke A. 468, 592, 593, 605
Weinhold R. 587
Weise E. 341, 365
Wesołowski S. 457
White L. 480-481
Wierczyński S. 253
Wilczewski H. 587
Winter R. 277-298, 464
Wirpsza-Łyszcz A. 624
Wisser W. 386
Wiśniowski-Prus
T. 612
Woeller W. 367-386, 465
Wojciechowska A. 618
Wokroj F. 468, 595
Wolski K. 591, 592, 637
Wołągiewicz R. 457
Wronowska I. 623
Wróblewski
T. 464, 575, 592, 618,
620, 634, 637
Zakrzewski A. 526
Zaremba J. A. 581-584,
Zborowski J. 596, 625
Zelenin D. 239, 253, 511
Ziehen E. 253
Zwolakiewicz H. 581
Żdanko T. A. 479
Zelechowski J. 621, 622
Żirmunskij
W. M. 501
Zyga A. 502
Zywirska M. 592, 601
597
�f
669
Europa,
Parsęta,
323
Wisła, 321
INDEKS
ETNO GEOGRAFICZNY
Afryka, 554
Ameryka,
555
Indianie A. półn. 480-481
Arktyka, 555
Australia
i Oceania, 554
Azja, 554-555
Adygejcy Kaukazu, 485-487
Chantowie,
Ewenkowie,
Sielkupowie, 491-492
Gruzja, 474-475
Kabardyńcy,
Czerkiesi, 505-506
Karakałpacy,
479
Karelia, 506-513
Syberia, 491-492
tomska obł. 491-492
Europa, 555
Albania, 492-496
Bałtowie, 324
- Sambia, 323
C.S.R.S. 548-561
Czesi podsudeccy, 387-398
- Hanacy, 299-320
- Słowacja, 559
Estonia, wyspa Kichnu, 488-491
Finlandia, 506-513
Litwa, 331, 336, 341
- Zmudź, 326, 341
Łotwa, 330, 336, 341, 482-485
- Zemgalia, 331
Łużyce, 336
Łużyckie błota, 336
Niemcy, Berlin, 367
- Hannower, 257
- Hinterpommern,
277-297
- Greifswald 9, 277
-
Meklenburgia,
Meklenburskie
323, 367, 386, 407
poj. 322
Europa,
Niemcy, Szlezwig-Holsztyn,
321
- Rugia, 345, 513-525
Słowianie zach. 22, 23, 26, 459
- Drzewianie,
19-256
- Drzewian grody, 24
- Chełmianie, 24
- Lucie, 27
- Lutycy, 24
- Łączanie, 24
- Obodryci, 24
- Połabianie,
19-256,
84, 120,
257-275, 465
- Wendowie, 26, 27, 118, 403
- Wendowie Luneburscy,
265
Dannenberg,
22, 27, 29, 138,
265
Darżyca, 341
Drawehn, część Wendlandu 27
Lemgau, 27
Luchow, 26-30, 138, 265
Liineburg,
26, 257
Siihten, 22, 28
tr1zen, 138
Wendland, 27, 156
Wiistrow, 27-30, 2e3
Rzeki:
Dumme, 28
Dźwina, 321
Jasiel, 26, 28, 84
Łaba, 22
Odra, 22
Z.S.R.R. 474-506
Polska, Beskid Sląski, 448
- Borowiacy,
417
- Bytów, 339, 465
- chojeński pow. 339
- Człuchów, 339
- Drawsko, 280, 291.
-
-
-
-
Gardno, 465
Gdańsk, 347
gdański pow. 339
Gochy, Kaszubi
zach. 401, 406,
435
gryfiński pow. 339
Jamno koszaliń., 357-358
Kaszubi, 334, 339, 341, 404, 406,
414, 420, 426, 430, 432, 434,
441, 471
Kaszubi bytowscy, 406
Kaszubi zach. 401, 434
- Klafcioki
435
- Korczacy,
417
Kołobrzeg, 347
Krajna, 339, 401
Kudowa, Kłodzko, 391
Kurpie, 525-528
Lachy, Lęchy, 455-598
Lasacy tucholscy, 417
lubuski pow. 339
Łańcut, 590
Łemkowie, 412, 431, 435, 441
Miastko pow. 399-444
myśliborski
pow. 339
Piła pow. 339
Podhale, 445-447
Polska,
Pomarenki,
435
- Pomorze, 9-18
_ Pomorze gdańskie, 406, 407
_ Pomorze zach. 321-366,451-474,
-
_
-
-'
-
584-589
patrz też Hinterpommern,
277-297
Pomorza zach. ludność 468
Powiśle, 341
Puszcza: drawska, goleniowska,
mirowska,
nadnotecka,
tucholska, Turzy las, wkrzańska, wolińska, zarzęcicka, 322, 339
pyrzycki pow. 339
rzepiński pow. 339
Rzeszowskie, 597
Słowińcy, 403, 434, 471
Słowińcy z,nad Łeby, 465
Słupsk, 403
stargardzki,
pow. 339
Strzelin k. Wrocławia, 390
sztumski pow. 339
Szczecin, 347, 452, 584-589
Wałcz, pow. 339
Wejherowski
pow. 406
Wielkopolska,
619, 632-635
Wolin, 332, 347
ziemia bytowska, 399, 401
ziemia człuchowska, 39~ 401
ziemia limanowska,
608
ziemia lęborska, 465
ziemia łańcucka, 592, 626-632
ziemia sławneńska, 399, 401
ziemia słupska, 399, 401
Ziemie
Odzyskane,
387-399,
451-474
Złotów, 290, 339
�671
Budownictwo,
Kumyków, 481-482
- lubelskie, 636
- łódzkie, 610
- Pomorza, 324-342
- słownik, 220
- wiejskie Gruzji, 474-475
- wielkopolskie, 637
Budynki gospodarskie. 152-155
- elementy, 143-146
Bukwa, orzeszki buku, in
Bułka, gąska, korowaj,
110. ~85
Bursztyn, 404
Buty, 171
Byczek, juniec, ciolek, BU
Bydła grodzenie, 83
Bydło jako siła pociągowa, 424
- na pastwisku, 83
- rogate, skot, 59-·63
Byk, 59
Bylina, 497
INDEKS RZECZOWY
Adaptacja kulturowa,
440-441, 468
Agrest, 58
AN-ZSRR, 496
Akcent połabski, 262, 272
Albańska wspólnota patriarchalno-rodowa, 494
Alkowa, 149
Alaczyk, jurta Kumyków, 481
Analiza
folklorystyczna,
369-385,
387-399
- wątków baśniowych, 367
Ankieta nazw grupowych, 443
Antagonizm regiona~ny, 469
Antropologia, 531, 552
Archeologiczny atlas świata, 550
Archiwum PTL, 333, 335, 449
Atalyczestwo,
opiekuństwo tatarskie,
505-506
Atlas antropologiczny
świata, 550
- etnograficzny
niemiecki, 453
- - polski, patrz P.A.E.
-- etnologiczny świata, 550
- gwar, 172
- polskich strojów ludowych,
525-528, 630
Ausrottung,
10 patrz też Drang nach
Osten
Autochtonizacja
lud,ności Pomorza,
470
Bajka, 497
- meklenburskie,
pomorskie,
367-386
- słowińska, 465
Balia, 190
Baśni niemieckie, 386
- wątki, 368
Bat, 203
Badania ankietowe, 418
- antropologiczne, 468, 473
- etnograficzne, 399, 400
- folklorystyczne,
387-388, 478
kontaktów inter-etnicznych,391
- nad folklorem radzieckim, 496-502
- nad
jęz. połabskim,
19-256,
257-275
- ,nad Małą Panwią, 601
- nad osadnictwem, 400
- nad rozwojem etnicznych wspólnot ZSRR, 487-488
- na Ziemiach Zachodnich, 453
- socjologiczne, 472
Beczki, kadzie, 115-116
- do przechowywania
rzeczy,
356-357
Belka, 141
Bić, bijak, bojewica, 48
Bicie, chłosta, 203, 204
Biografia Morgana, 481
Biżuteria, 173-174
Bohaterowie opowiadań, 369, 472
Boje, 208
Bose antki, przezwisko, 427, 436
Brona, 41
- podlaska, 424
- trójkątna, 359
Brbnowanie, włóczenie, 41
Brzoskwinia, 57
Budowanie, 141
Budownictwo,
141-155, 233
- drewniane, 431
- estońskie, 489
..•
Cep kapicowy, litewski, 360
Cepy, 48
Charakter
etnograficzny
ludności
pow. Miastko, 408-424
Chata klecona, 326
- rybacka, poleska, 332, 335
Chleb, 284, 429
- kromka, skibka, 109-110
Chlew, 66, 68, 152
Chłopstwo kołchozowe, 487-488
Chmiel, 55
Chodaki, kurpe, 348
Chodzenie
po slunku, 436
Chodzić boso, 172
Chustka, 163
- do nasa, 167
- na szyję, 162
Chusty czołowe, 345
- naramienne, 440
Chrust, 95-96
Chwasty zbóż, 54
Ciasto, 108
Cielę, 60
Cieśla, stolarz, 122, 142
Cystersi kołbaccy, 347
Czapeczki, Miitze, 161
Czarownice, 439
Czasowniki dotyczące: kroju, szycia, 168
- - jedzenia, 104
- - rośnięcia, 59
- - prania, 188, 189
- - ubierania się, 159, 161
Czasownikowe
formacje
na l, ly,
299-319
Czastuszki,
500
Czernice, 89
Czernina, pożywienie, 428
Czesanie, strzyżenie, golenie, 184-185
C.S. Akademia Ved, 558
Czopek, korek 116-117
Czynności młócenia, 49
Czystość, 234
Czyścić, chędożyć, trzebić, 46
Dach, 143
- dwuspadowy, 336
- slegowy, 336
Dąb, 91
- święty, Romowe, 341
Demografia Pomorza, 469
Demograficzne
przesunięcia, 462
Deseczki tkackie, 348, 350, 352
Dom, chyża, 152
- czwórwnętrzny,
339
- litewski wąskofrontowy, 339
namas, kurnica,
325
-- pomorski, 339
- szerokofrontowy,
324, 328, 337
- trójwnętrzny,
339
- wąskofrontowy, 329, 337
Dom zrębowy, 335
- zrębowy łotewski, 330
- żmudzki, 328, 333, 336, 341
�672
673
Domu pomorskiego
geneza, 325
16, 18
Drelichy pomorskie, 347
Drewno, kloc, 121
- materiał budowlany, 141
- rola, 122-123
Drożdże, kwas, 108
Drób, 69-74
Dróg skrzyżowanie, 194
Drzewianie, najdawniejsze
wiad., 24
Drzewo jako opał, 95-96
Duhy, zasięg wschodni, 36!
Dudy, 82
Dwojaki, 116
Dwornica, dvarnaica, 147
Dynamika faktów kultur. 482
Dzbany, kruż, 115
Dzwopienie na burzę, 445-449
Dzieje etniczne Pomorza, 455
Dzwonki, amulety, 445
Dzwonniczki
do odganiania
burz,
445-449
Drang
nach
Osten,
Ekspansja Połabian Meklenburskich,
458
Ekspedycja zach. rosyjska, 477
Elektryfikacja
wsi estońskich, 490
Emigranci czescy, 390
Epicka twórczość słow., 501
Epos, badania, 501
- serbo-chorwacki,
499
Etniczne pochodzenie ludności pow.
Miastko, 399-444
- przemiany u Selkupów, Chantów, Ewenków, 491-492
Etniczna rzeczywistość na Pomorzu,
469
- - po II wojnie, 455
Etnobotanika,
531, 541
Etnogeneza Słowian, 556
Etnografia
ogólna, 552-554
- półn. Karpat, 624
- regionalna, 552
Etnografia słowiańska, 245
sowiecka, 474-496
Etnograficzna
odrębność, 435
Etnograficzne
prace doktorskie,
635-637
Etnolingwistyka,
531
Etnologia, 531
- agrarna, 541
- francuska, 530
- jurydyczna, 532-541
Etnonim Słowińcy, 466
Etnomuzykologia,
532, 541
Etnos, 455, 478
Gospodarka hodowlana, 403
- sienna, 77-78
- trójpolowa, 30
Gospodarstwa gburskie, 12
Gotowanie, pieczenie, smażenie, solenie mięsa, 99
Grabie, 45
Grabienie, trebiti, 45
Gramatyka histor. j. pol. 248
- połabska, 243, 258, 271
Granica Odra-Nysa,
452, 455, 467
- zach. jęz. poła b., 264
Grody Drzewian, 24
Grupy zróżnicowanie, 434-436
Grusza, 56, 57
Gryka, tatarka,
bukwita,
poganka,
54
Grzyby, 91
Gumno, daimne, 47-48
Guzik, 170
Gwary pow. Miastko, 432-434
Gwoździe, 120
19,
Farbiarstwo,
174
Film etnograficzny,
552
Fińska folklorystyczna
szkoła, 387
- kultura ludowa, 506
-
kurnica,
329
Folklor kaszubski, 471
- kłodzki, 392
- teoria, 496-502
- niemiecka, 277-299, 367
- podręcznik, 503
Folklorystyka
radziecka, 496-502
- współczesna, 367, 388
Folkloryzacji
proces, 497
Fonetyka połabska, 261
Fryzjer, golibroda, 185
Garniec, 62
Garnki, 114
Gąsiątko, pilę, 70
Gąska, bułka, 110
Germanie na Pomorzu, 458
Germanizacja nazw narzędzi,
- Pomorza, 9-16, 461
- zach. PC)lski, 10, 12
Gęś, gąs, 70
Glina, 142
Głownia, 96
Głód, glad, 106
Gniazdo, 70
Jabłko, jabłoń, 56
Jagnię, 64
Jagody, 89
-
g
.1
i\
i
I
\
34
serbochorwackim,
macedońskim,
słoweńskim, 313
Indeksy wyrazów połabskich, 21
Instrumenty
muzyczne, 557
Integracja kulturowa, 441
- proces, 467-468
Instytut Etnologiczny Franc., 533
- - Niem. A.N. 513
- Sztuki
Folkloru
i Etnografii
A.N. - USRR, 478
Inwentarz rybaków na Rugii, 464
Inwentaryzacja
rzeźb podhalańskich,
626
- zabytków technicznych, 625
Izba, dwornica,
149
stu ba, 325, 328
- i pomieszczenia, 147-152
Izolacja członków rodziny, 485-487
Haczyk, haftka, 170
Hafty,431
Handlarz płótnem, płatnik, 138
Higiena, 183-193
Historyzm w folklorystyce, 497, 501
Hodowla owiec, 348
- pszczół, 30, 76
- zwierząt, 59-77, 266
- - Drzewian, 230-321
- - słownik, 216-217
- w statystyce, 63
Humanizm w naukach o człowieku,
534
I.C.O.M. (Międzynarodowa
Komisja
dla spraw Muzeów), 550
Igła, jagle, 168-169
Imiesłowy w jęz. czeskim, słowackim, łużyckim, rosyjskim, ukraińskim, białoruskim, bułgarskim,
:"'ud, t. XLVIII
bru§[nica},
nica,
cernica,
zeravica,
malica,
su-
91
Jajko, 73-74
Jałowica, 60
Jarmarki
kaszubskie, 405
Jarzmo, 37, 205
- kulowe, 361
- podgarlicowe, 361
- przyrożne, 361
- ramowate, 360, 361
Język kaszubski, 466
- Krofeya, 465
- połabski, 19-257, 257-275
- - dzieje, 263
- - słowiańskie, 249
- sławięski,
słowiński, 403
- staroruski, staroczeski, 20-21
Jurty karelskie i ostiackie, 326
- zrębowe, 332
Jużyna,
Kaczka,
jużyca,
98
72
13
�674
Kaczor, 71
Kamizelka, 163
Kapelusz, kłobuk, 161
- filcowy, 432
Kapelusze kaszubskie, 440
Kapelusznik,
167
Kapłon, 69-70
Kareta, 199
Kasz gatunki, 92
Kądziel, 130
Kąkol, 51, 54
Kąpanie, 184
Kiełbasa, 99-100
Kiernoz, 65-66
Kij pasterski, krępulec, 81-82
Kijanka, pralnica, 189
Kija,nki lekkie i ciężkie, 361
Kipieć, 104, 105
Kiszki, 99-100
Klanzei,
155, 156
Klepisko, tło, 48
Klin, zatyczka u radła, 36, 37
Kłębek, 131
Kłoda, beczka, 115
Kłos, 54, 55
Kobyła, 68
Kogut, 70
Kolacj a, wieczerza, 98
Kolonizacja niemiecka pow. Miast~
ko, 405
Koła wozu, 199
Kołacz, 111, 285
Kołdra, 175
Kołeczki u krosien, 137
Kołnierzyk,
165
Kołowrotek, sokadło, 133
- fińskie, 511-513
Kołyska, 174
Kompozycja pieśni ros., 499
Komunikacja
na wodzie, 208-209
Komuny rybackie, 513-525
Konferencja
etnogr. w Szczecinie
452
675
- Międzyn. Pomorza, 400
Kongres Międzyn. Amerykanistów,
543
- - w Filadelfii, 530
- - w Paryżu, 479-480, 429-541,
548, 549
- - w Moskwie, 480, 530, 552, 557
- - Slawistów w Moskwie, 267,
- - - w Sofii, 296-297, 556
Koń, 66-69, 201-202
- do zaprzęgu, 424
Konopie, 55
Kopanie ziemi, 34
Konstrukcja ryglowa, 335, 339
- słupowa, 334
- ślemieniowa, 335
Kontakty czesko-polskie, 389
Kora drzew, 123-124
Korale, naszyjnik, 173
Korki, korczi, 427, 430
Kosa, 44
Kosiarz, siekarz, setnik, 43, 44
Kosisko, 44
Kosze, siatki, 86, 196
Koszule, 164, 165
Koszykarz, 124-125
Kot, 75
Kotły, 114
Kowalstwo, 139, 431
- wielkopolskie, 636
Koza, 65
Koża, 60
Kożuch, 164
Krajki pomorskie, litewskie, 344, 345
Krawiec, snider, 167-168
Kronikarze polscy, 24
Krosna elementy:
niecielnicf', płocha, bardo, przybijaczka,
nawój
tylny,' przedni, podnóżki, 134137
- poziome, 134-137
Krowa, korvo, 59-60
Krupy, kasza, 91, 92
l
I
I
Krycie dachu, 335
Krzesanie ognia, 94-95
Krzesiwo, 94
Krzesło, 177
Krzyż, krosan, 173
Kucharz, 105-106
Kuchnia, 105-147
- czarna, 324, 328, 330, 332, 336,
337, 339
- letnia, 330
Kultura antyczna, 574
- Bałtów, 321
Kultura ceramiki grzebykowej,
337
- Drzewian połabskich, 19-256
- iberyjska,
564-565
- Kumyków, 481-482
- materialna Łotwy, 636
- łużycka, 337, 361, 456-457
- pomorska, 457
- Pomorza zach. 321-366
- powiatu Miastko, 422-424
- przeworska, 457
- rybacko-myśliwska,
362
- Warmii i Mazur, 615
- Wielkopolski, 619
- wsi Świątniki Górne, 636
Kur, slepajca, 69
Kurczę, 70
Kurnice mieszkalne, 330, 334
- łotewska, 338
Kwoka, 69
Lada, nowina, 30
Lampa, 182
Lejce, 207
Lemiesz, 38
Ledo, 43
Len, konopie, 55, 125-126
- słownictwo połabskie, 20
- nasienie, siemie, 129
- wyprawa, 20
Literatura
ludowa ukraińska, 476
Litewska pirtis, 327, 334
Lud łańcucki, 631
Ludność Pomorza, 470
- pow. Miastko, 404-408
- repatriowana,
411
- ukraińska, 425, 429, 440
Lustro, 182
Łańcuch, 207
Ławka, 177
Łaźnia, pirtis, 325, 328, 332, 364
Łodzie, 85, 208
- rybackie, 522
Łopata do chleba, 108-109, 248
-
supa, Schuppe,
33
Łotewskie zwyczaje rodzinne,
485
Łóżko, pościel, 175-176
Ług, 190
Łyko, 124
Łysy, 185
Łyżka, nóż, widelec, 115
482-
Maglownica, 354
Maltuve-komora,
325
Maliny, molaine, 89
Małżeństwa
mieszane, 469
Mapa antropologiczna
Europy, 534
- We,ndlandu, 22, 25
Masło, 62, 101
Maszoperie niewodów, 516
Mazurzenie w jęz. połabskim, 261
Metale, 139-140
Metoda kartograficzna,
507
- porównawcza, 388
- typologiczna, 324
Metodologia marksistowsko-leninowska 478
Miary nici, 132
Miasto, miasteczko, 158, 159
Miech, mieszek, 52
Miedza, 32
Miejsce do prania, 189
- wypasu, 78-79
�676
Mieszkanie, 150
Międlenie lnu, 126-127
Międzynarodowa Komisja Karpacka,
603
- Konferencja
Pomorzoznawcza,
451--474, 584-589
- U.nia Nauk Antropologicznych
i Etnologicznych
Komitety Narodowe, 535-540
- Stała Rada, 534-535
- - - Uchwały 541-544
- - Statut, 545-548
Mięso, 62, 98-100
Migracje ludności, 408--416, 424
- na Pomorzu, 471
- powojenne, 400-440, 454
Millenium Poloniae, 451--452, 584
Miotła, kiść, 109
Miód, me d, 77, 113
Miski, talerze, 115
Mleć, mlat, 93
Mleko, 62, 64
Młocek, Dreszer, 48
Młocka, 48--49
Młócenie, bait, bić, 48
Młot, 119, 120
Młynarz, malnek, 93-94
Młynki, młyny, malnaica, 92-94
Moczenie bielizny, 189
Morinci,
ryba, 428
Morze, 85
Most, grobla, 195
Mota.nie przędzy, motowidło, 131132
Motyka, kopaczka, 33
Motywy
zdobnicze,
antropomorficzne i zoomorficzne, 509
- hafty, 528
Muchy, komary, 192-193
Mur, 141
Murarz, 14~
Musee de l'Homme, 533
Muzeologia, 532
677
Muzeum antropologiczne
w Petersburgu, 550
- Pomorza zachodniego, 346, 352,
359, 360
- ukraińskie, AN-USRR we Lwowie, 478
Mycie, kąpanie, 183-184
Mydło, 184
Myślistwo, 88
Nabiał, 62, 101-102
Naczynia do picia, 115
Naczynia kuchenne, 113-117
Namas lit. domek, kurnica, 325, 328,
339
Napoje, 112-113
Narzecze Drzewian załabskich,
262
Narzędzia, do orania, 359
- przy ogniu, zgrzebło, szczypce,
kleszcze, 95
- rybackie, 358
- tkackie, 348
Nawój tylny i przedni, 136
Nawóz z wrzosu, 29
Nazwa dróg, 193-194
- Kaszuby, 321
- Kurp, 527
- miejscowe słowiańskie, 23
- słowiańskie
w gwarach
niem.,
150-152
Nici, 133-134, 169
Nicielnice, 134
Niwa, naiva, pole, 31
Nowina, 32
Nosówki słowiańskie, 30-31
Nosze, nosidła, 195-196
Nożyce, 169
Nóż, strug, 117
Obcęgi, kleszcze, 120
Obiad, 97-98
Obrazy, 183
Obróbka, kamieni, 138-141
I
ł
łl
!
I
I
~
ł~
Obróbka nici 124-125
- surowców, 117-140, 232
- słownik, 219-220
- wełny, 507-513
- włókna, 125-130
Obrzędy łotewskie, 482--485
Obuwie, 171, 426, 427
Obyczaje Adygejców, 485--487
Oddział PTL w Gdańsku, 599
- - w Katowicach, 601
- - w Kielcach, 602
- - w Krakowie, 602
- - w Limanowej, 607
- - w Łańcucie, 626
- - w Łodzi, 609
- - w Olsztynie, 616
- - w Opolu, 616
- - w Mszanie Dolnej, 610
- - w Poznaniu, 618
- - w Szczecinie, 452, 474, 620
- - w Toruniu, 621
- - w Warszawie, 623
- - we Wrocławiu, 624
- - w Zakopanem,
625
Odrębność Pomorza, 464
- Słowian Połabskich, 24
Odzież, 159-174, 233-234
- dziecięca, 166
- pomorska, 342-348
- słownik, 220-221
- zwierzchnia, 162-164
Ogier, 67
Ognia niecenie, 94-97
Ogniska otwarte, 107-108
Ogradzanie, 58
Ogrodnictwo, 33, 34, 52-53
Ogród, 42
Okolnica Rundling, 24, 155-156
Onomastyka, 21
Opałanie lnu, 50
Opasanie bydła, 61
Ornament geometryczny, 352-354
- deseczek tkackich, 349, 350
Ornament w drzewie, 356
Osada za wsią, kurice, 157
- kształt, Drzewian, 24
Osadnicy Kociewscy, 420
Osadnictwo niemieckie, 465
Osełka, 45
Osioł, 202
Ostrężyny, 89
Ostroga i podkowa, 172, 207-208
Oświetlenie izby, 180-182
Owca, 63--64
Owczarz, 80
Owoc, sadovina, 56
Owoce, leśniówki, orzechy, tarniny,
90
Ozdoby szczytowe, pazdury, 340, 341
Pakuły, 128-129
Palenie wrzosowisk, 28
Palenisko, 146
- piece, 636
Pantofle, 171
Paralele połabsko-polskie,
271
Paralelizm
połabsko-słoweński,
262
Park Etnograficzny w Olsztynku 333
Pas, 164
Pasiak na zapaskę, 344
Pasieka, 76
Pasożyty, 64, 191
Pasterstwo, 78
- organizacja, 80-84
- szałaśnictwo Tatr 636
Pasterz, 78
- bydła rogatego, 79-80
- koni, 80
- kóz, 80
Pastwisko,
brezinka,
79
Patry ja, wzgórze, 630
Pazdur, śparogi, 361
Paździerze, 127-128
Periodyzacja
dziejów Pomorza, 460
- - etnografii ukr. i ros. 475--479
Pępkowe,
patrz Zwyczaje
urodzinowe
�678
Piece, 145--146
-- piekarski, 145
Pieczyvvo, 108--111
Piekarnik kaszubski, 337
Piekarz, 111
Pieluszka,
166
Pierścień, 173
Pierze, 73, 440
Pies, 74-75
Pieśń ludovva, 497
- obrzędovva, 499
Piła, strug, 120
Pisklę, 70
Piwo, 112--113
Placek, 11:t
Plan vvsi połabskiej, 22
- zagrody rybackiej,
325
Plemiona lechickie, 257
Pleśń vv chlebie, no
Plewienie, 43
Pluskvva, pchła, vvsza, 191, 192
Płachta biała, 342, 343
Płacić płótnem, 345
Płot pleciony, 154
-- tyn, 135-155
-- typy, 154--155
Płótno, 137--138
- bielenie, 29
- słovviańskie, 345
Pług, 35, 38, 99
- połabski,
39
Płużyca dvvuręczna, 360
Płużyć, czasownik, 40
Pochodzenie ludności Barkocin,
-- -- Biała, 415
-- -- Cetyń, 411
-- - Dretyń, 413
-- -- Kramarzyny,
409
-- -- Łubna, 418
-- -- Miastko, 414, 420
-- - Milocic, 416
-- -- Piaszczyna, 410
-- - Płocko, 411
679
118
-- -- Podgórza, 410
-- -- Starkovva, 416
-- -- Svvieszyna, 415
-- -- Trzcinna, 416
-- - Wiatrołomu, 418
Podcienia, 339
Poddasze na siano, 152--153
Podeszwa, 171
Podobiadek, pridjauzainak,
97
Pogacze, pieczyvvo, 111
Pokarmy
roślinne,
102--103
Pokosy, 46
Pokrzyvva, zavica, kopi'iva, 90
Polano, drevvno, 95
Polityka pruska na Pomorzu, 9--18
Polonizmy vv czeskim, 396--398
Pole, puli, pol je, 31
- zaorane, 40
Polska fala osadnicza, 466
Polski Atlas Etnograficzny,
(PAE),
324, 400, 464, 556, 590
Polski Komitet Narodovvy
M.U.N.A.E., 538, 540, 549
Polskie Towarzystvvo Ludo'znavvcze
(PTL) 400, 452, 477, 584
Połabska pieśń ludovva, 260
Połabskie osoblivvości, 212-214
Połovvy vvspólne, 522--523
Południce,
439
Pomieszczenie bydła, 61
Pomieszczenie koni, 68
-- użytkovve, 150
Pomorzoznavvstvvo,
451--474, 584-589
-- badania, 465
Pończochy, 165
Popiół, zarzewie, żerzawie, 97
Pory roku Drzevvian, 267
Porzeczki, smordlaine,
smrodzina,90
Posiłki, 97-98
Postęp techniczny vv rolnictvvie, 442
Postronki, 207
Potravv smak, 106
powrósło, przevviąsło, 46
poziomki, saunaica, 89
pożyvvienie kaszubskie, 428
-- jarzynowe, 429
-- resztki, 84
Półkoszki, 198
Praczka, 190
Pradom litewski, 326
Praojczyzna
Słovvian, 456
Pranie, 188--190
Prising,
preseka,
Presek,
sad,
Preylabe,
ł
155--1.57
55
37
Proces adaptacji i integracji, 454
-- wyróvvnavvczy, 470
Proso, jagły, 92
Pszczelarstvvo, 75, C37
Pszczoła, pcela, 75, 77
Pszenica, 54
Prządka, 132--D3
Przejście, chodnik, 194--195
Prześcieradło,
płachta, 176-177
Przezwiska grupowe. 427
Przędzenie, przęślina, 130
Przędzy vvyrób, 130--133
Przęślica, 130-131, 351, 352
-- iglicovva, 360
-- krężołkovva, 352, 360
-- łopatkovva, 352, 353, 360
- okółkovva, 352, 353
-- vvidełkowa, 352
Przęślic typy, 507-513
Przycieś, zastrzał, 143--144
Przygotovvanie krup, mąki, 91, 94
-- potraw, 98--108
Przyprawy,
103
Przysłowia, 497
Radlica, 35, 359, 360
Radło, 35, 361, 635
-- krój, 37
Radło połabskie,
39
-- zasięg, 35
-- typ meklenburg.
35--37
F:ama z przybIj'łCzką, 135
Rasy bydła hodovvlanego, 406
Hataj, oracz, 40
Rąbanie drzevva, 95
- łupanie, 121--122
Rekonstrukcja
kultury
połabskiej,
19--265, 465
Relikty kultury ludowej, 399--400
-- słovviańskie, 91
Repolonizacj a, 440
Revvolucja Październikowa,
477, 486,
491
Rezervvat słowo na Rugii, 348-350
Rękavvice, 165
Rodzina albańska, 493
-- Drzevvian, 268
Hola, 40
Holnictvvo, 53--55
-- Połabskie, 35--42
- povv. Miastko, 423, 424
Rosyjskie Tovvarzystwo Geograficzne, 477
Rośliny dyniovvate, 53
- hodovvlane, 52-55
-- okopovve, 52--53
-- nazvv pochodzenie,
53
-- przemysłovve, 55
- strąkovve, 52
Róvv, okop, 195
Roszenie płótna, 137
Rozkład kultury ludowej, 484
-- twórczości prozaicznej,
390
Rozpalanie ognia, 96-97
Rozplanovvanie vvnętrza chałupy, 331,
333, 338
Rożny, 114
Rubież etnogr8.ficzna, 321
-- na Wiśle, 360
-- północno-wschodnia,
361
- zachodnio-kas:mbska,
40Q
�681
680
Rundting,
patrz Okolica,
Rybak, 85
Ryb nazwy niem. 87
- - słowiańskie. 86-87
_. spożywanie, 87
Ryboł6wstwo, 29, 84
- estońskie, 488-491
- kaszubskie,
432
- Rugii, 513-528
- żakowe, 517
Rydel, szpadel, 33
Ryga, dom estońsld, 489
Ryk, buczeć, 61
Rymarz, 207
Rzeczowniki
określające
104
Rzek nazwy, 84-85
żywienie,
Sad, klancai, 55, 56
Sadownictwo, 55-56
Sadzenie, 58-59
Sakiewka, 167
Samiec, samica, 59, 60
Sanie, 197
Schody, 145, 209
Sesja Naukowa w Łańcucie, 597599, 627-633
- - w Poznaniu, 618-619, 632635
Ser, saro, 62, 64
- kozi, 65
- serwatka,
101-102
Serweta, obrus, 178-179
Siekiera,
117-118
Siana sprzęt, 78
Sianie, sadzenie, 42
Siennik, 175
Sierp połabski, 44
Skład ludności Trzebielino, 417, 419
Skop, 63
Sk6ra na buty, 171
$!trzynia, 180
Skrzynie pomorskie, 356-358
- rybackie, 355
Słoma, 49
Słonina, 65
Słowiańskie nazwy rzek, 23
Słownictwa rodzimość, 62-63
Słownictwo połabskie, 19-256
Słownik Anonyma, 22, 149
- etymologiczny
jęz. pol. 242
- - połabski, 645
- - 255
- gwar. pd\. 31
- - Radkowic, 602
- Henniga, 22
- Kucka, 148
- Lindego, 30
- narzecza słowińskiego, 315
- niemiecki, 243, 248, 255
- Parum Schultze, 22
- Pfeffingera,
22
- staropolski,
254
- warszawski, 243
- wyraz6w prasłowiańsko 215-229
- polski, czeski, kaszubski, łużycki, ruski, słowiński, serbochorwacki, słoweński, bułgarski, 255
Smary, 199-201
Snopy, 46, 49
Socha, 31, 635
Societe d' Anthropologie,
530
- Ethnographique,
533
- Observateurs
de l'Homme, 533
Spichrz, kletis, 325, 328
Spinki, fińskie, łotewskie, 348
Spław drewna, 636
Spodnie, 164
Spółdzielnie rybackie, 524
Sp6łki rybackie, 519-525
Społeczny protest w bajkach ludowych 367-386
Sprzęty, 174-183, 234
- domowe, 429-430
,....-kuchenne,
114-115
Sprzęty piekarskie )108-109
- słownik, 221
Sprzęt żniwiarski, 47
Stajnia, 152
Staw, 85
Stawidło, 125-126
Stępa, 91
Stodoła, 153
- podcieniowa,
341
Stolarz, 142
Stos drzewa, sążeń, 96
Stopień, podn6żek u krosien, 135
St6ł, stołek, 177-178
Strefa bałtycka, 329, 331, 333
Str6j, 159
- estoński, 490-491
- głowy, 343, 161-162
- kąpielowy,
164
- kurpiowski,
525-528
- lubuski, 635
Strumień, 85
Studnie, 94
Strzemię, 206-207
Strzyc, strzyżenie, 170, 187-188
Strzyżenie owiec, 64
Suczka, 75
Suknia, 163
Surdut, sukno, 162-163
Suszarnia zboża, 325
Suszenie bielizny, 190
Suszenie, suszarnia, 126
System gospodarki połabskiej, 41
Szafa, 180
Szałasy, 332, 334
- lapońskie, 332
-
-I
listnica,
153
Szczapa, trzaska, 95
Szczekanie, 74, 75
Szczotkowanie,
190
Szewc, 172
Szklarz, 143
Szle, 206
Szłyki, rozłupy, 343-345
Sznurowadła,
172
Sznurówki, 163
Sznury, powrozy, 129
Szpilka, 169
Sztyga, 47
Ściany, okna, drzwi, 144-145
Ścieżka, steczka, 193
Śliwa, slaivena, 57
Śparogi łotewskie, 341
Śpichlerze,
51
Środki
artystycznego
wyrazu,
504
Środowisko
geograficzne,
321-323,
401-403
Świecznik,
180-181
Świder, 118-119
Świdrowanie,
piłowanie, 122
Świerzb, 75, 192
Świnia, svaina, 65
Świniarz, 80
Tabak, tytoń, 113
Taczki, 196-197
Targi, świętomarcińskie,
405
- w Ulszynie, 138
Tawczuj,
izba Kumyk6w, 481
Technologia rolnicza, 636
Tekst nożyński, 465
Teoria odbicia artystycznego, 497
- marksistowska,
465
- migracji, 387
Terminy
słowiańskie
w j~z. niemieckim, 278-289
Tezy o Słowińcach, 465
Tkactwo, 133-138
- fińskie, 506-513
- kłodzkie, 392
- ludowe pow. Miastko, 403
- pomorskie, 347
Tkacz, 137, 347
Tkanina, 246, 348
- pomorskie i litewskie, 346-Mll
Tłuszcze roślinne, 100, 103
�682
Topór, 118
Trąba pasterska, 82
Tradycj a podkoziołka,
634
Trakt, gościniec, 193
Transport
i komunikacja
193-209
222, 234-235
- pieszy, 195-197
Troba, izba z piecem, 328
Trójpolówka, 41, 42
Trzoda chlewna, 65-66
Trzepaczki do lnu, 352, 355
Trzewiki, patrz Obuwie
Tuczenie, tucznik, 61, 66
Tyczki, rozgvoi, 43
Typy, baśni, 386
- budownictwa, 463
- domów gruzińskich, 474-475
- wsi, 155- 159
Twórczość ludowa Opolszczyzny, 616
Ubiór kobiecy, 342, 343
Uczta weselna, 429
Udój, 82-83
Ugór, 41
Ul, 77
- słomiany, koszci, 431
UNESCO, 480, 549
Uniwersytet A. M. w Poznaniu, 400
- w Charkowie, 476
- w Kijowie, 476
Uprawa chemiczna, 32
- chmielu, 29
- lnu, 29
- mechaniczna, 33
- roli Drzewian, 229-230
- roślin, 29, 266
- - słownik, 215
Uprząż końska, 206-208
Urbanizacja,
469
Ustrój rodowy Albanii, 492-493
Utrzymanie czystości, 221-222
Uzda, 206
683
Wabienie ryb, 86
Walne Zgromadzenie PTL, 452,590599, 627
Wałach, 67
Warianty bajek, 374
- wątków, 368
Warsztat szewski, 172
Warzywa, 102-103
Wątek i osnowa, 134
Wątki bajkowe, 368, 373, 594 ;
- Der Teufel hitft, AT 820
- Nicht-Bose-Werden,
AT, 1000
- Starker
Hans, AT 650
- a kopciuszku, AT 510 A
- o kurczaku, Krzyż. 106
- o ludożercy, AT, 1119
- o Nebojszy, AT 326
- o śmierci, AT 332
- o siostrach, Krzyż, 480 C
- a szklanej górze, AT, 530
- o zabłąkanych dzieciach, AT 237
- o zwierzętach, AT 212+2015
Wątków badanie, 387
Wąsy, 186-187
Wędka, 85
Węgiel, 95
Wełna, vauno, 64
Wiadro, 116
Wiara w moc dzwonów, 445-449
Widły, vaidlai,
32
Wiedza ludu a gwiazdach, 635
Wiejaczka, 49
Wieprz, vipar, 66
Wierzenia ludowe, 438-440
Wieś połabska, 155-158
Wino, 113
Winogrono, vainaiva, 58
Wiśnia, vaisena, 57
Włóki, 360
Włókna wyczesywane, 128-129
- zwierzęce, 129
Wódka, 113
WRN Koszalin, Szczecin, 473, 474
,,
~
Wokabularz kopenhaski, 22
Woły, 40, 59, 201-202, 424
Wosk, vask, 77
Wóz, 197-198
- części, 199
Wpływy inter-etniczne,
387-399
- polskie na opowiadania czeskie,
387-399
- starożytności na folklor, 572
Wspólnota bałto-słowiańska,
323
- pastwiskowe, 403
- rybackie, 513-525
Współpraca
etnografów
z socjologami, 473
Wstążka, praivąza,
170
Wrzeciona, 130
- fińskie, 510
Wykaz członków Stałej Rady i Komitetów Narodowych
MUNAE,
535-540
- literatury połabskiej, 250-253
- słowników, 254-256
- zbiorów bajek niemieckich 385-386
Wykopaliska
archeologiczne
Gdańska i Wolina, 332
- - Santoku i Opola, 332
Zabytki łużyckie, u Bałtów, 323
- połabskie, 249, 258
Zagroda, 426
- litewska, 325
- pomorska, 337
- Rysulów, 446, 447
- stajnia, okólnik, 61-63
Zajęcia ludności Pomorza, 323
- - pow. Miastko, 430
Zakazy, prac rolnych, 426, 427
- stykania się, 485-487
Zalesienie Pomorza, 322
Zamiatanie, 190
Zapożyczenia niem. w jęz. połabskim, 21, 271
Zapożyczenia
słowiańskie
w jęz.
niem. 223-227, 277-297
- - tiurskie i arabskie 505-506
Zaprzęg, 201
Zaprzęganie, 204-205
Zasięg Prabałtów,
323
Zawołania na woły i konie, 202-203
- na drób, 71
Zbieractwo, 8B-91
Zbieżności hanacko-pomorskie,
299-320
- połabsko-lechickie,
209-215
- - słoweńskie, 267
Zbiory bajek niemieckich, 385-386
- etnograficzne w Łańcucie 628
- praw obyczajowych
Albańczyków, 492-493
Zboże, 53
- czyszczenie, 49-51
-kopki,46
- nazwy, 54
- wianie, 49, 50
- zwózka, 47
Zdobywanie wody, 94
- żywności, 84, 231-232
- - słownik, 217-219
Zegar, 182
Zemsta rodowa, 494
Zespół słowiańsko-bałtycko-fiński,
463
Ziarna przechowywanie,
51-52
Ziemia sołecka, 157
Ziemniaki, 102
Złe moce, 439
Złoto, złotnik, 173, 140
Zmienność form kulturowych, 482-485
Zmory, 439
Zmywanie, 190
Zrąb: na nakładkę, obłap, rybi ogon,
335
Zrębowa technika, 332
Zupa z mąki, krup, 103
�684
Związki połabsko-słoweńskie
211
Zwierząt anatomia, 60
- oprawianie, 98-99
Zwyczaje, i obrzędy rodzinne, 436--438
-
pogrzebowe,
urodzinowe,
437-438
437
Źdźbło, steblo, 55
Źrebię, zribac, 68
Źródła, 94
'lródła historyczne, 30
Żałobna opaska biała, 161-162
lama,
92-93
Żelazo, 139
Żłob, 153
Żniwa,43
Żołądź, galasówka, dębianka, 90-91
Żupa, źupan, 167
Życie Połabian, 266
Żyto, reż, 53-54
Żywienie bydła zimą, 83, 84
Żywności przygotowanie,
266
SPIS TABLIC
S.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
Tablica (I). Konstrukcje
jurt karelskich i ostjackich .
326
Tablica (II). Wygląd zewnętrzny
chałup wąskofrontowych
32ll
Tablica (III). Rozplanowanie wnętrza chałup w strefie bałtyckiej
331
Tablica (IV). Rozplanowanie
wnętrza chałup w strefie bałtyckiej
333
Tablica (V). Rozplanowanie chałup wąskofrontowych
na Pomorzu
338
Polskim, Litwie i Łotwie .
340
Tablica (VI). Ozdoby szczytowe typu pazdurów
.
344
Tablica (VII). Elementy
ubioru kobiecego w strefie bałtyckiej
346
Tablica (VIII). Elementy tkanin przetykanych
z Pomorza i Litwy
Tablica (IX). Formy deseczek tkackich w strefie Pomorza, Litwy
i Łotwy .
349-350
Tablica (X). Formy przęślic pomorskich
351
Tablica (XI). Formy przęślic na Litwie i Łotwie
353
Tablica (XII). Formy maglownic na Pomorzu, Litwie i Łotwie
354
i spinki sercowate na Łotwie i w Polsce .
355
Tablica (XIII). Skrzynki
rybackie
Tablica (XIV). Beczka i skrzynie do przechowywania
odzieźy
357
i bielizny
.
359
Tablica (XV). Narzędzia do orania z Pomorza i Łotwy
Tablica (XVI). Szopa na owce z podjazdem i wybudowaną na niej
447
dzwonniczką.
Kościelisko
Rysul6wka
SPIS MAP
1. Mapa (l). Das
Wendland
(wg Fr. Tetzner
Die
Braunschweig
1902)
2. Mapa (1). Mapa pochodzenia
ludności niektórych
wsi powiatu
Miastko (wg miejsca zamieszkania
z 1939 r.) .
3. Mapa (2). Mapa
składu
etnicznego
niektórych
wsi powiatu
Miastko (wg samookreślenia
ludności) w granicach
administracyjnych
z 1954 r ..
Slaven
hannoversche
in
Deutschland,
25
414
420
SPIS RYCIN
1. Ryc. (l). Radło meklenburskie
2. Ryc. (2). Plecionka
36
154
�686
3. Ryc.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
(3). Schemat wsi tzw. "okolicy" w hannowerskim
Wendlandzie
Ryc. (1). Plan naj starszej zagrody rybackiej
w Kesterazeems
Ryc. (2). Chałupa z Finmarken
XVIIIw.
Ryc. (3). Litewska pirtis gm. Padubisis, pow. SzawIe
Ryc. (4). Zewnętrzny
wygląd domu zrębowego, Łotwa, okolice
Libawy
Ryc. (5). Chata rybacka z Polesia, r. 1936 .
Ryc. (6). Przekrój przez dom żmudzki z XVIII w., Litwa
Ryc. (7). Zagroda
pomorska,
Polska,
Osława-Dąbrowa,
pow.
Bytów
Ryc. (8). Biała płachta z Liineburga .
Ryc. (9). Biała płachta, Polska, Kaszuby
Ryc. (10). Biała płachta, Litwa
Ryc. (11). Biała płachta, Łotwa
Ryc. (12). Deseczka pod kądziel, Polska, Dolne Powiśle
Ryc. (13). Trzepaczka do lnu z 1825 r. Polska .
Ryc. (14). Brona trójkątna
i radlica łopatkowa, Pomorze Zach.
Ryc. (15). Cep kapicowy, Litwa
Tabl. barwna.
Dom przysłupowy
w Markowej
pow. Łańcut,
woj. Rzeszów, maI. F. Frączek .
Ryc. (1). Zagroda Rysulów - Kościelisko Rysulówka
Ryc. (2). Chłopska dzwonnica "na burzę" z miejscowości Sól
Ryc. (3). Chłopska dzwonnica
"na burzę" z miejscowości Nieledwia (Beskid Sląski) .
Ryc. Ekspozycja ludowych instrumentów
muzycznych w Muzeum
Morawskim w Brnie
Fot. Prof. dr Eugeniusz Frankowski
Fot. Prof. dr Witold Klinger
Fot. Prof. Janusz Świeży .
Tabl. barwna. Wnętrze chaty garncarza we wsi Medynia Głogowska pow. Łańcut, woj. Rzeszów, maI. F. Frączek
156
325
327
TABLE
330
335
336
1. Dissertations
337
342
342
343
343
352
352
359
360
443
446
448
448
557
563
571
578
OF CONTENTS
I
l
J o a c h i m M a i - Vom Ubergang zur imperialistischen
Polen-Politic Preussen-Deutschlands
in "Pomorze" .
B a r b a r a S z y d ł o w s k a - C e g low a Material folk culture
of the Polabian tribe of Drzewianie (Draven-Slavs)
in the light
of lexical investigations
.
K a z i m i e r z P o l a ń s k i - State of reseaH;he:; on the Polabian
language
R e n a t e W i n t e r - SlawlSche Entlehungen
in niederdeutschen
Wortschatz
des ehemaligen
Hinterpommern
.
J ifi Da mb or sk i About some common lingual features in
the Pomeranian
and Hannackian
dialects .
Agn ie szk a Dob r ow olsk a Investigations
of the material
culture in West Pomerania and of its problems
Wal t r a u d Woe II e r - Sozialer Protest in den Volksmarchens
Mecklenburgs
und Pommerns
Jar o m i r J e c h - Interethnic
influence upon folk prose on the
reconquered
territories
R y s z a r d Kuk i e r - Ethnographic
and ethnic changes in the
Miastkow
District
during
1945-1960
II. R e s e a r c h
62'1
J óze f
Gajek
-
Campanile
serving
9
19
257
277
299
321
367
387
399
wo r k
to drive
away
hailstorms
.
445
III. R e p o r t s a n d r e v i e w s
J ó z e f G a j e k - Thesis summation of the International
Confe451
rence on Pomerania
.
SOVIET ETHNAGRAPHY,
Academy of Sciences. U S S R, part 1, 2
. 474-482
and 3, Moscow, 1961 (Anastazja
Kojdecka) .
485--496
SOVIET ETHNOGRAPHY,
Academy of Sciences, part 2, page 24482
39, Moscow, 1961 (.Józef Gajek)
�688
689
RUSSIAN FOLKLORE, Materials and researches. Volume V. Published by the Academy of Sciences, U S S R, 1960 (A. Zyga) .
W. M. S i e d i e 1n i k o f f, Theory of Russian Folk lyric poetry.
Handbook for universities.
Utshpiedgiz
edition, Moscow, 1959,
(A.
Zyga)
502
M. M. S a k i Y e f f, Tiurkic and Arabian vocabulary
in the Kabardian and Circassian languages (Z. Ciesielski)
.
V e r a Vall i n h e i m o, Das Spinnen in Finland unter besonderer
BerUcksichtigung
schwedischer
Tradition, Helsinki, 1959 (Halina
Bittner-Szewczykowa)
Miscelanea
496
505
Summaries in English and Russian (Eugeniusz Jeleniewski)
Table of Contents of the XLVIII volume of the "Lud". (Olqa
kowa)
Table of drawings
Table of contents
506
.
R e i n h a r d P e e s c h, Die FischerkommUnen
auf RUgen und Hiddensee, Akademie Verlag, Berlin, 1961 (Jadwiga
KtLcharska)
.
A d a m C h ę t n i k, Kurpian folk costume. Green Forest. Atlas of
Polish Costumes, part IV, book 7. Polish Ethnographic
Society
Wrocław,
1961 (Kazimierz
Pietkiewicz)
J ó z e f G a j e k, The Sixth International
Congress of the Union of
Anthropological
and Sociological Sciences in Paris .
Resolutions passed by the Permanent
Council and presented to the
Congress.
(K. W.)
Statutes of the Congress of the Ethnographical
Sciences. (A. L. G.).
W ł o d z i m i e r z A n t o n i e w i c z, Assembly
of the Permanent
Council of the Union of Anthropological
and Ethnological
Sciences in Prague, held on 2 and 3 rd - 11th August 1962.
513
525
529
542
545
543
IV. N e w s I t e m s
Professor dr. Eugeniusz Frankowski.
(Tadeusz
Dziekoński)
Professor dr. Witold Klinger. (Tadeusz
Wróblewski)
Janusz Świeży. (Henryk
Zwolakiewicz)
.
Jan Edward
Zaremba.
(WaLdemar
Babinicz)
Report on the International
Conference
on Pomerania.
Szczecin,
3 rd - 6th September
1960 (Olga Gajkowa)
.
Report on the x.xVIIth
General Assembly of the Polish Ethnographic Society in Lańcut,
held the 28th-29th September
1962,
(piotr
Kaleciak)
581
584
590
Reports of Politish Ethnographic
The Region of Lańcut in book,
Society Sections
press and water
599
colour
(Eugenia
Czado)
628
Scientific Session on Ethnography
in Poznań (L. M. Szwengrub)
Reprint from the Catalogue of thesises on doctor's and privatdocent's
degrees.
563
571
578
Ministry
of Higher
Education
1959-1962 .
632
635
Lud,
t. XLVIII
639
Gaj662
and maps
in English
and Russian
685
687
�•
M.
M. CaKI1CB.
TKJI"CKaH 11 al"a6CKall
nCKCI1Ka B Ka6apW1HO-'ICI"KeCCK0\1 11lblKC
(J. Tece.lbCKu)...
Bepa
.
Ban.lI1HreHMO.
Tpanl1!!l1l1,
PCi1Hrap,u;
TKa'lCCTBO B <1lI1H.IHHJlI1l1C OC06bl~1 y'lCTOM WBcnCKOH
1959 (Ta.lIIHa Ellmn7flep-llielJ'IUKO(Ja). . . . . .
fC.lbCI1Hr¢OpC,
IT,w.
Pbl6aYbl1
KO.\1\1)'H.b1Ha OCTpOBCPyrl1ll
AnaM
X'HTHHK.
HapoAlIbli!
7.
I. HaY'lHbIC
VloaxHM
Mai1
-
O nepexoAc
ITpYCCIłH-repMaIIHH
liap6apa
K
llhIAJlOBCKa-u,erJleBa
. .
-
.
.
.
.
.
MaTepnaJlbHall
nOJlbCKOf!
.
.
.
PeHaTa
ITOJl51HbCKH
BHIlTep
-
-
K)[(H ):(aM60pcKH
-
3a[Ja,llHOli IToMepaHl1H.
06
OAHOit 06meii
.
):(06pOBOJlbCKa
npHMOpb51
BaJlbTpayT
Ex -
.
.
KYKep
-
.
-
.
.
.
.
.
.
9
KyJlbTypa
.
.
51JbIKa .
.
.
.
.
.
.
.
.
19
257
.
.
.
.
.
.
.
.
321
..
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
367
.
Ha OTBOCBaH-
387
3T1IOrpacI>MyeCKI1C 11 JTHl1'leCKl1e ncpCMCHbl
.
.
.
JD3JrjJ
raeK
-
H a y YH bIe
B MHCTKOB-
399
.
1033rjJ
raeK
-
flOMepaHlm.
COBETCKA.5J
J,1Tor
.
.
.
MocKBa
PYCCKVlJ/I
le3HCOB
.
Kouoel!Ą·a.'l)
3TBOrPACl>lUI.
BJlOIl1!1MClK
aBrYCTa
.
.
.
Cl>OJIhKJlOP,
.
.
.
.
TeTpaAl1
.
Y'![JeAfI13,
nO,TI-IKa
1,2,3.
MOCKBa
2.
24-39.
474
TeTpaJJb
CTp.
MocKBa
11 I1CCJleAOB<lH
1111,TOM V -,
1959 (A. )K1l,'a).
.
.
.
.
.
.
.
.
AIlTpOIlOJlOrH'lCCKllX
Jr. r.).
.
.
.
.
.
.
11 3nIOJlOrH-
. "
AHTOIlCBI1Y
-
CbC1A
.
nOCTOllHHoro
COBeTa
MClKAYIWPOI.\Hoii
[l AHHX 2-3--11
1962. . . . . . . . . . . . . . ..
3yreHHyuI
CJlP<lI-lKOllCKH.
(TaiJJY!ll
npo¢eccop
,al'
nporpeccop
nI" BnTOJlbIl KJlHHrcp.
(Tachyul
.5iHylll CBClKl1 (reHpUl,' 3(JoJIHI,('ell'l)
.5iH 3.llBapA
OPleT
o
3ape\16a
.
. . . . .
MClK,LlyHapO,LlHOH KOHrjJepeHllHI1
3-6
OTYCT o XXXVIT
05weM
C06paHHI{
OT,lleJIeHHli
nepCneYaTKa
I13YYCHHIO nO~Opbl!,
pallOH
B JlaHuyTe
.
BAHlIX
28-29
.
B KHHre, npecce
.
.
.
H aKBapeJIH
Hay'lHOC 3aCC,LlaHHe B fl03HaHH
.
.
.
.
.
(Jyeel({./fl
.
.
.
590
599
628
632
.
'facjo).
(JT M. llllJellePYÓ).
I10KTOpCKHXJJ.IICCCpTaIJ;HM.
H ,I1I1CCCpTal\IlHHa CT()[lCllb
KpaTKoc
.....
CO,llCplKaHHe Ha aHrmli·icKO\-1 H pyCCKOM 113bIKax. (E. £.lell('acKu).
YK~naTeJIb
XLVJlI
JJIll! By-
CIlIICOK pHCyHKOB H KapT.
.
0r.1allJ1eHI-IC Ha aHnHf!CKOM
11pyCCKOM 1I3blKax.
.
.
.
.
.
.
:
502
To).
TO\1a lKYPHaJla JIKJLJ.(O.
496
JIHpHKH. nOCo6He
584
ceHT1I6p5T
. . . . . . . . . . . . .
n.T.JI.
H3 KaTaJIOra
WTeTHH,
.
ITTJI
1962 r. (JJemp KaAel11l!K).
3THorparjJH'JeCKOe
no
1960 (Ol/bea rafiĄ·06a).
ceHT1l6pll
563
571
578
581
Jbe/wllbcKII)
Bpyó,/e(Jc/,Il)
(B({JlbiJ('~I-tQpEa6wl/l'l).
H3AaTenb-
1960 (A. )Kuca).
PYCCKOHl-rapoJlHoii
.
635
CMCCb
451
.
482
MaTepHaJlbl
.
AOl.leHTa, MHHHCTepCTBa BblCLIJlIXYYC5HblX 3aBcL\CHI1H 1959 -1962
.....
AKaAeMHH HaYK CCCP,
.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
KOHcI>epeHllI1HIlO ~nYYCHI111
.
.
IV XpoHllKa
JIałlUyTcKHii
445
1961 (E03JrP raeK).
CeAeJlbHI1KOB,
30B.
.
AKaJleMI1l! HaYK CCCP,
CTBO AKa,LleMHH HaYK CCCP,
B. M.
H l!
P ClleH311H
MelKAYHapOAHoii
.
3THOrPA<1lVljJ.
1961. «Allaclllacb.'1
COBETCKA.5i
HCCJIeAOBaH
KOJlOKOJIbHl! JlJlll OTrOliHHHH rpa,LlOBblX 6ypb.
TIL O T 'IC T bl 11
.
MClKJJ.YHapOJ~HOrO KOHrpccca
YCCKI1XHaYK (A.
OTyeTbl
IT
• .
299
KyJlbTypbl3anaA
BJIHl!HHe Ha HapO,LlHylO np03Y
.
IJ Tlapl1)f{c.
IJ ,lll1aneKT<lX nOMe-
..
..
r. r.
MClK,LlyHapaIlHoi1 YHHI1
YHI1H AIHpOnOJlOf!f'ICCKIIX li 3 rHOJlorWICCKI1X BaYK B nparc
277
npOTeCT B HapOAHblX CKa3Kax MeKJIeH.
(K B.).
rpeccy.
CTaT)'T
no-
.
113bIKOBOii 'lepTC
.
COlll{aJlbHblH
1945-1960
CKOM ye3Ae B
.
.
VlcclIeAOBaHI1l! MaTepua.%Hoi1
lIHTep3THH'leCKOe
HblX 3eMJllIX..
PblwapA
.
-
H nOMcpaHHH..
.5ipoMnp
.
11 ee [Jp06JIeMaTl-lKI1.
BeJIJIep
6ypra
.
nOnl1TI1KC
.
COCTOHHI1CHCCJleAOBaHl1iinOIla6cKOro
paHCKOM 11 raHaIJ;KOM.
Horo
.
fIOilb-
TloCrtHOB.rICHI1H, BblllccellHblC ITOCTOHHHbIMCOBCTO~111npe,u;CTaIJ.ICHHble KOH-
CnaB51HCKHe 3al1MCTBOBaHHlI B Hl1lKHeHeMel(KOM nCKCHK,Llb-
HOM COCTaBe 6bIBIlleii
ArHeIllKa
.
HapoAHaH
J1a6CKI1X ApeBJll!1l B OCBemeHl111 CIIOBapHblX H3blCKaHl1ii
Ka311MelK
J KOHrpccc
J10rWICCKI1XHa)'K
CTaTbJ{
HMnepl1aJUlCTH'lCCKOii
B "IToMepaHI1H"
rp r a CK -
ATnac
nOJlbCKOe 3nlOrpa¢I1YCC-
1961 (Kam.tle.Hc JJeIllKeu/('i). . . . . .
A HTpOIlOJlOrJ-I'ICCKHXH 3THO-
KOC 06LUCCTBO, BpOUJlaB,
1'0'3,
. . . . . . . . . . .
KOCTKJMKypncB 111 3CilCHOf! ITywl1.
CKI1XHapOl.\HbIX KOCTKJ'VIOB,'laCTb IV, TCTpaJlb
Of JlABJlEHHE
J{ rl1'!lJ1eH3ee. J,13naTc'lb-
1961 (JTVIJ1PaKyxapc/,a)
CTBO AKa,u;cMI1H, 6Cpn11H,
..
.
.
639
662
685
687
�'hł4·"' .•.•
·.....,.,.?
••
ATLAS
POLSKICH
STROJÓW
LUDOWYCH
cen~
zl
CZĘSC I POMORZE I WARMIA
1. Agnieszka Dobrowolsl<a - strój pyrzyckl, 1955
2. Bożena Stelmachowska - Strój kaszubski, 1959
3. Franciszek Klonowski Strój warmiński, 1960
22.29.27.-
CZĘSC II WIELKOPOLSKA I KUJAWY
1. Adam Glapa
Strój szamotuiski, 1951 (wyczerpany)
2. Adam Glapa
Strój dzierżacki, Ir.53
3. Adam Glapa
Strój lubuski, 1956 .
4. Halina Mlkułowska Strój kujawski, 1953
CZĘSC III
16.50
27.29.25.-
SLĄSK
1. Tadeusz Seweryn - Strój dolnośląski (Pogórze), 1950 (wyczerpany)
2. Stanislaw Bronicz
Strój pszczyński, 1954
3. Longin Malicki Strój górali śląskich, 1956 .
13.50
29.30.-
CZĘSC IV MAZOWSZE I SIERADZKIE
1. Maria Zywirska - Strój kurpiowski Puszczy Białej, 1952 (wyczerpany)
2. Jadwiga Swiątkowska Strój łowicki, 1953
3. Jan Piotr Dekowski Strój piotrkowski, 1954
4. J'anusz Swieży Strój podłaski, 1953 .
5. Jan Piotr Dekowskl Strój sieradzkI, 1959
6. Janina Krajewska - Strój opoczyńskl, 1956 .
7. Adam Chętnik strój kurpiowski Puszczy Zielonej, 1960
.16.50
25.27.23.28.27.32.-
CZĘSC V MAŁOPOLSKA
1. Roman Relnfuss - Strój górali szczawnickich, 1949 (wyczerpany)
2. Franciszek Kotula - Strój rzeszowski, 1951 (wyczerpany)
3. Janusz Swieży Strój krzczonowski, 1952
4. Edyta Starek strój spiski, 1954 .
5. Franciszek
Kotula - Strój łańcucki, 1955
6. Sebastian
Flizak Strój Zagórzan, 1956
7. Barbara
Kaznowsl<a-Jarecka - Strój biłgorajski, 1953
3. Janusz
Kamocki Strój sandomierski,
1957 .
9. Tadeusz Seweryn strój Krakowiaków wschodnich, 1960
10. J. i M. Kamoccy - Strój Swiętokrzyski .
LITERATURA
13.50
16.50
16.50
26.27.-26.29.26.32.30.-
LUDOWA
Dwumiesięcznik poświęcony sprawom literatury ludowej, pod red. J. Krzyżanowskiego i S. Swirkl. Zeszyty: podhalańsl<l, kIelecki, rzeszowskI, cieszyński, dolnośląski, górnoŚląsko-opolski, kaszubski, warmiński, lubelski, mazurski, podlaski, pomorski, lubuskl, łowicki, mazowiecki, kurpiowski, sieradzko-łęczyckI, piotrkowskI.
Prenumerata
roczna 43.-.
Zamówienia przyjmuje
Redakcja, Warszawa, Nowy
Swiat 72, pokój 121. Konto czekowe 1-7-110090 lub Oddziały Ruchu.
�85,-
ARCI-IlvVU\[
Nr
5. Janusz
Kamocki
Nr
FICZNYCH
WYD.
6. Praca
zbiorowa
-
-'
c en a
PRZEGLĄD
KWESTIONARIUSZY
W JĘZ.
POLSKIM,
1953 .
NOWE DROGI ET;'\OGRAFII
ETNOGRA-
RADZIECKIEJ,
1953
Nr
(wyczerpany)
7. Leopold
węgrzynowicz
MATEhIAŁY
ETNOGRAFICZNE
I HISTORYCZNE
Z TERENU
LIMANOWEJ
(w druku)
•
8. Leszek
Itman
PRZYCZYNEK
DO
Z;\[AJOMOSCI
RZEMIOSŁA
Nr
Nr
BEDNARSKIEGO
W
9. Leopold
węgrzynowicz
lO. Władyslaw
Ziemacki
Nr
POLSCE,
1954 .
INDEKS
"ORLEGO
MATERIAŁY
DO
LUDOWEJ
1816-1303,
1950
Nr 11. Halina
Bittner
MATERIAŁY
POLSKIEJ
CZŁONKOW
Anna Łyszcz _ WYKAZ
DO
LOTU",
1958 .
HISTORII
ODZIEŻY
BIBLIOGRAFII
P.T.L.,
H):'5 .
KSIĄŻEK
NABYTYCH
PRZEZ
PTL
MIERSKIE
Nr 19. Olga Gajkowa
JAN KARŁOWICZ
i LUDWIK
KRZYWICKI
JAKO
REPREZENTANCI
DWU NURTOW W ETNOLOGII POLSKIEJ
(wyczerp.)
Nr 20. Julian
Bartyś
i Irena Turnau
- MATERIAŁY
DO HISTORII
ODZIEŻY
LUDOWEJ
PŁ-WSCHD.
WIELKOPOLSKI
Nr 21. Teresa
Siudowska-Muzyk
- BARTNICTWO
W PŁN.-WSCH.
EUROPIE
ZE SZCZEGOLNYM
UWZGLĘDNIENIEM
POLSKI
.
Nr 22. Józef
Gajek
TRANSPORT
I KOMUNIKACJA
LĄDOWA
kwestionariusz
Nr 5 dla celów
Polskiego
Atlasu
Etnograficznego
(wyNABYTKI
BIBLIOTEKI
TACH
195d-1959
Nr 24. Józef
Babicz
NAUKA
O LUDACH
FRYDERYKA
Nr 25. Marla
Henslowa
ROSLINY
DZIKO
ROSNĄCE
LUDU
P.T.L.
W
LA-
RATZLA
W KULTURZE
POLSKIEGO
BIBLIOTEKA
POPULARN
J l
~. II
I
i
10.30.-
\
"
20.-
25.16.-
20.25.20.30.25.--
I'
il
!I
\,
,!
1\
I
30.-·
25.-30.-
I
l
I
20.-
A
Nr
Nr
Nr
J. Józef Burszta,
OD OSADY SŁOWIAŃSKIEJ
DO WSI WSPOLCZESNEJ
2. Alfred
Zaręba,
PRACA
DIALEKTOLOGA
W TERENIE
.
3. Adam
Glapa
i Alfons
Kowalski
TAŃCE
I ZABAWY
WIELKO-
Nr
POLSKIE
'.'
4. j-\leksander
Lpcll Gorilewski
DROGI
DZIEŁA
WSZYSTKIE
O. KOLBERGA
SYNOW
I
W LA-
Nr 17. Wiktor
Schramm
LUDOWE
OBRZĘDY
WESELNE
WE WSIACH
DOLINY
HOCZEWKI
I TARNAWKI
ZIEMI
SANOCKIEJ,
1958 .
Nr 18. Stanisław
Bąk
WESELE
LUDOWE
W GRĘBOWIE
SANDO-
-
r
ETNOGRAFII
TACH
1951-1955
Zofia
StaszczRk
_
ZAWAETOSC
ARCHIWUM
NAUKOWEGO
POLSKIEGO
TOWARZYSTWA
LUDOZNAWCZEGO,
1945-1955
Nr 12. Wiesław
Bieńlwwski
POPRZEDNICY
OSKARA
KOLBERGA
NA
POLU
BADAŃ
LUDOZNAWCZYCH
W POLSCE,
1856 .
Nr 13, 14, 15, 16. Praca
zbiorowa
- BIULETYN
INFORMACYJNY
POLSKIEGO TOWARZYSTWA
LUDOZNAWCZEGO
Nr l, 2, 3, 4, (wyczerpany)
czerpany)
:
Nr 23. Anna
Łyszcz-WirpszowFl
zł
14.-
II
SŁOŃCA ...
30.10.46.30.4~.-
Zamf>wienia
nadsyłać
na adres:
POLSKIE TO'lNARZYSTWO LUDOZ"\[AWCZE
WROCLA W. NANKERA 4
I
I.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a856952decbdd6aa022acb802abeea3a.pdf
f898dac365a1282fc2670bf3055603c5
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:237
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1963
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:208
Title
A name given to the resource
Kronika / LUD 1962 t.48
Description
An account of the resource
LUD 1962 t.48, s.563-638
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
K
R
o
N
PROF. DR EUGENIUSZ
I
K
A
FRANKOWSKI
Eugeniusz
F r a n k o w s k i urodził się 21. XI. 1884 r. w Siedlcach,
gdzie uczęszczał również do gimnazjum.
W 1902 r. został wydalony
z 6-tej klasy za walkę o polską szkołę. Dopiero po dwóch latach został
przyjęty
do gimnazjum
w Żytomierzu
skąd powtórnie
wydalono
Go
z 8-mej klasy, tym razem za udział w rewolucji. Maturę uzyskał ostatecznie w 1907 r. w polskim gimnazjum w Siedlcach. Studia z zakresu
archeologii i antropologii odbywał na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie u prof. Talko-Hryncewicza,
gdzie był też asystentem
w latach
1911-1914, a następnie
w latach 1921-1922.
W 1921 r. uzyskał doktorat
z archeologii
na tymże Uniwersytecie
u prof. W. Demetrykiewicza.
W 1922 r. habilitował
się z etnografii
i etnologii na Uniwersytecie
Warszawskim
u prof. L. Krzywickiego. Na
tym też Uniwersytecie prowadził od 1922 do 1928 r. wykłady i seminaria
z etnografii.
W 1926 r. został mianowany
profesorem
nadzwyczajnym
�564
etnografii i etnologii na Uniwersytecie
Poznańskim, gdzie objął katedrę,
po jej pierwszym kierowniku prof. J. St. Bystroniu i gdzie w 1948 r. mianowany został profesorem
zwyczajnym. Katedrę tę prowadził do 1. IX.
1939 r., a po drugiej wojnie światowej od 5. V. 1945 r. do 30. VI. 1952 r.,
następnie zaś po rocznej przerwie od 1. X. 1953 r. do 1957 r. Dnia 1. IX.
1960 r. Profesor Frankowski
przeszedł na emeryturę.
Po roku ciężkiej
choroby
spowodowanej
uszkodzeniem
kręgosłupa
zmarł
w Poznaniu
w dniu 8. II. 1962 r., a pochowany został w dniu 13. II. 1962 r. w grobie
rodzinnym na Powązkach
w Warszawie.
W ciągu lS-u lat od 1921 r. - 1939 r. Prof. Frankowski
był dyrektorem Muzeum Etnograficznego
w Warszawie
oraz kierownikiem
Polskiego Biura Etnologicznego
przy tymże Muzeum dzieląc od 1926 r.
swój czas między placówki w Poznaniu i w Warszawie. Przez szereg
lat był wiceprezesem
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego,
członkiem
Komitetu
Redakcyjnego
"Ludu",
współredaktorem
"Etnograficznej
Biblioteki Muzealnej". Był przewodniczącym
grupy Sztuka Ludowa w Podsekcji Sztuki na Kongresie Nauki Polskiej.
Także w czasie okupacji prof. Frankowski
nie zaprzestał działalności
naukowo-pedagogicznej.
W czasie szalejącego terroru w mieszkaniu Jego
odbywały się stałe zebrania etnografów
i muzeologów. Prowadził
tajne
wykłady i seminaria. Ostatnie zebranie Rady Wydziału Humanistycznego
Tajnego UniwersytetuZiem Zachodnich
mającego
tymczasową
siedzibę
w Warszawie odbyło się w Jego mieszkaniu w lipcu 1944 r.
Już w latach 1910-1914 E. Frankowski
jako student prowadził badania antropologiczne
i etnograficzne
nad Góralami, Lachami Sądeckimi
i na Polesiu. Wówczas też pojawiają się Jego pierwsze publikacje naukowe. Ządny wiedzy i szczególnie zainteresowany
kulturą
ludową krajów
śródziemnomorskich,
wykorzystując
urlop wyjeżdża w 1914 r. do Włoch,
Afryki płn. i do Hiszpanii, gdzie zastaje Go wojna. Droga powrotu do
Krakowa
dla niego jako obywatela
rosyjskiego
została zamknięta.
Nieprzewidziane
wypadki, które tak zaważyły na losach młodego naukowca,
przyczyniły się w znacznej mierze do wysunięcia na plan pierwszy Jego
działalności naukowej badań nad kulturą ludową ludów Półwyspu Pirenejskiego. Po doskonałym
opanowaniu
języków hiszpańskiego
i portugalskiego rozpoczął badania etnograficzne
na terenie obu tych krajów ze
szczególnym uwzględnieniem
kultury Basków.
Zebrane i opracowane materiały stały się podstawą wielu prac naukowych, bardzo wysoko ocenionych wówczas, jak cenionych także i dzisiaj
przez badaczy kultury tych krajów. Prace te Profesor uzupełniał także
w póżniejszych okresach, w czasie swoich wyjazdów w latach 1929-1937.
Treść ich obejmowała
szeroką problematykę
zarówno z zakresu kultury
materialnej
jak sztuki i wierzeń. Do najważniejszych
należy zaliczy~
Horreos
y palafitos...
i Estelas
discoideas...
W pierwszej
z tych prac
565
autor przeprowadził
analizę reliktów dawnego palowego budownictwa
na
półw. Iberyjskim,
wysuwając
na podstawie zebranej dokumentacji
teorię
wiążącą pochodzenie domu baskijskiego
z palafitami.
Wykazał również,
że relikty te przetrwały
najwyrażniej
w konstrukcji
niektórych
typów
spichrzów
wznoszonych
na palach i występujących
na znacznej części
półwyspu Iberyjskiego a nawet w konstrukcji
pewnych domów chłopskich.
Ten typ budownictwa
sięgał na tym terenie znacznie dawniejszych
czasów Prof. Frankowski
znalazł jego ślady nawet już w rysunkach
skalnych
paleolitu.
W dociekaniach
tych pomocną Mu była przyjażń
i współpraca
ze znanymi badaczami
sztuki paleolitycznej
H. Breuilem
i H. Obermaierem.
Wyjaśnienie motywów stosowania tego typu budownictwa E. Frankowski
przeprowadził
w skali porównawczej,
w oparciu
o dane archeologiczne i etnograficzne
z terenu całego świata. Takie szerokie spojrzenie
stosował
Profesor
we wszystkich
Swoich badaniach
naukowych.
Druga z najważniejszych
prac hiszpańskich
Profesora
zajmuje
się
dawnymi stelami grobowymi o formach antropomorficznych,
występującymi na terenie półwyspu Iberyjskiego.
Przeprowadzona
wnikliwa analiza
pozwoliła Mu na stwierdzenie powiązań jakie istniały między ich formami
i zdobieniami,
a dawnymi
stelami
rzymskimi
i gallijskimi.
Również
i w tym przypadku zagadnienie zostało rozpatrzone na tle ogólno-światowym zarówno w skali czasu, jak i geograficznym. Profesor zwrócił uwagę
na szeroki zasięg występowania
wyobrażenia
człowieka na pomnikach
grobowych,
spotykanego
zarówno w Europie, m. in. na Kaukazie,
jak
i Afryce a nawet i w Ameryce. Podkreślił
również dawność tego typu
stel znanych już w Europie w epoce żelaza i w czasach rzymskich oraz
ich utrzymywanie
się i przeobrażanie
w kulturze
ludowej. Analizując
zdobienie stel wykazał występowanie
w ich ornamentyce prócz więcej lub
mniej stylizowanych
wyobrażeń
człowieka,
także i innych elementów
m. in. rysunków
narzędzi pracy.
Znaczenie prac E. Frankowskiego
dla nauki hiszpańskiej było bardzo
duże. Nie straciły one i obecnie swego znaczenia, jak o tym świadczą
wypowiedzi i powoływania
się na wyniki Jego badań dzisiejszych tamtejszych historyków i etnografów (Philippe Ve y r i n, Les Basques, Paryż
1955; R. V i c l a n t y S i m orr a, El Pirmeo Espanol, Madryt 1940-1943;
J. Caze B a r o j a, Los pueblos de Espana, Barcelona 1946, i inni).
W czasie długoletniej
działalności pedagogicznej
Prof. Frankowskiego
z katedry Jego wyszło ok. 30 magistrów, 7 doktorów oraz dwóch docentów.
W skali etnografii duże to osiągnięcia. Profesor był nie tylko mądrym
i fascynującym
pedagogiem, lecz także interesował się trudnościami
życia
Swych uczniów, wspierał radą, wynajdywał
środki materialne
na studia
wyjazdy.
Działalność naukowo-badawcza
Profesora
\V
zakresie etnografii
pol-
�566
skiej zwróciła się głównie w kierunku
sztuki ludowej i niektórych
dziedzin kultury materialnej.
W zakresie sztuki ludowej Profesor był twórc'1
kierunku
emocjonalnego
a w Swojej podstawowej
pracy na ten tema~,
rozpatrując
emocje twórców ludowych, zajął się analizą motywów drzewa
życia, ptaka i węża. Zwrócenie uwagi na te problemy nie było przypadkowe. Profesor podkreślał
często w swych wypowiedziach
znaczenie emocji w dziedzinie sztuki, a niejednokrotnie
i w Swoich poczynaniach
życiowych sam kierował
się emocjami.
W chwilach
szczególnie
wielkich
doznań w oczach tego silnego, o wybitnie męskim typie człowieka można
było nawet czasem zobaczyć łzy wielkich
wzruszeń,
w swej postawie
emocjonalnej
przejawiał
dużą życzliwość dla ludzi i jak to powiedział
nad mogiłą jeden z Jego uczniów - umiał także łatwo przebaczać.
W pracach z zakresu kultury materialnej
Profesor wskazał nowe drogi
dokumentacji.
W tym przypadku
dokumentację
rysunkową
jako mogą~ą
podlegać wpływom emocjonalnym
uważał za niewystarczającą.
Mogła ona
spełnić zadanie,
ale tylko
w połączeniu
z dokumentacją
obiektywną
w postaci wszechstronnej
fotografii.
Całokształt
działalności
prof. Frankowskiego
w zakresie pedagogicznym i naukowym
znajdzie
pełniejszy
wyraz we wspomnieniach
osób,
które z nim bliżej współpracowały
w tym zakresie. Tutaj wspomnę nieco
szerzej o Jego osiągnięciach
na polu muzeologii, a w której warsztatem
pracy było Muzeum £tnograficzne
w Warszawie.
Powołane
w 1888 r.
stało się ono stopniowo
największym
zbiorem zabytków
z zakresu polskiej i pozapolskiej
kultury
ludowej.
Brak
środków
materialnych
oraz
utrudnienia
okupanta były przyczyną, że zbiory te były ustawicznie
przerzucane, raz magazynowane
raz wystawiane
aby wreszcie wejść w skład
zbiorów Muzeum Przemysłu
i Rolnictwa.
Urządzona w paru salach wystawa poza zatłoczeniem,
posiadała
wszystkie
cechy panującej
wówczas
w wystawnictwie
wystawy - panneau, w której
nie treść zabytków
była głównym
celem wystawni czym, lecz dekoracyjność
ich ułożenia.
Zbiory nie posiadały
zaplecza magazynowego
ani konserwatorskiego.
W takim stanie zbiory te przejął
Prof. E. Frankowski
obejmując
w 1921 r. kierownictwo
tej placówki. Dążąc do jej samodzielności
zdołał
ją wyodrębnić
w organiźmie
Muzeum Przemysłu
i Rolnictwa.
Pokonując
wiele trudności
uzyskał
i wybudował
nowe dodatkowe
pomieszczenia,
zorganizował
nowoczesne
pod względem
organizacyjnym
magazyny
oraL
zainstalował
urządzenia
dla konserwacji
zabytków. Najwaźniejszą
jednak,
a równocześnie
najbardziej
nowatorską
działalnością
Profesora było opracowanie koncepcji
i urządzenie
całkowicie
nowej wystawy.
Układ
jej można
określić
jako
próbę
zobrazowania
całokształtu
kultury ludowej poszczególnych
ludów lub grup etnicznych
na przełomie
XIX i XX wieku
przy pomocy monograficzn~'ch
ujęć poszczególnych
zagadnień
kulturowych,
jak również wyrażenia
wspólzależności
kultury
567
ludowej poszczególnych
regionów i ludów w jak naj szerszym tego słowa
znaczeniu. Wystawa otrzymała
problemowy
układ wszystkich
elementów
wystawniczych,
którymi
były zabytki
lub ich modele, objaśnienia
lub
opracowania
graficzne, fotograficzne,
pisane i drukowane.
Należy zaznaczyć, że pomimo zaprojektowania
tak dużych ilości objaśnień i opracowań
nie przytłumiły
one okazów, które pozostały głównymi
i dominującymi
elementami,
a Wystawa
ta pozostała
przede wszystkim
wystawą
zabytków.
Dlatego też przy projektowaniu
wystawy
położono nacisk na układ
eksponatów,
których pogrupowanie
oraz uszeregowanie
miało dać z jednej strony monograficzne
ujęcie poszczególnych
zagadnień
z drugiej zaś
miało być zasadniczym
wątkiem
ciągnącym
się wzdłuż całej wystawy.
Z dawnego
układu
wedlug
regionów
pozostawiono
jedynie
niektóre,
a przede wszystkim
ubiór, ceramikę,
hafty, grafikę
ludową i rzeźbę.
Ich rozmieszczenie
wzdłuż całej wystawy
wytyczało
geograficzny
układ
całej wystawy,
podkreślany
odpowiednimi
mapkami
umiejscawiającymi
zabytki. Tak więc dla oddania charakteru
regionalnych
grup etnicznych
użyto przede wszystkim elementów sztuki ludowej, tej najwyraźniej
rzucaj ącej się w oczy przeciętnego
widza swoistości regionalnej.
Zupełnie
inny układ zastosował
Profesor
przy obrazowaniu
kultury
materialnej.
Aby dać możliwie
najpełniejszy
obraz poszczególnych
zagadnień przedstawił
je za pomocą okazów pochodzących
z terenu całego
obszaru kraju, względnie większej ilości regionów. Okazy dotyczące każdego z tych zagadnień
otrzymały
układ oparty na kryteriach
monogra ..
ficznej typologii. Starano się również nawiązać do podobnych syntez tych
samych zagadnień
na obszarze innych części świata lub innych krajów
europejskich.
Usiłowano tą drogą podkreślić,
iż wszelkie wytwory kulturowe, zarówno materialne
jak i z zakresu sztuki mogą być odpowiednio
zrozumiałe
jedynie w najszerszej
skali porównawczej.
Ta szeroka myśl
wystawnicza
stała się ostatecznie oficjalną dewizą wystawy. "Aby zrozumieć i poznać kulturę ludu polskiego należy poznać i zrozumieć kulturę
ludów całego świata".
Problematyka
powiązań
kulturowych
potraktowana
została na wystawie bardzo szeroko i konsekwentnie.
Inaczej natomiast
przedstawiała
się skala czasu. Badania etnograficzne
koncentrowały
się w tym czasie
na ostatnich dziesiątkach
lat XIX i początku XX wieku. Nauki historyczne, jakkolwiek
zajmowały się w pewnym zakresie historią kultury ludowej ograniczały
się w niej głównie do kultury
społecznej. Kultura
materialna i sztuka ludu polskiego nie były więc w zasadzie badane w tym
okresie pod względem
historycznym.
Tym bardziej
przeto trudno
było
Profesorowi
przedstawić
je w ujęciu historycznym
na wystawie
etnograficznej
mającej
być przecież dydaktyczną
i podsumowującą
syntez[j.
Brak bylo również zabytków
pochodzących
z dawniejszych
czasów. ze-
�569
568
branych
materiałów
ikonograficznych,
statystycznych
itd. Czas na wystawie tej uwzględniony
został w innym aspekcie, a mianowicie
w rozwoju form wytworów. Zabytki starano się ułożyć według przypuszczalnego
"życia ich formy", jak to nazwał Autor wystawy.
W ten sposób skala
czasu musiała być potraktowana
z konieczności jedynie w sposób względny tak jak względnym mogło być wówczas ustalenie szeregu rozwojowego
wytworów jedynie na podstawie zmienności ich formy bez posiadania danych odnośnie treści ich rozwoju
stwierdzonego
także innego rodzaju
badaniami.
W podsumowaniu
należy podkreślić, że wystawa etnograficzna
w ujęciu prof. Frankowskiego
była pierwszą w Polsce, która zagadnienie
wystawy kultury
ludowej,
potraktowała
w sposób naukowy.
Mało tego,
piszący to wspomnienie,
który
zapoznał
się w okresie
międzywojennym z większością
muzeów etnograficznych
w Europie
Środkowej
ma
możność oceny, że wystawa ta zarówno pod względem idei jak i układu
zajmowała przodujące
miejsce w skali europejskiej,
łącznie nawet z tak
wysoko cenioną wówczas wystawą Museum fur Volkerkunde
w Hamburgu
opracowaną
przez Tileniusa.
Nie bez wielkiego wzruszenia
wspominam
okres, gdy w gronie najbliższych
współpracowników
Profesora
przyczyniałem
się do realizacji
Jego planów muzealnych.
Każdego z Jego cotygodniowych
przyjazdów
z Poznania, gdzie kierował
w tym czasie katedrą
na tamtejszym
Uniwersytecie, oczekiwaliśi\ly
z niecierpliwością.
Zjawiał się z masą nowych
pomysłów, które z nami omawiał. Każde zetknięcie się z Nim zapoczątkowywało coś nowego a Jego niezwykła indywidualność
fascynowała
i to
zarówno stałych współpracowników,
jak i tych, którzy się z Nim dopiero
zetknęli.
Jakże świeżo mam w pamięci
te żywe wykłady
i dyskusje
przy
otwartych
szafach muzealnych,
gdy odpowiednio
dobrany układ, kompozycja i opracowania
pisane, rysowane czy fotograficzne
miały się ułożyć
w odpowiednią
treść. Ileż zapału potrafił
wzbudzić w nas ten wielki
Entuzjasta,
a gdy czasem nawet zarys nowego pomysłu
wkraczał
na
drogę fantazji zawsze była ona wizją jakichś nowych, twórczych perspektyw, miała posmak wielkiej przygody.
Profesora cechowało wielkie, a nawet jak bym to nazwał, żywiołowe
poczucie humoru.
Jego niektóre
powiedzenia
posiadały
siłę ciętej, al~
nieszkodliwej
satyry. Śmiała krytyka
i ironia opatrzona
niejednokrotnie
zbyt wyrażnym
adresem
przysparzały
Profesorowi
wielu niechętnyci:.
Odbiło się to na Jego życiu i pracy zawodowej. Wiele musiał wypić goryczy. Wielkich przyjaciół i wielkich wrogów mają jednak tylko wielkie
indywidualności
a taką był właśnie Profesor
Frankowski.
Gdy żegnaliśmy Go na cmentarzu powązkowskim
- deszczowy, zimny
i błotnisty dzień lutowy w niczym nie przypominał
kolorytu Jego ukocha-
nej Hiszpanii. A tak Jego obraz zawsze nam się stapiał z tym krajem,
przesyconym
słońcem i pulsującym
jakimś osobliwym życiem. Napewno
jednak
tam nad otwartą
mogiłą, wśród żegnających
Go osób znaczną
większość stanowili ci, którzy przybyli nie jedynie z poczucia obowiązku,
lecz głębokiego
odczucia,
tacy, którym
Go zawsze będzie brakowało.
Może ich gorące uczucia bodaj w części zastąpiły w ten zimny poranek
niedostatek słol1ca dalekiej Hiszpanii. A gdyby Zmarły mógł wówczas o tym
wiedzieć, na pewno osłodziłyby także wiele z tej goryczy, której
Mu
życie nie poskąpiło.
Tadeusz
WYKAZ
1. Krajobrazy
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
I
1
1
il
9.
10.
11.
li
12.
13.
14.
15.
Dziekański
WAŻNIEJSZYCH
PRAC NAUKOWYCH
PROF. E. FRANKOWSKlEGO:
Wołynia, Ziemia 1913.
Jak lud nasz oświetlał
chaty, Ziemia 1913.
Z Polesia Wołyńskiego,
Warszawa
1914.
Niedziela palmowa
w Kotlinie Sądeckiej,
Ziemia 1914.
La lucha entre el hombre y los espiritus
malos por la posesion
de la tierra y su usufructo,
BolIetin de la Real Sociedad Espanola
de Historia Natural, t. XVI, Madrid 1916.
Los signos quemados y esquilados
sabre los animales de tiro de la
Peninsula Iberica, Memorias de la Real Sociedad Espanola de Historia
Natural, N. 5, t. X. Madrid 1916, s. 267-309.
As Cangas e jugos portugueses
de jungir as bois pelo cachaso, Terra.
Portuguesa,
N. 2, Lisboa 1916.
Hórreos y palafitos
de la peninsula
Iberica, Iunta para Ampliacion
de Estudiose Investigationes
Cientificas,
Memorias de la comisión de
investigationes
paleontologicas
y prehistoricas,
N. 18, Madrid
19113.
La necesidades mas urgentes de las ciencias antropologicas
en Espana,
BolIetin de la Real Sociedad Espanola de Historia Natural,
t. XX,
Madrid 1920.
Sistematizacion
de los ritos usados en las ceremonia s populares,
Eusko-ikaskuntza
Sociedad de Estudios Vascos, San Sebastian
1920.
Estelas Discoideas
de la Peninsula
Iberica,
Iunta para Ampliacion
de Estudiose
Investigationes
Cientificas,
Memorias
de la comision
de investigationes,
paleontologicas
y prehistoricas,
N. 25 Madrid 1920.
Kwestia agrarna w Hiszpanii w roku 1919, Przegląd Dyplomatyczny
R. II, N. 7-8,
Lipiec-sierpień
1920, s. 341-350.
Ludoznawstwo
na wsi, Nauka Polska, t. IV, Warszawa 1922, s. 204-Wycinanki i ich przeobrażenia,
Lwów 1924
Zabiegi magiczne przy pożyczaniu, kupnie i sprzedaży u ludu polskiego, Lwów 1925
�570
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28,
29,
30.
31.
32.
33.
34.
35.
36.
37,
38,
39.
40.
41.
42.
571
Hiszpanka, Naokoło Świata 1925, s. 90-115
Sukmany ludu polskiego, Praca Ręczna nr 2, Warszawa 1928,
Sztuka ludu polskiego, Warszawa 1928
Wycinanki ludu polskiego, Warszawa 1928
Malowanki
ludu polskiego. Warszawa
1928
Les decouppres de papier, Warszawa 1928
Les peintures decoratives,
Warszawa 1928
Kalendarz obrzędowy ludu polskiego, Warszawa 1928
Le Musee ethnographique
de Varsovie, Mouseion N. 5, Paryż 1928
L'art populaire en Pologne. Paryż 1928
Praźródła teatru, Sztuka i Praca, Warszawa 1928
Lud polski i jego kultura, Dziesięciolecie Polski Odrodzonej.
Warszawa 1928
Sochy, radła, płużyce i pługi w Polsce, Poznań 1929
Analiza formy spinek góralskich,
Warszawa 1930
Organizacja
Nauki w Hiszpanii,
Nauka
Polska, t. XIV s. 313-362
Warszawa 1931
La lagenaria
vulgaris
et son importance
pour la culture humaine
Paris Institut
international
d' Anthropologie
1931.
Cyganie, Encyklopedia
Świat i Zycie, Lwów 1932
Regiony Hiszpanii, Poznań 1933
Sztuka Ludowa, Wiedza o Polsce, t. III, Warszawa 1934
Garncarstwo,
Encyklopedia
Świat i Zycie, Lwów 1934
Hiszpania, Encyklopedia
Świat i Zycie, Lwów 1935
El Arte popular Vasco, Congreso de Estudios Vascos Eusko-ikaskuntza
San Sebastian 1935
'
A. Cabaca, Trabalhos de Sociedade Portuguese
de Antropologia
e Etnologia, Porto 1937
Organizacja
nauki i szkół wyższych w ZSRR, Warszawa
1948, ~. H
Etnografia
radziecka,
Lud. T. XXXIX 1949.
Etnografia
radziecka,
"Wieś" N, 26, 1949
Mikołaj Marl' i jego teorie naukowe, Slavia Antiqua, T. II, Poznań
1949
43. Kultura starożytnego
Meksyku (wstęp do katalogu wystawy fotografiki meksykańskiej,
III Festiwal Plastyków w Sopocie 1950)
44. Zagadnienia
metodologii badań nad sztuką ludową, Materiały do Studiów i dyskusji z zakresu teorii i historii sztuki, krytyki artystycznej
Oraz metodologii badań nad sztuką, Warszawa 1951 s. 369-382,
45. Hafty kurpiowskie,
Polska Sztuka Ludowa, N, 6, Warszawa 1953
46. ZłotoglowiC' kaszubskie,
Polska Sztuka Ludowa N. 3, Warszawa 1951,
s. 148-161
47. Etnografia
w pierwszych
dwunastu
Lud. T. 41, 1954. s, 831-847.
tomach
,
Encyklopedii
Radzieckiej
PROF,
prof.
Dnia 5 maja
W i t o 1 dKl
DR WITOLD
KLINGER
1875-1962
1962 r. zmarł
i n g er.
po
długim
i bardzo
pracowitym
życiu
Współpracował
on z redakcją
"Ludu" w ciągu przeszło pół wieku.
Pierwszy bowiem z publikowanych
na łamach naszego pisma jego artykuł ukazał się w XV-tym tomie "Ludu" w 1909 1', - ostatni zaś wXL-tyrn
tomie w 1960 roku. Redakcji znany był dobrze z kontaktów bezpośrednich.
osobistych, a licznym etnografom i wielu członkom Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
na pewno z szeregu cennych publikacji,
o tematyce wiążącej współczesny folklor. wierzenia i obrzędowość ludową z antycznymi
kulturami
Grecji i Rzymu.
Urodził się 6 pażdziernika
1875 roku w \\'arowcach
na podolu. Z odznaczeniem ukończyl w 189,'j roku gimnazjum t~·pu klasycznego \V Niemi-
�573
572
rowie pow. Lubaczów (dawne Województwo
Lwowskie). Po krótkim pobycie w Petersburgu
a następnie w Krakowie, zdecydował się na studia
w Kijowie, gdzie w 1897 roku zapisał się na Wydział Historyczno-Filologiczny tamtejszego
uniwersytetu.
Studiował
filologię klasyczną pod kierunkiem znanych filologów J. Kułakowskiego,
J. Leziusa i A. Sonny·ego.
W 1901 roku zdał z wyróżnieniem
egzamin I-go stopnia, otrzymując złoty
medal za konkursową
rozprawę p.t. Baśniowe
wątki
w Historii
Herodota (Skazocznyje
motiwy
w istorii Gierodota).
W 1903 roku skończył studia jako t. zw. stypendysta
profesorski, zdając egzamin magisterski.
W roku następnym,
nadal jako stypendysta
państwowy,
został skierowany
na
dwu- i -półroczne dalsze studia do Monachium, gdzie z kolei pracował pod
kierunkiem
dwóch innych, znanych filologów: profesorów
O. Crusius'a
i K. Krumbacher'a.
W okresach wakacyjnych
dwukrotnie
zwiedził Italię.
Po powrocie do Kijowa pod koniec 1906 roku stanął jako Polak wobec
dużych trudności w uzyskaniu posady w szkolnictwie państwowym
Przez
następne dwa lata żył zatem z nauczania w szkołach prywatnych .. Jednak
w 1908 r. otrzymał jako docent wykłady na Uniwersytecie
Kijowskim,
a w 1909 r. powołany
został na katedrę
filologii klasycznej w jednej
z nielicznych
w owym czasie Wyższej Uczelni dla Kobiet w Kijowie.
W dwa lata później, za publiczną obronę rozprawy p.t. Zwierzęta
w ludowym
zabobonie
starożytnym
i współczesnym
(livotnoje
w
anticznom
uzyskał naukowy stopień uprawniający
go do
objęcia katedry
uniwersyteckiej
w zakresie jego specjalności.
Niebawem
też w 1913 r. wysunięto jego kandydaturę
na profesora katedry filologicznej Uniwersytetu
Kijowskiego.
Względy natury
politycznej
hamowały
jednak faktyczne objęcie przez niego tej katedry przez następne 4 lata.
Dopiero w 1917 roku rosyjskie Ministerstwo
Oświaty ostatecznie
awans
ten zatwierdziło.
W latach 1914-1917, zachowując wykłady na Uniwersytecie Kijowskim, zajmował także katedrę filologii klasycznej w fundowanym Instytucie
Historyczno-Filologicznym
w Nieżynie w Gubernii Czer·nichowskiej. W Kijowie prof. Klinger pozostał do 1920 roku. Poza uniwersyteckimi zajęciami prowadził w latach 1917-1920 wykłady w "Polskim
Collegium Uniwersyteckim"
w Kijowie i! rozwijał swoje zainteresowania
etnograficzne,
pracując
równocześnie
w Ukraińskiej
Akademii
Nauk.
Przewodniczył
tam sekcji, powołanej do zbierania
i publikowania
materialów etnograficznych.
Z okresu kijowskiego, tj. z lat 1902-1920 pochodzi szereg bardzo o':::Jecnie cennych prac prof. W. Klingera z dziedziny folkloru i etnologii. Próc?
wymienionych,
jako szczególnie etnografów interesujące
należało by przypomnieć: Kamień w praktykach
i zabobonach ludowych
(1905), AmbrozJa
i Styks a woda żywa i martwa
(Kraków 1906), Jajko w zabobonie ludowym u nas i w starożytności
(Kraków 1909), Do wpływu
starożytności
n'l
jolklor
(Lud t. XV, 1909) i Dwie starożytne
bajki
o orle (Kijów 1912).
i sovremiennom
sujevierii),
W 1920 r. prof. W. Klinger opuścił Lwów, aby w tymże roku objąć,
jako profesor zwyczajny, katedrę filologii klasycznej (II) na nowoutworzonym Uniwersytecie
Poznańskim.
Tu w Poznaniu znalazł szczególnie pomyślne warunki do rozwinięcia szerokiej działalności na ukowo- badawczej,
popularyzacyjnej
i dydaktycznej.
Obok filologii klasycznej na Poznańskim
Uniwersytecie
wykładał zrazu historię starożytną
a także etnologię. Jakkolwiek główne zainteresowania
wiodły go przede wszystkim ku zagadnieniom literatury
greckiej i rzymskiej, a w szczególności epiki i tragedii
greckiej,
poezji aleksandryjskiej
i rzymskiej
itp., to jednak
w owym
poznańskim okresie (1920-1939) często wracał on do tematyki etnologicznej. Tak np. w 1921 roku zapoczątkował
jedno z naj ciekawszych
dla
folklorysty
studiów, zatytułowane:
Z motywów
wędrownych
pochodzenia
klasycznego,
którego 3 serie ukazały się w latach 1921, 1923 i 1935 w Poznaniu. Ok. 30 innych jego artykułów
i rozpraw o treści etnograficznej
pochodzi również z tego właśnie okresu. Z najważniejszych
trzeba by
wymienić: Obrzędowość ludowa Bożego Narodzenia
(poznań 1926), Doroczne święta
ludowe
Europy
a tradycja
grecko-rzymska
(Kraków 1930), Ze
starożytnej
wiary
ludowej
(Poznań 1934).
Poza pracami naukowymi
i dydaktycznymi
związanymi
z Uniwersytetem prof. W. Klinger brał nadto czynny udział w życiu Polskiego Towarzystwa
Filologicznego
i Poznańskiego
Towarzystwa
Przyjaciół
Nauk,
gdzie często wygłaszał naukowe referaty. Poza tym chętnie i często udzielał się w akcji odczytów popularno-naukowych
zarówno w Poznaniu jak
na terenie Poznańskiego
Województwa.
Od 1922 r. był członkiem-korespondentem,
a od 1930 r. członkiem
zwyczajnym
b. Polskiej Akademii
Umiejętności.
Działał także poza granicami naszego kraju. W 1929 r. wygłosił
cykl wykładów
na Słowackim
Uniwersytecie
w Bratysławie.
W 1930 r. w Pradze brał czynny udział w pracach II-go zjazdu filologów
klasycznych
z krajów słowiańskich.
Okres okupacji spędził w Warszawie. Pracował
wtedy w Archiwum
Głównym.
W miarę sił i możliwości
brał udział w tajnym nauczaniu
w zakresie szkolnictwa
średniego w warszawskich
dzielnicach
Żoliborza,
Bielan i Marymontu. W Warszawie przebył okropności powstania 1944 roku. Przeszedł przez obozy Zieleniaku i Pruszkowa, aż wreszcie przedostał
się do Krakowa, skąd w jesieni tegoż roku wyjechał na Podhale. Tam
doczekał się wyzwolenia kraju. Na Wielkanoc 1945 roku znalazł się znowu
w Poznaniu.
Straciwszy w czasie okupacji całe mienie a także zebrane przed wojną naukowe materiały przystąpił energicznie i od nowa do pracy naukowej oraz dydaktycznej
jako profesor zwyczajny odbudowującego
się z gruzów Poznańskiego
Uniwersytetu.
Mimo podeszłego wieku \V latach 19451962 opublikował
jeszcze ok. 40 prac i przyczynków
z zakresu filologii
klasycznej,
niestrudzenie
pracując
do ostatnich
chwil przed śmiercią
�575
574
W latach 1946-·HJ47 wygłosił cykl wykładów z filologii klasycznej w Brnie
:\Torawskim i w Czeskiej Pradze. W okresie 194.5-1960 kształcił
intensywnie nową i dość liczną kadrę filologów klasycznych.
Na szczególną
uwagę zasługuje wzorowy przekład:
"Historii"
Ksenofonta,
jakiego dokonał w latach ostatnich, a także znajdujący
się obecnie w druku przekład
"Listów" cesarza Juliana. Z prac etnograficznych
bardzo cenna jest znana
etnografom
jego rozprawa
pt. Wschodnio-europejskie
rusałki
i pokrewne
postaci
demonologii
ludou:ej
a tradycja
grecko-rzymska
opublikowana
w tomie II-im "Prac Etnologicznych"
PTL w 1949 r. Uzupełnieniem
tej
rozprawy Jest przyczynek
o podobnym tytule, zamieszczony w 45-tym tomie "Ludu" w 1960 roku. Była to prawdopodobnie
ostatnia z prac etnograficznych
prof. W. Klingera opublikowana
jeszcze za jego życia.
W okresie stalinowskim
28 lutego 1951 r. przeniesiono go w stan spoczynku. Jednak uchwałą Senatu Uniwersytetu
im. A. Mickiewicza w Poznaniu z dnia 11 lutego 1957 r. reaktywowano
go na dawne stanowisko
profesora, z uwagi na niez.wykłe wartości naukowe i wychowawcze
jakie
reprezentował.
Ostateczne
jego odejście
z katedry, która mu tyle zawdzięcza, przypadło
dopiero na wrzesień 1960 roku. Prof. Klinger liczyŁ
wtedy 85 lat. Mimo tak podeszłego wieku i mimo doznania amputacji
ręki do końca życia z pasją pracował. W mieszkaniu prywatnym
przyjmował
nadal swoich wychowanków,
miewał dla nich wykłady, seminaria
i konsultacje.
Otoczony powszechną
czcią a także ogromnym
przywiązaniem
ze strony uczniów i wychowanków,
pracowicie
dokonywał
ostatnich
dni
swego długiego życia.
Był człowiekiem
nieskazitelnego
charakteru,
nie zwykłej
na codzie!'l
dobroci. Życzliwy dla każdego, ktokolwiek
o jakąkolwiek
pomoc czy radę
do niego się zwracał. Zaskarbi! sobie cześć i szacunek w kręgu osób, które z nim się kiedykolwiek
zetknęły. Za wielki niecodzienny
wkład jego
do nauki polskiej Władze Państwowe
odznaczyły go Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia
Polski. Za niezwykłe zalety charakteru
pozostanie na długo w pamięci tych, którzy go znali. Do prac i rozpraw które
pozostawił, często będzie jeszcze sięgać niejedno pokolenie polskich etnografów.
Zasługą
zmarłego
prof.
Witolda
Klingera
dla etnografii
polskiej
szczególnie cenną jest m. in. to, że wykazał
on na konkretnych
materiałach, jak bardzo świat antycznych
kultur wpłynął na ukształtowanie
się naszej tradycyjnej
kultury
chłopskiej.
W etnologicznej
literaturze
polskiej on pierwszy wskazał na spory szereg składników
podstawowych
naszego ludowego
kalendarza
obrzędowego,
które wywodzą
się bezpośrednio z wzorów greckich, i które na nasz obszar przeniknęły
prawdopodobnie już w przedchrześcijańskim
okresie Polski. Wagę tych stwierdzeó
podnosi obecnie fakt, że nowsze badania historyczno-kulturowe,
podobnie
jak i archeologiczne,
wykazują w sposób wątpliwości nie budzący, że kul·
turowe kontakty
południowej
części Polski z cywilizacją
grecką i rzymską były bliższe, bogatsze i dawniejsze
niż to zrazu przypuszczano.
Nic.!
mniejszą
wagę mają także wyniki jego studiów
nad wpływami póżnorzymskich
wzorów
na obrzędowość
chrześcijańską.
Kościelna
obrzędowość
chrześcijańska
wchłonęła
znaczną
ilość składników
obrzędowości pogańskiej
przedchrześcijańskiego
Rzymu. Wczesnośredniowieczna
ekspansja chrześcijaństwa
na obszary Europy Środkowej i Północnej stała
się czynnikiem
ciągłości kulturowej
wiążącym bardzo silnie świat kultur
śródziemnomorskich
ze światem ludowych
kultur nowoczesnych
tych regionów Europy. Na przypomnienie
zasługuje
także jeszcze jedno z jego
stwierdzeń,
które w nowszych badaniach
jest podejmowane
i rozszerzane.
W studiach nad wędrówkami
niektórych
folklorystycznych
motywów pochodzenia klasycznego
prof. Klinger niejednokrotnie
wskazywał
na fakt,
że istnieje niemało elementów kulturowych,
dla których granice etniczne
w ich ekspansji
nie stanowią przestrzennej
przeszkody. W rezultacie
powstają szerokie geograficzno-kulturowe
zasięgi, łatwo i daleko przekraczające etnograficzne
granice macierzystego
obszaru historyczno-kulturowego.
Etnologiczne
studia zmarłego prof. Witolda
K l i n g e r a wniosły do
etnografii polskiej sporo wniosków odkrywczych
i myśli twórczych. Śmierć,
która zamknęła żywot tego odkrywczego badacza, pracowitego,
rzetelnego,
a równocześnie
tak nieprzeciętnie
dobrego i zacnego człowieka, napełnia
nas uzasadnionym
żalem.
T. Wróblewski
prac
prof.
dra
1. Skazocznyje
2. Ambrozia
BIBLIOGRAFIA
K l i n g e r a z dziedziny
Witolda
motiwy
i żiwaja
w istorii
Gerodota,
woda, Kijów
Kijów
"Amor
4. Do sporu o folklor (między Kawczyńskim
XVIII, 1904, s. 25-35; 57-69.
7. Do historii
jednej
i zabobonach
formuły
poetyckiej,
"Philologus"
1902, s. 1-228.
Psyche",
"Wisła"
a Porębowiczem),
ludowych,
6. Recenzja
książki
E. Aniczkowa
"Wiesienniaja
i u Sławian",
"Wisła" XIX, 1905, s. 480-489.
8. Zur Marchenkunde,
i etnologii:
1904, s. 1-24.
3. Recenzja pracy M. Kawczyńskiego
1903, s. 370--378.
5. Kamień
w praktykach
s. 473--478.
folkloru
"Wisła"
pieśnia
1907, s. 179-182.
"Wisła"
XIX,
na
"Eos" XI, 1905, s. 15-18
LXVI,
XVII,
1905,
Zapadic
�577
576
9. Ambrozja
Styks a woda żywa i martwa,
studium
równawcze,
"Rozprawy
Wydz. Filologicznego
Krak.
jętności", t. XLI, s. 1-68, Kraków
1906.
10. Jajko w zabobonie ludowym
s. 1-30, Kraków
1909.
u nas i w starożytności,
11. Ziwotnoje
s. 1-336.
sowremiennom
w
anticznom
12. Do wpływu starożytności
s. 20-35;
188-199.
13. Dwie
anticznyja
skazki
(klasycznej)
14. Z motywów
wędrownych
pochodzenia
1921, s. 1--60. (Prace naukowe
Uniw.
nr. 5).
tamże
sujewierii,
na folklor,
ob orle, Kijów
mitologiczno-poAkademii
Umiet. XLV,
Kijów
"Lud",
1911,
t. XV, 1909,
o pochodzeniu
kobiety,
17. Le pain de sante des Grecs
1925, t. XXVII, s. 125-134.
et
20. L'iresions
t. XXIX,
jambu
grecque
et
s. 157-174.
21. Obrzędowość
22.
Wielkanoc
nr. 154.
ludowego
ludowa
ses
Zapust,
w wierze
t. XXI,
1922, s. 209-214.
ses transfomations
23. Św. Jerzy w wierze
1926, nr 189 i 191.
Poznań
moderns,
"Eos"
Poznański",
i obrzędowości
26. Wniebowzięcie
Najśw. Panny w wierze
rier Poznański",
1926, nr 370.
27. Uroczystość
rzędowości
Wszystkich
ludowej,
28. Drzewko wigilijne
Codzienny" z dnia
Świętych
"Czas"
z dnia
i Dnia
Poznański",
"Kurier
ludowej,
ludowej,
"Ilustr.
Kurier
Zadusznego
w wierze i obrzędowości
21 grudnia
1926.
192G,
ludowej,
"Sprawozdania
31. Św. Andrzej i Katarzyna
w wierze i obrzędowości
Kurier Codzienny", 1929, nr 321 z d. 21 listopada.
32. Doroczne święta ludowe Europy
1930, s. 1-110. (Biblioteka Ludu
Najświętszej
Codzienny",
37. Baśń
w tragedii
ludowej,
Eurypidesa
"lon".
38. Gromniczna,
czyli Oczyszczenie
i obrzędowości
ludowej, "Ilustr.
tego 1936.
"Ilustr.
Kraków
współczesnych,
"SprawoKraków
1932, grudzień
"Ilustrowany
Kurier
Marii Panny
w obrzędowości
1933, nr 86 z d. 27 marca.
36. Ze starożytnej
wiary ludowej,
Poznań
Filolog. Poznańskiego
Tow. Przyj. Nauk,
Co-
ludowej,
1934, s. 1-43.
(Prace
t. VII, zeszyt 2).
"Eos",
CoPol-
a tradycja
grecko-rzymska,
słowiańskiego,
nr 2).
Symplegady
a ruchome góry baśni
Polskiej
Akademii
Umiejętności",
35. Zwiastowanie
"Ilustr. Kurier
Kurier
Kom.
1935, s. 285~290.
Naj świętszej
Marii
Kurier Codzienny",
39. Psiogłowcy
w tradycji
starożytnej
i pozmeJszej,
skiej Akademii Umiejętności"
nr 9, s. 230-233.
Panny w wierze
nr 34 z d. 3 lu-
"Sprawozdania
Pol-
40. Greckie podania
o Braminach
Indii i ich późniejsze
przeobrażenia
"Sprawozdania
Polskiej Akademii Umiejętności,
1937, nr 1.
1926,
Poznański",
"Kurier
i obrzędowości
1 listopada
"Eos",
1926, nr 154.
"Kurier
ludowej,
i obrzędowości
(Wy-
1925, s. 1-25.
posterieures,
ludowej,
i obrzędowości
24. Zielone Święta
w wierze
ski", 1926, nr 223.
25. Św. Jan w wierze
1926, nr 158.
"Kurier
30. Św. Marcin w wierze i obrzędowości
skiej Akademii Umiej.", 1928, nr 10.
34. Z dziejów obrzędowości
Bożego Narodzenia,
dzienny", 1932, nr 357, z d. 23 grudnia.
transformations
i obrzędowości
,,Ilustr.
klasycznego,
Seria I, Poznań
Poznańskiego,
sekcja human.
"Lud",
w Grecji,
ludowej,
1912, s. 1-24.
18. Obrzędowość
ludowa Bożego Narodzenia,
Poznań 1926, s. 1-90.
kłady Powszechne
Uniw. Poznańskiego,
nr 12-13).
19. Z dziejów
obrzędowości
33. Greckie
zdania
s. 3-5.
15. Z motywów
wędrownych
pochodzenia
klasycznego,
Seria II, Poznal'!
1923, s. 1-45. (Prace Kom. Przyj. Nauk w Poznaniu, t. II, nr. 3).
16. Do legendy
29. Św. Mikołaj w wierze
dzienny", 1926, nr 335.
Poznań-
Codzienny",
ludowej,
"Ku-
w wierze
i ob-
41. Wielkanoc
Rachmanów
(Rachmańskij
dzienny", 1939, nr 99 z d. 9 kwietnia.
42. Nowogreckie
pomniki
przekleństwa
klasyczny",
1939, t. IV, s. 717-726.
Wełykdeń),
i tradycja
"Ilustr.
starożytna,
Kurier
Co-
"Przegląd
43. Z motywów
wędrownych
pochodzenia
klasycznego,
seria 3, Poznań
1935, s. 1-45. (Prace Kom. Filolog. P. T. P. N., t. VII, zeszyt 5).
44. Wschodnio-europejskie
rusałki
wej a tradycja
grecko-rzymska,
Kraków 1949.
45. Jeszcze o rusałkach
leżności od tradycji
s. 307-314.
i pokrewne
postaci demonologii
ludo"Prace Etnologiczne",
t. II, Lublin-
i pokrewnych
postaciach
grecko-rzymskiej
"Lud",
demonicznych
i ich zat. XLV, Wrocław 1961),
1926.
ludowej,
"Ilustr.
Kurier
Lud,
l. XLVIII
37
�578
579
PROFESOR
JANUSZ
ŚWIEZy
Dnia 9 października
1962 r. radio, telewizja i prasa doniosły o bolesnej
straciJe Janusza Ś w i e ż e g o, prezesa Lubelskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego,
artysty malarza, pedagoga, ludoznawcy
i regionalisty lubelskiego, zmarłego w Lublinie w wieku lat 78.
Prof. Świeży, urodzony 3 paźdz. 1884 r. w Horyńcu, woj. lwowskiego,
nie używał nadanych mu imion Jana-Franciszka
- znany jest pod imieniem Janusza.
Nauki
w średnich
szkołach
zawodowych
pobierał
we
Lwowie. Wyższe studia artystyczne
ukończył w r. 1911 w Akademii Sztuk
Pięknych w Krakowie, pod kierunkiem
Unierzyckiego
i Weissa. Następnie samodzielnie pracował artystycznie
na Huculszczyźnie. podczas pierwszej wojny światowej, powołany do austriackiej
służby wojskowej, znalazł
się w Lublinie i tu pracował
w wojskowym
zakładzie litograficznym.
Z uzyskaniem
niepodległości
przeniesiono
Janusza Świeżego na kierownicze stanowisko do zakładów litograficznych
MSW w Warszawie. Zwolniony na własną prośbę, oddał się pracy pedagogicznej
i jej był wierny
do końca życia. Został profesorem rysunku w średnich szkołach ogólno-
kształcących
i zawodowych
początkowo w Mińsku, Sosnowcu, następnie
w Krasnymstawie,
a od roku 1923 w Lublinie. Tu osiadł na stałe, wrósł
w lubelskie środowisko, przeplatając
pracę zawodową intensywną
działalnością społeczno-regionalną.
Po drugiej wojnie światowej został mianowany dyrektorem
Liceum Sztuk Plastycznych
w Nałęczowie, następnie
wizytatorem
szkół zawodowych Kuratorium
Szkolnego. Ostatnio był wykładowcą na lubelskich uniwersytetach
UMCS i KUL.
Za swoją pracę prof. Świeży uzyskał odznaczenia i nagrody. W roku
1955 otrzymał Złoty Krzyż Zasługi, nagrodę m. Lublina w 1958 r., nagrodę wojewódzką w 1961 r., a podczas jubileuszu 40-lecia pracy w 1958 r.nagrodę Ministra Kultury i Sztuki.
Zainteresowania,
zamiłowania
i pasje, jak i osiągnięcia twórcze koncentrowały się u prof. Świeżego w kilku kierunkach, głównie w artystycznym, pedagogicznym
i etnograficznym.
One zadecydowały
o jego powodzeniu życiowym jako człowieka, artysty,
pedagoga i pracownika
naukowego.
Podczas studiów w Krakowie
żył on legendą Wyspiańskiego
i wsi
podkrakowskiej
"bajecznie kolorowej", przypatrywał
się działalności "Polskiej Sztuki Stosowanej"
i Muzeum Przemysłowego.
Młody artysta, zamiast podbijać świat swym malarstwem,
decyduje się startować na polu
przemysłu
ludowego.
Krótkotrwały
pobyt na Huculszczyźnie
wyrabia
w nim żyłkę ludoznawczą
i poczucie wartości sztuki ludowej. Później
na terenie lubelskim,
już jako pedagog w gimnazjum
krasnystawskim,
na lekcjach rysunku potrafił u młodzieży wykrzesać zdolności zdobnicze,
drogą nauczania opartego o motywy zaczerpnięte z miejscowej twórczości
ludowej, (zob. "Kształt i Barwa", Lwów 1924). Wyniki ogłosił na Międzynarodowej
Wystawie
Rysunków
i Sztuki
Dekoracyjnej
w Pradze
w 1928 r.
Zainteresowania
ludową kulturą
prof. Świeży rozwinął
na terenie
Lubelszczyzny, przede wszystkim w powiązaniu z pracą społeczną w Lubelskim Związku Teatrów i Chórów Ludowych. Instytucja ta spod znaku
J. Cierniaka żywo propagowała
folklor w zastosowaniu
do inscenizacyj.
Powołano do życia zdramatyzowane
"Wesele lubelskie",
którego współtwórcą w zakresie kostiumologii
łudowej był Profesor. Właśnie w tym
czasie jest on odkrywcą stroju ludowego krzczonowskiego
i świdnickiego
spod Lublina, który zaadoptował
do celów scenicznych.
Sława "Wesela
lubelskiego"
w kraju
i zagranicą
spopularyzowała
te stroje. Podobnie
lansuje stroje ludowe i w imprezach widowiskowo-masowych.
Bliższe zainteresowania
regionalnym
strojem
ludowym
skierowują
prof. Świeżego na drogę poważnych
penetracji
terenowych.
W okresie
lubelskim
potrafił
przeszperać
niemal
całe województwo,
odkrywając
i rekonstruując
szereg odmian regionalnego
stroju i odzieży, zwłaszcza
z południowych
powiatów
i pasa nadbużnego.
Z tego zakresu zasługi
�581
580
prof. Świeżego są dużej wagi. Podobnie
zasłużył się jako badacz lubelskiej sztuki ludowej, głównie w dziedzinie rzeżby. Dzięki niemu słynna biłgorajska,
zabytkowa
rzeżba ludowa z grubsza przestała być anonimową i zyskała metryki autorstwa
i proweniencji.
Z licznych podróży
terenowych
zmarły Profesor
zgromadził
obszerne i wartościowe
archi··
wum fotograficzne i bogate notaty.
Równolegle z terenowymi
badaniami wyniki swoich poszukiwań prof.
Świeży utrwalił
w osobnych
wydawnictwach
i w szeregu artykułów,
głównie o charakterze
monograficznym.
Pisał również artykuły
publicystyczne. Walczył piórem o zachowanie
czystości stroj u ludowego, jego
autentyczności
w imprezach
scenicznych
i w widowiskach
masowych.
Planował dalszy szereg zamierzeń badawczych
i publikacyjnych,
których
już nie zdążył zrealizować. Bibliografię jego prac opublikował
.J. Optolowicz w tomie XVIII "Prac i materiałów
etnograficznych"
PTL.
Profesor Świeży pracował
Vi szeregu
instytucji.
Poza wymienionym
Związkiem Teatrów i Chórów Ludowych, był członkiem w przedwojennym Towarzystwie
Przyjaciół Nauk w Lublinie, członkiem Związku Polskich Artystów Plastyków. Współpracował
żywo i z pożytkiem z Muzeum
w Lublinie, bądż jako doradca w zakresie stroju ludowego i sztuki ludowej, bądż jako współorganizator
niektórych
wystaw specjalnych.
Następnie był przewodniczącym
Wojewódzkiej
Rady Kultury
i Sztuki, sekretarzem
Rady Nadzorczej Towarzystwa
Przemysłu
Ludowego, doradce!
fachowym
w zakresie
stroju ludowego CPLiA w Lublinie
i doradcą
w Lubelskim zespole Pieśni i Tańca, zespołu artystycznego
"Mazowsze"
oraz szeregu innych instytucji społecznych. A przede wszystkim był bar·
dzo czynnym członkiem Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego,
początkowo jako wiceprezes, a póżniej jako prezes Lubelskiego Oddziału.
Zmarły profesor był przede wszystkim artystą i ludoznawcą
o nieprzeciętnych
walorach,
mocno związany z Lubelszczyzną.
I tu mieszczą
się .Jego największe
zasługi. Wysublimowane
zdolności
i zamiłowania
skierowały
go na szczęśliwą drogę sztuki ludowej i kostiumologii.
Był
sporej miary odkrywcą z tych zakresów . .Jako artysta umiał z nich wydobyć swoiste piękno i wartości społeczne. W tym działaniu miał poprzedników, jednak swoimi osiągnięciami potrafił rozszerzyć szacunek dla
lubelskiej sztuki ludowej i podnieść ją do wyższej rangi społecznej, artystycznej i naukowej .
.Jako człowiek i jako twórca .Janusz Świeży był niezwykle
popularny na terenie lubelskim
i daleko poza jego granicami.
Czemu zuwdzięczal swoją popularność?
Głównie pracowitości,
żywotności i rucWiwości, czynnemu i aktywnemu
życiu, umiejętności realizowania
zamierzeIi.
sięganiu swoimi planami daleko naprzód.
Był szczęśliwy w wyborze pracy. Stała ochota do działania wytworzyła
szerokie społeczne zapotrzebowanie Jego osoby i pracy. Był wszędzie - wśród ludzi sztuki, nauki oświaty
i kultury. Działał, pisał, wykładał, tworzył. Zasięg Jego pracy wykraczał
daleko poza ramy Lublina. Opinia publiczna
widziała Go popularnym
wśród profesjonistów
jak i wśród ludzi dnia codziennego. Zawdzięczał to
także zaletom swego charakteru.
Miał pogodne usposobienie,
życzliwość
dla ludzi i umiał być ich przyjacielem.
Ciężko myśleć o stracie profesora Janusza Świeżego.
Henryk
.JAN ALEKSANDER
ZAREMBA
Zwolakiewicz
(JAZ)
Jana Aleksandra
Zarembę poznałem w warunkach
szczególnych. Było
to przedwiośnie
1945. Bardzo wczesne przedwiośnie.
Biegaliśmy po dymiących zgliszczach, odszukiwaliśmy
krewnych
i przyjaciół, nasłuchiwaliśmy huku dział, spoglądając niepewnie na nonszalancko
zachowujących
się żołnierzy radzieckich,
którzy z rękami w kieszeniach
wychodzili ze
swoich katiusz, pytali "Germańcy byli" lub "W Berlin daleko?", leniwie
zdejmowali
z ramion pepesze i szli do wskazanych
miejsc, wypędzali
kryjących się tu i ówdzie żołnierzy Wehrmachtu
filozoficznym pokrzykiwaniem "Wyłaź, wyłaź, bratku, i tak życia nie przeżyjesz". Śmielsi szli
na Święty Krzyż, o którym szeptano straszliwe
historie jeszcze przed
dwoma, trzema tygodniami.
Że niezliczone masy ludzkie giną z głodu,
że na bramie więzienia SS-mani wypisali ostrzeżenie:
Kanibalismus
ist
streng verboten. I tam, na Św. Krzyżu wśród chodzących widm i szkiele ..
tów spotkałem Zarembę. Uwijał się między ludźmi, coś doradzał, coś organizował, troszczył się o byłych jeńców, więźniów, o strawę dla nich, ale
i o pamiątki, o kenserwację
zabytków. Wśród tlejących ruin, straszliwego
zgiełku, wśród
powszechnego
zamieszania,
przygnębienia,
sceptycyzmu
i wiwatów, tłumaczył schrypniętym
głosem:
- Trzeba natychmiast
przystąpić do zabezpieczenia
bibliotek, pamiątek, zabytków. Aha, musimy zorganizować
szkoły artystyczne.
Przyjrzałem
mu się uważnie. Może to jeden z tych, którym Niemcy
grozili śmiercią za kannibalizm?
- Mówię przytomnie,
panie. Ktoś musi pomyśleć o tym, żeby nie
było więcej Janków
Muzykantów,
rozumie
pan? Widział pan tłumy
chłopców i dziewcząt wałęsających
się po miastach i wsiach? Właśnie.
Trzeba natychmiast
ogłosić zapisy.
- Tak bez zezwolenia władzy?
Skinął lekceważąco ręką i zniknął za murem klasztornym.
Po kilku
tygodniach
spotkałem
go w Kielcach. Był już człowiekiem
niezbędnym.
Doradzał ówczesnemu wojewodzie, gdzie, co i jak należy powołać do życia.
Skrzykiwał
plastyków, działaczy, poetów, muzyków, rzeźbiarzy ludowych,
wyszukał
skądsiś kilka starych
kobiet wiejskich,
którym
kazał uczy;:
�582
w okolicznych
wsiach
tańców
ludowych,
urządził
stołówkę
dla przejeżdżających
przez Kielce artystów,
namawiał
ich, aby pozostali w mieście.
Przycupnijcie
na kilka miesięcy. Gdzie wam teraz będzie lepiej.
Nie mówię, że na zawsze, ale bodaj na rok, dwa. Zataczał szeroko
ręką: - Tu są wszędzie tradycje, najpiękniejsze,
najbogatsze.
Nagłowice,
Czarnolas, Niegosławice, żyją ludzie, którzy przechowują
pamiątki
po ks.
Ściegiennym.
Mówię wam: kolosalne możliwości.
Niektórzy
istotnie
zostawali,
inni słuchali
z uśmiechem
i uciekali
na zachód, na północ, byle dalej.
Na "dezerterów"
spoglądał
pobłaźliwie.
Uciekajcie.
Ja zostanę.
I został rzeczywiście.
Pełnił różne funkcje. Był nauczycielem
szkoły rzemiósł artystycznych,
wizytatorem
szkół artystycznych,
Prezesem
Związku
Plastyków,
wykładowcą na setkach kursów organizowanych
przez TWP, Wydział Kultury,
WDK, partie polityczne, związki. Był opiekunem żywiołowego ruchu amatorskiego,
doradcą
do spraw kultury
ludowej,
znał się znakomicie
na
strojach ludowych,
na pieśniach,
odróżniał bezbłędnie
falsyfikaty,
organizował zespoły muzyki ludowej, zbierał zapaski i ceramikę,
wędrował
po wsiach i miasteczkach
Kielecczyzny,
wyłuskiwał
ludzi zapomnianych,
opiekował się utalentowaną
młodzieżą chłopską, w szczególności zaś niezapomnianym
Pastuszkiewiezem
z którym zaprzyjażnił
się i utrzymywał
do końca życia zażyłe stosunki. Bez przesady wolno stwierdzić,
że Iłża,
ceramika
iłżecka i wszystko
to, co w Iłży powstało i rozwija się dotychczas jest wyłączną zasługą Zaremby, który tak długo jeżdził do Warszawy, molestował
w wydziałach
i referatach,
aż znalazł ludzi przychylnych, gotowych poprzeć koncepcję rozbudowy spółdzielni artystyczno-ceramicznej
w Iłży.
Był publicystą.
Do kieleckiego "Słowa Ludu", do wielu innych pism
stołecznych i prowincjonalnych
napisał setki artykułów,
felietonów, esejów.
Pisał z pasją, gorąco, artykuły jego wywoływały
z reguły zastrzeżenia
wśród oportunistów
(gdzie ieh nie ma?), niechęć ze strony wrogów (któż
z nas ieh nie zna?) i oklaski wśród przyjaciół. Tych miał najwięcej. Jego
kryptonim JAZ był w latach szczególnie trudnych symbolem odwagi, bezkompromisowości,
niekiedy
kto wie, czy nie było w tym odrobiny
prawdy - szlachetnej
Don Kichoterii.
Mówili o nim w kawiarni
u nieboszczyka Smolińskiego:
"Bayard sans peur ni reproche".
Może z nutką
'l:łośliwości, a może z zawiścią, że ni rodzime, ni obce kulty, ani rozliczne
"akcje po liniach", które zniechęcały
wielu działaczy, Jego nie złamały.
Był w owych trudnych
latach czołowym wykładowcą
Uniwersytetu
Ludowego w Pawłowicach,
a później w Rożniey. Nie była to wówczas
placówka uprzywilejowana,
a wykładowca
z nią współpracujący
z pew-
583
nosclą nie uchodził za persona grata. Kiedy go o tym uprzedziłem, machnął, jak zwykle lekceważąco
ręką. Nigdy nie upominał
się o honorarium. _. l\facie, to sami mi zapłacicie.
Wykładał świetnie. Wykład był zawsze starannie przygotowany,
trafiał
do rozumu i serc młodzieży wiejskiej. Rzecz szczególna. Wiedzieliśmy przecież, że pochodził
z Podhala,
sam mawialosobie,
że jest góralem,
a przecież mówił o regionie świętokrzyskim
tak, jak by się tu właśnie
urodził, tu spędził najpiękniejsze
lata. Organizował
z młodzieżą wyprawy
szlakiem
Żeromskiego,
zachęcał
ją do turystyki,
zbierał deklaracje
do
różnych organizacj i społecznych, gorąco zachęcał do pisania kronik wiejskich. - "Na waszych oczach dzieją się wiełkie rzeczy, ba, sami tworzycie
historię, nie wolno dopuścić, by ją ktoś inny zamiast was pisał. Piszcie
pamiętniki,
kroniki, notujcie na gorąco wszystko, co widzicie dookoła".
Zdolniejszych
otaczał ojcowską opieką. Nie dowierzał sobie i lokalnym
wielkościom.
Woził utalentowanych
chłopców do Kra.kowa, do Łodzi, do
wybitnych
profesorów,
pytał o zdanie i, jeśli ktoś autorytatywny
rozstrzygał jego wątpliwości,
sam załatwiał
sprawę stypendium,
mieszkania
"z wiktem i opierunkiem".
Robił to tak dyskretnie,
iż do dziś jeszcze
niektórzy absolwenci
szkół muzycznych
czy plastycznych
ani się domyślają, komu zawdzięczają
tę niezawodną,
subtelną opiekę.
Byli jednak
i tacy, którzy unikali go, bali się jego języka, dowcipnych porównań, zgryżliwych aluzji. Zagadnąłem go kiedyś o te sprawy
w jego skromnym mieszkaniu w Kielcach. Mruknął coś, a po chwili:
- Pamięta pan Cyrana, poczciwego Cyrana de Bergerac? Tak? I jego
słowa? "Podłostki,
łajdactwa,
kłamstwa?
Wiem, że padnę w końcu ich
ofiarą. Nie szkodzi. Walczę, walczę i walczyć będę do końca".
Istotnie
nie ulegał.
Podziwialiśmy
skąd czerpie
siły. Był zawsze
szczupły, nie rzadko spotykało
się go "na trasie"
z gorączkowo
pałającymi oczami. Chory pan? Przejdzie.
Rzeczywiście
przechodziło.
Spotkałem
go na przystanku
autobusowym
w Kielcach na dwa dni
przed koń c e m. Studiował
pilnie nowy rozkład jazdy.
- Dokąd pan?
- Do Iłży. Wyjątkowo
ważna sprawa. Niech pan poczeka, opowiem
panu, sam pan oceni. Muszę tam być koniecznie. Ach. panie kochany ...
Nie słuchałem. Byłem nadto pochłonięty
własnymi sprawami.
I nigdy
już chyba sobie nie przebaczę, że nie dowiedziałem
się o jakie to ważne
sprawy Mu chodziło. W dwa dni bowiem później podano mi lakoniczną
wiadomość
telefonicznie:
- Zaremba
zmarł nagle. W Iłży. Tak. Na posterunku.
Nie tak dawno pisałem wspomnienie
o wielkim człowieku, któremu
nie malo zawdzięczam:
o Leonie Kruczkowskim.
Redakcja
otrzymała
list
od bardzo skromnej
czytelniczki.
Z podziękowaniem.
Że wspomnienie
�585
584
ukazało Kruczkowskiego
nie jako Wielkiego Pisarza, Dramaturga,
Działacza, lecz Człowieka. - Bardzo sobie ten list cenię.
Chciałem właśnie i o Zarembie, jednym z naj ciekawszych ludzi, jakich
znałem na dalekim zapleczu, ciężko pracującym, borykającym się z życiem
ale nie zagubionym. Na zjeździe Towarzystwa
Ludoznawczego
w Szczecinie powiedział mi dosłownie:
- Jakie to szczęście, że pozostałem w Kielecczyźnie,
że związałem
się z wielką rodziną etnografów. Mówię panu: rozmawia pan z człowiekiem, który nie żałuje życia. Nie zmarnowałem
go. A pan, jak sądzi?
Sądzę, drogi, najlepszy
panie Janie-Aleksandrze,
że zostawił pan
piękną spuściznę. Nie, nie zapomnimy pana. Na pewno.
Waldemar
Babinicz
SPRA WOZDANIE Z MIĘDZYNARODOWEJ
KONFERENCJI
POMORZOZNAWCZEJ
2. T. L. W SZCZECINIE.
Jeszcze na XXXIV Walnym Zgromadzeniu
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego w Cieszynie został przedyskutowany
plan pracy związany
z uczczeniem tysiąclecia
pal1stwa polskiego, czyli t. zw. Milenium, do
którego m. in. włączono inicjatywę Zarządu Oddziału P. T. L. w Szczecinie - równoczesnego włączenia uroczystości XV -lecia powrotu Pomorza do Macierzy, a także LXV -lecia Towarzystwa.
Tak liczne rocznice
przypadające
w 1960 r. wymagały rzecz jasna, pieczołowitego i starannego
przygotowania,
zwłaszcza z uwagi na wniosek Oddziału Szczecińskiego,
który pragnął nadać Walnemu Zgromadzeniu i Międzynarodowej
Sesji Pomorzoznawczej odpowiednią oprawę.
Powołano więc specjalny Komitet Organizacyjny
w skład którego weszli reprezentanci
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego,
Instytutu
Zachodniego, Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich, a także reprezentanci
WRN Szczecina i Koszalina.
Juź w marcu 1960 r. odbyła się w Szczecinie specjalna Konferencja,
której zadaniem było przedyskutowanie
programu naukowego oraz ustalenie zakresu działania. Za zgodą Wydziału I P AN powołano Komitet Honorowy w osobach: Włodzimierz
An ton iew icz Członek Polskiej
Akademii Nauk, Leon B a b i ń s k i - Prezes Szczecińskiego Towarzystwa
Naukowego, Jan C z e k a n o w s k i - Członek Polskiej Akademii Nauk,
Kazimierz
Dob r ow ol sk i Profesor Uniwersytetu
Jagiellońskiego,
Witold D o r o s z e w s 1;: i Członek Polskiej Akademii Nauk, Tadeusz
G a l i ń s k i - Minister Kultury i Sztuki, Witold H e n s e l - Dyrektor
Instytutu
Historii Kultury
Materialnej
Polskiej Akademii
Nauk, Stefan
Ignar Wicepremier,
Jan I z y d o r c z y k Poseł na Sejm PRL,
Rada Naczelna TRZZ, Henryk J a b ł o ń s k i - Sekretarz Naukowy Pol-
skiej Akademii Nauk, Józef K o s t r z e w s k i - Członek Polskiej Akademii Nauk, Tadeusz
Kot ar b iń sk i Prezes
Polskiej
Akademii
Nauk, Julian
Kr zyżan owsk i Członek Polskiej Akademii Nauk,
Stanisław
K u l c z y ń s k i - Zastępca Przewodniczącego
Rady Państwa,
Kazimierz M a j e w s k i - Członek Polskiej Akademii Nauk, Włodzimierz
M i g o ń - Przewodniczący
Prezydium WRN Szczecin, Zenon N o w a k Wicepremier,
Przewodniczący
Rządowej Komisji Ziem Zachodnich,
Tadeusz L e h r - S p ł a w i ń s k i - Członek Polskiej Akademii Nauk, Jan
Szcze p a ń sk i Poseł na Sejm PRL, Profesor Uniwersytetu
Łódzkiego, Zdzisław T o m a l a - Przewodniczący
Prezydium WRN Koszalin,
Wacław T u ł o d z i e c k i - Minister Oświaty, Kazimierz T y m i e n i e ck i - Członek Polskiej Akademii Nauk, Stefan Z ó ł k i e w s k i - Sekretarz L Wydziału Nauk Społecznych Polskiej Akademii Nauk, oraz Komisję Naukowo-Programową
w osobach: Prof. dr Józef G a je k - Przewodniczący, Prof. dr Jan C z e k a n o w s k i Zastępca Przewodniczącego, Prof. dr Gerard
Labuda Zastępca Przewodniczącego,
Prof.
dr Włodzimierz
A n t o n i e w i c z - Członek Prezydium, Przedstawiciele Sekretariatu
Stanu do Spraw Szkolnictwa
Wyższego Niemieckiej Republiki Demokratycznej
Prof. dr Gunther
Heidor n Prorektor
Uniwersytetu
im. Ernst-Moritz-Arndt'a,
Dr Johannes
K a l i s c h - Uniwersytet im. Karola Marksa, Prof. dr Witold H e n s e l - Instytut Historii Kultury Materialnej
Polskiej Akademii Nauk, Prof. dr Stanisław
S c h wan n Szczecińskie
Towarzystwo
Naukowe,
Dr Jan
G u r anowsk i Rada Naczelna Towarzystwa
Rozwoju Ziem Zachodnich,
Mgr Stanisław
B a d oń Oddział Zachodnio-Pomorski
P. T. L. oraz
Mgr Zenon J a n k o w s k i -- Sekretarz Prezydium.
Ponieważ program Sesji Naukowej objął szereg dyscyplin przeto powołano osobne Prezydia Sekcyj, a mianowicie:
Sek cj a
e t n o g r a f i c z n a:
Prof.
dr Kazimiera
Zawistowicz
A d a m s k a - Przewodniczący,
Prof. dr Józef B u r s z t a - Zastępca,
Prof. dr Maria Znamiewowska - P r u f f e r o w a Zastępca, Prof dr
Tadeusz S e we r y n - Zastępca, Dr Tadeusz
W rób l e w s k i
Se··
kretarz,
S e k c j a a n t r o p o log i c z n o - a r c h e o log i c z n a: Prof dr Jó··
zef K o s t r z e w s k i - Przewodniczący,
Prof. dr Konrad
Ja ż d ż e ws k i - Zastępca, Prof dr Adam Wan k e - Zastępca, Prof. dr Franciszek Wok r o j Zastępca, Mgr Władysław
F il ip ow ia k Sekretarz,
S e k c j a H i s t o r y c z n a:
Prof. dr Alfred
W i e lop o l s k i Przewodniczący,
Prof. dr Andrzej B u k o w s k i - Zastępca, Dr Henryk
Lesiński Zastępca,
Prof. dr Przemysław
Małek Zastępca,
Mgr Bogdan D o p i e r a ł a - Sekretarz,
�587
586
Sekcja
Językoznawstwa
i
Folklorystyczna:
Prof.
dr Julian
K r z y ż a n o w s k i - Przewodniczący,
Prof. dr Witold D or oszew sk i Zastępca, Prof. dr Władysław
Kur a s z k i e w i c z _.
Zastępca, Prof. dr Zdzisław
St ieber Zastępca, Doc. Marian
S ob i e s k i - Sekretarz,
Sek cj a
S o c j o log i c z n o - D e m o g r a f i c z n a:
Prof.
dr Tadeusz S z c z u r k i e w i c z - Przewodniczący,
Dr Zygmunt
D u l c z e ws k i - Zastępca, Prof. dr Stefan
G ol a ch ow sk i Zastępca, Prof.
dr Edward
Szt u r m Zastępca,
Prof. dr Zbigniew
Heliński Sekretarz.
Pracami przygotowawczymi,
ściśle mówiąc organizacyjno-turystycznymi i finansowymi zajmował się Komitet Organizacyjny,
do którego weszli
tylko reprezentanci
Szczecina i Koszalina:
Stanisław
Badoń Dyrektor Biblioteki Publicznej w Szczecinie, Zenon J a n k o w s k i i Alicja
J o s e w i c z oraz Bogdan
Dop ier ała Przedstawiciel
ZW TRZZ
dr Władysław
F i l i p o w i a k - Dyrektor Muzeum Pomorza Zach., Henryk J a n o c h a - Przedstawiciel
PWRN Koszalin, Mgr Stanisław K r z yw i c k i - Przedstawiciel
PWRN Szczecin, Mgr Henryk
L e s i ń s k i -Przedstawiciel
Dyrekcji Instytutu
Zachodniego,
Wojciech
M y ś l e n i e c·
k i Przedstawiciel
PWRN Szczecin, Mgr Czesław
P i s kor s ki
Przewodniczący
Wojewódzkiego
Komitetu
Turystyki,
Jerzy
Szw ej
Przedstawiciel
WRN Koszalin.
W dniu 3 września 1960 r. nastąpiło na Zamku w Szczecinie uroczyste otwarcie
Międzynarodowej
Konferencji
Pomorzoznawczej,
na którą
przybyło ponad 400 uczestników, w tym około 50 osób z zagranicy.
Wygłoszono 5 odczytów plenarnych,
a mianowicie:
Prof. dr Gerard
Labuda Miejsce
Pomorza
Zachodniego
w dziejach
Polski,
Prof
dr Józef K o s t r z e w s k i - Zagadnienie
ciqgłości zaludnienia
ziem Polskich w pradziejach.
Prof. dr Jan C z e k a n o w s k i - Nadbałtyccy
Lechici a Kontynentalne
Szczepy Słowiańskie,
Prof. Przemysław
M a ł e k·Podstawowe
skiego, Prof.
zagadnienia
dr Józef
rozwoju
Bu r szt a -
gospodarczego
województwa
szczecińPrzeglqd i perspektywy
badań etno-
oraz Prof. dr Józef G a je k - "PoZostało również wygłoszonych 70 referatów
w pięciu sekcjach obradujących
oddzielnie:
S e k c j a e t n o g r a f i c z n a: Mgr Wiesław B i e ń k o w s k i - Badania Ludoznawcze Krzysztofa Celestyna Mrongowiusza w okolicy Słupska
w 1826 r., Mgr Janusz B o h d a n o w i c z - Pomorze Zachodnie w świetle Kartografii
Etnograficznej,
Frantisek
Van c i k Metodologiczne
wyniki badań etnograficznych
na Ziemiach
Odzyskanych,
Dr Ryszard
Kuk i e r - Z problematyki
etnograficznej
powiatu Miastko, Prof. dr Maria Znamierowska - P r li f f e r o w a Zarys obrazu kultury
ludowej
powiatu
Złotowskiego,
Dr Longin
Malick i Prespektywy
rozwoju
graficznych
morze
na Pomorzu
Zachodnie
w
Zachodnim,
świetle
badań
naukowych".
muzealnictwa
etnograficznego
w woj ew. koszalińskim,
Dr Reinhard
Peesch Inwentaryzacja
etnograficzna
narzędzi rybackich
w NRD,
Dr Rudolf We i n h o l d - Inwentaryzacja
etnograficzna
chłopskich narzędzi w NRD., Dr Agnieszka
D o b r o w o l s k a - Z problematyki
kultury materialnej
Pomorza Zachodniego, Dr Krzysztof K w a ś n i e w s k i Terytorium
Słowian Północnozachodnich
w świetle wyników badań nad
budownictwem
ludowym, Prof. inż. Feliks
M ark o w s k i Budowle
chłopskie w powiatach Bytów i Słupsk, Mgr Danuta
Pt aszyń sk a Zabytki budownictwa
ludowego w województwie
koszalińskim, Dr Walery
S o b i s i a k - Wspólne cechy tkactwa w krajach basenu morza Bałtyckiego, Mgr Herbert
W i l c z e w s k i - O niektórych
cechach specyficznych w kulturze Pomorza Gdańskiego, Mgr Henryk
K n i e - Oddziaływanie morza na kształtowanie
się oblicza kulturowego
południowego wybrzeża Bałtyku, Mgr Maria Z a b o r o w s k a - Rola muzeów regionalnych Pomorza Środkowego i zadania na przyszłość,
S e k c j a a r c h e o log i c z n o - a n t r o p o log i c z n a: Doc. dr Roman S t o p a Eurafrykańskie
mezolityczne
i neolityczne kultury
na
Polskiej
Ziemi, w szczególności
na Pomorzu
i ich ślady
językowe,
Mgr Kazimierz
Siu chn ińsk i Stan i potrzeby badań w zakresie
neolitu Pomorza Zachodniego, Mgr Marian S i kor a - Wpływy kultury
łużyckiej na kulturę pomorską w zakresie ceramiki na terenie Pomorza
Środkowego,
Mgr Stefan
We s o ł o w s k i Uwagi nad osadnictwem
grodowym
kultury
łużyckiej u ujścia Odry, Mgr Ryszard
W o łąg i ew i c z - Niektóre uwagi do zagadnienia
stosunków kulturowych
u progu N. E. na Pomorzu Zachodnim, Doc. dr Franciszek
Wok rój
- Relikty ludności słowiańskiej
na Pomorzu Zachodnim w świetle antropologii, Mgr Eugeniusz
C n o t l i w y - Wczesnośredniowieczne
budownictwo
na Pomorzu Zachodnim,
Mgr Władysław
G a r czy ń sk i Rybołówstwo we wczesnym średniowieczu
na Pomorzu Zachodnim, Mgr Bogumiła
T r a c z y k - Słupsk średniowieczny
w świetle archeologicznych
badań
ratowniczych,
Mgr Władysław
F i l i p o w i a k Z badań nad osadnictwem
słowiańskim na Pomorzu Zachodnim, Mgr Marian G o n d z i k, Mgr Wanda G o n d z i k - Dotychczasowe
wyniki badań odontologicznych
wczesnośredniowiecznej
współczesnej
ludności
Pomorza
Zachodniego,
Mgr Henryk K n i e - Początki Białogardu, Prof. dr Adam Wan k e Z badań antropologicznych
nad Pomorzem, Mgr Zbigniew R a d a c k i Współpraca
archeologów,
historyków
sztuki i etnografów
w badaniach
nad grodami XIII wieku na Pomorzu Zachodnim, Mgr Stefan
Ś w i er z e w s k i - Kraszewski jako archeolog, Mgr Tadeusz W i e c z o r k o wsk i Badania
archeologiczne
w XV -leciu na Pomorzu
Zachodnim.
Mgr Jerzy Woj t a s i k - Bursztyniarstwo
na Pomorzu Zachodnim we
wczesnym średniowieczu,
�588
589
S e k c j a h i s t o r y c z n a: Prof. dr Władysław
K o wal e n k o --Morska granica Polski za pierwszych
Piastów, Prof. dr Kazimierz
T ym i e n i e c k i - Nowe uwagi o miastach średniowiecznych
na Pomorzu,
Dr Jan B r a n k a c k - Struktura
społeczna Słowian Połabskich, Mgr Wiktor F e n r y c h - Dzieje polityczne Pomorza Zachodniego
na przełomie
XIV/XV w. w świetle
tradycji
historiograficznej
zachodnio-pomorskiej
XVI wieku, Dr Jerzy
T op olsk i Główne rysy rozwoju folwarku
pańszczyźnianego
na Pomorzu Zachodnim, Mgr Bogdan Wac h o w i a k Ruchy społeczne na Pomorzu Zachodnim w XVI-XVII
wieku, Mgr Stanisław
Gier szew sk i
Problem
zasięgu
ludności
słowiańskiej
w XVI-XVIII
wieku, Mgr Janina
S z u m a n o w a - Udział Augusta II
w kampaniach
pomorskich
w czasie wielkiej wojny północnej, Mgr Zdzisław W u n s c h - Uwagi o kształtowaniu
się prawa miejskiego na Pomorzu Zachodnim, Dr Joachim
M a i - a przejściu do imperialistycznej
polityki w stosunku do Polski Niemiec Pruskich i jej skutki na Pomorze
w połowie lat osiemdziesiątych,
Mgr Eugeniusz
B u c z a k - Regionalne
zagadnienia
historyczno-etniczne
w wydavmictwach
województwa
koszalińskiego,
Dr Henryk
Batow sk i Niemiecko-polski
konflikt
nad
Bałtykiem
w okresie 1919·-1939 na tle polityki europejskiej,
Mgr Anna
P o n i a t o w s k a - Emigracja Polska na Pomorzu Zachodnim w latach
1919-1939, Bogdan
Dop ier ała Powiązanie
Pomorza
Zachodniego
z Polską w dwudziestoleciu
międzywojennym,
Prof. dr Gunther
H c idor n Cele i rola pomorskich
ziomkostw
w Niemczech Zachodnich.
Dr Johannes
K a l i s c h - Ocena obecnej sytuacji na Pomorzu wedłu~
zachodnioniemieckiej
historiografii
i publicystyki,
Mgr Krystyna
K e rsten Zagadnienie
osadnictwa
rolniczego
na Pomorzu
Zachodnim
w latach 1945-1947,
S e k c jaj
ę z y k o z n a w c z a i f o l k lor y s t Y c z n a: Prof, dr Julian K r z y ż a n o w s k i Bajka słowiańska,
Prof. dr Witold D o r os z e w s k i - Z badań dialektologicznych
na Pomorzu Zachodnim, Doc Marian
Sob ies k i Stan badań nad folklorem
muzycznym
Ziem Pomorskich od roku 1945, Mgr Ewa Kamińska - R z e t e l s k a, Mgr Jadwiga
Pałkowska - Z i e n i u k o w a Stan badań nad gwarami
kaszubskimi,
Dr Kazimierz
Polański Stan badań
nad językiem
połabskim.
Dr Barbara
Szydłowska - C e g lowa
- Słownictwo
połabskie w zakresie życia domowego, Dr Jiri D a m b o r s k y - Formacje odczasownikowe
na -l w Pomorskim i Hanackim, Prof. dr Władysław
Kur a s z k i e w i c z
i Edward
R a b i e j - Niektóre właściwości
fonetyczne zapożyczeń dolnoniemieckich
w gwarze Słowińców,
Doc. dr Ludwik
Zabr ocki Słowiańskie
wpływy na fonetyczne
tendencje
rozwojowe
gwar niemiec-kich na Pomorzu, Dr Maria Jeż o w a - a dawnych słowiańskich
dialektach między dolną Odrą a Łabą, Mgr Stanisław
Ś w irk o - Współ-
czesny folklor Pomorza Zachodniego, Mgr Ludwik
B i e l a w s k i - Ba-dania nad folklorem
muzycznym
Pomorza od roku 1945, Mgr Tadeusz
B o u l d u a n - Badacze folkloru we wspomnieniach
Słowińców, Dr Jaromir J e c h - Wpływy inter-etniczne
na prozę ludową na Ziemiach Odzyskanych,
Dr Waltraud
Woe 11 e r Krytyka
społeczna w bajkach
Pomorza i Meklemburgii,
Dr Charlotte
H i r s c h - Krytyka
społeczna
w legendach Pomorza i Meklemburgii,
Mgr Helena K a p e ł u ś - Kaszubskie podanie o Czeszku i jego źródłach,
Sekcj a
S o c j o log i c z n o .. d e m o g r a f i c z n a:
Dr
Wacław
P e t s c h - Rozmieszczenie
terytorialne
narodowości
jako podstawa
decyzji politycznych
co do granic państwa w r. 1919 na konferencji
pokojowej w Paryżu, Dr Mikolaj
L a t u c h - Migracje zewnętrzne
na Pomorzu Zachodnim
w latach 1955-1959, Dr Stefan
Now akow ski Więź społeczna na Ziemiach Zachodnich, Dr Andrzej
S i c i ń s k i - Po-czucie stabilizacji
mieszkańców
Świnoujścia,
Mgr Danuta
TrawióskaK w a ś n i e w s k a - Przeobrażenie
modelu rodziny chłopskiej pod wpływem migracji na Ziemiach Zachodnich,
Mgr Bolesław
Sadaj Rola
szkoły i nauczyciela
w procesie integracji
i stabilizacji
społeczeństwa
wsi
szczecińskiej,
Mgr Jan Wo s k o w s k i - Uwagi na temat pozycji społecznych nauczycieli szkół podstawowych
na Pomorzu Zachodnim, Dr Jadwiga K u c h a r s k a - Badania nad rybołówstwem
zespołowym na wybrzeźu kaszubskim.
Metody
i wyniki
badań.
Dr Zdzisław
B a t o r ow icz Stosunki
gospodarczo-społeczne
w kaszubskim
rybołówstwie
przybrzeżnym,
Doc. dr Zygmunt
D u l cze w sk i Tworzenie
się nowego społeczeństwa
na Pomorzu Zachodnim, Mgr Jadwiga
K o m o r o wsk a Przemiany
społecznogospodarcze
we wsi Kluki,
Mgr Bożena
Ch m ie l ew sk a
Badania
socjologiczne
na Pomorzu
Zachodnim
w XV -leciu, Mgr Andrzej
K w i l e c k i - Pamiętniki
osadników
z Pomorza Zachodniego w Instytucie Zachodnim, Dr Tadeusz Prus- W i ś n i o ws k i - Uwagi na
temat środowiska
społecznego na Pomorzu,
W odczycie podsumowującym
czterodniowe
wyniki "Pomorze Zachodnie w świetle badań naukowych
- Stan i potrzeby" - Prof. dr Józef
G a je k, Sekretarz
Generalny
PTL wskazał na potrzebę dalszych bada!l
naukowych
zarówno
etnograficznych,
folklorystycznych
jak i historycznych, archeologicznych
i socjologicznych
- oraz na możliwości zapoczątkowania współpracy
naukowej na temat Pomorza z ośrodkami naukowymi N.R.D. Potwierdzeniem
takiej
możliwości
były referaty
Reinharda
P e e s c h a, Rudolfa
We i n h o l d a, Johannesa
K a l i s c h a, Charlotty
H i r s c h, Waltraud
Woe II e r a przede wszystkim
profesora
Gunthera
H e i d o rna.
Niektóre
z nich opublikowane
w niniejszym
tomie
"Ludu".
O.G.
\
�591
590
WYCIĄG
Z PROTOKOŁU
Z XXXVII
POLSKIEGO
TOWARZYSTWA
WALNEGO
ZGROMADZENIA
LUDOZNAWCZEGO
W Walnym Zgromadzeniu,
którego obrady odbywały się w Łań c u ck i m zamku-palmiarni
wzięło udział 191 członków Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego.
Nieobecność
swoją usprawiedliwili,
przesyłaj'lc
równocześnie
telegramy
z życzeniami:
Prof. dr Kazimierz
Dobrowolski,
Doc. dr Andrzej Waligórski, Mgr Stanisław Swirko.
2a. IX. 1962 r. o godzinie lO-tej XXXVII Walne Zgomadzenie otworzył
Prezes Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego - Rektor, Profesor dr Jan
Czekanowski.
Otwierając obrady, Rektor Czekanowski powitał przedstawicieli
Władz
Politycznych
i Administracyjnych,
wszystkich zaproszonych gości i członków PTL.
Przemówienie
powitalne Rektora Czekanowskiego,
wygłoszone w zwięzłych, lecz przepojonych serdecznością i bogactwem treści słów, przerywane
było rzęsistymi oklaskami.
Burzliwe
oklaski towarzyszyły
również powoływaniu
przez Prezesa
i Seniora Towarzystwa
Prezydium
XXXVII Walnego Zgromadzenia:
Do
Prezydium weszli: Prof. dr Maria Znamierowska - P I' li f f e I' o w a, Prof.
dr Kazimiera
Zawistowicz - A d a m s k a, Prof. dr Józef G a j e k, Doc.
dr Aleksander
Lech G o d l e w s k i, Dr Bolesław
G a I' y g a, Dr Kazimierz P i e t k i e w i c z, I Sekretarz
KP PZPR w Łańcucie, oraz dwóch
przedstawicieli
PWRN - Wydziału Kultury w Rzeszowie.
Na protokolanta
XXXVII Walnego Zgromadzenia
powołano mgra Piotra Kaleciaka.
Bezpośrednio
po powołaniu
Prezydium
nastąpiła
uroczysta
chwila
wręczenia Rektorowi Prof. dr Janowi Czekanowskiemu
jubileuszowej
pamiątki z okazji Jego aO-tej rocznicy urodzin (w postaci dedykowanego
Mu
XLVII tomu "Ludu").
W tym momencie uczestnicy Walnego Zgromadzenia
powstali z miejsc
i wysłuchali krótkiego przemówienia
Doc. dr A. Godlewskiego,
podniosły
się burzliwe oklaski oraz odśpiewano trzykrotny
toast. W ten sposób zebrani żywiołowo zamanifestowali
swoją cześć i przywiązanie
do uczonego
światowej
sławy, którego większość życia związana była z Polskim Towarzystwem
Ludoznawczym.
Gdy po burzy oklasków doszedł do głosu wzruszony Jubilat, dziękując
za otrzymaną pamiątkę podkreślił zasługi śp. Prof. dr Kazimierza Nitscha
w walce o realizację Polskiego Atlasu Etnograficznego.
Wobec tego Sekretarz
Generalny,
Dr Bolesław
G a r y g a odczytał
zaproponowany
w zaproszeniach
porządek obrad XXXVII Walnego Zgromadzenia, a ponieważ nikt nie zgłaszał poprawek
ani uzupełnień projekt
przegłosowano
i przyjęto jednomyślnie,
a mianowicie:
28. IX.
_.
SjJTawy
organizacyjne
PTL.
1. Otwarcie
2.
3.
4.
5.
6.
7.
a.
9.
10.
11.
12.
XXXVII
Walnego
Zgromadzenia,
powołanie
Prezydium,
przyjęcie porządku dziennego
przemówienie
powitalne.
Odczytanie
i przyjęcie
protokołu
z XXXVI Walnego Zgromadzenia
PTL w Białymstoku.
Wybór Komisji Zjazdowych:
(mandatowej,
regulaminowej,
statutowej,
wnioskowej
i skrutacyjnej).
Sprawozdanie
Zarządu Głównego z działalności PTL za rok 1961/1962ref. Dr Bolesław
G a r y g a.
Sprawozdanie
i wnioski Gl. Komisji Rewizyjnej - ref. Mgr Stanisław
B ł a s z c z y k.
Sprawozdania
z Oddziałów PTL - składają Prezesi Oddziałów - wg
alfabetycznego
porządku Oddziałów.
Dyskusja.
Zatwierdzenie
bilansu oraz wniosków
Głównej Komisji Rewizyjnej.
Ustalenie planu pracy i preliminarza
budżetowego na rok 1963.
Uchwalenie
wniosków przedłożonych
przez Komisję Wnioskową.
Uzupełniające
wybory:
a) zastępcy członka Zarząd u Głównego PTL,
b) zastępcy członka Głównej Komisji Rewizyjnej,
Uchwalenie poprawki do § 30 Statutu PTL.
29. IX.
(sobota)
Sesja
Naukowa
-
godz. 9-ta.
1. Odczyt "Podłoże historyczne kształtowania
się kultury ludowej wschodniej Rzeszowszczyzny"
- Prof. dr Józef B u r s z ta.
2. "Typy budowniiCtwa w Rzeszowskiem"
- Doc. Franciszek
K o t u l a.
3. "Badania
nad średniowiecznym
osadnictwem
Rzeszowszczyzny
(komunikat naukowy) - Mgr Antoni K u n y s z.
4. "Ludowe zespoły weselne w Łańcuckiem"
- Jan M i c a l.
5. Dyskusja.
Godzina
15~o
1. "Problemy
etnograficzne
i folklorystyczne
w nauczaniu
języka polskiego" - ref. Dr. Olga G a j k o w a i Mgr. Jadwiga
K l e c z k o wska.
2. Komunikaty
naukowe: "Lasowiackie piece malowane" - ref. Mgr Teresa S z e t e l a.
3. "Współczesne garncarstwo
ludowe w powiecie łańcuckim" - Medynia
Głogowska, Zalesie, Pogwizdów - ref. Mgr. Irena Kła k.
4. Prace Muzeum w Przemyślu,
Sanoku, Rzeszowie, Jarosławiu
ref.
Dr Krzysztof
Wolski, Mgr Stefan
Lew, Doc. Franciszek
Kotula,
Dr Zygfryd Gotfried.
�592
593
5. "Zagadnienie
zbiorów etnograficznych
z terenu łańcuckiego"
i "Lecznictwo ludowe w rejonie łańcuckim" - ref. Dr Władysław B a l i c k i.
6. Dyskusja.
7. Zamknięcie XXXVII Walnego Zgromadzenia
PTL.
Nadto w przerwach
między obradami przewidziano
w dniu 28. IX.
zwiedzanie
wystawy
Ceramiki
Ludowej z Zalesia, l\Tedyni Głogowskiej
i Pogwizdowa
uroczyście
otwartej
w tym dniu w Łańcucie i wzięcie
udziału w uroczystym otwarciu wystaw pt. "Ziemia Łańcucka w książce
i prasie" oraz "Tematy etnograficzne
w akwareli i rysunku".
W czasie przerwy 29. IX. przewidziano
zwiedzanie łańcuckich
zbiorów etnograficznych,
zgromadzonych
przez Dra W. Balickiego, w synagodze w Łańcucie, zwiedzanie Pałacu Potockich oraz występy zespołów
regionalnych
ze wsi podłańcuckich.
Wobec tak bogato przygotowanego
programu
Zjazdu, przemówienia
powitalne ograniczono do dwu krótkich lecz serdecznych
wystąpień gospodarzy terenu i współorganizatorów
XXXVII Walnego Zgromadzenia,
a mianowicie I Sekretarza KP-PZPR w Łańcucie - Mgra Urbana i Dyrektora Muzeum w Rzeszowie - Doc. F. Kotuli.
Ad.
2. Protokół
z XXXVI
Walnego
Zgromadzenia
w Białymstoku.
Protokół z XXXVI Walnego Zgromadzenia
PTL w Białymstoku
przeczytał Mgr Piotr Kaleciak. Protokołu nie kwestionowano,
a w głosowaniu
przyjęty
został przytłaczającą
większością,
trzy osoby wstrzymały
się
od głosu.
Ad.
3. Wybór
Komisji.
Na wniosek Prof. dr Franciszka
Wokroja do Komisji Wnioskowej
wybrano jednomyślnie:
Prof. dr Wojciecha Hejnosza, Dr Kazimierza Pietkiewicza, Prof. dr Adama Wanke i Dr Krzysztofa Wolskiego. Do Komisji
Regulaminowo-Statutowej
wybrano jednomyślnie
na wniosek Mgr Piotra
Kaleciaka
Mgr Stanisława
Badonia,
Dr Władysława
Swirskiego
i Dr Tadeusza Wróblewskiego.
Do Komisji Mandatowej
wybrano jednomyślnie
na wniosek dyrektora
W. Babinicza - Mgr Stanisława
Błaszczyka, Dr Annę Kowalską-Lewicką
i Doc. dr Annę Kutrzebę-Pojnarową.
Do Komisji Skrutacyjnej
na wniosek Walentego Gawrona
wybrano
jednomyślnie - Prof. dr Aleksandra Godlewskiego, Mgr Piotra Orzechowskiego i Mgr Marię Żywirską.
Ad. 4. Sprawozdanie
Zarządu Głównego
PTL.
Sprawozdanie
Zarządu Głównego PTL z działalności w roku sprawozdawczym 1961/6,2 odczytał Sekretarz Generalny - Dr Bolesław G a r y g a.
Sprawozdanie
finansowe
z gospodarki
PTL złożył zastępca skarbnika - Dr Tadeusz W rób l e w s k i.
Po przerwie o godz. 1530 wznowiono obrady i przystąpiono
do pkt. 5.
Ad.
5. Sprawozdanie
i wnioski
Głównej
Komisji
Rewizyjnej.
Przewodniczący
Komisji Mgr Stanisław
B ł a s z c z y kodczytał
sprawozdanie
Głównej Komisji Rewizyjnej. Na życzenie większości zebranych dyskusję nad sprawozdaniem
i wnioskami GKR otwarto bezpośrednio.
Prof. dr Wojciech Hejnosz wyjaśnił powody swojej rezygnacji z pracy
w Głównej Komisji Rewizyjnej,
został wybrany zaocznie a nawał prac
i obowiązków
profesorskich
uniemożliwił
mu wyjazdy
do Wrocławia
i branie udziału w posiedzeniach
Komisji. Nie chcąc więc opóźniać pracy
Głównej Komisji Rewizyjnej, wolał złożyć rezygnację.
Na tle wypowiedzi prof. dr Hejnosza i sprawozdania
Przewodniczącego
Głównej Komisji Rewizyjnej,
Rektor Czekanowski
stawia wniosek, by
w przyszłości tak kompletować skład osobowy GKR, aby więcej członków
wybierać z Wrocławia, gdyż to ułatwiłoby
pracę.
Mgr Antoni Nienartowicz
oświadcza, że wiele zaleceń GKR zostało
już wprowadzonych
w życie. Założono księgę inwentarzową,
spełniono też
inne postulaty.
W sprawie Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga,
Zarząd też podjął już uchwałę o wydzieleniu i nadaniu pełnomocnictw
tej
agendzie PTL, lecz ostatecznie
w tej sprawie
musi wypowiedzieć
się
Polska Akademia
Nauk.
Prezes PTL, Rektor C z e k a n o w s k i, stwierdza, że wszystkie kontrole przychodzące z zewnątrz były dla nas łaskawsze ,niż kontrola Głów•• CJ h.UIIllSji Rewizyjnej.
Uważa również, że jest to bardzo korzystne dla
Zarządu, gdy Komisja Rewizyjna spełnia swe obowiązki gorliwie - nie
można jednak wpadać w przesadę i żądać rzeczy niemożliwych.
Wyraża
więc zdziwienie, odnośnie uwag GKR co do własnego lokalu. Do Uniwersytetu nie można stosować prawa
lokalowego,
ponieważ
prawu
temu
nie podlega. Towarzystwo było zawsze sublokatorem
przy uniwersyteckich
katedrach
etnografii,
a rozwijało
swoją działalność,
mimo iż tak korzystnych warunków
lokalowych jak obecnie nigdy przedtem nie miało.
Również postulat
uniezależnienia
agend PTL nie może iść dalej,
niż pozwala prawo i Statut. Uniezależnienie
to jest ograniczone
materialną odpowiedzialnością
Towarzystwa
za całość gospodarki. Dopóki odpowiedzialność ta obciąża Zarząd Główny, nie możemy dopuścić, by działo
się coś, co jest niekontrolowane
przez tenże Zarząd.
W zakończeniu swej wypowiedzi Rektor Czekanowski składa oświadczenie, że dopóki jest Prezesem Towarzystwa
nie pozwoli by cokolwiek
było prowadzone bez ścisłej zgodności z prawem i Statutem Towarzystwa.
Również Prof. dr Józef G a je k wyraził swoje zdziwienie w związku
z niektórymi
uwagami
GKR. Przedstawił
on obecne warunki
lokalowe
PTL we Wrocławiu
i porównał
z nader skromnymi
pomieszczeniami
w Poznaniu i innych ośrodkach.
Na wniosek Prof. dr A. Wan k e g o dyskusję przeniesiono do ogólnej
dyskusji, aby mieć pełniejszy obraz działalności
Towarzystwa
i obszerniejsze materiały.
Lud,
t. XL VIII
38
,
�595
594
Ad.
6.
Sprawozdania
Oddziałów
PTL.
Wobec braku przedstawicieli
Oddziałów: Białostockiego
i Gdańskiego
i wobec nie nadesłania przez te Oddziały sprawozdań ze swej działalności,
sprawozdanie
złożyła Mgr Maria Ż y w i r s k a - Prezes Oddziału Katowickiego. Następnie sprawozdania
składali przedstawiciele
Oddziałów: Kieleckiego - Mgr Aleksandra D o b r o w o l s k a, Krakowskiego - Dr Anna
Kowalska - L e w i c k a, Limanowskiego
Mgr Piotr O r z e c h o w s k i.
Na temat pracy Oddziału Lubelskiego przedstawił
swoje obserwacje jak się wyraził "z pozycji obserwatora" - Kierownik Katedry Etnografii w Lublinie Prof. dr Roman R e i n f u s s. Stwierdził
on, że
Oddział Lubelski od szeregu lat "nic nie robi". Zawodowi etnografowie
są przeciążeni
pracami
zawodowymi.
Jest jednak
sporo regionalistów
i możnaby ich wciągnąć do pracy, ale na to trzeba aktywniejszego
Za··
rządu.
Rektor C z e k a n o w s k i oświadcza, że Prezydium Zarządu Głównego
PTL *, troszczy się o wydżwignięcie
Oddziału Lubelskiego
z trudności,
w jakie popadł w związku ze śmiercią dawnego Prezesa i chorobą V-ce
Prezesa. Dlatego też pojechał do Lublina członek Prezydium - Prof. dr
Adam Wanke.
Prof. dr Adam Wan k e podaje wyniki swojej wizytacji. Oddział Lubelski posiada zapisanych
39 członków. Z tej liczby składki opłaca 18,
a pracuje czynnie 7. Stan kasy i sytuacja w Banku prawidłowa. Biblioteka
liczy ponad 70 voluminów. Zalecił zwołanie Walnego Zebrania Oddziału
i wybór nowego Zarządu.
W dalszym ciągu nastąpiły
sprawozdania
Oddziałów: z Łodzi sprawozdanie złożyła Prof. dr Zawistowicz - A d a m s k a, z Mszany Dolnej Mgr Piotr K a l e c i a k, z Olsztyna Mgr Franciszek
K lon o w s k i,
z Opola - Mgr Stanisław B r o n i c z, z Poznania - Dr Tadeusz W r ób l e w s k i, ze Szczecina - Mgr Stanisław B a d o ń, z Torunia - Prof.
dr Maria P r li f f e r o w a, z Warszawy Mgr Krzysztof M a k u l s k i,
z Wrocławia - Dr Władysław Ś w i r s k i, z Zakopanego - Mgr Helena
Ś r e d n i a w a, z Łańcuta
Mgr Jadwiga K l e c z k o w ska.
Ad.
7. Dyskusja.
Na wniosek Prof. dr Priifferowej wypowiedzi ograniczono do 5 minut,
by mogło się wypowiedzieć więcej członków. Przeciw temu wnioskowi głosował Waldemar Babinicz.
Prof. dr Prlifferowa
porusza sprawę
odczytów popularyzatorskich
i współpracę Oddziałów z kołami terenowymi. Apeluje do Komisji Wnioskowej i do Zarządu, by w tej sprawie wypracować
dokładniejsze
instrukcje dla Oddziałów.
• Warto podkreślić
w tym
Lubelski
"Prac
i Materiałów
grafii
Lubelszczyzny.
(Przyp.
miejscu.
że Zarząd
Etnograficznych"
Red.).
Główny
PTL opublikował
t. XVIII
w II częściach,
poświęcony
etno-
Rektor Czekanowski
nawiązuje
do przerwanej
dyskusji
nad sprawozdaniem GKR i apeluje do Komisji, by przedstawiła
Walnemu Zgromadzeniu konkretne
wnioski.
W imieniu GKR zabrał głos Prof. dr Franciszek Wok r o j. Oświadcza
on, że GKR chciała swe obowiązki wykonać jak najlepiej. Do wszystkiego
nie można było dotrzeć z powodu braku akt, lub z powodu braku czasu.
Stwierdza dalej, że bezpłatne wydawnictwa
PTL - Komitetom Redakcyjnym
się należą i odpisy na ten cel są słuszne. Uważa jednak
za stosowne, by w przyszłości wszelkie skreślenia
z majątku
odbywały
się z udziałem GKR, która winna być o tym na czas zawiadomiona.
Stwierdza,
że nowy buchalter
nie może odrazu uporządkować
zaległości po poprzedniku, który nie był buchalterem
na poziomie. Waldemar
B a b i n i c z, dyrektor Uniwersytetu
Ludowego w Rożnicy wyraża zdumienie nad wnioskiem GKR, w sprawie wyłączenia spod opieki Zarządu Głównego PTL Wydawnictw
Kolbergowskich.
Wydawnictwo
to zainicjowało
Towarzystwo
i nikt inny nie jest kompetentny
do jego kontynuowania
i sfinalizowania.
Co do sprawozdań
Oddziałów, uważa, że powinny one
podawać konkretne wyniki.
Trzecim problemem
jaki podkreślił
w swym głosie to stosunek
PTL do Uniwersytetów
Ludowych.
Liczba Uniwersytetów
Ludowych
spadła w Polsce z 200-tu w 1946 r. do S-miu w 1962 r. Uważa, że w tej
sprawie powinien zabrać głos Zarząd Główny PTL. Komisja powołana
przez Zarząd Główny winna zapoznać się z S ośrodkami w kraju i nawiązać z nimi współpracę.
Na zakończenie swego wystąpienia stawia wniosek, by przyszłe Walne
Zgromadzenie w 1963 r. odbyło się w Kielcach i w Rożnicy w tamtejszym
Uniwersytecie
Ludowym.
Wniosek spotkał się z dużym aplauzem Zgromadzenia.
Prof. dr Kazimiera Zawistowicz - A d a m s k a uważa, że współpraca z Uniwersytetem
Ludowym byłaby ważna dla młodej kadry i w tym kierunku możnaby
iść z popularyzacją
wiedzy etnograficznej,
gdyż z tego środowiska mogą
wyjść entuzjaści.
Zwiedzenie Rożnicy byłoby czymś pokrzepiającym
dla
nas wszystkich i dlatego dziękuje dyrektorowi Babiniczowi za zaproszenie.
Przewodniczący
Głównej
Komisji
Rewizyjnej
Mgr Stanisław
B ł a s z c z y k przypomina, że GKR ukonstytuowała
się zbyt póżno i miała
wskutek tego mniej czasu na dokładną pracę.
Nowe ustawienie agend, a zwłaszcza Redakcji DZIEŁ WSZYSTKICH
OSKARA KOLBERGA - GKR poddała pod rozwagę tylko jako propozycję, a nie jako nakaz, gdyż jeśH chodzi o odpowiedzialność
finansową,
to stanowisko G KR pokrywa się ze stanowiskiem
Prezesa PTL Rektora
Prof. dr Jana Czekanowskiego. Wiele zaleceń GKR zostało już przez Zarząd Główny wykonanych
i na tej podstawie GKR akceptuje działalność
�597
596
Zarządu i stawia wniosek o akceptację tej działalności przez Walne Zgromadzenie.
Z kolei zabrał głos Walenty K u n y s z, pisarz z Kraczkowej, wypowiada
się on za pozostawieniem
GKR w dotychczasowym
składzie i za wyrażeniem Zarządowi
Głównemu
votum zaufania.
Przewodniczący
zebrania Rektor Czekanowski postawił pod głosowanie
wniosek
Walentego
Kunysza
o udzielenie
votum
zaufania
Zarządowi.
Wniosek przeszedł przez aklamację.
Ad. 8. Zatwierdzenie
sprawozdań.
Następnie Prezes Towarzystwa
poddał pod głosowanie kolejno zatwierdzenie bilansu, sprawozdań
oraz wniosków Głównej Komisji Rewizyjnej.
Tak bilans jak i sprawozdanie
Zarządu, Komisji Rewizyjnej i wnioski
tejże Komisji przegłosowano
jednomyślnie.
Ad. 9. Ustalenie
planu pracy i preliminarza
budżetowego
na 1963 r.
Plan pracy na rok 1963 przedstawił
V -ce Prezes Towarzystwa
Prof.
dr Aleksander
Lech G o d l e w s k i.
Plan pracy zatwierdzono
bez zastrzeżeń
i sprzeciwów
przy jednym
wstrzymującym
się od głosu członku.
Preliminarz
budżetowy zreferował
Prof. dr Adam Wan k e. Przyjęto
go również podobnie jak plan pracy większością,
przy jednym wstrzymującym się od głosowania.
Ad. 10. Uchwalenie
wniosków.
W imieniu Komisji Wnioskowej
przedstawił
projekt
wniosków
jej
Przewodniczący
Prof. dr Wojciech H e j n o s z.
1. Wniosek o nadanie
członkostwa
Honorowego
Profesorowi
Juliuszowi
Z b o r o w s k i e m u. Wniosek
spotkał
się z żywą
aklamacją
i w głosowaniu
formalnym
przeszedł jednomyślnie.
2. Wniosek zgłoszony do Komisji przez Ośrodek Poznański
o nadanie
członkostwa Honorowego Ob. Wiesławie
C i c h o w i c z z Poznania, która
w roku 1911 wraz z matką Heleną Cichowicz założyła Towarzystwo
Ludoznawcze i ofiarowała
swoje zbiory dla Muzeum Etnograficznego.
Przeszedł po umotywowaniu
jednogłośnie.
3. Wniosek o nadanie członkostwa Honorowego Dyrektorowi
Januszowi
S w i e ż e m u - Wice-Prezesowi
Oddziału
Lubelskiego.
Został przegłosowany przytłaczającą
większością.
4. Wniosek o zakupienie
od Dyrektora
Swieżego jego zbiorów fotograficznych
i innych zbiorów etnograficznych
dla PTL, by zachować
całość również przegłosowano
jednomyślnie,
przy jednym wstrzymującym się od głosu.
Ad 11. Wybory
uzupelniajqce:
a) do Głównej Komisji Rewizyjnej.
Zgłoszono dwu kandydatów:
Dr
Krzysztofa Wolskiego i Dr Władysława Swirskiego. Dr Władysław Swirski
otrzymał 44 głosy, Dr Wolski 25 głosów, a 5 kartek oddano pustych. Na
członka Głównej Komisji Rewizyjnej
wszedł Dr Władysław
Ś w i r s k i.
b) zatwierdzenie
dokooptowanego
przez Zarząd Główny zastępcy członka Zarządu prof. dr Stanisława
Bąk a.
Wniosek uzasadnił Prof. dr Józef Gajek. Zarządzono tajne głosowanie.
Głosów zatwierdzających
prof. Bąka na zastępcę członka Zarządu padło
50, głosów przeciwnych
10, a wstrzymujących
się od decyzji 13.
Ad. 12. Uchwalenie
poprawki
do § 30 Statutu
PTL.
Wniosek Zarządu Głównego wraz z uzasadnieniem
odczytał Dr Kazimierz P i e t k i e w i c z. Ponieważ tak tekst poprawki, jak i jej uzasadnienie znane było większości zebranych, gdyż powielony wniosek rozesłano
do Oddziałów pismem Ldz. 822/W.Zgr./62 przeto, mimo iż Rektor Czekanowski otworzył
dyskusję
nikt nie zgłaszał się do dyskusji,
natomiast
odezwały się żądania, by poddać wniosek pod głosowanie, bo sprawa jest
jasna i słuszna.
Głosowanie
wypadło
jednomyślnie.
Jednomyślnie
więc uchwalono
§ 30 Statutu w następującym
brzmieniu:
"Zarząd Główny wybiera spośród swoich członków Prezydium Zarządu,
w skład którego wchodzą Prezes, 2-3 V -ce Prezesów, Sekretarz
Generalny, Skarbnik
oraz ich zastępcy.
Zarząd Główny wybiera
spośród swoich członków lub innych osób
będących członkami
PTL redaktorów
wydawnictw
a w miarę potrzeby
także innych kierowników
określonych
dziedzin działalności Towarzystwa.
Wybór na członka Prezydium Zarządu nie stoi na przeszkodzie w powierzeniu
funkcji
redaktora,
lub kierownika
określonej
dziedziny działalności, pod warunkiem,
że kandydat
wyrazi na to swą zgodę".
Na tej uchwale
wyczerpano
porządek
dzienny przeznaczony
na 28
września i zakończono obrady o godzinie 2345•
SESJA
NAUKOWA
29 WRZEŚNIA
1962 R.
Sesję naukową rozpoczęto o godzinie 9-tej. Otwarcia
dokonał Prezes
Towarzystwa
- Rektor Prof. dr Jan C z e k a n o w s k i. Uczczono pamięć
zmarłego członka, Jana Aleksandra
Zaręby, który był wieloletnim
entuzjastą-ludoznawcą
i oddanym
całą duszą opiekunem
artystycznej
twórczości ludowej. Wspomnienie wygłosił Dyr. W. B a b i n i c z.
Inauguracyjny
odczyt "Podłoże historyczne
kształtowania
się kultury
ludowej
Wschodniej
Rzeszowszczyzny"
wygłosił
Prof.
dr
Józef
B u r s z ta.
Drugi odczyt pt.: "Typy budownictwa
wiejskiego
w Rzeszowskiem"
wygłosił Doc. Franciszek
K o t u l a.
Komunikat
naukowy
Mgr Antoniego
K u n y s z apt.:
"Badania
nad
średniowiecznym
osadnictwem
Rzeszowszczyzny"
został wygłoszony
w streszczeniu.
�599
598
"Ludowe zespoły weselne w Łańcuckiem"
- wygłosił działacz kulturalny Rzeszowszczyzny Jan M i c a ł.
Następnie udano się do Synagogi w Łańcucie, gdzie staraniem
Dra
Władysława
B a l i c k i e g o organizuje się miejscowe Muzeum regionalne.
Dr. Władysław Balicki przygotował pierwszą ekspozycję swoich zbiorów
i wygłosił prelekcję
pt. "Zagadnienia
zbiorów etnograficznych
z terenu
łańcuckiego" .
W obradach popołudniowych
wznowiono dalszy ciąg dyskusji.
Prof. dr Wojciech H e j n o s z omówił jeden z problemów
odczytu
Prof. dr J. Burszty, a mianowicie
sprawę pogranicza
polsko-ruskiego.
Oświadczył, że jeśli chodzi o pogląd historyka, to nie bardzo może się
zgodzić z wywodami prelegenta, że granica etniczna szła w pobliżu Sanu.
"Lach" dla sąsiadów wschodnich,
to nazwa etniczna, a Nestor w swej
kronice pod rokiem 881 pisze, "że Włodzimierz wyprawił się na Lachów
i zajął ich grody". "Ich" to znaczy Lachów, a więc polskie.
W dokumencie "Dagome iudex" z czasów Mieszka I mamy opis granic
państwa Polskiego. Prof. Łowmiański
ocenił, że pisarz, który ten dokument redagował
był konsekwentny
i używał właściwych
terminów
na
oznaczenie granic, które opisywał np. "fines Prussae
{terrae)", "fines
Russae" itd. "Usque in Cracoa" - znaczy aż do państwa Krakowskiego,
czy Wiślickiego, a więc państwa Wiślano
Uwzględnić
musimy również dokument
z roku 884 zatwierdzający
granice biskupstwa
praskiego po Zbrucz, Dniestr i żródła Bugu.
Na zakończenie dyskutant podkreśla fakt, że jakkolwiek każda nauka
jest dochodzeniem prawdy, to historia ma szczególniejsze trudności w jej
dochodzeniu, gdyż daje pewną dowolność w komentowaniu
źródeł a osobiste zainteresowanie
badaczy rzutuje na jej obiektywność.
'
Rektor C z e k a n o w s k i dodaje do tych wywodów uwagę, że Konstanty Porfirogeneta
wylicza Lendzian wśród plemion czeskich, co wskazuje, że w IX wieku granica Polski była daleko na zachodzie.
Prof. dr Józef G a je k, podkreślając
walory ciekawego odczytu prof.
dr J. Burszty, zaznacza, że prelegent dał bogaty przegląd różnych poglądów, różnych dyscyplin naukowych
na omawiane zagadnienia,
lecz jego
zdaniem - mało wykorzystał
materiał etnograficzny.
W świetle badań Polskiego Atlasu Etnograficznego
pokazuje się, że
istnieje duże zrównanie kulturowe w pasie małopolsko-ukraińskim
(Śląsk,
Małopolska,
Wołyń), choć wciąż jeszcze materiały
etnograficzne
są za
szczupłe do rozwiązania problemówetnogenetycznych.
Wykopaliska
w Czerwieniu wykazały, że starsza ceramika jest niewątpliwie
polska późniejsza ruska. Jest problemem, czy przy słowie
"Lach" u Nestora można postawić ze znakiem równania słowo "Polak".
Ludność ukraińska
Wołynia określała Polaków jako "Mazurów".
Następny dyskutant -- Walenty K u n y s z - przeprasza, że wmiesza
się w tak poważną dyskusję naukowców jak wyznaczanie dawnych granic plemiennych,
gdyż jako chłop na tym się nie zna. Nie mógł wprost
doczekać się Walr:.ego Zgromadzenia
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego w Łańcucie, gdyż chciałby się przed jego członkami-naukowcami
wyspowiadać
ze swojej pasji życiowej do opisywania,
współczesnej
mu
kultury ludowej i pragnął pożalić się na swoje niepowodzenia,
spodziewając się, że od naukowców, którzy zawodowo zajmują się kulturą ludową, on żarliwy wyznawca tejże kultury, otrzyma pociechę, umocnienie
do dalszej pracy wbrew dotychczasowym
pechom i niepowodzeniom.
Spodziewa się podsycenia iskry nadziei, że jego przeszło trzydziestoletnie
wy·
siłki nie pójdą na marne.
Prof. dr Pri.ifferowa stwierdziła, że słuchaliśmy chętnie i zrozumieliśmy
intencję
przemówienia,
czego dowodem były oklaski, które dyskutant
otrzymał.
Z kolei przystąpiono do popołudniowego
porządku obrad. Ze względu
na brak czasu postanowiono
skreślić dalsze referaty z porządku dziennego. Wysłuchano tylko "Lecznictwo ludowe w regionie łańcuckim"
Dra
Władysława
B a l i c k i e go.
Po referacie Dra Balickiego, wszyscy uczestnicy Walnego Zgromadzenia udali się na występy trzech zespołów regionalnych. Wieś podłańcucka
zademonstrowała
ludoznawcom
swoje
stroje,
pieśni,
muzykę,
taniec
i niektóre formy tradycyjnych
obrzędów weselnych.
Po zakończeniu pokazu - Rektor C z e k a n o w s ki podziękował zespołom artystycznym
za piękne występy, organizatorom
Walnego Zgromadze:~ia a zwłaszcza mgr J. Kleczkowskiej,
drowi W. Balickiemu
i p. J. M i c a ł o w i za poniesione w związku z tym trudy, a uczestnikom
za wzięcie udziału i ogłosił zamknięcie XXXVII Walnego Zgromadzenia.
Następnego
dnia wszyscy wzięli udział w etnograficznej
wycieczce
trzema autobusami
do Muzeum w Przemyślu
i Sanoku.
Protokółował:
Mgr Piotr Kaleciak
SPRA WOZDANIA Z DZIAŁALNOŚCI ODDZIAŁOW
POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO
(Oddział PTL z siedzibą w G d a ń s k u, ul. Rzeźnicka
od 1. IX. 61 r. do 25. IX. 1962 r.).
25, za okres
Gdański Oddział PTL liczył w okresie sprawozdawczym
10 członków i 3 kandydatów.
Skład Zarządu: dr Longin M a l i c ki - prezes,
prof. dr Feliks M ark o w s k i - z-ca prezesa, prof. lic. Hubert
S uc h e c k i - sekretarz, mgr Leon R o p p e l - skarbnik.
W roku 1961/62 Oddział ograniczył swoją działalność do odczytów pu-
�600
blicznych, spotkań terenowych,
wycieczek etnograficznych
i dyskusji wewnętrznych,
dotyczących
pracy swoich członków.
W listopadzie
1961 r. L. M a l i c k i wygłosił dla Związku Nauczycielstwa Polskiego odczyt p. t. "Kultura ludowa pomorskich
grup etnicznych" obficie ilustrowany
przeżroczami.
W grudniu 1961 r. ten sam prelegent zapoznał gdańskich
przewodników
P.T.T.K. ze sztuką ludową Pomorza Gdańskiego na ilustrowanym
odczycie.
W styczniu 1962 r. L. M a l i c k i wygłosił w Młodzieżowym Zakładzie
wychowawczym
w Chojnicach
ilustrowany
odczyt p. t. "Sztuka Ludowa
Kaszub". W lutym 1962 r. L. Roppel udał się do Chwaszczyna pow. Wejherowo z odczytem p. t. "O literaturze
kaszubskiej".
W tymże miesiącu
L. Malicki wygłosił w Technikum
Samochodowym
we Wrzeszczu ilustrowaną prelekcję p. t. "Kultura
ludowa Pomorza Wschodniego".
W marcu
196,2 r. L. Roppel miał w Skarszewach
pow. Kościerzyna odczyt p. t. "Literatura
ludowa Kaszub". W maju 1962 r. L. Malicki wygłosił dla Powiatowego Domu Kultury w Pucku ilustrowany
odczyt p. t. "Kaszubska
Sztuka Ludowa". Tenże wygłosił w czerwcu 1962 r. w Powiatowym
Domu Kultury w Sztumie ilustrowaną
prelekcję p. t. "Kultura ludowa Dolnego Powiśla".
Zorganizowano
4 spotkania.
Jedno wspólnie z P. D. K. w Wejherowie - z działaczami kulturalnymi
oraz grafikiem
i pisarzem węgierskim
Lajosem Vincze, który już dwukrotnie
bawił na wybrzeżu celem utrwalenia przejawów naszej kultury w ilustracjach
i książce podróżniczej.
Z tym samym malarzem urządzono drugie spotkanie w Klubie Dziennikarzy
w Gdańsku,
gdzie kilku członków
PTL odpowiadało
artyście
szczegółowo na opracowane
przez niego pytania, dotyczące różnych dziedzin kultury ludowej zwłaszcza architektury,
zwyczajów, obrzędów, pieśni, muzyki, tańców, literatury
i psychiki ludu.
Trzecie spotkanie
zorganizowano
dla Kaszubów w Sławoszynie
pow.
Puck, na którym
L. Roppel omówił działalność
Floriana
Ce y n ow y
w rocznicę jego zgonu.
Czwarte spotkanie z harcerkami
obozu wędrownego gliwickiego hufca
odbyto w Malborku
(lipiec) celem poinformowania
ich o kulturze
ludowej Żuław i udzielenia
instrukcji
dotyczących
fotografowania
obiektów
etnograficznych.
Oddział zorganizował
3 wycieczki etnograficzne.
W maju autobusem
wspólnie z Liceum Pedagogicznym
w Oliwie - do powiatu kartuskiego
(Żukowo hafciarstwo,
Kartuzy
Kaszubskie,
Chmielno garncarnia).
Wycieczkę prowadził L. Malicki.
W lipcu odbyto mikrobusem wycieczkę na południowe Kociewie i Bory
Tucholskie dla zapoznania się z budownictwem
ludowym a w sierpniu do
Wdzydz pow. Kościerzyna
dla poznania tamtejszego
muzeum skansenowskiego.
601
Na zewnętrznych
zebraniach
przedyskutowano
pracę L. Malickiego
p. t. "Sztuka ludowa Pomorza Gdańskiego",
przygotowaną
dla kwartalnika "Polska Sztuka Ludowa" na 1000-lecie Gdańska i pracę W. Błaszkowskiego p. t. "Zarys etnografIczny
Pomorza Gdańskiego
Struktura
etniczna
i kultura
materialna",
przeznaczoną
do druku
w zbiorowym
wydawnictwie
TRZZ.
Prezes Oddziału
Dr Longin Malicki
Oddział P.T.L. z siedzibą
w K a t o w i c a c h, ul. Żwirki
i Wigury
15.
W roku 1961/62 członkowie naszego Oddziału pracowali nadal nad zagadnieniem
kultury
grupy
zawodowej, hutniczej.
Ponieważ
celem naszym jest udokumentowanie
ciągłości wielowiekowej
tradycji grupy hutniczej, a tym samym uzasadnienie
i utrwalenie
należnego jej miejsca
w hierarchii
grup zawodowych
w Polsce, praca jest długofalowa,
rozłożona na kilka lat.
W okresie sprawozdawczym,
w oparciu o przeprowadzone
w roku
ubiegłym prace przygotowawcze,
został opracowany
i przedyskutowany
kwestionariusz,
a poszczególni
członkowie
Oddziału
zbierali
materiały
w terenie.
Pozwoliła
na to subwencja
Zarządu
Głównego
PTL, oraz
Wydziału Kultury
WRN w Katowicach.
Tak więc mgr S. Ł y s i k prowadzi badania nad Małą Panwią, mgr
L. D u b i e l w okręgu Gliwickim, mgr A. H u t k a w okręgu Rybnickim,
mgr L. T u r n o w okręgu Ustroniu.
Jednocześnie
rozpoczęto zbieranie bibliografii
zagadnienia
oraz przystąpiono do opracowania
warunków
konkursu na życiorysy hutników.
Prowadzący
badania,
na kolejnych
zebraniach
Oddziału zapoznawali
naszych członków z osiągniętymi
rezultatami,
przyczem niejednokrotnie
dyskutowano
metody poszukiwań.
Pozatem, członkowie Oddziału biorą udział w następujących
pracach:
a. sekcji etnograficznej
Śląskiego Instytutu
Naukowego, gdzie pracują
nad kulturą grupy górniczej. Pierwszy tom zarysu kultury grupy został
oddany do druku.
b. zespołu
etnograficznego
Muzeum Śląskiego
w Bytomiu.
,.. --------
c. Wydziału Kultury i Sztuki WRN oraz Dyrekcji Woj. Parku Kultury
Wypoczynku
nad projektowaniem
i realizacją
śląskiego skansenu.
Od.dał liczy 16 członków.
Sekretarz
Mgr
Maria
Oddziału
Prezes
Suboczowa
Mgr
er
Maria
Oddziału
Zywirska
�603
602
Oddział P.T.L. z siedzibą w Ki e l c a c h, Pl. Partyzantów
Nr 2,
sprawozdanie
i plan za okres od września 1961 r. do września 1962 r.
Ilość członków 26. Na uwagę zasługuje fakt, że w ostatnim roku oddział zmienił skład jakościowy członków wokoło
25"',,: weszli do oddziału
ludzie młodsi, (dziennikarze,
fotograficy etc).
Plan działalności na następny rok:
Zorganizowanie
z subwencji
WRN obozu badawczego
PAN oddział
krakowski
na terenie Gór Świętokrzyskich
- koszt około 55.000 zł.
Zlecenie opracowania
w ciągu 2 lat słownika gwary wsi Radkowice region świętokrzyski.
Autorami
będą: Józef Grzesik gospodarz z Radkowic i dr Wanda Pomianowska.
Objętość około 12 arkuszy wydawniczych,
układ podobny do słownika Kucały.
Nawiązanie
ściślejszego
kontaktu
ze Zw. Młodzieży Wiejskiej
oraz
ze Zw. Nauczycielstwa
Polskiego (z tym ostatnim w pażdzierniku
oddział
organizuje
i prowadzi
dwudniowe
studium ludoznawcze
dzień teorii
i dzień badań). Utrzymanie
kontaktu
z kieleckim Klubem Dziennikarza.
Usprawnienie
sprzedaży wydawnictw
PTL na wzór akcji prowadzonej
przez oddział toruński: w tym celu wyjazd szkoleniowy do Torunia.
Zwerbowanie
aktywniejszych
członków
w Radomiu,
Sandomierzu
i wszystkich miastach powiatowych.
Prezes
Łukasz
Poseł
Kumor
na Sejm
Oddział Pol. Tow. Ludoznawczego z siedzibą w Kra k o w i e, Pl. Wolnica 1
w okresie od 1. IX. 1961 r. do 1. IX. 1962 r.
Na odbytym w dniu 19 czerwca 1962 r. Walnym Zebraniu, po wy··
słuchaniu
sprawozdania
ustępującego
Zarządu oraz udzieleniu
mu absolutorium dokonano wyboru nowych władz Oddziału w składzie następującym:
Doc. dr Andrzej
Wal i gór s k i prezes, dr Anna K o wal s k aL e w i c k a _ vice-prezes, mgr Barbara
U r b a ń s k a - sekretarz, Lutosława
Hajów na skarbnik.
Ponadto zostali wybrani
jako członkowie Zarządu prof. dr Kazimierz
D o b r o w o l s k i oraz prof. dr Ro ..
man R e i n f u s s, na zastępców członków Zarządu - mgr Ewa F l' Y śP i e t l' a s z k o w a oraz mgr Zdzisław
S z e w c z y k.
Oto ważniejsze punkty ze sprawozdania
ustępującego
Zarządu podane na zebraniu.
Oddział krakowski
przez Zarząd Główny
przybyło
5.
W okresie sprawozdawczym
odbyło się 6 zebrań Zarządu oraz 2 Wal ..
ne Zebrania członków Oddziału, połączone z referatami
naukowymi.
Ponadto odbyło się dalszych 7 zebrań naukowych,
w tym jedno wspóln~
z. ~Omisją Orientalistyczną
Oddziału Krakowskiej
PAN. Odczyty wygłoSIll następuJący
prelegenci
krajowi
i zagraniczni:
dr Krzysztof
Wolski.
dr . :vrarie Jose Tubiana,
prof. dr Joseph Tubiana
z Paryża, Lutosława
HaJowna, prof. Stanisław Świtniewski,
mgr Janusz Kamocki
Nenad Vuković z Uniwersytetu
w Sarajewie
(Jugosławia),
prof. dr ~oman Reinfuss.
Oddział kontynuował
rozpoczęte dawniej etnograficzne
badania terenowe w Tyńcu. Wobec jednakże bardzo ograniczonych
funduszów, miały
one charakter
dość skromny. Na podstawie
zebranych
w terenie materiałów ob. Lutosława
Hajówna
wygłosiła odczyt na temat:
"Medycyna
ludowa w Tyńcu", który zamierza ogłosić drukiem.
Ważną, choć pośrednią
rolę odgrywała
różnoraka
działalność
członków Oddziału Krakowskiego
na terenie innych organizacji.
I tak prof.
dr Kazimierz
Dobrowolski
wybrany
został członkiem
korespondentem
PAN oraz przewodniczącym
Sekcji Etnograficznej
w Komitecie
Nauk
Historycznych
PAN, wyżej wspomniany
oraz doc. dr Jadwiga
Klimaszewska i dr Anna Kowalska-Lewicka
brali żywy udział w pracach Międzynarodowej
Komisji dla Badań Kultury Ludowej w Karpatach.
Członkami Rady Naukowo-Społecznej
nowopowstałego
Tow. Przyjaźni
PolskoAfrykańskiej
wybrani
zostali członkowie
Oddziału
Krakowskiego
PTL
prof. dr Tadeusz Lewicki i doc dr Andrzej Waligórski. Ponadto, prof.
dr Roman Reinfuss i dr Anna Kowałska-Lewicka
byli członkami Zarządu
Głównego PTL.
Członkowie Oddziału Krakowskiego
prowadzili
również dość szeroko
zakrojoną
akcję popularyzacyjną
na terenie Tow. Wiedzy Powszechnej,
PTTK, Zw. Młodzieży Polskiej. Członkowie PTL opiekują się też działalnością harcerskich
i szkolnych kół Etnograficznych.
Biblioteka
Oddziału liczy 78 tomów, jest obecnie zinwentaryzowana
skatalogowana.
Sprawozdanie
ustępującego
Zarządu oceniono pozytywnie
i wyrażono
słowa wdzięczności dla jego Członków za owocną działalność podczas ich
dwuletniej
kadencji.
Należy jeszcze dodać, że ustępujący
Zarząd przedtem jeszcze zaplanował i przygotował
cykl odczytów
naukowo-popularnych
z zakresu
amerykanistyki
stanowiących
cenne rozszerzenie tematyki egzotycznej polskiej etnografii.
Odczyty te odbywać się będą w miesiącach
zimowych
roku akademickiego
1962/3.
liczył 55 członków. W wyniku
przeprowadzonej
weryfikacji
członków odpadło 6 osób, natomiast
Sekretarz
Mgr
Barbara
Urbańska
Prezes
Doc. dr Andrzej
Waligórski
�604
605
Bilans Polskiego
Towarzystwa
Aktywa
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
__
~e~~:~:Tz~i~~e-·
._.-._.~.
Banki
- Zarządu. Głównego
- Odziałów PTL
- Komitetu Kolbergowskiego
Kasa
- Zarządu Głównego
- Oddziałów PTL
- Komitetu Kolbergowskiego
Koszty produkcji niewydzielonej
(wydawn.
w toku produkcji)
- Zarządu Głównego
- Komitetu Kolbergowskiego
Dłużnicy - współpracownicy
al Zarządu Głównego
bl Komitetu Kolbergowskiego
- instytucje
- odbiorcy
Inne rozrachunki
- Zarządu Głównego
- Komitetu Kolbergowskiego
Materiały - w magazynie własnym
- w przerobie
Gotowe wydawnictwa
- w magazynie
własnym
- w innych maga_
zynach
Środki podstawowe - Zarządu Głównego
- Biblioteki
- Oddziałów
- Komitetu Kolbergowskiego
---
----.~~
o
akt~\Va
Wrocław,
_
...
1961 r.
Pasywa
I
1.
na dzień 31 grudnia
·---r-----·--·---- ---.-----.-.-.".----.
..
---'-,--'---"-,---'-------.
-_-_~~_;~l_.-~-~~_~
. -----,
-_L~'~~:J
~-~.:__ --
Ludoznawczego
_
.
I
50.211.73
102.888.66
! 1.975.800.13
L. p. '
_!________
1.
Wierzyciele
2.
Fundusze
Fundusze
i
-----
203.47
,
10.621.59
1.679.95...-----_
T r e ś ć
..._..
._
2.128.900 .52
f
!
137.357.99
502.401.2.327.27
148.114.41
3.
-\
Sumy
!_-.:.b~orcze
I
- współpracownicy
- odbiorcy DWOK
- inne rozrachunki
- rozrachunki publ.-prawne
w środkach podstawowych
w środkach obrotowych
18.016.90 !
999.675.05
66.305.25
3.325.10 1.087.322.:10
796.101.12
/5.643.862.10
\
128.557.57
I ...• 802.585.79
i
12.595 .01
Sumy
:_Je~~ostk.
___.
I
931.14 3.36
I
790.20 0.67
84.996.81
67.725.48
152.72 2.29
42.737.51
78.450.72
121.18 8.23
2.415.399.76
179.034.56
2.594.43 4.32
109.033.96
644.830.55
16.646.61
25.590.-
-----.
----I
796.10 1.12
17.527.285.52
_.1 Razem pasywa
I
I
I
dnia 31. XII. 1961 r.
Gl.
Mgr Antoni
Księgowy:
Nienartowicz
Skarbnik:
Prof. dr Adam
Wanke
�607
606
M t0'-<
..itM
••• t•.•• O
t-.n
•..• O
••• .-<
II
.-<
lt:l
•••
O
~ ~.
••••
lt:l
<'I
C'i
O
Ol
00
t-
M
-Ul
4l
•..
.!(
B
o
Ctl
•..
'O
;>,
~
S4l
ca
N
N.
~!
'Ul
4l
;>"
'O
o
..c'
"'!
o'
;>,
'O
'O
..co
'"
o
~
....
N
Oddział
Pol. Tow. Ludoznawczego
z siedzibą w L i m a n o w e j
za okres od 1 września 1961 do 25 września 1962 r .
Oddział P. T. L. w Limanowej w okresie sprawozdawczym
powiększył
ilość członków O 3 osoby i w obecnej chwili Oddział liczy 32 członków .
Mimo rozdanych
wszystkim członkom druków, deklaracji
członkowskich,
podpisało deklarację
22 członków, a składki na dzień 25. 9. 62 r. opłaciło
na rok bieżący 20 członków. Trudności w uporządkowaniu
spraw członkowskich wynikają
z opieszałości i lekceważenia
przez niektórych,
obowiązków statutowych.
Zarząd Oddziału liczy jednak, że uda się na koniec
bieżącego roku wreszcie zaległości w tym względzie uporządkować.
Skład Zarządu Oddziału jest następujący:
Prezes Oddziału mgr Piotr
O r z e c h o w s k i, Viceprezes - dyr. Tadeusz
O c i e p k a, Sekretarz
naucz. Stefania C w i k, Skarbnik
ob. Jadwiga K o z d ruń.
Sekretarz
Oddziału równocześnie
pełni funkcję
bibliotekarki.
W skład Komisji Rewizyjnej
wchodzą następujące
osoby: ob. Franciszek B o g a c z jako przewodniczący,
ob. Ludwik T o kar c z y k ob. Józef S z e w c z Yk jako członek.
W okresie sprawozdawczym
odbyły się 4 zebrania plenarne Oddziału
i 4 zebrania
Zarządu Oddziału. Tematyka
zebrań Zarządu obejmowała
następujące
sprawy:
a) sprawy
organizacyjne,
b) sprawozdawczość
i sprawy kasowe, c) planowanie pracy i kontrola ich wykonania, d) przygotowanie
zebrań plenarnych,
e) sprawy bieżące. Każde zwyczajne
zebranie członków w porządku swym obejmowało okresowy referat o charakterze popularyzacyjnym
z zakresu etnografii, oraz sprawy bieżące i informacyjne z zakresu prowadzonych
spraw badawczych i planowania
prac
na najbliższy okres.
W doborze tematów
na walne zebrania
członków, Zarząd kierował
się tym, aby referaty
były interesujące,
by uwzględniały
metodykę
badań etnograficznych
i aby pobudzały słuchaczy do korzystania
z dostępnej lektury i materiałów
etnograficznych,
które Oddział już zgromadził
i posiada w liczbie 120 pozycji. Do wygłaszania
referatów
angażujemy
naszych członków, lub zapraszamy
prelegentów
z sąsiedniego
Oddziału
mszańskiego.
Żałujemy ogromnie, że nie jest realizowany
wniosek wysunięty
pod
adresem
Zarządu
Głównego na ostatnim
zjeździe, który zobowiązywał
Zarząd Główny P. T. L. do obsługi oddziałów terenowych
P. T. L. przez
specjalistów,
popularyzatorów
różnych
dziedzin
wiedzy
etnograficznej .
Grupa prelegentów
terenowych
miała być powołana przez Zarząd Główny P. T. L. Realizacja
tego wniosku byłaby korzystna z wielu względów.
Teren zyskałby dobrych prelegentów
i Zarząd Główny miałby stały kontakt z Oddziałami terenowymi.
W dotychczasowej
pralityce 5-letniej kontakty te były dość luźne i polegały jedynie na wymianie korespondencji,
�608
oraz spotkań z okazji dorocznych
Walnych Zjazdów Towarzystwa.
Poza
akcją odczytową Zarząd Naszego Oddziału prowadził akcję popularyzacji
zagadnień etnograficznych
również poza własnym gronem osób.
W oparciu o specyfikę terenu ziemi limanowskiej
były organizowane
w okresie wakacji liczne spotkania
naszych członków z młodzieżą kolonijną, z uczestnikami
obozów harcerskich
i uczestnikami
kursów nauczycielskich i młodzieżowych
wychowania
fizycznego.
W swobodnych
pogawędkach,
przybyłym
po raz pierwszy na nasze tereny licznym zespołom, przedstawialiśmy
cechy regionu
ziemi limanowskiej,
jej zabytki,
sztukę i twórczość ludową. Akcja ta dawała korzyść, zjednywała
bowiem
w ten sposób sympatyków
ziemi naszego regionu, lepsze zrozumienie dawnych i dzisiejszych
stosunków
społeczno-gospodarczych
i dawała lepsze
wyniki w poszanowaniu
zabytków
i pamiątek.
Jeżeli na wstępie nadmieniłem,
że podstawową
formą naszej pracy
jest akcja popularyzacyjna
to nie znaczy, że Oddział nie prowadzi innych
form pracy. Forma popularyzacyjna
zagadnień
etnograficznych
jest niewątpliwie
w naszym Oddziale dominującą.
Wynika ona bowiem z tego,
że skład członków naszego Oddziału to przeważnie
odbiorcy i sympatycy
dziedziny wiedzy etnograficznej.
Żaden z członków naszego Oddziału nie
pracuje zawodowo ani naukowo w etnografii. W składzie naszego Oddziału
nie posiadamy w tej dziedzinie żadnego specjalisty. Wynikają one jedynie
z zainteresowań
naszych
członków.
Zainteresowania
te ujawniają
się:
w zbieraniu przysłów ludowych z zakresu meteorologii ludowej, w rejestracji zabytków dzieł sztuki ludowej z terenu ziemi limanowskiej,
w zbieraniu pieśni i zwyczajów ludowych, itp.
W ten sposób doszło do opracowania
scenicznego wesela strzeszyckiego, przez kolegę M. Mordarskiego.
Kolega mgr Adam Wajs opracował
monografię ziemi limanowskiej,
która ukaże się wkrótce w formie przewodnika, jako wydawnictwo
Wydziału Kultury W.R.N. w Krakowie. Będzie to pierwsze wydawnictwo
tego rodzaju z tutejszego terenu, w którym
ukaże się szereg przyczynków
z zakresu
etnografii.
Najbardziej
czynnym gawędziarzem
i znawcą terenu ziemi limanowskiej
jest w naszym
Oddziale ob. W. G a w ron.
Jest on nie tylko gawędziarzem,
ale swoje
myśli i zebrane wiadomości spisuje i gromadzi, jak dotąd tylko we własnym
archiwum, lub dzieli się nimi na walnym zebraniu z członkami Oddziału.
Jako gawędziarz
i pisarz
ludowy
wędruje
po całej limanowszczyźnb
i zbiera materiały
o historii, zwyczajach
i obyczajach
swojej rodzinnej
ziemi. Dorobek jego kilkunastoletniej
działalności
pisarskiej
zamyka siG
liczbą 20 pozycji. Tematyka jest ciekawa i wszechstronna.
Dla przykładu
kilka z nich wymienię:
1) "Rody szlacheckie
w okolicy Limanowej".
2) "Obrona Limanowej
w roku 1846". 3) "Rabacje w limanowszczyźnie
w roku 1846". 4) "Zwyczaje wigilijne w okresie świąt Bożego Narodz., Nowego Roku i Trzech
609
Króli w okolicy Limanowej".
5) "Zwyczaje
weselne u Lachów w okolicy Limanowej".
6) "Jan Kanty
Andrusikiewicz
- przywódca powstania
chochołowskiego".
7) "Obchód
Hamana w Limanowej".
8) Zwyczaje Fedorków". 9) "Rośliny leśne jadalne - i wiele innych".
Z wyżej wymienionych
przykładów
działalności pisarskiej ob. W. Gawrona jedno trzeba podkreślić, że opracowania
te są wprawdzie
dalekie
od opracowań naukowych,
jednak dla specjalistów
etnografów, mogą stanowić cenny zbiór faktów do dalszego ich wykorzystania
i opracowania.
Twórczością i dorobkiem prac ob. W. Gwrona interesuje
się wielu dziennikarzy i publicystów
spoza grupy etnografów.
Materiały
te często wykorzystują
do notatek prasowych
i audycji radiowych. Na naszą sugestię
ob. W. Gawron przesłał kilka opracowań
do oceny i ewentualnego
wydawnictwa
do Krakowa, ale niestety ta recenzja trwa już kilka ładnych
lat i nie ma o niej echa czy notatki bądź krytycznej,
bądż pozytywnej.
Naszym zdaniem w ten sposób czyni się oddanemu sprawie ob. W. Gawronowi krzywdę
lekceważy się go milczeniem i zmusza się go do szukania opieki u innych poza Towarzystwem
P. T. L.
Z innych trudności, z którymi się nasz Oddział boryka od szeregu lat
wymienić
należy brak własnego lokalu. Zabiegi o uzyskanie
własnego,
bodaj skromnego lokalu, Oddział czyni bezskuteczne
starania
od szeregu
lat u czynników miejscowych.
Lokal ten jest konieczny na pomieszczenie
akt, szafy bibliotecznej
i zebranych
licznie eksponatów
sztuki
ludowej. Agendy te mieszczą się na razie gościnnie po lokalach budynków
i instytucji,
w których pracują
nasi członkowie. Przechodząc
do spraw
finansowych
Oddziału
należy wymienić,
że układają
się one w roku
bieżącym pomyślniej niż w latach ubiegłych. Poprawa ta nastąpiła dzięki
uzyskaniu
dotacji Zarządu Głównego P.T.L. i dzięki zapomogom udzielanym Oddziałowi przez Rady Spółdzielcze
z terenu miasta Limanowej.
W ten sposób Zarząd Oddziału może swobodniej
i planowo realizować
niezbędne wydatki związane z działalnością
Oddziału.
Stefania
Oddział
Cwik
Mgr.
Piotr
Orzechowski
P.T.L. Ł ó d z:{ i z siedzibą pr7.y ulicy Buczka
za okres od IX. 1961 do IX. 1962 r.
30 m. 2
Skład
Zarządu:
prezes prof. dr Kazimiera
Z a w i s t o w i c z- A d a m s k a, wiceprezes
prof. dr B. B a r a n o w s k i, sekretarz
mgr J. D e k o w s k i, skarbnik - mgr L L e c h o w a, członkowie Zarządu: dr B. J a w o r s k a, B. K o wal e c, mgr J. L e c h, dr M. M i s i ń s k a,
mgr Z. N e y m a n o w a.
Liczba członków po ostatniej
weryfikacji
wyn~i
34 osoby. Składki
opłacane są na bieżąco, tylko 4 osoby mają roczne zaległości.
Lud, l. XLVIII
39
�610
611
W okresie sprawozdawczym
odbyły się 3 zebrania Zarządu i l walne
zebranie członków;
Działalność
naukowo-badawcza
i wydawnicza:
Kontynuowano
prace
inwentaryzacyjne
budownictwa
ludowego
na
terenie
woj. łódzkiego.
Zainwentaryzowano
18 budynków
mieszkalnych
(koszt 5.400 zł).
Wydano drukiem
IV t. "Łódzkich
Studiów Etnograficznych"
i rozpoczęto przygotowanie
t. V.
Działalność
popularyzacyjna:
Zorganizowano
dwa odczyty i pokaz filmów etnograficznych.
Poczyniono przygotowania
do sesji popularno-naukowej,
która odbędzie
się
27 i 28. X. w Tomaszowie
Mazowieckim.
Opracowano
referat
etnograficzny i komunikaty,
dokonano
wyboru filmów etnograficznych
związanych z okolicami Tomaszowa,
nawiązano
kontakty
z zespołami regionalnymi z Rawskiego,
Brzezińskiego
i Opoczyńskiego.
Współpraca
z innymi instytucjami:
podobnie jak w latach ubiegłych
Oddział współpracował
z Wydziałem
Kultury
PWRN. Członkowie
brali
udział w przygotowaniu
konkursu
sztuki ludowej pow. brzezińskiego.
Kontynuowana
była również współpraca
z Kuratorium
Okręgu Szkolnego Łódzkiego,
polegająca
na wspólnym
organizowaniu
obozów etnograficznych
dla młodzieży szkół licealnych naszego województwa.
Na obozach młodzież przygotowywana
jest do pracy zbierackiej.
Zebrane
materiały
publikowane
są częściowo w naszym wydawnictwie.
W okresie
sprawozdawczym
odbyły się dwa zimowiska w pow. limanowskim,
l obóz
letni w pow. rawskim oraz zjazd uczestników
w Zduńskiej Woli.
Inne prace:
Oddział
Łódzki
zajmuje
się kolportażem
własnego
wydawnictwa.
Pierwsze dwa tomy rozprowadzono
w 100%,
t. III (o zwiększonym
nakładzie w 80%).
Zapoczątkowano
kolportaż wydawnictw
Zarządu Głównego i sprzedano
ich za 1806 zł.
Sekretarz
Oddział
P.T.L.
Prezes
Oddziału:
Mgr. J. P. Dekowski
w M s z a n i e za okres
Oddziału:
Prof. dr K. Zawistowicz-Adamska
od 1. IX.
1961 do 1. IX, 1962 r.
Pomimo stworzenia przez część członków Oddziału Mszańskiego nowego
samodzielnego
Oddziału
w Limanowej,
pomimo
skreślenia
z kartoteki
członkowskiej
osób, które nie płaciły regularnie
składek i nie wykazywały żywszego zainteresowania
pracą P.T.L. - Oddział PTL w Mszanie
Dolnej, znajdujący
się na tzw. "głuchej prowincji",
posiada po ostatniej
weryfikacji
i odnowieniu
deklaracji
członkowskiej
34 czynnych członków.
Członkami
Oddziału
w przeważającej
liczbie są nauczyciele
z okolicznych szkół, pracujący
czynnie na niwie ludoznawczej,
następnie
pracownicy instytucji
społecznych
zainteresowani
kulturą
ludową, wreszcie
i sami reprezentanci
tradycji
ludowych,
zastanawiający
się nad swoją
historią
i tradycjami
ludowymi
swych wsi rolnicy.
Składki
czołnkowskie
zbierane
są przeważnie
przy okazji
kwartalnych zebrań naukowych,
odbywanych
w świetlicy Szkoły Podstawowej
w Mszanie Dolnej, której dyrektorem
Jan G r z y wac z jest długoletnim
czJonkiem
Oddziału
i zamiłowanym
zbieraczem
pieśni
ludowych,
jak
również
ich interpretatorem.
Tak członkowie, jak i Zarząd Oddziału wdzięczni są Zarządowi Głównemu PTL za podtrzymanie
ważności 500/0-wej ulgi w składkach
członkowskich, uchwalonej
dla Oddziału Mszańskiego
na Walnym Zgromadzeniu PTL w Jeleniej Górze, gdyż wiadomo, że Oddział nasz działa na terytorium, "gdzie jak to mówi przysłowie
miejscowe
jest początek
wód a koniec chleba".
Praca organizacyjna:
Członkowie
odbywają
kwartalne
zwyczajne
zebrania
naukowe
oraz
jedno Walne Zebranie doreczne. W bieżącym roku wypadło ono 10 grudnia 1961 i było równocześnie
zebraniem
sprawozdawczo-wyborczym.
Na zwyczajnych kwartalnych
zebraniach naukowych członkowie przedstawiali
wyniki swych badań terenowych,
próby opracowania
monograficznego
wybranych
zagadnień,
lub wnosili swoje przyczynki
do badanych przez nich problemów,
którymi
starali
się zainteresować
pozostałych
członków
Oddziału.
Po odczytach
i prelekcjach
odbywały
się
żywe i długie dyskusje.
W roku sprawozdawczym
wygłoszono
następujące
referaty
na zebraniach
naukowych:
1. Dr Sebastian
F I i z a k: "Tematyka
i forma artystyczna
śpiewek
ludowych
w powiecie limanowskim".
2. Mgr Piotr K a I e c i a k: "Czynniki sprzyjające
postępowi w rolnictwie i przyczyny hamujące
jego rozwój".
3. Stanisław
K u n i c k i: "Bednarstwo
w Kuninie".
Nadto na Walnym
Zebraniu
prócz sprawozdania
z pracy oddziału
złożonego przez prezesa Dr Flizaka, Mgr Kaleciak złożył obszerne sprawozdanie z XXXVI Walnego Zgromadzenia
PTL w Białymstoku.
Na zebraniu
tym, założyciel Oddziału i jego prezes od chwili powstania do dziś - Dr S. Flizak - złożył rezygnację ze stanowiska
prezesa,
tłumacząc swoją decyzję podeszłym wiekiem i słabym zdrowiem. Jednak
przemówieniem
Mgr Kaleciaka,
popartym
burzliwą
aklamacją
zebranych
członków, został zmuszony do cofnięcia rezygnacji
a następnie
ponownie
wybrany
na to samo stanowisko.
Na stanowisko
viceprezesa
i skarbnika
Oddziału został ponownie wybrany
mgr Piotr K"lleciak.
�612
Osobne podziękowanie
i wyrazy uznania za duży i bezinteresowny
wkład dla dobra Oddziału złożył mgr Kaleciak Prof. mgr Wandzie
S kuł ó w n e j, która od początku istnienia Oddziału pełni funkcję sekretarza zarządu i znakomicie protokółuje przebieg wszystkich zebrań Oddziału, dając wyczerpujące
streszczenia
referatów
i chwytając
w lot istotny
sens przemówień
dyskusyjnych.
Podziękowanie
to zebrani poparli rzęsistymi oklaskami i ponownie wybrali mgr Skułównę na sekretarza
Zarządu Oddziału.
Na członków Zarządu Oddziału zostali wybrani
ponownie:
1. Zofia K m i e c i k, interesująca
się folklorem
i pilnie pracująca
w szeregach oddziału.
2. Otylia P i woń s k <l, opracowująca
demonologię ludową i pracująca
w Oddziale od chwili jego powstania.
3. Dr Tadeusz Prus- W i ś n i o w s k i, który mimo trudności komunikacyjnych, gdyż mieszka w Myślenicach,
bierze żywy udział w pracach
Oddziału i z rozmachem godnym naśladowania
popularyzuje
wiedzę etnograficzną wśród młodzieży i starszych oraz bardzo sprawnie
kolportuje
wydawnictwa
PTL.
Zarząd odbywał przeważnie
co dwa tygodnie posiedzenia protokółowane, na których
omawiano
pracę i zadania
Oddziału, rozpatrywano
pisma Zarządu Głównego PTL i opracowywano
na nie odpowiedzi, jak
również
rozdzielano
między
poszczególnych
członków
zadania
zlecom.
przez Zarząd Główny.
Nadto prezydium Zarządu kontaktowało
się bieżąco w miarę potrzeby,
omawiało i opracowywało
zebrania naukowe, oraz sprawy pilne.
Bibliotekę
Oddziału, liczącą 136 pozycji bibliograficznych
prowadził
nadal prezes oddziału, Dr S. Flizak. Nadmienić trzeba, że zbiory biblioteczne mieści on we własnej szafie i dopiero w bieżącym roku przyznano
Oddziałowi subwencję
na zakup małej szafy bibliotecznej.
Praca popularyzacyjna:
Zarząd kierował pracą popularyzacyjną
zleconą przez Zarząd Główny PTL jak również zleconą przez Podhalańską
Spółdzielnię
Owocarsko-Warzywniczą
w Tymbarku
z siedzibą w Limanowej. Nadto Dr Tadeusz Prus- W i ś n i o w s k i prowadził popularyzację
na zlecenia otrzymywane
ad personam
z innych instytucji.
Popularyzację
prowadzono
w szkołach powiatu limanowskiego
i nowotarskiego
dla starszej
młodzieży na świetlicach
szkolnych względnie
w klasach, dla grona nauczycielskiego
na rejonowych
i środowiskowych
konferencjach
nauczycielskich.
Na konferencjach
takich zainteresowywano
ludoznawstwem
szersze
grono
nauczycielskie
i pozyskiwano
nowych
członków. Prowadzono
też popularyzację
w świetlicach
zakładów pracy.
na obozach i koloniach letnich, oraz na specjalne zaproszenia na zebraniach wiejskich dla starszej ludności wsi.
Dr Sebastian F l i z a k wygłosił 10 prelekcji
na następujące
tematy:
613
1. "Co to jest etnografia
i ludoznawstwo"
(l raz).
2. "Ludowe pojmowanie
czasu i przestrzeni"
(4 razy).
3. "Ludowe imiona i nazwiska"
(4 razy).
4. "Rzut oka na przeszłość i kulturę lVIszany Górnej" (1 raz).
Mgr Piotr K a l e c i a k wygłosił 'N różnych punktach 45 wykładów popularyzatorskich
na następujące
tematy:
1. "Co to jest etnografia,
nad
czym i jak pracuje PTL." (5 razy). 2. "Etnografia
i studia etnograficzne
w Polsce" (dla maturzystów
w Rabce). 3. "Jaki powinien być stosunek
młodzieży do kultury
ludowej"
(7 razy). 4. "Jak żyli nasi praojcowie"
(2 razy). 5. "Tradycyjne
rolnictwo i jego techniki oraz co w nim było
wartościowego
a co nieracjonalnego"
(w 3 szkołach rolniczych). 6. "Jak
rozwijało się rolnictwo w powiecie limanowskim"
(3 razy). 7. "Historia
narzędzi rolniczych i technik gospodarowania"
(1 raz). 8. "Jak młodzież
może pomóc w tworzeniu
zbiorów etnograficznych"
(1 raz). 9. "Czego
możemy się dowiedzieć w muzeum etnograficznym"
(1 raz). 10. ,,Karczma
wiejska i społeczne skutki jej oddziaływania
na ludność wiejską" (6 ra·
zy). 11. "Co w tradycji ludowej jest wartościowego, a co wstecznego i niezgodnego z rozumem" (5 razy). 12. "Osadnictwo w Beskidzie Wyspowym"
(l raz). 13. "Z przeszłości historyczno-etnograficznej
Beskidu Wyspowego"
(3 razy). 14. "Historia i tradycje ludowe Kasiny Wielkiej" (3 razy). 15. "Historia i tradycje ludowe Mszany Dolnej i okolicy" (2 razy). 16. "Tradycje
ludowe naszej okolicy" (na kolonii letniej w Mszanie Dolnej).
Prace badawcze: Oddział nie posiada środków na zorganizowane
badania naukowe i dlatego Zarząd nie kieruje badaniami ani pracą naukową
swych członków. Prowadzą oni swoje badania i dociekania na interesujące
ich tematy i problemy na własną rękę, zasięgając jedynie u poszczególnych członków Zarządu porad metodycznych
i wskazówek bibliograficznych. Niektóre problemy opracowane
przez członków były przedmiotem
dyskusji na posiedzeniach
naukowych.
Mgr B e d n a r o w s k a - prowadziła badania gwarowe. Dr F l i z a k zajmuje się gromadzeniem
wszechstronnych
materiałów
etnograficznych
do monograficznego
ujęcia przeszłości swej wsi rodzinnej Podobina -- jak również i Mszany Dolnej
i okolicy. Mgr P. K a l e c i a k poza monografią
historyczno-etnograficzną
swojej wsi rodzinnej specjalne badania prowadzi nad rolnictwem i całym
życiem gospodarczym powiatu limanowskiego, nad współczeSnym~ ~rzemianami wsi nie tylko \v dziedzinie gospodarczej,
ale i społecznej l kulturalnej.
Szerokie zainteresowania
naukowe etnograficzno-socjologiczne
i antropologiczne posiada Dr Tadeusz Prus- W i ś n i e w s k i i w tych dziedzinach
koncentruje
się jego osobiste badania
naukowe.
Antoni Gór s z c z y k, emerytowany
dyrektor
szkoły W Pisarzowej,
gromadzi pamiątki
regionalne
oraz pracuje
nad monogra~ią. sw?jej wsi
rodzinnej -- Pisarzowa. Opracował dzieje oświaty"w
powIecIe hmanow-
�615
614
skim na przykładzie
szkoły w Pisarzowej.
Napisał ciekawą pracę opartf!
o onomastyczne materiały zebrane w Pisarzowej i okolicy. Bardzo ciekawe
są jego długoletnie obserwacje
i badania nad wplywem tradycji wsi szlacheckiej i królewskiej
na dalszy rozwój tychże wsi. Oby jak najwięcej
kierowników
szkół szło w ślady dyrektora
A. GÓrszczyka.
Władysław K o n i e c z n y, długoletni sekretarz i wójt gminy Skrzydlna,
zasłużony
działacz
społeczny,
wzorowy
rolnik
i spółdzielca,
przebadał
metryki parafialne
w Skrzydlnej
od XVI wieku, pisze monografię swojej
wsi rodzinnej, jest świetnym obserwatorem
przemian społeczno-gospodarczych i kronikarzem
przeżytej
i zaobserwowanej
przeszłości
Skrzydlnej
i najbliższej
okolicy.
Stanisław
K u n i c k i, emerytowany
dyrektor
szkoły w Podobinie, to
żywa kronika
Zagórzan
i obserwator
przemian
społeczno-gospodarczych
i kulturalnych
ziemi rodzinnej
W. Orkana i okolicy. Specjalne
badania
poświęca rzemiosłu ludowemu
i sztuce ludowej.
O muzykologicznych
i folklorystycznych
pracach
dyrektora
Jana
G r z y wac z a była już wzmianka
wyżej.
Zarząd Oddziału marzy o tym, by Zarząd Główny dopomógł wydać
drukiem osiągnięcia
tych wysiłków i osobistych dociekań naszych członków w specjalnym
tomie "Prac i Materiałów
Etnograficznych",
pracującego już 15 lat Oddziału Mszańskiego. Myślimy również wraz z oddziałem
Limanowskim
by wspólnie przygotować na naszym terenie w naj bliższych
latach Walne Zgromadzenie
PTL.
Vice-Prezes
Mgr
Piotr
Kaleciak
Sprawozdanie
Oddziału
O l s z t y ń s k i e g o P.T.L. za czas od
do IX. 1962 r. Siedzibą
Oddziału
jest Dział Etnograficzny
Mazurskiego
w Olsztynie, ul. Zamkowa 2.
IX. 1961
Muzeum
Oddział po przeprowadzonej
zgodnie z zaleceniem
Zarządu Głównego
weryfikacji
liczy 24 członków.
Na Walnym Zebraniu w dniu 18 kwietnia
1962 wybrano Zarząd Oddziału w następującym
składzie: dr Władysław G ę b i k - przewodniczący,
mgr Franciszek
K lon o w s k i sekretarz,
mgr Janina G l i s z c z y ńs k a - skarbnik, mgr Euzebiusz K a c z y ń s k i - członek Zarządu, mgr
Witold
P ie ch ock i członek
Zarządu,
mgr Zygmunt
L ietz przew. Kom. Rew., mgr Janusz
J asiń sk i członek Kom., Michał
Ch om in członek Komisji.
W ciągu okresu
sprawozdawczego
od
września 1961 r. do chwili bieżącej odbyło się 6 zebrań Zarządu i 5 zebrań plenarnych.
Zebrania
plenarne
połączone były z odczytami.
Wygłoszono na nich następujące
referaty: 30. IX 61 r. mgr F. K lon o w s k i
"Problem
sztuki ludowej
Mazur, Warmii
i Powiśla
w porównaniu
ze
sztuką ludową pozostałych
regionów Polski". 9. X. 61 r. mgr F. Klonow-
ski - "Z problematyki
badań etnograficznych
na Warmii i Mazurach".
18. 1. 62 mgr F. Klonowski - "Kultura
ludowa Warmii i Mazur". 2. III.
62 r. dr W. G ę b i k "Moje wrażenia
z podróży do Włoch". 18. IV.
G2 r. dr W. Gębik "Moje wrażenia
z podróży do Anglii". Poza tym
czlonkowie
Zarządu
jak dr Gębik, mgr Klonowski,
mgr Gliszczyńska,
mgr Lietz, dyr. Skurpski i inni wygłaszali odczyty na kursach przewodników P.T.T.K., do młodzieży szkolnej i na terenie Zakładów Pracy. Wodczytach tych często poruszali zagadnienia
kultury
ludowej regionu. W minionym okresie sprawozdawczym
ukończono druk XIX tomu "Prac i materiałów
etnograficznych",
tzw. tomu olsztyńskiego,
zawierającego
materiały z sesji naukowej
Walnego Zgromadzenia
odbytego w Olsztynie
we wrześniu
1959 roku. Wydawnictwo
to zostało sfinansowane
głównie
przez Wydział Kultury
P.W.R.N. oraz T.R.Z.Z. i Zarząd Główny (papier
i honoraria
redaktorskie).
W roku ubiegłym przeprowadzono
badania
nad obrzędem weselnym
na Warmii w 40 miejscowościach
pow. olsztyńskiego
i biskupieckiego.
W bieżącym roku badania te są kontynuowane
w 4 powiatach mazurskich:
działdowskim,
nidzickim, szczycieńskiem
i mrągowskim.
Badania te prowadzą następujący
członkowie P.T.L-u: dr W. G ę b i k, dr R. Kuk i er,
mgr F. Klonowski
i mgr J. Gliszczyńska.
Zarząd
Oddziału
współpracuje
z sekcją
folklorystyczną
polskiego
Związku Literatów
Polskich przy Zarządzie Okręgu w Olsztynie. Członkowie jej są również członkami
naszego Oddziału. Wespół z tą sekcją
zorganizowano
wspólną wycieczkę do Szczytna w celu zwiedzenia wystawy
sztuki ludowej
Kurpiowszczyzny.
Planowano
spotkanie
z dr Adamem
Chętnikiem, które z powodu choroby tego ostatniego musiano w ostatniej
chwili odwołać.
Na ostatnim zebraniu Zarządu postanowiono
wzmóc działalność P.T.L.
w terenie,
wciągając
do współpracy
znanych
działaczy
kulturalnych
żywo zainteresowanych
w zagadnieniach
kultury
ludowej, jak np. Kaweckiego, nauczyciela ze St. Juch, w pow. ełckim. Postanowiono
zaprosić
ich na Walne Zebranie
Oddziału do Olsztyna, gdzieby wygłosili odczyt.
na temat swej działalności
w terenie. Akcja popularyzacyjna
w znacznej
mierze uzależniona
jest od dotacj i Zarządu Głównego, które b. nieregularnie wpływają. Np. w tym roku nie przekazano na tę akcję jeszcze ani
jednego grosza.
Działalność
Oddziału na przyszłość
koncentrować
się będzie więcej
na działalności
naukowej.
Na ostatnim
zebraniu
Zarządu
postanowiono
rozszerzyć tematykę
odczytów włączając
do niej tematykę
z pogranicza
etnografii
jak z historii gospodarczej,
demografii
itp. Zarząd Oddziału
otrzymał
już zgłoszenia
od referentów.
Akcja ta w znacznym
stopniu
zależy od przydziału
funduszu
Zarządu
Głównego.
Sekretarz
Mgr F. Klonowski
�r
616
Oddział P.T.L. w O P o l u, z siedzibą w Muzeum Śląska Opolskiego
sprawozdanie
za okres od 20. IX. 1961 r. do dnia 25. IX. 1962 r.
sekcji, która miała kierować
akcją. W konsekwencJi
musiał, poza nielicznymi wyjątkami,
sam zabrać się do pracy - stąd ciążyło to na ogólnej pracy Oddziału. Akcję przygotowano
przez artykuły prasowe, wyjazdy
w teren - celem zorientowania
się w istniejącej
sytuacji
(o żywotności
poszczególnych
ośrodków
ludowej
twórczości,
wydano
ulotki oraz kolorowe afisze propagandowe).
Właściwa akcja trwała od 1. IV. - 15. IV.
1962 r. z punktem kulminacyjnym
w dniu 15. IV. 1962 r.
W dniu tym nastąpiło uroczyste zakończenie Dni Twórczości Ludowej
Opolszczyzny, która ma swoje chlubne tradycje.
W końcowych obchodach, w dn. 15. IV. 1962 r., wzięło udział około
130 twórców ludowych, w tym: 40 "kroszonkarzy",
wykonujących
"kroszonki" na miejscu, 22 śpiewaków,
4 bajarzy,
5 muzykantów
(kapela
ludowa), 62 osoby z Ludowych Zespołów w marzankowo-gaikowych
i tanecznych.
Ogólna charakterystyka
działalności:
Stan członków wynosi obecnie
17 osób. Opolski Oddział PTL zasięgiem swym obejmuje całą Opolszczyznę.
Ze względu na nieliczną grupę etnografów
na tym terenie, praca Oddziału
skupia
się głównie
na popularyzacji
etnografii
na zebraniach
Oddziału oraz w organizowaniu
akcji pod nazwą: "Dni Twórczości Ludowej Opolszczyzny".
Mimo znacznych
chęci prac badawczych
oraz wydawniczych
w zakresie ludoznawstwa
Oddział Opolski PTL nie mógł podjąć ze względu
na skromne siły i środki i ze względu na działalność
innych związków
i stowarzyszeń,
na Opolszczyźnie;
etnografia
nie była tu ani tak popularna ani atrakcyjna,
by przyciągnąć
nowych członków. Jedynym wydarzeniem, które zainteresowało
szersze kręgi społeczeństwa
Opolszczyzny,
to Dni Ludowej Twórczości
Opolszczyzny.
Praca organizacyjna
Oddziału: Stan członków 17 (w tym 3 etnogra··
fów). Skład Zarządu Oddziału PTL w Opolu - po Walnym Zgromadzeniu
Oddziału w dn. 20. IV. 1962 r.: prezes - mgr Stanisław B r o n i c z, zast.
prezesa - mgr Czesław Kur e k, sekretarz - Korneliusz P s z c z y ń s k i,
skarbnik
mgr Czesław
W a w r z y n i a k, Członkowie
Zarządu
mgr Piotr S w i e r c, inż. arch. Tomasz C u b e r, ob. Rafał U r b a n, Komisja Rewizyjna:
mgr Kazimierz Róż a n o w s k i, mgr Leonard S y Iwe s t e r, mgr Roman Sęk o w s k i.
Zebrań
Zarządu
Oddziału
odbyło się 14, zebrań
członkowskich
4.
W okresie sprawozdawczym
nowy Zarząd Oddzial11 uregulował
sprawę:
1. legalizacji
działalności
Oddziału
na terenie
Opolszczyzny. 2. częściowo sprawę
remanentów
wydawnictw.
Doprowadzono
do podpisania
umowy na sprzedaż "Wzornika
haftów opolskich" zalegającego
od dłuższego czasu magazyn Oddziału PTL w Opolu - z mocą do dn. 31. XII.
1962 r. 3. Nie udało się doprowadzić
do końca, do pozytywnego
wyniku
sprawy
dotychczas
nie istniejących
w Opo!. Oddziale PTL legitymacji
członkowskich
oraz otrzymywania
zniżkowych
wydawnictw
z Zarządu
Głównego PTL.
Twórcy ludowi przybyli
z różnych okolic woj. opolskiego, zwłaszcza licznie
reprezentowanp
były tal!ie miejscowości.
jak:
Smolarnio.,
pow. Krapkowice,
Reńska Wieś, pow. Kożle, Wawelno, pow. Opole, Malnia
pow. Krapkowice,
Malina pow. Opole. Poza twórcami ludowymi przybyli
na uroczystość liczni goście, m. in.: Przewodniczący
MRN w Opolu - Ob,
E:. Musioł, Przedstawiciel Min. Kult. i Sztuki - mgr Zagórna. Kierownik
Wydziału Kultury
PWRN w Opolu ob. S. Każmierczak,
Przedstawiciel
Wydz. Kult. PWRN w Opolu - ob. Bartkiewicz
Dyrektor WDK w Opolu ob. mgr Stachow, Przedstawiciel
"Cepelii" w Katowicach,
Przed··
stawiciele polskiego Radia w Opolu, Telewizji i Prasy.
Sama uroczystość rozpoczęła się o godz. 940. Rozlosowano przez zespoły
artystyczne
kolejność wykonywania
śpiewów obrzędowych
oraz utworów
muzycznych wykonanych
przez kapelę ludową ze Smolarni.
Pochód
poprzedzany
kapelą
ludową,
ruszył sprzed gmachu
WDK
w Opolu ulicami miasta do Mostu Westchnień
nad Kanałem Młynówką,
przy którym nastąpił
konkurs
zespołów "marzankowych".
Dokonano tu
również tradycyjnego
"utopienia
marzanny".
Następnie ruszył pochód ul.
Piastowską
przed gmach
Prezydium
WRN w Opolu, gdzie nastąpiło
tzw. "ośpiewanie"
przed Obyw. Przewodniczącym
WRN w Opolu, tow.
F. Adamcem.
Tow. Przewodniczący
w ciepłych słowach przywitał
ze ..
branych i życzył twórcom ludowym dalszego, żywotnego kontynuowania
starych
tradycji
ludu na Opolszczyżnie.
Zespoły udały się następnie
przed gmach Ratusza, gdzie nastąpił konkurs, a po nim powrót do WDK.
O godz. 12 w sali - hallu WDK w Opolu rozpoczął się konkurs na pisanie oraz skrobanie "kroszonek" przed jury. W przyległej sali rozpoczęły
się przesłuchania
indywidualnych
twórców
śpiewaków,
gawędziarzy,
grupy tanecznej
i kapeli. Obchody Dni Twórczości
Ludowej Opolszczyzny zakończył popis najlepszych
śpiewaków
oraz tancerzy, którym przy-
Organizacja
Dni Twórczości
Ludowej Opolszczyzny.
Impreza ta organizowana
dotychczas przez Wydział Kultury PWRN w Opolu miała na
celu rozpropagowanie
istniejących,
starych
tradycji
ludowej
twórczości
artysto Opolszczyzny. Podćzas Walnego Zebrania
Oddziału w dn. 20. IV.
1961 r. Obywatelka
Kierownik
Wy dz. Kultury
PWRN w Opolu zgłosiła
wniosek przejęcia organizacji
Dni przez Oddział PTL w Opolu. Wniosek
poddano pod ogólne głosowanie - został przyjęty większością głosów, przy
kilku przeciwnych.
Zarząd
Oddziału
w
Opolu
doprowadził
do
ukonstytuowania
~',
617
.,
się
>
"
-\:'.~l\.2~>'
�618
619
grywała
kapela ludowa. Prawie
wszyscy uczestnicy
konkursów
zostali
nagrodzeni
pieniężnymi
nagrodami
ufundowanymi
przez Min. Kultury
i Sztuki, Wydział Kultury PWRN w Opolu oraz Red. "Trybuny Opolskiej ".
sekretarz
Korneliusz
Oddziału
prezes
Pszczyński
Mgr
Oddziału
Stanislaw
PTL
Bronicz
Oddział Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego
z siedzibą w P oz n a n i u, przy ul. Kantaka 2/1 p. za okres od 1. X. 1961 r. do 30. IX.
1962 r.
Oddział P o z n a ń s k i PTL liczy wg listy z czerwca 1962 r. 49 członków oraz 2 koła terenowe, w Środzie liczące 11 członków i w Gostyniu
liczące 19 członków. Zgodnie z zaleceniem Zarządu Głównego rozesłano
w czerwcu i lipcu br. do wszystkich członków deklaracje
wtórne do wypełnienia.
Wypełniło je na razie i zwróciło do Oddziału 25 członków.
W okresie od czerwca do września przyjęto 11 nowych członków.
Skład aktualny Zarządu Oddziału jest nast.: Prezes - prof. dr Józef
B u r s z t a, viceprezesi - mgr Stanisław B ł a s z c z y k, dr Ludwik G om o l e c, sekretarz
dr Tadeusz W rób l e w s k i, zast. sekretarza
mgr Janina D y d o w i c z, skarbnik
dr Walerian S o b i s i a k, członkowie Zarządu: mgr Barbara
A n d r z e j c z a k, mgr Józef P i e p r z y k,
mgr Aleksandra
Woj c i e c h o w ska.
Komisja rewizyjna:
doc. dr Maria F r a n k o w s k a, dr Zbigniew J a s i e w i c z. Majątek ruchomy Oddziału stanowi biblioteka,
na którą składa się 67 tomów wyłącznie wydawnictw
powojennych
PTL. W dyspozycji
Oddziału
pozostaje
nadto
pewna ilość wydawnictw
PTL na ogólną sumę 34060 zł, które Oddział
nasz otrzymał w komis do rozsprzedaży
kolportażowej,
w ramach akcji
popularyzacyjnej
wydawnictw
PTL.
D z i a ł a l n ość
n a u k o w a: W okresie sprawozdawczym
naukowa
działalność Oddziału znalazła wyraz w dwóch konkretnych
osiągnięciach:
1. Zorganizowano w dniach 19 i 20 maja br. sesję naukową Poznańskiego
Oddziału PTL z okazji 50-tej rocznicy założenia w Poznaniu Towarzystwa Ludoznawczego.
2. W ścisłej współpracy z Katedrą Etnografii UAM
przygotowano
do druku tom I1-gi monografii pt. "Kultura Ludowa Wielkopolski".
Tematyką główną sesji naukowej były przygotowane
przez członków
naszego Oddziału referaty
i komunikaty
naukowe, dotyczące etnograficznej problematyki
wielkopolskiej.
(Ruch ludoznawczy
i badania etnograficzne w Wielkopolsce -- prof. dr J. Burszta, Dzieje poznańskich zbiorów
etnograficznych
mgr
S. Błaszczyk,
Polsko-Niemieckie
pogranicze
w świetle materiałów
etnograficznych
- dr T. Wróblewski.
Ze studiów
nad zwyczajami dorocznymi ludu wielkopolskiego - mgr J. Dydowiczowa,
Pieśń i muzyka ludowa Ziemi Kaliskiej - mgr J. Lisakowski,
Opieka
nad sztuką ludową w Wielkopolsce mgr J. Dydowiczowa,
Z badań
etnograficznych
w Koszalińskiem.
Zderzenie się kultur grup osadniczych
w świetle materiałów
z Iwięcina w powiecie Koszalińskim
- dr Z. Jasiewicz). Oddział wystąpił do Zarządu Głównego PTL z propozycją opublikowania materiałów
z wymienionej sesji w jednym z najbliższych tomów
"Prac i Materiałów
Etnograficznych".
Propozycja Oddziału została w zasadzie przez Redakcję PME przyjęta.
Współudział
nasz w przygotowaniu
i oddaniu do druku następnego
tomu .,Kultury Ludowej Wielkopolskiej"
wynika z konieczności
ścisłego
współdziałania
Katedry
Etnografii
DAM i Poznańskiego
Oddziału PTL
w planowaniu i realizacji badań etnograficznych
nad Wielkopolską. Z ogólnej liczby 15 autorów publikujących
rezultaty
swoich badań w tym tomie 12 jest członków PTL. Zgodnie z założonym planem Oddział
jeszcze w roku bieżącym przystępuje
do prac nad III-cim tomem wymienionej monografii. W toku są także przygotowania
wstępne do opracowania
Atlasu
Ludowej
Kultury
Wielkopolski.
Zorganizowanie
sesji naukowej
i przygotowanie
jej było możliwe
dzięki finansowej
pomocy udzielonej
przez Zarząd Główny PTL oraz
Wydział Kultury
Wojewódzkiej
Rady Narodowej
w Poznaniu. W realizacji prac nad monografią
etnograficzną
Wielkopolski
Oddział korzysta
z pomocy finansowej wspomnianego
Wydz. Kultury WRN w Poznaniu.
Bliska współpraca
z Wydziałem
Kultury
WRN w Poznaniu
oraz
z Wojewódzkim Domem Kultury wyraża się także w działalności osobnej
Sekcji Oddziału, która prowadzi
akcję opieki nad ludową twórczością
w województwie
poznańskim.
Członkowie tej Sekcji nawiązują
kontakty,
udzielają
konsultacji,
popularyzują
sprawy twórczości ludowej.
Akcja popularyzująca
problematykę
etnograficzną
jest przez Oddział
prowadzona
w trzech kierunkach:
1. Przez kolportaż wydawnictw
PTL.
2. Przez popularno-naukowe
referaty nazewnątrz
Oddziału. 3. Przez popieranie etnograficznych
prac i regionalnych
publikacji inicjowanych
poza
planem,
realizowanym
przez Oddział.
Drogą kolportażu
rozsprzedano
w okresie sprawozdawczym
wydawnictw
PTL za ogólną sumę 66.778.złotych. Popularno-naukowych
i kursowych
referatów
na zewnątrz Oddziału (na kursach choreograficznych
WDK, w środowiskach
nauczycielskich i innych) wygłoszono 14. W akcji tej brali udział: Mgr Blaszczyk,
prof. dr J. Burszta, dr Z. Jasiewicz, dr W. Sobisiak, dr T. Wróblewski.
Oddział patronuje
przygotowywanym
do druku wydawnictwom
etnograficznym WDK: "Pieśni Kaliskie", "Wielkopolskie
Zapusty", "Bibliografia
etnograficzna
Wielkopolski".
Plenarnych
zebrań Oddziału w okresie sprawozdawczym
odbyto 5 a zebrań Zarządu 8. W związku ze wspomnianą
już 50-tą rocznicą założenia w Poznaniu Towarzystwa
Ludoznawczego
(w 1911 roku) oraz prze-
�621
620
kazania tutejszemu
społeczeństwu
zbiorów etnograficznych
(w 1911 roku)
przez Helenę Cichowicz i córkę jej Wiesławę Cichowicz - Oddział Poznański
wystąpił
do Zarządu
Głównego PTL z wnioskie:n
o nadanie
żyjącej jeszcze i wielce dla etnografii
wielkopolskiej
zasłużonej ob. Wiesławie C i c h o w i c z honorowego członkostwa PTL. Poza tym z uwagi na
brak innej w sprawie tej inicjatywy.
Oddział nasz zgłasza na Walnym
zgromadzeniu
wniosek o bezzwłoczne przystąpienie
do prac przygotowawczych nad podręcznikiem
etnografii
Polski, brak podręcznika
coraz dotkliwiej odczuwają
nie tylko środowiska
uniwersyteckie
ale także ogoł
członków naszego Towarzystwa
i dość szerokie rzesze sympatyków
wzgl.
innych osób przedmiotem
tym zainteresowanych.
Sekretarz
Oddziału
Dr Tadeusz
Wróblewski
Prezes
Prof.
Oddziału
dr Józef Burszta
Oddział PTL w S z c z e c i n i e z siedzibą przy ul. Dworcowej 8,
sprawozdanie
za okres od września 1961 do września 1962 r.
Liczba
członków,
którzy
płacą
regularnie
składki
wynosi
13,
w tym 1 członek honorowy. W okresie sprawozdawczym
działalność Oddziału skupiła się przede wszystkim
na sprawach
uporządkowania
dokumentacji
PTL -- wynikłe przy kontroli
Wydziału Spraw Wewnętrznych PMRN w Szczecinie.
Drugim zagadnieniem,
które zostało ostatecznie uregulowane
to sprawy
wydawnicze
i organizacyj ne pozostałe
z Międzynarodowej
Konferencji
Pomorzoznawczcj.
W okresie sprawozdawczym
odbyto 5 posiedzeń Zarządu Oddziału, na
których omówiono wyniki pokontrolne
i opracowano plan pracy na 1963 r.
Do ważniejszych
spraw załatwionych
przez Szczeciński Oddział PTL
należy zaliczyć: inicjatywę
i współpracę
przy organizowaniu
Wystawy
Sztuki Ludowej w Szczecinie wspólnie ze Związkiem Młodzieży Wiejskiej
w Szczecinie.
Zorganizowano
7 odczytów o wykopaliskach
i historii Ziemi Szczecińskiej.
Rozpoczęto badania czytelnicze. by określić wpływ książki i prasy na
stabilizację
wsi szczecińskiej
w oparciu
o biblioteki publiczne i szkolne.
Badania będą prowadzone
wspólnie z Wojewódzką
i Miejską Biblioteką
Publiczną w Szczecinie, Wydziałem Kultury PWRN i MRN.
W związku z wydaniem Dzieł O. Kolberga - Zarząd Oddziału zorganizował w ubiegłym roku konferencję
ze wszystkimi
kierownikami
Bibliotek Publ. naukowych
i szkolnych poświęconą
sprawom
subskrypcji
oraz propagandy
w pra.sie miejscowej.
W wyniku
tej akcji wszystkie
Biblioteki woj. szczecińskiego
prenumerują
Dzieła Kolberga. W najbliż-
szym okresie Zarząd Oddziału wspólnie z Woj. Domem Kultury w Szcze ..
cinie i Związkiem Młodzieży Wiejskiej oraz Wydziałem Kultury
PWRN
przeprowadzi
konferencję
artystów
ludowych
wojew. szczecińskiego.
Skarbnik
Jan
Oddział
Odd ••.
Prezes
Klik
Mgr.
Oddziału
Stanislaw
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
w T o r u n i u,
Gen. Sikorskiego 19 za okres: IX. 1961 r.
IX. 1962.
Badoń
ul. Wały
Oddział liczy obecnie 54 członków. W roku 1962 przybyło 2 nowych
członków. Na Walnym Zebraniu
Wyborczym członków Oddziału w dniu
27. III.
1962 został
wybrany
nowy
Zarząd
w następującym
składZIe: 1. Prezes prof. dr Maria Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e r o w a
2. Vice-prezes - prof. dr Wojciech H e j n o s z, 3. Sekretarz - mgr Iren~
W r o n k o w s k a, 4. Z-ca Sekretarza
- dr Ryszard Kuk i e r, 5. Skarbnik - mgr Maria P o l a k i e w i c z, 6. Z-ca Skarbnika
- mgr Jadwiga
Z e l e c h o w s k a, 7. Członek mgr Halina M i kuł o w sk a, 8. Członek - mgr Marian P i e c i u k i e w i c z. Komisja Rewizyjna w składzie:
1. Przewodniczący
prof. dr Jan Z a b ł o c k i, 2. członek Komisji _
mgr Elżbieta B i e g a j, 3. członek Komisji dr Leon W i t k o w s k i.
Wpływy ze składek członkowskich
za rok 1961 wyniosły 1315.- zł. Wpływy ze składek
członkowskich
w roku 1962 do września
wyniosły __
1245.zł, tj. 77% ogólnej sumy rocznych składek.
Koło w K c y n i liczy obecnie 14 członków. Biblioteka Oddziału liczy
470 pozycji.
W okresie sprawozdawczym
Zarząd Oddziału odbył 11 zebrań. Ponadto odbyło się 1 Walne Zebranie Wyborcze Członków Oddziału PTL.
Działalność Oddziału PTL w Toruniu skupiała się przede wszystkim
na dwu zagadnieniach,
mianowicie:
a) na pracy popularyzatorskiej
poprzez wygłaszanie
odczytów
popularno-naukowych
oraz b) na pracy
kolportażowej.
Oddział PTL w Toruniu
w okresie sprawozdawczym
rozprowadził
wydawnictw
PTL na sumę 45.958.20 zł.
W zakresie prac naukowo-odczytowych
wygłoszono następujące
odczyty: 2.5. IX. 1961 dr Wanda Błeilska z Ugandy (Afryka) referat pt. "Ludność tubylcza
Ugandy z obserwacji
lekarza obozu trędowatych".
4. X.
mgr Stanislaw
Brzo~towski z Warszawy, referat pt. "Muzealnictwo
pol~kie, a muzealnictwo
krajów
demokracji
ludowej".
26. X. Prof. Maria
Fryczowa, odczyt pt. "Bajka ludowa na Kujawach"
w Technikum
Ekonomicznym w Toruniu. 23. X. w Technikum Chemicznym. 26. X. 1961 mgr
Kalina Antonowicz,
odczyt pt. "Rok obrzędowy
na Pomorzu"
w Kółku
Geogr.-Historycznym
przy Technikum
Gastronomicznym.
24. XI. 1961 dr
�622
Thomas Hoffer z Budapesztu,
referat pt. "Organizacja
i stan Muzeum
Etnograficznego
w Budapeszcie".
27. III. 1962 prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa
odczyt pt. "Międzynarodowe
kongresy i konferencje
etnologiczne i folklorystyczne".
12. V. Prof. mgr Ewa Czarnecka, odczyt pt.
"Dawna literatura
ludowa i jej rola w życiu wsi", odczyt w Muzeum
Etnograficznym
w Toruniu. 15. V. Prof. Maria Fryczowa "Bajka ludowa
na Kujawach" odczyt w Muzeum Etnograficznym
w Toruniu. 17. V. Prof.
mgr Halina Mikułowska, odczyt pt. "Sztuka ludowa na Kujawach i Pałukach",
odczyt w sali Muzeum Etnograficznego.
18. V. mgr Jadwiga
Żelechowska,
odczyt pt. "Rybołówstwo
okolic Torunia",
odczyt w sali
Muzeum Etnograficznego
w Toruniu.
Ponadto rozpoczęto - zaplanowany
na rok 1962 - cykl odczytów na
temat "Kultury,
kraje
i ludzie".
Z cyklu tego wygłoszone zostały następujące
odczyty: 21. V. 1962
doc. dr Aleksander Lech Godlewski, odczyt pt. "Gry, zabawy i tańce lu·
dów Oceanii". 29. V. dr Ryszard Kukier, odczyty pt. "Kraj i ludzie
Wenezueli". 5. VI. doc. dr A. Waligórski,
odczyt pt. "Pojęcia kultury
w etnografii".
12. VI. mgr Jadwiga
Żelechowska
"Kraj i ludzie Jugosławii".
Ogółem w okresie
sprawozdawczym
zorganizowano
wygłoszono
z ramienia PTL w Toruniu 16 odczytów.
P I a n p r a c y Oddziału na rok 1962-63.
Na ostatnim posiedzeniu Zarządu Oddziału PTL w Toruniu omówiono
plan pracy Oddziału na okres następnego roku. W dałszym ciągu prace
Oddziału
będą prowadzone
w zakresie
zwiększenia
akcji kolportażowej wydawnictw
PTL. Będziemy starali się nadal docierać z wydawnictwami do terenowych
Wydziałów Oświaty, Bibliotek, Domów Kultury,
ażeby propagować
literaturę
ludoznawczą.
Zamierzamy
prowadzić
akcję odczytową
zarówno
w Toruniu,
jak
i w terenie. Ponadto zaplanowano
na rok 1963 przygotowanie
do druku
powieści ludowej.
Oddział PTL w Toruniu nadal sprawował opiekę nad Kołem Terenowym PTL w Kcyni. Współpracuje
naj ściślej z Muzeum Etnograficznym
w Toruniu, w którego gmachu posiada swą siedzibę. W akcji odczytowej
korzysta
nieodpłatnie
z sali wykładowej,
aparatury
projekcyjnej
itp.
Członkowie w ramach prac muzealnych
prowadzą liczne badania terenowe oraz przygotowują
publikacje
do druku.
Ponadto
Oddział PTL w Toruniu
współpracuje
z Katedrą
Etnografii Uniwersytetu
M. Kopernika,
z Zespołem Etnograficznym
IHKM
PAN oraz z innymi pokrewnymi
towarzystwami
(Pol. Tow. Archeologicznym, Pol. Tow. Geograficznym).
Oddział PTL w Toruniu wspólpracuje
również z Wydziałem Kultury
Prez. WRN w Bydgoszczy i Wydz. Kultury Prez. MRN w Toruniu, z Wy-
623
działem Kultury
WRN w Koszalinie,
z Rozgłośnią
"Polskiego Radia"
w Bydgoszczy,
z Toruńskim
Towarzystwem
Naukowym,
Kuratorium
Okręgu Bydgoskiego w Toruniu.
Sekretarz
Mgr
Irena
Wronowska
Prezes
Prof.
dr Maria
Znamierowska-Prujjerowa
Oddział
War s z a w s k i
Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego
z siedzibą przy ul. Jezuickiej 6. za okres od 17. IX. 61 r. do 1. IX. 62 r.
Zarząd Oddziału pracował
w następującym
składzie:
1. Prezes -dr Wanda P o m i a n o w s k a, 2. VIce-Prezes
dr Kazimierz
P i e tk i e w i c z, 3. Sekretarz
dr Zofia S z y f e 1b e i n, 4. Skarbnik
-mgr Konstanty
J u d e n k o, 5. Członek Zarz. mgr Zofia C h r z an o w s k a, 6. Członek Zarz. mgr Barbara
Z a gór s k a, 7. Członek
Zarz. mgr Antoni
Ś l e d z i e w s k i.
W okresie
sprawozdawczym
odbyło się 5 posiedzeń Zarządu, przeprowadzono
weryfikację
członków
Oddziału, który obecnie liczy 60 osób.
W celach informacyjnych
wydano okolicznościowy biuletyn, który zawierał skład Zarządu Głównego PTL, plan wieczorów dyskusyjnych
oraz
zawiadomił
o akcji weryfikacji
członków.
W okresie sprawozdawczym
Oddział zainkasował
na poczet składek
członkowskich
kwotę zł. 2 370.- Dotacje Zarządu
Głównego wyniosły
4 500 zł., a wydatki 2 112,10 zł.
Działalność
Oddziału polegała na organizowaniu
wieczorów
dyskusyjnych na których omawLano szczególnie aktualne problemy współczesnej
etnografii polskiej.
Realizując niniejszy postulat zorganizowano
dn. 13. XII. 1961 przegląd
filmów etnograficznych,
który odbył się w salach Katedry Etnografii UW.
Poza tym zorganizowano
następujące
odczyty i dyskusje:
w styczniu
1962 r. odczyt Prof. K. P i w o c k i e g o "Etnograficzne
Muzea Zachod'lio Europejskie",
w lutym dyskusję o współczesnym regionaliźmie przygotowaną
przez mgr S. S w irk o i dr K. P i e t k i e w i c z a. Wzbudziła ona wielkie
zainteresowanie
członków
Oddziału,
którzy
wyrazili chęć dalszego jej kontynuowania
na następnych
spotkaniach.
Dalszą
wymianę poglądów na ten temat umożliwiło zebranie poświęcone omówieniu wyników konferencji
folklorystycznej
woj. białostockiego,
lubelskiego, rzeszowskiego i kieleckiego, które odbyło się na Górze Św. Katarzyny w początkach
lutego 1952. Organizatorami
tej dyskusji
byli dr
Wanda P o m i a n o w s k a i mgr Krzysztof IVI a k u l s k i.
Z problemów
etnografii
pozaeuropejskiej
omawiano
"Zagadnienie
współczesnej
sytuacji
ludów pierwotnych
na przykładzie
Buszmenów",
które opracował
mgr Krzysztof M a k u l s k i.
Szczególną jednak uwagę Zarząd Oddziału zwrócił na popularyzowanie zagadnień etnograficznych
w szerokich kręgach odbiorców nie zwią-
�624
625
zanych z Oddziałem. Chodziło tu głównie o uczniów szkół podstawowych
i średnich oraz studiów nauczycielskich.
W ramach tej akcji zorganizowano ;) odczytów między innymi w Siedlcach, Markach, Pruszkowie. Tematy poruszane
w tych odczytach dotyczyły sztuki ludowej Mazowsza,
zwyczajów
obrzędowych
tego regionu oraz zagadnienia
etnograficznego
podłoża współczesnej sytuacji w Kongo. Odczyty te wygłosili mgr Antoni
Śledziewski i mgr Krzysztof MakuIski. Na poszczególne podkreślenie
zasługuje w tej akcji przychylna
postawa i udział Szkolnego Kuratorium
Okręgu Warszawskiego w osobie mgr Kazimiery Jagiełło.
Sekretarz
Dr
ZOfia
Prezes
Szyfelbein
Dr
Oddział W r o c ł a w s k i Polskiego
Wanda
Pomianowska
Towarzystwa
Ludoznawczego
l IX 1962 r.
we Wroe-
19 V 1961 -
Prace Oddziału Wrocławskiego Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
prowadził Zarząd Oddziału wybrany 19 maja 1961 r. na Walnym Zgromadzeniu Oddziału:
prezes prof. dr Bolesław
O l s z e w i c z, wice-prezes
dr Władysław S w i l' S k i, sekretarz mgr Anna W i l' P s z a, skarbnik mgr
.Janusz B o h d a n o w i c z, członkowie
Zarządu
dr Zofia S t a s z c z a k,
mgr Józef M a j c h l' Z a k. Praca Oddziału skupiała się na organizowaniu
odczytów i posiedzeń. W okresie sprawozdawczym
odbyły się posiedzenia
Zarządu Oddziału w dniach: 9. IX; 1961, 18. X. 1961, 8. III. 1962, 15. X.
1962, na których
omawiano sprawy bieżące, ustalano program działania,
przyjmowano
nowych członków. Ważną pracą była weryfikacja
członków
Oddziału. Na polecenie Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego rozesłano nowe deklaracje
do wszystkich
członków Oddziału.
Z 45 osób deklaracje
nowe w przewidywanym
terminie złożyło 24 osoby.
Do reszty wysłano listy z zapytaniem
czy będą należeć. Większość dała
odpowiedź twierdzącą,
uzupełniła
składki za ostatnie 2 lata i stała się
członkami czynnymi. W ostatnim roku przyjęto do Towarzystwa
na zebraniach Zarządu Oddziału 14 osób.
Oddział zorganizował
następujące
odczyty dla członków i sympatyków towarzystwa:
październik
1961 doc. dr Aleksandra
Godlewskiego
(Ekspansja kultury megalitów po Oceanii), 2. 11. listopada 1961 r. dr Józefa Babicza (Etnografia północnych stoków Karpat u Wincentego Pola);
3. 22 marca 1962 dr Władysława
Świrskiego (Przemiany społeczne na wsi
śląskiej); 4. 11 kwietnia 1962 r. dr Anny Kowalskiej-Lewickiej
(Hiszpański system kolonialny
w Ameryce
Poło i ruchy wolnościowe Indian);
5. 23 maja 1962 r. mgr Henryki Romańskiej
(Klejnoty Moana-nui-a-Kiwa
czyli Klejnoty Mórz Poludniowych
o piśmie rango-rango,
oraz a literaturze staromaoryjskiej).
Preze:;
Prof.
Dr
Boles/aw
Olszewicz
Oddział Polskiego Towarzystwa
z siedzibą w Muzeum Tatrzańskim,
Ludoznawczego
w Z a k o p a n em
za okres od 1. I. do 15. IX. 1962 r.
Sprawy organizacyjne:
Ze względu na trudności organizacyjne
Walne
Zebranie nie mogło się odbyć w przepisanym
terminie i zostało przes~.
nięte na początek października.
W okresie sprawozdawczym
odbyły Się
trzy zebrania
Zarządu, w tym: 1. poświęcone
inwentaryzacji
zabytków
techniki, 2. inwentaryzacji
zabytkowej
rzeźby, 3. wewnętrznym
sprawom
organizacyjnym
Oddziału.
Skład Zarządu Oddziału: Prezes - mgr Wanda J o s t o w a, Zastępca
Prezesa - Maria B u jak o w a, Sekretarz - mgr Helena Ś l' e d n i a w a,
Skarbnik - Wanda B l' a t k o w s k a, Komisja Rewizyjna - prof. Juliusz
Z b o l' o W s k i i Janina
S z y m a ń ska.
Ilość członków Oddziału wynosi 14 osób. Od wszystkich pobrana została składka za rok bieżący, w tym 30 osób zapłaciło pełną składke po
30 zł, a jedna - składkę obniżoną w kwocie 10 zł.
Z e b l' a n i a n a u k o w e. W okresie
sprawozdawczym
odbyły
się
c) badania nad emigracją zarobkową górali tatrzańskich,
d) badania nad
trzy zebrania
poświęcone
następującym
zagadnieniom:
1. Gospodarkę
chłopską
na torfowiskach
orawskich
i nowotarskich
omówiła mgr
Wanda J o s t o w a. 2. Inwentaryzacja
zabytkowych
urządzeń
technicznych na terenie powiatu nowotarskiego.
3. Inwentaryzacja
zabytkoUTVp.h
rzeźb i kapliczek.
Prace naukowe członków Oddziału:
Prof. Juliusz Z b o l' o W s k i - a) Historyczne podania na góralszczyźnie, b) Drobne materiały etnograHczne z nieznanych rękopisów. Mgr. Wanda J o s t o w a - a) Badania nad gospodarką
chłopską na torfowlskach
orawskich i nowotarskich,
b) Badania nad wyposażeniem
wnętrza chaty
orawskiej
w XIX w. w związku z organizacją
Muzeum w Zubrzycy
Górnej, c) Badania nad emigracją zarobkową górali tatrzańskich,
d) Badania nad budownictwem
ludowym
Podhala,
jako podstawa
naukowa
Skansenu. Dr Zofia P a l' y s k a Nazwy góralskie roślin tatrzańskich.
Witold P a l' y s k i - a) Pasterskie
nazwy geograficzne Skalnego Podhala
i Tatr Polskich, b) Leksykon tatrzański.
Mgr Helena Ś l' e d n i a W" a) Rzeźba podhalańska,
b) Zdobnictwo metalowe na Podhalu.
Członkowie Oddziału przeprowadzili
penetrację
terenu dla zapoznania
się z kulturą Orawy oraz w poszukiwaniu
eksponatów
dla Muzeum. Celem poszukiwań
były w pierwszym rzędzie zabytkowe sprzęty gospodarcze i zachowane fragmenty architektury.
Po nawiązaniu współpracy z Muzeum Techniki w Warszawie Oddział
P.T.L. zorganizował
inwentaryzację
zabytkowych
urządzeń technicznych
wykonanych przez twórców ludowych. W oparciu o wytyczne p?da.ne przez
Muzeum Techniki prowadzono podjętą przed dwoma laty akcJę mwenta·
Lud,
t. XLVIU
�626
627
ryzacji, rejestrowano,
opisywano i fotografowano
zabytkowe
młyny, tartaki, folusze, kuźnie i inne urządzenia.
W wyniku prac opisano ponad
dwieście obiektów w terenie.
Kontynuując
dawniej rozpoczęte prace Oddział P.T.L. rejestruje,
inwentaryzuje
i fotografuje
zabytki architektury
ludowej. W okresie sprawozdawczym przeprowadzono
badania na terenie 6. wsi Spisz a i 4 Orawy.
Popularyzacja
- akcja popularyzacji
znalazła wyraz w licznych konsultacjach
udzielanych
przez Oddział twórcom ludowym, członkom zespołów regionalnych,
artystom
plastykom
oraz innym osobom zainterf'<;owanym sztuką ludową i kulturą
Podhala.
Inwentarz Oddziału - a) Biblioteka Oddziału składa się ze 100 woluminów, stanowiących
przeważnie dary Zarządu Głównego P.T.L. b) Archiwum fotograficzne
zawiera 100 sztuk zdjęć zabytkowych
rzeźb i kapliczek
podhalańskich,
które zakupiono w związku z prowadzoną
w tym zakresie
inwentaryzacją
w terenie.
Sekretarz
Prezes
Mgr Helena Sredniawa
Oddział
Polskiego
Mgr Wanda Josiowa
Towarzystwa
Ludoznawczego
z siedzibą
sprawozdanie
za okres 1962 r.
w Łań
cu cie
Oddział zorganizowany
w sierpniu
1960 roku działa w środowisku
szczególnie podatnym i prężnym, jeżeli idzie o kulturę ludową.
Wieś łańcucka
rozwinięta
pod względem
spółdzielczym,
ożywiona
w dziedzinie kulturalnej
przekształca
się szybko, zgodnie z postępem technicznym,
ludowej.
a równocześnie
zachowuje
z całym
pietyzmem
relikty
kultury
Powstanie
Oddziału P.T.L. w Łańcucie przypadło
na właściwą porę.
Istnieje żywe zainteresowanie
pracą oddziału ze strony mieszkańców
wsi.
Do archiwum
Towarzystwa
z ramienia
samorodnych
zbieraczy folkloru
napływ~ją teksty pieśni i klechd.
Z inicjatywy
ludowych dzialaczy oświatowych
powstały zespoły wesel
ludowych pragnące zachować i przekazać w swoistej formie piękno obyczaju, stroju, śpiewki i tańca. Tworzy się tą drogą jakieś szczególnie podatne podłoże do rozwinięcia
szerszej akcja w tej dziedzinie. P.T.L. Oddział Łańcut w porę podchwycił
tę potrzebę
mieszkańców
wsi łań ..
cuckiej i przy usilnej współpracy
z Kierownikiem
Wydziału Kult. P.R.N.
popiera ją w całym tego słowa znaczeniu. Zarząd Oddziału wychodzi z założenia, że dalsze rozbudzenie
pod tym względem środowiska
jest jego
celem, dlatego
nie tylko zbieranie
członków
towarzystwa
na odczyty
w Łańcucie, ale też odwiedzanie
mieszkańców
wsi w świetlicach
i indywidualnych
domach stało się istotną formą współpracy
członków zarządu
z okolicznym ludem.
Tempo pracy w zespołach
weselnych
wzrosło w b. r. w związku
z XXXVII W.Z. P.T.L., które zorganizowano
w Łańcucie. Zarząd miejscowego Oddziału ciesząc się pełnym poparciem wojewódzkich
i powiatowych
władz partyjnych
i administracyjnych
wystąpił
z inicjatywą
zorganizowania zjazdu naukowego
właśnie w prowincjonalnym
środowisku,
mając
na uwadze
postulat
bezpośredniego
zetknięcia
się pracowników
nauki
z ludem. Wokół prac przygotowawczych
ześrodkował
też swoje dążenia
i zabiegi w okresie objętym sprawozdaniem.
Licząc 23-ch członków ludzi różnych zawodów ze środowiska
miasta i wsi usiłował uczynić
wszystko, by w związku z Walnym Zgromadzeniem
ożywić ze wszech miar
teren pod względem kulturalnym.
Mogło się to stać jedynie przy poparciu Zarządu Oddziału ze strony Wydz. Kult. W.R.N. i P.R.N., przy współpracy z Referatem
do Spraw Plastyki
WRN z kierownictwem
Pow. Bi ..
blioteki w Łańcucie, z zarządem
CPLiA, z artystą malarzem,
ob. Fraciszkiem
Frączkiem,
z miejscowym
nauczycielstwem,
z działaczami
ze
środowiska
wsi. Osiągnięcia
zjazdowe
dowodzą aż nadto wyraźnie,
co
może dać współpraca
towarzystwa
naukowego z placówkami
kulturaln~'mi rozsianymi
w terenie.
W wyniku prac zjazdowych
ożywiły się w dużym stopniu ośrodki
ceramiki
ludowej,
charakterystyczne
dla wsi łańcuckiej
w północnej
części powiatu. Pokonkursowa
wystawa
pod hasłem "stare formy ceramiki ludowej"
cieszyła się dużym zainteresowaniem
zarówno ze strony
wystawców, jak i zwiedzających.
Na szczególną uwagę zasługuje zorganizowana
w czasie zjazdu przez
kierownictwo
Publicznej Biblioteki w Łańcucie - z którym ściśle współpracuje Zarząd P.T.L. - wystawa "Łańcuckie
w książce i prasie". Uważać ją należy za ważne źródło wiadomości
do historii regionu. Cieszyła
się b. dużym zainteresowaniem
zarówno ze strony uczestników
zjazdu,
jak i miejscowej ludności. Promieniowała
swym zasięgiem - jeżeli idzie
o zwiedzających
- na teren powiatu rzeszowskiego,
przeworskiego,
jarosławskiego i przemyskiego - liczne grupy młodzieży i starszych.
Obrazy "Motywy etnograficzne
w malarstwie
akwarelowym"
O. Fr.
Frączka, członka Oddziału P.T.L. jako wynik całorocznej
pracy tego
artysty,
wynik wielu bezpośrednich
jego kontaktów
z ludem okolicznym - złożyły się na bogatą interesującą
wystawę, którą wraz z wystawą biblioteczną
"Łańcuckie
w książce i w prasie" zwiedziło ponad
2200 osób.
Dużym
osiągnięciem
w działalności
Oddziału
P.T.L. w Łańcucie
w okresie sprawozdawczym
jest otwarcie
p ier w szej ekspozycji
�628
.,
.!t:
zbiorów etnograficznych,
- strojów, rzeż by i ceramiki - organizowanego
przez sekretarza oddziału P.T.L. dr Władysława B a l i c k i e g o - muzeum
regionalnego w synagodze. "Babiniec" zabytkowego
budynku po gruntownym zremontowaniu
staraniem
Ministerstwa
Kultury
i Sztuki. Wydziału
Kultury W.R.N., przy usilnych staraniach
sekretarza oddziału P.T.L. dr Balickiego Wł. został przez władze miejscowe przeznaczony
na tymczasowe
pomieszczenie zbiorów w wyniku starań Zarządu oddziału P.T.L. i Kierownika Ref. Kult. P.R.N.
Sukcesem autorów i uczestników wesel ludowych wsi łańcuckiej (udostępnionych W. Zgromadzeniu
P.T.L.) jest fakt powołania na czasowy pobyt do Karolina
Zespołu z Krzemienicy.
Ob. Mira Zimińska-Sygietyń ..
ska, - Kierowniczka
Państwowego
Zespołu Pieśni i Tańca "Mazowsze"
jako gość oddziału i widz wybrała tak zwany "taniec sąsiedzki" z wesela
krzemienieckiego
do programu
swego zespołu, podkreślając
tym samym
dobitnie,
że "Mazowsze"
wyrosło ze żródeł kultury
ludowej
i działa
w ścisłym oparciu o żywe jej tradycje.
Duże zainteresowanie
zjazdem P.T.L. ze strony mieszkańców
łańcuckiego środowiska rokuje nadzieje pomyślnego rozwoju dalszych prac Oddziału.
Mgr
ŁAŃCUCKIE
W KSIĄZCE,
PRASIE
Jadwiga
Kleczkowska
I AKWARELI.
Tematy etnograficzne
na wystawie zorganizowanej
z okazji XXXVII
Walnego Zgromadzenia
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
przez Powiatową i Miejską Bibliotekę Publiczną w Łańcucie i Franciszka Frączka,
artystę-malarza
w dniach od 28. IX - 7. X. 1962 r.
To nie przypadek,
że w jednej sali wystawowej
obok książek, czasopism i fotografii z regionu łańcuckiego
znalazło się ponad 40 obrazów
artysty-malarza
Franciszka
Frączka. Licznie zebrane i akwarelą
utrwalone tematy etnograficzne
ze wsi łańcuckiej
zaprowadziły
zwiedzających
nie tylko do starych chat pod strzechą, na słupach i bez słupów, bielonych jednolicie lub w pasy, zależnie od upodobań i zamożności właścicieli, ale też opowiedziały
o mieszkańcach
bardzo wiele: jak mieszkają,
czym się trudnią, a nawet czym różnią się między sobą. Franciszek
Frączek - "Rogate Serce", uczeń st. SzukaIskiego związany ze wsią łańcucką pochodzeniem
i serdecznym
przywiązaniem
dostrzegł bowiem wyrażne
różnice w typach mieszkańców
poszczególnych
zespołów wsi, uwarunkowane w dużym stopniu zamożl}ością. Twarze chłopów z gleb dobrych
szczególnie z nad Wisłoka i południowej
zamożnej
części powiatu
są
czerstwe, śmiałe, i pogodne, zaś chłopów a szczególnie wieśniaczek z północnych piasków zabiedzone, zastygłe w walce, którą stoczyły z życiem.
To nie dotyczy młodych, hożych i jakże wystrojonych
dziewcząt. W wiel-
N
U
CO'
Lo
r..
~
"
E
Ei
'0
N
Ul
ClI
N
~
'0'
~
:;
<.J
'.:
ell
...:l
~
O
Oell
~
~
O
Ul
ll.O
O
a
ell
'c>.
"O
~
...•
Ul
~
~
ell
N
""
<.J
ell
t:
ell
""
be
..
>.
ell
..t:
<.>
..
ClI
N
""
ClI'
t:
~
�629
Ide święto jakim jest spraszanie
gości na wesele ubierają się do dziś
w zanikające
już bogato haftowane
gorsety, spódnice i bluzki ozdobione
tuzinami wstążek, a we włosy wplatają piękny tak jak i one kwiat. Takimi je zastał nasz malarz w Brzózie Stadnickiej
i Krzemienicy
i tak namalował jak święte obrazki licznie a równo rozwieszone na ścianach staryeh, zabytkowych
chat.
Owe śliczne Frączkowe chaty! Czy słońce je tak wyzłociło, czy błękit
sierpniowy
nieba przeniósł się na bielone ściany, na które gdzieniegdzie
rzuca cień wysmukła sosna lub wyższy od sosny żuraw, którym garncarz
z Medyni Głogowskiej
dobywa wodę, by dobrą przygotować
glinę ceramiczną? Domy wyczarowane
jak z bajki, starannie
utrzymane
i zdobione
dość często sztucznymi kwiatami ustawionymi
na białych jak śnieg obrusach i makatami,
których nastroju
nie odda żadna nawet najlepsza fotografia. - Ktoś zastanawiał
się na wystawie
dokąd małopolscy chłopi
będą rozwieszać na ścianach te austriackie
pamiątki-makaty?
Czy przyjdzie czas, że piękne misy i dzbany łańcuckich garncarzy ozdobią ich własne domy, kiedy elita umysłowa znawców i miłośników wsi polskiej obok
rejestracji
i naukowego
opracowania
faktów etnograficznych
zajmie się
kształceniem
nawyków
i upodobań
estetycznych
i kulturalnych
współ··
czesnego chłopa w takim n.p. zakresie, aby w "Domu Chłopa" w Warszawie zbudowanym
dla niego nie czuł się obco i niezgrabnie, ale tak jak
u siebie w domu.
Tadeusz S e w e r y n w książce "Technicy i wynalazcy 'ludowi" (W-wa
1961) przypomniał,
że w latach, kiedy Franciszek
M a g ryś
(1846-1934)
pam]ętnikarz
i pionier postępu w Handzlówce zakładał kupy kompostowe,
- Cwynarówna
z tej samej wsi zakupiła w tym czasie fortepian, i grała
na nim a potem prowadziła
chór. Handzlówka
to wzorowa od pół wieku
wieś w pow. łańcuckim.
M a g ryś
w swoim "Zywocie chłopa-działacza"
(Lwów 1932) spisał dzieje jej postępu. Pisali też inni, jak Józef Reizer.
A wszyscy podkreślali
postęp w gospodarce, szybkie dżwiganie się urny··
słowe wsi, którą w młodości Magrysia, zamieszkiwali
analfabeci;
wielką
rolę słowa drukowanego
w ogólnym rozwoju. Tak jest i dziś, kiedy do
opracowania
monografii
gospodarczej
wsi przystąpiła
grupa studentów-ekonomistów
z Krakowa. Rezultat jest taki tego jednostronnego
traktowania życia mieszkańców
postępowej
wsi, że nikt tam nie szuka dawnych strojów, nie spisuje obrzędów weselnych i nie stara się n.p. odtworzyć dzieje i ożywić park im. Fr. Magrysia, który ów działacz ufundował
i wraz z piękną altaną przeznaczył na odpoczynek i rozrywkę.
Ubóstwo dokumentów
kultury obyczajowej
Handzlówki
na wystawie,
która zainteresowała
badaczy łańcuckiego
regionu
uzupełniła
sąsiednia
wieś Albigowa.
Ta wieś posiadająca
dziś największy
i najpiękniejszy
zbiór rańtuchów
i pierwszą w Polsce Zeńską Szkołę Rolniczą założoną
w r. 1898 miała i ma szczęście do regionalnych
i etnograficznych
poszu-
�630
kiwań. Już w r. 1927 prof. dr Stefan I n g lot
albigowski rodak spisał
i wydał drukiem "Weselne obrzędy ludowe", zaś doc dr Franciszek
K ot u l a w pracy "Strój łańcucki" z cyklu Atlas polskich strojów ludowych
(Wrocław 1955) z upodobaniem
opisał strój albigowianek
dostojny i bogato haftowany, którego gdzieindziej nie spotkasz.
Daleko splendorem do Albigowej Husowowi, wsi Jana Rak a (18201900) poety, chłopa pańszczyźnianego.
Jest na południe, naj dalej oddalona
od Łańcuta, sąsiaduje i z Albigową i z Handzlówką,
od której dzieli ją
tylko najwyższe
wzniesienie
ziemi łańcuckiej
nazwane
"Patry ją". Ale
Husów jest może naj bogatszy w dokumenty
swej prastarej
kultury
do
której klucz pozostawił właśnie Jan Rak w wierszach. Ileż to o Husowie
napisał Wincenty B a d u r a jeszcze w r. 19031 Na wystawie pokazano zarówno fotokopie monografii Badury p.t. "Husów ..." (Lud 1902) jak i utwory chłopa pańszczyźnianego
Raka, którym Stanisław C z e r n i k zapoczątkował w 1953 cykl Biblioteki Dawnych Pisarzy Chłopskich, a także fotokopie jego niepublikowanych
dotychczas wierszy będących w posiadaniu
Muzeum Etnograficznego
w Krakowie.
Fotografii
ani żadnej podobizny
Raka Biblioteka
Pow. nie posiada. Natomiast
wystawiła
fotografie jego
córki, Zuzanny Ciupińskiej,
która zmarła w lutym 1960 r. w kilka miesięcy po uroczystości
50-lecia śmierci jej czcigodnego Ojca i fotografię
dawnej kurnej chaty istniejącej
i liczącej dziś ponad 225 lat. Zresztą
wnętrze tej schludnej chaty pięknie odmalował Frączek.
Z Husowa do Markowej niedaleko. Schodzi się z górki. Po lewej ręce
pozostaje "Patry ja", po prawej - wychodzą naprzeciw markowskie
wiatraki i setki najróżnorodniejszych
konstrukcją
i wystrojem chat tej wielkiej i bogatej wsi. Ich oryginalność
i piękno oddał akwarelą mistrz Frączek. W dziale książkowym zwrócono uwagę na "Gawędy" Antoniego B al a waj d r a (pseud. Wojtek Trą b a 1909-1935), "Wspomnienia
z walk
młodzieźy chłopskiej"
Władysława
Fołty (wyd. przez "Iskry" w r. 1956),
z których o Markowej dużo można się dowiedzieć.
Władysława F o ł t y książka wyrosła na nowej fali ruchu pamiętnikarskiego łańcuckich
chłopów. Tradycje pisarskie Raka i Magrysia podjęło
pokolenie, które w okresie międzywojennym
zahartowało
się w pracy
i w walce wiciowej o równe prawa dla całego narodu, a w tym dla chłopów, a teraz w Polsce Ludowej sięgnęło spracowaną
dłonią po pióro,
by dać młodszym świadectwo
tamtych trudnych
i ciężkich lat. W ślad
za Fołtą poszedł Jan S t r y c z e k z Woli Dalszej. Jego pamiętnik "Chłopskim piórem" przysposobił do druku Mieczysław G r a d, który również poświęcił swej rodzinnej
wsi Woli Dalszej "Dzieje chłopskiej
walki"
(W-wa 1955) i zapoczątkował
nowy ruch pamiętnikarski.
Nie koniec na
tym. Jest i trzecia książka o tej rozpisanej wsi: Romana T u r k a "Moja
mama, ja i reszta" - istna kopalnia materiału
etnograficznego
dla badacza obyczaju podłańcuckiej
wsi. Tylu recenzji moźe pozazdrościć Tur-
r
I
631
kowi nie jeden zawodowy pisarz stolicy. Bo też ten "łańcucki Hasek" to
nie tylko kpiarz nad kpiarze, świetny obserwator
ludzi i ich spraw, ale
to i nie byle jaki znawca obyczaju. rzec można drugi Kitowicz. Ponadto
w Woli Dalszej Aniela S z u b e r l a spisała tekst woleńskiego
wesela.
Piszą też tam i inni.
Cenną pozycję bibliograficzną
dla badaczy regionu łańcuckiego stanowi
książka Aleksandra
J a w o r c z a k a "Wieś Dąbrówki" (Lwów 1936), należąca do gromady Wola Dalsza, Jana Ś w i ę t k a "Z nad Wisłoka" - rys
etnogr. ze wsi Białobrzegów
(Lud. 1902), sąsiadującej
z Wolą Dalszą
i klasyczny "Lud łańcucki" Aleksandra
S a lon i e g o (Kraków 1902).
A oto już jesteśmy na szlaku wiodącym do Brzózy Stadnickiej,
który
nie jeden raz przemierzył
Stadnicki zwany Diabłem Łańcuckim
w licznych wyprawach
na Leżajsk. Mijamy Żołynię z ufundowanym
tam przed
kilku laty pomnikiem
ku czci A. Mickiewicza,
za Żołynią zabytkowy
spichlerz z XVII w., następnie u wejścia do wsi rezerwat orzecha wodnego i oto dom poetki Janiny G u z y. Nic dotychczas
nie drukowała.
Na wystawę przysłała kilka wierszy, z których "Babie lato" najczęściej
zatrzymywało
oczy zwiedzających.
Podobnie nie drukuje
choć pisze Stanisław
K l u z w Krzemienicy,
autor wesela krzemienieckiego,
z którego kilka ślicznych tańców spodobało
się Mirze Sygietyńskiej
podczas zjazdowych przedstawień
weselnych.
Walentemu
K u n y s z o w i, poecie i zbieraczowi
pieśni i przysłów
w Kraczkowej poświęciły już trochę uwagi wydawnictwa
PTL (Literatura
Ludowa 1957 Nr 3). I tylko ten dorobek literacki
można było pokazać
na wystawie, gdyż autor Wesela Kraczkowskiego
nie zdążył przysłać licznych rękopisów.
Podobnie nie dotarły prace Władysława
K i s a ł y, ale
ujrzymy je wkrótce w wydawnictwach
Naszej Księgarni.
a garncarstwie
Medyni
Głogowskiej,
Pogwizdowa
i Zalesia najwięcej dotychczas pisał prof. dr Roman R e i n f u s s i doc. dr Fr. K ot u l a. Zaczyna się nim interesować
mgr Irena Kła k z Rzeszowa.
Tak w skrócie etnograficznym
wędrówka po powiecie łańcuckim zorganizowana
na wystawie książki i akwarel
z okazji XXXVII Walnego
Zgromadzenia
PTL dobiega końca.
Całość w dużej ilości zebranych książek, fotografii i czasopism przedstawiono w układzie chronologicznym,
wplatając
materiały
etnograficzne
dotyczące poszczególnych
wsi w całokształt
bogatych dziejów powiatu
i samego Łańcuta. Zwiedzający śledząc przedstawione
dokumenty i opracowania byli często zaskoczeni ich różnorodnością.
Wykorzystano
bowiem
na wystawie dostępny w chwili obecnej zestaw bibliograficzny
do dziejów Ziemi Łańcuckiej.
Obejmuje on kilkaset pozycji. Z przyczyn technicznych zaledwie część materiałów
mogła być udostępniona.
Powiatowa
i Miejska Biblioteka
Publiczna
w Łańcucie dąży do zebrania możliwie
kompletnej
retrospektywnej
bibliografii
regionalnej,
a także materiałów
-
�632
633
w postaci naturalnej
bądż ich fotokopii lub mikrofilmów.
Chce w ten
sposób stworzyć warsztat
w miarę naukowy dla zespołu ludzi zgrupowanych w PTL lub też na własną rękę zajmujących się badaniem dziejów
regionu.
Wystawienie
książek i obrazów o jednej tematyce w jednej sali jest
nowatorstwem,
choć F r ą c z e k przed rokiem wystawił również w tej sali
40 akwarel p.n. "Zabytki Ziemi Łańcuckiej".
Teraz chodziło o wzmożenie
bodźców oddziaływujących
w różnej postaci i na intelekt i na wyobraźnię
i na uczucie, a także na wolę. Nie tylko o rozbudowie zainteresowań
regionem, ale o nawiązanie z nim serdecznej więzi, rozbudzenie patriotyzmu
lokalnego, zrozumienie
wartości zanikaj ących reliktów dawnej strzechowej kultury,
które należy chronić przed zniszczeniem.
Cel został spełniony. Ponad dwa tysiące trzysta zwiedzających,
czterdzieści jeden wycieczek przeważnie
szkolnych, liczne szczere i z entuzjazmem
wypowiadane i zapisywane uwagi to znaczny sukces i miły dowód wdzięczności.
Ponadto wydrukowana
na wystawę składanka-katalożek
wystawy utrwaliła
w wyborze tytuły i nazwy wystawionych
książek, materiałów
i obrazów.
Pozytywny wynik wystawy zachęca do przygotowania
następnej w roku 1964 p.n. "Wieś Łańcucka
w obrzędzie i zwyczaju" przy czym oglądanie książek i obrazów uzupełnimy
melodią wygrywaną
dawniej
na
łańcuckiej
ziemi i na radość i na smutek, ale częściej by było wesoło.
W latach 1867-1875 przebywał na terenie Poznańskiego O s kar K o 1b erg. Wynik jego pobytu, to seria 7 tomów "Lud + W. Ks. Poznańskie"
wydana w Krako\\'ie w latach 1875-1882 oraz oddzielny tom "Kaliskie"
wydany w 1890 r. "Nikt przedtem i potem - powiedział prof. Bursztanie wykonał tak wielkiej pracy badawczej i wydawniczej".
Wydarzeniem
dużej wagi było założenie w dniu 8 marca 1910 roku
Towarzystwa
Ludoznawczego w Poznaniu oraz otwarcie w dniu 28 marca
1911 r.* jednego z pierwszych
na ziemiach polskich zbiorów ludoznawczych. Te dwie powiązane z sobą instytucje
zapoczątkowują
zorganizowany ruch ludoznawczy
na terenie Wielkopolski.
W tym mniej więcej
okresie powstawały
i zostały wydane dwie najważniejsze
od czasu prac
Kolberga pozycje etnograficzne:
"Przyczynki
do etnografii Wielkopolski"
(z 1906 i 1912 r.) w opracowaniu
J. i Z. Szembekówny.
"W okresie międzywojennym - stwierdził prof. Burszta - obserwuje się z jednej strony
słabe zainteresowanie
Wielkopolską
ze strony uniwersyteckich
etnografów, z drugiej strony bardzo silny rozwój ruchu regionalistycznego,
wielką
ilość tytułów regionalnych
czasopism oraz przyczynków
etnograficznych.
Przywódcami
i duszą tego ruchu, a także autorami większości przyczynków, są nauczyciele. "Dzisiejszy poznański ośrodek etnograficzny
- zakończył prof. Burszta opiera się w pełni w swoich planowanych
pracach
na
całej
spuściźnie
dotychczasowego
ruchu
ludoznawczego
w Wielkopolsce".
Uzupełnieniem
referatu było omówienie dziejów wielkopolskich
zbiorów etnograficznych.
Referat
na ten temat wygłosił kustosz Muzeum
Narodowego w Poznaniu mgr St. B ł a s z c z y k. Historia zbiorów sięga
1910 roku, kiedy to zorganizowane
właśnie Towarzystwo
Ludoznawcze
jako cel główny swojej działalności
postawiło sprawę utworzenia
działu
etnograficznego
w Muzeum im. Mielżyńskich.
Otwarcie tego działu dzięki
energii ówczesnego prezesa Towarzystwa
Ludoznawczego
Helenie Cichowiczowej i jej córki Wiesław y nastąpiło
już w 1911 r. W przededniu
II wojny światowej zbiory osiągnęły imponującą
liczbę 3500 eksponatów
z terenu Wielkopolski
i innych regionów kraju. Niestety, poza kilkunastoma
eksponatami
wszystkie
uległy zniszczeniu.
Nowo gromadzone
od roku 1945 roku zbiory osiągnęły dzisiaj liczbę 3700 eksponatów z całej
Polski. Najbogatszą,
najbardziej
imponującą
ich częścią jest kolekcja
strojów wielkopolskich
i lubuskich. Bogate też są zbiory haftów, malarstwa i rzeźby.
Kolejne referaty i komunikaty
przedstawiały
wyniki niektórych
prac
znajdujących
się aktualnie
na warsztacie
naukowym
poznańskich
etnografów. Śmiałe i ciekawe hipotezy odnośnie polsko-niemieckiego
pogranicza, zasięgów i przenikania
różnych elementów kulturowych
w świetle
Eugenia Czado
ETNOGRAFICZNA
SESJA
NAUKOWA
W POZNANIU
W dniu 19 maja 1962 r. odbyła się z okazji 50-lecia ośrodka etnograficznego
w Poznaniu
jednodniowa
sesja naukowa.
Zgromadziła
ona
150 uczestników:
etnografów,
folklorystów,
socjologów
oraz działaczy
ruchu ludowego.
W programowym
referacie prof. dr Józef B u r s z t a, kierownik katedry etnografii Uniwersytetu
A. Mickiewicza i prezes poznańskiego
Oddziału PTL, omówił historię ruchu ludoznawczego
w Wielkopolsce.
"Pierwsze zainteresowania
- stwierdził - badania i publikacje etnograficzne
pojawiają
się w Poznańskiem
nie później niż na ziemiach
innych zaborów i wyrastają
z tego samego podłoża: zainteresowania
ludem, jako cząstką tworzącego
się narodu. Zauważono,
że kultura
ludu
zanika, zatem dla dobra dziejów ojczystych należało ją zbadać, utrwalić".
Pierwszym
towarzystwem,
które między innymi w ramach swoich planów zbierało pieśni i podania ludowe było powstałe w roku 1827 z inicjatywy Konstantego
Kosseckiego
z Kęszyc pow. Ostrów, Towarzystwo
"Patriarchat".
• Poznańskie Towarzystwo powstało na wzór Towarzystwa Ludoznawczego
Lwowie. Nie było organizacyjnie
związane z Towarzystwem.
(Przyp. Red.l.
$'
ELU
liii
&i£SiU£
&2&
I
••
~
•
,
•
•
\
.'
•
we
....'.
~
�634
materiałów
etnograficznych
(konkretnie
atlasów
etnograficznych)
wysunął dr Tadeusz
W rób l e w s k i.
Zupełnie
inny charakter
miał komunikat
mgr J. L i s a k o w s k i e g o
o pieśni
i muzyce
Ziemi Kaliskiej.
Bardzo
specjalistyczny,
pokazywał
złożoność i konieczność
precyzji warsztatu
naukowego
współczesnego
zbieracza pieśni i znawcy
muzyki
ludowej.
Złożoną
problematykę
dzisiejszej
wsi wykazały
komunikaty
naukowe z badań
terenowych
mgr J. D y d o w i c z o w e j i dr Z. J a s i e··
w i c z a. Pierwszy
dotyczył
badań
nad
zwyczajami
dorocznymi
ludu
wielkopolskiego.
Przeprowadzono
je w 100 wsiach rozmawiano
z 250 informatorami.
Wyniki są rewelacyjne.
Okazało się bowiem, że Wielkopolska
zachowała
wbrew
pozorom
bardzo
wiele starych
zwyczajów.
Prawdopodobnie,
jak stwierdza
autorka,
odegrały
tu rolę różne czynniki.
Do
ważniejszych
nałeży polityka
wynaradawiania
i germanizacji
stosowane
przez
zaborcę
wobec
Polaków
zamieszkujących
Wielkopolskę.
Właśnie
dlatego, że walczono tu z przejawami
polskiej tradycji
ludowej, zachowała
się ona bardziej
niż gdzieindziej.
Autorka
podała cały szereg przykładów.
We wsi Podmokłe
Wielkie pow. Zbąszyń
w 1961 roku zanotowano
żywą
tradycję
"podkoziołka".
We wsi Kramsko
Stare
w tymże samym
roku
napotkała
zwyczaje
magiczne
związane
z wodą. W powiecie kaliskim
we
wsi Lobrzec nawet młodzież jest przeświadczona,
że dziewczyna
nie polana w czasie dyngusu
tego roku nie wyjdzie
za mąż ...
Jak na razie zakończony
został pierwszy
etap badań, tzn. próba rekonstrukcji
wielkopolskich
zwyczajów
dorocznych.
Przystąpiono
do dalszego opracowywania
tego ciekawego
a równocześnie
skomplikowanego
zagadnienia:
do prac nad próbą genetycznego
i przyczynowego
wyjaśnienia
zwyczajów
w ich rozwoju
historycznym.
Drugi
komunikat
dotyczył
fragmentu
badań
prowadzonych
przez
Katedrę
Etnografii
UAM w woj. koszalińskim.
Jego tytuł: "Zderzenie
się
kultur
grup osadniczych
w świetle
materiałów
z Iwięcina
w powiecie
koszalińskim".
Autor badań i komunikatu
skoncentrował
swoją uwagę na
dwóch podstawowych
grupach
ludności
tej 78-mio rodzinnej
wsi: grupie
lubliniaków
(powiaty Janów i Biłgoraj) i wieluniaków
(woj. Łódż). W momencie przybycia
w 1945 roku do Iwięcina
stanowiły
one dwie różnie
ukształtowane
grupy
kulturowe.
Występowały
między
nimi różnice
nie
tylko w zakresie kultury
materialnej,
ale w obrzędowości
rodzinnej,
zwyczajach
towarzyskich
itp. W wyniku
znalezienia
się na jednym
terenie,
w jednej społeczności
wioskowej
nastąpiło,
jak to autor nazywa "zderzenie
się kultur".
Jego wynikiem
stał się proces adaptacji
i integracji
kulturowej. Autor daje opis skomplikowanego
procesu
tworzenia
się społeczności lokalnej
,procesu,
w którym
pewne wartości
są zapożyczone,
inne
rugowane".
Pojawi:ają się też wartości zupełnie nowe, a stwierdza
się i takie, które chociaż nawzajem
się wykluczają,
świetnie
koegzystują.
Całość
635
"
przemian
kulturowych
cechuje
prężność,
energia
i ambicja
pozytywnego
wyróżnienia
społecznego.
Zarówno
badania
nad zwyczajami
dorocznymi,
jak badania
nad zderzeniem
kultur
grup osadniczych
w Koszalińskiem
są nie tylko ciekawe
naukowo,
ale i społecznie
bardzo ważne. Jednocześnie,
jeśli chodzi o badania
nad obrzędowością,
pierwsze
tak szeroko
i metodycznie
pomyślane.
W przypadku
badań
koszalińskich
prowadzonych
w sześciu wsiach,
jak można się orientować
po wygłoszonym
komunikacie
ich opracowane
wyniki
będą kapitalną
ilustracją
i brakującym
ogniwem
w badaniach
socjologicznych
nad zagadnieniem
tworzenia
się nowych
społeczności
na
ziemiach
zachodnich
i północnych.
Dr Jasiewicz
mówił o pomijaniu
problemu zderzenia się kultur regionalnych
w badaniach
socjologicznych,
ope··
rowaniu
tylko efektami
tych zderzeń.
Zarzut jest poniekąd
słuszny,
ale
niesłusznie
skierowany
do socjologów.
Bardzo dobrze się staio, że etnografowie
poznańskiego
ośrodka
postanowili
tę lukę wypełnić.
W drugim dniu, uczestnicy
sesji odbyli autokarami
wycieczkę
naukową przez powiaty:
Szamotuły,
Trzcianka,
Czarnków,
Chodzież i Oborniki.
Po drodze oglądano
i zwiedzano
zabytki
sztuki ludowej.
W Szamotułach
obejrzano
występy
regionalnych
zespołów
ludowych,
dorosłego
(LPL:)
i szkolnego
dziecięcego.
L. M. Szwengrub
PRZEDRUK
Z KATALOGU
ROZPRA W DOKTORSKICH
MINISTERSTWA
SZKOLNICTWA
1959-1962
Doktoraty
z
I HABILIT ACY JNYCH
WYZSZEGO.
etnografii.
1. G a r y g a Bolesław:
Radło i socha jako narzędzia
pracy w rolnictwie
na ziemiach polskich w XIX i XX wieku.
Uniwersytet
Wrocławski
im. B. Bieruta,
Wydz. Filozoficzno-Historyczny 7. XII. 1960.
Promotor:
prof. dr Józef Gajek.
2. G l a p a Adam:
Strój międzyrzecko-babimojski
(lubuski)
na tle ubiorów wielkopolskich.
Uniwersytet
Wrocławski
im. B. Bieruta,
Wydz. Filozoficzno-Historyczny - 20. V. 1959.
Promotor:
prof. dr Józef Gajek.
3. G ł a d y s z o waMaria:
Wiedza ludowa o gwiazdach.
�636
637
Uniwersytet
Jagielloński
w Krakowie,
Wydz. Filozoficzno-Historyczny 11. IX. 1961.
Promotor:
prof. dr Kazimierz
Dobrowolski.
4. J a s i e w i c z Zbigniew:
Kowalstwo
wiejskie
w Wielkopolsce.
Uniwersytet
im. A. Mickiewicza
w Poznaniu,
Wydz. Filozoficzno-Historyczny
- 30. XII. 1960.
Promotor:
prof. dr Józef Burszta.
5. J a wo r s k a Bronisława:
Pasterstwo
i szałaśnictwo
w Tatrach
Polskich.
Uniwersytet
Łódzki,
Wydz. Filozoficzno-Historyczny
1. VII. 195fJ.
Promotor:
prof. dr Kazimiera
Zawistowicz-Adamska.
6. K w a ś n i e w i c z Władysław:
Rozwój
kultury
materialnej
wsi rzemieślniczo-przemysłowej
Świątniki
Górne pow. krakowskiego
(1950--1960).
Uniwersytet
Jagielloński
w Krakowie,
Wydz. Filozoficzno-Historyczny 19. XII. 1960.
Promotor:
prof. dr Kazimierz
Dobrowolski.
7. K w a ś n i e w s k i Krzysztof:
Paleniska
i piece w polskim
budownictwie ludowym.
Studium
na podstawie
materiałów
etnograficznych
1860-1960.
Uniwersytet
Wrocławski
im. B. Bieruta,
ny - 9. XI. 1960.
Promotor:
prof. dr Józef Gajek.
Wydz.
Filozoficzno-Historycz-
8. M i s i ń s k a Maria:
Spław
drewna
na rzekach
polskich
w drugiej
połowie XIX wieku i w wieku XX (Studia etnograficzne).
Uniwersytet
Łódzki,
Wydz. Filozoficzno-Historyczny
12. X. 1961.
Promotor:
prof. dr Kazimiera
Zawistowicz-Adamska.
9. P i e t k i e w i c z Kazimierz:
Kultura
matedalna
Łotwy. Zarys monografii etnograficznej.
Uniwersytet
Wrocławski
im. B. Bieruta,
ny - 31. V. 1961.
Promotor:
prof. dr Józef Gajek.
Wydz.
10. S t a s z c z a k Zofia:
Budownictwo
chłopskie
belskiego
w XIX i XX wieku.
Uniwersytet
Wrocławski
im. B. Bieruta,
Wydz.
ny 24. VI. 1959.
Promotor:
prof. dr Józef Gajek.
11. S z y f e l b e j n Zofia:
łeczna
i organizacja
czterech
społeczności
próbne).
Uniwersytet
Promotor:
Filozoficzno-Historycz-
na
obszarze
woj.
lu-
Filozoficzno-Historycz-
Rozwój technologii
rolniczej
a struktura
spoprocesu
wytwarzania
(Studium
etnograficzne
rolniczych
traktowanych
jako
zbiorowości
Warszawski,
Wydz. Historyczny
prof. dr Witold Dynowski.
-
8. IV. 1961.
12. W o l s k i Krzysztof:
wo- wschodniej.
Studia
z dziejów
pszczelnictwa
Uniwersytet
im. A. Mickiewicza
w Poznaniu,
storyczny
21. V. 1959.
Promotor:
prof. dr Eugeniusz
Frankowski.
Wydz.
Polski
południo-
Filozoficzno-Hi-
13. W rób l e w s k i Tadeusz:
Chłopskie
budownictwo
w Wielkopolsce.
Uniwersytet
im. A. Mickiewicza
w Poznaniu,
Wydz. Filozoficzno-Historyczny
21. V. 1959.
Promotor:
prof. dr Józef Burszta.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e21ab368e99d23feeb0294b54cb82c4.pdf
04226c16de96d7332ccc7edf2c6567d4
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:818
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1974
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:752
Title
A name given to the resource
Kształtowanie się rynku pieniężnego w Mongolii / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.191-208
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szynkiewicz, Alicja
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
S
T
U
D
I
A
I
M
A
T
E
R
I
A
..Etnografia Polska", t. X V I I I :
Ł
Y
1974 z. 1
ALICJA SZYNKIEWICZ
KSZTAŁTOWANIE SIĘ R Y N K U PIENIĘŻNEGO W MONGOLII
Przedmiotem niniejszego a r t y k u ł u będzie kształtowanie się stosunków
pieniężnych na terenach dzisiejszej Mongolii do czasów wprowadzenia
własnego narodowego pieniądza Mongolskiej Republiki Ludowej. Stosun
ki handlowe posłużą t u jedynie za tło niezbędne dla prezentacji tematu.
Zagadnienia te interesowały badaczy rosyjskich w końcu X I X i na
początku X X w., co wiązało się z charakterem kontaktów handlowych
łączących w t y m czasie Rosję z Mongolią. Na podstawie materiałów nad
syłanych przez placówki konsularne i handlowe, a także uzyskanych
w wyniku prac ekspedycji badających sytuację ekonomiczną kraju, k i l
kakrotnie dokonywano analiz struktury i funkcji rynku mongolskiego .
Jednakże zebrane materiały odnosiły się w przeważającej części do prze
łomu wieków, natomiast źródła dla okresów wcześniejszych zawierają
bardzo ubogie informacje dotyczące stosunków handlowych panujących
u Mongołów.
Epoka feudalna w Mongolii trwała od co najmniej X I I I do począt
ków X X w. i charakteryzowała się z interesującego nas punktu widze
nia funkcjonowaniem rynku surowcowego i wymiany towarowej prze
obrażającej się z czasem w towarowo-pieniężną oraz brakiem rodzimego
mennictwa pomimo stałego rozwoju handlu. Specyfika rozwoju gos
podarczego, odmienna od europejskiej, związana była z brakiem silnej
scentralizowanej władzy państwowej (z wyjątkiem krótkiego okresu i m
perialnego), z ekstensywnym koczowniczym pasterstwem i gospodarką
naturalną.
Jednostronność gospodarcza od najdawniejszych czasów zmuszała ple
miona koczownicze do utrzymywania stosunków handlowych z ludami
x
1
M. I . B o g o l e p o w ,
M. N. S o b o l e w , Oczerki russko-mongolskoj
ekspedicii w Mongoliju w 1910 д., Tomsk 1911; Moskowskaja
torgowaja
ekspedicija
w Mongoliju w 1910. д., Moskwa 1912; A. P. B o ł o b a n , Mongolija w eje sowremennom torgowo-ekonomiczeskom
otnoszenii, Pietrograd 1914; I . M. M a j s к i j ,
Sowremennaja Mongolija, Irkutsk 1921.
�192
ALICJA SZYNKIEWICZ
osiadłymi. Kontakty te w odległej przeszłości polegały na towarowej
wymianie produktów hodowli odbywającej się zwykle na peryferiach
obszaru zamieszkałego przez koczowników. Wysuwane są koncepcje, że
konflikty zbrojne między koczownikami a ludami osiadłymi były rezul
tatem zakłóceń w wymianie handlowej i miały na celu jej przywróce
nie lub zastąpienie.
Zanim Mongołowie pojawili się jako zorganizowany twór etniczny
kształtujący politykę wschodnich obszarów Azji Środkowej, rolę taką
pełniły inne ludy koczownicze zamieszkujące tereny dzisiejszej Mon
golii. Źródła historyczne dowodzą, że utrzymywano kontakty handlowe
z osiadłymi rolnikami na południu. Mogły to być kontakty mniej lub
bardziej trwałe, ale wydaje się, że stanowiły one stały składnik stosun
ków między nomadami i ludami osiadłymi. Tak więc istniejący od I I I wie
ku p.n.e. związek plemienny Hunów prowadził z cesarstwem chińskim
ożywioną wymianę produktów gospodarki pasterskiej na produkty zbo
żowe, wyroby rzemiosła i przedmioty zbytku. Plemiona koczownicze
Żoużan utrzymywały stosunki handlowe z państwem Toba-wej (płn.-zach.
Chiny) zakupując w nim ryż, proso, tkaniny, wyroby z l a k i .
Przejawem zainteresowania koczowników handlem był fakt, że przez
ich terytorium wiódł szlak tranzytowy z Chin przez Azję Środkową do
Zachodniej. Przy szlaku tym powstawały na terenach zamieszkałych
przez pasterzy osady, jak na przykład ujgurskie Kara-Bałgasun w V I I I
wieku. Stanowiły one miejsce postoju karawan kupieckich zdążających
w obie strony, co umożliwiało ludności osad oraz przybywającym do nich
koczownikom dokonywanie wymiany handlowej. Powstająca w ten spo
sób symbioza dawała koczownikom korzyści tak istotne, że w ich intere
sie leżało zabezpieczanie przebiegu szlaków przez własne terytoria.
Również dlatego wszelkie zakłócenia w handlu karawanowym i brak
jego ciągłości spotykały się z dużym niezadowoleniem plemion koczow
niczych. Celem rekompensaty organizowano wyprawy łupieżcze na te
reny cesarstwa chińskiego, które niekiedy przyczyniały się do wzno
wienia handlu. Ta stała dążność do ożywiania handlu na szlakach ka
rawanowych w momentach jego słabnięcia wydaje się mieć nie tylko
charakter troski ekonomicznej o kontynuowanie wymiany towarowej.
Należy pamiętać, że w skład koczowniczych związków plemion Żoużanów, Turków i Ujgurów oprócz ludności koczowniczej wchodziły również
ludy osiadłe zajmujące się rolnictwem. Osiadła część Ujgurów oprócz
rolnictwa zajmowała się również garncarstwem, metalurgią, wyrobem
broni i ozdób. Współistnienie ludów osiadłych i koczowniczych w ra
mach jednej organizacji politycznej ułatwiało zapewne wymianę wew2
2
Istorija
Mongolskoj
Narodnoj Respubliki,
Moskwa 1967, ss. 74-86.
�193
R Y N E K PIENIĘŻNY W MONGOLII
nętrzną, zwłaszcza, że rzemieślnicy osiedlali się zazwyczaj w osadach
leżących przy szlaku karawanowym, do których przyjeżdżali również
koczownicy. Wymiana z osiadłą częścią ludności nie zaspokajała widać
jednak wszystkich potrzeb ludności koczowniczej, skoro tak dużą wagę
przywiązywano do handlu zewnętrznego. Można przypuszczać, że w ta
kich wypadkach handel karawanowy dawał koczownikom możność na
bycia przede wszystkim artykułów luksusowych, na przykład jedwabiu,
ozdób czy lepszych gatunków broni, podczas gdy w inne mogli zaopatry
wać się u ludności osiadłej.
Istotnym elementem handlu tranzytowego wydaje się być również
jego rola prestiżowa. Plemiona, przez których terytoria przebiegał szlak,
oprócz wynikających z tego korzyści ekonomicznych dostrzegały też
jego znaczenie polityczne. Możliwość wpływu na trwanie handlu oraz
kontrola jego charakteru i przebiegu miała znaczenie dla kształtowania
się stosunków politycznych i gospodarczych tak na własnym terenie,
jak również z Chinami. Fakt, że cesarstwo chińskie Czou (obecnie Seczuan) płaciło kaganatowi tureckiemu daninę w wysokości 100 tysięcy
sztuk jedwabnych tkanin rocznie nie jest tu bez znaczenia . Jednocześ
nie kształtowała ona stosunki z sąsiednimi plemionami koczowniczymi,
umożliwiając rozszerzanie na nie wpływów politycznych. Przypuszczać
można, że szlaki handlowe pełniły również funkcję głównych kanałów
przepływu informacji i przyczyniały się do kształtowania światopoglądu
ludności koczowniczej. Dowodzić tego może m.in. trójjęzyczna inskry
pcja turecko-sogdyjsko-chińska z I X wieku znaleziona w okolicy KaraBałgasun nad Orchonem. Znajomość pisma i posługiwanie się nim w kil
ku j ęzycznycłi tekstach świadczy o rozwiniętych zapewne potrzebach kon
taktów i porozumiewania się z innymi ludami azjatyckimi. Można też
sądzić, że więzi handlowe były jednym z zasadniczych sposobów przeka
zu tak ważnych elementów kultury, jak religia i pismo. Przykładem
może tu być rozprzestrzenienie się alfabetu ujgurskiego, który odegrał
tak ważną rolę w życiu kulturalnym ludów Azji Środkowej.
Potwierdzeniem wagi jaką koczownicy przywiązywali do handlu
szerszego, wykraczającego poza własny rynek, znajdziemy również —
choć w częściowo zmienionej formie — u plemion mongolskich two
rzących w X I I I wieku imperium mongolskie. Plemiona te utrzymywały
wprawdzie stosunki handlowe z osiadłymi ludami Azji Środkowej, które
weszły w skład imperium, ale główną rolę odgrywały kontakty z cesar
stwem chińskim.
Nie sprzyjały one wszakże powszechniejszemu rozwojowi społecznego
podziału pracy i tworzeniu się miejscowych rynków zbytu z rodzimą
3
e Tamże,
s. 86.
13 — Etnografia Polska, XVITI/1
�194
ALICJA SZYNKIEWICZ
warstwą kupiecką. Jedynie w Karakorum — stolicy imperium — istnia
ła warstwa kupiecka i rzemieślnicza nie mongolskiego pochodzenia. We
dług relacji Wilhelma Rubruka, dzielnicę kupiecką miasta zamieszkiwa
li muzułmanie, rzemieślniczą Chińczycy, a oprócz nich rzemieślnicy
z krajów Azji Zachodniej, Bliskiego Wschodu, a nawet Europy. Do K a
rakorum docierały miedziane monety chińskie, przywożone w postaci
zdobyczy wojennych wraz z innymi przedmiotami pochodzenia chińskie
go, jak lustra, srebrne naczynia, ceramika, jedwab. Mogły one również
dostawać się tu drogą chińsko-mongolskiej wymiany handlowej, ale
raczej w bardzo ograniczonych ilościach i sporadycznie, gdyż była to
w zasadzie wymiana towarowa. Istnienie monet chińskich potwierdziły
prace wykopaliskowe prowadzone na terenie Karakorum w latach 19481949 przez rosyjsko-mongolską ekspedycję archeologiczną S. W. Kisielewa. Znaleziono wówczas w domach mieszkalnych, kantorach kupieckich,
pracowniach rzemieślniczych i w okolicy rynku zbożowego około 230 mo
net, głównie z X I I wieku . Przypuszczać można, że monety te pełniły
funkcję obiegową jedynie w transakcjach między ludnością chińską
i muzułmańską zamieszkującą Karakorum i znającą zasady gospodarki
pieniężnej. Przemawiać by za tym mogło miejsce znalezienia monet —
dzielnica handlowa, domy zamieszkane przez kupców i rzemieślników.
Wydaje się mało prawdopodobnym, aby monety te tezauryzowano. Pod
czas prac wykopaliskowych nie natrafiono bowiem na żaden skarb mo
net. Brak ten jednak może mieć również charakter przypadkowy, spo
wodowany ograniczonym zakresem prac archeologicznych, które objęły
niewielką część dawnej stolicy.
Fakt występowania na terenie Karakorum monet, których funkcja
środka cyrkulacji w obrocie handlowym nie została udokumentowana,
jest zatem wyjątkiem w ogólnie panujących zasadach handlu w ówczes
nej Mongolii. Wśród koczowników najprawdopodobniej jedyną i na pe
wno najpowszechniejszą formą handlu była wymiana towarowa, oparta
na miernikach wartości występujących najczęściej w postaci zwierząt
hodowlanych. Wspominają o tym źródła z X I I I wieku— pamiętniki Mar
ko Polo oraz Tajna historia Mongołów .
Handel wymienny dotyczył również kontaktów mongolsko-chińskich
z tym, że dla cesarstwa miał on znaczenie bardziej polityczne niż gos4
5
4
L . A.
s e 1 e w,
N.
Kiselew,
golskie,
5
Monety
J e w t j u c h owa,
W. K i s e l e w ,
Drewnie-mongolskije
J . M e r p e r t,
iz kulturnogo
goroda,
Remieslenno-torgowyje
op. cit., ss. 173-182, Por. także
słoja
Kara-Korum,
[w:] S.
Moskwa 1965, ss. 183-187; S. W. K i S.
kwartały
Kara-Koruma,
[w:]
Imperium
mon
Kałużyński,
Warszawa 1970, s. 102.
Tajna
historia
Mongołów
— anonimowa
S. Kałużyński, Warszawa 1970, s. 108.
kronika
mongolska
z XIII
w., t ł u m .
�195
R Y N E K PIENIĘŻNY W MONGOLII
gospodarcze, zwłaszcza po upadku dynastii mongolskiej. Z tego też
powodu nie dopuszczano do rozwoju transakcji wymiennych w formie
kupno-sprzedaż, a dążono do wkomponowania ich w system wasalnej
zależności, w myśl zasady „bez daniny nie ma handlu" . Zgodnie z tym
handel mongolsko-chiński odbywał się poprzez poselstwa, które przywo
żąc daniny i dary dla cesarza chińskiego dostarczały zarazem towarów
na sprzedaż. Towary te zakupywał zwykle skarb państwa dyktując na nie
ceny i płacąc produktami chińskiego rzemiosła i rolnictwa. Monet w han
dlu tym nie używano, ponieważ w Chinach począwszy od X wieku wy
stępował niedostatek miedzi i żelaza, z których to metali wykonywano
monety. Dlatego prawo zabraniało wywozu monet poza terytorium Chin .
Oprócz handlu z poselstwami Chiny otwierały w X I V - X V I wiekach
w swoich rejonach pogranicznych końskie rynki do handlu z ludnością
koczowniczą. Konie nie były jedynym towarem wymienianym na tych
rynkach, Mongołowie dostarczali również bydła, skór i wełny. Głównymi
dostawcami byli feudałowie mongolscy. Oferowane na sprzedaż produkty
czerpali oni tylko częściowo ze swych stad. Znaczna ich część pochodziła
od poddanych aratów, którzy produktami hodowli i myślistwa uiszczali
daniny i płacili k a r y . Końskie rynki otwierane były okresowo — jeden
lub dwa razy w miesiącu, przy czym handel trwał od 3 do 5 dni w za
leżności od ilości dostarczonego towaru. Ponieważ Mongołowie nie byli
monopolistami w dostawach koni i bydła do Chin (konkurencję dla nich
stanowili Tybetańczycy), musieli podporządkować się narzucanym im
warunkom. Do ośrodków, w których funkcjonowały końskie rynki Mon
gołowie winni byli przybywać bez broni, a po zakończeniu transakcji
niezwłocznie opuszczać terytorium chińskie oddalając się od granic na
odległość nie mniejszą niż 50 km. Transakcje dokonywane na rynkach
nosiły głównie charakter wymienny. Za dostarczone zwierzęta Mongoło
wie otrzymywali jedwabne i bawełniane materiały, wyroby żelazne,
kotły do gotowania jedzenia, produkty mączne i herbatę. Nie mogli jedy6
7
8
6
A. S. M a r t y n o w , O nekotorych
osobiennostjach
torgowli czajem i ioszaďmi w epochu Min, [w:] Kitaj i sosiedi w drewnosti i sredniewiekowie, Moskwa
1970, s. 184.
E . P. S t u ż i n a , Nekotoryje woprosy ekonomiki Kitaja XI-X1I
w. w sunskom zakonodatelstwie, [w:] Istoriografija
i istocznikowedenije
istorii stran Aziji
i Afriki, Leningrad 1968, ss. 72 n.
W feudalnej Mongolii istniała duża różnorodność kar uiszczanych b y d ł e m
i innymi zwierzętami hodowlanymi, np. za zabójstwo, kradzież, cudzołóstwo, aro
ganckie zachowanie w stosunku do feudała, zuchwałość i o d m o w ę danin w postaci
p o d w o d ó w dla w ł a d c y oraz inne przewinienia. Por, Chalcha Dżirum,
pamjatnik
mongolskogo feudalnogo prawa, opr. S. D. Dyłykow, Moskwa 1965. W rozliczeniach
gospodarczych posługiwano się jednostką przeliczeniową bodo określoną konkretną
ilością różnych rodzajów zwierząt.
7
8
�196
ALICJA SZYNKIEWICZ
nie nabyć broni, gdyż prawo chińskie surowo zabraniało sprzedawania
jej koczownikom .
Jednym z ważniejszych produktów otrzymywanych w handlu z Chiń
czykami była herbata. Handel z cudzoziemcami był w Chinach od roku
1361 zmonopolizowany, zaś handel prywatny zabroniony. Zmonopolizo
wany handel odbywał się na końskich rynkach nieregularnie i prowa
dzony był w kantorach wymiany zwanych czamasami. Handel herbatą
stanowił element polityki Chin w stosunku do koczowników mongolskich,
wśród których produkt ten cieszył się dużym popytem. W dokumentach
pekińskiego ministerstwa finansów znajduje się wzmianka z 1523 roku:
„Nasze państwo zmusza barbarzyńców przyganiać konie do Chin, a na
gradza ich za to herbatą. Praktyka ta nazywa się czafa. Została ona
przyjęta nie dlatego, że w Chinach nie ma dobrych koni, ale dlatego, że
na krańcach Chin żyją barbarzyńcy i praktyka ta przywiązuje ich do
Chin" w.
9
Innym ważnym dla Mongołów produktem otrzymywanym od Chiń
czyków był jedwab używany przez bogatsze warstwy społeczeństwa do
szycia wykwintnej odzieży. Dostarczanie złego gatunkowo i nie nadają
cego się do użytku jedwabiu było niejednokrotnie przyczyną napadów
zbrojnych na Chiny. Między innymi obniżanie przez Chińczyków cen na
konie i płacenie za nie jedwabiem niskiej jakości były głównymi argu
mentami usprawiedliwiającymi najazdy władcy mongolskiego Esena w X V
wieku. Wysuwano je podczas pertraktacji odbywanych z przedstawicie
lami dworu Mingów . Najazdy te nie zawsze poprawiały stosunki han
dlowe między dwoma państwami. Częściej powodowały całkowite przery
wanie ich na pewien czas i zamknięcie rynków końskich. Podobne represje
pociągały za sobą nowe najazdy zbrojne Mongołów mające na celu gra
bież i rekompensatę za przerwany handel. Władcy mongolscy starali się
polepszać źle układające się stosunki handlowe drogą interwencji dyplo
matycznych. Wysyłano liczne poselstwa z darami do Pekinu celem uzys
kania zgody na wznowienie handlu.
n
Za panowania Dajan chana (1460-1543) ustalono zasady pokojowych
kontaktów chińsko-mongolskich, w wyniku których w 1488 roku Chiń
czycy określili reguły handlu z koczownikami. Końskie rynki miały być
otwierane w rejonach przygranicznych trzy razy do roku, a więc znacznie
rzadziej niż w poprzednim okresie. Mała ilość rynków oraz rzadkość ich
funkcjonowania nie zadowalały w pełni władców mongolskich. Ałtan
chan, syn Dajan chana, wysłał w 1548 roku poselstwo do Chin w celu
9
10
11
Istorija..., s. 153.
Cytat za M a r t y n o w, op. cit, s. 238.
Istorija..., s. 160.
�R Y N E K PIENIĘŻNY W MONGOLII
197
wyjednania zgody na wznowienie ponownie przerwanego handlu i jego
rozszerzenie na inne miejscowości. Niechętny stosunek Chińczyków do
tych petycji spowodował wyprawy zbrojne, które w 1550 roku dotarły
pod Pekin. W wyniku zaistniałej sytuacji Chiny zgodziły się na otwarcie
końskich rynków w nowych miejscowościach — Datunie i Siań-fu. Fun
kcjonowały one jednak krótko i ich likwidacja doprowadziła do ponow
nych najazdów mongolskich. Dopiero w 1570 roku Ałtan chanowi udało
się, dzięki poparciu dygnitarzy chińskich, uzyskać zgodę na otwarcie rynku
w Datunie oraz zorganizowanie nowych rynków w Kałganie, Sininie
i Chuch-choto, które czynne były średnio przez 12-14 dni. O rozmiarach
handlu wymiennego na tych rynkach wspominają informacje źródłowe,
według których w 1571 roku na czterech rynkach końskich Mongołowie
wymienili około 28 tys. koni . Stała dążność do prowadzenia handlu
i jego rozszerzania na inne tereny Mongolii skłoniła Bintu, następcę Ałtan
chana, do najazdu w latach siedemdziesiątych X V I wieku na tereny
prowincji Seczuan. Władca ten domagał się w ten sposób otwarcia dodat
kowego rynku w Gancy, gdyż w danym rejonie nie było miejsca wyzna
czonego do prowadzenia handlu z Chinami. Chińczycy zgodzili się w ó w
czas na żądania Bintu i w 1574 roku w Gancy otwarto rynek wymienny.
Otwieranie nowych rynków, zamykanie ich i związane z tym najazdy
mongolskie, wysyłanie poselstw i petycji do Chin dla kontynuowania
handlu trwało do końca X V I wieku i umożliwiło panującej w tym czasie
w Chinach dynastii Ming (1368-1644) uzależnienie ekonomiczne Mongolii
od Chin. Zmiana form tej zależności na bezpośrednią nastąpiła w wieku
X V I I , kiedy to władzę w Chinach opanowała dynastia mandżurska (16441911). Mandżurowie narzucili Mongołom swoją władzę polityczną usta
lając jednocześnie jednostronne ciężary ekonomiczne. Miały one w za
sadzie charakter renty feudalnej rozrastającej się z czasem do potężnych
rozmiarów. Dostarczano coroczną daninę, a prócz niej często dodatkowe
kontyngenty zwierząt. I tak w latach 1715-1733 chałchascy książęta do
starczyli dla armii cesarza chińskiego, oprócz daniny corocznej, 222 tys.
koni, 25 tys. wielbłądów, 400 sztuk bydła rogatego, 1430 tys. owiec i po
nad 238 tys. kóz. W 1753 roku danina uzupełniająca wynosiła 5700 koni
i 1600 wielbłądów . Właściwe stosunki handlowe między Chinami
a Mongolią były poważnie ograniczane. W drugiej połowie X V I I I wieku
handel odbywał się tylko w trzech ośrodkach leżących na terytorium
Mongolii Wewnętrznej •— w Kałganie, Chuch-choto i Dołonnorze. Na
obszarze Mongolii Zewnętrznej prowadzono okresowy handel wymienny
za pośrednictwem karawan kupieckich. Stałe przebywanie kupców chiń12
13
1 2
Tamże,
s. 164.
1 3
Tamże,
s. 199.
�198
ALICJA
SZYNKIEWICZ
skich w Mongolii Zewnętrznej było aż do roku 1880 zabronione. Handel
miał nadal charakter wymienny. Za zwierzęta, skóry i wełnę Mongołowie
otrzymywali tkaniny jedwabne i bawełniane, herbatę, tytoń, naczynia
metalowe, porcelanowe i gliniane oraz inne przedmioty domowego użytku
i kultu lamajskiego. Oprócz tego w formie ozdób, a może również jako
kruszec wagowy, przenikało do Mongolii srebro, należy jednak przy
puszczać, że w bardzo ograniczonych ilościach ze względu na brak srebra
na rynku chińskim w X V I I I wieku. Tym niemniej srebro, a być może i zło
to, były już tezauryzowane przez niektórych przynajmniej feudałów mon
golskich .
Istnienie handlu wymiennego nie wykluczało przedostawania się do
Mongolii monet chińskich, chociaż także w niewielkich raczej ilościach.
W zbiorze praw Chalcha dżirum, pochodzącym z X V I I I wieku, wspomina
się o miedzianych monetach dzed. Jedną z kar dla mnicha, który złamał
zakaz picia alkoholu, było rozdawanie owych dzed pomiędzy innych
łamów w czasie trwania nabożeństwa . Na podstawie tej informacji
można przypuszczać, że mnisi lamajscy otrzymywali monety od bogat
szych warstw ludności (jako ofiarę?) albo też za pośrednictwem handlu
wymiennego. Monety te tezauryzowali i cenili, skoro pozbywanie się ich
stanowiło karę. Powstaje w związku z tym pytanie, jaką rolę pełniły
monety (najprawdopodobniej wyłącznie chińskie) docierające do lud
ności mongolskiej, i czy nie była to raczej funkcja niepieniężna (np.
ofiarna).
W X V I I I wieku pojawiają się w Mongolii Rosjanie . Umowa rosyj
sko-chińska z 1728 roku zezwalała kupcom rosyjskim na prowadzenie
handlu z kupcami chińskimi na terenie Mongolii, będącej terytorium
tranzytowym chińskiego handlu herbatą do Europy. Powstały nawet
wówczas ośrodki handlowe rosyjsko-chińskie, jak np. Kiachta. Rosjanie
mało interesowali się handlem z koczownikami oferującymi im tylko pro14
1S
16
1 4
Świadczyłoby o tym wymienienie przez osiemnastowieczną kronikę mongol
ską „pomnażania złota i srebra w skarbcu", jako jednej z cech charakteryzującej
dobre rządy (w tym konkretnym przypadku odnoszące się do mitycznego złotego
wieku Mongołów okresu Bodonezara — przodka Czyngis chana. Istotne jest to, że
W świadomości kronikarza z XlVIII wieku tezauryzacja kruszców stanowiła w a ż n y
element polityki dworu wielkiego feudała). P. B. B a ł d a n ż a p o w , Altan Tobči,
mongolskaja letopis' XVIII w., Ułan Ude 1970, s. 140.
Chalcha Dżirum, s. 238.
Pierwsza źródłowa informacja odnosząca się do rosyjskiej obecności handlo
wej w Mongolii pochodzi z 1723 roku. Wysłano w ó w c z a s do Urgi pewnego bojara
celem przeprowadzenia sądu nad kupcami rosyjskimi przywożącymi do Mongolii
zabronione towary. W. W. В ł о с h i n, Torgowlja Mongolii, „Sowremennaja Mon
golija", nr 4-5 1936, s. 58.
15
1 5
�199
R Y N E K PIENIĘŻNY W MONGOLII
dukty gospodarki hodowlanej. Pobyt ich w Mongolii nie miał w tym
czasie większego znaczenia dla rozwoju rynku mongolskiego. Sytuacja
ta trwała do drugiej połowy X I X wieku, to jest do czasu, kiedy wskutek
otwarcia portów chińskich dla handlu europejskiego i ukończenia budowy
magistrali kolei mandżurskiej znaczenie Mongolii jako terenu tranzyto
wego znacznie zmalało.
W 1880 roku kupcy chińscy uzyskali prawo osiedlania się na stałe
w Mongolii. Powstały wówczas liczne filie znanych w Chinach firm han
dlowych w takich ośrodkach na terenie Mongolii, jak Erdeni-Dzu, Uljasutaj, Wan-chure i Kobdo, w których kupcy chińscy tworzyli całe osady
zwane majmaczenami. Silnym ośrodkiem handlowym stała się wówczas
Urga — ówczesna stolica kraju i centrum religijne Mongolii. Handel
chińsko-mongolski uległ znacznemu ożywieniu. Mongołowie sprzedawali
nadal zwierzęta, wełnę i skóry w zamian za herbatę, produkty gospodar
stwa domowego i srebro. W drugiej połowie X I X wieku pojawia się rów
nież wśród rdzennych Mongołów grupa pośredników handlowych. Byli
to organizatorzy karawan kupieckich należących do klasztorów oraz bo
gatszych pasterzy. W transakcjach handlowych głównymi miernikami
wartości były owce, cegły herbaty i srebro.
Owca była chyba najstarszą jednostką przeliczeniową przy określaniu
wartości zwierząt hodowlanych — miernikiem wartości gospodarstwa
koczowniczego. Dla precyzyjniejszego posługiwania się nią wyróżniano
dorosłego barana, dorosłą owcę, jednoroczniaka i jagnię. Wzajemna relacja
ich wartości wynosiła 1:2:3:6. I tak na przykład dorosły byk stanowił
równowartość 10 dorosłych baranów lub 20 dorosłych owiec, lub 30 jednoroczniaków, lub 60 jagniąt . Dla łatwiejszej porównywalności owcy z in
nymi miernikami wartości przyjęto, że jednoroczny baran odpowiada pod
względem wartości jednostce wagowej srebra lan (ok. 37 g ) . Ze względu
jednak na dużą zmienność skali wartości poszczególnych zwierząt, zależ
ną także od ich wagi i runa, którą trudno było precyzyjnie określić, bar
dziej popularnym i łatwiejszym w użyciu stał się inny miernik — herbata.
Spełniała ona wiele warunków kwalifikujących towar do pełnienia roli
uniwersalnego miernika wartości, a mianowicie: a — istniał na nią stały
popyt w społeczeństwie; b — nie psuła się i można ją było długo przecho
wywać; с — była wygodna w transporcie; d — dzieliła się łatwo na częś17
18
1 7
M a j s k i j , op. cit, s .173.
L a n — chińska miara (chin. Hang) stosowana przez Mongołów. W Chinach
ł a n inie miał ściśle określonego ciężaru — każda prowincja posługiwała się innym
lanem. Znanych było 170 jego rodzajów. W Mongolii waga tej jednostki była jed
nak stała. Por. N. N. T u g a r i n o w , Deneżnoje
obraszczenije w Mongolii, „ N o wyj Wostok", nr 20-21: 1928, s. 243.
1 8
�200
ALICJA
SZYNKIEWICZ
ci; e — mogła być zawsze zużyta w gospodarstwie domowym w postaci
napoju.
Używana w Mongolii herbata pochodziła początkowo wyłącznie z Chin
i występowała w postaci kwadratowych cegieł o boku ok. 30 cm, zwanych
czuluun caj lub dzudzaan caj. Znane były dwa jej rodzaje: szar „żółta"
oraz ułaan „czerwona". Oba rodzaje stosowano jako miernik wartości,
przy czym cegła żółtej herbaty była powszechniej używana w transak
cjach handlowych, zaś wartość jej wynosiła około 1 lana srebra. Natomiast
wartość cegły czerwonej herbaty była niższa. Herbata radziecka, która
pojawiła się na szerszą skalę w latach trzydziestych X X wieku w cegłach
prostokątnych, nie występowała jako substytut pieniądza w wymianie
handlowej (z wyjątkiem sporadycznych przypadków). Cegły herbaty pa
kowano w skrzyneczki po 27, 36, 39 lub 45 sztuk, ułatwiając tym samym
dokonywanie większych transakcji handlowych. Rozdrabniano je również
na części od dwu do ośmiu, które pełniły funkcję monety zdawkowej.
Herbata, produkt niezbędny w gospodarstwie domowym, podlegała
jako towar wahaniom cen rynkowych. Przy dużej podaży na rynku war
tość cegły (żółtej) wynosiła 0,5-0,6 lana srebra, zaś przy niedoborze 1-1,5
lana srebra. Podaż herbaty kształtowali kupcy chińscy, którzy wyznaczali
również na nią cenę.
Łącząc jednocześnie obie funkcje — miernika wartości i towaru, stała
się herbata najpopularniejszym, chociaż nie najwygodniejszym substytu
tem pieniądza. O jej popularności w społeczeństwie mongolskim świad
czył fakt, że wiele rachunków obliczano w „herbatach" , chociaż także
przyjmowano zamiast niej równowartość w srebrze. Powszechność her
baty, jako miernika wartości w niezbyt jeszcze odległych czasach, znaj
duje odzwierciedlenie we współczesnym języku potocznym. Zarówno
pasterze, jak i mieszkańcy miast używają określenia szar caj jako syno
nimu pieniądza, zwłaszcza w zwrotach idiomatycznych .
Oprócz herbaty funkcjonowały w niektórych rejonach Mongolii inne
formy mierników wartości, jak chadak, bus i dzuszi. Chadak to zwykle
jedwabna, pochodząca z Chin, szarfa, najczęściej ok. 50 cm szeroka i od
pół do kilku metrów długa, która spełniała funkcje symbolicznego prezen19
20
1 9
Powstały w początkach X V I I I wieku zbiór praw Chalcha Dżirum ustalał —
jak wspomniano — kary płatne w zwierzętach. Jednak późniejsza o kilka dziesię
cioleci kromka s ą d o w a Wielkiego Urzędu Szabinarskiego uznała za stosowne wpro
w a d z i ć dla wygody tablicę przeliczeniową różnych rodzajów kar przewidzianych
w Chalcha Dżirum na odpowiednie ilości herbat szar caj. Ułaan chacart, red. Sz. Nacagdordż, Ułan Bator 1981, s. 8.
Na przykład zwroty szar ca) bajchgiij „brak pieniędzy", czy też szar cajny
tolóó adżilladż bajna „pracować dla pieniędzy".
20
�R Y N E K PIENIĘŻNY W MONGOLII
201
21
tu towarzyszącego wielu kontaktom społecznym . Popularność chadaka
oraz różnorodność jego zastosowań w życiu świeckim i religijnym były
przyczynami używania go w roli miernika wartości i środka obiego
wego w transakcjach wymiany towarowej. Wartość chadaka była bardzo
różna, zależała od jego rodzaju i mogła wynosić od 1 do 5 cegieł herbaty,
ale także i 30-60 cegieł. Chadaki można było wymieniać na srebro i inne
towary. Stanowiły one swego rodzaju lokatę kapitału, były tezauryzowane głównie w klasztorach i w bogatych rodzinach pasterskich oraz na
dworach feudałów. Szabinarzy — pasterze będący poddanymi klaszto
rów — uiszczali daninę między innymi w chadakach. W początkach X X
wieku poddani ówczesnego bogdo-gegena, zamieszkujący jeden z somonów, oprócz wielu danin w towarach i produktach gospodarki naturalnej,
w ciągu jednego tylko roku przekazali w formie daniny 8 tysięcy sztuk
chadaków . Podobno niektóre rodzaje chadaka znajdowały się jeszcze pod
koniec X I X wieku w powszechnym użyciu w roli jednostki pieniężnej.
Inną formą miernika wartości, lecz mniej popularną, były busy, tzn.
pasy bawełnianego materiału. Znajdowały się one w obiegu w zachodniej
Mongolii, w rejonie Kobdo. Wartość ich określano przyrównując do war
tości herbaty. Jedna cegła herbaty warta była od 18 do 25 busów. Pocho
dziły one z Chin i pełniły podobną funkcję symbolicznego daru, jak
chadak . Materiały z początków X X wieku wspominają również o dzuszi — pasmach różnokolorowych nitek niskiej wartości 2 fynów (0,02
lana) za pasmo. Występowały one w drobnym obrocie we wschodniej
Mongolii, w aj maku Cecen chana .
Najsilniejszym konkurentem wszystkich mierników wartości w sto
sunkach handlowych okazało się srebro. Ze względu na swoją trwałość,
łatwość dzielenia na części, jednorodność i małą objętość w stosunku do
wartości, zdobyło sobie srebro dużą popularność na rynku mongolskim.
Chińczycy wprowadzili je w postaci jambowej. Jambem nazywano bryłkę
srebra o określonej wadze i kształcie . W Mongolii występowały jamby
22
23
21
25
21
Por. A. L a t u s e k , Chadak — mongolska szarfa dobrych życzeń,
„Etno
grafia Polska", t. 14: 1970, ss. 203-2124.
Tamże, s. 222.
T u g a r i n o w , op. cit, s. 241-257.
M a j s к i j , op. cit, s. 174.
Jamb — nazwa mongolska pochodząca od chiń. juan bao, oznaczająca bryłkę
srebra łódkowatego kształtu. Jamby pojawiły się w Chinach po raz pierwszy za
panowania dynastii Juan (1280-1368). W X I X wieku były popularną formą srebra
wagowego używanego przy większych transakcjach handlowych. Wytwarzały je
prywatne przedsiębiorstwa nadając im różną wielkość, w a g ę i kształt. Zwykle ce
chowano je stempelkiem podającym n a z w ę w y t w ó r c y i datę produkcji (kolejny
rok rządów cesarza). Por. A, A. B y k ó w , Monety Kitaja, Leningrad 1969, s. 34.
22
2 3
2 4
25
�202
ALICJA SZYNKIEWICZ
0 wadze wyrażanej częścią lub wielokrotnością lana (np. 0,5, 1, 2, 5, 10
1 50 łanów). Pochodziły najczęściej ze znanych firm z Pekinu lub Kałganu.
Srebro jambowe było bardzo niskiej próby i ciemnego koloru, dlatego
też Mongołowie nazywali je charmongo „czarne srebro". Oprócz niskiej
próby jamby miały zwykle niedowagę wynoszącą 1-2% ciężaru. Zdarzały
się także jamby fałszywe wykonane z żelaza i posrebrzane, trudne do
odróżnienia od prawdziwych, zwłaszcza dla pasterzy nie mających w tym
zakresie żadnej praktyki. Z uwagi na niską próbę srebra jamby nie da
wały się łatwo dzielić, ponieważ przy rozgrzewaniu często ulegały rozkruszeniu. Dlatego w obiegu spotykało się je zawsze w całości. Można
przypuszczać, że srebro jambowe traktowane było przez Mongołów rów
nież jako cenny towar, nabywany celem tezauryzacji i demonstracji bo
gactwa (jamby noszone były m. in. przez mężczyzn jako przewieszki do
pasa).
Za zakupywane od Mongołów towary firmy chińskie płaciły również
bonami towarowymi, które same emitowały począwszy od końca X I X
wieku. Bony te posiadały zabezpieczenie w herbacie i dlatego też odgry
wały rolę biletów kredytowych. Bony wystawiano na okaziciela, więc
można je było łatwo kupować i sprzedawać. W ten sposób trafiały do
obiegu. Ze względu jednak na to, że opiewały na dość znaczne sumy —
obiegały one w ściśle wąskim kręgu zainteresowanych. Popularną i do
godną dla gospodarki pasterskiej formą handlu był inny rodzaj kredytu
stosowany przez kupców chińskich. Książętom mongolskim, choszunom
i aratom udzielano rocznych lub paroletnich oprocentowanych kredytów,
spłacanych zwykle jesienią wełną i zwierzętami za towary pobierane przez
cały rok. I tak arat, który brał jednego roku cegłę herbaty wartości 0,8
lana srebra na kredyt roczny, oddawał następnego roku dwa roczne ba
rany warte każdy 1 lan. Kupiec chiński zarabiał na tej transakcji 1,2 lana,
czyli 150%. Spłatę kredytu chętnie odraczano, lecz po dwu latach arat
musiał oddać dwa barany dwuletnie (wartość 1,5 lana każdy), a po trzech
latach — dwa trzyletnie barany warte 3 lany k a ż d y . Forma kredytu
oprocentowanego była bardzo opłacalna dla kupców chińskich i wygodna
(choć kosztowna) dla gospodarki pasterskiej określanej sezonowością do
starczania towarów na rynek.
Zmiany, jakie nastąpiły w połowie X I X wieku w sytuacji politycznej
Chin, przyczyniły się również do tego, że od roku 1881 rosyjscy kupcy
mieli prawo przebywać na całym terenie Mongolii i prowadzić tam han
del. Rosjanie wykorzystali zaistniałą sytuację nie tylko dla wzmożenia
handlu z Chińczykami, ale również w celu znalezienia w Mongolii nowego
26
2 6
M a j s к i j , op. cit.. s. 195.
�R Y N E K PIENIĘŻNY W MONGOLII
203
rynku zbytu dla swoich towarów. Szybko wzrastała wówczas ilość ro
syjskich firm handlowych działających na terenie Mongolii. Podczas gdy
w 1860 r. w Urdze była tylko jedna firma, a w 1876 w Kobdo 4 i w U l jasutaju jedna, to w 1892 r. w Urdze było już 10 firm, w Kobdo nadal 4,
a w Uljasutaju 3 firmy .
Popularność oferowanych towarów rosyjskich była jednak znikoma,
ponieważ kupcy rosyjscy nie byli nastawieni na handel o charakterze
wymiennym i na zapłatę w produktach gospodarstwa pasterskiego. Su
rowiec w postaci zwierząt, wełny i skór, jaki dostarczali Mongołowie,
Rosjan wówczas nie interesował. W początkach X X wieku w Mongolii
przez kilka lat funkcjonował Bank Rosyjsko-Chiński, który zajmował się
głównie kredytowaniem choszunów. Bank udzielał Mongołom pożyczek
w srebrze, ale spłaty procentu żądał również w srebrze, którego Mongoło
wie zwykle nie posiadali. Proponowanego przez choszuny bydła Bank nie
przyjmował. Spłata długów przebiegała więc nadzwyczaj powoli i Bank
ponosił ogromne straty, co przyczyniło się do jego likwidacji. W tej sy
tuacji Mongołowie preferowali handel chiński, który umożliwiał im sprze
daż produktów własnego gospodarstwa.
Sytuacja uległa częściowej zmianie w początku X X wieku, kiedy to
na rynkach zachodniej Europy wzrosło zapotrzebowanie na wełnę. Przy
czyniło się to do zainteresowania Mongolią — jako dużym i niewykorzy
stanym w pełni rynkiem surowcowym. Kupcy rosyjscy nastawili się
wówczas na opłacalny skup wełny i skór, co ożywiło znacznie handel
rosyjsko-mongolski. Za towar płacili srebrem wagowym nabywanym
w Hamburgu w zamian za sprzedawaną na tamtejszych rynkach wełnę.
Srebro to, zwane hamburskim, było wysokiej próby i nadawało się do
przerobu rzemieślniczego. Mongołowie zwali je cagan móngo „białe sre
bro" i wysoko cenili. Kursowało ono w postaci kawałków różnej wiel
kości i wagi. Największe bryły ważyły ok. dwu pudów (tj. ok. 32 kg).
Stanowiło ono konkurencję dla srebra jambowego o niższej próbie, dlate
go też kupcy chińscy chętnie odkupywali je od Mongołów i wywozili do
Pekinu lub Kałganu. Tam przetapiano je dodając 30-40% domieszkę
metali nieszlachetnych — miedzi, cynku, żelaza i ołowiu oraz odlewano
jamby. Te zaś następnie przywożono do Mongolii i wprowadzano do obie
gu. Zysk z całej operacji przypadał w udziale kupcom chińskim. Przy
rozliczeniach srebrem hamburskim stosowano chiński system wagowy
oparty na jednostce zwanej lanem i posługiwano się przy tym chińskimi
wagami. Kupcy rosyjscy nie wprowadzili bowiem do Mongolii rosyjskich
wag i własnego systemu wagowego.
21
В ł о с h i n, op. cit., s. 62.
�204
ALICJA SZYNKIEWICZ
Chiński system wagowy polegał na umiejętnym stosowaniu trzech
wag — lekkiej, średniej i ciężkiej. Instrumenty ważące były specjalnie
przystosowane do tego systemu i posiadały odpowiednie nosidła. Dla
lekkiej wagi przeznaczone było nosidło czarne, dla średniej białe, a dla
ciężkiej brązowe. System ciężkiej wagi używany był przy pobieraniu
należności w srebrze od kupującego towar, co oznaczało, że płacący sre
brem dawał go więcej niż wówczas, gdy otrzymywał należność za sprze
dany kupcowi towar o tej samej wartości. Gdy kupiec za zakupiony od
Mongoła towar płacił srebrem używał wówczas lekkiej wagi i płacił mniej.
Tak więc ilość srebra oznaczającego lan na wadze cięższej była większa
niż ilość srebra oznaczającego lan na wadze lekkiej. Różnica między wagą
ciężką używaną do pobierania kruszcu, a wagą lekką używaną do' jego
wydawania stanowiła zysk. Zysk ten, bez względu na to kto dysponował
towarem — kupiec czy Mongoł — należał zawsze do kupca, strony usta
lającej prawa handlu na rynku mongolskim . Występowanie systemu
różnic wagowych należy do częstych cech charakteryzujących społeczeń
stwa w okresie przedindustrialnym nie tylko na terenie Azji i znane jest
również z Europy .
Przy funkcjonowaniu systemu wagowego potrzebne były również
drobne kawałki srebra umożliwiające w miarę dokładne rozliczenia.
Uzyskiwano je rąbiąc kawałki większe uprzednio rozgrzane w ogniu.
Stopień dokładności ustaleń wagowych nie mógł tu być jednak precy
zyjny i stwarzał możliwość nadużyć.
W latach sześćdziesiątych X I X wieku pojawić się miały w Mongolii
pierwsze srebrne monety rublowe . Sądzić można, że na początku krą
żyły one zapewne w większych ośrodkach miejskich, głównie wśród lud
ności rosyjskiej. Znajdujący się w Mongolii Rosjanie prócz handlu za2S
29
30
2 8
Autorka nie ma bliższych danych, do czego u ż y w a n a była waga średnia
w chińskim systemie wagowym.
W Afryce Zachodniej epoki przedkolonialnej istniały miary „kobiece", „słabe"
stosowane przy sprzedaży i „męskie", „silne" przy kupnie. W Europie, jeszcze w po
czątkach X I X wieku, stosowano we Francji przy handlu zbożem „miarę wejścia"
i „miarę wyjścia" z magazynu obliczoną tak, że tracił na niej zawsze detalista.
W Rosji funkcjonowały miary „do rozdawania" zboża i miary „do przyjmowania",
które stosowane w relacjach szlachcic —• chłop i kupiec — chłop stawiały zawsze
chłopa w sytuacji mniej korzystnej. Por. W. K u l a , Miary i ludzie, Warszawa
1970, ss. 184-197.
Majski twierdzi, że do roku 1907 w Mongolii obiegała tylko moneta rosyjska,
głównie ruble i półtinniki, zastrzegając, że drobne monety srebrne o nominale 10,
15, 20 i 25 kopiejek obiegały tylko w miastach. Sugeruje on tym samym, że obieg
rubli o b e j m o w a ł również pasterzy, co wydaje się b y ć mało prawdopodobne, m. in.
w świetle przedstawionych przez niego na dalszym miejscu faktów. M a j s k i j ,
op. cit., s. 175-176.
29
3 0
�205
R Y N E K PIENIĘŻNY W MONGOLII
3 1
trudnieni byli również w kopalniach węgla i złota i oni to, a nie Mon
gołowie, posługiwali się pieniądzem monetarnym w rozliczeniach
z kupcami. Niezależnie od tego kupcy — zarówno rosyjscy, jak i chiń
scy — chętnie stosowali system rozliczeń za pomocą wygodnych w użyciu
biletów kredytowych. Zyskały one nawet pewną popularność wśród lud
ności mongolskiej. Do roku 1914 rosyjski kredytowy bilet zwany carc
wart był podobno więcej niż rubel srebrny. Kredytowy rubel odpowiadał
bowiem 0,7 lana, zaś srebrny 0,5. Popularność papierowych znaków pie
niężnych wzrastała ze względu na wygodę ich użycia i stałą wartość nie
podlegającą zmianom cen rynkowych, co z kolei było wadą srebra.
Ostra konkurencja na rynku mongolskim rozpoczęła się w początkach
X X wieku z chwilą wkroczenia nań kompanii handlowych angielskich,
niemieckich i amerykańskich, zainteresowanych mongolską wełną i skó
rami futerkowymi. Głównym kanałem przenikania kapitałów zachodnich
był handlowo-lichwiarski kapitał chiński. Chińskie formy handlowe wy
stępowały często jako pośrednicy między kompaniami krajów zachodnich
a ludnością mongolską, lecz niezależnie od tego kontynuowały ożywioną
działalność na własny rachunek . Przykładowo można przytoczyć, że
jedna z firm chińskich przed rokiem 1912 wysyłała do Chin corocznie 500
tys. sztuk owiec i kóz oraz 70 tys. sztuk koni .
Tak więc ostatecznie walka o priorytet na rynku mongolskim roz
grywać się miała nadal między kupcami rosyjskimi i chińskimi. Obok
rubla rosyjskiego pojawiają się srebrne chińskie juany i dolary emitowa
ne przez Wielką Brytanię głównie dla handlu ze Wschodem . Można
przypuszczać, że monety docierały — chociaż zapewne w ograniczonych
ilościach — do ludności koczowniczej, ale nadal obrót nimi odbywał się
głównie w ośrodkach handlowych. Majski, który przebywał w Mongolii
w roku 1918, wspomina, że kiedy chciał zapłacić za barana srebrnymi
monetami, sprzedający Mongoł odmówił ich przyjęcia, ponieważ nie znał
32
3 3
34
31
Dwory panujące Rosji, Belgii i Chin zorganizowały w końcu X I X wieku
spółkę akcyjną „Mongołor", której celem było wydobywanie złota w Mongolii i jego
sprzedaż na rynkach Europy zachodniej,
W głównych centrach handlowych Mongolii, jak np. Urga, Uljasutaj, Kobdo,
Wan-chure i Zajdawe, funkcjonowało w 19-12. r. kilkaset chińskich firm, w tym
30 dużych. B . S z i r e n d y b , Istorija mongolskoj narodnoj rewoluciji 1921 goda,
Moskwa 1971, s. 54.
В ł o с h i n, op. cit, s. 54; M a j s k i j , op. cit., s. 194.
Chińskie srebrne juany pojawiły s i ę w Mongolii w 1907 roku w e d ł u g M a j s k i e g o (op. cit, s. 175), zaś w e d ł u g T u g a r i n o w a dopiero w 1914 roku, przy
czym w większych ilościach nie wcześniej niż pod koniec I wojny światowej (op.
cit, s. 247).
3 2
3 3
3 4
�206
ALICJA SZYNKIEWICZ
i nie widział nigdy monet. Działo się to zaś 100 km od Cecerlegu, jednego
z większych ośrodków handlowych .
Oprócz monet do obiegu wprowadzano również banknoty. W latach
1907-1912 na terenie Urgi istniał Bank Daiciński, który emitował bank
noty dla potrzeb rynku. Banknoty te jednak nie zdobyły popularności
i zaufania, odbiegały w niewielkim zakresie jedynie w dwu większych
miastach Urdze i Uljasutaju. Kiedy w 1911 roku Mongolia uzyskała auto
nomię, uniezależniając się od Chin, władze mongolskie nie chciały uwględniać banknotów chińskich, a kupcy rosyjscy zaczęli je bojkotować, tak
że banknoty te prawie zupełnie zniknęły z rynku. W ślad za nimi —
wskutek zarządzeń administracyjnych — usunięta została większość chiń
skich kupców i towarów.
Sytuację tę wykorzystali Rosjanie uzyskując w latach 1912-1913 kon
cesję od władz państwowych na zorganizowanie w Urdze Narodowego
Banku Mongolskiego, któremu nadano prawo emisji banknotów i bicia
mongolskiej monety w jednostkach równych monecie rosyjskiej. I wojna
światowa przeszkodziła w realizacji tych planów. Bank wprawdzie uru
chomiono w 1915 roku, jednak banknotów i monet nie emitowano, po
czym Bank zamknięto. Jednocześnie wwożono do Mongolii znaczne ilości
papierowych pieniędzy rosyjskich. W jednym tylko roku 1911 przez ko
morę celną w Kiachcie wwieziono do Mongolii ok. 4 min. rubli . Dobra
koniunktura dla pieniądza rosyjskiego trwała na rynku mongolskim do
1917 roku. Rewolucja październikowa i wojna domowa w Rosji przyczy
niły się do upadku wartości rubla rosyjskiego. Banknoty straciły swoją
wartość, a dopływ srebrnych rubli znacznie się ograniczył, lecz nie
przerwał.
Osłabienie pozycji politycznej i ekonomicznej Rosji i związana z nią
słabość rubla na rynku mongolskim zostały wykorzystane przez kupców
chińskich, którzy w 1919 roku masowo powrócili na teren Mongolii w wy
niku ponownego politycznego podporządkowania kraju Chinom. Chińczy
cy postanowili wyrugować rosyjski rubel z obiegu i umocnić w nim swoją
własną walutę. Plan realizowano bojkotując niektóre banknoty rosyjskie.
Nie przyjmowano na przykład 20-i 40-rublowych banknotów oraz egzem
plarzy zniszczonych, pomiętych lub lekko uszkodzonych. Rosyjscy kupcy
oskarżali nawet Chińczyków, że przekłuwają szpilkami rosyjskie bankno
ty, aby wycofać je z obiegu. Zmienne były również wymagania kupców
chińskich, którzy czasem żądali zapłaty w wysokich odcinkach, innego
35
36
3 5
M a j s k i j , op. cit,
3 6
T u g a r i n o w,
s. 175-176.
op. cit,
s.
248.
�R Y N E K PIENIĘŻNY W MONGOLII
207
zaś dnia w drobnych. Jednocześnie dążono usilnie do obniżenia kursu
rosyjskiego rubla w stopniu większym niż wynosił realny spadek kursu.
I tak w 1913 roku rubel wart był 0,7 lana, a w 1916 już 0, 33 lana. War
tość rubla w 1919 roku spadła do 1 fyna (setna część lana), to jest 70 razy
w porównaniu ze stanem z 1913 roku. Machinacje przeciwko rublowi (nie
zależnie od jego rzeczywistej dewaluacji) dały pożądany skutek. W 1919
roku rosyjska waluta prawie całkowicie zniknęła z obiegu w Autonomi
cznej Mongolii. Miejsce jej zajęła waluta chińska w formie srebrnych i pa
pierkowych juanów, tzw. dolarów chińskich. Banknoty emitowane były
przez centralny bank chiński i miały rosyjski napis „Kałgan". Mongoło
wie po doświadczeniach z banknotami rosyjskimi odnosili się z dużą re
zerwą do chińskiego pieniądza papierowego, tak że obrót nim ograniczał
się głównie do centrów handlowych.
W tym też czasie, na mocy porozumienia między bankiem chińskim
i władzami mongolskimi, otwarto w Urdze Bank Narodowy całkowicie
kontrolowany przez Chińczyków. Jednym z jego celów było wprowadza
nie na rynek banknotów chińskich i wycofanie srebra. Banknoty chińskie
były wprawdzie wymienialne na srebro, ale odbywać się to mogło jedynie
w Kałganie na terytorium chińskim, co praktycznie stawało się niemożli
we do realizacji. Bank zamieniał również chętnie srebro wagowe i monety
srebrne znajdujące się w skarbcu rządu mongolskiego na banknoty wed
ług aktualnego kursu. Całość polityki pieniężnej ze strony Chin prowa
dziła do tego, aby waluta chińska uznana została za oficjalną walutę
Autonomicznej Mongolii. W ten sposób, w walce między pieniądzem
rosyjskim a chińskim, zwycięstwo przechyliło się na stronę tego ostat
niego.
Rewolucja 1921 roku w Mongolii przyniosła zasadnicze zmiany w ca
łym systemie polityczno-gospodarczym kraju. Nowa władza ludowa wpro
wadziła szereg reform celem uporządkowania gospodarki towarowo-pieniężnej. Anulowano wszystkie lichwiarskie zadłużenia u kupców i przed
stawicieli państw obcych, zniesiono świadczenia pańszczyźniane, zakazano
przywozu z zagranicy obcych metalowych i papierowych pieniędzy oraz
zabroniono wywozu znaków pieniężnych i drogocennych metali.
W roku 1924 powstaje z pomocą radziecką Mongolski Bank Handlowo-Przemysłowy, zaś w 1925 dokonana zostaje reforma pieniężna mająca
na celu uporządkowanie obiegu pieniądza. Nowy mongolski system pie
niężny oparty zostaje na srebrze. Główną jednostką został tugryk zawie
rający 18 g srebra 900-nej próby. Dzielił się on na sto mongó. Ze srebra
900-nej próby bito monety wartości 1 tugryka i 50 mongó, ze srebra
500-nej próby monety 20, 15 i 10 mongo, zaś najmniejsze odcinki o no
minale 5, 3 i 1 móngó bite były z miedzi .Oprócz monet emitowano rów
nież banknoty wartości 1, 2, 5, 10, 20, 50 i 100 tugryków. Miały one
�208
ALICJA SZYNKIEWICZ
w 25% zabezpieczenie w drogocennych metalach i pokrycie w innej
walucie.
Bicie monety i emitowanie banknotów zastrzeżone zostało dla państwa.
Po raz pierwszy w swojej długiej historii Mongołowie doczekali się ro
dzimego pieniądza, który szybko zaczął wypierać z rynku dotychczasowe
jego formy — srebro wagowe, chińskie i rosyjskie monety oraz banknoty
i otwierał nowy okres gospodarki pieniężnej. Wprowadzeniu nowych,
opartych na systemie pieniężnym, zasad gospodarki sprzyjało nie tylko
stworzenie rodzimego pieniądza, lecz również ogólny kierunek zmian za
chodzących na rynku mongolskim w końcu X I X i początkach X X wieku.
Przełom wieków charakteryzował się bardzo istotnym dla dalszego
rozwoju gospodarki ożywieniem handlu mongolsko-chińskiego i mongolsko-rosyjskiego. Zainteresowanie państw obcych produktami paster
stwa i myślistwa pociągało za sobą wzrost transakcji i obrotów handlo
wych, co przyczyniało się z kolei do ożywienia ośrodków miejskich,
w których prowadzono handel. Zdaniem historyków procesy zachodzące
na rynku mongolskim prowadziły do postępującego ubożenia kraju,
a zwłaszcza ludności pasterskiej . Działo się tak dlatego, że pasterze nie
uczestniczyli bezpośrednio w handlu, nadal opłacali jedynie rentę faudalną w wymiarze rosnącym proporcjonalnie do wzrostu handlu i dopiero
feudałowie, warstwa urzędnicza lub dzierżawcy podatków dostarczali na
rynek produkty hodowli. Praktycznie więc pasterze nie byli bezpośrednio
objęci oddziaływaniem rynku.
Niemniej rynek istniał i postępujące jego utowarowienie było niezbę
dnym etapem poprzedzającym późniejsze procesy jego powszechnego
upieniężnienia. Mimo iż wpływał na pogorszenie się sytuacji ekonomicz
nej wytwórców towarów wprowadzanych na rynek, to jednak można
przypuszczać, że odegrał ważną rolę w pojmowaniu przez nich procesów
gospodarczych. Ara ci ujrzeli zwierzęta hodowlane oraz inne produkty
swojej gospodarki w nowej roli ekonomicznej — nie jak dotąd jedynie
w postaci mierników wartości, lecz już jako towar cieszący się po
pytem i przynoszący zysk. Bezpośrednią korzyść z tego mogli otrzy
mać dopiero wówczas, gdy zlikwidowana została warstwa pośrednicząca
i pasterze sami stali się stroną transakcji rynkowych. Wydaje się więc,
że zarówno zmiany ekonomiczne końca X I X i początów X X wieku, jak
i zmiany zachodzące w świadomości pasterzy miały istotny wpływ na
dalszy kierunek rozwoju gospodarki mongolskiej, przyczyniając się do
łatwiejszego przeniknięcia rodzimego pieniądza i zasad gospodarki pie
niężnej w step.
37
Szirendyb,
op. cit., s. 22.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e81b81ad54af616d1573b5213d657e4f.pdf
993e7157fd5c85a6a44f1b6d8022b0b4
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:231
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958
Subject
The topic of the resource
Etnografia Polska - czasopismo
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:202
Title
A name given to the resource
Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1, s.5-13
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
redakcja EP
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN
Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
E T N O G R A F I A
I
P O L S K A
��P
O
L
S
K
INSTYTUT
A
A
K
A
HISTORII
D
E
M
I
A
KULTURY
N
A
U
K
MATERIALNEJ
DZIAŁ IV — E T N O G R A F I A
ETNOGRAFIA POLSKA
i
W R O C Ł A W 1958
ZAKŁAD N A R O D O W Y
WYDAWNICTWO
I M I E N I A OSSOLIŃSKICH
POLSKIEJ
AKADEMII
NAUK
�KOMITET REDAKCYJNY :
KAZIMIERZ DOBROWOLSKI, WITOLD DYNOWSKI
(redaktor naczelny), JÓZEF G A J E K , M I E C Z Y S Ł A W
GŁADYSZ,
JADWIGA KLIMASZEWSKA,
ANNA
KUTRZEBA-POJNAROWA, KAZIMIERZ
MOSZYŃ
S K I , A D O L F N A S Z , J A N I N A R U D N I C K A (sekretarz
redakcji),
ANDRZEJ
WALIGÓRSKI, K A Z I M I E R A
ZAWISTOWICZ-ADAMSKA
REDAKTOR
ANNA
TOMU
KUTRZEBA-POJNAROWA
Redaktor Wydawnictwa: E m i l i a Fischerowa
Wszelkie prawa zastrzeżone
Printed in Poland
Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
Wrocław 1958. Wyd. I . Nakład 1350 + 150 egz. Objętość ark. wyd. 33,60, ark.
druk. 27,5+3 wkł.,ark. form. A - l 36,57. Papier ilustr. ki. V , 80 g, 70x100 (16)
z fahryki we Włocławku. Oddano do składania 7 V 1957, podpisano do druku
31 I 1958, druk ukończono w lutym 1958. — Wrocławska Drukarnia Naukowa.
Zam. 600/57. — P-7. Cena zl 55,—
�SPIS TREŚCI
Stf.
Od
Redakcji
15
ARTYKUŁY
Kazimierz D o b r o w o l s k i
— Chłopska k u l t u r a t r a d y c y j n a . P r ó b a
teore
tycznego zarysu na podstawie
materiałów źródłowych X I X i X X w .
z płd. M a ł o p o l s k i
S t r e s z c z e n i a obcojęzyczne
19
53
ZAGADNIENIA
Kazimierz
Moszyński
—
Niektóre
DYSKUSYJNE
wytyczne
dla prac
Polskiego
Atlasu
Etnograficznego
57
S t r e s z c z e n i a obcojęzyczne
Kazimiera Z a w i s t o w i e z - A d a m s k a
— Zagadnienie
wych w Polskim Atlasie Etnograficznym
65
opracowań t e k s t o
68
S t r e s z c z e n i a obcojęzyczne
K a z i m i e r z D o b r o w o l s k i — D r o g i r o z w o j u e t n o g r a f i i p o l s k i e j , j e j obecne
zadania, m e t o d y i związki z i n n y m i n a u k a m i (rozważania d y s k u s y j n e )
.
S t r e s z c z e n i a obcojęzyczne
MONOGRAFICZNE
BADANIA
71
72
82
TERENOWE
Śląsk
Prace
Mieczysław
Gładysz
—
pod
Prace
kierunkiem
nad
M.
Gladysza:
etnograficzną
monografią
Górnego
Śląska
S t r e s z c z e n i a obcojęzyczne
Jerzy S z y d ł o w s k i — U w a g i o p i e r w o t n y m osadnictwie Siołkowie S t a r y c h
A l f r e d Z a r ę b a — Z badań d i a l e k t o l o g i c z n y c h w S i o ł k o w i c a c h S t a r y c h
.
Danuta D o b r o w o l s k a
i Danuta M y r c i k - M a r k o w s k a
— Zróż
n i c o w a n i e klasowe i z a w o d o w e w s i Siołkowice Stare i N o w e od połowy
X I X w . d o 1955 r
Stanisław B r o n i c z — R o l n i c t w o w s i S i o ł k o w i c e S t a r e i N o w e w X I X
i
XX
w
85
101
103
109
117
150
I r e n a N i z i ń s k a — Z badań n a d rzemiosłem w S i o ł k o w i c a c h S t a r y c h
.
B a r b a r a B a z i e l i c h ó w n a — T r a n s p o r t i k o m u n i k a c j a w Siołkowicach
Starych
162
188
M a r i a M i s i ń s k a — Z badań n a d f l i s e m i ładziarsŁwem p ó ł n o c n o - w s c h o d
niej Opolszczyzny
M a r i a G ł a d y s z o w a — Zarys r o z w o j u b u d o w n i c t w a l u d o w e g o w Siołko
wicach Starych w X I X i X X w
200
L u d w i k D u b i e l — W n ę t r z e d o m u chłopskiego w S i o ł k o w i c a c h S t a r y c h .
214
.
196
�SPIS
6
Stanisław B r o n i c z
TREŚCI
— S i o ł k o w i c k i strój l u d o w y
221
Jadwiga K l i m a s z e w s k a
— S i o ł k o w i c k i e obrzędy d o r o c z n e . . . .
Józef L i g ę z a — O p r a c a c h n a d f o l k l o r e m m u z y c z n y m p o w . o p o l s k i e g o .
.
226
232
.
240
Małopolska
Prace
Anna
kierunkiem
K.
K o w a l s k a - L e w i c k a
Streszczenia
Anna
pod
—
Z
K l i m a s z e w s k a
wego w
i J.
Klimaszewskiej:
Badania etnograficzne
na Podhalu
.
obcojęzyczne
Z a m b r z y c k a
Jadwiga
—
Moszyńskiego
255
badań n a d r z e m i o s ł e m n a P o d h a l u
i Ewa F r y ś
—
Materiały
.
.
.
d o rzemiosła
.
257
ludo
woj. kieleckim
Streszczenia
269
obcojęzyczne
Prace
275
pod
kierunkiem
K.
Dobrowolskiego:
Danuta D o b r o w o l s k a
Władysław K w a ś n i e w i c
w e w s i małopolskiej i
łecznych i k u l t u r a l n y c h
—• U w a g i w s t ę p n e
z — B a d a n i a n a d r o z w o j e m narzędzi r o l n i c z y c h
i c h rolą w przeobrażeniach g o s p o d a r c z y c h ,
spo
w XIX i XX w
Danuta
—
w
D o b r o w o l s k a
latach
Górnicy
salinarni w
Wieliczce
i
276
278
ich kultura
1880—1939
288
S t r e s z c z e n i a obcojęzyczne
D a n u t a D o b r o w o l s k a — Wczasy robotnicze w Polsce L u d o w e j .
t o w a n i e się n o w e j
kultury
socjalistycznej
m a s pracujących.
i materiały (praca z b i o r o w a )
314
Kształ
Studia
315
W i e l k o p o l s k a
Prace
Maria F r a n k o w s k a
Streszczenia
pod
kierunkiem
M.
Frankowskiej:
— P r a c e n a d monografią
etnograficzną
Wielkopolski
obcojęzyczne
323
342
K u j a w y
P r a c e p o d kierunkiem
M. Znamierowskiej
Maria Z n a m i e r o w s k a - P r i i f f e r o w a
graficznego I H K M P A N w T o r u n i u
Streszczenia
Z
działalności
Zespołu E t n o
. . . .
obcojęzyczne
Maria F r y c z o w a
Z a g a d n i e n i a
Prace
Kazimiera
—
Priifferowej:
— Z pracy nad budownictwem l u d o w y m K u j a w
w y b r a n e
pod
dotyczące
kierunkiem
Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a
badań
k i l k u
K.
w
Lodzi
S t r e s z c z e n i a obcojęzyczne
Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a
i hodowlą n a P o d h a l u
Maria M i s i ń s k a — Z
rawsko-mazowieckim
344
346
.
r e g i o n ó w
.
348
P o l s k i
Zawistowicz-Adamskiej:
—
P r a c e Zespołu
Etnograficznego
351
355
—
nad tkactwem
Z
badań
nad
pasterstwem
357
we
w s i Rzeczycy
M a r i a M i s i ń s k a — Z badań n a d f l i s e m n a P i l i c y
M a r i a B i e r n a c k a — Kamieńczyk n a d B u g i e m , osada
w i e k u X I X i p i e r w s z a p o ł o w a X X w.)
w
pow.
361
363
flisacka
(koniec
364
�SPIS
TREŚCI
KRONIKA
P r o f . d r Bożena S t e l m a c h o w s k a !
—
Dział I V I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y
Witold
Dynowski
Prace n a d P o l s k i m Atlasem
Anna
Kutrzeba-Pojnarowa
Materialnej
Polskiej
.
.
.
Akademii Nauk
.
367
—
370
Etnograficznym
w
l a t a c h 1953—1955 (z
Zakładu
E t n o g r a f i i I H K M P A N w e W r o c ł a w i u ) — Zofia
Staszczakówna
.
K o n f e r e n c j a P o l s k i e g o A t l a s u E t n o g r a f i c z n e g o —• Anna
Kutrzeba-Pojnarowa
380
i Z o f i o Szyfelbejn
K o n f e r e n c j a s p r a w o e d a w c z o - p l a n u j ą e a Działu I V I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y
M a t e r i a l n e j P A N i Centralnego Zarządu Muzeów i O c h r o n y Zabytków —
Z o f i o Szyfelbejn
E t n o g r a f i c z n a k o n f e r e n c j a m e t o d o l o g i c z n a — Edward
Pietraszek
. . . .
I n d e k s o s o b o w y — Janina
Rudnicka
386
404
410
433
�dp.
COflEPJKAHHE
Ot
pe^aKiíHH
15
C T A T f c H
KaaHMejK
—
^ o ô p o B O J i B C K H
TeopeTHiecKoro
o i e p K a
pañoHOB
MajiouojiBCKH
Pe3K>Me
Ha
T p a ^ i m i i o H H í i H K y j i B T y p a . Oiibit
hctoihhkob XIX h XX b. iojkhbix
KpecTBHHCKan
Ha ocHOBatiiiii
19
HHOCTpaHHUX
H3HKaX
53
flHCKyCCHH
Moiuhhckh
KasHMeJK
—
STHorpa^imecKoro
PesiOMe
HeKOTopHe
Pe3MMe
STHorpa^H^ecKOM
H a HHOCTpaHHBIX
Ka3HiueíK
PeSIOMe
s a n a ™ ,
65
—
l i o
IlyTH
MeTop,Bi
Ha HHOCTpaHHUX
CHjie3HH
Pe3WMe
EjKH
TpyjjBi
(TopHoro
H a HHOCTpaHHBIX
flepeBHe
AjiB^pep,
h cbhsh c a p y r i i M H Hay^HHMH
flaHyTa
—
floôponoaiCKa
npo$eccHOHajiBiioe
h
CeJiKOBHD;e
CejiKOBHue
HpeHa.
Hobo,
B p o H H i
—
O a p e
H h 3 h hi, c k a —
Bap6apa
Ba3e
CejiKOBHue
MapiiH
OHax
sHCUHiuiHHaMH
n o
a T H o r P A O H H
M.
Fjiadbiiu
BTHorpaiJiH^ecKOH
MOHorpa<|iiH
FopHoft
85
OTHOCHTeJIBHO
nepßOÖBITHblX
anajieKToJioruH
nepeBHii
flaHjTa
IIOCeJieHU,eB
HaniiHan
—
HîHTejieË
nepeBeHb
—
Giape
CTape
nojiOBHHBi
HoBe
b jjepeBHe
ycJiOBHH
OnojiH
117
150
CejiKOBHne
TpaHcnopTa
CTape
h
cooßmenHH
162
b
^epeBHe
Grape
M H C H H B C K a
109
KjiaccoBoe
CejiKOBHije
XIX ctojigthh ho 1955 r o « a
xoshiíctbo b XIX h XX B e n a x b a e p e B H H x
c
CejiKOBHHe
Peiaecjio
CejiKOBHije
M B i p i í H K - M a p K O B C K a
paccjioeHHe
jihx y b h a
101
103
n o
CejiBCKoe
u
72
(CHJie3HH)
C>ape
h
h
CTaHiicjiaB
e n
H3BIKaX
T p y a t i
68
82
T p y ^ b i
n o
3aMGTKH
CejiKOBHue
3 a p e M 6 a
3THorpai|)HH,
CjiëHCKa)
I U H f l J I O B C K H —
b
nojiBCKoñ
H3BIKaX
PyKoeodcmeo:
—
tgkctob
paapaöoTKH
71
pasBHTHH
CjlëHCK
rjiaflBiHi
Bonpocy
Aïnace
n o j i E B b i E
MeiHWiäB
üojiBCKoro
H3BIKaX
—
^ o ö p o B O j i b C K H
aKTyajiBHBie
BonpocaM
n s t m a x
3 a B H C T O B H i - A f l a M C K a
b üojibckom
n o
57
H a HHOCTpaHHUX
KaaHMepa
flHpeKTHBBi
A ï n a c a
188
—
CnnaB
h
jiofloHHoe
flejio
b
ceBepo-BOCToiHBix
paft-
196
�SPIS
Mapiin
m
Fji a ĄM. iii o b ; i — O i e p K M
TREŚCI
9
n u paaBirrnio
itapojiHoro
X X B B K a x b acpoBHe C e j i H O B i m e G r a p o
JIwABHK
Jly6 e j i b — Y c T p o M C T H o i t e p e u e H c i i o i i na6bi
Crape
CTaHHCJiaB
B p o H H H
— H a p o H H a n
oaej-Kjia
n /lepeBHe
HflBiira
K j i H M a m e B C K a
IOaeij) J l n r e n a a
-
—
Tjivah
ToAOBLie
n o
o6pH/i,Li
My8HKaai>HOMy
b
b
aoji^eeTBa
XIX
20ft
b
jiepeime
CennoBiine
214
Crape . .
CejiKOBiiire
CTape
CejiKOBHiie
;iepeBtie
(JionbKJiopy
OnojibCKoro
221
220
232
yeajia
M a n o n o ¿i t e n a
: U'. MOIUUHCKU
PyKoeodcmeo
Kob
AHHa
a
Jibe
i:a-JI
n
eBH
Ka
-
U ñ.
KjiUMaiueecKa
BTnorpa^iiiecKiie
b
iiccne/ioBaHHH
paftoHe
IToAraJibH
Pe3K)Me
AHHa
240
n a imoCTpaHHbix
3aMÖJKni^Ka
H/iBiira
K j i H M a m e B C
KeaenKoro
Pe3K)M:e
nabiitax
255
Peivrecjio b p a f t o i i e I I o a r a j i b H
K a
h 9na O p u c t — K n o n p o c y
-
Kijacbi-KîBHH
opyAiiií
275
nawuax
Ii. JĘoopoeojibCKU
IIpCMHCBOBHe
— Tpynhi n o
n MajioiiojibCKoii
MHieCKHx,
.iiepeBiie
n
27«
paaBiiTiiio
mx
pojib
ycjiOBiiit
.IlaHyTa J\ o 6 p o b o J i b e n a — r o p i i o p a ö o n n e
K y j i b T y p a b n e p i i o a 1880 - 1 9 3 9 r r
cojihiihx
.IlanyTa
H a imoCTpaHHbix
MoHorpaijnmecKoii
floMa
hoboh
llojibuie. 0 6 p a 3 0 B a i m e
o i e p n
—
b
Benax
Bejiiinne
.
n
.
288
;
;jih tpv/ihiiimxCh b
coiiiiajiHCTHiecKoii oSniecTBeiiHofi
Tpyjibi
e .u b
n o
Hapo^Hoft
KyjibTypw.
315
k o n o ji b c k a
M.
0paHKoecKa
aTiiorpa^niecKon
MOHorpaipHH
BejibKo-
noJibCKH
Pe3K)Me
278
hx
(nojuieKTiiBiibin Tpya)
ß
O p a i i K O B C K a
h X X
Konefi
314
OT/ibixa
PyKoeodcmeo:
MapiiH
b X I X
natiKax
—
JXo6pobojibcita
cejibCKoxo3HitCTBeHHbix
b n p e o O p a B o u a n i i M bkoho-
oßniecTBeHHbix u K v j i b T y p H b i x
PeaioMe
peMecjia
269
n a HHOcrpaHHbix
flo6poBo.ii,ci;a
Bjia/iHCJiaB
napojiHoro
BoeBORCToa
PyKoeodcmeo:
flaayTa
257
323
na
miocTpamibix
nsbiitax
,
342
K y h b bi
M. 3HaMepoecKa-II
PyKoeodcmeo:
MppiiH
3H
a M e p
o BC
KOJiJieKTHBa
Pe3ioMe
k a-IIp
io
ij)c{)
e p
o
B a
— Ha
piocßcßepoea
jienTejibnocTM
aTHorpatJuwecKoro
n Topyne
344
Ha HiiocTpaiiiibix
a s u K a x
346
MapiiH O p t i i o ü a — Hapojinoe
aojrqecTBO b K y n s c i t o M p a f t o i i e
H 3 6 p a H H b i e
a n i o r p a i J j H H
npoßjiOMbi
n o
PyKoeodcmeo:
Kaanisiepa
K.
p a i i o n o B
r i o j i b u i i i
3aeucmoeuH-AdaMCK,a
3 a B M C T 0 B i i i - A ¿ i a M C K a — Tpy;ibi
i
neKOTopbix
348
aiHorpa^H^ecKoro
kojiJieKTiiBa
H . H . M . K. b J I o « 3 i i
Pe3ioMe
H a imoCTpaHHbix
Kon^wHbc
IIojirajibH
BpoHHCJiaBa
351
H3i,ii;ax
k a - f l B o p c K a
355
—
nacT-yiueerno
h ckotobohctbo
BpaítoHe
357
�S P I S TREŚCI
10
M a p u n M i i c i i H b C K a — TrcanKoe npoiiSBOACTBO U aepeBiie J K e n i m a B PaBCKOMa30B6I^KOM
yen«e
Mapnn
MHCMHtCKa
MapiiH
BepHau,na
361
— CnjiaB
— KaMeHbnnK
H nepBan
(KOrieu; X I X
na
pei«) U m i i u j e
nap,
Byront,
n o JiOBima X X
363
u a i ; nocejiemie
citjiaBmiiKOB
CTOJieTiin)
364
XPOHHKA
K
IV
K O H i H u e n p o $ . a p B o w e n t i CTejibMaxoBCKOił — Anna
OT^ejieime
mojibd
OTieT
no
HuCTHTyTa
MaTepiiaabHoii
367
Kymuieda-IIouHapoea
KyjibTypw
IIAH
—
Bu370
JfbiHoocKU
Tpyaaii
— 3o(fmn
KoH(|>epeHnHH
IIouHapoea
no
cocTaBjieniiio
IIojibCKoro
9Tnorpa$HHecKoro
ATnaca,
380
CmaiąaKyeHa
C0Tpy«HHK0B
I I 3ocpua
OTneTHo-njiaHnpyiomaH
MaTepnajibitOH
MeTOflOJiomieCrtaH
HMeHHoii
HcTopiin
9THOrpa(|)HieCKoro
Araacn
— Anna
Kymweóa386
IIIu(fiojib6euH
KoniJiepeHnHH
K y j i b T y p b i — 3o(pua
IV
OT^ejieHiiH
PydnuąrM
HCTopnn
404
UIug >ejib6eun
r
KoH(j>epeiin,HH 9THorpao)oB — ddeapd
y K a 3 a T e n b — HHUHO,
HuCTHTyTa
Tlempaiuen
. . . .
410
433
�LIST OF CONTENTS
Page
15
Editorial
ARTICLES
Kazimierz
a
D o b r o w o l s k i —
Theoretical Analysis
Southern
Peasant
Based
on
Traditional Culture. A n
XIXt'
1
and X X t n
A t t e m p t at
C e n t u r y Sources
in
Małopolska
19
(Summaries)
53
PROBLEMS
Kazimierz
Moszyński
FOR
DISCUSSION
— Polish Ethnographic Atlas —
Some
Recommen
dations
57
(Summaries)
Kazimiera Z a w
the Polish
(Summaries)
Kazimierz D o b
sent A i m s ,
for
65
i s t o w i c z - A d a m s k a
Ethnographic Atlas
—
Texts
in Individual
Issues
of
68
71
r o w o l s k i — Polish Ethnography, its Development, Pre
Methods a n d Relations w i t h other Disciplines (Reflections
Discussion)
72
(Summaries)
82
ETHNOGRAPHIC FIELD
Śląsk
Research
Mieczysław
under
Gladysz
—
the
supervision
Century
to
of Professor
Ethnographic Monograph
(Summaries)
Jerzy S z y d ł o w s k i — Notes on
wice Stare
A l f r e d Z a r ę b a — Dialectological
Danuta D o b r o w o l s k a — Danuta
Occupational Differentiation i n
XlXth
STUDIES
(Silesia)
N i z i ńsk a
—
Gladysz:
Upper
Silesia
.
85
101
Early Settlement
Siołko.
Investigations i n Siołkowice Stare .
.
M y r c i k - M a r k o w s k a — Class a n d
Siołkowice Stare f r o m t h e M i d d l e of
i n the Village
1955
103
109
117
Stanisław B r o n i c z — F a r m i n g i n S i o ł k o w i c e S t a r e
in the X l X t h and X X t n Centuries
Irena
M.
of
Crafts
in
Siołkowice
Barbara B a z i e l i c h ó w n a
kowice Stare
—
Transport
and Siołkowice
Nowe
150
Stare
and
162
Communication
in
Sioł
188
�SPIS
]M
TSESCI
M a r i a M i s i ń s k a — R a f t s a n d Boats i n t h e N o r t h - E a s t e r n R e g i o n of Opole
M a r i a G ł a d y s z o w a — H o u s i n g i n Siołkowice Stare i n the X l X t h and
196
X X t h Centuries
L u d w i k D u b i e l — T h e I n t e r i o r of a Peasant Cottage i n Siołkowice S t a r e .
Stanisław B r o n i e z — T r a d i t i o n a l C o s t u m e f r o m S i o ł k o w i c e . . . .
J a d w i g a K l i m a s z e w s k a — F o l k Ceremonies a n d Festivities i n Siołko
wice
:
200
214
221
Józef
232
Ligęza
—
F o l k M u s i c of the Opole
Małopolska
Research
under
the
Anna
(Southern
of
supervision
of Dr.
K o w a l s k a - L e w i c k a
J.
—
District
226
Poland)
Professor
K.
Moszyński
and
Klimaszewska:
E t h n o g r a p h i c Research
in the
Podhale
Region
240
(Summaries)
255
Anna
Z a m b r z y c k a
Jadwiga
—
Peasant
K l i m a s z e w s k a
Peasant
Crafts
i n the
Crafts i n the Podhale
and Ewa
Kielce
F r y ś —
Region
.
.
.
Province
209
(Summaries)
Research
275
under
the
Danuta D o b r o w o l s k a
supervision
—
Władysław K w a ś n i e w i c z
of Professor
K.
Dobrowolski:
Introductory Remarks
—
276
F a r m Tools a n d I m p l e m e n t s i n Małopolska
in the X I X t : i and X X t h Centuries
D a n u t a D o b r o w o l s k a — S a l t - m i n e r s of W i e l i c z k a t h e i r L i f e a n d C u l t u r e
1880—1939
—• W o r k e r s ' R e c r e a t i o n
W i e l k o p o l s k a
Research
under
the
i n Poland
(Western
supervision
314
315
Poland)
of Dr.
M.
Frankowska:
M a r i a F r a n k o w s k a — E t h n o g r a p h i c M o n o g r a p h of W i e l k o p o l s k a .
.
.
(Summaries)
under
the
supervision
of
P r o v i n c e
Professor
Z n a m i e r o w s k a - P r i i f f e r o w a
M.
—
Znamierowska-Priifferowa:
Ethnographic
Centre
at
Toruń
(Summaries)
I-.raria F r y c z o w a
344
—
Village
S p e c i a l
R e s e a r c h u n d e r the
Housing
in
or
of Professor
—
346
348
Kujawy
P r o b l e m
supervision
Kazimiera Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a
(Summaries)
R e g i o n s
K.
Zawistowicz-Adamska:
Ethnographic Centre at Łódź
.
Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a — A n i m a l F a r m i n g a n d Pasture
Economy i n the Podhale Region
M a r i a M i s i ń s k a — W e a v i n g i n t h e V i l l a g e of Rzeczyca, D i s t r . R a w a M a
zowiecka
Maria
Misińska
Maria
B i e r n a c k a
Raftsmen.
323
342
K u j a w y
Maria
278
288
(Summaries)
Danuta D o b r o w o l s k a
Research
257
M a t e r i a l s f o r t h e S t u d y of
—
Rafting
—
on
the River
Kamieńczyk
on
the
Bug
River
351
355
357
361
363
Bug,
a
Settlement
of
364
�SPIS
NOTES
TREŚCI
AND
^3
NEWS
I n m e m o r y o f P r o f . D r . Bożena S t e l m a c h o w s k a — Anna
Kutrzeba-Pojnarowa
S e c t i o n I V o f t h e I n s t i t u t e of t h e H i s t o r y of M a t e r i a l C u l t u r e , P o l i s h A c a
d e m y of Sciences — Witold
Dynowski
R e p o r t o n W o r k o n t h e P o l i s h E t h n o g r a p h i c A t l a s — Zofia
Staszczakovma
T h e C o n f e r e n c e o n t h e P o l i s h E t h n o g r a p h i c A t l a s — Anna
Kutrzeba-Pojna
rowa
a n d Zofia
Szyfelbejn
R e p o r t i n g a n d P l a n n i n g C o n f e r e n c e of S e c t i o n I V o f t h e I n s t i t u t e of t h e
H i s t o r y of M a t e r i a l C u l t u r e — Zofia Szyfelbejn
C o n f e r e n c e o n E t h n o g r a p h i c M e t h o d o l o g y — Edward
Pietraszek
. . . .
404
410
Index
433
of
Names
—
Janina
Rudnicka
367
370
3go
386
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5b859bcb2349764ed710de6d7dadf012.pdf
1769f0388c632e39e998a4fa05e30b65
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:236
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1963
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:207
Title
A name given to the resource
Sprawozdania i recenzje/ LUD 1962 t.48
Description
An account of the resource
LUD 1962 t.48, s. 451-562
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
SPRAWOZDANIA
JOZEF
RECENZJE
GAJEK
PODSUMOWANIE
Referat
I
plenarny
TEZ MIĘDZYNARODOWEJ
POMORZOZNA WCZEJ
wygłoszony
w dniu
w S z c z e' c i n i e.
KONFERENCJI
6 września
1960 r.
w
s tęp.
Milenialny
charakter
Międzynarodowej
Konferencji
PomorzocLej P.T.L. A. Pomorze
w perspektywie
historycznej.
Tezy autochtonizmu.
Kultura pomorska jako pochodna łużyckiej. Rodzimość kultury grobów jamowych na Pomorzu. Rola Gepidów i Gotów na
Pomorzu. Rola elementów
połabskich
w świetle antropologii.
Rodzime
elementy słowiJańskie 600-12,00 r. Rola Pomorza w X wieku w ujednoliceniu Lechitów. Rola Pomorza w kulturze i gospodarce polskiej. Proces
upadku świadomości etnicznej Pomorzan. Periodyzacja
dziejów Pomorza.
B. P o m o r z e Z a c h o d n i e w ś w i e t l e r e t r o g r e s j i e t n o gr af i c z n y c h. Studia
etnograficzne
na Pomorzu.
Językowe
studia
nad
Połabszczyzną. Językowe studia na Pomorzu Wschodnim. Osiągnięcia językoznawstwa
i folklorystyki.
Osiągnięcia
etnografii'.
Osiągnięcia
innych
nauk. Zagadnienia
demograficzne.
Procesy adaptacji,
akulturacji
i integracji autochtonicznej.
Plany badań naukowych
na przyszłość.
Llld ••
I
\
w s tęp. Obrady M~ędzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej dobiegły na plenum i w sekcjach końca. Stajemy przed
końcowym aktem prowizorycznego bodaj podsumowania jej wyników. Zaszczyt ten przypadł mi z tytułu przewodnictwa w komisji naukowo-programowej, i z góry przepraszam wszystkich
panów referentów, jeśli w pośpiesznej pracy sumującej pominąłem niektóre wyniki. Ograniczony czas podsumowania, niemożność uczestniczenia we wszystkich komisjach, a także późne
nadesłanie przez autorów niektórych danych, muszą bodaj w części usprawiedliwić powstałe luki i nieścisłości, które uzupełnimy
w szczegółowym wydawnictwie ze Zjazdu.
�~52
Konferencja ta - pragnę to na wstępie podkreślić - jest
przede wszystkim
uczczeniem
M i 11 e n n i u m P o lon i a e
a zarazem uczczeniem piętnastoletniej
rocznicy powrotu Pomorza do Macierzy. Jest także skromnym świętem 55-lecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a zarazem jego piętnastolecia pracy w Polsce Ludowej.
Z kolei parę słów o genezie samej konferencji. Geneza jej
wyrosła z głęboko odczuwanych potrzeb intelektualnego
środowiska miasta Szczecina, Koszalina i całego społeczeństwa pomorskiego. Już na Krajowej Konferencji Etnografów w Szczecinie, z okazji XXXII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zarysowały się pierwsze pomysły odbycia takiej konferencji. Wyniki obrad, opublikowane zostały
w 1959 r. w miesięczniku "Szczecin".
Pomysł będący wyrazem wspomnianych
potrzeb, dojrzał
w postaci wniosku Oddziału szczecińskiego PTL na XXXIV
Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego
w 1959 r. w Olsztynie. W dyskusji nad wnioskiem podniesiono
następujące argumenty przemawiające za potrzebą zwołania takiej konferencji: 1° Pomorze, jak i całość Ziem Zachodnich jest
przedmiotem ataków dochodzących do głosu w Niemczech Zachodnich nacjonalistycznych
kół rewizjonistów, którzy poprzez
polityczne organizacje ziomkostw i przy pomocy usług niektórych uczonych niemieckich, urabiają opinię w Niemczech, a przede wszystkim na Zachodzie - o słuszności swych narodowych
roszczeń terytorialnych.
Nauka polska, oraz uczeni innych krajów stojący na gruncie
postępowej myśli społecznej, winni dać odpór przeciwko zakusom na granicę pokoju Odra - Nysa. Właśnie Polskie Towarzystwo Ludoznawcze jako organizacja naukowa i społeczna jest
powołane do tego celu.
2° Wspomniani uczeni niemieccy, zależnie od sytuacji politycznej i przedmiotu ataków, szermują dwoma rodzajami argumentów; raz powołują się na swe "odwieczne", lub nabyte
prawa historyczne, a więc na "odwieczność etnicznego żywiołu
germańskiego", czy też niemieckiego na tych ziemiach - wzglę-
453
dnie powołują się na swą pionierską rolę gospodarczą lub kulturalną. Jeśli z tych czy innych powodów taka argumentacja
zawodzi, wówczas uciekają się oni do oceny istniejącej rzeczywistości, jakoby w imię interesów Europy, Niemiec, a nawet
_ obłudnie - w imię interesów Polski. Interesy te ubiera się
w postać rozważań gospodarczych, demograficznych, etnicznych
jak np. rozważania na temat mitu "bezdomnych członków ziomkostw". Podkreślić przy tym należy, że te rzekomo narodowe
aspiracje i rzekoma troska o całą Europę maskują atak przeciwko demokracjom ludowym, przeciwko ładowi społecznej sprawiedliwości - i że ta właśnie treść stanowi istotną wagę w grach
międzynarodowej dyplomacji. Zadaniem Konferencji jest w miarę możliwości o ś w i e t l i ć t e g o r o d z a j u m i t Y n a u k ow e g o d z ą ce w p ok ó j ś w i a ta.
3° Właściwe, naukowe a więc udokumentowane
zajęcie stanowiska jest niejednokrotnie
utrudnione, gdyż Ziemie Zachodnie, a zwłaszcza Pomorze Zachodnie nie były do II wojny światowej dostatecznie źródłowo zbadane przez naukę polską w zakresie archeologii, etnografii, antropologii, językoznawstwa.
Niedostępne były archiwa i materiały. Nauka niemiecka zaś
nie zawsze docierała, lub nie zawsze chciała dotrzeć do wszystkich źródeł, zwłaszcza do tych, które nie poświadczały apriorycznych założeń o odwieczności, lub o prawach nabytych prze2.
naród niemiecki do tych ziem. Świadczy o tym na przykład
traktowanie Pomorza w niemieckich atlasach etnograficznych,
czy też studia i monografie nad przemianami narodowościowymi
na Pomorzu. Była to historia żywiołu niemieckiego a nie całości
społeczeństwa pomorskiego.
A przecież takie właśnie jednostronne informacje niektórych
uczonych niemieckich stanowią podstawę dla badań zachodnioeuropejskich, dla nauki i publicystyki.
Dopiero po II-ej wojnie światowej, to jest w Polsce Ludowej, rozpoczęto systematyczne
badania ocalałych z pożogi
wojennej pomorskich archiwów. Rozpoczęto badania wykopaliskowe, trwają również badania etnograficzne, językoznawcze
zwłaszcza toponomastyczne
i badania antropologiczne. Są one
�454
jeszcze dalekie od ukończenia i syntetycznego ujęcia wyników,
ale już w tym stadium rozwiewają one mit o historycznych
prawach narodu niemieckiego do Pomorza, a oświetlają dramatyczny przebieg walki żywiołu lechickiego. Tymczasowe podsumowanie nauki polskiej i konfrontacja wyników z osiągnięciami p o s t ę P o w Y c h u c z o n y c h n i e m i e c k i c h, a także czeskich i innych, pozwoli określić niedobory nauki w zakresie pomorzoznawstwa,
co będzie również wartościowym
osiągnięciem teoretycznym, mającym swój walor praktyczny.
4° Po II-ej wojnie światowej, Pomorze - jak również przeważna część zachodnich województw polskich stała się terenem
masowej migracji, i to w skali tak wielkiej, jakiej Europa nie
widziała od czasu wędrówek ludów. Napęczniało więc i województwo szczecińskie i koszalińskie ludnością (około 650/0)z Polski centralnej oraz dawnych kresów (około 25°/(1). Ludność ta
osiedlona w innych warunkach geograficznych, różniąca się początkowo w swoich zwyczajach i nawykach przeżywa obecnie
intensywny proces integracji i adaptacji, przy czym znamionuje
ją młodość i wielka dynamika demograficzna.
Cały ten proces migracji, adaptacji i integracji - jest jednym
z naJ ciekawszych
zjawisk
z teoretycznego
p u n k t u w i d z e n i a. Jest to nowa rzeczywistość etniczna,
której charakter i sens propaganda niemiecka próbuje zniekształcić. Zresztą nie chodzi tu tylko o odparcie nieprzyjaznych
opinii niektórych
socjologizujących
pisarzy i badaczy niemieckich, ani nawet tylko o cele teoretyczne, lecz również o rozpoznanie tych procesów z punktu widzenia nauki dla celów
praktycznych, a mianowicie dla celów· naszej aktualnej polityki
gospodarczej i kulturalnej.
W czasie wspomnianej już dyskusji podniesiono również że Konferencja Pomorzoznawcza winna się stać pomostem dla
zacieśnienia stosunków naukowych z postępowymi uczonymi
niemieckimi NRD, którzy w oparciu o nowoczesny aparat metodologiczny i światopogląd sprawiedliwości społecznej, przezwyciężyli tradycyjne nawyki nacjonalistycznej nauki niemieckiej
i stanęli na gruncie granicy pokoju.
455
Rozważania te zostały przyjęte na marcowej konferencji, odbytej w 1960 roku w Szczecinie, określają~ej. główn~ ~r?blematykę Zjazdu. Sprowadza się ona do zagadmema d z l e J o.w e tn i c z n y c h P o m o r z a, do dziejówetnosu, który był Jedn~
z podstawowych składników narodu polskiego. Z~pi~ł to naJtrafniej XI-wieczny kronikarz kijowski Nestor, zalIczając Polan.
Łuticzów, Mazowszan i Pomorzan do Lęchów (Lachów).
W okresie tworzenia się narodu i państwa polskiego, a więc
w X-tym do XII-go wieku Pomorze i Pomorzanie odegrali du~~
rolę. Jaką? Określały to referaty i dyskusje naszej konferenC)l,
utrwalone również w aktualnych wydawnictwach przygotowanych na Konferencję Pomorzoznawczą. Jednakże nasza Konf~rencja Pomorzoznawcza nie może się ograniczać tylko do sP?)rzenia wstecz do odtworzenia dziejów Pomorzan, do okresu Ich
prężności i rozkładu świadomości etnicznej, do określenia ich
funkcji politycznej, gospodarczej i kulturalnej w stosunku do
całej Polski. Równorzędnie do retrospektywnej koncepcji z.jazd~,
zarysowała się konieczność spojrzenia na powstałą po II-ej wo~nie światowej n o w ą r ze c z y w i s t ość e t n i c z n ą, w ktorej ponad 400/0 osób urodziło się i wychowało na Pomorzu i dla
których ten kraj jest krajem ojczystym, krajem lat dziecinny:~.
Pracą ich rąk i umysłów zmienia się Pomorze coraz szybcie~,
nabierając ogólnopolskiego kolorytu. Rodzi się sentyment do WSl,
miast i miasteczek, patriotyzm lokalny w szlachetnym tego słowa znaczeniu.
Badania nad tą współczesną rzeczywistością stwarzają możliwość p r o s p e k t Yw n e g o spojrzenia w przyszłość. A więc
przeszłość i teraźniejszość stosunków etnicznych, ich znaczenie
dla stabilizacji granicy pokoju na Odrze i Nysie, granicy przyjaźni polsko-niemieckiej, były główną problematyką
odbytej
Konferencji Pomorzoznawczej.
Już na wspomnianych konferencjach wstępnych zdawano sobie sprawę, że chociaż przedmiotem obrad Konferencji Pomorzoznawczej są zagadnienia etniczne, to jednak etnografowie skupieni w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym nie byliby w stanie sami oświetlić kompleksowo tego problemu, to też postano-
�456
457
wiono zwrócić się do archeologów, historyków, antropologów,
językoznawców i socjologów z prośbą o współudział w konferencji. Na apel Towarzystwa zgłoszono 120 referatów, a nadesłano przeszło 90 prac. Rozmiar nadesłanych materiałów zmusił
Komitet Naukowy Konferencji Pomorzoznawczej do podziału
obrad na 5 komisji specjalistycznych: archeologiczno-antropologiczną, etnograficzną, historyczną, językoznawczo-folklorystyczną i socjologiczno-demograficzną.
Mocny oddźwięk uczonych polskich, czeskich, niemieckich
i innych, świadczy dobitnie, że konferencja o takiej problematyce była nie tylko potrzebą Szczecina, ale zamówieniem społecznym całej Polski.
Określony profil Konferencji Pomorzoznawczej został szczegółowo przedyskutowany
i zatwierdzony na marcowym posiedzeniu organizatorów Zjazdu oraz zaakceptowany przez powołaną w tym celu komisję naukowo-programową.
*
Problematyka etniczna i etnograficzna, tak w perspektywie
progresywnej jak i retrogresywnej przewinęła się przez wszystkie sekcje, zmierzając do oświetlenia minionych procesów historycznych i kul turowych.
W rozważaniach archeologicznych raz jeszcze wrócono do
problemów pochodzenia i praojczyzny Słowian; skonfrontowano
raz jeszcze tezyautochtonistów
i allochtonistów; zwolenników
i przeciwników słowiańskości kultury łużyckiej. Było to zresztą
konieczne po negatywnym ujęciu tego problemu przez H. Ułaszyna i nowej redakcji koncepcji allochtonicznej przez Kazimierza Moszyńskiego.
Siedemnaście szczegółowych referatów archeologicznych i antropologicznych znalazło odbicie w referacie prof. dr Józefa
K o s t r z e w s k i e g o wygłoszonym na inauguracyjnym
plenum. Tu ograniczam się tylko do odnotowania linii generalnych
i nowatorskich osiągnięć w zakresie tej tematyki.
Stwierdzono więc, że:
1. Kultura łużycka jest niewątpliwie wytworem ludności prasłowiańskiej; świadczy o tym ciągłość zaludnienia i argumenty
antropologiczne oraz fakt, że wszystkie fazy tej kultury i wszystkie tej kultury pochodne są zlokalizowane między Odrą - Wisłą·
Za tym ujęciem świadczą dane botaniczne, językoznawcze, archeologiczne, antropologiczne a także tzw. "rubież etnograficzna".
2. Stwierdzono, że kultura przeworska, stanowiąca fundament kultury prapolskiej i kultura pomorska wywodzą się
z kultury łużyckiej i że jest to ten sam żywioł etniczny, który
stanowił substrat kultury łużyckiej. Uwypukliło się to również
w referacie M. Sikory na temat zależności i wpływów ceramiki
kultury łużyckiej i pomorskiej. Wartościowym wkładem w konferencję był także referat Stefana Wesołowskiego, podsumowujący badania nad osadnictwem grodowym w kulturze łużyckiej;
dał on systematyczny przegląd form typów grodzisk, ich rozwoju, oraz stosunków społeczno-gospodarczych ludności użytkującej te grody.
3. Raz jeszcze przewinęła się w referatach sprawa przezwyciężenia m i t u o k u l t u r z e b u r g u n d z k i e j na Pomorzu.
Za cenne osiągnięcie naukowe należy również uznać właściwe
ujęcie treści, znaczenia i dziejów kultury jastorskiej i określenie
jej stosunku do kultury łużyckiej, a zwłaszcza etnicznych skutków jej zaniku. Problematyka ta, zaznaczona w referacie prof.
Kostrzewskiego, została szczegółowo rozwinięta w referacie Ryszarda Wołągiewicza.
4. W dalszym ciągu stwierdzono, że kultura wczesno-średniowieczna plemion polskich, jest rezultatem rozwoju i zmieszania
się kultury przeworskiej i pomorskiej.
5. Kultura pomorska okresu późno-lateńskiego wczesnego żelaza i okresu wczesno-rzymskiego powstawała z miejscowej
grupy kultury łużyckiej, przy czym w obrębie tej kultury rozwinął się pochówek jamowy, wcześniej i niezależnie od pochówku germańskiego, natomiast wykazujący związki z grupą oksywską· W odróżnieniu od reszty Polski, kultura pomorska nie
została objęta oddziaływaniem kultury celtyckiej (radlica, żarna
rotacyjne, piece garncarskie, hutnicze). Uczeni polscy i szereg
Uczonych niemieckich (jak Narr, Egers, Keist, Reinecke i in.)
odrzucili tezę a związku kultury pomorskiej z Bastarnami.
�458
6. Rola Germanów, to jest Gepidów i Gotów została ujęta
jako ważny epizod w dziejach Pomorza; pobyt ich należy do
faktów bezspornych (do 180 lub do 250 r. n.e.). Stanowili tu
oni warstwę najeźdźczą i panującą nad słowiańskim żywiołem
autochtonicznym. Najazdy te wywołały ruchy ludności rodzimej
w kierunku Kujaw. Po odejściu w kierunku południowo-wschodnim obcego żywiołu - ludność rodzima kontynuowała swój
własny byt i kulturę.
7. Na marginesie tego zjawiska Jan C z e k a n o w s k i podniósł, że ekspansja Gotów ku morzu Czarnemu spowodowała
u Słowian zachodnich i wschodnich szereg pożyczek językowych.
Należy wnosić, że i kulturowych. W ten sposób potworzyły się
powiązania kulturowe, tworzące istotę Słowiańszczyzny Północ-o
nej, oraz rozluźnienie starych związków między Słowianami
wschodnimi i południowymi.
8. Oiągłość kulturową w nowszych okresach (V i VI wiek)
między późnym okresem rzymskim a wczesnym średniowieczem
potwierdziła analiza ceramiki i ornamentyki. Niewątpliwie ten
sam żywioł etniczny, to jest Słowianie północno-zachodni, kontynuował w obu okresach rozwój tej samej kultury.
9. Nie po raz pierwszy zresztą przedstawił J. C z e k a n o ws k i oryginalną tezę w odniesieniu do VIII-go i IX-go wieku.
Na podstawie analizy czaszek z Ostrowia Lednickiego i Kruszwicy oraz Levego Hradca, stwierdzając duże podobieństwo tej
serii do składu Słowian Połabskich - twierdzi, że rezultatem
ekspansji ludności połabskiej ku południowi i południowemu
wschodowi byli na terenach polskich Popielidzi, tak jak w Czechach Przemyślidzi. Autor widzi możliwość dalszej interpretacji,
a mianowicie w ruchu alańskich Serbów i Chorwatów ku Bałkanom, właśnie na skutek ekspansji Połabian Meklemburskich,
Rzucona koncepcja wymaga jednak dokładniejszej
analizy,
zwłaszcza określenia czasu pochodzenia materiału kostnego. Na
wyszczególnienie zasługują poszukiwania toponomastyczne Wł. Filipowiaka; szkoda jednak, że rozważania te nie są również
przedmiotem badań językoznawczych.
Czasy późniejsze od X wi·eku były przedmiotem referatów
459
i dyskusji na sekcji historycznej, wśród których całościowe
ujęcie dał referat prof. Gerarda L a b u d y. Ciekawe pogłębienie naświetlenia XVI i XVII wieku dały referaty historyków:
Wachowiaka, Gierszewskiego i Topolskiego. Na szczególną uwagę zasłużyły także referaty kolegów niemieckich Joachima Mai'a,
Giinthera Heidorna i Johannesa Kalischa. Tematyka, sposób jej
potraktowania, obiektywizm najwyższej klasy wnoszą w konferencję nieprzemijające wartości - a dodam od siebie - że
urzekły i ujęły uczestników Konfeflencji.
Nawiązując do Konferencji Pomorzoznawczej z 1957 roku
i do fleferatu swego pt. "Rodzime podstawy i obce nawarstwienia
kulturowe w okresie feudalizmu" (600-1200 n.e.) prof. L a b ud a stanął na stanowisku tezy autochtonizmu Słowian między
Odrą i Wisłą, (Jażdżewski, Kostrzewski, Rudnicki, Czekanowski,
Spławiński), - podkreślił, że na Pomorzu, w dorzeczu Odry
mamy do czynienia ze zjawiskiem kohabitacji, jako wynik przenikania grup germańskich na słabo zaludnione obszary Pomorza;
tworzyły tu one obcojęzyczne enklawy kulturowe. Odejście ludności germańskiej w połowie pierwszego tysiąclecia, wywołało
wstrząs gospodarczy i polityczny. Pozostała ludność słowiańska
odbudowała życie gospodarcze, przebudowała ustrój społeczny
i zmierzała do nowej organizacji politycznej (demokracje wojenne). Szybciej dokonywało się to na gruncie macierzystych
ziem Zachodniej Słowiańszczyzny i spowodowało ruch osadniczy
w kierunku zachodnim i południowym. Na gruncie tych zjawisk
powstało w X W. feudalne państwo polskie. Pomorze jednak
opóźniło się w ogólnym procesie tworzenia swego państwa feudalnego, i w tym leży późniejsza jego słabość ekonomiczna i kulturowa, która przyczyniła się w konsekwencji do osłabienia
świadomości narodowej i słabszej odporności wobec germanizacji.
Pomorze uległo w tym czasie wpływom zewnętrznym:
1) germańskim (Restgermanen, Skandynawowie, Wikingowie)
2) bałtyjskim (w zakresie żeglugi morskiej)
3) polańsko-mazowieckim i czeskim.
Na obecnej konferencji profesor L a b u d a w świetnym referacie "Miejsce Pomorza Zachodniego w dziejach Polski" objął
�460
problematykę pomorską od X wieku do chwili obecnej. Unaocznił on, iż wiek X był okresem w którym lechickie plemiona
bałtyckie i centralne współzawodniczyły ze sobą o stworzenie
jednolitego organizmu politycznego. Ostatecznie rola zjednoczyciela przypadła państwu Mieszka I, który w 970 roku włączył
Pomorze do państwa polskiego.
W sumie uczestnicy konferencji mieli możność poznać
wypracowaną przez profesora G. Labudę periodyzację dziejów
Pomorza Zachodniego z punktu widzenia znaczenia i funkcji
tej dzielnicy w dawnym państwie polskim. Wyodrębnione 4 okresy zostały precyzyjnie scharakteryzowane, posiadają one szczególną wartość dla oceny procesów etnicznych na Pomorzu Zachodnim. Ujmując skrótowo wyróżniono:
I. W pierwszym okresie (X-XIII w.) było Pomorze nie tylko
przedmurzem Polski i szlakiem wymiany towarowej, ale i czwartym elementem lechickim uczestniczącym pośrednio lub bezpośrednio w procesie dojrzewania świadomości etnicznej tejże
właśnie wspólnoty lechickiej.
Referat profesora Kazimierza T y m i e n i e c k i e g o oświetlił ten okres historii od strony genezy i ukształtowania się miast
pomorskich. Badania nad tym tematem wniosły wiele cennych
przesłanek i analogii do zagadnienia prasłowiańskich grodów
w Polsce, a nawet początku miast u wszystkich Słowian. Temat
ten był również omawiany na sekcji archeologicznej.
II. W drugim okresie (od XIV-XVII
w.) pomimo rozluźnienia się stosunków politycznych między Pomorzem a Polską,
trwa wzajemna zależność w zakresie produkcji wymiany towarowej oraz wymiany dóbr kulturalnych. Należy się spodziewać,
że w tym okresie zasadnicza substancja etniczna Pomorza nie
doznała poważniejszego uszczerbku mimo, że dynastia, kler, rycerstwo i mieszczaństwo obojętnie lub wrogo odnosiły się do
procesu integracji Pomorza z Polską. Choć w okresie tym dominują wplywy gospodarcze i kulturalne niemieckie i mimo
infiltracji do miast i wsi osadnictwa niemieckiego, Pomorze
w zasadzie jest wtedy wciąż jeszcze przeważnie lechickie. Dużą
winę w procesie odpadania Pomorza ponosi szlachta polska, dba-
461
I
jącą w istocie o spław produktów rolnych i leś~ych do Szcz~cina a nie o ściślejsze powiązanie Pomorza z panstwem polsklm.
Ł;twość reslawizacji osadników słowiańskich w XVI wieku
w okręgu kościerskim, wałeckim, człuchowskim dowodzi, że
proces germanizacji na Pomorzu Zachodnim nie sięgn~ł .zbyt
głęboko. Należy przypomnieć wyniki pracy docenta KaZImle~Za
S l a s k i e g o; w Gryfinie w 1250-1350 r. na 447 nazwIsk
150-200 nazwisk nawiązywało do miejscowości rdzennych Niemiec, reszta była słowiańska. W XVI w. używanie języka pomorskiego i udział Pomorza w cechach rzemieślniczych i innych
organizacjach, był przedmiotem prawnych zastrzeżeń i dyskryminacji. Ustawienie Pomorzan w niekorzystnej pozycji ekonomicznej, mimo dodatniego w tym względzie znaczenia reformacji,
pogłębiło proces germanizacji, a skierowanie energii i działalności politycznej Polski na wschód, a zwłaszcza polityka inflancka
(być może słuszna w tym okresie) stały się obiektywną przyczyną wyłączenia się Pomorza z orbity polskiej. Pod koniec drugiego okresu ludność była dwujęzyczna, ale opanowanie języka
niemieckiego przez chłopów było słabe.
III. Trzeci okres obejmujący wiek XVIII, XIX i XX do II
wojny światowej cechuje nikły społeczny, ekonomiczny i kulturalny wkład Pomorza do pozostałych ziem polskich (zwłaszcza
w okresie rozbiorów). Gospodarka kapitalistyczna w Niemczech,
pozostawiła Pomorze na marginesie industrializacji, osłabiała je
na rzecz rdzennych obszarów niemieckich, zwłaszcza na rzecz
Nadrenii. Pomorze stało się okręgiem rolniczym, z ostro zarysowującymi się przeżytkami feudalizmu, ale stało się zarazem
bazą wypadową imperializmu
i militaryzmu
pruskiego na
wschód. Pomorze dostarczało głównie materiału ludzkiego dla
poczynań militarnych, stąd rozbudowa sieci komunikacyjnej.
Ale przede wszystkim ten okres cechuje świadoma, konsekwentna w najdrobniejszych szczegółach polityka g e r m a n i z a c J i,
prusaczenia ludności rodzimej. I należy podziwiać, że mimo
wszelkich represji świadomość etniczna, język, poczucie odrębności regionalnej i coś w rodzaju lokalnego patriotyzmu utrwaliło się i przechowywało. Na Pomorzu Wschodnim był to atak
�463
462
skierowany przeciw Słowińcom, Kaszubom, Borowiakom i Kociewiakom. Droga prowadziła przez tworzenie latyfundiów junkierskich i nasilenia osadnictwa niemieckiego. Ale i ta polityka
germanizacyjna
uległa załamaniu w postaci "Ostf1uchtu" na
rzecz coraz bardziej uprzemysłowionych prowincji Niemiec Nadrenii i Westfalii. W krótkim czasie zaistniała potrzeba nowych sił roboczych, zaznaczyło się to w postaci emigracji rolnej
w międzywojennym dwudziestoleciu. Warto tu dodać, że eksterminacyjna polityka pruska dążyła do zacierania śladów słowiańskości.
Osobne zarządzenia regulowały w szczegółach normy (np. budowlane); zacierały one stary słowiański charakter różnych dziedzin życia kulturowego a narzucały wzory obce. Stan ten rysuje
się ostro w materiale etnograficznym. Na marginesie pozwalam
sobie zwrócić uwagę, że np. w "Niemieckim Atlasie Etnograficznym" rejestrowano tylko celowo dobrane zjawiska kulturowe na Pomorzu a pomijano niekorzystne, z punktu widzenia
pruskiej polityki kulturalnej zjawiska wiążące kulturę tego obszaru z kulturą reszty ziem polskich.
Tym procesom wynaradawiającym szły na rękę również i tutejsze władze kościelne. I tak w II poło XIX w. milknie w kościele język polski w Główczycach, Lęborskiem i Bytowskiem,
a granice świadomej Pomorszczyzny cofają się na wschód do Gardna, Słupi, Lęborka. Ostatecznie po tragicznym roku 193~
i 1939 zarysowały się plany wysiedlenia całej ludności pomorskiej i kaszubskiej. Zostały one jednak na szczęście przekreślone
zwycięstwem oręża radzieckiego i polskiego. Zwycięstwo to
a także korzystniejsze warunki stworzone przez industrializację
Niemiec Zachodnich wytworzyły nową sytuację polityczną i społeczną na Pomorzu.
*
Okres od 1945 r. do chwili obecnej cechują ogromne przesunięcia demJgraficzne. W ramach gospodarki socjalistycznej
przebiegają procesy adaptacji ludności do warunków zastanych,
zjawiska integracji regionalnej i integracji Pomorza w organizm
Ludowego Państwa Polskiego.
Periodyzacja Gerarda L a b u d y staje się ważnym instrumentem nie tylko w poszukiwaniach historyków, ale także etnografów i socjologów oraz wszystkich uprawiających prace pomorzozna wcze.
Retrospektywne spojrzenie na problem etniki Pomorza prze.winęło się i w innych sekcjach, jak np. w sekcji etnografic~ne~.
Na uwagę zasługuje referat Agnieszki D o b r o w o l s k l e J.
A. Dobrowolska widzi np. na Pomorzu Zachodnim dwa typy budownictwa:
a) szerokofrontowe - 3-izbowe - które włącza do strefy
uralskiej (Europa wschodnia, Ural, Syberia-Bałkany)
.
b) wąskofrontowe - łużyckie (1200 p.n.e. Buk p. BerImem).
Za element wiążący uważa "czarną izbę" i nazwę sieni "dom"
nawiązujący do bałtyjskiego numas, namas. Autork~ nawi~zuje to budownictwo do kultury ceramiki grzebykowe]. ~wa.z~
również, że szereg zjawisk ciągnie się pasem od zaodrzansklej
Darżycy w głąb Żmudzi i Litwy. A. Dobrowolska zaliczyła do
tego słowiańsko-bałtyjsko-fińskiego
zespołu takie zjawiska k~l~
turowe jak: białe czółka, krajkę tkaną na deseczce tkackIe),
soszkę do plecenia pasków, ażurową przęślicę łopatkową. Zasięg
tych zjawisk przekracza Odrę i obejmuje Łużyce. oraz .dorzec~e
Połabszczyzny. Dodam od siebie, że tego rodzaju tWIerdzema
wymagają dużej ostrożności, gdyż nie zawsze świadczą one
o autochtoniźmie określonego żywiołu etnicznego i jego ciągłości, nie zawsze świadczą o ruchach migracyjnych, ale często
bywają śladem chwilowego najazdu lub kontaktów handlowych.
Krzysztof Kwaśniewski w studiach nad budownictwem, wyodrębnił terytorium Słowian północno-zachodnich, na podstawie
zasięgu: palenisk, szerokich kominów, braku chałup z sienia~i
na całą szerokość chałupy (i z dworna wejściami), występowama
pieca piekarskiego w chałupie. Koncepcje te nie są we wszystkim nowe, wspomniała o nich i A. Dobrowolska a także powierzchownie porusza tę kwestię literatura niemiecka i polska.
Studia Jadwigi Kucharskiej nad kaszubskimi maszoperiami
rybackimi obejmują krótki okres między końcem XIX wieku
a pierwszą połową XX w. Doskonałe opisy form i funkcji tych
�464
465
organizacji, ich terytorialne zrozmcowania będą stanowiły punkt
wyjścia dla studiów porównawczych, i być może otworzą
drogę do wniosków typu etnogenetycznego. Należy sobie życzyć,
aby ta tematyka jak najszybciej stała się przedmiotem dalszych
poszukiwań i studiów.
Przekonywająco
wypadły uwagi Janusza
B o h d a n o w ic z a oparte o polską i niemiecką kartografię etnograficzną, oraz
o moje i Tadeusza Wróblewskiego próby ujęć syntetycznych.
Biorąc pod uwagę całość tej problematyki, należy stwierdzić, że
Pomorze w świetle materiałów etnograficznych:
a) odcinało się swoją odrębnością od reszty obszaru niemieckiego,
b) że ta właśnie odrębność była spadkiem słowiańskości kultury Pomorzan.
Oczywiście studia te wymagają dalszego pogłębienia historycznego i etnograficznego, 00 jest postulatem najbliższej przyszłości m. inn. prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym.
Podobne zresztą rezultaty przyniosły i rozważania językoznawcze, ż,e wymienię referaty Ch. Winter.
Z wybitniejszych referatów sekcji etnograficznej wymienić
należy referat dra P a e s c h a z Berlina i referat dr Agnieszki
D o b r o w o l s k d. e j, * ujmujące zjawiska etnograficzne w próbę
syntezy. Z dyskusji wynika, że istnieje potrzeba dalszej współpracy z naszymi kolegami z Niemieckiej Republiki Demokratycznej (część rybaków znad Zalewu Wiślanego przeniosła się
z całym inwentarzem na Rugię) zarówno nad inwentaryzacją
zjawisk kulturowych, jak i konieczność współpracy w zakresie
konstruowania syntezy, którą interesują się tak żywo oba narody. Wzajemna konfrontacja wyników winna zagwarantować
daleko posuniętą bezstronność w ocenie historii etniki Pomorza.
Etnograficzny charakter posiadał również niezwykle cenny
referat Barbary Szydłowskiej-C e g lowe j * wygłoszony w sekcji językoznawczej - posunął on naprzód wiedzę o Połabianach.
Nie sposób wejść w szczegółowy rejestr omówionych na naszej Konferencji problemów, ale podkreślić z całym uznaniem
należy dorobek sekcji folklorystycznej. Poza kapitalnym oświet• Gwiazdką
oznaczono
referaty
drukowane
w
t. 48 ••Ludu",
leniem genezy i charakteru bajki słowińskiej, na szczególne
wyróżnienie zasługują analizy legend i bajek oraz podań po~
morskich wygłoszone przez dr Waltraud Woe 11 er * i Charlottę H i r s c h w których pokazały one swój dorobek i warsztat naukowy oparty o marksistowską teorię.
Rozważania językoznawcze nawiązywały do dotychczasowych wyników Tadeusza Lehra-S p ł a w i ń s k i e g o i Tadeusza
M i l e w s k i e g o. Zilustrowały one wielkość wysiłków nauki
polskiej na odcinku pomorzoznawstwa. Odnotowano również
ciekawsze pozycje niemieckie. A dalej na uwagę zasługuje referat T. Jeż o w e j, który jest próbą rewizji dawnych stanowisk w obliczu nowych faktów - dotyczy to głównie podziału
dialektologicznego Połabszczyzny. Autorka nie widzi podstaw do
wyodrębnienia mniejszych całości dialektycznych. Należy jednak mieć wątpliwości czy w rzeczywistości skomplikowanej
strukturze plemiennej Połabian ni'e odpowiadały wogóle żadne
zróżnicowania gwarowe. Jest to niewątpliwie postulatem dalszych badań na ten temat. Sądzić wypada, że w najbliższych
czasach prace językoznawców profesora W. Kuraszkiewicza,
B. Szydłowskiej-Ceglowej,
J. Piłatowej,
M. Radłowskiego
i S. Reczka, a przede wszystkim prace Tadeusza Lehra-Spławińskiego i Polańskiego nad słownikiem etymologicznym połabskim,
wniosą nowe punkty widzenia.
W zakresie studiów językoznawczych, za istotny wkład należy
uznać rozbudowanie przez St. G i e r s z e w s k i e g o tezy F. Lorentza o dawnym zasięgu Słowińców w XVI w., a mianowicie
o tym, że w XIX i XX w. enklawa słowińska w rejonie Łeby,
Gardna i Smołdzina jest resztką większej całości. Słowińskim
był również powiat bytowski - jak tego dowodzi język Krofeya
i tekst nożyński (1668 r.). Dopiero w XVIII w. klin osadnictwa
niemieckiego wbił się między powiat bytowski oraz ziemię
słupską i lęborską. To rozluźnienie spowodowało zbliżenie gwarowe między rejonem Gardno - Łeba. Zwłaszcza odkrywczy
charakter posiada praca B. C e g lowe j, która w kategorii
Worter und Sachen, rozpatrzyła słownik połabski. Jest to właściwie p'róba rekonstrukcji kultury połabskiej w oparciu o materiał
Lud,
t. XLVIII
30
�467
466
słownikowy z XVIII w. Przy tej okazji autorka zbadała i procentowo ujęła ilość zapożyczeń w języku połabskim. W świetle
tej pracy okazało się, że zapożyczenia objęły głównie rzeczowniki, natomiast o połowę mniej czasowników i przymiotników.
Zapożyczenia językowe objęły budownictwo, odzież, sprzęty, zabiegi o czystość, a dopiero na końcu słownictwo związane z obróbką włókna oraz inne zjawiska.
Konferencja raz jeszcze unaoczniła, że język kaszubski jest
jednym z ogniw w grupie lechickiej, ale najbliższym językowi
polskiemu (Hilferding, Baudouin de Courtenay, Nitsch, Spławiński, Stieber, Popowska-Taborska).
Referat Rzetelskiej i Zieniukowej wykazał wielki rozwój badań nad gwarami kaszubskimi i ich stosunkiem do gwar polskich. Stwierdza on kurczenie się obszaru gwar kaszubskich na
rzecz kociewskich. Badania dotyczyły również procesów językowych wywołanych działalnością germanizacyjną w XIX i pocz.
XX wieku. Do dialektu północno-kaszubskiego i bytowskiego
zbliżyła się gwara południowo-kaszubska (Kościerskie i Chojnickie). Wcześnie też zanikł w Bytowskiem etnonim "Słowińcy·'.
Przed nauką polską stoją w najbliższym czasi,e ważne zadania oświetlenia monografii języka połabskiego i dalsze studia
nad akcentem połabskim i zapożyczeniami obcymi.
*
Drugie niejako oblicze Konferencji Pomorzoznawczej zwrócone było ku istniejącej rzeczywistości, ku rwącemu strumieniowi chwili obecnej, która otwiera perspektywę na przyszłość.
Szczególny wyraz znalazło to w referatach i dyskusjach sekcji
etnograficznej i historycznej.
Już referat Gerarda Labudy zawierał w sobie otwarcie tej
problematyki w stwierdzeniu - że nie tylko zwycięstwo orężne
radzieckie i polskie było przyczyną istniejącego stanu rzeczy,
ale że i poprzednia gospodarcza polityka niemiecka stworzyła
warunki do tego, co określał termin "Ostflucht", a polska fala
osadnicza po II-ej wojnie światowej była kontynuacją robotniczej emigracji na Pomorze Zachodnie. Problem ten został szczegółowo omówiony w referacie B. D o P i e r a ł y i A. P o n i a-
t o w s k i e j; jednakże najmocmeJszy akcent położyli koledzy
niemieccy: Prof. Gunther H e i d o r n, Joachim M a i * i Johannes K a l i s c h. Z pozycji marksistowskich z ogromną odwagą osobistą - być może nawet w sposób niekiedy dra.styczny
ale męski, nie ograniczyli się oni do stwierdzeń faktografIcznych,
ale zajęli się oceną polityczną i moralną tendencji politycznych
i pseudo-naukowych panujących w Niemczech Zachodnich -. stojąc na gruncie pokoju na Odrze i Nysie. Dalec! o~ uprze)~o~
ściowych, gładkich form i zdawkowych odpowled~ r ~ u c III
oni
światło
na współczesne
zagadnIenIa
Pom o r z a, na aktualną, polityczną stronę tej problematyki, co
pozwala nam trafnie ocenić wypadki berlińskie, ni~~~l z ostatnich godzin. W imieniu więc Prezydium KonferencJI l własnym
składam naszym kolegom niemieckim podziękowanie w tym przekonaniu że słowa ich stanowią właściwy pomost przyjaźni polsko-nie~ieckiej. Sądzę też, że jest to również opinia wszystkich
uczestników naszej Konferencji.
Problematyka pomorska współczesnej rzeczywistości została
podsumowana przez profesora Józefa B u r s z t ę w jego referacie plenarnym, ukazującym istotę procesów adaptacyjnych
i integracyjnych na obiektywnym etnograficznym materiale kulturowym. W sposób zwięzły pokazał on, jak w faktach kultu~
rowych przełamują się procesy migracyjne jak przechodzI
proces ścierania się "nowego ze starym". Tkwi więc w jego referacie wskazówka metodyczna dla dalszych etnograficznych badań terenowych i metod opracowywania materiałów.
Podobne wartości tkwiły również w referatach innych etnografów, jak prof. Marii P r u f f e r o w e j, J. K u c h a r s k i e j,
Z. B a t o r o w i c z a i J. J e c h a. *
Rozważania socjo-etniczne opierają się na ocenie stosunków
demograficznych. Na wstępie więc musimy rzucić okiem na
strukturę ludności pod względem miejsca pochodzenia i ze
względu na strukturę wieku, gdyż w różnych tych grupach procesy adaptacji, integracji i akulturacji przebiegają inaczej.
Inna była struktura wieku ludności na dawnych kresach
Polski, a inna ludności Polski centralnej - tę ostatnią cecho-
�469
468
wała młodość. Pierwsza - ostrzej przeżywała trudności adaptacji, dla drugiej nie istniał przymus pobytu na tych Ziemiach
natomi;:lst istniało oparcie w powiązaniach rodzinnych z Polsk~
centralną.
W sumie Pomorze Zachodnie wchłonęło w siebie 17% repatriacji z dawnych Kresów Polski, które stanowi przeciętnie
okoł~ 28010 ~ud~ości Pomorza. Ludność ta głównie osiedliła się
w ~Ia.stach 1 m~asteczkach i w znacznym stopniu utrzymuje się
z zaJęc pozarolniczych.
.~o II-:j wojnie światowej Pomorze osiągnęło 2,5 mln. ludn~scI, to J.est około 25010 ludności pochodzącej z dawnych Kresow Polskt a około 65010 z Polski centralnej. Stało się więc Pomorze Zachodn~e t:renem intensywnego osadnictwa, które wywołało nowe ZjaWIska w zakresie demografii a nawet antropogeogra~ii, języka i ~ultury. Widzimy tu mieszanie się różnych typow antropologICznych, różnych dialektów polskich i róż~ych elementów kultury materialnej,
społecznej i duchowej.
od względem antropologicznym - jak to wykazał referat prof.
Adama. Wan k e g o i badania prof. Franciszka Wok r o ja
stało SIę Pomorze prowincją subnordyczną, w której dwa pods~awowe el:menty polskie nordyczny i laponoidalny równoważą
SIę. NatomIa~t element śródziemnomorski należy tu do mniejszych przy~meszek.. :Vynika z tego - jak zauważył profesor
W ~.n k e,. ze lu?nosc Pomorza Zachodniego jest taka jak ludnosc całej PolskI, z pewnym nieznacznym przesunieciem w kierunku nordycznym.
.
. Na ~o~~rzu Wschodnim przesiedlenia nie odegrały tej roli
I były IlosClOWOsłabsze. W zasadzie ludność szła tu z Kaszub
Kociewa, Borów Tucholskich, Krajny i Wielkopolski. W sumi~
Pomorze Wschodnie zachowało swój charakter formacji typu
ko~tynent~l~e~o .0 przewadze komponenty nordycznej nad laponOIdalną I srodzIemnomorską. Badania Franciszka Wok r o j a
pokazały natomiast, że stosunkowo dobrze zachowała się ludność
I:0morska w rejonie Łeba - Grodno; posiada ona skład 48010
nordyków - 22%, laponoidów, 18010 śródziemnomorskich i 12010
armenoidów.
Spróbujmy zatem przeprowadzić roboczą syntezę, aby uJąc
nową rzeczywistość społeczną i etniczną na Pomorzu. Cechuje
H:
1c Intensywniejsze przeżywanie procesów związanych z rewolucją społeczną w Polsce Ludowej, toteż silniej są tu odczuwane
ogólne przeobrażenia społeczne niż w Polsce centralnej.
20 Czynnikami potęgUjąCyml tę intensywność jest nowe środowisko geograficzne, rzutujące na kompleks zajęć agrarno-technicznych; (idealizacja dawnych stosunków). Rozpad dawnych
więzi sąsiedzko-rodzinnych. Różnice gwarowe, obyczajowe, kulturowe mieszkańców wsi i miast. Utrata dawnych autorytetów
lokalnych i nadrzędnych (brak zdecydowanej, wyraźnej opinii
publicznej).
3° Konflikty na temat roli społecznej i roli stereotypów
kulturowych między ludnością zastaną i przybyłą z Polski centralnej, oraz ludnością z dawnych kresów Polski.
40 Jako nowe zjawisko należy podkreślić tworzenie się nowych więzi sąsiedzko-rodzinnych (referat Marii K w a ś n i e ws k i e j, problem małżeństw mieszanych), które jednak nie
odgrywają dawnej roli, są słabsze - natomiast tworzą się nowe
więzi na płaszczyźnie wspólnej pracy, wspólnych zainteresowań
kulturowych, na płaszczyźnie zawodowej lub światopoglądowej.
50 Największą siłę integracyjną stanowi język polski i świadomość narodowa. Niewątpliwie jednak pewną rolę na stabilizacjęzjawisk wywiera również i czynnik negatywny, jakim jest
propaganda rewizjonizmu ze strony Niemiec Federalnych.
6° Pomorze cechuje duża młodość w sensie demograficznym,
a co za tym idzie, ogromny przyrost naturalny (zwłaszcza miasto
Szczecin).
7° Należy dobitnie podkreślić, że w ostatnim S-leciu znacznie
osłabły na Pomorzu antagonizmy regionalne, a natomiast tworzą
się nowe formy współdziałania gospodarczego a nawet lokalnego
patriotyzmu. Czynnikami wzmagającymi ten proces to między
innymi: a) industrializacja, b) urbanizacja, c) działalność szkoły
oraz d) wynik małżeństw mieszanych.
8° W nowym pokoleniu, począwszy od roczników 1935, a sta-
j
�471
470
nowiących około 40% ludności Pomorza, konflikty na tle różnic
pochodzenia społecznego prawie nie istnieją, a proces adaptacji
i integracji dobiega tu do pomyślnego zakończenia.
9° Zjawiska te przebiegają łatwiej w skupiskach bardziej
jednolitych pod względem pochodzenia ludności.
10° Procesy wyrównawcze w zakresie dialektów, kultury materialnej, społecznej i duchowej, oraz w zakresie sposobów gospodarowania i obyczajów przebiegają różnie i do różnych prowadzą rezultatów w rozmaitych skupiskach Pomorza - zależnie
od składu ludności i jej pochodzenia. Trudno narazie mówić
o więzach nadrzędnych, o podporządkowaniu się lub tworzeniu
się większych jednostek terytorialnych w sensie zróżnicowania
kulturowego. Można jedynie stwierdzić, że Pomorze zostało
zaabsorbowane
jako
integralna
część
Polski
czemu towarzyszy ogólne i żywe zainteresowanie przeszłością
jego.
CzynniKiem wiążącym są wszelkie centralne inwestycje gospodarcze, bytowe i kulturowe - i na tej właśnie płaszczyźnie
obserwuje się zjawisko krystalizowania nowych, szerszych zbiorowości regionalnych.
Na koniec - należy za referatem Zygmunta D u l c z e ws k i e g o podkreślić, że na Pomorzu występuje zjawisko a u t oc h t o n i z a c j i ludności, które objęło już prawie połowę tej
ludności, zwłaszcza tu urodzonej, lub wychowanej. Przejawia się
to w powstawaniu miejscowych już tradycji lokalnych, w których znaczną rolę odgrywa problematyka morska.
.
W trudnych warunkach zniszczeń wojennych, przebudowy
społecznej, przetasowania się zawodowego ludności, przesuwania
się różnych wartości kulturalnych - ludność Pomorza opanowała tu po 15-tu latach całokształt życia gospodarczego - jak
nam to świetnie zilustrował referat profesora M a łka: a) problematyka zagospodarowania morza i wybrzeża została tu dobrze
już opracowana, b) ludność opanowała technologię rolniczą
i z tym związane również zagadnienia budownictwa, (wielkości
zagrody, przysposobienia gleby i narzędzi pracy). Wspomniane
opanowanie elementów zastanych było w dużej mierze związane
z uprzemysłowieniem Pomorza i zaopatrzeniem rolników ~ nowy
sprzęt. Skutkiem tego zagadnienie opozycji do .tego co. ~ę "zastało" nie jest już elementem zasadniczym - Jest to JUz tylko
margines przeżywających się form.
.
.
Tezę tę w znacznym stopniu potwierdzają także studIa MIkołaja L a t u c h a nad wewnętrznymi migracjami na Pomorzu w latach 1955-1959. Studia te wskazują, że spośród repatriantów w tym okresie - 910f0ludności miejskiej, a 8:% lu?ności wiejskiej dotrwało na miejscach pierwszego oSledlem~.
Większą ruchliwość wykazała tylko ludność z 'Polski centralneJ,
r;atomiast żywioł repatriacyjny był z konieczności elemente~
ustabilizowanym - chociaż ciężej przeżywał proces adaptacJI
i był oporniejszy w procesie integracji. podobne wy~~i pr.zyniósł
również referat A. P a we ł c z y ń s k i e j, omawIaJąceJ przemiany społeczne i gospodarcze na Pomorzu Wschodnim we wsi
Kluki _ oraz wyniki badań nad społecznością przeprowadzone
przez J. Ś l i z iń s k i e g o (Słowińcy i ich podania). Słowińcy zresztą jako ludność reliktowa przetrwała na obszarze Pomorza.
W problematyce konferencji Pomorzoznawczej ~yli oni 'p0trakt.o~
wani specjalnie pieczołowicie. Referaty przynIosły wIadomoscl
o ich resztkach w Gardnie, Klukach, Smołdzińskich i Zelaznych - o ich języku i toponomastyce, ich zajęciach. ry~a~kich.
J. Śliziński w oparciu o własne badania opracował rowmez folklor słowiński stwierdzając jego powiązania z folklorem kaszubskim. Waito tu dla etnografów podkreślić, że etnonim
Kaszubi" odnoszą Słowińcy do siebie, a Kaszubów określają
j'uż jako Polaków. Załamanie się świadomości etnicznej tej grupy _ to dzieje ostatniego półwiecza - co wyjaśnił nam dobrze
referat profesora B a t o w s k i e g o.
*
Odnośnie tych wszystkich procesów społecznych typuetnicznego, które rozgrywają się w naszych czasach, w szczegółowych
referatach, przy omawianiu konkretnych zjawisk formuło~vano
niejednokrotnie uwagi i oceny krytyczne. Były one dalekie od
uogólnień i łatwizny. Stwierdzono tylko, że całość procesu stabilizacji ludności rozwija się w pożądanym kierunku, że two-
�472
rzy się zwarta społeczność pomorska i ten fakt ma wielki ciężar
polityczny.
Stwierdzono również istnienie kilku podstawowych potrzeb
nauki w zakresie pomorzoznawstwa, a mianowicie:
1. Zasób mater~ałów - (relikty dawnej kultury z Pomorza
Zachodniego) jest jeszcze niedostateczny, to też wymagane są
gruntowne badania nad problematyką etniczną i etnograficzną
2. W zakresie socjologii obserwujemy również niedobór bada:'!
szczegółowych a trafne niekiedy uogólnienia, dotyczą raczej Pomorza Wschodniego niż Ziem Zachodnich. Wymaga to długofalowych badań również na terenie Pomorza Szczecińskiego
i Koszalińskiego.
3. Należałoby pomyśleć o warunkach dla przeprowadzenia
badań kompleksowych w kilkunastu wsiach i miasteczkach WEdług jednolitego planu ze współudziałem socjologów, etnog~afow,
ekonomistów.
4. Stwierdzono ogromne osiągnięcia archeologów. Na tym
~cinku odczuwa się szczególnie prężność młodego naukowego
srodowiska szczecińskiego. Słuszne są ich postulaty prowadzenia
d~lszych wyk?palisk, któreby pozwoliły zbadać głębiej procesy
hIstoryczne, me tylko od strony etnicznej, ale również od strony
stosunków sił produkcyjnych. Moim zdaniem - należy w następny~ okresie położyć również akcent na problemo~e ujęcia
narastaJących materiałów.
5. W zakresie naszego językoznawstwa zaznaczył się niedobór
zakresie badań nad dialektami zachodnio-pomorskimi, są one
mkłe ..w, po:ównaniu z badaniami nad językiem np. Połabian,
Słowmcow l Kaszubów.
W.
?
Najwię~sze braki istnieją w zahesie folklorystyki. Na tym
OdCI?ku st~d~a kolegów niemieckich wyprzedzają naukę polską.
Takle choclazby osiągnięcia stwierdzające że bohaterami baśni
i podań połabskich i pomorskich są w zasadzie chłopi _ a w niemieckich królowie i książęta - jest bardzo znamienne. Brak
p.rawie poszukiwań nad folklorem przeniesionym i tworzącym .
SIę ~a tych ziemiach po wojnie. Jest to wskazówka dla planowama na przyszłość.
473
:"
;',
7. W zakresie badań antropologicznych odczuwa się brak
powiązań z wynikami poszukiwań etnograficznych i socjologicznych.
8. Natomiast nie wydaje się słusznym mówić o deficycie badań historycznych. W ośrodkach szczecińskim a szczególnie poznańskim i toruńskim bujnie kwitnie i rozwija się - i to należy
podkreślić z całym uznaniem - wszechstronny plan badawczy
w zakresie naukowego zinterpretowania dziejów Pomorza. J edynie w zakresie historii najnowszej dorobek jest może nieco
mniejszy, co zaznaczono i w czasie obrad i widać to z bibliografii. To samo odnosi się i do historii gospodarczej.
9. Odczuwa się ni'€dostatek współpracy socjologów z etnografami, a także widać konieczność nawiązania żywej współpracy i wymiany pracowników naukowych N.R.D. i Polski. Sądzę, że naszkicowane w ogromnym skrócie wyniki naszej Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej powinny stać się
podstawą opracowania wypisów pomorskich dla nauczycieli
i oświatowców, a może i uczniów starszych klas licealnych.
Uwagi
końcowe
Sprawa ośrodka naukowego, którego zadaniem byłoby kontynuowanie a może raczej planowanie i organizowanie placówek badawczych na terenie Szczecina - mającego za zadanie
opracowanie problematyki pomorzoznawczej była poruszana już
kilka razy i na zebraniach poszczególnych sekcji naukowych jak też i wśród członków Komitetu Naukowego i Organizacyjnego. Czasowo mogłoby to być przedłużenie prac Komitetu Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej.
Pragnąłbym też na zakończenie wyrazić gorące podziękowanie tym, którzy włożyli ogromny trud w zorganizo'Nanie tej
il1:iędzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej. W pierwszej
mierze dziękuję Kolegom z Niemieckiej Republiki Demokratycznej z profesorem Heidornem na czele, dalej wszystkim naszym gościom zagranicznym, którzy wzięli tak istotny udział
w naszych obradach. Dziękuję też najgoręcej naszym gospodarzom i władzom - Wojewódzkiej Radzie Narodowej w Szcze-
�474
475
cinie i Koszalinie oraz Miejskiej Radzie Narodowej, bez udziału
których nie moglibyśmy tak szeroko i intensywnie poświęcić
czas na obrady. Dalej wszystkim naszym bratnim organizacjom
naukowym i społecznym a w szczególności Towarzystwu Naukowemu w Szczecinie oraz Instytutowi Zachodniemu, Towarzystwu
Rozwoju Ziem Zachodnich na koniec Oddziałowi Szczecińskiemu
Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Nie potrafiłbym może
wymienić wszystkich tych zasłużonych osób, które przyczyniły
się i współpracowały z nami. Składam uczestnikom Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej naj gorętsze podziękowanie.
SOWIETSKAJA
Moskwa,
A.
J.
krestjanskogo
R o b a k i d z e:
ETNOGRAFIJA,
1961, z. 1, str.
Nowy je
czerty
29-40.
sowremiennogo
gruzinskogo
żiliszcza.
Autor dzieli tradycyjne
budownictwo
wiejskie Gruzji na trzy typy
odpowi'adające trzem etnograficznym
regionom Gruzji: Górna Gruzja, Kolchidzka nizina i Wschodnio-gruzińska
równina, różniące się między sobą
gospodarczo-kulturalnymi
warunkami.
1. Pierwszy typ wielopiętrowego kamiennego budynku przedstawiał sobą
kompleks mieszkalnych
i gospodarczych pomieszczeń skupionych pod jednym dachem. Tego rodzaju zabudowanie
było uwarunkowane
typem gospodarki, w której dominowała
hodowla bydła połączona z uprawą roli
i rodzinno-społecznym
układem. Mieszkańcy
tego typu zabudowań
byli
raczej skupieni, a zagroda nosiła charakter
obronny (z wieżą w obrębie
zabudowań).
2. Dom drewniany z dwuspadowym
dachem i paleniskiem w centrum,
gliniana podłoga, z dachem pokrytym
trzciną błotną charakterystyczny
był dla terenów Gruzji zachodniej.
Pomieszczenia
mieszkalne
i budynki gospodarcze stanowią oddzielne
elementy w różny sposób lokalizowane
w obrębie zagrody. Rzecz prosta, że odpowiada
mieszanej
formie gospodarki
z dominantą
hodowli
bydła oraz patriarchalnej
strukturze
rodzinnej.
3. Trzecim typem budownictwa
jest tzw. dobrazi, charakterystyczny
dla wschodniej Gruzji. Budynek tarasowy, z glinianym dachem, podłogą
z ubitej ziemi i centralnym
ogniskiem, pod otworem dymowym. Ten typ
budynku był związany z wysoko rozwiniętą uprawą roli, hodowlą bydła
i wielką rodziną patriarchalną.
Kompleks budynków mieszkalnych
i gospodarczych stanowi jednolity i zwarty kompleks pomieszczeń. Pod wpły-
wem zmian ustrojowych,
kolektywizacji
gospodarstw
i wzrostu poziomu
kulturalnego
ludności Gruzji, dawne budownictwo
podlega przemianom,
które polegają na oddzielaniu
budynków
mieszkalnych
od pomieszczeJ"l
gospodarczych,
zastępowanie
podłogi glinianej
podłogą drewnianą,
oraz
na konstruowaniu
sufitu drewnianego,
a dawne palenisko i otwór dymowy związano z przewodem kominowym.
Podział powierzchni mieszkalnej na poszczególne pomieszczenia w dużym stopniu sprzyja wypieraniu
przeżytków
z patriarchalnego
ustroju
w wewnętrznych
stosunkach rodziny, a także zanikaniu rozlicznych przesądów, związanych ongiś z centralnym
paleniskiem
i innymi wspólnymi
częściami budynku.
Dawne osiedla skupione bezplanowe
zamienia się w wielodrożnice;
budownictwo
organizuje
się wzdłuż dróg.
K. G. G u s l i s t y j, W. F. G o r l e n k o. O pieriodizacii
istorii.
Ani praca Pypina (z 1891), ani prace M. O. Koswiena (z 1956 r.) czy
Tokarewa
(1955 r.) nad historią etnografii
rosyjskiej
i ukraińskiej,
nie
stanowiły
ostatecznego
osiągnięcia zwłaszcza jeśli chodzi o periodyzację etnografii
powiązaną z istotnymi procesami historycznymi.
W wymienionej
w tytule rozprawie, autorzy oparłszy się na analizie
historii etnografii
Ukrainy, wydzielili trzy okresy etnografii:
feudalizm.
kapitalizm
i okres radziecki;
okresy te z kolei dzielą oni na szereg
podokresów.
Okres feudalizmu
należy podzielić na trzy podokresy:
pierwszy od
mniej więcej XV w. do połowy XVII w. Był to czas powstawania
narodów. Obejmował lata 1648-1654, a więc lata wojny wyzwoleńczej i historyczny moment zjednoczenia się Ukrainy z Rosją. W okresie tym zainteresowania
etnografią
ukraińską
mają charakter
epizodyczny.
W kronikach Kratkaja
Kijewskaja,
Gustynskaja,
tzw. Lwowskaja i Ostrożskaja
można obok materiałów
historycznych
znależć i etnograficzne,
ponad to
w literaturze
polemicznej
szczególnie w wystąpieniach
I. Wyszyńskiego
znajdują
się informacje
o kulturze
ludowej
Ukrainy.
Zainteresowanie
kulturą
i bytem Ukraińców
mają swój wyraz wśród uczonych Europy
Zachodniej, chociażby w pracach Włocha Alberta Campenze lub Francuza
Guillaume
Beauplen'a.
Drugi pod-okres okresu feudalnego rozpoczyna się w drugiej połowie
XVII i I poło XVIII w. i trwa do ostatnich trzydziestu
lat XVIII W.
Jest to okres umacniania
się feudalno-pańszczyżnianych
stosunków społecznych. Był to czas rozwoju myśli społecznej i kultury narodowej Ukrainy, a także był to czas narodzin etnografii ukraińskiej
i pierwszych prób
zbierania
materiałów
etnograficznych.
W II poło XVII w. i w I poło
XVIII w. ukazuje
się "Kronika"
F. Safonowicza,
"Sinopsis",
kozackie
kroniki Samowidca, S. Wieliczki, G. Grabjanki,
dziennik J. Markowicza
itd.
�476
477
Pojawiają
się pierwsze znane nam zapiski ustnej twórczości ludowej
Ukrainy, chociażby zbiór opracowany przez poetę K. Zinowiewa. W 1715 r.
ukazuje się pierwsza
monografia
etnograficzna
napisana
przez Ukraińca
G. Powicklego.
Etnografowie
rosyjscy współpracują
z ukraińskimi
jaknajściślej. G. F. Miller publikuje
szereg artykułów
o pochodzeniu
i obyczajach Kozaków,
W. Ruban opracowuje
zagadnienia
ekonomiczne,
historyczne i topograficzne
narodu ukraińskiego.
Okres ten charakteryzuje
ponad to dwa zasadnicze
kierunki
w oświetleniu
narodu ukraińskiego:
demokratyczny
i .feudalno-pańszczyźniany,
oba wynikające
z walki mas
z uciskiem społecznym i narodowym.
Trzeci
pod-okres
okresu
feudalnego
od ostatnich
trzydziestu
lat
XVIII w. trwa do początku BO-tych lat XIX w. Jest to okres rozkładu
stosunków feudalno-pańszczyżnianych
i rozwoju stosunków kapitalistycznych w Rosji i na Ukrainie. W tym okresie ukazują się prace G. Kalinowskiego, J. Markowicza, A. N. Radiszczewa, G. S. Skoworody.
Ośrodkiem
rozwoju
ukraińskiej
etnografii
staje
się Uniwersytet
w Charkowie,
powstały
w 1805
Wojna w 1812 r. i powstanie
dekabrystów w 1825 r. wzbudziły patriotyzm
mas ludowych i przyczyniły się
do narodzin postępowych
tendencj i w rozwoj u nauki etnograficznej;
cho ..
ciażby działalność
F. N. Glinki poświęcona
strasznej
sytuacji
chłopów
w Galicji.
r.
Ruch antyfeudalny
w latach 40-tych i 50-tych XIX w. budzi rewolucyjne nastroje wśród postępowej inteligencji;
wyrazicielem
ich staje się
T. Szewczenko. Równocześnie
rodzi się ruch liberalno-burżuazyjny,
którego przedstawicielami
są N. Kostomarow
i B. Biełozierskij,
przyłączają
się do nich wkrótce
rewolucyjni
demokraci
T. Szewczenko
i inni.
Programowi
tajnego
stowarzyszenia
Kiriłło-Mefodiiewskiego
przyświeca
idea wyzwolenia
wszystkich
narodów
słowiańskich
a w tym równie.!;
ukraińskiego.
Dwa kierunki
rewolucyjno-demokratyczne
i liberalno-burżuazyjny,
chociaż oba postępowe, odmiennie traktowały
zagadnienia
bytu i kultury
Ukraińców.
Pierwsi badali kulturę i byt mas ludowych celem ich prze ..
obrażenia i usunięcia ciemnych stron, drudzy idealizowali
sytuację chłopów i zachwycali się ich patriarchalnym
bytem, obyczajami i obrzędami.
Z chwilą założenia
Uniwersytetu
w Kijowie
(1834) ośrodek badań
etnograficznych
skoncentrował
się w tym mieście. Pierwszy rektor tego
Uniwersytetu
M. Maksimowicz
interesował
się bardzo badaniami
etnograficznymi.
Wielkie znaczenie miało również powstanie
Rosyjskiego Towarzystwa
Geograficznego
i jego Oddziału
etnograficznego
w 1845 r.
Dzięki działalności
tego Oddziału
przy Uniwersytecie
Kijowskim
powołano Komisję do opisu gubernii
Kijowskiego
okręgu. W skład Komisji wchodził dział etnograficzny.
Do Komisji należeli wybitni
uczeni
tego okresu: M. Maksimowicz,
A. Mietlinskij,
A. Afanasiew-Czubinskij
i inni.
W 1857 r. pracami działu etnograficznego
Komisji kierował G. Gałagan. Sekretarzem
Komisji został wYbitn.Y.. history~ i ekono~ista
~'. Żu ..
rawskij. Czynny udział w pracach KomIsJI brał Jeden z naJbardzIeJ ~o.~
stępowych profesorów Uniwersytetu
P. Pawłow. W wyniku prac KO~ISJI
ukazał się pierwszy
etnograficzny
program
przeznac~~ny
d~~ "?~ram~.
Tak więc w końcu pierwszego okresu historii etnografll ukramskleJ
staJe
się ona samodzielną
nauką z określonym
przedmiotem
badań i programowymi zadaniami.
Drugi okres historii
etnografii
Ukrainy
rozpoczyna
się w lat~c~
50-tych XIX w. i trwa do Rewolucji
Październikowej.
Okres ten dZlell
się na dwa pod-okresy:
lata BO-te do 90-tych XIX w. tzn. okres przed·
monopolistycznego
kapitalizmu
i etap drugi imperializmu
(koniec X~X w.
i początek
XX w.). Pierwszy
okres odpowiada
ruchom ~yzwolenc~ym
burżuazyjno-demokratycznym,
drugi wyzwoleńczemu
ruchowI proletanackiemu.
..
Lata 50-te i gO-te są latami dużych osiągnięć ukraińskiej
etnografll.
W tym czasie ma miejsce etnograficzno-statystyczna
.ekspe?ycja
do z~chodnio-rosyjskiego
kraju pod kierunkiem
P. C z u b l n s k l e g o zakonczona publikacj ą w 7 tomach.
Zorganizowany
w 1873 r. w Kijowie Oddział południowo-~acho~ni
Rosyjskiego
Towarzystwa
Geograficznego
wśród swych .czło~kow mIał
przedstawicieli
różnych ugrupowań
politycznych:
P. ~zubmskIJ,
F .. Wo.ł.kow reprezentowali
ugrupowanie
liberalno-burżuazYJne;
S. PodohnsklJ,
P. Mirnyj, M. Starickij, N. Łysienko, J. Fiedkowicz - demokratyczne.
.
W latach 70-tych i 80-tych do nauki etnograficznej,
zarówno rO~YJskiej jak ukraińskiej
zaczyna docierać marksizm. L J. F ~ a n k ~ wybItny
przedstawiciel
rewolucyjno-demokratycznego
kierunku
Je~t. Plerwsz~~,
który zajmuje się poważnie badaniem
nad bytem robotmko:"
Ukram).
Warto tu wspomnieć
źe był on członkiem-założycielem
PolskIego Towarzystwa LudoznaWcz~go i pisywał w pierwszych
tomach "Ludu". Obok
niego znajdują
się: W. Gnatiuk, W. Ochrimowicz
i in~i. PO? wpływe~
marksizmu
pozostaje również profesor Uniwersytetu
KIJowskIego H. Zlbera przedstawiciel
kierunku
burźuazyjnO-liberalnego..
...
.
W okresie imperializmu
nastąpiło
zahamowanie
rozwoJu ukramskle]
etnografii,
związane z kryzysem ideologii burżuazyjnej.
Natomiast
w latach gO-tych wraz z działalnoścrą
L e n i n a, otwiera się nowy okres rozwoju historii, a tym samym i etnografii.
.,
Okres ten w pewnym
stopniu został zapoczątkowany
dZlałalnoścl,l
G. W. P l e c h a n o w a. Dla rozwoju
postępowej
nauki etnograficznej
wielkie znaczenie miały prace W. I. Lenina nad zagadnieniem
narodowym.
Wiele cenny(;h materiałów
etnograficznych
zostało opublikowanych
�478
w prasie
"Pravvda".
479
proletariackiej:
"Iskra",
"Wpieriod",
"Proletarij",
"Zwiezda",
Obok I. Franko
walczącego z kierunkiem
burżuazyjno-narodowym,
należy wymienić M. K o c i u b i ń s k i e g o, Lesię Ukrainkę i innych, których prace były poświęcone walce o wyzwolenie mas pracujących
spod
społecznego i narodowego
ucisku.
Trzeci okres w historii ukraińskiej
etnografii
rozpoczyna się wraz
ze zwycięstwem Wielkiej Rewolucji Pażdziernikowej.
Jest to okres badaŹl
opartych o m e t o d o log i ę m ark s i s t o w s k o - l e n i n o w s k ą, badań
podprządkowanych
zadaniom budowy socjalizmu i komunizmu. W okresie
tym rozwijają
się szeroko badania naukowe nad materiałami
etnograficznymi, powstaje szereg instytucji
traktujących
etnografię jako przedmiot zasadniczy, rozwija się współpraca
uczonych z przedstawicielami
wszystkich republik radzieckich
i zagranicy.
W moim przekonaniu, w rozważaniu periodyzacji ukraińskiej etnografii
nie dość podkreślono
że dzieje etnosu w tym wypadku
narodu
ukraińskiego, to jeszcze nie historia etnografii i nauki. (charakter żródeł,
świadomość
zbieraczy, pochodzenie
folkloru itp.).
Przecież dopiero pod koniec XVIII wieku formułuje się przedmiot, cel
i metody etnografii - a etnografia jako nauka krystalizuje
się dopiero
w połowie wieku XIX-go. To też dzisiejsze źródła dostarczają nąm wiedzy o kulturze i warunkach
bytowych ludu ukraińskiego,
ale ich pochodzenie, charakter i cel dla którego powstały - nie wiążą się ściśle z dziejami etnografii. Być może, że są to względy formalne, niemniej charakteryzują pewien okres.
Szczególnie w latach 20-tych XX w. nastąpił szybki rozwój ukraińskiej
etnografii, chociaż wiele prac nie opierało się na marksistowsko-Ieninow
..
skiej metodologii badań. Idealizowały one nadal archaiczne i konserwatywne przeżytki dawnych form bytu, pomijały rozwój nowych socjali ..
stycznych
zjawisk
w życiu ludności ukraińskiej;
propagowano
nawet
w nich nadal teorie burżuazyjno-nacjonalistyczne
o bezklasowości narodu
ukraińskiego, jak to miało miejsce w pracach M. Hruszewskiego. Dyskusje nad działalnością M. N. Pokrowskiego i jego szkoły oraz nad pracami
N. J. Marra,
chociaż chwilowo zahamowały
rozwój etnografii
_ to
w końcowym rezultacie wyjaśniły sytuację na tym odcinku ostatecznie.
W tym ostatnim okresie, ośrodkami badań etnograficznych
Ukrainy
stały się: Dział etnografii Instytutu sztuki, folkloru i etnografii AN USRR
w Kijowie i Dział etnografii Ukraińskiego
muzeum państwowego
etnografii i przemysłu artystycznego
AN USRR we Lwowie. W okresie tym
prowadzone są głównie badania nad socjalistycznym
przeobrażeniem
kultury i bytu robotników
Radzieckiej Ukrainy. Problem ten dzieli się na
dwa zasadnicze tematy: 1. kultura i byt klasy robotniczej Ukrainy Radzieckiej i 2. socjalistyczne
przeobrażenia
kultury
i bytu kołchozowego
chłopstwa
Ukrainy
Radzieckiej.
XXI Zjazd
przyszłe zadania i rolę nauki etnograficznej
komunistycznego.
Pokłosie
Kongresu
antropologów
i etnografów
KPSS wyrazllle zarysował
w budowie społeczeństwa
w Paryżu.*
W czasopismach etnograficznych
całego świata żywe echo znalazł Kongres Antropologów i Etnografów w Paryżu. Osobne sprawozdanie
z Ko~gresu w perspektywie
polskiej zamieszczono w Ludzie str. 529. Na raZIe
redakcja przedstawia
opinię delegacji radzieckiej,
zamieszczoną w "Sowietskiej Etnografij i", Moskwa, 1961 r., zeszyt I, str. 156, G. F. Diebiec,
M. G. Lewin (Moskwa), D. A. Olderogge (Leningrad), Szestoj mieżdunarodnyj kongriess antropołogow
i etnografow.
Jest to sprawozdanie opracowane przez G. F. Diebieca, M. G. Lewina
i D. A. Olderogge z VI Międzynarodowego
Kongresu antropologów i etnografów w Paryżu w 1960 r. (30. VII - 6. VIII), w którym udział wzię~o
ponad 1000 uczonych z różnych krajów. Delegacja radziecka składała SIę
z 18 osób.
Dwa główne referaty zostały powierzone G. F. D i e b i e c o w i (O kierunkach zmian w budowie człowieka współczesnego typu) i M. H e r s k 0v i t s o w i (USA) O humanizmie w naukach o człowieku.
Zasadnicze prace Kongresu toczyły się w sekcjach: antropologicznej,
etnologicznej i muzeologicznej, które z kolei dzieliły się na podsek~je.
.
Sprawozdawcy
zwrócili
uwagę
na kilka
\\?stąpień
dysku.sYJny:h
uczestników zjazdu, jak np. W. Koppers'a
(Austna) o pochodzelllu pa~:.
stwa R. Biasutti (Włochy) o znaczeniu metody geograficznej dla etnografll,
S. T~ks'a (USA), o znaczeniu zjawiska lokalnych różnic w kulturze świat~
archaicznego, P. Scott!a (Szwajcaria) o etnologii i antropologii kulturoweJ.
Zagadnieniom metodologicznym był poświęcony referat S. P. Tołstowa.
Wielkie zainteresowanie
uczestników Kongresu wzbudziły referaty M. G.
Lewina (Etnograficzny i antropologiczny
materiał jako źródło do historii)
i W. A. Olderogge (podstawowe cechy rozwoju systemu pokrewieństwa).
Wyczerpującą
dyskusję wywołał referat na podsekcji Europy W. J.
Krupianskiej,
L. P. Potapowa i L. N. Tierentiewej
o podst~wowych
p~oblemach badań etnograficznych
narodów ZSRR. Na pytallla dyskUSYJne
odpowiadał S. P. Tołstow.
. .
Należy podkreślić, że jedynie referaty radzieckich i czechosłowacklcn
uczonych były poświęcone współczesności.
..
Na obradach podsekcji Azji został wygłoszony referat T. A. ZdanKI
o problemie etnogenezy Karakałpaków.
Z wystąpień ucz~nyc~ zagranicznych należy zwrócić uwagę na referaty: R. A. Farnea (EgIpt) l I. Benama
(Teheran).
* Patrz str. 529-541.
�481
480
Na obradach podsekcji Afryki wśród bardzo licznych referatów wymiemc należy referat
uczonego francuskiego
J. Dechen poświęcony ludom Madagaskaru,
R. Kornwena
o ludach Togo i Dahomei, G. Juen'a.
M. Janbon'a, prof. Rachmani o ludach Marokka i Algerii oraz A. Kronenberga o zabytkach nagrobkowych
z terenu źródeł Nilu. Grupa uczonych francuskich
poświęciła swe referaty
przede wszystkim
znaczeniu
mitów afrykańskich.
Pomijam ocenę recenzentów
o pracach sekcji archeologicznej,
etnologicznej i antropologii, sądząc, że zostaną one uwzględnione we właściwych wydawnictwach.
Poza sekcjami i podsekcjami
w trakcie Kongresu obradowały
tzw.
grupy robocze. Grupie etnogenezy
przewodniczył
M. Kurt z Getyngi.
Z wystąpień radzieckich należy wymienić referat M. G. L e w i n a o badaniach nad problemem etnogenezy, w którym zagadnienia
historii etnicznej opracowane są kompleksowo.
Ponadto na uwagę zasługuje grupa robocza dyskutująca
nad zagadnieniem powiązań nauk: archeologii, historii i etnografii. Duże zainteresowanie tej grupy wywołało wystąpienie delegatów radzieckich poświęcone
kompleksowym
ekspedycjom
terenowym.
W trakcie
Kongresu
miało miejsce posiedzenie
Stałego Komitetu
Międzynarodowej
U n i i Antropologów
i Etnografów,
na którym postanowiono prosić AN ZSRR ażeby VII Kongres Międzynarodowy
Antropologów i Etnografów mógł być zorganizowany
w Moskwie.
W skład Komitetu organizacyjnego VII Kongresu weszli S. P. Tołstow,
jako przewodniczący,
G. F. Diebiec, 1. 1. Potiechin
i: A. Leroi-Guran
jako sekretarze.
W trakcie Kongresu odbyło się posiedzenie Międzynarodowego
Towarzystwa
Antropologów
i Etnografów przy UNESCO. Przewodniczącym
Towarzystwa został A. Vallo
i s, v-ce przewodniczącymi:
S. P. T o ł s t o w,
M. Herskowits
(USA), H. Komas
(Meksyk) i W. Steinitz
-v-ce Prezes AN NRD.
Sprawozdanie
kończy się informacją
o uroczystościach
101 rocznicy
Paryskiego Towarzystwa
Antropologicznego,
które poprzedziły Kongres.
Udział w uroczystościach
ze strony radzieckiej
wzięli G. F. Diebiec
i D. A. Olderogge, którzy w imieniu Instytutu
Etnografii
AN ZSRR
złożyli uroczysty adres.
J. A w i e r kij e w a, (Moskwa), Etnograficzeskije
dniewniki
L. G.
Morgana.
Artykuł pod powyższym tytułem jest nie tyle recenzją wydawnictwa
w oryginale noszącego tytuł "Lewis Henry M o r g a n. The Indian Journals,
1859-1862" opracowanego
przez L. W h i t e, krótką
oceną całej działalności naukowej L. G. Morgana, aktualności jego tez i wniosków oraz
bogactwa nagromadzonych
przez niego materiałów
w trakcie 4 podróży
(lata 1859, 1860, 1861 i 1862) na tereny amerykańskich
prerii na zachód
od rzeki Missisipi, zamieszkałe przez plemiona indiańskie.
Jest to niepierwsza publikacja L. White, poświęcona biografii i archiwum L. G. Morgana.
White zajmuje się od szeregu lat badaniami
materiałów
pozostałych
po swym nauczycielu,
opracowuje
jego szczegółową biografię i stacza
walki z przedstawicielami
amerykańskiej
szkoły historyczno-etnograficznej,
atakującymi
działalność i poglądy L. G. Morgana.
Recenzowana publikacja dzieli się na trzy zasadnicze części. Pierwsza
z nich zawiera krótką biografię Morgana i charakterystykę
jego działalności naukowej w której White cytuje opinię Engelsa wybraną z pracy
"Pochodzenie rodziny, własności prywatnej
i państwa" "Wszak Mor·gan w Ameryce po swojemu i ponownie odkrył materialistyczne
ujęcie
historii, odkryte przez Marksa ..." Druga część jest aktualną historią terenów podróży naukowych
Morgana. Czytelnik znajdzie w niej obraz
nędzy i upadku Indian, które im przyniosła kapitalistyczna
kolonizacja.
W trzeciej części White przekonywająco
podkreśla naukowe znaczenie
dzienników Morgana, które nic nie straciły ze swej aktualności w świetle
współczesnych
wiadomości o etnografii plemion indiańskich.
W omawianej recenzji jest krótki opis 4-ch podróży L. G. Morgana
i dość obszerne omówienie jego tez zawartych w pracach: "System pokrewieństwa
i własności"
(1871 r.) i "Starożytne
społeczeństwo"
(1877 r.),
które zaważyły zasadniczo na poglądach
o ustroju rodowym.
Na odnotowanie zasługuje praca G a d ż i j e we j Materialna
kultura
Kumyków
w XIX
i XX w., która
stanowi pierwszą pozycję w serii
wydawniczej "Narody Dagestanu". Referuje i ocenia tę pracę M. Kurguzowa w "Sowietskaja
etnografij a", Moskwa, 1961, z. 1, s. 189--191. Aby
zorientować
w zawartości
książki przytaczamy
niektóre ujęcia wymienionej recenzentki.
Stwierdza
ona, że praca
S. Sz. Gadżijewej
jest
oparta na bardzo bogatym materiale, i stanowi poważną pozycję naukową.
W pierwszej
części autorka
podaje historię osiedli i zmian, jakie
zachodziły w planie zabudowy terenu pod wpływem ekonomicznych warunków i politycznych
stosunków z Rosją, od naj dawniej szych skupisk
chaotycznych
do osiedli wyciągniętych
wzdłuż ulic.
Najbardziej
interesującym
rozdziałem
w pracy
Gadżijewej
jest
rozdział o budynkach
mieszkalnych
i ich wewnętrznym
rozkładzie, chociaż M. Kurguzowa zwraca uwagę na szereg niejasności autorki w opisach, a nawet sprzeczności. W rozdziale tym znajdujemy
opis dwóch
naj starszych
typów budynku
mieszkalnego:
1. "Ałaczyk"
plecionka
z prętów roślinnych
w formie cylindra z "konikowym"
dachem, przypominał wojłokową
jurtę
koczowników,
2. "Ta wczuj"
jednoizbowy
dom bez okien, z paleniskiem pośrodku (nazwa przetłumaczona
na rosyjski
brzmi:
izba
Lud, t. XLVIII
góralska).
31
�482
483
Autorka doprowadza
opis budynków
mieszkalnych
do czasów współczesnych i zmian, jakie zaszły w nim wraz ze zmianą ustroju oraz wyszczególnia zachowane w nim elementy tradycyjne.
Rozdział pt. "Odzież' 'jest jak dotychczas jedyną pozycją w literaturze
naukowej,
próbą badań
odzieży, obuwia, narzędzi
i ozdób Kumyków.
Z pełną znajomością przedmiotu
autorka mówi o wyrobie tkanin, obróbce
wełny, farbach
itp. W rozdziale tym mamy również szereg informacji
o potrawach,
ich przyrządzaniu
i zmianach, jakie w tej dziedzinie zaszły.
AnastaZja
Kojdecka
L. N. T e r e n t j e w a, Formirowanje
novych
obyczajew
i obrjadow
kolchoznykow
Łatwy.
SOy. Etnografij a, 1961, zesz. 2, str. 24-39.
v byti
~ywotny i ważny jest problem badania współczesności jako płaszczyzny
star~la nowego ze starym. Starcia takie są niczym innym, jak ciągłym
przcJawem
z m i e n n o ś c i, która
przejawia
się w zanikaniu
starych
form i funkcji zjawisk kulturowych.
Obserwuje się przy tym nierównomierność zamierania
form i funkcji faktów kulturowych
i tworzenia się
przeżytków.
~zęsto jcdnak zmienność ma inny charakter
- stare formy i funkcje
okreslanych
zjawisk nie zanikają, ale przekształcają
się, adaptują
do nowych sytuacji,
rozwijają
się w określonym
kierunku.
Historykowi
trudno
dotrzeć do tej problematyki,
przeważnie
zraża
się on do tak zwanych
żródeł "wywołanych"
w obawie, że obserwacja czy też wywiad,
które
stanowią
podstawę
tego rodzaju
źródła,
nie gwarantują
obiektywności.
Etnograf podejmując
się takiego zadania
musi więc tak przedstawić
materiał, aby zarzuty na temat subiektYWiZm~
obserwacji,
a więc i źródeł "wywołanych"
sprowadzić
do minimum.
Autorka w.w. rozprawy nie ograniczyła się jednak do opisu przeszłoci, ~l . przedsta:wia proces przekształcania
się starego w nowe, bądź jak
zamkaJą stare r tworzą się nowe formy.
Pamiętać
musimy,
że etnograf
chwytając
procesy przemian
musi
zdawać sobie jasno sprawę, źe przedmiotem
jego badania jest d y ~ a m ik a f a k t ó w k u l t u r o w y c h. Jest to zadanie a wiele trudniejsze
aniżeli
opis zastanej rzeczywistości w jednym przekroju czasowym, który ~ praktyce bywa przeważnie opisem statycznym.
Trudność polega szczególnie na
tym, że badacz określiwszy przedmiot swych badań, musi określić jakim on
b y ł i jakim on j e s t. Określając fakt kulturowy,
takim jakim był, musi
jasno ustalić kiedy występował
i jaką wtedy posiadał formę i funkcj~.
Prz~z porównanie
ścisłych i wiarygodnYCh opisów tego co b y ł o i tego
c~ J.e s t, stwarza podstawę
dla uchwycenia
kierunku
i treści rozwoju
ZJaWIsk kulturowych.
Obiektywizm
obserwacji
tak ujętych opisów wa-
runkuje
wartość ostatecznych
sądów wynikających
z porównania.
Oczywiście
stopień
wiarygodności
i ścisłości
opisów faktów
kulturowych
wzrasta wraz ze wzrostem ilości dokonanych
obserwacji.
Ilość obserwacji
podnosi ich wartość.
L. N. Terentjewa
podjęła się właśnie tego trudnego zadania. Omówiła
w swojej pracy rozkład dawnych
zwyczajów
urodzinowych,
weselnych,
pogrzebowych
i innych, opisując ich zanik, względnie przekształcanie
się
tych zwyczajów, wskazuje w jakim kierunku przemiany te poszły, względnie jakie nowe formy w miejsce starych form powstały.
Autorka
słusznie podkreśla,
że źródła tych przemian tkwią w przemianach
społecznych,
gospodarczych
i politycznych,
a w konsekwencji
i światopoglądowych.
Skutki Wielkiej Rewolucji Październikowej
docierają
i przekształcają
gruby miąższ zwyczajów, obyczajów. Nowe sytuacje w dziedzinie własności, narastająca
oświata uderza w znaczenie i funkcje daw ..
nych instytucji.
Szczególnie ostro przejawia
się to w zawężaniu
funkcji
kościoła i w spadku natężenia praktyk związanych z kościołem.
Przy takim ujęciu etnograficznym
opisów należy jednak
strzec się
przed zarzutami "aprioryzmu".
Zasada bowiem ogólna jest jasna i bezsporna, ale w rozważaniach
etnografa istotne jest zagadnienie jak przełamuje
się rzeczywistość
polityczna
i gospodarcza
w konkretnych
zwyczajach
i obyczajach. Jak wyraża się stosunek między starą a nową treścią i formą
zwyczajów.
Obraz naszkicowany
przez Terentjewą
odpowiada
rzeczywistości,
lub
jest jej bliski, ale mimo tego czytelnik chciałby mieć przed oczami pełniejszy obraz, szerszy wachlarz
prawidłowo
opisanych
faktów, tak aby
jakościowa
i ilościowa strona opisywanych
przemian
występowała
plastyczniej, była mocniej udokumentowana.
Opis zmienności
w terażniejszości zawsze natrafia na czytelnika jakoś zaangażowanego,
stawiane więc
tezy ~uszą być uzasadnione
dostatecznie
licznym i ścisłym materiałem.
W artykule
często uogólnienia poprzedzone
są przykładami,
choć nie
zawsze autorka
informuje
dokładnie
w jaki sposób dane zdobyła. Nie
zawsze również
wyraźnie
rysuje się droga dojścia autorki
do przedstawionych wniosków. Niejednokrotnie
przyjmuje ona, że czytelnik dobrze
zna stare zwyczaje, ogranicza się więc tylko do ich wymienienia
z wskazaniem jakie nowe formy w ich miejsce powstają. Skutkiem tego niezawsze można określić czy mamy do czynienia z rozwojem, z deformacją
czy
też z zanikiem form starych. Nie wiemy a ile proces toczy się w kierunku
utrzymania
starych
form, lub wypełnienia
ich nową treścią, względnie
wyznaczenia
im nowej funkcji zgodnej z nową rzeczywistością
historyczną. Braki te niedostatecznie
uzasadniają
wysunięte wnioski, które zapewne
są trafne, ale w artykule
brak dowodów. Jest na przykład
rzeczą powszechnie wiadomą, że pod wpływem "scientyzmu"
w całej Europie s~erzy
się indyferentyzm
religijny, względnie ateizm, że praktyki religijne słabną
�485
484
i tracą swoje pierwotne znaczenie lub zanikają. Widoczne jest to przy
obrzędach
narodzinowych,
weselnych
i pogrzebowych.
Rozkład jednak
zwyczajów
i obrzęd6w związanych
z kościołem przebiega
inaczej, dla
przykładu - na Łotwie niż we Francji. Ta "inność" przebiegu jest interesująca, gdyż tu i tam działają inne przyczyny. Aby zaś je uchwycić,
konieczny jest opis bardziej szczegółowy.
Rozkład dawnej tradycyjnej
kultury ludowej niezawsze zresztą powiązanej z kościołem, jest zjawiskiem powszechnym, tylko przebieg tego
procesu bywa różny.
W artykule Terentjewej
często brak dostatecznych
danych do oceny
tych różnic. Weźmy dla przykładu obrzęd weselny; przecież powszechnie
zanikają: rozpleciny, oczepiny, obrzędowe obcinanie włosów, a więc obrzędy niekościelne lecz korzeniami tkwiące w czasach przedchrześcijańskich,
a ten aspekt w pracy Terentjewej
nie wyszedł plastycznie. Autorka zbyt
pochopnie generalizuje zubożając proces dziejowy. Przeżytki mają twardszy żywot, aniżeli by to z artykułu wynikało.
Autorka omawia np. tworzące się nowe formy zwyczajów pochówkowych - "na wesoło", etnograficznych
opisów jednak takich konkretnych
pogrzebów brak, zbyt ogólne zaś ich określenie nie pozwala zorientować
się w charakterze
i powszechności tego zjawiska.
Autorka dochodzi do pewnego uogólnienia, iż w zwyczajach urodzinowych, ślubnych, pogrzebowych
przeważnie
eliminuje
ludność kościół
jako instancję
zastępując
ją instytucją
społeczną lub państwową.
Zresztą należy sobie zdać sprawę, że geneza zwyczajów i obrzędów rodzinnych sięga w dawniejsze czasy aniżeli instytucja kościoła i że jesteśmy
raczej świadkami ostatecznej likwidacji zwyczajów prawnospołecznych
sięgających ustroju plemiennego. Jeśli chodzi o wesele, jest to zjawisko nienowe, warto przypomnieć
np. kodeks Napoleona na ziemiach polskich.
Na czym zaś polega specyficzność tego procesu na Łotwie, z artykułu
nie wynika. Autorka podkreśla, że we wszystkich tych zwyczajach poważną rolę odgrywa opinia kształtowana
przez instytucje społeczne, czy też
społeczność wiejską. Byłoby interesujące,
gdyby można było bliżej przyjrzeć się temu zjawisku choćby w świetle konkretnych
przypisów. Wiemy,
że pierwotne
opinie kształtował
ród, później społeczność lokalna, wiejska, ich opinia miała moc sankcji prawnej.
Instytucjonalność
tkwiąca
w tych przeżytkach
przetrwała
tu i ówdzie w Polsce do dni naszych,
co szczególnie uwidocznia się np. w doborze zapraszanych na wesele gości
w roli prawno-obrzędowej
poszczególnych postaci weselnego widowiska,
oraz w niektórych
pieśniach. Kościół przejął na siebie sankcję prawną
i moralną, ale i grupa lokalna, wiejska też w wielu wypadkach
zachowała swoją moc opiniodawczą.
Przecież ślub kościelny bez wesela nie
uzyskiwał obyczajowej aprobaty, sankcję prawną zastąpiła sankcja moralna w postaci zapowiedzi co do trwałości np. małżeństwa.
Tak było
w polsce,
w zachodniej Ukrainie, Białorusi, na Litwie a zapewn:
~~
Łotwie. Terentjewa
słusznie i trafnie uchwyciła te momenty, ?-le~meJ
ogólnikowość jej stwierdzeń nie pozwala wniknąć w jądro zagadmema.
Mimo tych uwag należy wyrazić zadowolenie, że taka problematyka
coraz częściej pojawia się w pracach etnografów.
Zagadnienie
wymaga
jednak
jeszcze metodycznego
pogłębienia.
Zresztą krótkość i szkico.w;
charakter omawianego artykułu, w którym poruszono mnostwo zagadm:n,
pozwala się spodziewać,
że autorka
dysponuje
o.d~ow~ednirr: .matenałem. Należy tylko oczekiwać ukazania się obszermeJszeJ całoscl na ten
temat.
Józef
Gajek
SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA
Moskwa, 1961, z. 2, s. 41-51.
J. S. S m i r n o w a, Obyczai
w sowietskuju
izbieganija
u Adygejcew
ich
izżiwanije
epoch1t.
Artykuł Smirnowej o zakazie stykania się i nakazach unikania, a więc
o pewn)'ch formach izolacji wnosi ciekawy i ważny przycz;n~k .do teg.o problemu, posiadającego
bardzo obfitą literaturę
w skall sWlatoweJ, t~k
w zakresie spisów jak też teoretycznych
rozważań na temat tego rodzaju
izolacji. Smirnowa uwzględnia literaturę starą o ile dotyczyła ona Kaukazu.
(P. S. Pallas, (1793), J. S. Bell, (1837-8), Taitbout de Marigny, (1836),
H. J. Klaproth,
(1807-1808).
Autorka podzieliła te zwyczaje na 4 grupy:
1. Izolacja pomiędzy małżonkami; wielokrotnie
opisana przez pisarzy
adygejskich w okresie przedrewolucyjnym.
Niedopuszczalne
było u Adygejczyków, by żona spotykała się w ciągu dnia z mężem. ?dwiedzał
~n
ją w nocy i to pokryjomu. W małżeństwach
starych zwyczaJ ten ?ył me
tak srogo przestrzegany.
Natomiast
niedopuszczalne
było" v: zadnym
wypadku, ażeby żona mogła się zwrócić do męża w obecnoscl starszych
członków rodziny lub starszych krewnych męża.
2. Izolacja w stosunkach
pomiędzy rodzicami a dziećmi dotyczyła
w większej mierze ojca aniżeli matki. Ojciec, który w obecności starszych
krewnych brał swoje dziecko na ręce, był uważany za odstępcę od starych
obyczajów; nie wolno mu było również bawić się z nim, mówić o. nim.
opłakiwać je w wypadku śmierci i wogóle okazywać swoje uczuc~a OJco,,:skie. Dziecko nie mogło się znąjdować
w tym samym pomleszczemu
z ojcem, wprawdzie. wraz z wzrostem dziecka zwyczaj ten stawał się
coraz mniej obowiązujący,
zawsze jednak nakazana była wiel~a wstr.zemięźliwość w objawianiu
wzajemnych
uczuć. Nie używano. mgdy ~ł0.w:
ojciec, syn, córka. Dzieci nazywały ojca imieniem, tak jak l on mOWląc
o swych dzieciach nazywał je imieniem. Nieco inaczej sprawa przedsta-
�486
wiała się w stosunkach
matki z dziećmi, szczególnie w rodzinach uboższych; matka
bowiem związana
szeregiem
obowiązków
wychoNywania
i karmienia
dzieci, musiała mieć z nimi bezpośredni
kontakt. W pierwszych miesiącach
matka
wynosiła
kołyskę
do pomieszczenia
ogólnego
i udawała, że nie interesuje
się dzieckiem, szczególnie w obecności starszych krewnych.
Najczęściej
po miesiącu babka i inne starsze krewne
prosiły ją, ażeby nie krępowała
się ich obecnością
i zajmowała
sip
dzieckiem; pożądane jednak było, by raczej krewna zajmowała się nirn~
Matka powinna była powstrzymywać
się z wyrażeniem
swych uczuć do
dziecka tak dalece, że nie wolno jej było w wypadku jego śmierci opłakiwać lub zbliżyć się do zwłok, tak zresztą jak i ojcu.
3. Izolacja w stosunkach
między kobietą i krewnymi
jej męża dotyczyła głównie osób starszych. W pełni były wzbronione wszelkie spotykania, rozmowy itd. z ojcem lub dziadkiem męża. Po upływie pcwnego
okresu czasu teść łub dziadek jak i szwagrowie mogli zaproponować pewne u~tępstwa o.d. tej zasady. Towarzyszyły tym propozycjom wymiany podarkow.
Z tesclOwą zasada izolacji była naj słabiej
przestrzegana,
nie
P?zwalał.y ~a to zajęcia gospodarcze to też ograniczała się najczęściej do
kllku mleslęcy po ślubie w czasie których synowa nie mogła rozmawiać
z te~ci~wą. Potem następowała
wymiana podarków z teściową lub małe
przYJęcle dla starszych niewiast; dalej jednak synowa powinna była powstrzymywać się od rozmów i raczej odpowiadać na pytania.
Izolacja w stosunku
do młodszych krewnych
nie była tak surowa
ograniczała się raczej do zakazu używania ich imienia własnego.
'
, 4. Izolacja męża od krewnych
jego żony ograniczała
się tylko do
osob starszych: ojca, matki, dziadka, babki, wujów i ciotek. Nie wolno
?yłO ni~ tylko rozmawiać z nimi ale i pokazywać się im na oczy. Krewni
zony me odwiedzali domu jej męża. Izolacja tego typu nie była ograniczona czasem i niekiedy trwała przez całe życie.
Zwyczaj
izolacji
jak dotychczas
jest niewiele
zbadany.
Zdaniem
A. Darinskiego wynikał on z procesu przechodzenia
od małżeństwa grupowego ku indywidualnemu.
Zdaniem zaś Smirnowa
był on wyrazem
prze.jśc.ia od ust.roju matriarchalnego
ku patriarchalnemu.
Tak czy inaczej
~ ble~lem la: l utrwalaniem
się ustroju patriarchalnego
coraz bardziej
lzolacJa obowlązywała
kobiety. coraz mniej mężczyzn, czyniąc dolę kobiet
~oraz cięższą, odsuwając ją od życia rodzinnego, społecznego i pozbawiaJąc wpływu na wychowanie
dziecka.
Powolny upadek zwyczaju izolacji rozpoczął się jeszcze przed Wielką
Rewolucją
Pażdziernikową
wraz ze schyłkiem
wielkiej rodziny patriarchalnej. Mała,. niebogata rodzina nie sprzyjała zachowaniu tego zwyczaju
zaczęto znaczme skracać terminy izolacji.
wraz
Zasadnicze zmiany nastąpiły
po Wielkiej Rewolucji Październikowej
z przebudową
socjalistyczną
Adygei. Problem
wyzwolenia
kobiet
487
z niemal niewolniczych
stosunków
był przedmiotem
wielu obrad i dyskusji. Z trudem
posuwała
się walka z różnego rodzaju
przeżytkami
Adygejczyków,
a naj trudniej
ze zwyczajem
izolacji, gdyż same kobiety
uchylały się nadal od życia społecznego i brania w nim udziału. Autorka
cytuje wiele przykładów,
gdy władze kołchozowe
drogą kompromisów
i połowicznych
ustępstw na rzecz tradycji wciągały stopniowo kobiety do
udziału w życiu społecznym.
Do dziś jeżeli w jednym
domu zamieszkują
starsi członkowie
rodziny wraz z młodszym małżeństwem,
żona powstrzymuje
się od zasiadania przy stole obok męża. W kołchozach młode małżeństwa
unikają
wspólnych występów w miejscach publicznych
lub starają się o rozwiązanie kompromisowe prosząc do towarzystwa
osobę trzecią. Natomiast zwyczaj izolowania dzieci od rodziców jest dziś zjawiskiem bardzo rzadkim.
Najtrudniejsza
walka ze zjawiskiem
izolacji jest w stosunkach
pomiędzy jednym z małżonków ze starszymi krewnymi
drugiego, z uwagi
na podeszły wiek teściów lub świekrów,
czy też dziadków ludżmi
starszego pokroju.
Inaczej sprawa wygląda w stosunkach
z młodszymi
krewnymi, jeśli nawet izolacja jest przestrzegana
to niedługo i nadaje się
jej raczej żartobliwą
formę.
Zwyczaj izolacji szybciej znika wśród robotników, urzędników i wiejskiej inteligencji.
Autorka
cytuje przykłady
wzięte z życia rodzin robotniczych, które prawie już nie przestrzegają
tego prastarego
u Adygejczyków zwyczaju.
Władze miejscowe
organizują
zjazdy poświęcone
walce z przeżytkiem izolacji, gazety podnoszą raz po raz ten problem, władze kołchozowe
organizują
wspólne spotkania
teściowych
z synowymi, urządzają
wesela
komsomolskie,
odbywają
się publiczne odczyty, ażeby przezwyciężyć
do
ostatka uchylanie
się kobiet adygejskich
od życia publicznego.
SOWIETSKAJA
Moskwa,
W. J. K
Osnowny je
l' U
ETNOGRAFIJA
1961, z. 3, s. 3-12.
P j a n s k a j a, Ł. P. P o t a p o w, Ł. N. T i e
problemy
etnograficzeskogo
izuczenija
narodow
I'
e n t j e w a:
SSSR.
Jest to artykuł
programowy,
wytyczający
kierunki
badań na najbliższe lata, ze szczególnym uwzględnieniem
problemów kształtowania
się
i dalszego rozwoju etnicznych wspólnot oraz przeobrażeń gospodarki, kultury i bytu narodów ZSRR.
Do zagadnień
pierwszoplanowych
w dalszym ciągu należą badania
nad kulturą i bytem ludności wiejskiej, chłopstwa kołchozowego, robotniczych sowchozów i przedsiębiorstw
wiejskich. Plan badań etnografii ra-
�488
489
dzieckiej przewiduje dalszy rozwój badań
rozpoczętych już w 1950 r.
nad kulturą
i bytem robotników,
Z uwagi na różnorodność ludów zamieszkujących
granice ZSRR niezmiernie ważny jest problem współczesnych
procesów etnicznych zachodzących wśród poszczególnych narodów. W skład tego problemu wchodzą
zagadnienia kształtowania
się narodu, narodowości i etnograficznych
grup
w okresie socjalizmu.
Problem przeobrażeń
gospodarki i bytu narodów ZSRR obejmuje badaniami szczegółowymi
złożone procesy zachodzące we wszystkich
dziedzinach życia, ich kierunki i przyczyny, które przyśpieszają
lub opóżniają
te procesy.
Każdy z problemów i zagadnień opracowywany
jest w przekroju
historycznym,
każde zjawisko jest analizowane
pod kątem jego rozwoju
i współzależności
od innych zjawisk współczesnych.
Głównym oparciem
w pracy etnografów
radzieckich
są badania terenowe i ekspedycje kompleksowe, w skład których wchodzą: etnografowie,
archeologowie, folkloryści, dialektolodzy
i in.
W. J. K a l i t s:
Nowy je czerty
w
bytu
Krestjan
ostrowa
Kichnu.
Mieszkańcy
niewielkiej
wyspy Kichnu w zatoce Ryskiej na skutek
izolacji i trudności
komunikacyjnych
ze stałym lądem zachowali wiele
zwyczajów
i obyczajów
tradycyjnych
w życiu gospodarczym,
kulturze
materialnej
i duchowej. Do roku 1940 był to najbardziej
zacofany i najbiedniejszy
zakątek
Estonii. Ludność wyspy trudniła
się i trudni
się
głównie rybołówstwem,
zimą zaś polowaniem
na foki.
Gospodarka
rolna wyspy jest za bardzo niskim poziomie, nie była
nigdy głównym środkiem utrzymania
mieszkańców z uwagi na niewielka
ilość ziemi uprawnej
i jałową glebę.
.
Gospodarstwem
rolnym, hodowlą i prowadzeniem
gospodarki
domowej zajmowały
się wyłącznie kobiety, dlatego też cieszyły się dużą samodzielnością
i niezależnością,
tym bardziej, że mężczyźni trudniąc
się
połowami, lub pływając na statkach albo też zajęci przy budowie statków
przebywali raczej poza domem.
Połowy ryb od XIV w. do niedawna odbywały się za pomocą dwóch
typÓW niewodu;
niewodu
przybrzeżnego
i niewodu
do połowów pod
lodem. Używano
również
sieci dwojakiego
rodzaju:
na drobne
ryby
zwaną "sieć", na ryby wielkie zwaną mutt; oba rodzaje były sporządzone
z lnianych
nici. Używano również sieci z haczykami
i dobijano ryby
ościeniami, chociaż ten sposób połowu zakazany w całej Estonii. W latach 50-tych ub. w. rybołówstwo podupada na wyspie a głównym zajęciem
mężczyzn staje się żegluga morska. Powrócono do rybołówstwa
po pierwszej wojnie światowej;
zaczęto nawet stosować bardziej współczesne narzędzia do połowu ryb. Powstaje zorganizowany
handel rybami w odróż-
nieniu od poprzednich
okresów, gdy były one podstawą
wyżyw'ienia
i przedmiotem
wymiany na zboże.
Poczynając
od 1944 r. powstają spółdzielnie rybackie i kołchozy zabezpieczające
stały dochód rybakom oraz najnowsze narzędzia pracy. .
Nacisk na rozwój rybołówstwa,
jako głównej podstawy
dochodow
rybaka,
nieco opóźniał rozwój innych gałęzi gospodarki
eko~omicznej
wyspie, szczególnie uprawę zboża, któremu nie sprzyjają warunkI lokalne.
Natomiast
rozwija się ogrodnictwo
i sadownictwo
prawie nieznane poprzednio na wyspie. Ograniczone
są również możliwości hod~wli byd:a
z uwagi na brak paszy, ale i w tym wypadku kołchozy czymą staram a
o zabezpieczenie
potrzeb ludności wyspy we własnym zakresie.
Wzrost dobrobytu
mieszkańców
Kichnu odbił się przede wszystkim
w budownictwie.
Na bazie planu centralnego przystąpiono do przebudowy
lub nawet likwidacji niektórych wiosek, skupiając osiedla wokół ośrodków
kołchozowych na wysokiej części wyspy. Znikają stare domy z nieociosa·
nych bierwion z ciężkim niezgrabnym
słomianym
dachem czterospadowym. Budynek składał się ongiś z rygi, która stanowiła zasadnicze pomieszczenie mieszkalne, gumna i dwóch komór. Z jednej strony rygi znajdowało się gumno - z drugiej komory. Budynek był otoczony przybudówkami, podcieniami, chlewami itd. W rydze na ścianie od strony komór
ustawiony był wielki piec, który jesienią służył do suszenia zboża, zimą
ogrzewał pomieszczenie
mieszkalne.
Latem zamieszkiwano
w komorach.
W gumnie latem młócono żyto, zimą przetrzymywano
w nim bydło.
Nowe domy są wznoszone nadal na starym planie, chociaż użytkowanie pomieszczeń jest już inne. Między rygą a gumnem, na całą szerokość
domu znajduje się korytarz chroniący rygę przed odorem nawozu, przenikaj~cego z gumna. Korytarz
równocześnie
służy dla przechowywania
paszy i narzędzi gospodarczych,
pod nim zaś znajduje się piwnica o. cementowych
ścianach. Gumno jest dziś całkowicie wykorzystywane
Jako
chlew, o mniejszych rozmiarach,
bowiem ilość bydła w gospodarce przyzagrodowej zmalała. Znikły również podcienia i chlewy co znacznie uprościło charakter
budynku.
Pomieszczenie bydła pod jednym dachem z izbą mieszkalną tłumaczy
się wygodą obsłużenia bydła zimą.
Dawna ryga jest dziś obszernym pomieszczeniem
mieszkalnym,
służącym do suszenia odzieży rybaków, naprawy sieci rybackich itd. Domy
są przeważnie budowane z drzewa na kamiennym
lub cementowym fundamencie. Mimo, że państwo dostarcza budulca, z dawien zakorzeniona
wśród mieszkańców
wyspy oszczędność drzewa w dalszym ciągu ciąży
na ilości izb mieszkalnych mimo, że rodziny rybackie są dość liczne i zdarza się, że w rydze sypia razem cała rodzina.
Urządzenie domu jest naogół bardzo proste, domowej roboty, chociaż
coraz częściej pojawiają
się meble fabryczne i tkaniny. Mimo, że tkac-
�490
491
two nie zniknęło z zajęć domowych, coraz rzadziej spotyka się w izbach
piękne tkaniny
dekoracyjne
samodziałowe.
Ongiś domy były stawiane przez miejscowych
cieśli, dziś sprowadza
się ich z miasta Piarny.. Wśród budynków
gospodarczych
utrzymuje
się
nadal letnia kuchnia, łaźnia i szopa, wielokrotnie
pod jednym dachem
z rygą, gumnem i komorami.
Wszystkie wsie wyspy są już zelektryfikowane.
Wzrost dobrobytu wpłynął w pewnym stopniu na zmianę typu odzieży mieszkańców
wyspy. Odzież tradycyjna
należy do typu zachodnio-estońskiego ubioru z tą róźnicą, że kobiety nosiły krótkie bluzeczki tzw.
kiajsied
początkowo
drobno plisowane
z haftem
wzdłuż rozcięcia na
przodzie i na plecach, rogach kołnierzyka
i mankietach,
w kolorze czerwono-niebieskim.
Plisowanie bluzek zniknęło w późniejszym okresie natomiast zaczęto coraz bogaciej ozdabiać je haftem. Od 1880 r. no~zono
bluzeczki perkalowe,
równocześnie
pojawiły się ciepłe żakiety o prostym
wykroju,
zapinane
od góry do dołu, koloru jasno granatowego.
Wzór
haftu był początkowo geometryczny,
później roślinno-geometryczny.
Spódniczki wcześniejszego
okresu były szare i niebieskie, jednokolo ..'
rowe, z wełny, plisowane, następnie w paski podłużne bardzo jaskrawe.
Ponadto w skład ubioru kobiecego wchodził wzorzysty pas, białe pończochy szydełkowe z kolorowym ornamentem
z przodu. Zamężne kobiety
nosiły fartuc~y.
Wierzchnią
odzieżą był długi lub krótki kaftan, zapi~
nany na zapmkę.
.
Obecnie strój ludowy nakłada się tylko na bardzo uroczyste okazje,
J~~ np. w~~ele. Nadal zachowały
się w użyciu tradycyjne
spódnice,
rozne na roznego rodzaju okazje (każda kobieta posiada około 20 spódnic): czarna spódnica
z czerwonym
paskiem
u dołu jest przeznaczona . na pełną ~ałobę (w wypadku
śmierci męża lub matki). Załoba po
m.ęzu trwa naJ~łużej. Po śmierci dalszych krewnych
nosi się spódnicę
PO:-z~łobną pas,lastą, bez koloru czerwonego.
Wdowa nosiła tego typu
SPOd~ICę do konca swego życia. Tradycje te trwają nadal bardzo upor~zYWle. Na pogrzeby
znajomych
przychodzi
się w spódnicach
pół
z~ł~bnY~h, .wdowy zaś - w pełnej żałobie. W czasie postu nosi się rówmez spodmce bez koloru czerwonego,
a w wielki piątek _ źałobne'
w trak~ie Wi~lkie~nocy spódnice były wyjątkowo
jaskrawe.
Kolor spód~
mcy. wIązał SIę rownież z wiekiem. Kobiety od lat 45 nosiły spódnice
napoł załobne lub granatowe
pasiaste. Noworodka
nie można było odwiedzać w spódnicach
żałobnych.
Zachowanie wełnianych
nością w użyciu i ostrym
spódnic do dziś tłumaczy autor
klimatem morskim wyspy.
ich praktycz-
S:opniowo zanika upodobanie
do jaskrawych,
pięknie zestawionych
kolorow, na skutek dotarcia
do wyspy perkalu
wzorzystego, który nie
harmonizuje
ze strojem ludowym. Kobiety nadal chętnie używają białych
pończoch wzorzystych.
chociaż zaczynają
już nosić pończochy i obuwie
miejskie.
Zimą kobiety noszą kożuchy kryte materiałem,
latem wielkie chusty
a obecnie i palta.
Męski ubiór składał
się z długiej lnianej
koszuli, spodni, swetra,
pończoch i kaftana na głucho zapinanego o kroju tuniki. Ubiór ten zniknął
w XX w. całkowicie zastąpiony garniturem
typu miejskiego.
Zmiany na lepsze nastąpiły również w monotonnej dotychczas kuchni
rybaków. Uprawa jarzyn i owoców, dostawy mięsa i mąki, obfitość mleka
i masła zmieniły rodzaj potraw, choć ryby nadal dominują w jadłospisie
mieszkańców
wyspy. Napojem najczęściej
używanym jest piwo w domu
warzone.
Mimo wzrostu
dobrobytu
stopień
kultury
mieszkańców
jest nadal
niższy od pozostałych terenów Estonii, wskutek tego, że rodzice niewielką
wagę przykładają
do wykształcenia
dzieci, przyzwyczajając
je raczej od
naj młodszych lat do pracy. Powoli jednak radio, biblioteki, oddziaływanie
miejscowej
inteligencji,
łatwa komunikacja
ze stałym lądem poprawiaic]
ten stan rzeczy.
Z. P. S o koł
o w a:
jJLszczich u Sielkupow,
I
!
i
t
;
O niekotorych
Chantow
etniczeskich
i Ewenkow
tomskaj
procesach,
protieka-
oblasti.
Z. P. Sokołowa podaje w zarysie historię przemian etnicznych wśród
najbardziej
zróżnicowanej
ludności terenów Północy i Syberii. Spisy ludności z roku 1897 z ówczesnego okręgu Tomskiego wykazują 40 narodowości, z 1926 r. 60 narodowości i w 1959 r. już spisy okręgu Tomskiego
podają ponad 30 narodowości.
Za ludność tubylczą należy uważać Selkupów i Chantów. Grupa Ewenków przywędrowała
na te tereny później,
zapewne przy końcu XVII w. lub na początku XVIII w. Z większych grup
narodowościowych
należy wspomnieć o tzw. czułymskich
Tatarach
(Czu ..
łymcy), którzy nazywają siebie Karagasami.
Przypływ
ludności rosyjskiej
przesunął
granice terenów zamieszkałych przez poszczególne ludy tybylcze, które wędrowały
coraz dalej na
północ aż do źródeł Obi. Ludność
napływowa
wywierała
zasadniczy
wpływ na poziom kultury,
byt i formę gospodarki
ludności tubylczej.
W pracy A. F. Płotnikowa
(1901 r.) o kraju Narymskim
wspomina się
o Selkupach, którzy pod wpływem Rosjan wybudowali
sobie piękne domy, zajmują
się hodowlą
i żenią się z Rosjankami.
Mówi o tym
P. Ostrowski
w pracy poświęconej
ludności zamieszkałej
na terenach
Wasiugany i M. B. Szatiłowo
Selkupach z jurt pyżyny.
Po Rewolucji Październikowej
proces jednoczenia
się ludności miejscowej z Rosjanami
przyśpieszył
się, tak dalece, że poza świadomością
swego pochodzenia
i znajomością
języka rodzinnego
i to tylko wśród
starszego pokolenia, autochtoni
żyją, mieszkają i pracują tak jak osiadli
�493
492
na tych terenach
Rosjanie. Szczególnie dotyczy to Selkupów i w dość
dużej mierze Chantów. Ewenkowie,
którzy nadal są ludem koczowniczym w mniejszym kontakcie pozostają z resztą ludności, jednakże oni
również przyjęli wiele cech bytu i życia ludności osiadłej.
Chantowie i Selkupowie po przez małżeństwa
łączą się z Rosjanami. Ewenkowie raczej z Selkupami, gdyż ich koczowniczy tryb życia nie
dogadza Rosjankom.
Chantowie zachowali niektóre cechy tradycyjne kultury i bytu w odróżnieniu od Selkupów. W jeszcze większym stopniu pewne cechy tradycyjne występują
w życiu Ewenków, wprawdzie
ich wyroby przemysłu
ludowego są raczej przedmiotem handlu niż użytku codziennego, niemniej
są one typu tradycyjnego
w przeciwieństwie
do Selkupów iChantów,
którzy całkowicie dziś zapomnieli o swej sztuce ludowej, i odzieży tradycyjnej.
Sokołowa kończy artykuł uwagą, że proces jednoczenia
się ludności
miejscowej z rosyjską na terenie obwodu Tomskiego rozwija się w całej
pełni, szczególnie u Selkupów.
J. W. Iwanowa:
czeskij
Obycznoje
prawo
siewiernoj
Albanii
kak
etnograji-
istocznik.
Artykuł
Iwanowej
pOswlęcony jest najbardziej
szeroko
znanemu
zbiorowi: praw obyczajowych Albanii pt. ,,Kanun i Leke Dukagjini", zebranemu i opracowanemu
przez księdza S. K. Gje~y (1874--1929). Prawa
obyczajowe tego zbioru rozpowszechnione
były na stosunkowo szerokim
terenie północnej Albanii od rzeki Mat do środkowego biegu rzeki Czarna Dryna, obejmowały
one swym wpływem również tereny górskie na
wschodzie i zachodzie od Północnych Alp.
Jak wiadomo Albania w końcu XIX i na początku XX w. stanowiła
część imperium
Osmańskiego. Siedzibą władz administracyjnych
Turcji
były miasta położone w zachodniej
części Albanii,
natomiast
miasta
i osiedla centralnej
i północnej Albanii były prawie samodzielne, brak
zaś dogodnych dróg komunikacyjnych
izolowały tereny Dukagjini, Nikai
i Mertury od reszty Albanii, szczególnie zaś na terenie okręgu Mll'dity,
gdzie władzę sprawow~ł
dom Gjomarków,
chociaż politycznie związany
z władzami tureckimi, to w wewnętrznych
sprawach tego okręgu prawie
od nich niezawisły.
Okoliczności tego rodzaju
sprzyjały
ukształtowaniu
się dwóch zasadniczych grup ludności - północnych górali z wysokogórskich
okręgów
i Mirdity. Na tych terenach
prawie
do naszych czasów zachował się
ustrój rodowy. W końcu XVIII w. lub na początku XIX w. pod wpływem władz tureckich
powstała nowa forma społecznej organizacji
dla
spraw administracyjno-wojskowych
t. zw. "bajraka",
która współdziałała
ze starą organizacją rodową t. zw. "fis". Formy i podstawy działalności
fisów" określał "Kanun". Zakres działalności i wpływów obu tych 01'~anizacji był uzależniony od tego czy ustrój rodowy
danym miejscu
był potęgą niezachwianą,
czy też chylił się ku upadkowI.
powracając
do Kanuna i Leke Dukagjini zawierał on 1263 paragrafy w 12 księgach: "Kościół", "Rodzina", "Małżeństwo", "Dom, ;Jydło, mienie", "Praca",
"Podatek",
("Skazannoie
słowo") "Słowo powiedziane",
Honor"
Odszkodowanie"
Prawo przeciw podłości", "Prawa rady star'~zych", ',,~wolnienie i wyd;lenie".
Każda z ksiąg zawiera kilka rozdziałów, całość zaś jest zaopatrzona
przykładami
praktycznie
zastosowanych
praw Kanunu oraz słowniczkiem rzadkich słów i powiedzeń.
Przeprowadzona
przez Iwanową analiza materiałów
uzupełniających
Kanun świadczy, że pochodzą one w większej mierze z okręgów Mirdita, lVfalsija e Leżes oraz Zadryma. Najwcześniejszy
dokument z tego
zbioru pochodzi z 1864 r. - najpóźniejszy z 1907 r. Studiując zbi?r Gjer:;y nie należy zapominać o wielu jego brakach, jak: wątpliwe daty pochodzenia tego lub innego paragrafu
zbioru, brak wyjaśnień o specyfice
ekonomicznej i społecznej życia tego czy innego okręgu, tym samym pominięty jest problem nierównomiernego
rozwoju ekonomicznego
i polio
tycznego poszczególnych dzielnic, niema w nim informacji o roli tureckiej
administracji
w życiu chłopów północnej Albanii. Wiele błędów czyni
Gjer:;y w nomenklaturze
rodowej co utrudnia rozumienie tekstu. Pomimo
to Kanun jest rzeczowym, faktograficznym
materiałem o życiu, gospodarce i stosunkach społecznych albańskiego chłopstwa.
Iwanowa z kolei cytuje najbardziej
charakterystyczne
prawa związane z okresem patrialchalno-rodowego
ustroju.
Podstawowym
subiektem Kanunu jest "dom", on odpowiada za złe i dobre postępki swych
członków przed społecznością, za własność rodzinną, zarobki i podatki,
rozchody i kary - regulowane przez "dom".
Materiały
zebrane w księdze "Rodzina" dotyczą głównie wspólnoty
rodzinnej,
charakterystycznej
dla okresu wcześniejszego,
stąd powstały
pewne sprzeczności w tym rozdziale zbioru, który mówi równocześnie
o wspólnocie rodzinnej
i o małej rodzinie z prywatną
własnościq lub
o jednostce rodzinnej, składającej
się z kilku rodzin krewnych
(vilaznija), która dzieląc mienie pośród poszczególnych rodzin, zachowuje pewną
jej część we władaniu wspólnym (np. pastwiska).
Kanun
nie ustala
sztywnej
granicy
pomiędzy
"fisem", "vl1azniją"
i innymi typami rodowych organizacji.
Ich gospodarcza
wspólnota zasadza się w prawie pierwokupu
mienia, szczególnie nieruchomego,
dziedzictwa, wykupu
ziemi zabranej
przez kościół lub podlegającej
konfiskacie oraz na obowiązkach opiekuńczych.
W okresie sporządzania
spisu prawa obyczajowego system związl~ćl'N
rodowych był już zachwiany. Kolektyw rodzinny starał się uchylić od
odpowiedzialności
za swoją jednostkę i ustrzec swoje mienie od utraty za
v:
l
�494
jej winy. Przede wszystkim starano się uchylić prawo pierwokupu
ziemi przez krewnego,
mając możliwość uzyskania
wyższej ceny u osób
obcych.
'Ciekawe
są w Kanume prawa w zakresie obowiązków
gospodarza
\V
stosunku do gościa. Gospodarz odpowiadał
za bezpieczeństwo
gościa
i jego mienia, równocześnie
postępki gościa obciążały gospodarza, nawet
morderstwo,
jeśli takie gość popełnił. Wydać gościa na stracenie
było
uważane za najbardziej
hańbiący czyn. Prawa te przetrwały prawie w niezmienionej postaci do dziś na terenie północnych gór.
Zemsta za morderstwo obejmowała nie tylko zabójcę i jego grupę ro··
dową, ale również świadków,
naturalnie
tylko mężczyzn niezależnie od
wieku. Zemsta za morderstwo
początkowo obciążała cały ród, z biegiem
czasu jedną grupę rodową, najbliższą
mordercy,
następnie
ograniczała
się tylko do najbliższej rodziny, by w końcu poprzestać na zapłacie t. zw.
..ceny krwi", określonej pewną sumą pieniędzy, lecz opłacanej raczej bydłem, ziemią i bronią. Opłata za zabicie kobiety była dwukrotnie
niższa
niż za zabójstwo mężczyzny.
Starszyzna
rodowa potrafiła
z prawa zemsty ciągnąć nie małe korzyscl materialne,
usprawiedliwione
koniecznością
rozważenia
sprawy,
rozmiarów i rodzajów rekompensaty
itp. Krevmi opłacali te czynności zazwyczaj bydłem.
W Kanunic
majdują
się prawa
szczegółowo określające
egzekucję
ustnych zobowiązań
ze strony domu zabójcy, prawa które chronią ich
przed prawem zemsty na pewien określony
czas, jak również ochronę
bydła i czabana VI sporze pomiędzy dwoma bajrakami.
Prawa
zemsty, prawa
gościny, prawa
zobowiązań
ustnych,
prawa
zajmowania
bydła z okresu ustroju rodowego, z okresu sporów pomiędzy
rodami, przetrwały
do okresu społeczeństwa
klasowego, w którym zachowało się wiele elementów ustroju patriarchalno-rodowego.
W tej części Kanunu. w której mówi się o prawach rządzących wewnątrz "fis u", "vllaznii"
lub "bajraku"
występują
wyraźnie pozostałości
demokratycznych
praw
patriarchalno-rodowego
społeczeństwa,
ale juź
w warunkach
tworzenia
się klasowych stosunków
społecznych.
Na czele wspólnoty
patriarchalno-rodowej
stał członek najstarszej
w rodzie rodziny,
naczelnicy innych rodzin lub mniejszych
części rodu
wchodzili w sJdad rady; najważniejsze
zaś problemy rodu były rozstrzygane na ogólnym zebraniu dorosłych członków rodu.
Naczelnicy
rodu, lub poszczególnych
domów jak również pomniejszych grup rodowych nosili nazwę "pari", naczelnicy drużyn - djalmini.
Stanowisko
pari
były
dziedziczne
prawem
pierworodztwa.
Podobnie
rzecz miała się z bajraktarami,
znacznie później powstałą
organizacją.
V.i okresie sporządzania
Kanunu zakres działalności
bajraktaru
był zbliżony do "pari". Ponad to występuje w Kanunie "pIegt", nazwa ta obej-
495
mowała wszystkie głowy rodu lub domu, starców i innych mężczyzn w~'różniających się znajomością praw oraz umiejętnością
ich interpretowanE!,
sprawiedliwym
podziałem
dobra rodzinnego
i rozstrzyganiem
wszelkich
spornych spraw.
Wszystkie rozdziały zbioru dotyczące działalności "pleqiu" (rada starszych) są świadectwem
starożytnego
pochodzenia
prawa
obyczajowego
w Kanunie. Jednakże paragrafy
dotyczące składu rad, sądów itd. dowodzą monopolizacji
tych stanowisk w rękach wybitniejszych
jednostek rodowych. Sądy rodowe gmatwały
często sprawy proste, ażeby przedłużyć
swoje działania, które były funkcją wynagradzaną.
Mimo, że Gje<;y podkreśla
w Kanunie
ekonomiczną
niezawisłość
plebsu, to z paragrafów
o uprawnieniach
głowy rodu i bajraków wyni·
ka ile świadczeń
warstwy
niższe winny były składać władzy rodowej
i bajrakom, uzurpującym
sobie wyjątkowe
przywileje. Jednakże zebranie
powszechne członków danej grupy rodowej t. tzw. "vogjli" mogło sprzeciwiać się radzie starszych
i żądać ponownego rozpatrzenia
spraw przed
sądem.
Z szeregów "vogjli" rekrutowali
się dzierżawcy ziemi i bydła, najemni
robotnicy, pastusi itp. uzależnieni od t. zw. mocnych gospodarzy na skutek
pożyczek pienięźnych,
zboża itd.
Dowodziłoby
to procesu rozwarstwienia
się społeczności, w wyniku
którego powstaje
"sterpIegt"
rada wybrana
z szeregów "vogjli" do
kontrolowania
decyzji "pleczni". W rejonach górskich mniej ostro występowały różnice majątkowe niż na nizinach.
Deklaratywność
paragrafów
o równouprawnienie
wszystkich
ludzi
przed prawem występuje ostro w tej części Kanunu, w którym jest mowa
a prawach domu Gjomarka, wywodzącego się wprawdzie ze starych tradycji rodowych, ale w omawianym
okresie już wyodrębnionego
ponad
społeczność pobratymców,
z wielkimi
wpływami
politycznymi
po przez
bajraki, jak wiadomo, instytucję
władz tureckich.
\'ol Kanunie
z jednej strony mówi się, że dom ten odpowiada przed
prawem jak każdy inny, z drugiej zaś strony okazuje się, że w gruncie
rzeczy prawo nie tyczy go, bowiem zgodnie z Kanunem jest on najwyższą
ilJstancją sądową i dyktuje swą wolę radzie starszych. Głowa domu Gjomarka mianowana była przez władze tureckie paszą Mirdity, otrzymywała
wynagrodzenie
i zaopatrzenie
w broń drużyny wojennej.
Autorka nadmienia, że na terenach objętych działalnością innego Kanunu, Kanunu Leke, organizacje rodowe prawie nie istniały na skutek rozlicznych wędrówek ludności i rzecz zrozumiała niejednolitego
jej składu.
Powstawały
na tych terenach innego typu jednostki organizacyjne
t. zw.
wspólnoty sąsiedzkie lub wspólnoty wiejskie.
Wiele paragrafów
Kanunu poświęconych
jest uprawnieniom
Kościoła
i obronie jego stanu posiadania.
Obraza Kościoła była karana spaleniem
�497
496
domu, wygnaniem, czasami nawet śmiercią i konfiskatą majątku na rzecz
Kościoła.
Pieniądz w okresie Kanunu był już znany, chociaż chłopi nadal uprawiali wymianę towarów w naturze. Znane też były pożyczki początkowo
bez procentów, w okresie sporządzania zbioru praw już oprocentowywane,
chociaż Gje<;y podkreśla,
że jest to zjawisko bezprawne.
W pierwszym
ćwierćwieczu XX w. pożyczki pod zastaw i na procenty znane były na terenie całej Albanii. Wraz ze zjawiskiem pożyczek oprocentowanych
rozpoczyna się w Albanii okres społeczeństwa
klasowego.
Anastazja
"RUSSKIJ FOŁKŁOR". Matierijały
diemii Nauk SSSR. 1960.
issledowanija,
Kojdecka
t. V Izdatielstwo
Aka.
Piąty tom wydawnictwa
"Russkij fołkłor" pOswlęcony jest jak
zaznacza wstępna nota redakcji - "niektórym problemom teorii folkloru,
rozpatrywanej
na materiale folklorystycznej
twórczości rosyjskiej oraz innych narodów". Ma on na celu wywołanie
dyskusji nad teoretycznymi
problemami
tej gałęzi twórczości
ludowej.
Artykuły
działu "Problemy
teorii folkloru" wypełniają
przeważającą
część opasłego tomu. Na czoło
zostały wysunięte
rozprawy
o problematyce
ogólnej, za nimi następują
artykuły
o zagadnieniach
bardziej
szczegółowych.
Najważniejsze
w tomie zdają się być wyeksponowane
na plan pierwszy rozprawy
Anikina, Gusiewa i Putiołwa.
Dotyczą one zarówno zagadnień teoretycznych
ustnej twórczości ludowej jak i samej metody podchodzenia do badań nad folklorem, który nauka radziecka stara się "odróżnić" od literatury
stricto
sensu, stworzyć dlań odrębną i własną teorię
na wzór teorii literatury.
Rozpoczyna tom rozprawa W. P. A n i k i n a pt.
"Kolektywność
jako istota procesu twórczego w folklorze". Z mnogości
zagadnień, które nasuwają się do omówienia tego wielce skomplikowanego
problemu, autor wybrał trzy, zdaniem jego najważniejsze:
1) kolektywność twórczości w folklorze oraz pojęcie istoty ustno-poetyckiego
procesu
w folklorystyce;
2) konkretne formy przejawów tej kolektywności
w folklorze w różnych jego gatunkach,
stosunek cech indywidualnych
do kolektywnych: 3) konkretne formy przejawów kolektywnej
istoty sztuki masowej ludu w różnych epokach historycznych.
A n i k i n wychodzi w swej rozprawie od scharakteryzowania
kilkadziesiąt lat trwającej walki dwóch zasadniczych szkół w folklorystyce roryjskiej i radzieckiej:
o indywidualnej
(Sokołow, Azadowskij, Nikoforow)
i kolektywnej
(Busłajew, Miller, Czernyszewski,
Bieliński, Gorkij, Propp,
Cziczerow) genezie i istocie ustnej twórczości ludowej. Stojąc na gruncie
specyficznie pojętej kolektywności
w poezji ludowej, autor usiłuje w dialektyczny sposób powiązać obie teorie i określić, na czym ów kolektywizm
polega. Zdaniem jego składa się nań przede wszystkim wzajemny i kumulujący się wkład wielu ludzi, którzy uczestniczą w toku procesu przekazywania folklorystycznego
dzieła z pokolenia na pokolenie. Nie zawsze przyznaje Anikin "pierwsze słowa" w genezie dzieła folklorystycznego
jednemu autorowi i nie uważa, aby dzieło to przezeń stworzone było już utworem folklorystycznym.
Aby jakiś utwór mógł zająć miejsce w folklorze,
musi: przejść proces tzw. f o l k lor y z a c j i. Polega ona na tym że stworzony przez pewną jednostkę
utwór, stając się własnością
ludu podlega
w jego ustach stałemu "przetwarzaniu".
Dzieło folklorystyczne nie ma jednego autora, ma wielu współautorów [... J Tylko dzieło, które przeszło przez
proces folkloryzacji, kolektywną obróbkę, ma prawo nazywać się dziełem
folklorystycznym"
- pisze autor. Owe przejawy kolektywnej pracy w folklorze przejawiają
się w nakładaniu
na dzieło folklorystyczne
różnych
tradycji pokoleń, ludzi, którzy w tym procesie folkloryzacji
uczestniczą.
Wyrażają się one utrwaleniem w nim systemów poetyckich "chwytów" oraz
różnych środków wyrazu artystycznego,
właściwych folklorowi na danym
etapie historycznego rozwoju. W czym się ten proces folkloryzacji przejawiał, egzemplifikuje
autor na różnych gatunkach
ustnej twórczości ludowej, jak i jej transformacjach
historycznych
(bajka, bylina, przysłowie,
pieśń ludowa). Był on zależny od rodzaju folklorystycznego
i epoki historycznej, w którym srę folkloryzacja dokonywała. W każdym z nich, jak
pokazuje autor, począwszy od średniowiecza a skończywszy na socjalizmie,
inaczej się ta folkloryzacja
wyrażała.
Historyzm wprowadzany
ostatnio do folklorystyki
radzieckiej
w badaniach nad ustną twórczością ludową reprezentują
rozprawy: W. E. G us i e w a ,,0 artystycznej
metodzie poezji ludowej" i W. J. P u t i ł o w a
,,0 historycznym badaniu folkloru rosyjskiego". Pierwszy z nich wychodząc
z ogólnych zasad estetyki i jej zastosowania w literaturze próbuje je przenieść na grunt folklorystyki.
Rozprawa
jego traktuje
o specyfice "odbicia artystycznego"
w folklorze i jego zależności od epoki, twórców, gatunku itd. Jak się okazuje, ów proces, w przeciwstawieniu
do literatury,
jest zjawiskiem szczególnie skomplikowanym.
Zawartość bowiem ideowoartystyczna
folkloru uwarunkowana
jest z jednej strony epoką, z drugiej - klasowym podłożem genezy utworów folklorystycznych.
Obok progresu implikuje w sobie także i kierunek
regresu. Uwidacznia się on częstokroć w powolnym zamieraniu pewnych gatunków i form ustnej twórczości ludowej, w powstawaniu
nowych. Inaczej ta metoda kształtowania
artystycznego
folkloru wyglądała w okresie feudalizmu, kapitalizmu,
inaczej w epoce socjalizmu.
Rozprawą będącą przykładem
historycznego
traktowania
zjawisk folklorystycznych
jest artykuł Putiłowa. Autor przeciwstawiając
się panującemu w folklorystyce
sceptycyzmowi, wskazuje na ważność historycznego
podejścia do ustnej twórczości ludowej. Jest ono tym trudniejsze
i skomLud. t. XLVIII
�498
plikowane, że nie zawsze i niewiele posiadamy wiadomości o genezie i powstawaniu
utworów folklorystycznych,
o wkładzie do nich poszczególnych
epok w dziejach ich folkloryzacji.
W pomoc w rozstrzyganiu
ogromu piętrzących się przed folklorystą
zagadnień przyjść może historia społeczeństwa, dzieje obyczajów, literatury,
jej form, gatunków,
konwencji literackich itd. Tutaj zadaniem folklorysty
będzie ustalić ewentualną,
do właściwej epoki historycznej
przynależną
warstwę, wariant, cechy rodzajowe,
stylistyczne i artystyczne
folkloru. Podstawą do wykazania owych nawarstwień w utworze folklorystycznym
i jego historycznego
traktowania
musi
być zdaniem autora dokładna
jego analiza. Złożą się na nią konkretne
badania,
poświęcone
poszczqólnym
gatunkom
folkloru,
jego formom
i :vłaŚciwościom gatunkowym,
poszczególnym
dziełom itd. Badania te powmny być wolne od jakichkolwiek
schematów
czy przesłanek
dogmatYC~nyCh. .~ez. rezultatów
tych badań nie można zbudować
prawdziwej
pe~lOdyzaCJI hIstorycznej
folklorystyki
,gdyż przeniesione
do niej wyniki
z mnych dziedzin wiedzy pozostaną zawsze hipotetyczne
i fałszywe. Zdaniem autorki bardzo ważną rzeczą jest ściśle zdyferencjonowana
metoda
podejścia do. fol~loru. Błędem byłoby jednakże przenosić wywody otrzy~ane z a~ahzy Jednego kręgu faktów na cały folklor. Niezbędną tu jest
l to w plerwszej
kolejności
drobiazgowa
analiza tekstologiczna
utworu
folklorystycznego
i związana z tym problemem
krytyczna
analiza żródeł.
Ich podstawą powinny być naukowe i krytyczne,
systematycznie
zebrane
materiały,
stanowiące
bazę badań folklorystycznych.
Szczegółowymi przykładami
zastosowania
historyzmu w badaniach folklOry~tYCznyCh są rozprawy:
,,0 genezie i drogach dyferencjacji
rodzajów
epICklch" (M. IVlieletiński) i "Niektóre
cechy światopoglądu
przedklasowego w rosyjskiej fantastycznej
baśni ludowej". (E. A. Tudowskaja).
Mieletiński uważając folklor za początek sztuki słownej w ogóle, a starożytne
eposy ludowe za początek literatury,
zastanawia
się nad genezą artystycznych form folkloru epickiego. Wobec trudności dyferencjacji
mitu i baśni
na pien:s.zym etapie .r~zwoju epiki ludowej, nad którą od lat trudzą się
folkloryscl,
wyznaCZmkIem jej czyni typ bohatera
epickiego, jego stawia
autor u podstawy dyferencjacji
epickich gatunków folkloru: baśni i eposu.
Rozprawa
Tudowskojej
metodą komparatystyki,
uwzględniając
formalne
ce~h~. baśni, jej odrębności
narodowe, społeczne i ideowe, próbuje
wydZIel1c zawarte w baśni elementy światopoglądowe
ustroju przedklasowego. Podstawą wyjścia jest dla niej odbicie rzeczywistości
w ustnej twórczości ludowej.
Dwie następne
rozprawy
"Russkiego
fołkłoru"
poświęcone
są zagadnieniom
improwizacji
jako gatunku
twórczości ludowej. W. W. Sienkiewicz-G u d k o w a demonstruje
ten problem na materiale pieśni kolskich
Saamów ("Elementy
improwizacji
i tradycyjności
we wczesnym stadium
rozwoJu folkloru"),
podkreślając,
że formalne
środki wyrazowe improwi-
499
zacji stanowią podstawy kolskiej liryki pieśniowej. Rozprawa A. K. lVIikuszowa ,,0 pozaobrzędowych
(wnieobriadowych)
improwizacjach
(na materiale robotniczych
improwizacji
ludu Korni) ukazuje w zestawieniu
z innymi gatunkami
folkloru cechy tego rodzaju twórczości ludowej.
Dalsze rozprawy tomu (wyjąwszy J. I. Ziemcowskiego
,,0 wzajemnych
związkach
tekstu z melodią lirycznej
pieśni ludowej")
stanowią
próby
określenia
istotnych
cech
poszczególnych
rodzaj ów folklorystycznych
i wykrywania
ich specyficznych
własności rodzajowych,
głównie na podstawie istotnych dla nich i zasadniczych
środków i form kompozycyjnych.
M. Braun ("Kompozycja bohaterskiej
pieśni ludowej") czyni to na materiale serbo-chorwackiego
eposu. Autor rozczłonkowując
tematy analizowanych pieśni epickich na drobne motywy i badając wzajemny
ich układ
wewnątrz utworu pokazuje ich specyficzną poetykę, próbuje stworzyć dla
tego gatunku folkloru coś w rodzaju normatywnej
poetyki. Podobną metodą pragnie stworzyć podstawy klasyfikacji
tradycyjnej
obrzędowej pieśni
chłopskiej J. P. Kołpakowa
("Próba klasyfikacji
ludowej pieśni obrzędowej"). PoC;dając krytyce dotychczas
stosowane
kryteria
klasyfikacji
tego
gatunku
folkloru
(temat, treść itd.), pragnie zastąpić je nowymi, artystyczno-ideowymi.
Te bowiem wydają się być bardziej istotne dla każdego gatunku
twórczości
ludowej. W ten sposób poprzez eliminację
cech
zbieżnych obrzędowej pieśni ludowej z cechami innych rodzajów folkloru
dochodzi autorka do cech stałych tego gatunku i jemu tylko właściwych.
T. lVI. Akimowa w rozprawie
,,0 rodzajowej
istocie ruskich «dziarskich~
pieśni" zajmuje się określeniem
specyfiki tematycznej,
treściowej
i formalnej tego tylko rosyjskiemu
folklorowi właściwego gatunkom pieśni ludowej.
Szerzej mogą zainteresować
naszego folklorystę
wywody
rozprawy
S. F. Ł a z u t i n a pt. "Kompozycja rosyjskiej pieśni lirycznej". Daje w niej
autor zwięzły przegląd schematów
kompozycyjnych
rosyjskiej
pieśni lu··
dowej, próbując równocześnie określić ich funkcję ideowo-artystyczną
poprzez egzemplifikację
całego szeregu pieśni (monolog, dialog, rodzaje narracji, paralelizmów,
różne ich kombinacje
itd.). Zagadnieniem
określenia
kompozycji rosyjskiej
"czastuszki"
ludowej zajmuje się Z. L W ł a s o w
(,,0 przykładach
kompozycji
w czastuszce").
Problem artyzmu
\V
gawędzie ludowej (ustnyj ras skaz) omawia L. J. J e m e l i a n o w) ("Problem artyzmu gawędy ludowej").
Drogą ustalenia
istotnych
cech tego gatunku
pragnie odróżnić gawędę od spokrewnionych
z nią i zbliżonych doń (bajka, legenda, podanie, opowiadanie,
skazka) gatunków
folkloru.
Ciekawymi
i niepośledniej
wagi są w "Russkim fołkłorze"
rozważania P. S. W y c h o d c e w a pt. "Literatura
czy folklor? (w sprawie zagadnienia współczesnej twórczości ludowej)". Stano\',;ią one podsu;-:-:::;",;an:c toczącej się od lat kilkunastu
w Związku Radzieckim
dyskusji nad problemem, czy \V warunkach
socjalizmu
może istnieć folklor, czy dzisiejszą
�500
twórczość ludową należy włączyć do literatury
profesjonalnej
czy folkloru. Zdaniem
autora,
głównym
błędem w dyskusji
było ahistoryczne
traktowanie
tego zjawiska.
W pomoc w rozstrzygnięciu
tego problemu
przychodzi autorowi pojęcie folkloryzacji.
Wychodząc z błędnych założeń
niektórzy dyskutanci
słusznie dochodzili do wniosku, że w nowych warunkach życia nie może być folkloru w znaczeniu tradycyjnym.
Ale w jego miejsce pojawiają się nowe formy ustnej twórczości ludowej, uwarunkowane nową sytuacją
społeczną i nowym światopoglądem
masowym.
Jednym z głównych czynników, które bezpośrednio. wpływają na zmianę
powstania i bytowania dzieł twórczości ludowej są nowe sposoby jej rozpows.zechniania.
Miejsce kolektywnej
genezy utworów folklorystycznych
zaJęll zawodowi poeci. Mimo twierdzeń o nieuchronnym
zmierzchu folklo ..
ru, zdaniem Wychodcewa istnieje i bytuje on dalej, jednakże w innej treści i formie, na innych zasadach
tworzenia
się i bytowania. Mianem
współczesnego
folkloru, przystającego
do pojęcia folkloryzacji,
obejmuje
Wychodcew masową artystyczną
twórczość ludową. "W naszych czasach
artystyczna i samorodna twórczość mas ludowych w większości wypadków
przybrała nowe formy - pisze autor - zupełnie zmieniły się też i formy
b~.to,,:ania w twórczości ludowej (estrada, gazetka ścienna, zbiory rękoplsmlenne) [... ] Twórcami samorodnej
twórczości ludowej mogą być tak
poszczególne jednostki jak i kolektyw, może być ona przekazywana
ustnie,
pisemnie, może istnieć masowo i indywidualnie".
Przy tym formy i drogi
przejawów tej twórczości ulegają nieustannemu
rozszerzaniu
(radio chóry itd.). "W ten sposób do współczesnej twórczości ludowej należy Z~liczyć
masową twórczość ustną) przysłowia, czastuszki, pieśni, anegdoty kalambury itd.), jak i samorodną twórczość szerokich mas ludowych ~ ustna
i pisemną
(estrada,
kolektywne
zespoły artystyczne,
mat~riał
gazetek
ściennych, masową poetycką twórczość amatorską
- pieśni, wiersze ro ..
bot~ików, chłopów oraz żołnierzy). A jeżeli wiele z tego ogromnego i zwyczaJnego materiału
produkcji
artystycznej
«nie poddaje
się» zwykłym
«prawidłom» określającym
«folklor», jest to nieszczęściem nie samej produkcji, ale badającego.
Należy w końcu pojąć, że jeśli dawny geniusz
artystyczny mas ludowych przejawiał się w ustnej twórczości ludu i rozwój folkloru, nie patrząc na nieustanny
wpływ literatury
i wice wersu,
toczył się swoim własnym, bardzo różniącym się od rozwoju literatury
nurtem, teraz na mocy nowych warunków życia mas ludowych, twórczość
ludowa rozwija się pod silnym wpływem literatury.
Tym niemniej na mocy swej masowości i profesjonalizmu
zachowuje ona względną samodzielność różniąc się znacznie od literatury
zawodowej [...] Jednym z palących
zadań fOlklorystów i literaturoznawców
jest badanie procesów obustron.
nego oddziaływania
współczesnej
sztuki zawodowej
(literatury,
muzyki)
i współczesnej masowej poetyckiej twórczości ludowej". Dyskusyjne rozważania nad takim pojęciem folkloru w Związku Radzieckim opiera autJr
501
na wzajemnym oddziaływaniu
literatury
i folkloru, demonstrując
je przykładem wpływu i popularności
wśród mas ludowych poematu Twardowskiego "Wasyl THirkin". Wyrosły z ludowej poetyki poemat ten wywołał
mnóstwo naśladownictw.
Zdaniem Wychodcewa przynależą one nie do literatury profesjonalnej,
ale do folkloru.
Dopełnieniem teoretycznych
zagadnień folkloru w "Ruskim folklorze"
są wypowiedzi dyskusyjne
na marginesie podstawowych
referatów
dotyczących teorii folkloru wygłoszonych na moskiewskim zjeździe 1958 roku:
A. M e l i c h e r c i k a ("Sprawy problemu specyfiki artystycznego
obrazu
w folklorze"), W. M. Z i r m u n s k i e g o ("Epicka twórczość narodów słowiańskich i problemy porównawczych
badań eposu") oraz W. P r o p p a
("Zasadnicze etapy rozwoju rosyjskiego eposu bohaterskiego").
W dyskusji
nad referatem
Melicharcika
dyskutanci odnieśli się pozytywnie do próby
postawionego
przezeń zagadnienia,
wytknęli
jednak brak uwzględnienia
historyzmu
(Pomarańcew)
i specyfiki
gatunkowej
w folklorze (Łazutin),
wysunęli postulat opracowania
poetyki poszczególnych
gatunków
ustnej
twórczości ludowej, co stanowiłoDy punkt wyjścia dla zbudowania podstaw
teorii obrazu artystycznego
w folklorze. Szczególnie ważny problem poruszył w dyskusji Bogatyriew. Zdaniem jego nie można zbudować teorii
obrazu artystycznego
w folklorze w oderwaniu od literatury,
chociaż należy odróżnić jego specyfikę. Z literaturą
bowiem łączą folklor wzaj emne
związki i oddziaływania.
"Stawiając
zagadnienie
dzieła folklorystycznego
jako materiału odbijającego historyczne wydarzenia
i postaci historyczne,
powinniśmy
zdawać sobie sprawę, że dzieła folklorystyczne
są dziełami
sztuki słowa ze specyficzną, odrębną od literatury
poetyką w szerokim
tego słowa znaczeniu. Dalej stawiając
zagadnienie
wzajemnego
związku
literatury z twórczością ustną, znowu nie będziemy w stanie rozstrzygnąć,
w jakiej mierze dane dzieło literackie
korzystało z folkloru i w jakiej
mierze dane dzieło folklorystyczne
wchłaniało
w siebie elementy literatury, dotąd nie będziemy mieli wyobrażenia o specyfice folkloru tego czy
innego narodu, wchłaniającego
literackie
dzieła swojego czy obcego narodu". Dyskusja
nad referatem
Zirmunskiego
podkreśliła
i wypukliła
wprowadzone
przezeń nowe i na podstawach
materializmu
historycznego
oparte pojęcie komparatystyki
folklorystycznej.
Autor godząc historyczne
poglądy szkoły antropologicznej
(Taylor, Lang, Fraser) i szkoły Wiesiołowskiego, wysuwa
w miejsce dawnych
nowe historyczno-typologiczne
zasady zbieżności epickich dzieł różnych narodów. Nowością wprowadzoną
do tak pojętej komparatystyki
jest h i s t o r y z m, określenie cech typologicznej zbieżności, historyczna ich klasyfikacja
w odróżnieniu od stosowanej w folklorystyce opartej na zapożyczaniach zbieżności genetycznej. "Jakościową swoistość typologicznej
zbieżności w odróżnieniu od zbieżności
genetycznej lub zapożyczeniowej
można wyjaśnić tylko wtedy, kiedy folklorystyka wyjdzie z zamkniętego kręgu analizy tych wątków i motywów,
�502
~03
które nagromadziła
komparatystyka
tradycyjna
i pozwoli oprzeć się na
konkretnych
badaniacr. w dziedzinie historii społeczeństwa,
historii światopoglądu i myśli, kultury
i estetyki różnych narodów i różnych klas".
Obok aspektu historycznego
zwrócili dyskutanci
uwagę w owej komparatystyce na element narodowości.
Dział "Materiałów
i publikacji" przynosi prace E. Z e j d i e n s z n u r a
"Praca L. 1. Tołstoja nad bylinami rosyjskimi",
Sajmonowa "Zapisy bylin
pierwszej połowy XIX w. w zbiorach P. W. Kiriejewskiego",
M. J. Mielca
,,0 VI wydaniu "Pieśni zebranych przez P. W. Kiriejewskiego>:", J. W. Nowikowa "P. W. Szejn jako autor zbioru «rosyjskich
pieśni ludowych»",
S. A. Winogradowa
"Nowe dokumenty
o wystąpieniu
J. T. Riabinina"
i inne.
Piąty tom "Russkiego
fołkłoru"
jest pozycją
niezmiernej
wartości
w dziejach folklorystyki
radzieckiej. Daje on pierwsze próby i propozycje
zbudowania teorii tej coraz lepiej rozwijającej
się u naszego wschodniego
sąsiada gałęzi nauki. Porusza jej zasadnicze i kluczowe problemy teoretyczne (metoda badań folklorystycznych,
odbicia rzeczywistości
w folklorze i związanego z tym obrazu artystycznego,
nowatorsko pojęta komparatystyka).
Pod tym względem jest on świadectwem
przełomowej
drogi
w fOlklorystyce
radzieckiej,
próbą przełamania
i odżegnywania
się od
blędów i wypaczeń ,jakie popełniano tam w latach powojennych.
Uwidacznia się to z jednej strony w usiłowaniu
zdefiniowania
dzisiejszego
pojęcia folkloru, określenia zakresu badań tej nauki, historycznego podej ..
ścia do jego zjawisk i uwzględnienia
narodowego aspektu tej gałęzi twór,.
czości ludowej,
postulacie
wprowadzenia
nowej naukowo
uzasadnionej
komparatystyki.
Omawiany tom wydawnictwa
jest dowodem kształtowania się folklorystyki
jako nauki mającej swój osobny przegląd badań, me ..
todę itd. Pokazuje,
jak folklorystyka,
stanowiąca
do niedawna
część
etnografii,
mimo ciążenia ku literaturoznawshvu
winna stanowić naukę
odrębną, chociaż z tym ostatnim będą ją łączyć ciągle i wzajemne związki.
Aleksander
W. M. S i d i e I n i k o w: Poe tika
Moskwa, 1959.
wuzow. Uczpiedgiz,
7"llsskoj narodnoj
liriki".
Żyga
Posobije
dla
Zarysowujący
się w latach po drugiej wOJl1le światowej w Związku
Radzieckim
gwałtowny
postęp w dziedzinie rozwoju folklorystyki
przybiera na sile. Owocem tego dziesiątki pojawiających
się wydawnictw
materiałowych,
teoretycznych
i szczegółowych nad różnymi gatunkami
i rodzajami
folkloru.
Nauka
radziecka
stawiając
zaniedbaną
dotąd gałąź
twórczości ludowej na unowocześnionym
warsztacie
naukowym
stara się
odrobić dotychczasowe
zaniedbania,
ukazać wielki wpływ, jaki folklor
wywarł na literaturę
rosyjską, nawet w dziedzinie tak odległej, j~ki~
. st artyzm i poetyka
utworu literackiego.
Specyficzne
to zagadl1lel1le
Je
'l
może być rozwiązane tylko wtedy, kiedy zostaną opracowane szczego owo
problemy
a r t y s t y c z n e j zawartości folkloru, z którego pełną garścią
czerpali naj więksi klasycy rosyjskiej literatury
XIX-ego w.
.
Jedną z takich książek, przeznaczoną dla studentów wyższych uczell1l
radzieckich,
jest podręcznik S i d i e l n i k o w a "Poetyka rosyjskiej liryki
ludowej". Stara się w nim autor zebrać i zreferować pokrótce wszystko to,
co odnosi się do poetyki rosyjskiej liryki ludowej, rodzaju folklorystycznego w tym kraju, w przeciwstawieniu
do innych krajów słowiańskich,
reprezentowanego
bardzo obficie. Podręcznik
Sidielnikowa
dzieli się na
cztery zasadnicze rozdziały. Omawia: l) ideowo-artystyczne
cechy rosYJskiej pieśni ludowej; 2) zagadnienia
kompozycji;
3) środki artystycznego
przedstawienia;
4) środki wyrazu artystycznego .. Jak za:en:. wi.dać,. nowością w książce Siedielnikowa
jest rozpatrywal1le
rOSYJskieJ llryk! ludowej w aspekcie formalnym
w przeciwstawieniu
do dotychczasowego
ideowo-treściowego
traktowania
tej gałęzi folkloru. Określiwszy
w rozdziale pierwszym znaczenie oraz ideowo-artystyczną
zawartość rosyjskiej
pieśni ludowej, czego wyrazem było jej oddziaływanie
i funkcja w twórczości najlepszych pisarzy rosyjskich i kompozytorów
(Łomonosow, Puszkin
Lermontow,
Gogol, Niekrasow,
Ostrowski,
Czajkowski,
Rimskij-K~rsakow, Musorgski) wskazuje na jej nierozerwalny
związek z muzyką
ludową, podkreśla prostotę jej języka, śpiewność i rytmikę. W niej wyraziła się ludowa
ideologia, ona odzwierciedla
estetyczny
smak ludu,
jej byt i przekonania
na licznych etapach rozwoju.
Szczegółowym
opracowaniem
formalnego
aspektu
zagadnienia
rosyjskiej
pieśni ludowej
zajmują
się dalsze rozdzialy
książki Sidielnikowa. Autor rozpatruje
poetykę rosyjskiej pieśni ludowej pod względem
formalnym, egzemplifikuje
ją szeregiem przykładów różnych form ~orr:Pozycji, obrazów czy środków artystycznych,
wskazuje na jej f~nk~Ję Ideowo-artystyczną
w da:1ym utworze. Ciekawy rozdział "zagadl1le~~a ~o~~
pozycji" zaczyna autor od ukazania tak ważnych w kompozycJI plesm
ludowej
zmienności
i kontaminacji
wariantów
tego gatunk~
folklo~u.
Zjawiska te stoją 'przecież u podstawy badań liryki ludowej, Ich analJza
pozwala często na określenie
przynależności
danego wariantu
~o o~powiedniej epoki historycznej,
na scharakteryzowanie
historyczneJ
zmle~ności pieśni ludowej. Autor wskazuje na związek kontaminacji
z ~:Iodją
i muzyką pieśni ludowej.
Dalsza część rozdzialu
jest egzempllflkacJą
sposobów kompozycyjnych
rosyjskiej
liryki ludowej, różnych ich. ko~binacji itd. (rodzaje i układ dialogów, form narracyjnych,
paralellzmow
itd.). W analizowaniu
tego zagadnienia
na uwagę zasluguje
polemika
z M. S o k o lowe m, badaczem poetyki rosyjskiego
folkloru i .a~t?rem
"Historycznej
poetyki", dotyczącą tzw. stopniowego paralelizmu
pleSI1l lu-
�504
dowej, który
folkloru.
stanowi
częstokroć
"pejzażową
ekspozycję"
tego
gatunku
Najcenniejszym
jest w podręczniku
Sidielnikowa
nowatorski
rozdział
pt. "Środki artystycznego przedstawienia",
w centrum którego autor snuje
rozważania
nad symboliką
rosyjskiej
liryki ludowej.
Nie poprzestając
tylko na wyliczeniu typowych symbolów rosyjskiej pieśni ludowej, autor
w miarę możliwości usiłuje dać próby ich wyjaśnienia.
Nie zawsze wypadły one przejrzyście.
Skomplikowane
wielce zjawisko symboliki ludowej, na którym połamali już zęby najlepsi znawcy folkloru, jest chyba
problemem naj trudniejszym
w poetyce pieśni ludowej. Do jego rozwiązania
konieczne są obszerne studia etnograficzne,
religioznawcze,
które pozwoliłyby wyjaśnić zawiłe, nie zawsze jednolite
znaczenie symbolów ludowych. Rozliczne przykłady
tych potknięć
widzieliśmy
już w licznych
błędnych komentarzach
do wydań pieśni ludowych. Nie wolne są także
od tego niektóre stwierdzenia
Sidielnikowa.
Nie miejsce jednak wdawać
się w polemikę z autorem. Mówiąc na przykład o wieloznacznym symbolu
kaliny, rozpowszechnionym
tak szeroko w liryce narodów słowiańskich
nie wspomniał
Sidielnikow
o kalinie jako symbolu śmierci. To sam;
da się powiedzieć o rozpowszechnionym
w liryce ludowej kalinowym
moście. Zaprezentowane
w podręczniku
Sidielnikowa
znaczeniowe interpretacje
symbolów rosyjskiej
pieśni ludowej (m. in. kaliny, jarzębiny,
wierzby, brzozy, winogrona, kukułki, sokoła, słowika orła itd.) to dopiero
próba postawienia tak ważnego nie tylko w folklorze, ale i w literaturze,
zagadnienia
symboliki literackiej.
Od jej rozwiązania
bowiem prowadzi
częstokroć droga do określenia historycznej epoki danego utworu, a nawet
sensu ideowo-artystycznego
opartego na motywach
folkloru dzieła literackiego. Dalsze części rozdziału są próbą wyliczenia i określenia poetyckich form rosyjskiej
liryki ludowej (paralelizmy
poetyckie, różnego rodzaju porównania, epitety, metafory, tropy). Mimo akcentów polemicznych
z wywodami "poetyki historycznej"
Wiesiołowskiego analiza tych zjawisk
historycznej
już dziś poetyki ludowej
(bowiem jej rozwój został już
zamknięty) stanowi rodzaj kodyfikacji, na wzór pseudoklasycyzmu
pojętej,
poetyki normatywnej
folkloru. Ukazaniem artystycznych
środków wyrazu
tej normatywnej
poetyki rosyjskiej liryki ludowej zajmuje się Sidielnikow w ostatnim rozdziale książki pt. "Słownikowe bogactwa pieśni", wyliczając symptomatyczne
i właściwe jej słownictwo oraz charakteryzując
intonacyjno-syntaktyczne
ugrupowania
(aliteracje, asonanse, anafory, apostrofy, intonacje itd.) zależne w wielu wypadkach od melodii, oraz zastanawia się nad dźwiękową
organizacją
języka pieśniowego.
W obrębie
ich analizy nie pominął nawet strofiki pieśniowej, częstokroć od melodii
uzależnionej.
"Poetyka rosyjskiej liryki ludowej" mimo swego wąskiego adresu jest
książką cenną· W ogólnym zarysie obejmuje bowiem rzadko nawiedzaną
!
50S
przez folklorystów
dziedzinę poetyki folkloru. Ograniczona do zagadniel1
jednego gatunku ustnej twórczości ludowej może stanowić pun.kt wyj~c~a
dla badań nad poetyką innych rodzajów folklorystycznych.
JeJ nowosclą
jest badanie poetyki pieśni ludowej w łączności z towarzyszącą
jej me.~
lodią ludową. Zahaczając częstokroć w swych egzemplifikacjach
do poezJI
innych narodów słowiańskich jest ważna także dla badaczy polskich. Zawarty w niej Rozdział o symbolice poetyckiej oraz innych jej środkach
poetyckiego
wyrazu
w rosyjskiej
liryce ludowej
sugeruje
zbieżności
z wnioskami z materiałów
innych narodów słowiańskich. Książka Sidielnikowa prowokuje
do podjęcia badań komparatystycznych
nad poetyką
tego gatunku folkloru u innych narodów słowiańskich,
tak jak to robił
w swej kapitalnej i epokowej pracy K. M o s z y ń s k i (rozdział "Literatura
ustna" w "Kulturze ludowej Słowian"). Dla nas, gdzie badan~a nad folklorem w ogóle, nie mówiąc już o jego poetyce, stoją dopiero w powijakach, książka ta może być zachętą do dalszych szczegółowych rozważań,
które by rozwijały i kontynuowały
problematykę
zapoczątkowaną
u nas
przez Windakiewiczową,
Przybosia czy Czernika.
Aleksander
M. M.
czerkiesskom
S a kij
e w:
Tiurskaja
arabskaja
Heksyka
w
Zyga
kabardino-
jazykie.
Artykuł
M. M. Sakijewa
o tiurskich
i arabskich
zapożyczeniach
słownikowych
w języku kabardyńsko-czerkieskim,
ogłoszony w "Trudach
karaczajewo-czerkiesskogo
nauczno- issliedowatielskogo
instituta"
(zeszyt
III Czerkiesk 1959, str. 105-121), jest poświęcony wprawdzie
sprawom
językoznawczym,
jednak z uwagi na ciekawe powiązania między zapożyczeniami językowymi,
a oddziaływaniem
kulturowo
obcych grup ludnościowych, może zainteresować
etnografa.
Najliczniejszą
grupę słów obcego pochodzenia
stanowią
w języku
karaczajewo-czerkieskim
słowa rosyjskie,
należą one jednak
do zapożyczeń zupełnie nowych.
Starszą
i zarazem najbardziej
charakterystyczną
grupę zapożyczeń
tworzą słowa pochodzące z języków tiurskich i arabskich.
.
Weszły one do języka karaczejewo-czerkieskiego
wraz z potrzebą
określania
nowych pojęć i przedmiotów,
dotąd kabardyńcom
i czerkiesom nieznanych.
Tiurskie
odnoszą się głównie do gospodarstwa
wiejskiego, sprzętów
domowych,
budownictwa
i materiałów
budowlanych,
handlu, wojskowości, oraz szeregu słów odzwierciedlających
ideę bogactwa
i znaczenia. W związku z obyczajem oddawania dzieci na wychowanie do
obcych rodzin (atalyczestwo),
wprowadzonym
przez krymskich
chanów,
czerkiesi przyswoili
sobie terminy
określające
ojca-opiekuna
i wychowanka. Z tego też względu stały się popularne
u czerkiesów
imiona
�506
507
(nazwiska) sławnych rodów tatarskich
Ch'an- Dżeri (Cha-Girej) itp.
np. K'yrym-
Dżeri
(Krym
Girej),
Te tiurskie zapożyczenia pochodzą głównie z XVI-XVII
w. kiedy
Turcja
wraz z krymskim
chanatem
prowadziły
politykę
opanowania
zachodniego
Kaukazu.
Słowa pochodzenia
arabskiego
przeniknęły
do
języka kabardyńsko-czerkieskiego
wraz z islamem. stąd są to przeważnie
terminy religijne. Arabskimi
zapożyczeniami
są także słowa dotyczące
piśmiennictwa,
nauki, a także niektóre
terminy
prawne.
(Np. Tazyrkara, mych'ur pieczęć, k'ałjem obsadka, pióro).
Dalsza część pracy !VI. 'VI. Sakijewa
jest poświęcona
problemowi
przekształcania
się tych zapożyczonych słów zgodnie z wymogami kabardyńsko-czerkieskiej
fonetyki i jest ona dla etnografa
mało istotna.
Praca !VI. M. Sakijewa
daje ciekawy obraz przemian zachodzących
w kulturze Kabardyńców
i Czerkiesów pod wpływami obcymi a utrwalonych w słownictwie.
Na koniec należy wyjaśnić, że nazwa języka, używana przez M. M. Sakij ewa, "kabardyńsko-czerkieski"
odnosi się do języka literackiego, powstałego bardzo niedawno (pierwsze próby w pierwszej połowie XIX wieku).
a łączącego w sobie dwa, bardzo zbliżone języki. kabardyński
i kichajski.
tworzące podgrupę czerkieską
(T. M i l e w s k i, Zarys językoznawstwa
ogólnego, cz. II, zeszyt 1, str. 178-179).
Zygmunt
Vera
Vall
i n h e i m o, Das Spinnen
Beriicksichtigung
Arkisto
ilustr.
schwedischer
11. Herausgegeben
Tradition.
von Suomen
in
Finnland
Ciesielski
unter
besonderer
Helsinki, 1956. Kansatieteelinen
Muinaismuistoyhdistys,
287 stron,
Praca ta opublikowana
w języku niemieckim zawiera obszerne omówienie ludowych sposobów obróbki włókna, zwłaszcza wełny i technik
przędzenia wełny i lnu oraz opisy i klasyfikację typÓW przyrządów używanych do tego celu. Wbrew tytułowi pracy autorka nie poprzestała na
podaniu materiałów
odnoszących się do Finlandii i Szwecji, ale wzięła
pod uwagę również dane z innych krajów. Dlatego też bibliografia prac
z jakimi się zapoznała, podana na końcu omawianej książki, przedstawia
się imponująco: obejmuje bowiem ponad 250 pozycji.
W fińskiej literaturze
etnograficznej
brak było dotychczas wyczerpującego opracowania
interesującego
autorkę zagadnienia.
Najważniejsze
i bodajże jedyne obszerniejsze wiadomości o ludowych sposobach przędzenia w Finlandii zawierał rozdział słynnej pracy U. T. S i r e l i u s a pt.
"Suomen kansanomaista
kulttuuria"
(Fińska kultura
ludowa) wydanej
w Helsinkach w 1921 r.
Autorka
oparła
się w głównej
mierze
na wynikach
własnych
bada(}
J
terenowych przeprowadzonych
w różnych regionach Finlandii i Szwecji
a także bardzo skrupulatnie
przeanalizowała
bogate zbiory etnograficzne
zgromadzone w fir'lskich i szwedzkich muzeach oraz u o.sób ~rywa:nych.
A należy podkreślić, że zbiory te mogą się poszczycić posiadamem mektorych eksponatów pochodzących nawet z XVII w. V. Vall i n h e i m o wykorzystała w swych badaniach w dużej mierze także wyniki ankietowych
badar'l etnograficznych
i dialektologicznych,
prowadzonych
na terenie
Finlandii począwszy od roku 1390 (opublikowane
w rozmaitych czasopismach lub zgromadzone w archiwach),
jak również prace seminaryjne
i dyplomowe studentów etnografii i językoznawstwa.
Nie pominęła oczywiście i materiałów
archiwalnych,
oraz dotychczasowej
literatury
etnoo'raficznej związanej z interesującymi
ją problemami.
Omawiana
praca
;awiera
wiele rysunków oraz reprodukcji
fotograficznych.
Na specjalną
uwagę zasługują serie fotografii przedstawiających
poszczególne fazy takich czynności jak np. gremplowanie
wełny czy też różne sposoby przygotowywania
kądzieli (tzn. przędzy) i umieszczanie ich na przęślicach,
czy wreszcie przędzenie przy pomocy wrzeciona.
Autorka uwzględniła w swej publikacji wiele materiałów językoznawczych i podała kilkanaście
map ilustrujących
zasięgi niektórych
nazw.
, Szkoda, że m e t o d y kar t o g r a f i c z n e j nie zastosowała do mapowania
większej ilości faktów etnograficznych.
IV całej książce na 18 map tylko
.5 ilustruje zasięgi różnych typów przęślic, ich zdobin, reszta map dotyczy
wylącznie
zasięgów nazw różnych przyrządów
używanych
do obróbki
włókna i przędzenia.
Rozprawa V. Va 11 i n h e i m o dzieli się na 5 zasadniczych części, nie
licząc wstępu: 1) omówienie przygotowywania
surowców włókienniczych,
zwłaszcza wełny, 2) klasyfikacja
różnych typów przęślic i sposobów
przymocowywania
do nich przędzy (kądzieli), 3) przedstawienie
różnych
typów wrzecion i technik przędzenia przy ich pomocy, 4) analiza typologiczna kołowrotków i sposobów przędzenia na nich, 5) wnioski końcowe.
W części pierwszej
autorka
omówiła bardzo szczegółowo obróbkę
włókna wełnianego
(skubanie ostrzyżonej
wełny, trzepanie
wełny przy
pomocy kijów lub smyków gremplarskich
oraz gremplowanie).
W Finlandii były znane dwa rodzaje smyków: starszy w formie łuku z cięciwą
z kiszek owczych i nowszy smyk pochodzenia azjatyckiego. Oba te typy
zachowały się jeszcze w Karelii. Narzędziami tymi posługiwali się wyłącznie ludzie zajmujący się zawodowo trzepaniem lnu, wędrujący zimowq
porą z wioski do wioski. Szczotki gremplarskie
zaczęły się rozpowszechniać w Finlandii od połowy XVIII w. najpierw na terenach zachodnich.
Odznaczały się dużymi rozmiarami
i umocowywano
je na specjalnych
ławach gremplarskich.
Używano ich zwłaszcza przy mieszaniu wełen różnych gatunków. Do zwykłego gremplowania
służą obecnie lżejsze szczotki
ręczne o zębach różnej gęstości. W niektórych okolicach zachowała się
�508
jeszcze nazwa grzebień na określenie grempli. Sama czynność gremplowania, jakkolwiek
wszędzie podobna, nosi w różnych okolicach Finlandii
różne nazwy. Sposób gremplowania
przedstawiają
dokładnie
fotografie.
Zdaniem autorki na uwagę zasługują również specjalne kosze do przechowywania
runa; w Szwecji służą do tego celu również i przewiewne,
pięknie rzeźbione skrzynki.
Omawiając
przygotowanie
włókien lnianych autorka
świadomie ominęła wstępne fazy obróbki lnu (opracowano bowiem to zagadnienie
stosunkowo dobrze w różnych publikacjach
etnograficznych),
ograniczyła się
jedynie do bardzo szczegółowego opisu pomijanych
przez literaturę
etnograficzną sposobów przygotowywania
kądzieli z włókien grubych i kądzieli z włókien doborowych:
cienkich a długich. Jak wynika z zebranych przez V. ValIinheimo informacji i przysłów ludowych Finowie przykładali bardzo wielką wagę do starannego
ułożenia kądzieli, bo to ułatwiało w znacznym stopniu pracę prządce.
Druga, może nawet zbyt obszerna, część pracy zawiera omówienie rói.nych t y p ó w p r z ę ś l i c i dostosowanych do nich sposobów przymocowywania kądzieli. I ta część książki jest również bogato ilustrowana. Autorka
omówiła oddzielnie przęślice używane przy przędzeniu
z zastosowaniem
wrzecion, a osobno typy przęślic stosowanych
przy kołowrotkach.
Przy
przędzeniu
za pomocą wrzecion posługiwano
się w Finlandii
i Karelii
głównie przęślicami lekkimi jedno- lub dwuczęściowymi
typu łopatkowego.
Niektóre z oglądanYch przez autorkę przęślic zdobi bogaty ryt o prastarych motywach znanych już w młodszym okresie żelaza. Najwięcej okazów zachowanych
w muzeach pochodzi z Karelii, a mniej z zachodniej
Finlandii. Jedna z przęślic pochodząca z Kemi ma wyrytą datę 1684.
Jak przypuszcza
autorka,
przęślice typu łopatkowego
rozwinęły
się
prawdopodobnie
z przęślicy typu i g l i c o w e g o (trzymanej przez prządki
pod pachą lub między kolanami). Autorka
omówiła bardzo szczegółowo
również i ten typ przęślic występujący m. in. w Szwecji, Niemczech i u ludów ugrofińskich
na terenie
Rosji, aczkolwiek
w samej Finlandii
nie
jest on znany. Następnie opisała przęślice typu w i d ełk o w e g o (o używaniu których w Finlandii i Szwecji są tylko sporadyczne wiadomości) oraz
wymieniła formy przęślic tzw. ok ó ł k o w y c h (nieznane w Finlandii, a używane powszechnie w krajach romańskich i w zachodniej części Półwyspu
Bałkańskiego).
W tym bardzo obszernym i szczegółowym rozdziale z trudem wyławia się fakty odnoszące się do przęślic używanych w Finlandii.
Autorka omawia bardzo szczegółowo terminologię
związaną z przęślicami
(tego działu nie moźna należycie ocenić nie znając języka fińskiego).
Zdaniem autorki
nazwa kuosali,
kuoseli występująca
w pogranicznych
gminach karelskich
koło Archangielska
jest stosunkowo
nowym zapożyczeniem od Słowian. Natomiast
nazwa "kuontalo"
pochodzi wg opinii
autorki, podobnie jak rosyjska nazwa "kudeI" z prasłowiańskiego
idiomu
509
i należy do dawnych zapożyczeń słowiańskich
w języku fińskim. WiękSZOŚć innych nazw służących na określenie
przęślic pochodzi z języków
germańskich,
zwłaszcza ze szwedzkiego.
O wiele obfitsze są materiały
dotyczące
przęślic używanych
przy
przędzeniu
z pomocą kołowrotka,
ponieważ ta technika
przędzenia
zachowała się do dziś, podczas gdy umiejętność
posługiwania
się wrzecionem w wielu okolicach Finlandii nie jest już znana. Również i w tym
rozdziale
podała
autorka
bardzo bogaty
materiał,
w którym
niestety
toną wiadomości dotyczące ściśle Finlandii. Jak wynika z danych ikonograficznych
prządki
posługujące
się kołowrotkami
używały początkowo
tych samych typów przęślic oddzielnych co i przy przędzeniu za pomocą
wrzecion. Dopiero póżniej zaczęto stosować krótsze przęślice umocywane na
specjalnych ramionach przy kołowrotku. Takie przęślice w Finlandii należą
głównie do t y P u ł o p a t k o w e g o. Prócz przęślic skromnie zdobionych
spotkać można wiele okazów pięknie rzeżbionych, z tym że w ornamentyce
nowszych typów przęślic przeważają
już motywy nie geometryczne
lecz
zoomorficzne
i antropomorficzne.
W zachodniej
i północno-zachodniej
Finlandii używano początkowo przy kołowrotkach
również i przęślic wykonanych z "samorodnych"
kawałków
drzewa (wierzchołków
o widełkowatym zakończeniu).
Póżniejsze przęślice miały górne końce w postaci
kolistej
deseczki z nabitymi
kolcami
z drzewa
brzozowego.
Siegfried
Svenson uważa ten typ przęślic (mimo ich prymitywnej
formy) za stosunkowo póżny, być może dopiero z początku
ub. wieku. Jego zasięg
wskazuje na pochodzenie ze środkowej i południowej
Europy. Do trzeciej
grupy przęślic stosowanych
przy kołowrotku
zalicza autorka
przęślice,
znane w Finlandii
powszechnie
pod nazwą tortti, posiadające
ozdobnie
wykonane
cylindryczne
ażurowe
zakończenia
(krążołki)
obracające
się
podczas przędzenia. Przęślice te dzielą się na kilka grup; a mianowicie:
a) przęślice w kształcie toczonych pałek lub kijów, podobne do przęślic
krążołkowych
opisanych przez K. M o s z y ń s k i e g o w § 318 "Kultury
Ludowej Słowian", b) przęślice (pięknie niekiedy rzeżbione) o zakończeniach w kształcie piramid cztero- lub sześciobocznych ze ściętymi wierzchołkami, lub o zakończeniach
szpulowatych,
c) przęślice o zakończeniach
skonstruowanych
z listewek i d) przęślice w formie bereł (znane tylko
ze wschodniej
Botni).
Osobny ustęp w części poświęconej
przęślicom
stanowi omówienie
sposobów przymocowywania
kądzieli na poszczególnych
typach przęślic.
I tak na przęślicach
typu łopatkowego
służących przede wszystkim
do
przędzenia
włókien długich, kądziel nakłada
się albo na zęby wycięte
u góry łopatki (właściwa Finlandia),
albo owija po prostu wokół wierzchołka przęślicy
(Finlandia
zachodnia),
lub też przywiązuje
sznurkiem
(różne okolice Finlandii).
Przęślice
typu widełkowego
i "tortti"
stosowano głównie przy przędzeniu włókien krótkich, przy czym kądziel na-
�510
bijano na widełki albo owijano wokół krążołka.
Wełnę przędzie się bez
użycia przęślic, trzymając
runo w ręce lub na podełku.
Następna
część pracy
obejmuje
klasyfikację
typÓW wrzecion
oraz
technikę przędzenia przy ich użyciu. Umiejętność
ta przetrwała
tylko na
terenie
Karelii.
Muzea fińskie
posiadają
jednak
dosyć pokaźną
ilość
wrzecion. Wrzeciona starszego typu stosowane
dawniej
w Finlandii
posiadały
przęśliny
umocowane
bliżej
górnego
końca
haczykowato
zagiętego. Nowsze natomiast
były toczone i miały przęśliny
nasadzone
u dołu, albo też zamiast
przęślin
wytoczone
odpowiednie
zgrubienie.
Wrzeciona starsze były długie. Badaczy zajmujących
się bliżej zagadnieniem przędzenia
zaciekawi
niewątpliwie
zrobione przez autorkę
zestawienie
wymieniające
kraje w których używano wrzecion z przęśliną
u góry oraz wrzecion z przęśliną
u dołu lub też jednoczęściowych
tzn.
posiadających
tylko odpowiednie
zgrubienia
(aczkolwiek
brak
w tym
zestawieniu danych z terenu Polski). Val l i n h e i m o wymieniła również
"kulki" używane w Finlandii
sporadycznie
do przędzenia,
a głównie do
skręcania
nici. Przęśliny
wykonywano
z kamienia,
rogu, drzewa, gliny
lub metalu. Do przędzenia wełny nadają się najlepiej przęśliny drewniane
lub kościane, bo lżejsze i wełna nie traci wtedy swej sprężystości. Przę·
śliny prehistoryczne
znalezione
w Finlandii
wykonywano
z gliny j u/':
w okresie neolitu, z okresu brązu brak na omawianym
terenie znalezisk,
ze starszego okresu żelaza pochodzą przęśliny kamienne, a z okresu Wikingów zachowały
się pięknie zdobione przęśliny
rogowe.
Bardzo szczegółowo, opisała autorka
w oparciu o wyniki badal1 terenowych,
przędzenie
za pomocą wrzeciona.
Osobno omówiła technikę
pracy stosowaną do dzisiaj przez mieszkanki Karelii przy przędzeniu lnu,
a następnie
technikę
przędzenia
wełny stosowaną
przez Koltalaponki.
Także i ta część książki posiada wiele fotografii
przedstawiających
poszczególne czynności
składające
się na całość procesu
przędzenia.
Na
końcu omawianego
rozdziału podała autorka dane historyczne
z zakresu
technik przędzenia przy użyciu wrzecion w Finlandii
i Szwecji oraz zanalizowała
przyczyny
utrzymania
się tej bardzo
starej
techniki.
Jak
\V
całej książce t<l.k i w tej części na końcu każdego rozdziału zostały
podane wyniki badań językoznawczych.
Analiza
nazw wrzecion
rzuca,
zdaniem autorki, ciekawe światło na rozwój tych narzędzi w Finlandii.
Trzem różnym typom wrzecion
stosowanych
w Finlandii
odpowiadają
odmienne nazwy pochodzące z różnych okresów rozwojowych
języka finskiego: tak np. zachodnio-fińskie
określenie:
"kehravarsi",
"kehrapiHi"
i "kehrapuu"
zawierają
bardzo stary ugrofiński
rdzeń oznaczający
przęślinę i odnoszą się do najstarszego
typu wrzeciona. Wyszły już z użycia
wyrażenie
"taina"
(oznaczające
wg. Sireliusa
bardzo długie wrzeciono,
slużące do skręcania
nici, jak również kolec) odnosiło się do wrzecion
o haczykowatym
górnym zakończeniu. Wyrażenie to, znane także w Szwe-
5U
cji stanowi
pożyczkę
starogermańską.
Natomiast
nazwa
vaTttina
zapożyczona od Słowian, przyjęła się w fińskim języku literackim.
Termin
ten przybył chyba wraz z nowym typem wrzeciona
toczonego i należy
do starszych
zapożyczeń
z języka rosyjskiego.
Autorka
wymienia
przy
tej okazji również i inne terminy z zakresu obróbki włókna i tkactwa
zapożyczone
z języków
słowiańskich:
kuontalo
kądziel, palttina
płótno lniane, "piTta" bardo, "sukkula"
czółenko tkackie
i "pasma pasmo.
W czwartej
części zostały omówione
typy kołowrotków
i sposob::
przędzenia
przy ich użyciu. Opisując budowę współczesnego
kołowrotka
stosowanego
w Finlandii
i zestawiając
drobiazgowo
regionalne,
gwarowe
nazwy poszczególnych
części tego urządzenia,
autorka
zwraca uwagę na
fakt, że wiele elementów kołowrotka
nosi nazwy zaczerpnięte
z określeń
odnoszących się do części organizmu. To świadczy, jej zdaniem, o wysokiej wartości kolowrotków
dla ludu. Nazwy tej kategorii są przeważnie
pochodzenia
rodzimego, ale można wśród nich znależć i nieco wyrazów
pochodzenia
szwedzkiego,
zaczerpniętych
zwłaszcza ze słownictwa
fachowego meblarskiego,
a stosunkowo
bardzo mało pożyczek z niemieckiego.
Autorka
omówiła dokładnie
poszczególne typy kołowrotków
z uwzględnieniem ich rozwoju historycznego,
wykraczając
przy tym nieraz daleko
poza teren Finlandii
i Szwecji. Vallinheimo
rozróżnia następujące
typy
kołowrotków:
a) kołowrotki
o napędzie nożnym; dzielące się ze względu
na szczegóły konstrukcyjne
na: "ukośne", "pionowe"
i "podwójne"
oraz
b) kołowrotki
poruszane
ręcznie (niemieckie
"Langrad").
Starsze
kołowrotki można poznać po stosunkowo
małych a grubych kołach napędowych. Najbardziej
rozpowszechnione
na terenie Finlandii
są kołowrotki
typu ukośnego.
Zaczęto ich używać na terenie
Skandynawii
już pod
koniec XVII i w XVIII w. Na niektórych
egzemplarzach
zachowanych
w muzeach
skandynawskich
figurują
daty 1728, 1733 1737. Ten typ
kołowrotka
został skonstruowany
w Niemczech już w XVI w. Właściwy
mechanizm
przędzalniczy
umocowany
jest u przyrządów
tego typu na
ukośnej ławeczce na lewo od koła napędowego. Natomiast w kołowrotkach
typu pionowego mechanizm ten jest usytuowany
nad kołem napędowym.
Fińskie kołowrotki
tego ostatniego
typu pochodzą przeważnie
z drugiej
połowy XVIII w. i występują
głównie w zachodniej i południowej
części
kraju. Jeszcze częściej spotyka się je w Szwecji i na zachodzie Europy.
Kołowrotek
typu pionowego jest także uważany za wynalazek niemiecki.
Jak podaje
Z e l e n i n na Ukrainie tego typu kołowrotki
nazywano holenderskimi.
Ilustracja
przedstawiająca
przyrząd
tego typu znajduje
się
w egzemplarzu
Nowego Testamentu
z Wolfenbilttel,
pochodzącym
z roku
1542. Kołowrotki podwójne (Doppelrad) stanowiące również wynalazek niemiecki,
umożliwiały
przędzenie
dwóch
mCI równoczesme
Próbowano
wprowadzić
je za pośrednictwem
szkółek przędzenia
na teren Finlandii
�512
JUz w XVIII, a następnie
w XIX wieku. Nie spełniały
one jednak
dobrze swej roli i dlatego były niechętnie przyjmowane
przez absolwentki
tych szkółek. Kołowrotek
ręczny (Langrad) był niski i posiadał stosunkowo prosty mechanizm oraz duże koło napędowe. Kilka egzemplarzy tego
typu kołowrotków
znajduje
się w muzeach fińskich,
niestety z niedokładnymi
metrykami.
Ręczne
kołowrotki
stosowano
przypuszczalnie
w środkowej
i południowej
Szwecji, głównie przy przędzeniu
wełny
a (od XVIII w.) także i bawełny.
Urządzenia
tego typu znane były
podobno już w średniowieczu
jako kołowrotki
tzw. "szkockie". Autorka
podkreśla, że nazwa "wrzeciono" notowana w źródłach archiwalnych
odnosi się często właśnie do kołowrotków
ręcznych. Ponieważ konstrukcja
kołowrotków ręcznych jest zbliżona do konstrukcji
szpularzy, Vallinheimo
przypuszcza,
że wiele przedmiotów
figurujących
w inwentarzach
muzealnych jako szpularze, to właśnie dawne ręczne kołowrotki,
nieco przerobione.
Wnioskowanie
o rozpowszechnieniu
poszczególnych
typów kołowrotków, wyłącznie na podstawie ilości egzemplarzy zachowanych
w muzeach,
mogłoby doprowadzić do mylnych wniosków - podkreśla autorka. W muzeach fińskich znajduje się prawie tyleż kołowrotków
poruszanych
ręcz-o
nie, co w muzeach szwedzkich, a przecież w Finlandii były one o wiele
rzadsze. Autorka zebrała również i podała w swej pracy ciekawe dane
dotyczące rozwoju kołowrotków
w Europie. Zwraca m. in. uwagę na
15-wieczne urządzenie stanowiące
jej zdaniem formę wyjściową dla kołowrotków
ręcznych. Posiadało ono koło napędowe
usytuowane
na oddzielnej podstawce, a wrzeciono na osobnej {podobnie jak wózki powróżnicze). W tej części pracy zamieściła autorka wiele ilustracji
o charakterze ikonograficznym.
V. Vall i n h e i m o przypuszcza,
na podstawie
analizy nazw kołowrotków i w oparciu o źródła archiwalne, że kołowrotki przyszły do Finlandii z zachodu. Zaczęły się przyjmować powszechnie już w XVIII wieku.
Były początkowo
bardzo drogie, ponieważ sprowadzano
je z zagranicy.
Potaniały dopiero wtedy, gdy nauczono się wyrabiać je w kraju, a dopiero w 1817 roku otrzymali miejscowi tokarze zezwolenie na ich wyrób.
Wiele informacji
o pierwszych
wytwórcach
kołowrotków
zbiega
się
właśnie z tą datą. Wyroby zdolniejszych majstrów rozchodziły się szeroko
po kraju, mimo że konkurencja
stale zwiększającej
się liczby rzemieślników ustawicznie
wzrastała.
Najpóźniej wytworzył
się zawód wytwórców
kolowrotków
na terenach
wschodniej
Finlandii
i w Karelii. Stosowanie
kołowrotków
propagowały
w XVIII wieku szkółki przędzenia
zakladane
w środkach trudniących
się chałupniczo przędzeniem
i tkactwem.
Iv1imo
to wrzeciona stosowano jeszcze pod koniec XIX w. w niektórych
okolicach kraju. Tylko sporadycznie
zachowała
się znajomość
posługiwania
t)'m narzędziem do naszych czasów.
513
W rozdziale pOswlęconym technice przędzenia za pomocą kołowrotków
znajdujemy
szczegóły niespotykane
w innych pracach
etnograficznych.
Vallinheimo
omawia np. rodzaje sznurów stosowanych
zależnie od tego
czy przędzie się len czy wełnę i opisała sposób ich zakładania.
Ciekawe
są również uwagi autorki na temat wydajności pracy prządek. Dokładne
ustalenie wydajności
pracy prządek wyłącznie na podstawie wiadomości
opublikowanych
w pracach
i materiałach
etnograficznych
jest niemożliwe, ponieważ podają one same tylko wyniki przędzenia, bez uwzględnienie czasu pracy. Konkursy przędzenia
przy pomocy wrzeciona i kołowrotka zorganizowane
w Finlandii w latach 1954 i 1955 wykazały, że
dobre prządki
przędzące
przy użyciu wrzeciona
nie ustępują
zbytnio
prządkom posługującym
się kołowrotkiem.
Także i różnice w wydajności
zależnie od przędzenia lnu czy wełny nie były wielkie. Autorka omówiła
w tym rozdziale zagadnienia
z dziedziny kultury
duchowej i społecznej
wiążące się z przędzeniem:
wieczory
prządek,
wspólne gremplowanie,
powierzanie przędzenia wyrobnicom lub dziewczętom służebnym (w większych gospodarstwach).
Przędzenie stanowiło zajęcie głównie kobiet. Tylko
we wsiach trudniących
się chałupniczo
przędzeniem
i tkactwem
umieli
prząść także i mężczyźni.
W uwagach końcowych m. in. autorka usprawiedliwia
się, że uwzględniała materiały
porównawcze
z innych krajów w tak dużej mierze dlatego by poznać lepiej zasady działania
i rozwój poszczególnych
typóW
narzędzi i techniki.
Iv1imo, że V. Vallinheimo
dała przede wszystkim
materiał opisowy i nie zawsze panowała nad zebranym przez siebie materiałem, praca jej dzięki zawartemu
w niej bogactwu informacji
oraz
fotografii, jest bardzo cenną.
Halina
Bittner-Szewczykowa
Reinhard
P e e s c h. Die Fischerkommiinen auf Rugen und Hiddensee,
Akademie Verlag Berlin, 1961, s. 367, map 7, fotografii 170.
Książka R. P e e s c h a ukazała się w serii publikacji Instytutu Etnograficznego Niemieckiej
Akademii Nauk jako tom 28. Komuny rybackie
na Rugii są to wspólnoty połowowe o starej tradycji, występujące
w rybOłówstwie przybrzeżnym
morskim i jeziernym
(na jeziorach położonych
w pobliżu morza). Praca R. Peescha omawia z etnograficznego
punktu
widzenia zasady, rozwój i strukturę
tych wspólnot w trzech rozdziałach.
Pierwszy z nich noszący tytuł: Wieś rybacka zawiera historię przybrzeżnych osad od XII wieku do czasów współczesnych.
Rozdział drugi: Komuny rybackie poświęcony jest tradycyjnym
formom współżycia w zespołach połowowych. Trzeci rozdział omawia zagadnienie środków produkcji
(sprzęt i jego użycie) i związany z tym problem znaków własnościowych
(Hausmarken). Współautorami
rozdziału trzeciego są, oprócz Peescha, który
Lud, t. XLVIU
33
�515
514
Pomimo iż, rybołówstwo niewodowe na Rugii posiada dawną tradycję,
jednak jak podaje R. Peesch naj starsze dokumenty
pochodzą dopiero
z XVII wieku (schwedische Landesmatrikel).
Według autora, obraz jaki
możemy uzyskać w oparciu o szwedzkie żródła ma znaczne luki. Nieliczne wzmianki
na temat wspólnot niewodowych
pochodzą z miejscowości: Neukamp,
Krakvitz,
Glowitz i Binz. Członkami
tych zespołów
byli rolnicy, którzy jedynie w okresie wiosennych
połowów tworzyli
wspólnotę połowową, a po sezonie połowowym zajmowali się gospodarką
rolną. R. Peesch wyciąga stąd wniosek, że około roku 1700 rybołówstwo
niewodowe nie było szeroko rozpowszechnione
na terenie Rugii. Dalszą
historię komun niewodowych w wieku XVIII i XIX śledzi autor w oparciu
o prace Willicha, Grlimbkego, Christoffela, Sundine.
Ponadto
dla opracowania
historii
komun południowej
Rugii autor
wykorzystuje listy osób uprawnionych
do wykonywania
zawodu, w okręgu
Lauterbach,
prowadzone
przez inspektorów
rybackich.
są to tzw. Willzettellisten
z lat 1888-1936. Listy te informują o kierowniku grupy i liczbie członków. Materiały zawarte w tych listach opracował autor w postaci
tabelki na stronach 53 i 54. Listy dotyczą okresu, w którym połowy śledzi
niewodami osiągnęły swój punkt szczytowy. Wynika z nich, że największa liczba spółek niewodowych
występowała
w latach 1888-1900. Nie
wszystkie komuny zostały na listach uwidacznione, gdyż znaczna ich część
podlegała bezpośrednio władzy książęcej. Pierwszą wojnę światową przetrwało na Rugii 16 wspólnot niewodowych, z których większość rozwiązała
się w latach 1925-1935. W 1938 roku utrzymały
się jedynie komuny
w miejscowościach:
Neukamp i Neuendorf.
W oparci·.l o analizę materiałów
R. Peesch stwierdza, że stałe wspólnoty połowowe określonej
wielkości występowały
przy niewodach
śledziowych, natomiast przy niewodach na inne ryby (Fischzugnetze), grupy
rybaków dokonywające
wspólnych połowów nie miały charakteru
stałego.
Dawniej
wielu rybaków
posiadało
własny niewód (ma to miejsce
w sporadycznych
wypadkach
dziś jeszcze), który używany był wtedy
tylko, gdy spodziewano się obfitego połowu. Przy takich okazjach specjalnych, w połowach tym niewodem, brali udział jedynie krewni i spokrewnieni rybacy (s. 59). Ten sposób połowów nazywa autor l' y b o ł ó ws t w e m o k o l i c z n o ś c i o w ym i nie zajmuje się nim bliżej, ponieważ
uważa, że w takich przygodnych grupach nie mogły rozwinąć się trwałe
formy organizacyjne.
Za jedynie ważne dla swych dociekań naukowych uważa autor takie
wspólnoty,
które
regularnie
używają
niewodu
jako głównego
środka
produkcji.
Istnieją duże trudności przy interpretacji
starszych źródeł w których
występuje niewód na ryby, bowiem źródła nie mówią nic o charakterze
samych zespołów rybackich
związanych
z tymi niewodami.
Opierając
omawia sieci, Wolfgang
R u d o l p h oraz K. E b b i n g h a u s. Rudolph
dostarczył ciekawego opracowania
problemu łodzi na wodach rugijskich
w oparciu o własne badania (s. 226-270), natomiast K. Ebbinghaus, kierownik muzeum regionalnego
na wyspie Hiddensee położonej u zachodnich wybrzeży
Rugii, publikuje
bogate
materiały
dotyczące
znaków
własnościowych
występujących
m. in. na sprzęcie rybackim (s. 273-294).
Na specjalne podkreślenie
zasługuje fakt, że autor książki R. Peesch,
nie ograniczył się wyłącznie do kultury materialnej
i społecznej rybaków
rugijskich,
lecz uwzględnił także bogaty materiał
leksykalny.
Wszystkie
terminy związane z życiem rybaków, bądż z formami ich pracy zawodowej podawane są w oryginalnym
brzmieniu
gwarowym.
Bardzo cennym uzupełnieniem
książki jest materiał
ilustracyjny.
Najważniejszym
z punktu widzenia głównego problemu książki: komun rybackich
a zarazem naj obszerniejszym
jest rozdział drugi. Rozdział ten składa się
z czterech
części: pierwsza
z nich omawia
historię
i rozmieszczenie
komun łodziowych, niewodowych
i żakowych, druga poświęcona jest komunom jako instytucji, trzecia omawia tryb pracy w komunach, czwarta
zajmuje się problemem przejścia do socjalistycznych
spółdzielni produkcyjnych. W dalszym toku streszczone zostaną poszczególne części rozdziału
drugiego. Historia i rozmieszczenie komun łodziowych, niewodowych i żakowych.
K o m u n y ł o d z i o we.
Termin
komuny
łodziowe
wprowadzony
zostaje przez autora u m o w n i e na określenie tych zespołów, w których
łódż stanowi czynnik decydujący o wielkości i strukturze
rybackiCh grup
połowowych. Właściciele ziemscy, na co wskazują
materiały
historyczne,
oceniali łódż jako najważniejszy
środek produkcyjny
rybaków, bowiem
pobierali dzierżawne
nie od sieci, lecz od łodzi.
Historię wspólnot łodziowych Rugii opracowuje autor w oparciu o dokumenty z XVII wieku (schwedische Landesmatrikel),
bowiem wcześniejsze żródła historyczne nawet z okresu Hanzy, informują jedynie według
autora o sprzęcie połowowym a nie dostarczają wiadomości na temat pracy
rybaków. Pierwsze dowody istnienia wspólnot łodziowych pochodzą z lat
1694/5 z Sassnitz, gdzie jak podają wzmiankowane
już wyżej schwedische
Landesmatrikel,
13-tu rybaków posiadało wspólnie 4 łodzie.
Komuny łodziowe Rugii posiadały lokalne różnice, dlatego autor śledzi
ich historię na trzech różnych terenach:
wyspie Hiddensee,
położonej
na zachód od Rugii, w rejonie wschodniej Rugii oraz na obszarze zatok
rugijskich.
K o m u n y n i e w o d o w e (Garnkommlinen).
Wielka Stec ciągniona,
gdziekolwiek
występuje
wymaga utworzenia
zespołu, bowiem nie może
być obsługiwana przez pojedynczego rybaka. Według przyjętego na Rugii
określenia
Garn
dla wielkiej sieci ciągnionej,
autor nazywa wszystkie
wspólnoty połowowe, z siecią tą związane, komunami
niewodowymi.
L
I
�516
się na tych źródłach nie wiemy, czy mamy do czynienia z okolicznościo··
wymi czy tradycyjnymi
zespołami. Wzgląd ten, jak stwierdza autor, zmusił go do opracowania
historii wspólnot niewodowych
w oparciu o źródła
jedynie dziewiętnastowieczne.
Jako przykład stałych "maszoperii"
niewodowych
przytacza autor m.
innymi historię
jej z miejscowości
Neuendorf. Według prawa zwyczajowego przy jednym niewodzie w Neuendorf pracować mogło tylko 8 osób.
Młody rybak mógł wejść do zespołu tylko na opróżnione
miejsce. Do
roku 1850 zazwyczaj właściciel ziemski nie odmawiał młodym rybakom
pozwolenia na fundowanie
nowego niewodu, gdyż czerpał z tego zyski.
W latach 1845-1860
rybołówstwo
niewodowe osiąga kulminacyjny
szczyt
rozwoju, wtedy to wybrzeże morskie zostaje podzielone na małe odcinki
specjalnie
dla kaźdego niewodu (Zugstellen).
Wieś Neuendorf
posiadała
w tym okresie 1508 prętów miary pruskiej, wybrzeża. Z tego, dwie komuny posiadały odcinki o długości 190 prętów, pozostałe komuny tylko
po 188 prętów
brzegu. Kaźda komuna
dokonywała
połowów jedynie
w obrębie przydzielonego
jej w danym okresie czasu odcinka brzegu
tzw. t:; II i, bowiem tonie w określonych odstępach czasu zmieniano.
W umowach dzierżawnych
z 1850 r. dla wsi Neuendorf wprowadzono
nowy paragraf głoszący, iż w przyszłości do niewodów przyjmować można
będzie jedynie właścicieli
domów oraz że nazwiska osób interesujących
się połowami niewodowymi
winny być przedstawiane
miejscowemu klasztorowi.
W świetle tego paragrafu
członkiem zespołu połowowego mógł być
młody człowiek dopiero wtedy, gdy odziedziczył, kupił bądź założył nowe
gospodarstwo.
Zasada, iż do komuny może być przyjęty jedynie własciciel domu zakorzeniła się tak silnie w świadomości
rybaków, że stosowali ją także
w późniejszych
wspólnotach
żakowych do czasów ostatnich, pomimo iż
zdezaktualizowały
się wszystkie prawne więzy łączące wspólnoty z władzą
ziemską i zniknęły dawne przyczyny ekonomiCzne powołujące je do życia.
Po roku 1878 spółki z Neuendorf przeszły do rybołówstwa
przy po··
mocy wielkich żaków, uprawianego
teraz na dawnych toniach niewodowych. Do roku 1906/7 komuny te łowiły niewodem
w starym składzie
osobowym w miesiącach styczniu i lutym natomiast w marcu zastawiały
żaki.
K o m u n y żak o w e. Trzeci rodzaj sprzętu, obok łodzi i niewodów, który na Rugii prowadzi do powstawania
form rybołówstwa
zespołowego, to żak i k o m o r o w e (Kammerreuse).
Wykonanie
tego sprzętu
wymaga
znacznych
nakładów
materiałowych: dużo siatki, wiązanej niegdyś ręcznie, pali, łańcuchów, lin itp. Ponad to, obsługa takiego żaka, wymaga całej grupy osób. Osoby współpracujące przy żakach komorowych
tworzyć mogą zespół p a r t n e rów.
517
Ma to mieJsce wtedy, gdy środki produkcji znajdują się w ręku jednego
rybaka. Jest to zjawisko z okresu najnowszego a wiąże się z możl~wością
kupowania gotowej siatki fabrycznej z której robi się żaki. Rybołowstwo
tego typu Występuje przede wszystkim w miejscowościach
kąpieliskowych.
W większości jednak miejscowości Rugii żaki komorowe obsługiwane
są
przez wspólnoty połowowe.
Rybołówstwo
przy pomocy wielkich żaków wprowadzone
zostało na
Rugii w roku 1540, jednak nie było wtedy jeszcze komun żakowych.
Żaki na Rugię sprowadził
z Danii dziedzic Krzysztof von Laucen.
Uprawiał on połowy na własny rachunek,
jednak sam nie brał udziału
w połowach lecz powierzał je swoim parobkom bądź podwładnym
rolnikom. Za jego przykładem żaki komorowe przejęli w następnych latach radni miasta Strzałków
(Stralsund) a w ślad za nimi poszli inni junkrzy.
W wieku XVI rybołówstwo
żakowe znajdowało
się w rękach pojedyńczych przedsiębiorców.
O zespołowo uprawianych
połowach przy pomocy wielkich żaków dowiadujemy
się dopiero z dokumentów
szwedzkich z lat 1694/5. Żaki te zastawiano w sezonie wiosennych połowów śledzi. Przy jednym żaku pracowało na wyspie Hiddensee od 7 do 12 kosetrów (rolników). Każdy z nich posiadał udział w żaku (Antell), co według Peescha oznacza, że musieli oni, zarówno przy sporządzaniu
żaka
jak i przy jego obsłudze dawać równy wkład.
Ponadto w żakach tych posiadali udziały właściciele ziemscy. Brak
jest danych czy byli oni obowiązani do dawania siły roboczej do swych
udziałów w trakcie połowów.
Dalszą historię komun żakowych śledzi autor w oparciu o książki rozrachunkowe
właścicieli majątków.
W latach 1730-1790
tracą swe znaczenie wybrzeża zatok rugijskich,
na których zastawiano żaki komorowe, a na plan pierwszy wybijają .się
brzegi otwartego morza, gdzie do połowów używa się niewodów. Tak WięC,
gdy wiek XVI i XVII upłynęły w dziedzinie połowów. mor.skich pod. z~akiem żaków komorowych, to w wieku XVIII zdobywaJą pierwsze mieJsce
połowy niewodami. Wiąże się to z zanikiem śledzi w zatokach.
W XIX stuleciu rybołówstwo
żakowe na wyspie Hiddensee propagowane jest przez miejscowy klasztor św. Ducha. W roku 1838 klasztor ten
poleca mieszkańcom
wsi Neuendorf
ustawienie
wielkiego żaka na wybrzeżu morskim asygnując na ten cel 442 talary. Podobną zapomogę otrzymują mieszkańcy wsi Vitt.
Według kontraktu
dzierżawy z 1850 roku przy żaku w Neuendorf powstał zespół składający się z 39 osób (Gemeinschaft).
Żaki komorowe nie wytrzymywały
zbyt długo, gdyż niszczyły je burze, jednak nie zniechęcało to mieszkańców
wsi Neuendorf do kilkakrotnego ponawiania
prób z tymi żakami.
Oprócz podanej w dużym streszczeniu
historii spółek żakowych na
�518
519
wyspie Hiddensee, autor omawia również historię takich maszoperii południowej
i wschodniej
Rugii oraz uwzględnia
także historię połowów
przy pomocy małych żaków (Bligelreusen). Najstarsze
wiadomości zapisane o tych żakach pochodzą z roku 1886, ale według autora są one dużo
starsze.
Na zatokach rugijskich stawiano zwykle 2-3 żaki w jednym miej~cu.
Na ~schodnim w~brzeżu Rugii stawiano do 30 żaków z jednego miejsca,
tak ze tworzyły SIę w morzu 200-300 metrowe ciągi żaków. Ze wzgl~du
na często wzburzone morze, do obsługi tych żaków tworzyły się specjalne
zespoły Poł~wowe. O występowaniu
takich
zespołów dowiadujemy
siG
z dokumentow dozorcy rybołówstwa
z roku 1898.
RY~ołówstwo przy pomocy małych żaków uprawiane
było na całym
wybrzezu wschodnim Rugii: na zatokach w rejonie Brege i na zatokach
pół. Mnichów.
Każda grupa rybacka posiadała 2 albo 3 miejsca (Lade) do zastawiania żaków, które nie były stałą własnością grupy lecz "były zmieniane
bądź j.ak w sas~n~tz losowane każdego roku pomiędzy wszystkimi wspól~
notamI danej mIeJscowości.
Na zakończenie
statystyczne
dla lat
:;:iLlolematyki
1957/8.
komun
żakowych
podaje
autor
dane
U c z e s t n i c y k o m u n. Podczas
gdy sprzęt
wpływa
na liczbę
u:zestników
połowu, skład komun
określały w równym
stopniu
przepISy prawne wydawane przez władze zwierzchnie jak i tradycyjne prawa
zwyczajowe. (s. 75).
Inaczej jednak wygląda sytuacja w rybołówstwie
morskim. Rybołówst.wo. to. bowi.em nie było związane z jakimikolwiek
prawami czy uprawn.lemamI. Kazdy rybak mógł brać udział w tym rybołówstwie,
o ile posladał . s?rzęt P?łowowy i znalazł towarzyszy,
bez których
nie mógłby
upraWlac połowow ze względów technicznych.
W rybołówstwie tym otwierały się duże możliwości dla tych rybaków,
którzy nie znajdywali
dla siebie miejsca w ściśle określonych komunach
niewodowych i żakowych pracujących
na zatokach.
L i c z e b n ość.
Liczba
członków
maszoperii
3---4 osoby. Każdy uczestnik wspólnoty łodziowej,
wspólnie jesienią mógł o każdej porze wymówić
z prawem zwyczajowym nikt nie opuszczał swojej
zakończeniem sezonu. Pomimo tej wolności wyboru
noty łodziowe pozostawały ze sobą zazwyczaj całe
łodziowych
wynosiła
poławiającej
zazwyczaj
pracę, jednak zgodnie
grupy połowowej przed
grupy, sezonowe wspóllata.
Rybołówstwo
przybrzeżne
przy pomocy niewodów,
żaków i innego
sprzętu należało do uprawnień
właścicieli ziemskich. Ktokolwiek
chciał
korzystać
z wybrzeża,
musiał mieć pozwolenie
właściciela
ziemskiego.
Zezwolenie takie otrzymywali
zazwyczaj tyłko ci rybacy, którzy wykony-
wali pewne pOSłUgl względnie dawali określone daniny. Właściciel ziemski dając pozwolenie na wykonywanie
połowów, nie troszczył się zupełnie
Zrealizowano
to na wybrzeżu wschodniej Rugii i na wyspie Hiddensee,
w jaki sposób jego ludzie z pozwolenia tego skorzystają.
Mogli oni łowić
pojedynczo bądż w komunie.
Rybołówstwo
w komunach było więc według Peescha samodzielnym
tworem rybaków, chociaż związane było de oomine z feudalnym porządkiem prawnym.
Pomimo iż, w XIX stuleciu zniesiono poddaństwo,
to jednak stary
porządek prawny utrzymywał
się nadal przez długi okres czasu. Prawo
feudalne,
głoszące,
że tylko
właściciel
gospodarstwa
może otrzymać
uprawnienia
rybołówcze i być członkiem wspólnoty, występuje jeszcze do
połowy stulecia w wielu kontraktach
dzierżawnych
i umowach. Ilustrują
to przykłady z pół. Mnichów i wyspy Hiddensee.
W spółkach
niewodowych
liczba uczestników
połowu zależała
do
pewnego stopnia od wielkości niewodu. Przy niewodzie śledziowym np.
komuna liczyła 8 osób przy niewodzie małym 4 osoby. W dokumentach
niewód nazywany był niekiedy Achtgarn. Na pół. Mnichów występowała
zmienna liczba osób w komunach niewodowych
(8-13).
Wzorując się na komunach
niewodowych,
komuny żakowe składały
się w początkach swego powstania także z 8 osób. O liczebności komuny
żakowej rozstrzygała
zazwyczaj liczba zastawianych
żaków.
W większości miejscowości dążono do tego, aby łączyć wszystkie tereny połowów żakowych leżące w obrębie gruntów jednego właściciela.
podczas gdy na zatokach miejsc nie łączono. W pierwszym wypadku komuny liczyły 34 osoby (Goren) bądż nawet 54 (Neuendorf), w wypadku
drugim tylko 3-4 osoby.
P r z y j m o wan i e c z ł o n k ó w.
(uzupełnianie
komun). Syn miał
zawsze pierwszeństwo
do zajęcia po śmierci ojca miejsca w komunie. Jednak członkiem komuny stawał się dopiero wtedy, gdy odziedziczył po
ojcu gospodarstwo
i sprzęt rybacki. O ile gospodarstwo i część sprzętu
wniesionego
do wspólnoty
dziedziczyła
żona zmarłego,
uznawana
była za członka komuny. (zał. na s. 3 i 6). Kobiety nie brały udziału w połowach, lecz dawały swoich zastępców. Gdy zastępcą nie mógł być syn
wdowy, brała człowieka
obcego (Lottmann).
Zastępca
taki mógł uzyskać prawo wkupienia
się do wspólnoty, o ile był wolny udział. Każdy
członek komuny (wdowa także) mógł sprzedać swój udział o ile uzyskał
zgodę pozostałych członków komuny.
Gdy ktoś się wkupił do zespołu lub odziedziczył udział part, musiał
dla zespołu postawić flaszkę wina. Nigdy natomiast
przy przyjmowaniu
czołnków nie zawierano
umowy na piśmie. Jeszcze bardziej swobodnie
odbywało się występowanie
z komuny. Przestrzegano
jedynie zasady, że
komunę opuszczano dopiero z końcem sezonu połowowego.
�520
O obowiązkach i uprawnieniach
spółek nie mówią nam nic dokumenty pisane. To co każdy miał wykonać w komunie, znano bardzo dokładnie
z ustnej tradycji. Dopiero pod wpływem przymusu władz, kompanie powstaj ące w latach trzydziestych
b. stulecia, zdobywaj ą statuty.
W statutach
tych poczesne miejsce zajmują postanowienia
dotyczące
uprawnień wdowy, w wypadku śmierci członka-męża;
co świadczy o tym,
iż problemy te rybacy uważali za bardzo ważne i istotne. Wyczerpująco
omawia także autor dyscyplinę pracy i przebieg pracy w wypadku choroby członka. Stosunki
wzajemne
rybaków
w komunach
ilustruje
autor
przeglądem nazw używanych dla samookreślenia.
Z g r o m a d z e n i a i n a r a d y. Dawne maszoperie
ograniczały
się
zawsze do jednego rodzaju sprzętu połowowego. Jedynie w okresie przestawiania się z rybołówstwa
niewodowego na rybołówstwo żakowe komllny posługiwały się dwoma rodzajami sprzętu.
Komuny są z reguły grupami, które na przeciąg nielicznych miesięcy
w roku występują jako robocze wspólnoty. W pozostałych miesiącach roku funkcja ich zamiera. Istotną ich cechą jest to, że są okresowymi wspólnotami połowowymi.
Przed rozpoczęciem wspólnej pracy rybacy komun niewodowych i żakowych urządzają w styczniu bądź na początku lutego zebrania dla swych
członków. Na zebraniach tych ustalają wkład sprzętu, decydują o zakupie
nowego względnie reperacji sprzętu starego. Ustalają także wysokość wkładu pieniężnego na kupno nowego materiału
i na zpałacenie
dzierżawy.
W sprawach
spornych
decydujące
znaczenie ma głos starych rybaków.
Jedynie w większych wspólnotach
żakowych wschodniego wybrzeża Rugii
posiedzenia są protokółowane,
a o sprawach
spornych rozstrzyga głosowanie.
Zebrania komun odbywają się w szopach na sprzęt, w gospodzie lub
w domu rybaka. Miejsce i czas zebrania podawane są z ust do ust.
K i e r o w n i c t w o z e b r a n i a spoczywa w rękach tzw. W o r tf li h r e r a, to jest osoby mającej pierwsze słowo. Wortftihrer
reprezentuje komunę na zewnątrz w trakcie kontaktowania
się z władzami. Kierownik komun jest na to stanowisko wybierany. Zazwyczaj i wybór pada
na rybaka, który umie życzenia swoich kolegów ustnie i na piśmie przekazywać odnośnym władzom, oraz który posiada największe
doświadczenie zawodowe. Najważniejszą
jego funkcją jest przechowywanie
zarobku
komuny u siebie w domu aż do momentu podziału. Rybacy z wyspy Hiddensee nie posiadają żadnego stałego określenia dla urzędu kierownika zespołu. Na pozostałych terenach Rugii znane są nazwy następujące:
G a r nm e i s t e r w XVI i XVII wieku, G r o o t m e i s t e r, O b m a nn.
Kierownik
(W o r t f li h re r) nie posiada żadnych specjalnych
uprawnień. Głos jego we wspólnych naradach znaczy tyle samo, co każdego innego uczestnika. Wnosi on taki sam wkład sprzętu jak inni, musi dawać
521
I
i
)i
taki sam wkład pracy i otrzymuje przy podziale taką samą część zarobku
jak pozostali członkowie.
Z d o b y c i e s p r z ę t u (środków produkcji) i utrzymanie go w należytym porządku nie jest jednorazowym
zadaniem lecz trwającym
stale
obowiązkiem wszystkich uczestników komuny. Każdy z członków obowiązany był do określonego wkładu rzeczowego. Sprzęt połowowy wykonywa.ny był jednak nie w komunie lecz w rodzinie rybackiej. Sytuacja uległa
zmianie, gdy wprowadzono
sieci fabryczne
(1873-1890).
Przejście od sieci wiązanej ręcznie do sieci maszynowej było nie tylko inowacją techniczną, lecz wywarło także wpływ na tok pracy w komunach i stosunki własnościowe.
Na początku XIX wieku rybacy wykonywali
swój sprzęt w oparciu
o lokalne surowce, takimi samymi iglicami i taką samą techniką, jaką
spotykamy
u rybaków neolitycznych.
Pod koniec XIX wieku rybak nie
posiada już własnego surowca do wyrobu sieci i zaopatruje
się w siatkę
u handlarzy,
jednak z siatki tej wykonuje sieć nadal w sposób zgodny
z tradycją.
Siatka fabryczna
oswobadza go od pracy ręcznej, trwającej
długie zimowe wieczory, wykonywanej
zbiorowo.
Od momentu wprowadzenia
sieci fabrycznych,
sprzęt stanowi niepodzielną własność wspólnoty, bowiem materiał potrzebny do sporządzania
sprzętu
zakupywano
wspólnie zwykle ze wspólnej
kasy. Równocześnie
rozwinęły się nowe formy pracy zespołowej w komunie, związane z wykonywaniem
sprzętu. Dotychczas rybak wykonywał
sam wszystkie etapy
pracy, teraz zaistniała możliwość rozdzielenia poszczególnych etapów pracy pomiędzy członków komun. W mniejszych komunach wszyscy uczestnicy biorą udział w każdym procesie pracy, w większych natomiast z reguły praca jest rozdzielana.
Z pewnymi etapami pracy zespołowej jnp.
z zeszywaniem
niewodu, żaka; związane były określone zwyczaje: polewanie sieci winem lub bal żakowy, wyprawiany
na zakończenie
pracy
przy zastawieniu
n o w y c h żaków. Bale takie miały miejsce w Gager
i Gross Zicker do roku 1950 a w Goren do 1952 roku.
W komunach łodziowych utrzymywanie
sieci w stałym porządku łączy się z obowiązkiem chronienia ich po sezonie oraz w razie niepogody.
Celowi temu służą: strych w domu rybaka lub mała szopka, którą każdy
ma dla siebie.
Spółki niewodowe
nie znały dawniej szop wspólnych,
bowiem niewód po skończonym sezonie połowowym dzielony był na części, które zabierali
rybacy
na swoje gospodarstwa.
Często jednak
posiadali
oni
specjalne szopy dla niewodu i sprzętu. W Kleinhagen wykorzystują
rybacy do tego celu dawne solarnie śledzi.
W rybołówstwie
żakowym występuje
zwykle szopa, gdyż połowy te
wymagają
dużo rozmaitego
sprzętu. W południowej
Rugii wykorzystuje
�522
się dla tego celu dawne solarnie zwane SoIthus, nazwa szopa występuje
tu rzadko.
Ł ó d ź w komunach
rybackich
ma takie same znaczenie jak sprzęt
polowowy. Używane na wybrzeżu rugijskim łodzie, jak wynika ze żródeł
historycznych
budowane
były zawsze przez specjalnych
majstrów.
Jednak o formie łodzi rozstrzygali
sami rybacy, przy czym pojedyńczy rybak podporządkowywał
się zwykle sądowi grupy (jednostki osiedleńczej).
Ze względu na cenę łodzi, która w 1892 roku kosztowała 1200 marek,
łódź była wspólną własnością 3-4 rybaków. Łódź jako własność wspólna, była według Peescha jedynym z naj istotniej szych czynników wpływających na stałość zespołów.
S t o s u n k i w ł a s n o ś c i o w e. W spółdzielniach
występowały
obok
siebie dwie formy własności:
własność prywatna
i własność zespołowa.
W komunach łodziowych własnością prywatną były: sieci pływające i zastawne, w komunach niewodowych - pojedyńcze kawałki skrzydeł, często
także części matni;
w komunach
żakowych
części skrzydeł żakowych.
Sprzęt rybacki oraz jego części były znakowane, aby po skoilczonym połowie właściciel mógł je znaleźć.
Sprzęt względnie części sprzętu, stanowiące
własność prywatną
były
przez danego rybaka-właściciela
zawsze własnoręcznie
wytwarzane.
Sposób wykonania
sprzętu
i forma własności
są ze sobą według
Peescha ściśle zespolone. W komunach
żakowych
stary sprzęt stanowi
własność indywidualną
natomiast
sprzęt nowy wykonany
ze siatki fabrycznej stanowi własność wspólną. Środki produkcji, które zespołowo były przez komunę
nabywane,
zespołowo przystosowywane
do połowów
i zespołowo utrzymywane
stanowiły
wspólną niepodzielną
własność komuny. Wspólną własnością były więc łodzie, wiosła, żagle, kotwice, windy do wyciągania łodzi czyli sprzęt, który z natury rzeczy nie mógł być
dzielony na części.
Według autora to współwystępowanie
prywatnych
i wspólnych środków produkcji jest charakterystycznym
rysem komun rugijskich.
Identyczne stosunki własnościowe
występują
na wybrzeżu szwedzkim
w zespołach łódkowych (batlag), składających
się z trzech osób (batkamrater), a trzymających
się przez całe życie razem.
Te zadziwiające
paralele możemy według Peescha tłumaczyć działaniem wpływów kulturowych
w obrębie południowego
Bałtyku, co można
wykazać na przykładach
wielu rzeczy i słów związanych z rybołówstwem
przybrzeżnym
(miara liczenia Wall, miejsce w łodzi kas ...) bądź też wyjaśniać te podobieństwa
historycznymi
kontaktami.
W s p ó l n e p o ł o w y. Zespoły liczyły zazwyczaj tylu członków, ilu
wymagała wspólna praca, z której nikt nie mógł się wyłączyć.
We wspólnotach
łodziowych dawniej było regułą, że naj starszy rybak
zajmował miejsce przy sterze a naj młodszy na przodzie. Raz zajęte miej-
523
sce nigdy nie było zmieniane. (Podobnie było w Szwecji w rybołówstwie
przybrzeżnym sieciowym). W zespołach niewodowych każdej łodzi, a w ło··
dzi każdemu
mężczyźnie przypadały
określone
zadania. Każde miejsce
związane było z określoną pracą i zobowiązywało
do wkładu określonego
sprzętu. W każdym sezonie rybak przesuwał się o jedno miejsce do przodu. Z roku na rok zmieniała się praca, którą musiał rybak wykonać dla
komuny a równocześnie cofały się jego kawałki sieci w skrzydle o jedno
miejsce. Gdy dawniej rybak przysyłał swego zastępcę do pracy - dawano mu miejsce przy kotwicy, ponieważ
nie znał innej pracy. Również
w komunach żakowych wykrywa autor zwyczajowy porządek w przebiegu samej pracy.
W wypadku
gdy sami uczestnicy komun nie są w stanie wykonać
danej pracy
uciekają
się do pomocy członków
rodziny
(kobiet). Do
pracy wykonywanej
w komunach należy także służba za kolejką - dotycząca dawniej zbytu ryb. W komunach Hiddensee wszystkie słuźby były
przed rozpoczęciem
sezonu kawlowane.
Reasumując
swe wywody daje
autor klasyfikację
wszystkich typóW pracy zespołowej:
typ 1. Wspólna praca bez zmiany funkcji i miejsca pracy, wszyscy uczestnicy połowu są równocześnie
przy pracy zatrudniani
(komuny łodziowe i komuny żakowe)
typ 2. Wspólna praca z okresowym zmienianiem
funkcji i miejsca pracy.
Wszyscy uczestnicy są zatrudnieni
równocześnie
ale zmieniają regularnie od czasu do czasu funkcję albo miejsce pracy (komuny niewodowe - codzienne połowy)
typ 3. Współpraca w trwałych grupach roboczych o określonych zadaniach
przy daleko sięgającym
podziale pracy. Wszyscy są równocześnie
w pracy zatrudnieni
typ 4. Współpraca w trwałych grupach roboczych z okresową zmianą zadań roboczych.
Wszyscy są równocześnie
przy pracy zatrudnieni
typ 5. Służba kolejna. Członkowie komun obejmują kolejno tą samą pracę
lub służbę (transport ryb, specjalne prace)
P o d z i a ł p o ł o w u i z a r o b k u. Na zakończenie rozdziału o komunach jako instytucji, omawia autor podział w komunach. Dawniej dzielono ryby nie nadające się do jedzenia, obecnie ryby, na które nie ma
zbytu. W znacznej ilości komun całą sumę pieniędzy dzieli się pomiędzy
uczestników połowu, w niektórych z całego zarobku wydziela się określo ..
ną część na konserwację
sprzętu, sieci, łodzi. Suma pozostająca po odciągnięciu kosztów dzielona była na równe części. Kto współpracował
z komuną w sezonie połowowym otrzymywał
vul Deel, vult Mannsdeil.
Kto
zachorował otrzymywał
pełny udział, po określonym czasie tylko połowę
udziału. O wdowę po zmarłym komuna troszczyła się do końca roku lub
sezonu połowowego. Wdowa otrzymywała
wtedy pełny udział. Uprawnienia wdowy wygasały
z chwilą, gdy syn jej stawał się pełnoprawnym
�524
525
członkiem zespołu bądź, gdy inny rybak kupił część sprzętu po jej męźu.
Wielu autorów
mniemało
mylnie według
P e e s c h a, że równe części
przy podziale zarobku w komunie wiązały sit; ściśle z równym wkładem
członków i że jest to przykład
małomieszczańskiego
sposobu myślenia.
Tymczasem wkład rzeczowy poszczególnego członka komuny był warunkiem a nie podstawą podziału. Tylko ten otrzymywał
pełny udział, kto
współpracował
przy sporządzaniu
sprzętu i przy połowach, a więc podział
zależał przede wszystkim od udziału we wspólnej pracy przy wykonywaniu środków produkcji.
Ogólnie biorąc zarówno dawniej jak i obecnie w komunach obowiązuje
zasada, że ktokolwiek
z jakichkolwiek
przyczyn
odmawia
współpracy
w żadnym wypadku nie może brać udziału w zarobkach. Np. gdy w ostat ..
nich latach
wielu
rybaków
zaprzestało
zespołowego
rybołówstwa,
ze
względu na jego nieopłacalność,
nie otrzymują
oni ani feniga przy podziale pomimo, iż są nadal właścicielami
sieci i sprzętu.
.
To, że części przy podziale są jednakowo
duże nie wiąże się więc
z równym wkładem sprzętu lecz z jednakowym
wkładem pracy, do której wszyscy są obowiązani.
Porządek pracy w komunach
rybackich
opiera się na równych prawach i równych obowiązkach,
zasadzie znanej przed kapitalizmem
i myśleniem drobnomieszczańskim.
Rybacy zdają sobie dokładnie sprawę z tego, że pomimo tego porządku
występują
różnice w efektach pracy poszczególnych członków. Komuna zna środki wychowawcze
w stosunku do
leniwych, szydzi z nich bądź karze za opuszczenie pracy. Mniej wydajną
pracę starego rybaka rekompensuje
w efekcie ostatecznym
jego doświadczenie, którego brak młodym. Sposób podziału zarobku w komunach jest
więc oparty na porządku pracy.
P r z e j ś ci e d o s o c j a l i s t y cz n y c h s pół d z i e l n i p r o d u kc y j n y c h. Począwszy od roku 1954 rozpoczyna się proces przekształcania
dotychczosowych
form produkcji
w rybołówstwie.
Rybacy z miejscowości
Glowe i Dranske zakłada~ą na wzór spółdzielni produkcyjnych
w rolnictwie dwie rybackie spółdzielnie.
Są to głównie przesiedleńcy
z Pomorza
i wolnego miasta Gdańska, którzy ze względu na małe możliwości: włączenia się do istniejących
resztek zespołów połowowych
tworzą nowe spółdzielnie. P e e s c h wyraża pugląd, że dawne wspólnoty rugijksie są najprawdziwszymi
spółdzielniami
produkcyjnymi
ponieważ nie było w nich
przeciwieństwa
pomiędzy kapitałem
i pracą.
Tworzenie się spółdzielni
produkcyjnych
jest ważnym procesem gospodarczym, którego nie może etnograf pomijać w swoich badaniach,
jeżeli chce zrozumieć
sens zmian form współżycia
ludzkiego.
Zadaniem
współczesnego
etnografa
jest obserwacja
tych zmian i dociekanie
ich
przyczyn.
Proces
adaptacji,
zarówno
lokalnych
tradycji
gminy,
z którą
często
pokrywała
się dawna komuna rybacka,
jak i dawnych praw zwyczajowych w nowych spółdzielniach
produkcyjnych
ilustruje
autor licznymi
przykładami
(s. 148-152). Pracę zamykają
liczne zestawienia
materiałów
i ankiet, wykaz miejscowości i aneksy.
Jadwiga
Adam
C h ę t n ik
-
Strój
kurpiowski
Puszczy
Kucharska
Zielonej
-
Atlas
cz. IV, zeszyt 7, Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze, Wrocław, 1961., str. 76, ilustr. 75, tablic barwnych
3. Streszczenie w języku rosyjskim i angielskim.
Polskich
Strojów
Ludowych,
Kolejna dwudziesta
szósta (26) monografia
poświęcona
strojom kurpiowskim Puszczy Zielonej została opracowana
przez Adama C h ę t n i k a
zgodnie z instrukcją
merytoryczną
obowiązującą
w serii wydawniczej
APSL. Praca składa się więc ze wstępu i dziesięciu rozdziałów, zawieraj ących określone zagadnienia.
We wstępie autor zaznajamia
czytelnika
z położeniem i historią regionu, z ogólnym charakterem
strojów ludowych Kurpiów Puszczy Zielonej oraz ich sąsiadów a następnie przechodzi do szczegółowego omówienia właściwego tematu.
Jakkolwiek
dzieje osadnictwa,
przeobrażenia
fizjograficzne,
gospodarcze i społeczne omawianego
regionu były bardzo złożone, autor, ograniczając się do pewnych podstawowych
faktów, wprowadza
w zagadnienie
w sposób zwięzły i dostatecznie jasny. W tego typu monografii naukowej,
która służy również celom popularyzacji
i praktyce, jest to chyba zaletą.
Pewne uwagi krytyczne można natomiast zgłosić do rozdziału poświęconego problematyce
historycznej
ubiorów kurpiowskich
(str. 12). W tym
bowiem rozdziale spodziewać qy się należało znacznie szerszego materiału
historycznego
i podmalowania
tła, na którym strój się ukształtował.
Trudne albo i niemożliwe było zebranie poważniejszej
dokumentacji
opisowej i ikonograficznej
z okresów wcześniejszych,
koniec natomiast
w. XIX został potraktowany
zbyt pobieżnie. Rozdział poświęcony tym zagadnieniom
robi wrażenie
niedokończonego.
Autor bowiem przytacza
na
zakończenie rozdziału jedynie zapiski Połujańskiego
z roku 1859 (str. 14).
Tymczasem właśnie druga połowa w. XIX .i początek w. XX były bardzo znamienne dla kultury ludowej i przemian na terenie wsi. Takie bowiem
czynniki
jak
rozwój.
kapitalistycznego
przemysłu
i handlu,
a w związku z tym szybkie przemiany
struktury
społecznej, unowocześnienie komunikacji
i transportu,
rozrost miast, a szczególnie Warszawy -wpłynęły
na rozwój cywilizacyjny
i kulturalny
wsi mazowieckich.
Te
czynniki,
które szczególnie destrukcyjnie
oddziałały
na kulturę
ludową
Mazowsza Centralnego,
nie ominęły również Kurpiowszczyzny.
Ponadto w okolicach podwarszawskich
dokonywało
się w tym czasie
�526
inne zjawisko ekonomiczne:
wzmogła się i rozwinęła w biednych i przeludnionych
wsiach produkcja
rękodzielnicza
wiejska
na użytek miasta.
Obserwujemy
więc na terenie wsi i miasteczek rozrost różnych ośrodków
wytwórczości ludowej i przemysłu ludowego, a w ulepszaniu warsztatów
i produkcji bierze udział kapitał prywatny, ziemiaństwo
oraz organizacje
społeczne. W roku 1884 powstaje Delegacja Przemysłu
Ludowego wyłoniona z Warszawskiego
Oddziału
Towarzystwa
Popierania
Rosyjskiego
Przemysłu
i Handlu, kt6ra organizuje
wytw6rczość
na wsi. Produkcją
tkacką na zbyt zajmują się w roku 1884 m. i. cale wsie na Kurpiach jak
np.: Kadzidło, Szafarnia,
Dylewo, Tatary,
Drężek, Siarczałąka,
Klimek,
Wolkowe, Myszyniec itp., a hr. Ludwik Krasiński
zakłada ręczne warsztaty produkcyjne
guzikarstwa
w Kadzidle (patrz: A. Z a k l' Z e w s k i,
"Przemysł Włościański",
W-wa, 1888).
Na lata siedemdziesiąte
i osiemdziesiąte
w. XIX przypada
również
okres intensywnej
emigracji
zarobkowej
z Kurpiowszczyzny
do Prus,
Westfalii i Ameryki co powoduje rozwój gospodarczy
wsi kurpiowskiej
i przenikanie
na wieś kultury kapitalistycznej.
Wydaje się także słuszne twierdzenie
J. Olędzkiego (P. S. L. Nr 4,
1961, s. 213), że m. in. w bogactwie stroju kurpiowskiego
tego okresu
uwidocznia się ze szczególną wyrazistością
zewnętrzna
społeczna manifestacja zamożności Kurpiów wobec sąsiadów - manifestacja,
która nie
zawsze nawet ma swe uzasadnienie
w warunkach
bytowania. Strój kurpiowski (zwłaszcza kobiecy) z przełomu w. XIX i XX wzbogaca się bowiem niewspółmiernie
do ogólnego poziomu życia tej stosunkowo
niezamożnej krainy.
Jakkolwiek wyżej omówione fakty, mające poważny wpływ na kształtowanie się ubiorów kurpiowskich
drugiej połowy w. XIX nie znalazły
się w rozdziale poświęconym
ich rozwojowi historycznemu,
wiele materiału z tego zakresu znajdujemy
u autora w rozdziałach następnych
(np.
na str. 15, 17, 30). W rozdziałach tych zawarte są również bardzo cenne
wiadomości własne autora z okresu międzywojennego
(np. w rozdz. IV, V).
Nie można oczywiście autorowi stawiać zarzutu, że każde zagadnienie
w różnych rozdziałach
rozpatruje
w aspekcie historycznym.
Wydaje się
jednak,
że bardziej
proporcjonalne
rozłożenie
materiału
historycznego
w poszczególnych
partiach
monografii
mogłoby dać wyraźniejszy
0braz
dynamiki i etapów rozwojowych
odzieży kurpiowskiej,
względnie niektórych części tej odzieży.
A oto jeszcze kilka uwag natury og6lnej.
Z tekstu pracy A. C h ę t n i k a, a szczególnie z przytoczonego w przypisach Dyariusza Kadzidlańskiego
i z dokumentów
archiwalnych
francusldch z r. 1735 wynika, że ludowy strój męski na Kurpiach
był VJ różnych okresach historycznych
mundurem
oddziałów kurpiowskch.
Kurpiowie bowiem niejednokrotnie
stawali z bronią w ręku w obronie kraju.
527
Trudno prawdopodobnie
dziś dociec jakie były wpływy mundurowe
z zewnątrz na męski str6j kurpiowski,
wydaje się jednak pra",:,~~podobne, ze
ubiór łowc6w i strzelców Puszczy Zielonej był punkte:n ;-r~JsCla ~la munduru oddział6w kurpiowskich.
W tym "umundurowIemu
stroJ6w .kurpiowskich nie było natomiast daleko posuniętego. naś~adowni~twa WOJsl~owych mundurów obcych czy swojskich, jak to SIę dZIało w l11nych .reglOnach kostiumologicznych.
Str6j Kurpiów
bowiem był mocno zWIązany
ze specyficznymi warunkami
bytowymi mieszka~ców. puszcz.y. Problem ten
nie zarysowuje się w sposób wyrazisty. podobme mezbyt Jasno przedstawia się sprawa zróżnicowania
stroju według grup zaw?dowyc~.
J~kkolwiek bowiem można uznać ten podział za słuszny, me wYda.3.e ~lę aby
różnice były poważniejszego
charakteru.
Można tu chyba m6wlc 11 tylko
o pewnych
odmianach
i to w okresie wcześniej.szym.
Jest np. bard~o
prawdopodobne,
że strojem
wyr6żniali
się d~wm ~trzelCy pochodzema
szlacheckiego,
którzy stali na straży praw krolewsklc~
.w P~~zczY'. ~apewno nieco inaczej wyglądała odzież codzienna barlmkow
mz rolm~o:v
czy smolarzy. Dokumentacji
jednak dostatecznej
w tej mierze właścIwIe
bruk.
.
.
jeżeli chodzi o nazwę Kurp, na temat której jest mowa zarowno v:e
wstępie (s. 6) jak i przy szczegółowym opisie obuwia .(s. 25,.26), nalezy
przypomnieć,
że jest to nazwa bałtyjska.
Spotykamy
]ą w jęz::ku staropruskim
(curpe), w języku litewskim
(kurpe) oraz w łote.wsklm (kurpes). We wszystkich
tych językach nazwa ta oznacza. ła~cle, . Względ11l~
obuwie płytkie (pantofle). Kiedy i w jaki sposób pOJawIła s~ę ona .na
terenie Puszczy Zielonej trudno dziś dociec, słuszne Jest n~to~last
mmemanie autora, że nazwę tę nadali mieszkańcon: Puszczy sąsIedzI od nazwy
(bałtyjskiej) obuwia noszonego przez puszczakow.
Szereg rozdziałów poświęconych
poszczególnym strojom ~zy pe;-rnym
\ch częściom jest opracowany
rzetelnie, jasno i z dużą znaJOmoś~lą ~erenu. Wiadomości własne autora, który spędził całe swe p.racowlte zycie na Kurpiach i zbierał materiały w swych stron~ch r?dzl11n~Ch - są
zwłaszcza w detalach,
niezastąpione.
Dzięki dobrej znaJomoś~1 kultur~
kurpiowskiej
autor mógł sobie pozwolić na pewne rekonstrukcJ~
czy tez
na podanie czytelnikowi niektórych rysunków wYk~nanyCh .pod Jego nadzorem ze starych wypłowiałych
fotografii. Taka zas ope~aCJ.a z .dokumentacją u autora mniej obeznanego z terenem mogłaby dac 11le~oząda~e rezultaty. Sądzę, że nie można jej zalecać do szerszego stos owa ma, moze ona
być natomiast pomocna w wyjątkowych
wypa~~~ch..
.
Dostatecznie bogata i urozmaicona Jest częsc ilustracYjna pracy. WIele
wartościowych
fotografii pochodzi ze zbiorów własnych autora. z okresu
międzywojennego
a nawet z przed pierwszej
wojny światowej.
Ba~d~o
cennym uzupełnieniem
materiału ilustracyjnego
są cztery map:, w tekscle,
wskazujące na zasięg sukman burych bartniczych
w poszczegolnych okre-
�528
sach, kapeluszy
męskich typu "grzybków"
oraz różnych typów spódnic
kurpiowskich,
czółek i chustek.
Do niektórych
materiałów
ilustracyjnych
można by jednak
zgłosić
pewne zastrzeżenia ale skierować je nie do autora lecz do redakcji Atlasu.
Chodzi mianowicie o tzw. tablice motywów hafciarskich
(s. 51). Zgodzić
się wypada w tej sprawie całkowicie z Al. J a c k o w s k i m (P. S. L. O motywach ludowych i ich adaptacji - Nr 4, 1960, s. 231), że ornament
wiąże się z użytkową funkcją i budową przedmiotu, jest zależny od materiału, narzędzia i techniki, że jest on zrozumiały i ma sens tylko w integralnym
powiązaniu
z przedmiotem.
Zestawianie
natomiast
poszczególnych elementów w oderwaniu nie jest potrzebne ani zrozumiałe z punktu
widzenia sztuki. Dlatego też należałoby w Atlasie reprodukować
więcej
części strojów haftowanych
a zaniechać tego rodzaju tablic.
Tylko do pewnego stopnia spełniają
swe zadanie
również barwne
tablice tkanin, reprodukowane
(nie tylko u nas w Polsce) z malowanych
plansz. Najczęściej nie oddają one właściwych kolorów, ani też nie wskazują na strukturę
tkanin. Szkoda jednak wielka, że wydawnictwo
nie
może zdobyć się na droższą technikę
reprodukcji
kolorowych
z oryginałów, jak to np. zostało zastosowane w pracy L. M a l i c k i e g o (Strój
górali śląskich, 1956). Ta uwaga oczywiście nie może dotyczyć autora, który w tym wypadku jest poszkodowany. Szkodę przynoszą monografii także niektóre reprodukcje
czarnobiałe, które są wręcz nieudolnie wykonane
przez drukarnię
(np. rys. 37, 38).
Jeżeli chodzi o plansze kolorowe to są one znacznie lepsze niż np.
w zeszycie o stroju Puszczy Białej. Niedokładne
są natomiast
podpisy
na tych planszach.
Napisy te bowiem sugerują,
zwłaszcza czytelnikowi
nieobeznanemu
z przedmiotem,
że zarówno strój męski jak i kobiecy
pochodzi z jednego okresu. A tak przecież nie jest. Kurpianki
na obu
planszach są ubrane w strój współczesny
(za wyjątkiem
obuwia), mężczyżni zaś w strój wieku XIX. Chyba to jest pewne przeoczenie autora
i redaktora
zeszytu.
W sumie monografia
A. C h ę t n i k a o stroju kurpiowskim
Puszczy
Zielonej stanowi cenną pozycję w naszej literaturze
etnograficznej.
Dobrze
się stało, że monografia
ukazała się w okresie obchodów Roku Ziemi
Mazowieckiej
i że tego rodzaju
praca została powierzona
wybitnemu
znawcy zagadnień kultury
kurpiowskiej.
Niech mi autor wybaczy,
że przy okazji omawiania
Jego pracy,
pozwoliłem sobie na szereg uwag szerszej natury, które nie tyle dotyczą
tego pojedyńczego zeszytu ile w ogóle wydawnictwa
"Atlas Polskich Strojów Ludowych". Uwagi zaś tego rodzaju mogą być przydatne
w dalszej
pracy wydawniczej.
Kazimierz
Pieikiewicz
VI
KONGRES
MIĘDZYN
ANTROPOLOGICZNYCH
ARODOWEJ
UNII
NAUK
I ETNOLOGICZNYCH
W PARYŻU
VI Congres
International
des Sciences Anthropologiques
Paris 30 VII - 6 VIII 1960 r.
et Ethnologiques
30. VII. 1960 r. został otwarty w Pałacu Chaillot, naprzeciw dawnego
Trocadero Sekretariat
VI-go Kongresu Międzynarodowej
Unii Nauk Antropologicznych
i Etnologicznych.
Zgodnie z programem
otwarcie nastąpiło 30. VII. o godz. 15 w wielkiej amfiteatralnej
auli Sorbony, przy ul.
Forebs. Miejsce Kongresu zostało ustalone jeszcze na V Kongresie w 1956
roku w Filadelfii!. Wtedy to właśnie powierzono organizację Narodowemu
Komitetowi Francuskiemu,
wchodzącemu
w skład Stałej Rady Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych
i Etnologicznych, a który z kolei
wyłonił Komitet
Organizacyjny
i powołał Członków Biura Kongresu.
Do Biura Kongresu weszli:
Prezydent - Prof. H. V. Val o i s,
Wiceprezydenci - Prof. S. A l c o b e N o g u e r,
Prof. K. B irk e t - S m i t h,
Prof. J. C z e k a n o w s k i,
Prof. D. ·F o r de,
Prof. M. H e r s k o V i t s,
Prof. A. J e n s e n,
Prof. W. K O P P e r s,
Prof. S. S e r g i,
Prof. S. P. T o ł s t o w.
Sekretarze
generalni:
Prof. A. Leroi-G o u r h a n, M. P. C h a m p i o n,
Sekretarzami
wykonawczymi:
M. de Fontanes. M-c Chamla,
Skarbnicy:
M. R. d'Harcourt,
M. L. Pasquino.
W pracach Biura brał czynny udział prof. dr Jan C z e k a n o w s k i.
Do Komitetu Organizacyjnego
weszli:
Prezydent - Prof. dr H. V. Valois,
Sekretarze
generalni
Prof. dr A. Leroi-Gourhan,
M. P. Champion,
Prof. A. Kidder II.
Sekretarze
wykonawczy:
M. de Fontanes, M-ca Chamla,
Skarbnicy:
M. R. d'Harcourt,
M. L. Pasquino.
Lud, t. XLVIII
34
�531
530
Członkowie: 1\'1.L. Bernot, Prof. R. Gessain, M. J. P. Lebeuf, Prof. C. Levi-Strauss,
Prof. P. Metais, Y. Oddon, Prof. L. pales, Prof. J. Poirier,
M. G. H. Riviere, Prof. E. Schreider.
Komitet wycieczkowy:
M. P. R. Giot, H. Lehmann, P. Parquer,
Sekcja Pań: H. Valois, P. Champion.
Decyzja
V -go Kongresu
Filadelfijskiego
dotycząca
zorganizowania
w 1960-ym roku Kongresu
w Paryżu
posiadała
głębokie uzasadnienie,
gdyż w dziejach antropologii
i etnologii nauka francuska,
począwszy od
XVIII wieku posiada piękne karty; wystarczy
wymienić takie nazwiska
jak Buffon, Quatrefages,
Broca, Verneau, Rivet, aby zrozumieć sens tego
postanowienia.
Zresztą - co podkreślił w swym przemówieniu
H. V. Vallois, Francja
szczególnie zasłużyła
się wokół myśli zwoływania
międzynarodowych
kongresów
antropologiczno-etnologicznych
2.
Istniały dwa nurty tej koncepcji, włoski (chodzi o La Spezię), który
w 1865-ym roku zwołał Międzynarodowy
Kongres Archeologii i Antropologii. Kontynuując
tę tradycję
w różnych odstępach
czasu zwoływano
je
do roku 1914. Kres położyła I wojna światowa. Etnologia na tych Kongresach nie wchodziła programowo,
choć dochodziła niekiedy do głosu. Dopiero we Francji, w której od czasu Buffona wciąż trwały tradycje
h is t o r i i n a t u r a l n e j c z ł o w i e k a, a więc antropologii
w szerokim
znaczeniu, doszło w 1878 roku do zwołania Międzynarodowego
Kongresu
Nauk Antropologicznych
w Paryżu. Inicjatorem
i organizatorem
było Societe d'Anthropologie.
Była to jednak raczej krótka seria kongresów,
do
udatniejszych
po Paryżu należał kongres w Moskwie. Zwrócił na to uwagę we wspomnianym
przemówieniu
H. Vallois, a zapewne w tym stwierdzeniu tkwiła przyczyna, że właśnie VII Międzynarodowy
Kongres odbędzie się w 1964 roku również w Moskwie. Po półwiekowej
przerwie tradycję paryską podjęto dopiero w 1933-cim roku w Bazylei, gdzie na podstawie porozumienia
i zjednoczenia
dziewięciu krajów, postanowiono
zwoływać co 4 lata Międzynarodowe
Kongresy Nauk Antropologicznych
i Etnologicznych.
Do takich
należały
kongresy
w Londynie,
Kopenhadze,
Brukseli
(1948):J Wiedniu (1952) i Filadelfii
(1956). Należały one i wciąż
należą do nurtu
francuskiego.
Naczelnym
ich hasłem
jest utrzymanie
związków a nawet jednolitości
celów między antropologią
fizyczną a etnologią. Mógł więc w swym przemówieniu
prof. Vallois śmiało twierdzić.
że w 1960-ym roku, po 82-u latach Kongres antropologiczno-etnologiczny
wrócił tam, gdzie powstała pierwsza jego koncepcja.
Francuski
Narodowy Komitet Stałej Rady Unii i szerszy Komitet Organizacyjny
poświęcili
1959 r. i część roku 1960 na staranne
przygotowanie programu
a także ram organizacyjnych
kongresu paryskiego.
Nic
szczędzili swego czasu na ten cel uczeni tej miary, co prof. Vallois, LevyStrauss, Riviere i inni. Prężność organizacyjna
a przede wszystkim
ciekawy, nowocześnie
pomyślany
program sprawiły,
że jak nigdy przedtem,
na kongres w Paryżu zgłosiło się 1017 uczonych, z tego przyjechało
825
osób. Interesujące
dane dotyczące uczestników
przytoczono
w sprawozdaniu, i tak w kongresie wzięli udział uczeni:
Oceanii
Azji
Afryki
Ameryki
Europy
2 osoby
31
33
146
613
------
razem:
825 osób
Wyraźny wzrost aktywności
i zainteresowań
przejawił
się i w tym
również,
źe na 825 uczestników
kongresu,
reprezentujących
58 'państw
aż 387-miu uczonych, a więc 46%,
przedstawiło
i wygłosiło swoje referaty. Wzrost ich zestawia
poniźsza tabelka:
Wiedeń (1952) - zgłoszono referatów
392,
Filadelfia
(1956) zgłoszono referatów
303,
Paryź (1960) - zgłoszono referatów
387.
Tę ogromną
ilość referatów
wygłoszono
podczas Kongresu
na plenum, sekcjach i podsekcjach,
o rozmiarach
zaś tego imponującego
seminarium nauk antropologicznych
i etnologicznych
świadczy zestawienie:
Sekcja
Sekcja
Sekcja
antropologiczna
etnologiczna
muzealna
111 referatów
271
5
razem
~I
387 referatów
W szczegółowym
rozbiciu na podsekcje
obraz
wych uczestników
Kongresu ilustruje
tabelaryczne
l
A n t r op
(29010)
(79010)
(20/0)
O
log
ia
zainteresowań
zestawienie:
nauko-
29010
1. Antropologia
morfologiczna
2. Antropologia
fizyczna
3 Antropologia
ras i populacji
4. Paleoantropologia
i antropogeneza
29 (33)"
18 (21)
35 (46)
29 (37)
111
E t n o log
ia
79%
1. Etnologia ogólna i metodologia,
struktury
społeczne
nie, Europa, Azja, Afryka, Ameryka,
Oceania)
2. Etnologia,
archeologia
i prehistoria
3. Technologia,
kultura materialna
i ekonomia
4. Etnobotanika
• Cyfry
w
nawiasach
podają
ilość
referatów
zgloszonycll.
(Ogól75
35
35
(93)
(44)
(44)
4
(5)
�532
533
5. Etnolingwistyka
6. Etnomuzykologia,
sztuka i taniec
7. Etnologia historyczna
i kultura
ludowa
(ogólnie, Europa, Afryka)
8. Etnologia
jurydyczna
9. Religia
10. Etnopsychologia,
medycyna
11. Wymiany kulturowe,
etnologia stosowana,
12
(12)
16 (lil)
38 (47)
5
migracje
(5)
29 (36)
9 (13)
13 (17)
------ .._-"~-
271
M u z e o log i a
Referaty
wygłoszono
(~/o)
.
5
(6)
w językach:
francuskim
angielskim
niemieckim
włoskim
.
hiszpańskim
rosyjskim
52010
29%
10%
4%
3"/"
2%
W Prezydium
zasiedli: Prof. Roger Hein członek Instytutu,
Dyr.
Muzeum Narodowego
Historii Naturalnej,
Louis Joxe, Min. Wychowania
oraz członkowie Biura Komitetu Organizacyjnego,
w tym 9-ciu V~ce Pre~
zesów: Prof. Prof.: S. Alcobe Noguer (Hiszpania),
K. Birket-Smith
(Dania), J. Czekanowski
(Polska),
D. Forde (W. Brytania),
M. Herskovits
(USA), A. Jensen
(Niemcy),
W. Koppers
(Austria),
S. Sergi
(Włochy).
S. P. Tołstow (ZSRR), de M. Bertrand
(UNESCO), de M. Lejeune (SNCR).
de M. Huard (SociE§te de Anthropologie),
M. d'Ormesson
(UNESCO).
Z polskiej strony w kongresie wzięli udział Prof. Prof.: Jan Czekanowski,
przewodniczący
Komitetu
Antropologicznego
PAN,
Tadeusz
Dzierżykraj-Rogalski,
przewodniczący
Pol. Tow. Antrop. Michał Godycki,
viceprzew. Kom. Antrop. PAN, Bolesław Rosiński, Witold Dynowski, Maria Znamierowska-Priifferowa
oraz Anna Czekanowska.
Kongres został oficjalnie
otwarty 31 lipca 1960 r. W prezydium
zasiedli najwybitniejsi
uczeni, antropologowie,
etnologowie
i reprezentanci
nauk pokrewnych
i z tego powodu wykaz tych świetnych
nazwisk ma
wagę historycznego
dokumentu.
Zebranie otworzył przemówieniem
inauguracyjnym
prof. Roger H e i m. Zwrócił on uwagę, iż żyjemy w czasach,
w których odradza się koncepcja jedności naukowej
antropologii
i etnologii, jako nauki o człowieku. Daleko posunięta specjalizacja
antropologii
fizycznej i etnologii, jako nauki humanistycznej
o społeczności ludzkiej,
jej kulturze (a w tym folklorze) doprowadziła
do zagubienia dawnej ścieżki w gąszczu faktów, prowadzącej
do poznania pełnego człowieka. Kongres jest właśnie
instrumentem
umożliwiającym
konfrontację
odległych
,
stanowisk,
metod i doświadczeń
naukowych,
jest czynnikiem
integrującym narosłe rozbicie. Ten wspólny cel winien jednoczyć tych, których interesuje historyczna
perspektywa
nauki o człowieku, jak i tych, których
pociąga empiria i prospektywne
wejrzenie na problematykę
nauk antropologicznych.
Drugie z kolei przemówienie
wygłosił prof. H. Vallo
i s, prezydent
Kongresu.
Tezy ogólne jego przemówienia
pokrywają
się z poprzednim
przemówieniem,
nadał on im jednak głębię spojrzenia historycznego,
szkicując drogi, którymi zmierzała
i zmierza ludzkość do poznania prawdy
o człowieku. M. inn. podkreślił on, że począwszy od pewnych idei etnologicznych i antropologicznych
zawartych
w dorobku Herodota i Arystotelesa, świetny rozwój nauki o człowieku jest dziełem wspólnym
uczonych różnych narodów. Długi to szereg szermierzy: Buffon (1749), Blumenbach, Campera, Tyson i wielu innych, świadczy o współpracy
naukowej
narodów. Mówca podkreślił, że Francja, gospodarz obecnego Kongresu, ma
specjalne
zasługi w rozwoju antropologii
i etnologii. Przypomniał
iż tu
właśnie powstało Societe des Observateurs
de l'Homme w 1799 r. a następnie Societe Ethnologique
w 1839 r. po upadku którego w 1849 r. 1859 r. P. B r o c a założył Societe Anthropologie,
powstałe zaś później Societe Ethnographique
było kontynuacją
poprzednich
towarzystw
naukowych. Wymienił
on niemal
wszystkie
instytucje,
katedry
antropologii
i etnologii, muzea a zwłaszcza podkreślił znaczenie Trocadero, przekształconego w Musee de l'Homme oraz powstały Instytut Etnologiczny.
Paryż
stał się ośrodkiem
nauk antropologicznych,
dodajmy ośrodkiem
walczącym o jedność celu nauk antropologicznych,
a więc antropologii fizycznej
i humanistycznej
etnologii, badającej
przejawy bytu społecznego w określonym środowisku
naturalnym.
Należy pamiętać, że właśnie w środowisku francuskiej
nauki zrodziła się nowoczesna szkoła geograficzna
Vidal
de la Blache, Jean Bruhnes'a,
M. Sorrea i Lefevra, która być może zaciążyła nawet na etnologii, etnografii i socjologii. Ale w tym właśnie środowisku powstały prace Marca Blocha, który równorzędnie
obok stanowiska naturalnego
postawił czynnik historyczny.
W środowisku
nauki francuskiej
rozwijają
się nowe koncepcje, szukając w etnologii nowego kształtu humanistyki,
co widoczne jest w pracach Dumezila (L'Heritage inde-europeen
a Romel Pierre Auger'a, L' Homme microscopique,
1952), czy usiłowania
E. Benvenistea.
Nowe koncepcje
szukają nowych dróg na szlakach strukturalizmu
lingwistycznego.
Znachodzi to swój wyraz w pracach Claude Lewi-Straussa.
Te marginesowe
pozornie uwagi dotyczą wewnętrznego
nurtu VI Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych
w Paryżu, a zagadnienia
tego rzędu stanowiły jądro dyskusji, które być może - otworzą nową epokę w etnologii.
Gdy pokaże się część II, Etnologiczny tom sprawozdań, będzie można mówi::
o pogłębieniu
tej problematyki
zaznaczonej
w sprawozdaniu
tylko mi-
�535
534
CZŁONKOWIE
mochodem. Zapewne II-gi tom sprawozdań
uwydatni
w pełni tematyk G
metodologiczną Kongresu.
Sekcje i podsekcje Kongresu obradowały w Salach Muzeum Człowieka, w Muzeum Sztuk i Tradycji Ludowych. Końcowe zebranie, w ostatnim dniu obrad, na którym
uchwalono
wnioski Kongresu,
odbyło się
w Sali Musee Guimet. W obrębie sekcji i podsekcji obrady toczyły się po
torach daleko posuniętej specjalizacji.
Oprawę tych obrad stanowiły w/w
sale muzeów. W pierwszym dniu Kongresu, na ogólnym zebraniu plenarnym zostały wygłoszone referaty: Prof. D e b e c a z Moskwy pt.: "Aspekty
transformacji
czaszki Homo Sapiens" 4. Drugi probłemowy referat wygłosił
Prof. H e r s k o v i t s z Evanston
pt.: "Humanizm
w naukach
o człowieku".
Treść obu referatów
nie przyniosła wprawdzie
naukowych
rewelacji,
ale utrafiła
w problematykę
interesującą
obie nauki, co odpowiadało
głównym założeniom i celom Kongresu 6.
Przegląd referatów
antropołogicznych
wydrukowanych
w I-ym tomie
sprawozdania
wskazuje,
że tendencja
wiązania antropologii
z problematyką etnologiczną,
socjologiczną
i językoznawczą
dochodziła
do głosu
i w wielu innych referatach.
Przykładowo warto tu wymienić referat Ima
Behnama z Teheranu, pt.: "L'awenir de l'ethnologie en Iran"; L. Homburgera z Paryża pt.: "Les populations affricaines venus d'Asie"; a dalej G. A.
Huse'a z Paryża A. Weingroda z Izraela, H. W. Jurgensa z Kilonii. Do
problemów
tej kategorii
należał również referat
J. Czekanowskiego
na
temat opracowanej
mapy antropologicznej
Europy środkowej i do pewnego stopnia ref. B. Rosińskiego.
Stała Rada Międzynarodowej
Unii Nauk Antropologicznych
i Etnologicznych odbyła dwa posiedzenia;
pierwsze przedkongresowe,
odbyło się
31. VII., drugie po Kongresie w dniu 6. VIII. 1960 r.
Obok naukowych
wyników
Kongresu
odnotować
należy ważne postanowienia
i uchwały
Plenum, jak też Stałej Rady Międzynarodowej
Unii Nauk Antropologicznych
i Etnologicznych
(U.I.S.A.E.). Uchwalono
przyjąć
zaproszenie
delegacji
radzieckiej
i zwołać następny
Kongres
w Moskwie. W związku z tym, Prezesem następnego
(VII-go) Kongresu
wybrano Prof. S. P. T o ł s t o v a - członka Akademii Nauk ZSRR. Nadmienić tu wypada, że istniały w kołach uczonych francuskich sugestie, aby
ze względu na osiągnięcia antropologii
polskiej zwołać Kongres M.U.N.A
i E. w Warszawie - delegacja japońska czyniła starania o zwołanie jej
w Tokio. Przeważyło
zaproszenie
radzieckie.
Natomiast
zdaniem Prof.
J. Czekanowskiego
zostaje otwartą
kwestia
następnego,
VIII Kongresu
M.U.N.A.iE. w 1968 r. w Tokio, czy w Warszawie?
W Paryżu uzupełniono
listę członków Stałej Rady Międzynarodowej
Unii Nauk Antropologicznych
i Etnologicznych.
Ogłoszono ją w I-szym
tomie cytowanego już sprawozdania
z VI-go Kongresu.
Wydaje się celowym przedrukowanie
tej listy.
Backmann, G. (Suede).
Barbeau,
M. (Canada).
Birket-Smith,
K. (Danemark).
Blackwood, Miss B. M. (Grande
Bretagne).
Braunholtz, J. H. (Grande Bretagnc).
Chatterjee,
S. K. (Inde).
Corso, R. (Italie).
Czekanowski,
J. (Po!ogne).
Drobnjakovic,
B. (YougosLavie).
Erixon, S. (Suede).
Ghuriye, G.. S. (Inde).
Hasebe, K. (Japon).
WYKAZ
KOMITETOW
STAŁEJ
Imamura,
Y. (Japon).
Jenness, D. (Canada).
Josselin de Long, L. P. (Pays-Bas).
Kindaichi, K. (Japon).
Le Gros Clark, W. E. (Grande
Bretagne).
Lindblom, K. G. (Suede).
Pittard,
E. (Suisse).
Schlaginhaufen,
O. (Suisse).
Steward, J. H. (Etats-Unis).
Stolyhwo, K. (Pologne).
Stolyhwowa, E. (Pologne).
Suck, V. (TschecosLovaquie).
NARODOWYCH
NIEMCY - ALEMAG NE
Dittmer, K. (Hamburg),
seer.
Eickstedt,
E. von (Mayenee).
Jensen, A. E.(Francjort).
Petri, H. (Francjort)
seer.
Saller, K. (Mii.nich).
Termer, F. (Hamburg).
RADY
I REGIONALNYCH
*
AUSTRIA
Breitinger,
E. (Vienne).
Haekel, J. (Vienne),
seer.
Heine-Geldern,
R. von (Vienne).
Koppers, W. (Vienne).
Ehgartner,
W. (Vienne).
Weninger, Mme M. (Vienne), secr.
ARGENTYNA
Bórmida,
M. (Buenos Aires), secr.
Casanova, E. (Buenos Aires).
Dembo, A. (Buenos Aires), seer.
Marquez Miranda, F. (Buenos Aires)
Plavecino, F. (Buenos Aires).
Rex Gonzalez, A. (Cordoba).
BELGIA
Maesen, A. (Tervuren).
Marinus,
A. (BruxeUes),
secr.
Smets, G. (BruxeUes).
Twiesselmann,
F. (BruxeUes),
secr.
Van Campenhout,
E. (Louvain).
Van Bulek, R. P. G. (Louvain).
AUSTRALIA
Burkitt,
A. N. (Sydney).
Capell, A. (Sydney).
Cleland,
J. B. (AdeLaide).
Elkin, A. P. (Sydney).
Hogbin, H. J. (Sydney),
seer ..
Wunderly,
J. (MeLbourne),
seer.
,
* Wedle alfabetu
dyplomatycznego.
BIRMA
Htin Aung (Rangoon).
Hla Daw Tin (Rangoon).
Kyi Daw Tin U (Rangoon).
U Lu Pen Win (Rangoon).
�536
537
BOLIWIA
Cordero Miranda, G. (La Paz).
Fortun de Ponce, Mme M. E.
(La Paz), seer.
Key, H. (La Paz).
Loza Balsa, G. (La Paz), seer.
Ponce Sangines, G. (La Paz).
Sanchez Bustamente, Mme M. L.
(La
Pineda, R. (Bogota).
Reiehel-Dolmatoff,
G.
KONGO
I
(Cartagena).
RUANDA
Biebuyek, D. (Leopoldwitle).
Hiernaux,
J. (Elisabethwille),
Hulstaert, F. (Aequatoria).
Jacobs, J. (Elisabethwitle).
seer.
Paz).
BRAZYLIA
Baldus, H. (Sao Paulo).
Castro Faria, L. de (Rio de
Janeiro).
Loureiro Fernandes, J. (Curitiba).
Pourehet, Mme M. J. (Rio de
Janeiro),
seer.
Ribeiro, D. (Rio de Janeiro), seer.
Sehaden, E. (Sao Paulo).
KANADA
Bailey, A. G. (Fredericton).
Emerson, L. N. (Toronto), seer.
Hall, G. O. (Montreal),
seer.
Hawthorn, H. B. (Vancouver).
Leeehman, D. (Ottawa).
Me Ilwraith,
T. F. (Toronto).
CHILI
Henckel, C. (Concepcion).
Lago, T. (Santiago), seer.
Lipsehut,
A. (Santiago).
Mostny, Mme G. (Santiago).
Sandoval,
L. (Santiago).
Yribarren,
Carlin, J. (La Serena),
seer.
KOLUMBIA
Arboleda, R. P. J. (Bogota).
Chaves, M. (Bogota).
Duque Gomez, L. (Bogota), seer.
Maquet, J. J. (Elisabethwille).
Vansina, J. (Astrida),
seer.
KOSTA RICA
Acosta, M. (San Jose), seer.
Gongora, F. (San Jose), seer.
Lines, J. (San Jose).
Melendez, C. (San Jose).
Stone, D. (San Jose).
KUBA
Alwarez Conde, J. (La Havane),
seer.
Garcia Robiou, C. (La Havane).
Herrera Fritot, R. (La Havane).
Oritz, F. (La Havane).
DANIA
Birket-Smith,
K. (Copenhague).
Feilberg, C. G. (Copenhague).
Holtved, E. (Copenhague).
Jorgensen, B. J. (Copenhague).
Larsen, H. (Copenhague),
seer.
Yde, J. (Copenhague),
seer.
IRLANDIA
O'Duilleagra,
S. (Dublin).
O'Suilleabhain,
S. (Dublin).
Raftery, J. (Dublin).
Shea, S. (Galway), seer.
EKWADOR
Estrada, E. (Guayaquil).
Holm, O. (Guayaquil),
Penaherrera
de Costales, P. (Quito),
seer.
Rubio Orbe, G. (Quito).
Santiana, A. (Quito).
Zevallos Menendez, C. (Guayaquil).
HISZPANIA
Aleobe Noguer, S. (Barcelone).
Caro Baroja, J. (Madrid),
seer.
Fuste, M.(Barcelone),
seer.
Perez de Barrados, J. (Madrid).
Pericot Garcia, L. (Barcelone).
Pons, J. (Barcelone).
STANY
ZJEDNOCZONE
Collins, H. B. Jr (Washington).
Eggan, F. (Chicago).
Fenton, W. N. (New York), seer.
Herskovits, M. J. (Evanston).
Kidder II, A. (Philadelphie),
seer.
Rainey, F. G. (Philadelphie).
FINLANDIA
FRANCJA
(Nova
GRECJA
seer.
J. C. (Comayaguela).
INDIE
Biswas, P. C. (Delhi), seer.
Chattopadhyay,
K. P. (Calcutta).
Dube, S. C. (Saugar), seer.
Elwin, V. (Schitlong,
Assam).
Guha, B. S. (Ranchi, Bihar).
Mitra, A. K. (Calcutta).
GOA
,
HONDURAS
Nunez,
Bartucz, L. (Budapest).
Fel, E. (Budapest),
seer.
Gunda, B. (Debrecen).
Malan, M. (Budapest).
Marot, K. (Budapest).
Nemeskeri, J. (Budapest), seer.
Balout, L. (Alger).
Leroi-Gourhan,
A. (Paris).
Levi-Strauss,
C. (Paris).
Riviere, G. H. (Paris), seer.
Sehreider,
E. (Paris),
seer.
Vallois, H. V. (Paris).
G. da Silva
HAITI
Aristide, A. (Port-au-Prince).
Aubourg,
M. (Port-au-Prince),
seer.
Honorat, L. (Port-au-Prince).
Marcelin, M. (Port-au-Prince).
Paul, E. C. (Port-au-Prince).
Romain, J. B. (Port-au-Prince),
seer.
WĘGRY
Itkonen, T. J. (Helsinki).
Naatanen, E. (Helsinki),
seer.
Pesonen, N. (Helsinki).
Vilkuna, K. (Helsinki),
seer.
Gorreia,
GWATEMALA
Arriola, J. L. (Guatemala).
Gastaneda Paganini, R. (Guatemala).
Contreras, J. D. (Guatemala),
seer.
Dios Rosales, J. de (Guatemala),
Navarrete
Caceres, C. (Guatemala),
seer.
Samayoa Chinchilla, C. (Guatemala).
Kyriakides,
S. (Thessalonique).
Valaoras,
V. (Athenes).
Goa).
ISLANDIA
Eldjarn, K. (Reykjavik).
Steffensen, J. (Reykjavik).
Thordarson,
M. (Reykjavik).
�539
538
Sommerfelt,
A. (Oslo), seer.
Torgersen,
J. (Oslo).
IZRAEL
Noy, D. (Haifa).
Stekelis, M. (Jerusalem).
Yeivin, S. (Tel-Aviv).
PANAMA
WŁOCHY
Biasutti, R. (Florence).
Correnti, V. (Palerme),
seer.
Genna, G. (Rome).
Grottanelli,
V. L. (Rome), seer.
Landogna-Cassone,
F. (Messine).
Sergi, S. (Rome).
JAPONIA
Ishida, E. (Tokio).
Kanaseki,
T. (Tokio).
Mabuchi,
T. "(Tokio), seer.
Oka, M. (Tokio).
Suda, A. (Tokio), seer.
Suzuki, H. (Tokio).
MAROKO
MEKSYK
Bernal, I. (Mexico), seer.
Boseh-Gimpera,
P. (Mexico),
seer.
Caso, A. (Mexico).
Davalos Hurtado, E. (Mexico).
Martinez
Del Rio, P. (Mexico).
Rubin de la Borbolla, D. (Mexi.co).
NIGERIA
Fagg, B. (Jos).
NORWEGIA
PARAGWAJ
Candogan, L. (Villa-Rica),
Sus nik, B. J. (Asuncion).
błędnie.
seer.
POLSKA
Antoniewicz,
W. (Warszawa) *
Czekanowski,
J. (Poznań).
Ćwirko-Godyeki,
M. (Poznań).
Dzierżykray-Rogalski,
T. (Warszawa) * seer.
Gajek J. (Wrocław),
seer.
Zawistowiez-Adamska
Mme K.
(Łódź).
"eer.
REP. ARABSKA
Amer, M. (Alexandrie).
Awad, M. (Heliopolis).
Huzayyin, S. A. (Alexandrie),
SZWAJCARIA
Buhler, A. (Bale).
Gabus, J. (Neuchatel).
Hagler, K. (Coire), seer.
Sauter, M. R. (Geneve).
Schultz, A. H. (Zurich).
CZAD
seer.
Lebeuf,
RODEZJA
PERU
Dias, J. (Lisbonne).
Fontes, V. (Lisbonne),
ZJEDN.
seer.
HOLANDIA
Bork-Feltkamp,
lVIme A. J. van
(Amsterdam),
seer.
Dankmeijer,
L. (Wassenaar).
Fischer, H. T. (Utrecht).
Gorissen, O. A. (Amsterdam),
seer.
Julien, P. F. J. (Wassenaar).
PORTUGALIA
Gjessing, G. (Oslo).
Morgenstierne,
G. (Oslo).
franc.
Mendez, A. (Panama).
Torres de Arauz, Mme R. (Panama),
seer.
Linares Malaga (Arequipa),
Matos Mur, J. (Lima), seer,
Muelle, J. (Lima).
Quevedo, S. A. (Cuzco).
Valcareel,
L. (Lima).
Adam, A. (Rabat).
Roux, A. (Rabat).
* W tekście
Santos Junior, J. R. pos (Porto).
Sueiro, B. (Lisbonne).
Tamagnini,
E. (Coimbra).
Clark, J. D. (Livingstone).
Fosbrooke, H. A. (Lusaka).
Reynolds, B. G. (Livingstone).
Summers, R. F. (Bulawayo).
RUMUNIA
Cheleea, J. (Cluj), seer.
Faeaoaru, J. (Cluj).
Mehedinti, S. (Bucarest).
Necrasov, Mme O. (Iasi),
Papilian, V. (Cluj).
Vuia, R. (Bucarest).
ZJEDN.
KROLESTWO
J. P. (paris
et Fort-Lamy).
CZECHOSŁOWACJA
Borovanski,
L. (Prague).
Horak, B. (Brito).
Pertoid, O. (Prague).
PospiSil, M. F. (Bratislava).
Valsik, J. A. (Bratislava),
Zlabek, K. (Brno).
seer.
WIETNAM
Dhani
seer.
Nivat,
S. M. Ie Prince
(Bangkok).
TURCJA
(ANGLIA)
Digby, A. (Londres).
Evans-Pritchard,
E. (Oxford).
Forde, D. (Londres).
Fortes, M. (Cambridge),
seer.
Little, K. (Edinbourg),
seer.
Weiner, J. S. (Oxford).
SZWECJA
Berg, G. (Stockholm).
Hulterantz,
A. (Stockholm).
Izikowitz, K. G. (Goteborg).'
Lagererantz,
S. (Goteborg), seer.
Linne, S. (Stockholm).
Manker, E. (Stockholm),
seer.
Erdentug,
Mme N. (Ankara),
Kansu, S. A. (Ankara).
Kokten, K. (Ankara).
Senyurek,
M. (Ankara).
Tunakan,
S. (Ankara),
seer.
UNIA
Wilson,
seer.
POŁUDN.-AFRYKAŃSKA
Mme M. (Cape Town).
ZWIĄZEK
SOCJALISTYCZNYCH
REPUBLIK
RADZIECKICH
Debetz, G. E. (Moscou), seer.
Jakimov, V. P. (Leningrad).
Olderogge, A. A. (Leningrad).
Potapov, L. P. (Leningrad).
Poteehin, I. I. (Moseou). seer.
Tolstov, S. P. (Moseou).
�541
540
WENEZUELA
URUGWAJ
Blixen
Llerena,
O. (Montevideo).
Fein, C. M. (Montevideo).
Figueira,
Munoz,
J. J. (Montevideo).
J. (Montevideo),
Romano,
R.
Vasquez,
W. (Montevideo).
secr.
(Montevideo).
WATYKAN
Schulien,
R. P. M. (Rome).
Agosta Saignes, M. (Caracas),
secr.
Cruxent, J. M. (Caracas).
Diaz- Ungria, Mme A. (Caracas).
Dupov, W. (Caracas),
secr.
Requena, A. (Caracas).
JUGOSŁAWIA
Gahs, A. (Zagreb).
Gavazzi, M. (Zagreb),
Skerlj, B. (Ljubljana),
Zupanic, N. (Ljubljana).
secr.
secr.
Na marginesie tej listy, warto zaznaczyć, że sprawy Polskiego Komitetu Narodowego, Union Internationale
des Sciences Anthropologiques
et
Ethnologiques, nie były w 1956 r. w Filadelfii we właściwy sposób załatwione
przez ówczesną
przewodniczącą
tego Komitetu,
i tak
np.
Prof. K. Stołyhvo figurował
w aktach U.I.S.A.E jako Prezes Polskiego
Towarzystwa Naukowego i częściowo z tego tytułu wchodził w skład Komitetu Naukowego 7. W związku z tym stwierdzić
należy następujące
fakty: 1) że w biuletynie U.I.S.A.E. dwoma członkami Unii były Towarzystwo Antropologiczne
i Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze.
2) W tym
samym biuletynie
jako członkowie Polskiego Komitetu
Narodowego zostali wymienieni:
T. Dzierżykray-Rogalski,
E. Frankowski,
K. Moszyński,
E. Stołyhwowa, K. Stołyhwo, R. Stopa. Trzy ostatnie osoby spośród wymienionych, uczestniczyły w V-tym Kongresie w roku 1956 w Filadelfii.
W Paryżu
Prof. J. Czekanowski
jako członek Komitetu
Honorowego
U.I.S.A.E. zobowiązał się uporządkować
te sprawy i przedstawić
nową
listę członków Komitetu
Narodowego.
Na wspomnianym już końcowym posiedzeniu Unii w dniu 6 sierpnia
1960 r. wysłuchano sprawozdań i wniosków z posiedzeń Sekcji grup problemowych, sprawozdań Unii i dokonano wyboru Komitetu Dyrekcyjnego.
Prof. H. Vallois zawiadomił
zebranych
o postanowieniu
zwołania VII
Kongresu w Moskwie i wyborze Prof. S. P. Tołstova Prezesem Komitetu Organizacyjnego
przyszłej konferencji. Z kolei Prof. P. Gaston van
BuIck i Prof. J. Czekanowski
przedstawili
wniosek z podziękowaniem
dla Komitetu Organizacyjnego
VI Kongresu.
Następnie
Przewodniczący
Sekcyj podsumowali
wyniki
obrad odpowiednimi
wnioskami,
będącymi
zarazem dyrektywami
na przyszłość.
Z prac sekcji etnologii przedstawił
sprawozdanie
P. O'Reilly - podkreślając konieczność opracowania
i wydania bieżącej Bibliografii
Oceanii.
Sekcja etnobotaniczna
dała przegląd zjazdów i kongresów
związanych
z tą problematyką.
Wnioski z obrad poszły w kierunku rozszerzenia pro-
blematyki i stworzenia reprezentacji
dla etno biologii, a także prowadzenia odpowiednich, analitycznych
bibliografii w szerszym zakresie, niż ma
to miejsce w Revue Internationale
d'Ethnobotanique.
Postulaty
sekcji
etnomuzykologicznej
przedstawił
M. Rouget; sekcji etnologii jurydycznej
Prof. Poisier i Chehata;
sekcji etnologii stosowanej
Prof. M. M. Deschamps i Rouch; muzeologicznej - M. Riviere; sekcji etnologii agrarnej M. M. Stensberg i Bratanić.
Na uwagę zasługiwały
również sprawozdania
i propozycje
sekcji:
archeologii, historii etnologii, a dalej grupy problemowej
badań nad pożywieniem i napojami
obrzędowymi,
jak też grupy badawczej
zajmującej się badaniami
nad ludową psychoterapią.
Na tym samym posiedzeniu
wysłuchano
sprawozdań
z działalności
Union Internationale
des Sciences Anthropologiques
et Ethnologiques.
Sprawozdanie finansowe złożył M. Bosch - Gimper; z badań naukowych
M. Heine-Geldern.
Na koniec podjęto w 6-ciu punktach rezolucję i wybrano Komitet Dyrekcji Unii w składzie: Prezes - Prof. H. V. Val1ois,
V-ce Prezesi: K. Chatto-Padhyan
(Kalkuta), J. Comas (Meksyk), M. Fortes
(Cambridge), U. J. Herskovits (Evanston), W. Steinitz (Berlin), H. Suzuki
(Tokio), S. P. Tołstow (Moskwa), Sekretarz Generalny - Prof. P. Bosch-Gimper (Meksyk).
Uczestnicy z uznaniem podkreślali,
że Kongres pod względem organizacyjnym reprezentował
najwyższy poziom. Świetne rozplanowanie
posiedzeń, komisji, sprawne i jasne informacje i atmosfera życzliwości dopełniały całości. Osobliwy ten nastrój, pełen optymizmu i przyjaźni można
było odczytać jeszcze na Konferencji U.I.S.A.E. w 1962 r. w Pradze.
Józef
Gajek
1 Sprawozdanie
z tego Kongresu
zostało opublikowane
przez doc.
dr Romana S t o P ę; patrz "Lud" t. XLV str. 485.
2 VIe Congres
International
des Sciences Anthropologiques
et Etnologiques, Paris, 30 juillet - 6 aout 1960. Tom I Raport general et Anthropologie. Musee de I'Homme. Paris 1962, str. 59-62.
3 Sprawozdanie
z tego Kongresu zostało ogłoszone drukiem: Congres
International
des Sciences Anthropologiques
et Ethnologiques.
Compterendu de la Troisieme Session Bruxelles 1948. Tervuren 1960. Cette publication ete realisee grace aux subsides de l'U.N.E.S.C.O. et de l' Association
des Amis du Musee royal de l'Afrique centrale. Wstęp L. C a h e n' a, dydektora Królewskiego Muzeum Afryki Środkowej w Tervuren.
4 VIe
Congres ... op. cit., str. 69-81. "Certains aspects de transformations Somatiques de l'Homo Sapiens".
5 Op. cit.
str. 82-93. The Humanism in Anthropological
Science.
6 Człowiek
w czasie i przestrzeni.
R. III. zesz. 3, Warszawa
1960,
str. 139.
'
7 Człowiek
w czasie i przestrzeni R. III, zesz. 3, str. 134-141, Warszawa, 1960, J. C z e k a n o w s k i, Wrażenia
z VI Międzynarodowego
Kongresu Nauk Antropologicznych
i Etnologicznych.
�542
543
UCHWAŁY POWZIĘTE PRZEZ STAŁĄ RADĘ
I PRZEDSTAWIONE
KONGRESOWI *.
przyjęta przez 34-ty Międzynarodowy
Kongres Amerykana zamkniętej sesji w Wiedniu w dniu 25 lipca 1960 r. i jednomyślnie aprobowana
przez Kongres Międzynarodowej
Unii
Nauk
Antropologicznych
i Etnologicznych
na Walnym
Zgromadzeniu
w Paryżu
6 sierpnia 1960 r.
10 Rezolucja
nistyczny
34-ty
Międzynarodowy
Kongres
Amerykanistyczny
że Indianie Szeta, których niedawno
odkryto w Stanie
Parana, przedstawiają
dla nauki wyjątkowy przypadek grupy, która dotąd
zachowała kulturę epoki kamiennej;
(stwarza to możność poznania życia
pierwotnych
mieszkańców
południowej Brazylii przed Kolumbem);
rozważając,
iż kultura
tych Indian ulegać będzie szybkim zmianom
i że już w bardzo krótkim czasie może być za późno na podjęcie studiów
nad nimi, i że jedyna w swoim rodzaju ostatnia szansa rozwiązania wielu
problemów naukowych mogła by zostać utracona,
zaleca by, skoro tylko jest możliwe, znaleźć środki na wysłanie specjalistów do Szetów, celem przeprowadzenia
badań na poziomie współczesnej antropologii i etnologii,
wyraża
życzenie, by nie ,ograniczać się tylko do badań a przyjść im
z pomocą medyczną i techniczną, i ułatwić im znalezienie należnego im
miejsca w nowoczesnym
świecie.
2° Rezolucja
przyjęta przez 34-ty Międzynarodowy
Kongres Amerykanistyczny
na zamkniętej sesji w Wiedniu w dniu 25 lipca 1960 r. i jednomyślnie aprobowana przez Kongres Międzynarodowej
Unii Nauk Antropo.logicznych
i Etnologicznych
na Walnym Zgromadzeniu
w Paryżu 6 sierpnia 1960 r.
rozważając,
* Resolutions
adoptees par l'Assemblee
de l'Union
Congres. lVIusee de L'Homme, Paris, 1962, s. 110-111.
et
soumises
au
Rozważajqc
nieustającą
aktywność ekspansji pracy misjonarnej, górniczej, rolniczej
i karczowniczej
na wschodnich
wybrzeżach
Nikaragui
i w północno-wschodnim
Hondurasie
zaleca się prowadzenie
badań nad
żyjącymi pogańskimi szczepami Sumu, zamieszkującymi
ten region, nim
ich sposób życia zaginie na zawsze.
Rozważając
szczupłość
odpowiednich
informacji,
dotyczących
etnologii Indian Ulwa z Centralnej
Ameryki, zaleca studia nad nielicznymi
ludami zamieszkującymi
region pomiędzy górnymi dopływami rzek Mico
i Siguia w Nikaragui, nim karczowanie i budowy dróg zniszczą pierwotny
sposób ich życia i uczynią niemożliwym
zarejestrowanie
odpowiednich
danych.
Rozważajqc stopniowe tępienie Indian Terribi
w dopływach rzeki Changuinola w Panamie, wzrastającą
adaptację
kulturalną
pomiędzy Terrabami w Costa Rice, zaleca badania porównawcze
tych dwóch pokrewnych
grup, nim pierwsi całkowicie znikną a drudzy zostaną całkowicie pochłonięci w wiejsko-miejskim
trybie życia.
3 Rezolucja
przyjęta przez 34-ty Międzynarodowy
Kongres
Amerykanistyczny
na zamkniętej sesji w Wiedniu w dniu 25 lipca 1960 r. i jednomyślnie aprobowana przez Kongres Międzynarodowej
Unii Nauk Antropologicznych
Etnologicznych
na Walnym
Zgromadzeniu
w Paryżu
6 sierpnia 1960 r.
Rozważajqc,
iż jest dobrze wiadomym, że pewne choroby epidemiczne,
szczególnie gruźlica, niszczą tysiące Indian amerykańskich
co roku,
rozważając,
iż mało dokonano w obliczu tych pilnych sanitarnych
problemów i że problemy te są powszechne dla większości krajów Ameryk,
gdzie tylko dotąd istnieje ludność indiańska,
Międzynarodowy
Kongres
Amerykanistyczny
prosi Swiatowq
Organizację
Zdrowia
by,
a) uważać problem sanitarny
(gruźlicę itp.) ludności indiańskiej Ameryk jako jeden z jej celów;
b) zbadać możliwość praktycznej,
dającej się wykonać w ciągu następnych lat pracy dla zabezpieczenia
zdrowia i życia Indian wspólnie
z lokalnymi
władzami,
misjami itp., włączając
szczepienia,
wznoszenie
domów odosobnienia, chemoterapię,
chemoprofilaktykę
itp.
4° Rezolucja
przyjęta
przez Kongres
Międzynarodowej
Unii
Nauk
Antropologicznych
i Etnologicznych
na Walnym
Zgromadzeniu
w Paryżu dnia 6 sierpnia 1960 r. Rozważajqc
rzeczywistą,
pilną potrzebę uzyskania
wszystkich
możliwych informacji
o kilku prymitywnych
ludach, nadal żyjących starym
trybem życia, włączając socjalne, duchowe, religijne, ekonomiczne i technologiczne aspekty ich kultur,
świadomi
faktu, niespokojni o to ••że sposobność dla tego rodzaju studiów, w tej chwili nadal dostępnych w Nowej Gwinei, zaniknie w ciągu
najbliższych 10-15 lat z powodu szybkiego rozszerzania się władzy admi0
�545
544
nistracyjnej
i wychowawczych
działalności,
rozwijanych
przez terytorialne rządy,
zaleca, by podjąć wszelkie możliwe akcje dla poparcia
badań terenowych na tym obszarze i apeluje do członków Międzynarodowej
Unii
Nauk Antropologicznych
i Etnologicznych, jak również do innych międzynarodowych
i narodowych
organizacji,
zajmujących
się badaniami
tego
rodzaj u, o udzielenie pomocy w założeniu Międzynarodowego
Instytutu
dla Antropologicznych
Badań Terenowych w Gwinei.
5° Rezolucja
przyjęta przez Kongres Międzynarodowej
Unii Nauk Antropologicznych
i Etnologicznych
na Walnym Zgromadzeniu w Paryżu dnia
6 sierpnia 1960 r.
Wyraża
swoje wielkie zainteresowanie
w prowadzonej
przez australijskich antropologów
pracy wśród nadal podtrzymujących
część swojej
oryginalnej
socjologiczno-ekonomicznej
organizacji
krajowców
australij·
skiego kontynentu;
zdaje sobie sprawę, że w ciągu kilku lat populacja
australijskich
krajowców zostanie całkowicie rozszczepiona i ich socjalna i ekonomiczna
organizacja
zniweczona;
doceniając
pogląd teoretycznej
ważności australijskich
danych, wyraża życzenie, by w świetle przeważającego pośpiechu spotęgować badania
terenowe
australijskich
antropologów
pomiędzy
nielicznymi
resztkami
australijskich
krajowców, podtrzymujących
część swojej oryginalnej orgaapeluje
do rządu australijskiego,
by uczynił co tylko możliwe, aby pomóc w wykonaniu tej pracy.
6° Rezolucja o publikacji nowego wydania Międzynarodowego
Dyrektoriatu Antropologicznego
(przedstawiona
przez prof. Herskovits'a
i Kidder II).
Zważywszy, że trzecia edycja International
Directory of Anthropologists, publikowana
przez National
Research
Council of the United
States w roku 1950 jest obecnie zarówno wyczerpana i przestarzała
i zważywszy, że Committee of the National Research Council of the United
States zebrał wielką ilość informacji,
na których opierać się powinna
pożądana, nowa edycja, i że została zapewniona obsługa zawodowego antropologa jako wydawcę, że jest obecnie potrzebna pomoc w otrzymaniu
funduszu dla ostatecznego przygotowania
i opublikowania
nowej edycji prosi o uchwalenie że:
a) Międzynarodowa
Unia Nauk Antropologicznych
i Etnologicznych
usilnie popiera publikację
nowego wydania
International
Directory
of
Antropologists i zaleca jego publikację.
b) Międzynarodowa
Unia Nauk Antropologicznych
i Etnologicznych
oferuje swoje moralne poparcie dla tego projektu
i w miarę możliwości swoją współpracę.
przetłumaczył
K. W.
MIĘDZYNARODOWEGO
(Artykuły
4, 7
STATUT
KONGRESU
NAUK ANTROPOLOGICZNYCH
I ETNOLOGICZNYCH *
9 były zmienione
podczas
Artykuł
IV Sesji w Wiedniu
w 1952 r.)
1.
Międzynarodowa
organizacja
zebrała się w Bale, dnia 21 kwietnia
1933 r., celem zorganizowania
Międzynarodowego
Kongresu Nauk Antro·
pologicznych i Etnograficznych.
Pierwszy zjazd Kongresu odbył się w Anglii w 1934, następne zaś
sesje będą się odbywały, po krótkich lub dłuższych przerwach,
co najmniej raz na cztery lata. Kongres nie będzie mógł się zbierać dwukrotnie
z rzędu w tym samym kraju, chyba żeby tego wymagały wyjątkowe
okoliczności. Natomiast może bez zastrzeżeń odbywać się na Starym lub
Nowym Kontynencie.
Artykuł
2.
Pod nazwą nauk antropologicznych
i etnologicznych
wszystkie te dyscypliny, które dotyczą wiedzy o człowieku
niu do badań nad rasami, ludami i cywilizacjami.
Artykuł
rozumie
się
w zastosowa-
3.
Organizowaniem
i przygotowywaniem
zjazdów kongresowych zajmuje
się Stała Rada złożona z dwóch do czterech czonków w każdym kraju.
Z początku jej członkowie byli powołani przez konferencję
w Bazylei
a wakujące miejsca były i będą nadal dopełniane przez członków Komitetu zainteresowanego
kraju. Wybór członków dokooptowanych
winien
być zatwierdzony
przez Stałą Radę, oraz przez Walne Zgomadzenie.
Z każdego zrzeszonego kraju jeden z członków Rady będzie mógł być
wydelegowany
przez własne władze państwowe.
Członkowie mogą znajdować się w towarzystwie
dwóch sekretarzy
wybranych
w taki sam
sposób jak oni. Tworzyć będą Komitet narodowy, zadaniem którego będzie
czuwanie nad rozwojem badań antropologicznych
i etnologicznych w ich
własnym kraju. Wybór nowego komitetu w którymś z krajów winien być
zaakceptowany
przez Stałą Radę i Walne Zgromadzenie.
* St~tuts du Congres International
des Sciences Anthropologiques
et
Ethnologlques. VI Congres International
des Sciences Anthrop. et Ethnol.
Tome I Rapport general et AnthroJ:4}logie. Musee Ie l'Homme Paris 196?
str. 113-115.
.
-,
Lud. t. XLVIII
35
�546
547
Artykuł
4.
Stała Rada ma rówmez obowiązek podtrzymywania
tradycji
Kongresu, przeprowadzania
podziału
na sekcje wśród dyscyplin
antropologicznych i etnologicznych,
czuwania
nad wykonywaniem
regulaminu,
oraz
załatwiania
różnych nieprzewidzianych
negocjacji.
Dla tych celów Stała
Rada winna się zbierać przynajmniej
raz jeden w przerwie
między sesjami Kongresu.
Artykuł 5.
W pracach Stałej Rady ci, którzy nie mogą czynnie
pracach, zostaną przeniesieni
do Komitetu Honorowego,
gacji krajowej, łub Stałej Rady.
Artykuł
W pracach Kongresu
zgłosili i uiścili opłaty
mają prawo
składkowe.
Artykuł
uczestniczyć w jej
na wniosek dele-
6.
brać
udział
ci wszyscy,
którzy
siG
7.
Pod koniec każdej sesji Walnego Zgromadzenia,
Kongres wyznacza
miejsce i datę następnego
zjazdu i wybiera przyszłego przewodniczącego
zjazdu i dwóch sekretarzy
generalnych.
Wybrani
będą spełniać
swoje
funkcje aż do końca następnej
sesji zjazdowej.
Artykuł
8.
Członkowie Stałej Rady wyznaczonego
na następną
sesję kraju, wybierają Komitet Organizacyjny
dołączając
sekretarza
generalnego
z poprzedniego zjazdu i innych członków, którzy będą im potrzebni. Komitet
ustala dokładną
datę sesji, porządek
obrad, ilość posiedzeń,
wysokość.'
składki, wysyła zaproszenia
do rządów krajów zainteresowanych,
zaproszenia wzywające na zjazd, zbiera zgłoszenia i wydaje legitymacje
członkowskie. Bierze na siebie odpowiedzialność
za wszystkie
sprawy gospodarcze zjazdu, przebiegu obrad, a drukowane
programy
rozsyła na parę
miesięcy przed zjazdem.
Artykuł
9.
Odpowiedzialność
za zrealizowanie
programu
ciąży na Komitecie Organizacyjnym.
Zadania Komitetu
dają się ująć w następujących
punktach:
a) Komitet wybiera główne tematy zjazdowe, w porozumieniu
z Stał:-l
Radą, przynajmniej
na rok przed sesją zjazdową.
b) Komitet zwraca się z prośbą do zasłużonych
specjalistów
światowej sławy o wzięcie udziału w dyskusjach
na wyznaczone w programie
tematy
ogólne.
c) Komitet ustala czas i przebieg posiedzeń.
d) Rezerwuje
pewną ilość czasu na komunikaty
z zagadnień specjalnych, przy czym każdemu z uczestników
Zjazdu przysługuje
prawo wygłaszania tylko jednego komunikatu.
Komitet zastrzega jednak sobie prawo uczynienia
pewnych wyjątków
z tej reguły, gdy komunikaty
przedstawiają
nadzwyczajną
wagę naukową.
e) Komitet Organizacyjny
ma prawo, biorąc na swoją odpowiedzialnosc, odmówić pozwolenia
na wygłoszenie
komunikatu
który uzna za
nieodpowiedni.
W razie wątpliwości,
Komitet ma praw~ zwrÓcić się do
Jednego lub kilku specjalistów
w tej dziedzinie, której komunikat
dotyczy, z prośbą o wyrażenie
opinii w tym względzie.
f) Poza posiedzeniami
Zjazdu mogą być organizowane
publiczne konferencje,
w po~ozumieniu
z Radą,
dotyczące
problemów
związanych
z kraJem, w ktorym Zjazd się odbywa, albo zagadnień
ogólnych.
Artykuł 10.
Na pierwszym zebraniu Zjazdu, Komitet Organizacyjny
wlmen ukonstytuo,,;ać
się w Biuro zjazdowe.
Na następnych
posiedzeniach,
zespół
członkow Biura winien być dokompletowany
przez członków Stałej Rady,
wybranych
przez głosowanie Kongresu względną większością.
Definitywnie, Biuro winno składać
się co najmniej
z przewodniczącego,
sześciu
wIceprzewodniczących,
skarbnika
i dwóch sekretarzy
generalnych.
Artykuł 11.
Komisja
Wydawnicza,
złożona
przynajmniej
z czterech
członków,
wyznaczonych
przez Biuro, zapewnia
opublikowanie
sprawozdań
kongresowych, Skarbnik
sprawdza
rachunki
pod kontrolą
Biura. Reszta pieniędzy, jeśli została, będzie przekazana
na aktywa przyszłej sesji.
Biuro zjazdowe
zapewnia
łączność między bieżącą
sesją Kongresu
i członkami Komitetu Organizacyjnego
następnego zjazdu, a w razie nie~rzewidzianYCh przeszkód, czyni wszelkie usiłowania, by zapewnić ciągłość
I normalne
rozplanowanie
w czasie Międzynarodowych
Zebrań Antropologicznych
i Etnologicznych.
Wszystkie sprawozdania
z posiedzeń będą opublikowane
we wspólnym tomie, wraz z wnioskami
uchwalonymi
przez Walne Zgromadzenie.
Również
będą podane
tytuły
i streszczenia
komunikatów
i przebiegu
dyskusji,
zakwalifikowane
do druku przez Biuro zjazdowe.
Artykuł
12.
Języki w których mogą być wygłaszane
i publikowane
komunikaty,
to: niemiecki,
angielski,
hiszpański,
francuski
i włoski. Sprawozdania
jednak oficjalne Kongrcsu, a zwłaszcza protokóły
będą \vyłącznie redago\vanc ~~V języku francuskim.'
.
l
�549
548
Artykuł
13.
Książki i przedmioty ofiarowane Kongresowi w czasie sesji, pozostają
w kraju gdzie Zjazd miał miejsce. Ich przeznaczenie
będzie określone
przez Biuro. Archiwa winne być przekazane
Radzie Organizacyjnej
następnego Zjazdu.
Artykuł 14.
Wszystkie wnioski mające na celu zmianę regulaminu
ogólnego, będą
musiały być podpisane przez dwudziestu
przynajmniej
członków, z których pięciu powinno należeć do Stałej Rady. Tego rodzaju wnioski należy składać w Biurze.
Po omówieniu wniosków na zebraniu Kongresu, Stała Rada przygotowuje sprawozdanie,
które zostaje ogłoszone razem z wnioskiem w publikacji Kongresu. Na pierwszym
posiedzeniu
następnego
Zjazdu wniosek
jest podany bez dyskusji do przegłosowania.
W ten sposób przyj~ty w Wiedniu nowy regulamin, zostanie natychmiast wprowadzony
w życie.
przetłumaczył
A. L. G.
ZJAZD STAŁEJ RADY MIĘDZYNARODOWEJ
UNII NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH
W PRADZE W DNIACH 2-3-11
SIERPNIA 1962 R.
Istnieją w rozwoju poszczególnych
nauk momenty kulminacji,
które
na długo stanowią fundament
nowych kierunków badań. Bez żadnej wątpliwości dla nauk antropologicznych
i etnograficznych
takim punktem
jest utworzenie
Międzynarodowej
Unii tudzież powołanie przez VI Międzynarodowy Kongres Nauk Antropologicznych
i Etnologicznych w Paryżu
w r. 1960 nowych organów kierowniczych,
a mianowicie Stałej Rady i jej
Komitetu Wykonawczego.
W skład Stałej Rady wchodzą członkowie honorowi oraz członkowie
czynni Komitetów
Narodowych
następujących
państw (wedle alfabetu dyplomatycznego):
Niemiecka Republika
Federalna, Niemiecka Republika
Demokratyczna,
Argentyna,
Australia,
Austria,
l3elgia, Birmania,
Boliwia, Brazylia, Bułgaria, Kanada, Chili, Kolumbia,
Kostarika, Kuba. Dania, Irlandia, Ekwador, Hiszpania, Stany Zjednoczone,
Finlandia,
Francja,
Grecja, Gwatemala,
Haiti, Honduras,
Węgry, India,
Islandia,
Izrael, Włochy, Japonia,
Maroko, Meksyk, Nigeria, Norwegia,
Panama, Paragwaj,
Holandia, Peru, Polska, Portugalia,
Zjednoczona Republika
Arabska,
Rodezja,
Rumunia,
Zjednoczone
Królestwo
(Anglia),
Szwecja; Szwajcaria,
Czad, Czechosłowacja.
Wietnam, Turcja, Unia Południowo-Afrykańska,
Związek
Socjalistycznych
Republik
Radzieckich,
Urugwaj,
'Watykan, "i,Venezuela i Jugosławia:
razem przeto dotychczas
58 państw świata należy do Unii, stanowiąc wielką jej siłę, która wciąż
wzmaga się i potężnieje .•
Kongres w Paryżu w r. 1960 wybrał również Komitet Narodowy Polski w składzie (wedlug alfabetu): Wł. Antoniewicz
(archeolog), Jan Czekanowski (antropolog), M. Ćwirko-Gorycki
(antropolog), Tad. Dzierżykraj-Rogalski (antropolog), Józef Gajek (etnograf) i K. Zawistowicz-Adamska
(etnograf). Przypomnę
tutaj parę stwierdzeń
regulaminowych:
a) Rada
Stała składa się z 6 członków każdego kraju, względnie w razie potrzeby - regionu; b) pierwszych członków Unii wybrał Kongres Paryski .w r. 1960 i od tej daty nowi członkowie są wybierani przez Radę Stałą
na wniosek właściwego Komitetu Narodowego;
c) członkiem Rady Stałej
może być wybrany tylko zawodowy uczony w służbie czynnej; z chwilą
jego przejścia na emeryturę
zostaje na jego miejsce wybrany nowy członek Komitetu Narodowego, a emerytowany
członek wchodzi do Komitetu
Honorowego, d) czlonek honorowy może przewodniczyć
Komitetowi
Narodowemu
tylko
do naj bliższego
Międzynarodowego
Kongresu
Nauk
Antropologicznych
i Etnologicznych;
e) zjazdy Rady Stałej są zwoływane
co dwa lata, a Kongresy Międzynarodowe
odbywają się co cztery lata;
f) Komitet Wykonawczy składa się z 9 członków wybranych
przez Radę
Stałą na lat 4 i zbiera się co roku. oto są chyba najważniejsze
postanowienia Regulaminu,
zatwierdzonego
przez Międzynarodową
Radę Filozofii
i Nauk Humanistycznych
(CJ.P.S.H.), stanowiącą
organ U.N.E.S.C.O., do
którego są afiliowane wszystkie Międzynarodowe
Unie nauk społecznych.
Może należy jeszcze wspomnieć, że regulamin
nie przewiduje
zastępstwa
członków Rady Stałej; o ile względy zdrowotne
stoją na przeszkodzie
uczestniczeniu w pracach Unii, wówczas można zaproponować Radzie Stałej wybór niedomagającego
członka do Komitetu Honorowego, a na jego
miejsce
przeprowadzić
wybór
nowego członka
Komitetu
Narodowego.
Pierwszych
przewodniczących
nowozorganizowanych
Komitetów
Narodowych Unii wybrał Kongres Paryski; m. in. na przewodniczącego
polskiego
Komitetu
Narodowego
został jednomyślnie
wybrany
prof. Jan Czekanowski na okres do r. 1964. Następnych przewodniczących
po upływie ich
mandatu
wybiera na dalszą kadencję każdy Komitet Narodowy według
swojego uznania, podobnie jak wiceprzewodniczącego
i sekreta~za.
Sekretarzem
polskiego
Komitetu
Narodowego
wybrano
w Paryzu
prof.
J. Gajka.
.'
.,
Kongres Paryski uchwalił przyjąĆ zaproszeme ZWiązku RadZieckiego
zorganizowania
i odbycia w Moskwie VII Międzynarodowego
~ongres.u
Nauk Antropologicznych
i Etnologicznych w r. 1964. Narodowy zas KO~Itet Czechosłowacji
zaprosił Radę Stałą do zjechania się w dniach 2 I 3
sierpnia w P r a d z e oraz na wycieczki: antropologiczną
i etnograficzną
po Czechosłowacji w dniach 5-11 sierpnia 1962 r. Polska Ak~demia N.auk
delegowała na ten zjazd swoich członków i zarazem człon~o~ Polskiego
Komitetu Narodowego Unii: Jana' Czekanowskiego
i WłodZimierza Anto-
�•
550
nie:vicz~, zaś Ministerstwo
Szkolnictwa
Wyższego wysłało
tam .JÓzefa
GaJka
Polskiego Komitetu Unii . Z wI'elk'lm za
. l em stwler.
. .. Jako sekretarza
dZI!l~~y w Pradze n~eobe:ność trzech dalszych członków P.K.N.U., mianowlcl~ p.rof. I~. zawlst?WICZ-Adamskiej,
prof. Cwirko-Godyckiego
i prof.
T. DZlerzykraJ-Rogalsklego.
Przyjazd
ich był potrzebny
i napewno
P.K.N.U. odegrałby w P.radze jeszcze większą rolę przy udziale tych uczonych, znan.ych ze SWOich prac zagranicą.
Ostatecznie
w posiedzeniac!1
Rady Stał:J w Pradze wzięło udział 55 członków z 26 krajów wszystkich
kontynentow.
.Jak zawsze w Czechosłowacji,
zjazd Rady Stałej był doskonale zorgamzow.any przez Narodowy Komitet Czechosłowacji
pod przewodnictwem
znakomitego
uczonego prof. dr Jerzego HOf<lka członka ,., S Al d
..
N k .
,
'-..
(a emll
au .1 dyrek.tora. Instytutu
Etnografii
tejże Akademii. Serdeczna
atmos~era l tak uJmuJąca. życzliwość gospodarzy sprawiły,
że Zjazd odbywał
Sl~ w dU~hu prawdZiwego
koleżeństwa.
Dołączył się do tego nadzwyczaj
miły sPOs?b przewodniczenia
obradom przez akademika
prof. S. P. Tol~towa, ktory został na Kongresie
Paryskim
wybrany
prezesem M.U.N.A.
l E. na okres 1960-1964 r.
Ce?iąc wysoko w.szystkie obrady, uroczystości,
bankiety
i powitania
członkow Rady Stałej w Pradze, Bernie, Bratislavie,
Martinie
i Nitrze,
pozwołę sobie zatrzymać się tyłko na merytorycznych
zagadnieniach
w ciągu naszego tak miłego pobytu w Czechosłowacji.
Prof. T o ł ~ t o w przedstawi!
propozycję następującego
zorganizowania
VII Kongres~ w Moskwie: 1) Kongres będzie obradował dwa razy dziennie
po.dczas ~ dm robocz~ch od otwarcia Kongresu do jego zamknięcia. W tym
tez ~zasle .odbędą Się na początku
i na końcu dwa posiedzenia
Rady
Sta:eJ . .oprocz normalnych
posiedzeń winny się odbywać oddzielne symp~zJa l kolokwia
poświęcone
specjalnym
zagadnieniom,
n.p. metodologIC~~ym, takso~o~ii
prymatów
i człowieka, etnologii porównawczej,
ergo~ogll, folklorOWI l Jego ~naczeniu, socjologii i jej stosunku
do etnologii
ltp. Dyrekto I.C.O.M. (Mlędzynarodowy
Komitet dla spraw muzeów) za~roponowal
przedyskutowanie
niezmiernie
doniosłej
sprawy
konserwacji
l metod udostępnienia
zbiorów, tak wszędzie na świecie potrzebnych
i pilnych. Prof .. J. C z ~ k a n o w s k i zwrócił uwagę na dwa wielkie jubileusze nauki rOSYJskieJ, mianowicie na 100-ną rocznicę działalności antroPol~gicznej Bogdanowa i na 150-tą rocznicę powstania
Muzeum Antropol.o~u :v Petersburgu.
Mówca zaproponował
związanie
z tymi uroczystoSClaml w .. s~oncentro::anej
formie
omówienia
naj wybitniejszych
sprav,;
antropologu
l etnolog n Europy wschodniej.
Wł. A n t o n i e w i c z poruszył potrzebę zastanowienia
się nad możliwością opracowywania
Antropo:o~l~znegO i Etnologicznego
Atlasu Świata, analogicznie
do podjętej
jU7.
1I1lCJatyWy opracowania
Archeologicznego
Atlasu Świata. Poruszvl on też
bardzo pilny i ważny postulat
utworzenia
stałego Sekretariat~
Nauko-
551
wego Unii, n.p. w paryskim
Muzeum Człowieka, w celu koordynacji
badań i zamierzeń
międzynarodowych
w dziedzinie tzw. nauk antropologicznych.
Zywiołowo, z krajów zwłaszcza Europy i Stanów Zjednoczonych
Ameryki Północnej,
wyłoniła
się generalna
debata
na temat, czy urządzać
ogólne typu m o n s t r e Kongresy Międzynarodowe,
czy też raczej problemowe sympozja i specjalne
kolokwia w zakresie nauk antropologicznych i etnologicznych.
Muszę powiedzieć, że od r. 1932 uczestniczę w takich właśnie debatach średnio co dwa lata na kongresach
różnych nauk
szczegółowych.
I tym razem, podobnie
jak w latach poprzednich,
nie
doszło się do jakichś uzasadnionych
konkluzji
i do ostatecznych,
na tym
etapie rozwoju nauk szczegółowych, reform istniejącego stanu rzeczy. NiC:'
Jest to łatwe, a przecież w tych sprawach eksperymentować
trudno. Niewątpliwie
przesuwa
się jednak
program
Międzynarodowych
Kongresów
w kierunku
zagadnie!'l
zasadniczych,
wymagających
internacjonalnych
dyskusji
i wniosków.
Nie będą już referowane
referaty
przyczynkowe
i opisowe,
nie wykraczające
swoją ważnością
poza poszczególne
kraje.
Uchwalono,
aby tematy szczegółowe drukować
przed Kongresem
w różnych czasopismach
specjalnych
poświęconych
Kogresowi.
Zwrócono
się
z prośbą do wszystkich
Komitetów
Narodowych
o wydrukowanie,
o ile
możności, wszystkich referatów
w oddzielnych tomach wydawnictw
przedkongresowych,
ale w językach kongresowych;
jeżeli by to nasuwało trudności, to prosi się o wydrukowanie
lub powielenie w 500 egzemplarzach
przynajmniej
streszczeń.
Wszystkie
te publikacje
rozesłałby
Sekretariat
Kongresu
co najmniej
na trzy miesiące przed zjazdem w Moskwie do
wszystkich
członków Unii. W ten sposób krótkie
zagajenia
i dyskusje
odbyłyby
się w sesjach kongresowych
nad najważniejszą
problematyką
metodologiczną,
antropologiczną
i etnologiczną,
nurtującą
cały świat naukowy. Obok tych debat należało by ilustrować
zagadnienia
dyskusyjne
małymi wystawami
w kuluarach,
przeżroczami,
epidiaskopem
i projekcjami filmowymi
i magnetofonowymi,
na które warto położyć specjalny
nacisk. Pomysłowości
w tym zakresie nie należy kłaść tamy, ani żadnych hamulców. Jakkolwiek
jest niezmiernej
wagi możliwie szeroki udział
w pracach
kongresowych
młodych pomocniczych
sił naukowych
wszystkich krajów,
to jednak
ten udział, zwłaszcza
w dyskusjach,
powinien
być ograniczony
do rozsądnych
proporcji
głównie ze względu na brak
czasu.
Nie mo:i:na się dziwić, że w dyskusji ogólnej, która stanowiła główną
oś wystąpień
członków Rady Stałej, nie zabrakło też starcia się zachowawczej myśli etnologicznej
U.s.A., z prof. M. Herskovitzem
na czele.
z postępową myślą marksistowską.
Ostrość tej kontrowersji
stępił w swym
bardzo interesującym
przemówieniu
prezes Unii prof. S. P. T o ł s t o \\',
którego wszystkie wystąpienia
cechował obiektywizm
i chęć zrozumienia
�552
stanowisk
przeciwnych.
Bardzo subtelną
pojednawczą
rolę odegrał również prof. C z e k a n o w s k i, cieszący się ogromnym autorytetem
wśród
uczonych antropologów
i etnologów,
całego świata, jak to mogłem bez
trudu stwierdzić przy wielu interesujących
wystąpieniach
na tej prawdziwej arenie międzynarodowej.
Punktem kulminacyjnym
obrad Rady Stałej był przedstawiony
przez
Prezesa Unii program ogólny VII Kongresu w Moskwie w 1964 r.
A. Antropologia ogólna będzie mieć do dyspozycji:
I, Sekcję antropologii fizjologicznej,
II, Sekcję somatologii ludzkiej,
III, Sekcję antropologii anatomicznej,
IV, Sekcję antropologii
etnicznej
(z zagadnieniami
ras i rasizmu), V. Sekcję paleoantropologii
i antropogenezy.
B. Etnografia ogólna' dysponować będzie sekcjami:
I, teorii i metodologii, II, paleoetnografii
(etnografii
archeologicznej),
III, etnobotaniki
i etnozoologii, IV, etnolingwistyki,
V, folkloru i sztuki ludowej: a) ustnej
poezji ludowej, b) sztuki ludowej, c) muzyki ludowej, d) teatru i tańców
Iudowych;
VI, etnografii
prawnej,
VII, wierzeń
religijnych
i mitologii,
VIII, etnografii
stosowanej,
IX, geografii etnicznej,
X, muzeologii etnograficznej (a w dyskusji dodano, że też archeologicznej
i antropologicznej).
C. Etnografia i antropologia regionalna obejmuje:
Sekcję I Afryki,
Sekcję II Australii i Oceanii, Sekcję III Dalekiego Wschodu i południowej
Azji, Sekcję IV Bliskiego i Środkowego
Wschodu, Sekcję V Arktyki,
Sekcję VI obydwu Ameryk, Sekcję VII krajów europejskich.
D. Nadto pr1ewidywane
są grupy robocze ze specjalną tematyką.
E. Filmy i komunikaty
objaśniane filmami.
Jak z tego zestawienia
widać, wzbogacono w stosunku do poprzednich kongresów
ilość sekcji. Cała trudność
będzie polegała na sharmonizowaniu prac sekcyjnych
w ten sposób, aby wszyscy członkowie Kongresu mogli brać udział w wielu posiedzeniach,
które w różnych sekcjach
ich interesują. Ale to już troska organizatorów
Kongresu, którzy napewno
dołożą starail, aby potrzeby wszystkich
w miarę możności zaspokoić.
Bardzo bogato i ciekawie
przedstawia
się lista głównych
tematów
wysuniętych
do dyskusji. Oto one: Sekcja I Antropologia
fizjologiczna
ma
się szczególnie zająć zmiennościami
charakterów
fizjologicznych
między
populacjami
(grupy krwi, wrażliwości
smakowe,
zaburzenia
pigmentacji
i in.); aklimatyzacją
ras i populacji;
aspektami
biologicznymi
izolacji;
dziedzicznością
charakterów
użytkowanych
w antropologii.
Sekcja
II
somatologii
ludzkiej:
zastosowania
morfologii ludzkiej (zdrowie publiczne,
wychowanie
fizyczne, sport, przemysł);
ewolucja somatyczna
w związku
z wiekiem. Sekcja III antropologii
anatomicznej:
zmienności anatomiczne
między rasami
i poulacjami
(szkielet, muskulatura,
system
nerwowy,
trzewo, powłoki). Paleopatologia.
Sekcja
IV antropologii
etnicznej:
zastosowania
antropologii
do problemów
etnogenezy;
zasady
i metody
taksonomii
antropologicznej;
czynrliki różnic rasowych.
Sekcja
V paleo-
553
antropologii
i antropogenezy:
przyczyny biologiczne hominizacji
(zachowanie się i stosunki między grupowe u prymatów,
używanie narzędzi przez
prymaty,
typy lokomocji,
ekologii itp.); genealogia
i taksonomia
prymatów, a w szczególności u hominidów; ontogeneza prymatów w aspekcie
filogenetycznym;
morfologia
wyższych układów
nerwowych
w ewolucji
pracy i mowy.
B. Etnografia ogólna:
Sekcja I teorii
i metodologii:
periodyzacja
społeczeństw
pierwotnych;
prawa ogólne, rozwój i jedność historii powszechnej;
klan i różnorakość form jego dezintegracji;
powstanie
klas społecznych
i państwa;
ustroje rolnicze, ich rola historyczna
i ich miejsce w życiu współczesnych ludów; problem
rozwoju
etnicznego
i narodowego;
postęp techniczny i jego rola w historii społeczeństw;
studia etnograficzne
w społeczeństwie
współczesnym.
Sekcja
II
paleoetnografii:
metody wykorzystywania
danych
archeologicznych
w rekonstrukcji
form
ustrojowych
i ekonomicznych
w starożytności;
archeologia i problemy etnogenezy; użyteczność danych etnograficznych
dla definicji
przeznaczenia
materiałów
i typów archeologicznych.
Sekcja III etnobotaniki
i etnozoologii:
początki
roślin uprawnych;
udomowienie
zwierząt;
użytek dzikich roślin w ekonomice;
medycyna
i farmakopea
ludowa.
Sekcja
IV:
etnolingwistyki:
języki i etnogene7a;
toponimia
i onomastyka;
funkcje społeczne mowy:
uwagi o ortografii języków pisanych nowocześnie wypracowanych.
Sekcja
V folklo'Tu i sztuki ludowej:
podsekcja A, poezja ustna ludowa: ewolucja
poezji ustnej i jej rodzaje; elementy narodowe i międzynarodowe
w ludowej poezji ustnej;
historyczne
studia porównawcze
światowej
poezji
epickiej;
co to jest poezja ludowa?
Ustna poezja ludowa jako źródło
historyczne.
Podsekcja
B sztuki ludowej:
narodowy charakter
sztuki ludowej; tradycje
ludowe w sztuce współczesnej.
Podsekcja
C muzyki
ludowej:
właściwości
stylistyczne
rodzajów
muzyki
ludowej
w obrębie
historii; muzyka, pojęcie i akt twórczy; muzyka ludowa jako źródło studium etnogenetycznego
i związków
kulturowych.
Podsekcja
D teatru
i tańców ludowych:
początki teatru; rola teatru ludowego w życiu współczesnym; metody utrwalenia
tańców ludowych. Sekcja VI etnografii
prawnej:
prawa
zwyczajowe
i stosunki
społeczne;
prawa
zwyczajowe
jako
źródła legislatywne.
Sekcja VII wierzeń religijnych
i mitologii:
początki
i formy pierwotne religii; synkretyzm
religii; religia w życiu codziennym;
magia i religia; klasyfikacja
wierzeń religijnych.
Sekcja VIII
etnografii
stosowanej:
współczesne
przemiany
cywilizacji
i sposób życia; postęp
techniczny
i życie społeczne, ekonomiczne
i intelektualne
populacji
rolniczych; rola osiągnięć
etnografii
dla rozwoj u ekonomicznego
i kulturalnego. Sekcja IX geografii
etnicznej:
czynniki etniczne i ruch demograficzny; wpływ migracji na układy etniczne; analiza wskażników etnicznych uzyskana przez omówienie; metody kartografii
etnicznej. Układ atla-
�554
sów historyczno-etnograficznych;
czynniki etniczne, formy i typy układu
geograficznego
populacji;
urbanizacja
i jej wpływ na procesy etniczne.
Sekcja
X muzeologii
etnograficznej:
jak eksponować zbiory etnograficzne,
a nie eksponowane
prezentować;
metody
konserwacji
zbiorów
etnograficznych.
Jak się okazuje,
w porównaniu
z treściami
Kongresu
Paryskiego,
świadomie
wyeliminowano
na Kongres
Moskiewski
sekcję
psychologii
etnicznej
z powodu nie dość precyzyjnie określonych metod takich rozważań. Uchwalono jednak, że w miarę zgłaszania referatów
w tym zakresie
będą one wygłaszane w jednej z wymienionych
sekcji etnografii ogólnej.
do której temat będzie najbardziej
nawiązywać.
W sekcjach
regionalnych
postanowiono
łączyć tematykę
antropologiczną, archeologiczną
i etnograficzną,
gdyż zagadnienia
wszystkich
tych
nauk
szczegółowych
wiążą się z sobą monograficznie
i syntetycznie.
Zwłaszcza w zagadnieniach
ogólnych trudno o zbyt surową cenzurę w tym
względzie;
ale i w szczegółowych
problemach
poszczególnych
regionów
często byłyby metodologicznie
wątpliwe
rozgraniczenia
osiągnięć
tych
dyscyplin
specjalnych.
Dowodów na to przysparzają
takie tematy, jak:
etnogeneza
i historia
etniczna,
procesy etniczne
współczesności,
udzial
dziedzictwa
kulturowego
przeszłości
i spadku
uniwersalnego
w formacjach cywilizacji
narodowych,
wzajemne
stosunki
społeczne i rodzinne,
etnografia
miast i układów przemysłowych,
typologia i klasyfikacja
elementów kultury
m~terialnej,
typy ekonomiczno-kulturowe
i regiony historyczno-etnograficzne.
Każdy region świata posiada swoją specyficzną i rozległą problematykę: na kongres moskiewski proponuje
się taką jej limitację:
Afryka: zagadnienia
pojawienia
się i dyfuzji żelaza; dziedzictwo matrylinealne
i patrylinealne
u ludów współczesnych;
różne formy wspólnot
klasowych i rolniczych; tworzenie się kultur narodowych;
formy niewolnictwa w historii Afryki; klasyfikacja
języków afrykańskich.
Australia i Oceania: zagadnienia zaludnienia
wschodniej Oceanii i pochodzenia Polinezyjczyków;
rozkład struktur
rodowych, klanowych
i rolniczych i tworzenie
się społeczeństwa
klasowego
w Oceanii w XVIII
i XIX stuleciu; warunki
życia obecne i w przyszłości tubylców i metysów w Australii;
rozwój etniczny i narodowy
populacji
Oceanji współczesnej.
Daleki Wschód i południowa
Azja: zaludnienie
wysp japońskich;
sukcesywne
fale zaludnienia
Indonezji;
problem
Munda-l\'Ion-Khmere:
rola Yue'ów Chin starożytnych
w etnogenezie
Azji południowo-wschodniej; wspólnot:-- klanowe i rolnicze w historii ludów Indo-Chin
i Indonezji; zagadnienie stosunków między typami etnicznymi i kastami w Indii
i w innych krajach
Azj i południowo·\vschodniej;
rozwój cywilizacji
narodow:-'ch Azj i wschodniej
i południowej.
555
Daleki Wschód i Srodkowy
Wschód: przeżytki
stosunków
patriarchalnych
i feudalnych;
zagadnienie
starożytnych
substratów
etnicznych
w Azj i Przedniej;
rola migracj i w starożytności
i w wiekach średnich
w etnogenezie; stosunki między nomadami a ludnością osiadłą; znaczenie
nawodnień
w kształtowaniu
się typów ekonomiczno-kulturowych;
rodzina
i wspólnota u ludów nomadzkich
i półnomadzkich;
przeżytki rodów matriarchalnych.
Arktyka będzie na Kongresie moskiewskim
po raz pierwszy oddzielnie
traktowana
w ślad za pogłębieniem
się znajomości
antropologicznych,
archeologicznych
i etnograficznych
na tych ogromnych
rozłogach. Nasuwają się jako główne następujące
problemy: istnienie całości kulturowych
okołobiegunowych;
kontakty
między populacjami
periarktycznymi
i bardziej poiudniowymi;
wpływy Wielkiej Północy na kultury
i na cechy
fizyczne człowieka; rozwój ekonomii i wpływ cywilizacji współczesnej
na
ludy periarktyczne.
Ameryka:
zagadnienie
zaludnienia
Ameryki;
napisy ludów indiańskich; klasyfikacja
języków amerykańskich
i ich stosunków
z językami
innych ludów świata: zmiany w treściach kulturowych
Indian amerykań-·
ski~h po w. XV n.e.; wkład tubylców
Ameryki
do cywilizacji
świata:
grupy etnograficzne
ludów Ameryki
i kształtowanie
się współczesnych
narodów
amerykańskich.
Europa:
wspólnota
historyczno-etnograficzna
rejonu
karpackiego;
prob~emy historii ludów na Bałkanach;
rola Celtów w historii etnicznej
krajów
europejskich;
stosunki
fino-bałtyckie
i fino-słowiańskie.
Program sympozjów i narad grup roboczych dał się naszkicować w zakresie następującej
tematyki:
Kontakty
historyczno-kulturowe
ludów Oceanu Spokojnego;
stosunki
między
nomadami
a ludnością
osiadłą;
etnografia
miast
i ośrodków
przemysłowych;
problem
granicy
między
zwierzęciem
a człowiekiem.
metody analizy antropologicznej;
synteza antropologiczno-archeologiczno-etnograficzna
w zakresie
procesu
historycznego
rozwoju
społeczeństw
ludzkich
(atlasy, podręczniki,
encyklopedie,
wystawy).
Oto wynik dwudniowej
dyskusj i nad referatem
prezesa Unii, jednomyślnie uchwalony.
:.vJ:imo upalnych
dni atmosfera
obrad Rady Stałej
b;ła nad wyraz ożywcza. W miarę ustalania
ogółnej tematyki
VII Międzynarodowego
KongrE'su
Nauk
Antropologicznych
i Etnologicznych
w r. 1964 w Moskwie, zdawało się, że tężeje budowa olbrzymiego wspólnego gmachu tych nauk, które do niedawna
jeszcze w porównaniu
z innymi naukami
matematyczno-przyrodniczymi
i społecznymi
był::
w pewnym
opóżnieniu
rozwojowym.
Obecnie sytuacja
niemal IV oczach
się przeobraża. Proszę przeanalizować
ledwie l1Clszkicowany program Kongresu lVIoskiew>kiego. Od początku do końca cechuje ten program dążenie
do gruntowania
podstaw
metodologicznych
i do s.'·ntezy. Bez syntcz~-
�556
zaś, która w miarę postępu badań musi się zmiemac, nie ma rozwoju
ani nauk szczegółowych, ani filozoficznego poglądu na świat. Jeżeli program Kongresu
:vroskiewskiego
uda się wypełnić
pogłębionymi
i poszerzonymi pracami - w co wierzę po nawiązaniu
w Pradze kontaktów
z naj wybitniejszymi
antropologami
i etnografami
świata
wówczas
przebieg procesu historycznego,
z tego punktu wyjścia śledzony, wyjaśni
się w znacznej mierze. O ile się orientuję, to mam wrażenie, że w tej
skali po raz pierwszy będzie poddana w szeregu ujęć próba uzasadnienia
prawidłowości
rozwoju człowieka i społeczeństw
pierwotnych
i wczesnoklasowych.
Oczekujemy
więc z nadzieją przełomu
metodologicznego
na
wyniki Kongresu Moskiewskiego.
Udział antropologii
i etnografii
polskiej
w pracach
kongresowych
w Moskwie na pewno nie będzie łatwy. Nasze wysiłki musimy dopasować
ściśle do ram programowych
już ustalonych,
bo inaczej nie dojdziemy
do poważnego głosu i nie odegramy twórczej roli w tym parlamencie
nauki międzynarodowej.
Obliczając nasze siły można stwierdzić, że ciężkie
zmagania czekają polską szkołę antropologiczną;
mocną pozycję stanowią
próby prawa klasyfikacyjnego
prof. Adama Wankego, cieszące się prawdziwym uznaniem w świecie nauki. Każde wystąpienie
prof. J. Czekanowskiego może liczyć na szczery aplauz i na zaciętą dyskusję, co daje
miarę wyjątkowej
powagi tego uczonego polskiego. Do r. 1964 dojrzeją
pewnie do prób sy~tezy polskie badania antropologiczne
w Egipcie.
W zakresie etnografii
mamy kilka atutów.
Najważniejszy
mam
to przekonanie - to prezentacja Polskiego Atlasu Etnograficznego, dobrze
mieszczącego' się w skali europejskiej.
Poważny problem stanowi zagadnienie kultur karpackich,
migracji i akkulturacji
z tym ściśle związane.
Również pozycja studiów nad plastyką i nad muzyką ludową w Polsce
jest godna wyeksponowania
na arenie międzynarodowej.
Koncepcja etnogenezy Słowian w ujęciu slawistyki, archeologii i etnografii polskiej jest
ważna, ale musi się mocno obwarować argumentacją
wyczerpującą,
gdyż
obiektywność
tych studiów jest w ocenie nauki zachodnioi północnoeuropejskiej
mocno zachwiana. Dobrze, że Kongres w Moskwie poprzedzi
lVIiędzynarodowy Kongres Slawistyczny
w Sofii w r. 1963. Niewątpliwie
wyklarują
się tam również poglądy na pochodzenie Słowian. Polskie zadania afrykanistyczne
mogą odegrać rolę w tej chwili jedynie w ujęciu
doc. Waligórskiego i dr Filipowiaka,
gdyż były one prowadzone z pierwszej ręki w Afryce. Niestety, w ostatnich latach, po zgonie St. Poniatowskiego, S. Czarnowskiego,
E. Frankowskiego
i K. Moszyńskiego, nie dysponujemy twórczym znawstwem
etnologii ogólnej. Być może, iż jako nie
etnograf z fachu lecz tylko wielbiciel antropologii
i etnografii grzeszę tu
przesadnym pesymizmem. Będę się więc' szczerze cieszyć, jeżeli w dyskusj i
nad poruszonymi
zagadnieniami
zostanę przekonany,
że nie mam racji,
;;57
i gdy dowiem się o większych możliwościach
przedstawienia
polską szerszego wachlarza
poważnych
problemów
ogólnych
gicznych na Kongresie Moskiewskim.
przez naukę
i metodolo-
*
*
A na koniec krótka relacja
o wycieczce po Czechosłowacji
(5-11
sierpnia), którą odbyłem w grupie antropologicznej,
podczas gdy J. Czekanowski i J. Gajek uczestniczyli w grupie etnograficznej.
Z góry muszę nadmienić,
że nastrój na wycieczkach
był ze wszech
miar dobry i miły. Pogoda sierpniowa
nie zawiodła, a udział starszych
i młodszych badaczów czeskich i słowackich z pp. profesorstwem
Horakami na czele zapewnił doskonałą orientację we wszystkich szczegółach naukowych. Humory wszystkich uczestników
były w pełnym blasku, a zadzierżgnięcie koleżeńskich i przyjacielskich
związków wszystkich z wszystkimi pozostawią wspomnienia
chyba do końca życia. Za to wszystko serdeczne dzięki niestrudzonym
i zacnym gospodarzom.
Ekspozycja
ludowych
instrumentów
muzycznych
w Brnie.
w Muzeum
:Ylorawskim
�559
·=>58
W
wygodnych
i nie przepełnionych
autobusach
jechaliśmy
śliczną
trasą do Bene~ova, miejsca urodzenia prof. J. Matiegki, znakomitego
założyciela katedry antropologii w Uniwersytecie
praskim. Stamtąd udaliśmy
się do Humpolca,
gdzie światło dzienne po raz pierwszy
ujrzał wielki
antropolog
Ales Hrdlicka,
który większość
życia spędził na badaniach
i studiach
naukJwych
w Stanach
Zjednoczonych.
W obydwu
miastach
przeżywaliśmy
pełne emocji chwile wraz z ludnością
miejscową,
znakomicie świadomą
zasług obydwóch
wielkich
uczonych.
Spośród wielu
krajów
europejskich
Czechosłowacja
wyróżnia
się bez wątpienia
umiejętnością
czczenia w ten sposób pamięci
swoich twórców
w zakresie
nauki i sztuki; wiąże ją tak np. również pamięć prof. Lubora Niederlego - z węższą ich ojczyzną, z miastami i wsiami rodzinnymi.
Rada
Miejska
w Humpolcu
nadała
piękny
medal, wybity
na cześć Alesa
Hrdli~ki kilkunastu
uczonym z całego świata, a wśród nich też Polakom:
Janowi 'Czekanowskiemu
i Włodzimierzowi
Antoniewiczowi.
Na marginesie tej wzruszającej
uroczystości
wspomniałem
w kilku słowach, jak
to w r. 1925 poznałem prof. Alesa Hrdlickę w Galilei w Palestynie, gdzie
brałem wówczas udział w badaniach
paleolitycznych
na zaproszenie
dyrektora
Amerykańskiej
Szkoły Prehistorycznej
prof. G. Mac Curdy'ego.
Przez Jihlavę dotarliśmy
pod wieczór do Brna, gdzie przygotowano
nam wygody w wspaniałym
- bez przesady - naj nowocześniejszym
hotelu "International".
Pobyt w Brnie obfitował
w niezwykle
pouczające
wizyty w muzeach. Ś~ietnic
urządzone Muzeum Etnograficzne
i ciekawa
wystawa w wspaniałym
gmachu "Anthropos";
arcybogate
kolekcje paleolityczne głównie z Moraw;
prawdziwe
żywe muzeum sztuki i kultury
czasów baroku przedstawia
samo' stare miasto. A po południu i wieczorem niezapomniany
Kras Morawski, wizyta w grotach badanych wzorowo
przez młodych archeologów
morawskich
i prawdziwa
feeria w zalanej
wodą Jaskini Macocha.
W wielokrotnych
moich dotąd wędrówkach
po Czechosłowacji,
które
tyle uczą i tak radują,
zawsze z wielką przyjemnością
oglądam nowe
osiągnięcia archeologów morawskich
na stanowiskach
w Pavlovie i Vestonicach, pod charakterystycznymi
Pavlovskimi
Vrhami. I tym razem zawitaliśmy tam, przyjęci z otwartym
sercem przez kierownictwo
skromnej,
a tak szczerze ujmującej
stacji naukowej, filiali berneńskiej
Akademii
Vi'd, a mianowicie Instytutu
Archeologicznego.
To taka prawdziwa
przyjemność, gdy się bez słowa przesady stwierdza
wybitny z roku na rok
r0zwój badań nad młodszym poleolitem morawskim.
Zawsze zaskakująca,
a co roku bogatsza piastyka
paleolityczna,
całe serie narzędzi krzemiennych i kościanych,
z których
niejedne
nasuwają
ich funkcyjność
jako
motyk w tak odległych czasach cz\vartorzędu.
Zarys ziemianki i ogniska
paleolitycznego
in situ z kośćmi mamuta.
Technika
wykopalisk
bezb!~dna, a kiero\'v'l1ik doc. Klima, to subtelny, skromny, niezwykle bystry
es
,
badacz i o wyjątkowej
inteligencji
interpretator
naukowy.
Za szybko
tam czas leciał i byliśmy przynagleni
do odjazdu do potężnego i reprezentatywnego
zamku w Mikulovie, gdzie nas oczekiwano. A potem podró.i:.
na zwolnionych na szczęście obrotach przez przepiękne,
dobrze zachowane
wsie morawskiego
Slovacka aż po Zilinę.
Serdeczność gościnności Słowaków jest wszędzie tak zniewalająca,
że
każdy nabiera
ochoty dłuższego pobytu
po wsiach
i miastach.
A tu
tymczasem
trzeba się wciąż śpieszyć, bo w wielu miejscach
nas oczckiwano zgodnie z bogatym
planem. Muzeum w Martinie
to właściwie
bardzo poważny od lat instytut naukowy. Jakie tam skarby - zda się-nieprzebrane
sztuki i kultury słowackiej! Zespół pracowników
naukowych
jest najwyższej
klasy, a do tego ludzi skromnych
i serdecznych.
Zawsze
z taką radością
wraca się do Martina
od lat wielu, szkoda tylko, że
zawsze tylko na zbyt krótki czas.
Z Rużomberkiem
wiążą mnie serdeczne
nici od trzydziestu
przeszło
lat. Kustosz bogatego muzeum
regionalnego,
już nie żyjący dr Kiirti,
był tym właśnie, który mi przed z górą ćwierć wiekiem
ułatwił studium oryginałów
spinek metalowych.
lato
po tylu laty miły dla mni ..~
dowód pamięci: wśród kolekcji spinek moja ówczesna fotografia
zdjęta
koło muzeum przez jego twórcę; przyznaję
się, że szczerze się wzruszyłem tym jakże delikatnym
i wymownym
znakiem sympatii.
Pobyt w dolinach liptowskich
pod Wysokimi Tatrami
to zawsze
głębokie przeżycie i niewymowna
przyjemność.
Wieś Liptovske Sliace to
nie oficjalny, ale faktyczny skansen doskonale jeszcze zachowany zarów ..
no w swym układzie
przestrzennym,
jako też w skarbach
architektury
drewnianej.
Dzieci w ślicznych
strojach,
kwiaty,
śpiewy, tańce. Cała
ludność w pięknych choć roboczych strojach, powrót bydła z pastwisk prawdziwe
święto dla nas w ramach codziennego
życia. Wrażenia
niezapomniane.
I jako finał uroczego dnia: jazda wśród gór ku cudom
Tatr, tak zawsze bliskich memu sercu.
Tatry od południa, od Popradu,
to widok Łomnicy, Rysów, Krywania i innych wspaniałych,
ośnieżonych szczytów i grani; to również Tatranska Lomnice, Smokov c, Strbske Pleso - perły krajobrazu
wysokogórskiego. Żal zawsze się z nimi rozstawać, choć czeka nas jeszcze ostatnia wieś w znacznej części polska pod Spiską Magórą - Zdziar. W kilku
skupieniach
oglądać
można domy typowe
podhalańskie,
z ganeczkami
i dwiema kolumnami,
niektóre z oknami malowanymi.
Scigani zapadając\'m zmrokiem
wracamy przez Kezmarok do Popradu.
. Nazajutrz
'skok do Ganovec, gdzie miejsce odkrycia
repliki czaszki
człowieka neandertalskiego
więzi nas swoją ciekawością i ważnością przez
czas dłuższy; bardzo ciekawe położenie i stratygrafia
stanowiska
stwierdzają bez wątpienia
chronologię człowieka z Ganovec na pierwszy stadiał
ostatniego zlodowacenia
tatrzańskiego.
I znów bogate \\. skarby etnogra-
�560
ficzne: SpiSska Nova Ves, Stratena
i Svarmovo
pod Niskimi Tatrami,
gdzie smakowity obiad podano wraz z estetyką folklorystyczną
w nadzwyczaj przyjemnej
gospodzie ludowej.
Instytut Archeologiczny
w Nitrze - to słuszny powód do dumy Słowackiej Akademii Nauk. Jest to jeden z najlepiej urządzonych
instytutów
w Europie. Jest to dzieło od samego początku geniusza organizacji
i kierownictwa,
doc. Tocika. Aż zazdrość bierze .... Instytut
mieści się na wyniosłej górze nad miastem w murach barokowego zamku biskupiego, obok
którego mieści się też polichromowany
kościół romański. Zwiedzamy wzorowe wykopaliska
z kilku epok w Nitranskym
Hradku. I tu też zazdrość
bierze, jak wygodnie i przezornie
urządzono stację archeologiczną.
Dążeniem czechosłowackich
władz naukowych
jest też zapewnienie
minimum
wygód dla badaczów, którzy tak często są zmuszeni przez okoliczności do
nad wyraz prymitywnego
trybu życia w terenie. Tutaj posługują się oni
albo wygodnymi domkami na kółkach, albo zabudową
barakową,
dającą
złudzenie mieszkania
u siebie.
Ale czas spieszyć do Mlynan, do wspaniałego
arboretum
Czesko-Słowackiej
Akademii
Nauk, gdzie nas spotkali
reprezentanci
Słowackiej
Akademii Nauk. Było tu bardzo dobrze: wspaniały
las z cudami botanicznymi; wino, śpiew, ochota, a w ślad za tym odprężenie
i atak lenistwa. Dopiero pod wieczór udało się nakłonić
rozbawione
towarzystwo
naukowe do dalszej podróży do Bratislavy. Po drodze zaś czekała nas niezapomniana
w mrokach
wieczoru wieś Vinicna, po prostu wyróżniająca
się nie tylko budownictwem
tradycyjnym
(które zresztą tonęło w ciemnościach nocy), ale też charakterystycznym,
bardzo estetycznymi
wnętrzami
chat, wypełnionymi
urodą największą
- tak promienną,
młodą i starszą
ludnością miejscową, podejmującą
nas całym sercem.
Ostatni dzień podróży był pracowity. Bo to i zwiedzanie ładnej Bratislavy nad nie bardzo tu modrym Dunajem; bo też wart widzenia rozległy
widok z cytadeli odbudowującej
się na cele muzealne; i wizyta w ciekawym muzeum archeologicznym
i w Instytucie Antropologicznym.
Wszędzie
serdecznie witające ręce i spora treść naukowa tak dobrze podana. A potem całe pół dnia jazdy świetną autostradą,
by w Mikulcicach
być na
wspaniałym
grodzisku
z 5 kościołami
z czasów Państwa
Wielkomorawskiego w IX wieku. Zawsze tutaj miłe spotkanie
z dyrektorem
berneńskiego Instytutu
Archeologicznego,
doc. J. Poulikiem,
któremu
właśnie
nauka zawdzięcza te doprawdy wielkie odkrycia, świetnie dokumentowane
i konserwowane
in situ.
Zaledwie
przed zapadnięciem
kompletnego
zmroku
znależliśmy
się,
poprzez gotycką Kutną Horę, w Bylanach, gdzie od szeregu lat są prowadzone wzorowe prace wykopaliskowe
na rozległym
neolitycznym
stanowisku osadniczym
kultury
starszej
ceramiki
wstęgowej.
Po roku nieobecności
zauważyłem
duże zmiany w zabudowie
badawczej.
Powsta!
561
I
ładny, tonący w kwiatach
pawilon z wygodnymi
wnętrzami
mieszkalnymi, pracowniami
i zbiorami podstawowymi,
nader przemyślnie
urządzonymi. Powrót do Pragi.
Wyjeżdżałem z powrotem do Polski z mocnymi i bogatymi wrażeniami,
których się zawsze doznaje po zetknięciu
się z wielką nauką międzynarodową. Bez niepotrzebnej
dumy trzeba stwierdzić,
że delegacja
polska
odegrała poważną rolę w pracach konstruktywnych
Rady Stałej Międzynarodowej
Unii Nauk Antropologicznych
i Etnologicznych.
Wywieźliśmy
zaś z bratniej
Czechosłowacji
uczucia prawdziwej
wdzięczności
za serdeczną gościnę i zachwyt z powodu tak ogromnych osiągnięć nauki czechosłowackiej.
Na zdó.r!
Włodzimierz
Antoniewicz
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/69a69b5ef5162e769969ca157f1d6e00.pdf
71efd905a117771ec47aa18aaa1ae824
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6565
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2014
Subject
The topic of the resource
anthropology of film
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6136
Title
A name given to the resource
Why Is It the Way it Is? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Czaja, Dariusz
Language
A language of the resource
ang
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
ust a minute! Can everything be mathematised?
Does there exist in the world something that could
not become the object of mathematical theory?1
J
A math movie?
Just a single letter “n” -probably the shortest ti
tle in the history of the cinema. A t the same time,
rather perverse and ambiguous: we know that apart
from being a particle of one of the natural languages
this letter from the Greek alphabet is also a cryptonym
of a certain number significant in mathematics. Basi
cally, therefore, the title-letter proves to be actually
a title-number. In addition, it is a strange and mys
terious number. That last circumstance could prove
to be even more curious. We remember from elemen
tary school mathematics that n describes the ratio of a
circle’s circumference to its diameter, is constant, and
- in an approximation needed for the purpose of cal
culations - totals 3,14. What is so extraordinary about
this? For those whose mathematical knowledge does
not exceed the elementary level (and be honest - that
means for the majority of us) the answer is: probably
nothing.
For mathematicians, however, n, once also known
as the Ludolphian number,2 does not cease being puz
zling and disturbing, and remains a challenge for the
inquisitive analytical mind. It turns out that its expan
sion after the comma is not a recurring decimal; in
other words, no constant regularities can be observed
in its course. Although it pertains to definite objects
the number n is indefinite. It is also irrational. Despite
the fact that with the assistance of the computer bil
lions of numbers after the decimal comma have al
ready been identified,3 a complete and finitely closed
sequence is still missing. So far, everything seems to
indicate that it is uncountable. The sequence of num
bers after the decimal comma is infinitely open: writ
ing down all those numbers would take up an eterni
ty.4 Putting it succinctly: due to its very essence n aims
at infinity.
For science n does not cease being an enigma. A l
though it appears to be a purely human construct it
is regarded as a number from beyond human order.
The biologist Darryl Rainey drew attention to the
amazing affiliation between mythological imagery and
mathematical intuition indicating the relations of the
circle as a basic figure in the mythologies of assorted
cultures and the mysterious value of n. The number
3,1415926... is infinite, and in mathematics consti
tutes the so-called value n, the ratio of a circle’s cir
cumference to its diameter. Looking at a circle we see
one of the most constant values in mathematics. We
may ask whether it is an accident that the circle is a
symbol regarded in the myths of numerous cultures as
the most magnificent and impeccable. Carl Jung was
of the opinion that the mandala (Sanskrit for circle,
303
DARIUSZ
CZAJA
Cipher and Epiphany.
Several Remarks on n
hence the motifs containing this scheme) is the most
important religious symbol of mankind. Whenever the
inner eye looks at a circle, e.g. a mandala, and gains
the impression of perfection, then it sees the infinite
number 3,1415926..., albeit from another level. It is
quite possible that we correctly describe such numbers
as transcendental.5 Therefore, n contains the idea of
perfection and completeness and carries the promise of
transcending beyond the finite, temporal dimension.
Within the context of such statements it becomes less
surprising that scholars decided to establish contact
with extra-human intelligence, and in the hope of
coming across a non-terrestrial civilisation transmit
into space numbers of the decimal expansion of n.6 A p
parently, n evades simple assignments and is situated
somewhere along the border between “hard” science
and quests that we are in the habit of describing as
“paranormal”. From the cultural point of view its pres
ence in both domains is important. There can be no
doubt that our ordinary schoolroom: “three/fourteen
hundred and sixteen” possesses a secret profoundness
and an almost hypnotically powerful impact.
Regardless, therefore, of its purely mathemati
cal parameters the number n has attained a certain
autonomous value in contemporary symbolic space.
The same thing happened to it as to Einstein’s famous
equation: E = mc2, whose mythological value was bril
liantly disclosed by Roland Barthes. Both the brain of
the creative physicist and his immortal product were
rapidly inserted in the old esoteric image of science.
The equation gained the status of a magic spell open
ing the door to the Sesame of wisdom: There is a single
secret to the world, and the secret is held in one word; the
universe is a safe of which humanity seeks the combina
tion: Einstein almost found it, this is the myth of Einstein.
In it, we find all the Gnostic themes: the unity of nature,
the ideal possibility of a fundamental reduction of world,
the unfastening power of the world, the age-old struggle be
tween a secret and an utterance, the idea that total knowl
edge can only be discovered all at once, like a lock which
suddenly opens after a thousand unsuccessful attempts.
�D ariusz C zaja • CIPHER AND EPIPHANY. SEVERAL REMARKS ON
The historic equation E =m c2 by its unexpected simplicity,
almost embodies the pure idea of the key - bare linear,
made of one metal, opening with a wholly magical ease a
door which had resisted the desperate efforts of centuries .7
Somewhat similarly to Einstein’s equation the mysteri
ous and unsolvable n functions at present as a sign of
something more than a purely digital characteristic. It
offers a tempting promise of breaking the code of “vis
ible and invisible things” and of solving the mystery
of existence. This key seems to be even simpler and
less sophisticated than Einstein’s equation: it suffices
to merely discover certain regularity in the decimal ex
pansion of n and we shall attain the threshold of the
secret. The cultural significance of “3,14” bypasses the
whole complication and finesse of mathematical cal
culations and has been as if added “above” the number
itself. Unclear and puzzling, surrounded with a certain
emotional aura, it became one of the recognisable
numbers of contemporary anthology. In one of his
interviews Darren Aronofsky admitted: n has always
fascinated me as a number. It’s a really wild concept.8 His
film consciously refers to numerical mythology.
A t the very onset let us exclude a certain misun
derstanding that could emerge in the course of watch
ing the film. Despite distinct cognitive ambitions and
certain necessarily abbreviated references to numbers
and mathematical searches this is no “math film”, as
film critics sometimes describe it, that would aspire to
compete with mathematics taught at university. To
put it in plain terms: the film might be quite boring
and obvious for the average student of mathemat
ics just as it could prove to be boring and obvious for
every person with an even average knowledge of the
secrets of Cabbalistic gematria. It is difficult to believe
that such persons would regard information about the
existence of the Fibonacci sequence or an elementary
presentation of the principles of gematric correspon
dence as discoveries. One can, however, assume - and
this is not an excessively light-hearted premise - that
the percentage of mathematicians and Cabbalists in
each population is not very high and, consequently,
relatively low among the film audience. Aronofsky
certainly did not produce his film with them in mind.
The recipients are aptly described by the authors of
an excellent book on the construction of computa
tional complexity: the majority of people with at least
elementary scientific training disclose an astonishing
belief in the power of mathematics, envisaged as a tool
that makes it possible to calculate the very essence of
reality. One and one are two regardless whether we
add ounces of flour or gunshots. The ratio of a circle’s
circumference to its diameter is a mathematical con
stant and the magical number n (3,1315...). 9 The film
refers to precisely such a state of common conscious
ness. It is not a presentation of mathematics intended
for mathematicians (just imagine such a plot!) but of
304
mathematics in a simplified dimension, a popular vi
sion.
Aronofsky is perfectly well aware of the fact that
the presented level of mathematical knowledge is
rather unsophisticated: It’s pop math, really, everyone
bought Chaos, that chaos book that everyone got stuck
on the first three pages and then it became a doorstop or
something. That’s what the film is. It’s like the first three
pages of those cool math books.10 A brief and, of neces
sity, superficial introduction to the world of numbers
and Cabalistic calculations - remember that the cin
ema cannot stand lectures - is composed of merely
slogans, call signs of the problems announced in the
film. This is the beginning of a thread that we can fol
low in order to reach the heart of the story. Aronofsky
does not resolve mathematical equations but uses an
analytical probe to examine the state of contemporary
awareness. That is his real theme.
The début film contains a distinctive stylistic sig
nature. The rather simple story about an accomplished
Jewish mathematician is told brilliantly. Aronofsky in
scribes serious reflections about the condition of con
temporaneity into a rather trivial scheme of an ordi
nary thriller. Nonetheless, he does so with enormous
virtuosity. The convention of a thriller is treated with
a certain distance and we are actually dealing more
with a pastiche. What sort of a thriller is this in which
a dubious Wall Street gang wishes to win the coop
eration of a famous mathematician, and in which the
thrills are produced at best by his periodic migraines?
And yet the film adheres to the elementary determi
nants of the genre. The selection of such a convention
and style of telling a story is, on the one hand, a film
homage paid to the cinema of genres and, on the other
hand, a vehicle that is only to tempt the spectator.
Aronofsky’s ascetic and formally disciplined film
builds an extremely evocative world of madness and
hallucination. Numerous cuts produce an impressive
and violent image capturing the senses and inten
sively penetrating the mind. Maintained consistently
in a kaleidoscopic, uneven rhythm it matches ideally
the progressing insanity of a brilliant mind, a process
occurring right in front of us. The spectator is instant
ly compelled to examine reality through the eyes of
a madman whose desperate and fragmented mind is
vividly visualised by the frames of the depicted world,
sometimes blurred and “upside down”. If this is expressionistic poetics, and numerous stylistic elements indi
cate that this is the case, then it should be described
more accurately as “hysterical expressionism”.
This is a claustrophobic world, cramped and tightly
clamping the protagonist’s head in the manner of a
steel band. The black-and-white tape and the sound
track recalling indistinctly articulated industrial mur
murs, clusters and sequences reinforce the impression of
alienness, the unreal quality of the portrayed reality.
�D ariusz C zaja • CIPHER AND EPIPHANY. SEVERAL REMARKS ON
New York in n is a space of alienation and fear. To
tally different from the warm and nostalgic New York
in Allen’s Manhattan, it is filmed as a city-Moloch
without any of its emblematic buildings but with unat
tractive streets and empty, suspicious looking subway
passages. In contrast to Auster’s Brooklyn Boogie with
a local community of residents sharing daily, mun
dane problems we are shown a community devoid of
all bonds; each person lives on his own and for him
self, each takes part in an isolated world of nomadic
beings. This is a gloomy, dark, and cold world. Or, in
reference to the film’s Cabbalistic motif, it is a world
of broken vessels, a distant echo of shevirat ha-kelim,
remote but maintaining a connection with its source.
All is number
Now, return to numbers, that astonishing cosmos
of beings with a curious ontology. on ly habit forces
us to seek knowledge about the nature of contempo
raneity in books written by researchers specialising in
culture. After all, they too - whether they know it or
not - are in the grasp of a paradigm, which they try to
describe and analyse. Contrary to the meta-descrip
tive character of science they do not succeed in per
forming the Baron Munchhausen trick all that often.
Sometimes, intuition preceding the findings of those
who deal with culture professionally is preceded by lit
erature. In Bohumil Hrabal’s excellent autobiographi
cal essay the enthralling motif of the number appears
upon several occasions.11
Hrabal’s intuition reactivates daily reality but also
places it in another light. We live in a world composed
of numbers. Every day we move in space peopled with
numbers. The hypertrophy of numbers each step of
the way, almost everywhere, is so great that we almost
fail to notice this fact and accept it as “natural” and as
something that does not require reflection. Everything
is weighed, measured, counted, as if contemporary cul
ture had written its (ill-bidding?) Mane, Tekel, Fares...
in all possible places and with multiplied effort.
What are these numbers? What is their nature?
What does it mean: “our epoch is expressed only in
numbers”? Had we, unconsciously, returned to old Py
thagorean intuitions according to which the world is a
number and can be described and comprehended via
numerical relations?
The writings of Pythagoras of Samos are non-ex
tant and their content is known only from secondary
sources. Therefore, recall the concise and apt charac
teristic of Pythagorean ideas contained in Aristotle’s
Metaphysics: The so-called Pythagoreans, who were the
first to take up mathematics, not only advanced this study,
but also having been brought up in it they thought its prin
ciples were the principles of all things. Since of these prin
ciples numbers are by nature the first, and in numbers they
seemed to see many resemblances to the things that exist
305
and come into being-more than in fire and earth and water
(such and such a modification of numbers being justice,
another being soul and reason, another being opportunity
and similarly almost all other things being numerically
expressible); since, again, they saw that the modifications
and the ratios of the musical scales were expressible in
numbers; since, then, all other things seemed in their whole
nature to be modeled on numbers, and numbers seemed to
be the first things in the whole of nature, they supposed the
elements of numbers to be the elements of all things, and
the whole heaven to be a musical scale and a number. And
all the properties of numbers and scales which they could
show to agree with the attributes and parts and the whole
arrangement of the heavens, they collected and fitted into
their scheme; and if there was a gap anywhere, they readily
made additions so as to make their whole theory coherent
(I, 985 b and sqq.).
In other words, Pythagoras and his followers regard
ed the number as sacred (to mention perfect numbers
or tetraktys) and as a tangible confirmation of the won
der of the divine-human world. In the spirit of the two
halves of the Greek symbolon it was a keystone linking
two realities. The Pythagorean maxim: all is number
meant that the number was conceived as the begin
ning and the end, the pre-foundation, the arche of the
whole comprehensible reality. In this magical-religious
conception the cosmos of numbers created, slightly in
the manner of Platonic paradeigmata, a world of ideal
pre-models. The number makes possible cognition
and leads to the discovery of the truth of reality. The
condition for learning anything from existing things is
pre-established harmony, the model of measure and
proportion. Harmony is the source of the organisation
of the world since we can become familiar only with
that, which is orderly.
Hrabal’s enumeration seems to suggest that the re
ality in which we live is Pythagorean, albeit à rebours.
In daily experience the number fulfils only pragmatic,
orientating functions. More, it conceals the truth of
the thing despite the fact that according to the inten
tions of the collective, anonymous author, numerically
marking all and everyone, the number was supposed to
cast light on truth and accentuate and confirm it with
an undisputed mathematical certificate. The number
often becomes the name of a thing, its variable re
placement (not to mention people-numbers from the
horrific past of concentration camps). Those numbers
from our daily life offer a semblance of precision, a
commonplace equivalent of a scientific interpreta
tion of the world. The aphorism created by common
sense about the existence of small lies, big lies, and
statistics corroborates this obvious fact by means of its
curious gradation. The world of everyday experience
is a world of numerical illusion. It creates a vast space
built of numbers, a monstrous - in both meanings of
that word - simulacrum. To put it more explicitly: it is
�D ariusz C zaja • CIPHER AND EPIPHANY. SEVERAL REMARKS ON
an unintentional joke about the eternal claims to pre
cise reasoning made by mathematics and the desire to
offer a true description of reality. The daily world full
of digital references is a perverse variant of Pythagoreanism. True, we “actually” live in an anti-Pythagorean
world. For us a number deprived of all sacral references
fulfils the function of merely an ordinary identifier. It
is a firm scaffold supporting elementary orientation in
the world, without which life appears to be impossible.
After all, it would be difficult to say that behind those
orientation indices there stands some sort of cosmic
harmony that binds all and everyone. The numerical
world plays rather the role of a protective umbrella
and is one of the means that tame the unknown and
provide an illusion of controlling things.
Heidegger accused contemporary science of a simi
lar attitude. Science, he claimed, does not think, but
calculates. The effect of such an approach is a purely
subjectivising attitude towards things. Nature and his
tory become the objects of a representing that explains.12
He who counts and subjectivises being seeks predomi
nantly certainty.
Heidegger also drew attention to the fact that to
day the essence of the material is defined primarily by
numbers. Meanwhile, the Greek ta mathemata origi
nally denoted that, which is known a priori to a person
co-existing with things, i.e. the corporeality of bodies
or the plant-like character of plants. The same holds
true for numbers. Discovering three apples on a table
we know that there are three of them because we al
ready knew the number three, “tertiary nature”. It is
precisely in this non-quantifying sense that it is math
ematical. Contrary to school routines mathematics
does not find fulfilment in the vulgar gesture of count
ing and calculating: Mathematics is mathematisation, to
paraphrase Heidegger’s celebrated: die Sprache spricht.
It is thus both the conception and the birth of something
essential (i.e. beings) “produced” by mankind and at the
same time viewed and contemplated. It is theory, theorein
—creative imagination.13 Let it be stressed clearly: in its
innermost, spiritually comprehended act mathematics
is essentially contemplation.
The mad geometrician
Max Cohen, a brilliant Jewish mathematician, is
obsessed with the world of numbers. He concentrates
his entire life on studying numerical functions and
finds fulfilment in mathematical calculations. Con
sumed by this preoccupation, he spends whole days in
front of his super-computer in the hope of discovering
a secret sequence of numbers describing the order of
the world. Apparently, the old Pythagorean intuitions
have found in him a brilliant performer. Cohen un
doubtedly displays a reverent attitude towards num
bers and their explanatory properties. The point of
departure of the celebrated syllogism consists of three
306
premises: 1. Mathematics is the language of Nature,
2. The world can be presented and comprehended
with the assistance of numbers, 3. Diagrams of system
numbers reveal regularities. The conclusion is as fol
lows: Nature is the domain of regularities. Evidence
for their existence can assume the form of a number
of phenomena whose occurrence seems not to be sub
jected to any regularities: recurring disease epidemics,
the wax and wane of caribou populations, sunspot cy
cles or the rise and fall of the Nile. In each of those
natural phenomena, at first glance chaotic and with
out any conspicuous order, it is possible to trace peri
odic repetitions.
Cohen discerns regularities in almost all natural
phenomena and the arts. In this respect, detailed
proof is supplied by the intriguing presence of phe
nomena from assorted orders, numbers from the socalled Fibonacci sequence (1, 2, 3, 5, 8 , 13... etc., each
successive number being the sum of the two previous
ones). Fibonacci numbers actually occur universally
in Nature: leafs on branches grow at intervals, whose
relations correspond approximately to the relations of
Fibonacci numbers. Numerous flowers have a perma
nent number of petals: lilies - three, buttercups - five,
calendulas - 13, asters - 21, etc., with all numbers be
longing to the above-mentioned sequence. Sunflower
seeds are arranged in the shape of spirals: as a rule,
there are 34 dextrorotary spirals and 55 laevorotary
ones, and both numbers come from the Fibonacci se
quence. More: the quotients of two adjoining numbers
from the same sequence (e.g. 144:133) consistently
approach the golden ratio coefficient to be found in
numerous examples of architecture (the Parthenon,
the Pyramid of Giza); the golden ratio was applied by
Leonardo ... It is simply impossible not to assume that
numbers or, more exactly, certain particular numeri
cal sequences govern the world.
Cohen becomes intrigued by the question whether
stock market predictions are not subjected to identical
dependencies that can be calculated. A world order, if
it exists, must reveal itself not only in Nature but also
in the world of human activity. After all, if one takes
a closer look at the stock market it becomes appar
ent that it too is some sort of an organism. Just like a
natural organism it is subjected to the law of growth
and necrosis, and incessantly changes. The fact that
it is a permanently living network legitimises a new
hypothesis: the stock market is governed by a certain
pattern concealed by numbers, a constant algorithm
that has to be deciphered. Cohen embarks upon
countless attempts to discover a numerical sequence
describing the chaos of stock market oscillations of
the prices of stocks and shares. The unearthing of this
magic formula would mean not only comprehension of
the present-day state of things but also the possibility
of predicting future results on the stock market. The
�D ariusz C zaja • CIPHER AND EPIPHANY. SEVERAL REMARKS ON
goal appears to be quite close but Cohen’s computer
does not tolerate the calculation overload. The row of
numbers appearing on the screen a moment prior to
the collapse seems to be accidental. The printout with
an incomprehensible sequence of slightly more than
200 numbers lands in a wastepaper basket.
Cohen’s innovative works on statistics written
during his early youth become universally known. His
mathematical talents are so valuable that he unex
pectedly becomes the object of interest of two entirely
different milieus. He is pursued by analysts from a
forecast office at the New York stock market and by a
certain rather suspicious character named Lenny Mey
er, who turns out to be an envoy of a Chassidic sect.
Meyer presents the elementary principles of Hebrew
gematry, according to which each letter corresponds
to a certain numerical value. He cites the example of
the Hebrew version of “The Garden of Eden”, which
in a numerical transcription totals 144, and “The Tree
of the Knowledge of Good and Evil” - a total of 233.
In passing, Cohen notices that these are numbers from
the Fibonacci sequence. Meyer likens the Torah to a
cipher given by God, a holy writ with an unclear mes
sage that calls for exegesis. The Torah also contains
the Name of God composed of 216 numbers but, un
fortunately, the key to it had been lost. The situation
becomes complicated and it appears that there is no
return. Cohen starts to assume that there exists a sin
gle regularity governing reality as a whole. It could be
applied not only in the case of the stock market but
also to describe an essential characteristic and, finally,
as a numerical cryptonym of God’s name. He does not
heed the warnings of his mentor - you will start to see
numbers in everything and as soon as you discard scientific
rigor, you’re no longer a mathematician, you’re a numerologist - and becomes immersed in his obsession with
numbers, imagining that he is a mere few steps away
from discovering the contemporary Holy Grail. Insan
ity is close.
For the Cohen dramatis persona Aronofsky applied
a certain essential Faustian motif: insatiable desire
for knowledge. But is Max Cohen simply a presentday Faust? Undoubtedly, his story contains distinct
echoes of the Faustian myth.14 Apparently, Cohen’s
Faustian traits constitute an interpretation trail not so
much misleading as unaware of what is most sympto
matic in this character. We are tempted to perceive
the brilliant mathematician through the prism of the
land surveyor from Kafka’s The Castle, who resembles
him in many respects. The heart of the matter is not
merely a simple directive that could guide us to such
a trail: after all, Cohen’s computer is named “Euclid”
after the great legislator of geometry. There are also
more important reasons: Cohen is not concerned with
knowledge conceived as the growth of information. He
wants to introduce order into reality, to capture it in
307
numerical parameters, to describe it with a digital se
quence. In an excellent exegesis of The Castle Walter
Hilsbecher, who perceives this novel predominantly as
a drama of an impatient mind, describes the meaning
of the work performed by K: His profession consists of
introducing order into that, which is disorderly, of measur
ing and dividing land and metaphorically: in the introduc
tion into the uncertainty of being a particle of certitude, a
guarantee of order, of granting structure to that, which is
distant from structural order, and contours to that which
is deprived of them, human contours comprehended in the
manner of men and accessible to man.15 Their prime aim
is also similar - here the homonym of the Polish word:
zamek proves to be helpful - to open a lock (zamek),
i.e. to decode, and to capture a castle (zamek)...
Both experience their profession as a calling of
sorts. Cohen seems to be chosen by the very fact of
possessing a brilliant mind, a feature that gradually
intensifies. The longer he works on discovering nu
merical regularities the stronger the feeling of a voca
tion (in a discussion held with a rabbi he shouts: The
number is nothing. It’s the meaning. The syntax. It’s what’s
between the numbers. You haven’t understood it. It’s be
cause it’s not for you. I’ve got it. I’ve got it! I understand it.
I’m gonna see it. Rabbi, I was chosen. The characteristic
of K is similar: He is a land surveyor. Nothing indicates
that he would ever resign from the right to measure land,
to carry out his profession, to fulfil his vocation (in a dual
sense: also in the one stemming from the fact that the castle
‘called’ him). He is a man whose calling is to measure the
unmeasurable even though it would prove impossible to be
measured. It is precisely the unmeasurable that calls him
and tempting him evades him —just like the castle.16
Hilsbecher proposed an extremely original inter
pretation of the meaning of Kafka’s castle, the object
of the land surveyor’s admiration: The castle is the cen
tre, the inaccessible stronghold of the irrational, which chal
lenges ratio and evades it, the principal and contemnor of
ratio, an extraordinary reality (judging by the effects) and
mirage. The key to its secret remains unapproachable and
the battle is waged in the forefield.17 It would be difficult
to seek a more adequate description of the sense and
goal of Cohen’s hopeless quest. Similarly, a characteris
tic of the surveyor’s personality is an adequate portrait
of the behaviour of Max Cohen: K. is a man who takes
things to heart. Since he frets about life his very existence
becomes a heavy burden. He suffers because of existence,
its non-transparency and irrationality, although it is precisely
the immeasurability of being that should be a cause for merri
ment. This is not to say that he should resign from his attempt
at rationalising: this is his calling. But he treats it much too
seriously and devotes all his zeal, causing him to be suspected
of impatience. Impatience is one of the cardinal sins.18
Hilsbecher aptly extracted K’s deadly sin: impa
tience. By introducing into his remarks the aphorism
formulated by Kafka in Reflections on Sin, Suffering,
�D ariusz C zaja • CIPHER AND EPIPHANY. SEVERAL REMARKS ON
Hope, and the True Way, he commented the signifi
cance of the surveyor’s failure: “It was because of impa
tience that they were expelled from Paradise; it is because
of indolence that they do not return”, Kafka wrote about
people. Then he corrected himself:” Perhaps there is only
one cardinal sin: impatience. Because of impatience we are
driven out of Paradise; because of impatience we cannot
return".
What did their impatience consist of? They wished to
know. And in order to know, they ate from the Tree of
Knowledge.
Did Kafka, while performing a salto morale of resigna
tion thus condemn the desire for knowledge, ratio? This
assumption is negated by K .’s resentment of the peasants’
comatose state and by his vocation. An impatient longing
for knowledge is the essence of people’s “cardinal sin". Who
can say that access to the tree of knowledge has been re
fused for all eternity? Or that patience will not be reward
ed by a slow alleviation of the prohibition, a slow maturity
towards cognition? This is certainly an infinite process but
patience could offer it peaceful progress. (...) Ratio also
must develop and the possibilities of its employment have to
be carefully considered; it too must control itself —oppose
the danger of conceit and impatience, mindful of the fact
that it is traversing an endless path.19
This pride and impatience are confirmed also in
the most important story, a sui generis biographical
myth of Cohen: When I was a little kid, my mother told
me not to stare into the sun. So once, when I was six, I did.
As a result he almost became blind and started suf
fering persistent headaches, which recurred when he
was an adult. This story, however, can be interpreted
less literally and in a symbolic perspective be seen as a
pre-figuration of essential moments in the boy’s later
life. Hence the legible motifs of the Sun and the viola
tion of the prohibition will become a discernible film
variation of the tragic myth of Icarus. Cohen certainly
possesses some of the traits of Faust. But an even more
apt characteristic seems to be: a geometrician with the
Icarus complex. It is difficult not to notice that the
protagonist of n bears the same sort of tragic stigmata,
a pre-established fatalism.
A Great Code
Films do not arise in a mental void. To a lesser
or greater degree they are a visual exteriorisation of
that, which is “in the air”, with which contemporary
thought is concerned. The questions that n proposes
for consideration coincide with a special moment in
Western culture. For some time since the discover
ies made by Crick and Watson we have been aware
of four basic components of the genetic code and the
relations between them. We are also familiar with a
model of the atom discovered by Rutherford. Today,
the years-long project of deciphering the biochemical
contents of the human genome is coming to an end.
308
A group of outstanding Jewish mathematicians has
announced the outcome of its research - up to now
not undermined by anyone - into the existence of a
Biblical code. Certain physicists maintain that the socalled general theory of everything is already within
our reach. We live at a time of impatient expectation.
We are waiting for the breaking of the last code, the
removal of the last seal from a parcel containing data
about ultimate meaning. Apparently, we believe that
we are participating in the final act of a great drama of
depriving the world of its secret. The curve of cogni
tion is asymptotically coming close to the line mark
ing Truth, and almost touching its edge. One moment
more and the impossible will become the possible.
There will come a time of great decoding. The rev
elation of all mysteries and the announcement of the
sense of Everything - those are the legible signs of ulti
mate times. The Greek apocalypsis means “revelation”
but also the “disclosure” of the meaning of a certain
secret. It is also in this etymological sense that we can
describe the present-day moment in culture as a time
“just before” the apocalypse. Aronofsky’s film without
doubt intentionally refers to this state of the aware
ness of the contemporary world. The director has
brilliantly sensed the atmosphere of anticipation for
a spectacular grande finale dominating in the Western
world, and has noticed an almost universal Kafkaesque
impatience, that deadly sin of mankind. Aronofsky, a
New York Jew from Coney Island, attaches particular
importance to the discovery of Biblical codes in the
Torah and the ensuing intellectual foment (together
with its eschatological subtexts) amidst the Jews of
America and Israel.20 This was, he confirms, one of
the essential points of departure for the construction
of the scenario.
And yet the answer proposed by Aronofsky as re
gards the necessity and possibility of cognition appears
to be distant from unambiguity.
First take a look at several doubts. n forces to
tackle a number of elementary questions concerning
the nature of reality. Does Someone send us letters
written in invisible ink and telegrams with an unclear
content, or do we grant them meaning by asserting
ex post that these are communiqués “not from this
world”? Doing so, we submerge ourselves in signs that
we had produced, rather unconvincing proof for the
existence of a Source dispatching coded letters in bot
tles. In other words: does reality disclose holy contents
in an unknown language requiring interpretation and
behave like the Delphi oracle that “gives signs”, or is
the world suffering from an ontological muteness and
all that we decipher from it tells us exclusively about
the contents of our cognitive apparatuses? To put it
in yet another way: is Someone really writing texts in
a secret language addressed to us - in that case read
ing them seems to be a serious undertaking worth the
�D ariusz C zaja • CIPHER AND EPIPHANY. SEVERAL REMARKS ON
effort - or does this correspondence have the same
author and addressee and thus all endeavours at de
coding its transcendent sense resemble a tragic farce?
A genuine metaphysical horror.
The rationalistic decree describes doubts of this
sort as childish. While discussing man’s “hermeneutic”
inclination towards deciphering profound meanings
produced by the world Leszek Kołakowski defended
the stance of the “cryptologists” and “coders”. He con
ducted a fervent polemic with the Enlightenment tra
dition, which imposed harsh restrictions upon ques
tions of this sort: We have never stopped asking such
questions, and most likely never will. We shall never be
free of the temptation to perceive the universe as a book in
secret code to which somewhere they is a key... And why
indeed should we want to be free of this temptation, which
has proved the most fruitful source of cultural growth in all
civilizations except our own (at least insofar as its domi
nant trend is concerned)? And what is it that confers su
preme validity on the verdict that forbids us this research?
Only the fact that our civilization, that has to large extent
abandoned this, has proved immensely successful in some
respects but in many others it has failed pathetically.
One might ask why, if the universe is indeed a secret
book of the gods with a coded message for us, this mes
sage is not written in ordinary language rather than in hi
eroglyphics whose decoding is discouragingly arduous and,
above all, never results in certainty ?
But this question is futile for two independent reasons.
First, it assumes that we do know, or can imagine what
the universe were like if its message and meaning were
clearly readable and unambiguously displayed before our
eyes. But we do not know this, and we lack the kind of
imagination. Second, it is possible that if we knew why the
message is hidden, or partly hidden —that concealment of
the reasons for which it is hidden is a necessary part of its
being hidden.21
Naturally, Kołakowski is right. The temptation to
treat the world as a code, a puzzle to be solved, appears
to be a non-reducible disposition and no Enlighten
ment-era decrees can alter a single thing. After all, we
can ask whether it follows that in our task of reading
the “sacred ciphers” were are doomed to only two pos
sible hermeneutic stands: the optimistic vision, whose
sign could be Champollion, and the degenerate version,
whose emblematic figure is Daniken? Is there no other
way out than those two possibilities? Must the decipher
ing of “holy signs”, the reversal of the matter of real
ity “to the right side”, be always accused of naïveté and
suspected of gnostic pride and cheap exclusivism? A
certain response is offered by the final, ambiguous and
symbolically open scene of the film,22 whose entire force
comes from the fact that it is also semantically open.
Having already completed homemade “lobotomy”
(the removal of a mysterious bulge from his temple)
and thus having ended his suffering, Max Cohen sits
309
in front of his house. He gazes upwards with a rather
absent, otherworldly glance, observing, as he did once
before, branches swinging in the treetop. A shaft of light
is trapped between the branches. It is this image that
previously suggested the existence of patterns in N a
ture. But this time things are not the same. They have
become an illegible hieroglyph, an equation without
clear-cut properties. Cohen’s face, however, lights up
with a mysterious smile. Enlightened ignorance? This
“comprehending” smile appears to contain knowledge
about the hopelessness of efforts aimed at interpreting
the mystery of the world in a numerical algorithm as
well as a conviction that despite serious premises the
world is not a key to the code. The sense of a thing
does not have to be concealed and sometimes appears
within the range of sight. The response to the worldcode is the world conceived as epiphany. We witness
an almost alchemical and spiritual transmutation: as
if the Tree of Knowledge changed at this exact mo
ment into the Tree of Life. Cohen seems to finally un
derstand the teachings of his mentor, Robeson, who
while playing go drew his attention to the need of not
thinking too much, indicating intuition as the key to
profoundest cognition.
Now the heart of the matter is not to perceive the
world as a code, a puzzle, and a hieroglyph to which
one matches a key, gives the correct result or produces
an adequate translation into a comprehensible lan
guage and thus reduces the unknown to the known
and actually appropriates the mystery; it is a special
sort of “reading”. This process of reading and deci
phering has nothing in common with decoding a ci
phered message. We use the conceit of a code in those
situations when we know that the concealed meaning
can be basically, sooner or later, grasped. It consists
rather of an exteriorisation of the spiritual message,
entrusting its secret and following its voice. Decipher
ing is not tantamount to breaking a code, the destruc
turisation or deconsolidation of a secret. On the con
trary: deciphering the world revealed in a hieroglyph
respects the existence of the secret and its essential
imperviousness to any sort of explanation. To “read”
the hieroglyph in the above-presented fashion means
to continue existing in the interior of the secret, to be
not before it or in relation to it, but within it.
There exists such a meaning of reality that cannot
be calculated and enclosed in a numerical formula.
There also exists such a meaning of reality whose pri
vate deciphering does not provide convincing inter
subjective proof that something is really “there”. There
is also such a meaning of reality, which cannot be re
solved as if it were a puzzle but can be comprehended
by intensive, earlier prepared perception. In order to
be cognitively productive the latter must possess all
the features of ecstatic contemplation. It seems futile
to add that the condition for such contemplation is
�D ariusz C zaja • CIPHER AND EPIPHANY. SEVERAL REMARKS ON
approximations to the Babylonians and Egyptians of the
second millennium B.C. I n te r e st in th is n u m b e r is c o n
n e c t e d n a tu r a lly w ith th e in v e n tio n o f th e w h e e l. They
took it as roughly three, and it arose naturally as a conse
quence of the discovery of the wheel. Pi also arose in various
measurements of a pyramid. Pi is even alluded to in the Old
Testament —in Kings I, 7-23 we read about a circular wall
being constructed. From the given number of units for the
circumference and the diameter, we can conclude that the
ancient Israelites took it to be roughly three, A c z e l, o p . c it.,
total and unconditional impartiality. Thanks to it, and
in it, one can simply see sense that does not succumb
to discursive tooling or numerical calculations. Rilke’s
Introduction to The Book of Images, and in particular
the captivating fragment that literally concerns the
act of seeing a tree, is an excellent account of such
experience and its essential impermanence:
Whosoever thou art! Out in the evening roam,
Out from thy room thou know’st in every part,
And far in the dim distance leave thy home,
Whosoever thou art.
Lift thine eyes which lingering see
p. 3 0 .
4
5
A c z e l, o p . c it., p. 29.
D . R e an n e y ,
słu,
Śmierć wieczności. Przyszłość ludzkiego umy
tra n sl. W
S z ele n b e rg e r,
M . S z w e d -S z e le n b e rg e r,
W a rsz a w a 1 9 9 3 , p. 2 0 9 a n d 2 2 6 .
The shadows on the foot-worn threshold fall,
Lift thine eyes slowly to the great dark tree
That stands against heaven, solitary, tall,
And thou hast visioned Life, its meanings rise
Like words that in the silence clearer grow;
As they unfold before thy will to know
Gently withdraw thine eyes.23
Potęga liczb, W a rsz a w a 1 9 9 7 , p. 2 0 8 .
Mitologie, tra n sl. A . D z ia d e k ,
6
S . S t e in ,
7
R . B a r th e s,
in tr o d . K .
K ło siń sk i, W a rsz a w a 2 0 0 0 , p p . 1 2 3 -1 2 5 .
8
9
Darren Aronofsky’s Piece of the n.
Granice złożoności. Poszukiwania
porządku w chaotycznym świecie, tra n sl. E A m ste r d a m s k i,
J. B e r a rd in e lli,
E C o v e n e y , R . H ig h fie ld ,
W a rsz a w a 1 9 9 7 , p. 4 0 .
11
An Inteview with Darren Aronofsky and Sean
Gullette of “Pi”.
B. H r a b a l, Mój wiek, tra n sl. A . S . Ja g o d z iń sk i. W a rsz a w a
12
M . H e id e g g e r,
10
The glimmer of momentary illumination reveals
- yes, reveals, and the ambiguity of this verb is sig
nificant - the sense of the Whole, shattered into frag
ments and thus earlier inaccessible. Emerging from
darkness it glistens for the blink of an eye in the fis
sure of concealment, and then returns to it. The fleet
ing character of this experience and its, by the very
nature of things, passing nature does not in any way
diminish its poignant reality. Contrary to assorted ide
alisms, the truth - naturally, not in its aletheic mean
ing but according to an adequacy comprehension - is
not concealed somewhere in an inaccessible cocoon
of the noumen nor does it lie “beyond the horizon”. It
is given “here and now” in rare revelations, in viewing
that annuls the customary subject-object, spiritualsensual, etc. contrasts, and which starts with sensual
observation but a moment later “leaves the senses” for
the sake of meaning and word that in the silence clearer
grow. It is in this single and indivisible act of cognition
that the sense of the word can reveal itself and exist in
the full meaning of the word.
The rest is... computation.
A . K a u fm a n ,
1994, pp. 3 5 -3 6 , 39.
Drogi lasu,
Czas światoobrazu,
tra n sl. K . W o lic k i, in:
tra n sl. v a r io u s a u th o rs, W a rsz a w a 1 9 9 7 , p.
75.
13
K . M a u r in ,
Mistyka - matematyka - magia,
“ G n o s is ” n o .
1 1 :1 9 9 9 , p. 110.
14
A r o n o fs k y h im s e lf d rew a t te n t io n t o th is r a th e r o b v io u s
15
W. H ilsb e c h e r,
An Interview...
Tragizm, absurd i paradoks, se le c tio n
p o ssib ility , se e : A . K a u fm a n ,
and
in tr o d u c tio n S . L ic h a ń sk i, tra n sl. S . B ła u t, W a rsz a w a
1 9 7 2 , p p . 1 1 0 -1 1 1 .
op. cit.,
16
H ilsb e c h e r,
17
Ib id ., p p . 1 1 3 -1 1 4 .
18
Ib id ., p p . 1 2 3 -1 2 4 .
p p . 1 1 3 -1 1 4 .
19
Ib id ., p. 126.
20
O n B ib lic a l c o d e s se e th e w o rth le ss a n d se n sa tio n a l: M .
D r o sn in ,
Kod Biblii,
tra n sl. J. Ja n n a s z , W a rsz a w a 19 9 8
a n d th e c le a r h e a d e d a n d e x tr a o r d in a r ily c o m p e te n t: J.
S a tin o v e r ,
Kod Biblii. Ukryta prawda, tr a n sl.
D . K o n ie c z k a ,
B y d g o sz c z 1 9 9 9 .
21
L . K o ła k o w sk i,
Horror metaphysicus, tra n sl.
M . E an u fn ik ,
W a rsz a w a 1 9 9 0 , p p . 1 4 3 -1 4 4 .
22
A p p a re n tly , im p a tie n c e is n o t th e d o m a in o n ly o f b r il
lia n t m a th e m a t ic ia n s b u t a lso o f film c ritic s. A n in te r
v ie w w ith D . A r o n o fsk y p o se s a rid ic u lo u s q u e stio n :
What is the meaning of the end?;
it is d iffic u lt t o tell
w h e th e r it c o n ta in s a n u n u s u a l d o se o f o r d in a ry in a n ity
o r b o u n d le s s n a iv e te . F o rtu n a te ly , th e d ir e c to r d id n o t
E n d n o te s
1
Ograniczenia matematyki,
Skarby matematyki, e d . T
A fte r : PJ. D a v is, R . H e r sh ,
tra n sl. J. S k o lim o w sk i, in:
F erris, W a rsz a w a 1 9 9 8 , p. 140.
2
F r o m th e n a m e o f th e D u tc h m a th e m a t ic ia n L u d o lp h
23
v a n C e u le n ( 1 5 3 9 - 1 6 1 0 ) .
3
C f. I. E k e la n d ,
One can comprehend the end of the film in many ways
and I wanted people to propose various interpretations. Even
I, Sean Gulette and Eric Watson wondered what it really
signified, Wprawić widza w trans. Z Darrenem Aronofskym
rozmawia Anna Draniewicz, “ K in o ” n o . 5 :2 0 0 1 , p. 22.
R .M . R ilk e , Poezje, s e le c tio n , tra n sl. a n d fo re w o rd M .
fail:
Chaos,
Ja s tr u n , K ra k ó w 1 9 8 7 , p. 3 5 .
tra n sl. M . Ja ro sie w ic z , K a to w ic e
1 9 9 9 , p. 2 7 ; A .D . A c z e l,
Wielkie twierdzenie Fermata,
tra n sl. P S tr z e le c k i, W a rsz a w a 1 9 9 8 . It is w o rth n o t in g
u p o n th is o c c a s io n th e a r c h a ic n a t u r e o f in te r e st in th e
n u m e r ic a l v a lu e o f n:
PI was known to within various
310
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/455a9a28278ce6022c57c77ca0769533.pdf
8cd899310da0642bcbb77b77d6d56256
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6566
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2014
Subject
The topic of the resource
anthropology of film
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6137
Title
A name given to the resource
The "Image" in Blow-up- the Problem of Focalisation/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s. 333-340
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Michera, Wojciech
Language
A language of the resource
ang
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
O
bviously we are aware of the fact that a film’s
message can contain nearly all forms of arti
stic statement, some (music) applied directly,
others (literature) potentially outright or completely
transformed, and all adjusted to its needs. In this bizar
re, always fascinating mish-mash of quotes we can effor
tlessly identify themes borrowed from literature, drama,
poetry, painting, or even other films. A t the same time,
a film envisaged as a complete work inspires us to reflect
that it may not signify much more than itself since its
meaning may be similar to that of an object: after all,
neither the former nor the latter has to appeal to our
mind. On the other hand, both can, and this is usually
the case, affect our silent ability to decipher and under
stand the world, and to imagine the co-existence of per
ceived objects, phenomena and people.1
It is true that in our ordinary lives we lose sight of this
aesthetic value of the tiniest perceived thing. It is also true
that the perceived form is never perfect in real life, that it has
always blurs, smudges, and superfluous matter, as it were.
Cinematographic drama is, so to speak, finer-grained than
real-life dramas; it takes place in a world that is more ex
act than the real world, wrote Merleau-Ponty2. In what
sort of events, therefore, can a film be embroiled? What
sort of borrowings and quotes are involved: synthesis
or antithesis of reality? Probably all works of art within
the realm of culture, i.e. interpreted, are also directed
against or towards something. How is it that - we ask
further - sophisticated and strictly defined film reality
simultaneously reduces and intensifies external reality?
Assuming that we still remember Andrzej Wajda’s
Niewinni czarodzieje (Innocent Sorcerers) it is worth re
calling that the critics’ reviews were not overly enthu
siastic. With the exception of several interesting com
ments the majority accused Wajda of making an insuf
ficiently cinematic film and predominantly questioned
its authenticity.3
The contemporary reality presented in Innocent Sor
cerers is highly irritating and provocative in its concise
ness. The apathy and inertia of the young people, the
ambitionless “cool cats” - a more peaceful version of the
beatniks - is not assessed, not to mention subjected to
negative criticism.
They exist. They listen to jazz. The mask of osten
sible life and illusion grows denser every day. We shall
not learn anything about them, because they play their
“innocent” roles vis d vis each other and the reality they
contest. Nor shall we find out anything about them be
cause even feelings and love are but a slightly more so
phisticated game, which becomes interrupted because its
score, known in advance, discourages all further moves.
I do not believe in the bitterness of Wajda’s protagonist,
wrote Aleksander Jackiewicz, nor in the scepticism of his
heroine. I even find it hard to believe in the probability of the
nighttime situation enacted in a small bachelor’s pad, where
a boy and a girl play a platonic game of masks. I prefer to
311
RYSZARD
CIARKA
Film and the True
State of Things
treat this motif of Innocent Sorcerers as a metaphor and a
generalisation.4
The entire film is also probably a metaphor, just as
all contestation movements, including the one depicted
by Wajda, are a specific form of metaphor and gener
alisation. Each countercultural current usually opposes
the images and system of values of the dominating cul
ture it had conceived. Protest against criticised values
can assume the form of, e.g. dressing and behaving in
a way that becomes either a caricature of the values in
question or an entirely alternative lifestyle. Similar phe
nomena could be observed in the protest movements of
the 1970s and today. This is why Bazyli, the film’s main
protagonist, decides not to quit the game or face the
consequences of staying with the girl. He is not evil or
twisted; after all, his dreams about a home and affluence
do not seem to differ from the so-called “national aver
age” of the period. A t the same time, each adjustment of
the mask may lead to an irreversible process of blending
into the well-known background of surrounding reality.
After all, right outside his bachelor pad an even more
masked world has settled down, an arena of the game of
ostensible life; this mundane reality is filtered by slogans
full of a false unity of minds and hearts.
The film’s title is also symptomatic, since “innocent
sorcerers” are yet another particle of the Romantic vi-
Innocent Sorcerers by Andrzej Wajda
�Ryszard C iarka • FILM AND THE TRUE STATE OF THINGS
sion of solitude and incapability of achieving autonomy,
with the artificial outer world forcing to seek enclosure
and wait things out. This is the motif ever present in
works by Byron, Mickiewicz, Słowacki, and the Roman
ticists.
Their point of departure, wrote Juliusz Kleiner in his
sketch: Romantyzm, is discontent with present reality, es
tablished social relations, the outcome of heretofore culture.
European culture resulted in a world that seems unnatural,
evil, soulless, and moribund. It is requisite to escape from it
or to transform it, and to reject the restrictions it imposes in
the name of an ideal of liberty.5
Each day from dullest memories returning
of dull folk, dull events, to books and yearning
and loneliness, my spirit to beguile,
like a voyager cast away on a desert isle:
each day on different sides he strains his eye
in hopes a fellow-being to espy —
and ever night he goes back to his lair,
mad fellow! having but increased despair.
Love but thy lonely walls, nor tug thy chain,
for all thou dost achieve is greater pain.
All hail, my lair! Prisoned in secular time,
let’s learn to be prisoners of our own free will —
shan’t we find many an art our time to fill?
Wise men of ages past shut themselves up
poisons and medicines to brew and cup,
or to seek treasures from alchemic slime;
we’re innocent young sorcerers, but still
let us seek drugs our foolish hopes to kill;
and if through books a way to death we win
let’s bury our own souls for life therein!6
The world depicted in Wajda’s film with the “eye of
the camera” is authentic. The clubs and cafés in which
its protagonists meet were real and actually frequented
by similar young people wearing the same distinctly
overlong coats and baggy sweaters. The backstreets and
courtyards where they aimlessly hang out and spontane-
Innocent Sorcerers by Andrzej Wajda
312
ously organise mini-shows - in the spirit of disorderly fun
- are also genuine, as is the ecstatic jazz music they listen
to and play. But it is precisely Wajda’s film that is neither
a dispassionate documentary record of one of the forms
of the contestation movement of the day nor a plot-driv
en anecdote with a neat moral. Instead, it is a bizarre
dance of appearances, a truly unreal game - every film
is a game played with the appearances of reality - filled
with unnecessary motion and words. It seems to be a film
not about things or people, but about the distance be
tween them, invisible in everyday life. This is film reality
but one carrying an excess load, faulty, and resembling
the outcome of an overexploitation of material.
The idea we have of the world, wrote Merleau-Ponty,
would be overturned if we could succeed in seeing the inter
vals between the things (for example, the space between the
trees on the boulevard) as objects and, inversely, if we saw
the things themselves —the trees —as the ground.7
Is this the inversion we discern in the discussed film?
And yet the appearing image and recorded reality can
not be endowed with those qualities. The image itself,
not to mention the film image, does not offer such a di
rect opportunity, just as we do not have a direct oppor
tunity to render, e.g. the essence of silence by using word
or sound. We can, however, describe the phenomenon
while, obviously, violating its reality and going beyond
the structure attributed to it.
Ostatni dzien lata (The Last Day of Summer) directed
by Tadeusz Konwicki is a film about two people meeting
on a strip of no man’s land, a barren desert, a border in
the most literal meaning of the word.
The tale is set amidst sandy dunes, between sea and
land and sand and water, along a territorial frontier
whose impassability is guarded by jets patrolling the sky.
The border is created (...) by a narrower or wider belt of
uncultivated land, wild or semi-wild, legally or customarily
separated from adjacent areas.8 In a ritual sense, a border is
the area furthest from the sacred. The interdependence
of the sacred and the borderland is also intriguing, since:
... Borders and holy places have —each in its own way —
the character of areas where unfettered sacredness manifests
itself. They also remain in direct relations with each other.9
Demons, the ghosts of those who died a tragic death, lu
natics, suicide victims and unborn children usually bur
ied there, all the “rejected”, roam the borderland. This
is a dangerous expanse in a dual meaning of the word
- it directly adjoins the demonic external world and the
force distinguishing it is equal to the one dominating the
sacred centre.
In this film the formulated image of the world also
succumbs to inversion. Here too we come across an
identical motif of loneliness, powerlessness, and seclu
sion. Once again we discover something in-between the
tangle of ostensible gestures, the flood of words, the sub
tle game, the excess of things.
�Ryszard C iarka • FILM AND THE TRUE STATE OF THINGS
This strip of genuine no man’s land, a borderland,
absorbs two people who are literally lonely if only be
cause they are the only protagonists in the film. We fol
low their game set against the background of highly con
crete, static space. Here, words rarely have something in
common with gestures and complement each other just
to show the invisible area of meanings between them.
... The man begins to automatically flick sand off the
woman’s back.
M an: I just want to tell you that I am completely alone.
Close-up of the woman’s back. The man’s hand is brush
ing off tiny sand grains.
M an: And I achieved nothing in life.
The boy begins stroking the clean surface of her back.
His fingertips move along the spine’s vertebrae. The woman’s
back begins to shiver barely noticeably.
Woman: And what are you doing here?
M an: Nothing. I am wandering... looking for...
Woman: A way to get out?
Silence. Sound of hiccups.
M an: Sorry... Where can one run away to? Maybe you
know?
The woman impulsively pushes his hand away. She ad
justs her top and stands up.
Woman: Stop it. I don’t like this10.
Their meeting and contact are accidental, fleeting,
and just as uncertain as the dugout on a dune, with a
shirt spread across a bush, where they hide to wait out
the rain. This is no longer a cave convenient for a geta
way or an apartment where “innocent sorcerers” can
safely play their game but a poor substitute of a home
amidst dunes and the ghosts of memories surrounding
them. Words follow once more, or rather a game played
with words and gestures.
..T h e man holds her in his arms, as if to protect her
from the rain.
M an: Move further in, we have to wait it out somehow.
At least we have a roof.
Woman: In a desert like this we shall be completely
soaked.
(...) They slide in deep under branches and lie down
next to each other. They are still breathing fast. The woman
looks into his eyes. He holds her in his arms. (...)
Woman: Oh, what rain, such a terrible downpour; look,
I don’t think it’s ever going to stop... In the end we’ll both
drown.
Close-up of the woman’s face with a heavy drop falling
on her cheek. Frightened, she gazes in the boy’s direction and
speaks rapidly and chaotically, to prevent the situation she
fears... .11
Once again the space covered by the camera is un
questionably authentic. The dunes, the sea, the jets fly
ing by are all real as are the people in a never-ending
dance of appearances, gestures, touches, and conver313
The Last Day of Summer by Tadeusz Konwicki
sation. If this dance had been rendered more rhyth
mic and granted greater transparency by repeating the
same phrases, the result would have been undoubtedly
Salto, another film by Konwicki, in which Kowalski-Malinowski demonstrates a dance cum figuris, gestures that
do not mean a thing on the dance floor, but then again,
can they signify something?
The two films feature some sort of an imperceptible
space between things, whose presence is the reason why
screen reality, the whole realism of events, turns into a
game of appearances. Somehow it forces the viewers to
look for additional meanings, more comprehensible ap
positions, somewhere already beyond the film frame and
even beyond what the film is about.
According to Merleau-Ponty, camouflage is the art of
masking a form by blending its principal defining lines into
other, more commanding forms. 12 And yet the film and
the film image are not only internally camouflaged form
and content existing on the outside; most of all, they
constitute images, as if the centre of the two extremi
ties.
Does this mean that when examining film image,
analysing it from the viewpoint of form and contents,
in other words, studying both the deeply hidden and the
external, we have in mind emergent and fleeting film
images, brutal in their concreteness? While busy pursu
ing content and form are we not losing the very value
that is of utmost importance but cannot be reduced to
image alone?
Briefly: film image is always real and contains the
same amount of the set designer’s patience, the direc
tor’s concept, and the actor’s performance as it does of
accidentally intruding reality. Nonetheless, it is some
thing that does not actually exist and that once recorded
on film or magnetic tape cannot be repeated or changed
but just played.
Film image is not static not only because it is in mo
tion but also because the fragment of filmed reality it
contains is rendered dynamic and significantly marked
by the rhythm of subsequent takes. True, such rhythm
generally remains in accordance with the logical se-
�Ryszard C iarka • FILM AND THE TR uE STATE OF THINGS
The Last Day of Summer by Tadeusz Konwicki
quence known and comprehended in everyday experi
ence, but newly created reality has nothing in common
with its everyday counterpart.
That what rhythm encompasses, wrote Lesmian, be
comes immortal and unwittingly escapes earthly laws. Ob
jects swept away by the flowing stream of rhythm discover
sudden and unexpected immortality. 13
I believe that we are dealing here with a highly in
triguing problem and consider attempts aimed at iden
tifying the differences and shared qualities of film image
and reality to be among the most interesting reflections
on film. 14 They involve material best at transferring re
ality and emergent exact images.
We might say that we don’t know how to think of the
connection between a photograph and what it is a photo
graph of, declared Stanley Cavell. The image is not a like
ness; it is not exactly a replica, or a relic, or a shadow, or an
apparition either, though all of these natural candidates share
a striking feature with photographs —an aura or history of
magic surrounding them.
(...) Whereas we are not accustomed to seeing things that
are invisible, or not present to us, not present with us; or we
are not accustomed to acknowledging that we do (except for
314
dreams). Yet this seems, ontologically, to be what is happen
ing when we look at a photograph: we see things that are not
present. (...)
Photography overcame subjectivity (...) by automatism,
by removing the human agent from the task of reproduction.
But what photography obtained is not presence. It ob
tained the world, agreed, but only one of its possibilities. The
reality in photograph is present to me while I am not present
to it; and a world I know, and see, but to which I am never
theless not present (...) is world past. 15
Does this not recall one of those instructive lessons
received by Alice when travelling across Wonderland?
“Well! I’ve often seen a cat without a grin” thought Al
ice; “but a grin without a cat! It’s the most curious thing I
ever saw in my life!”.16
The grin that remained on a tree branch just a
minute ago belonged to a cat. Does it still belong to
the cat or is it simply just a grin? If the latter is the case
then it is already a smile-generalisation, an essence
and, simultaneously, something that cannot exist in
reality.
What is the film image then? A reflection of existing
reality or perhaps its essence revealed? After all, only the
�Ryszard C iarka • FILM AND THE TRUE STATE OF THINGS
grin itself, however paradoxical this may seem, offers us
the opportunity to experience the essence of the grin as
if “in itself’. Only the film image, or actually everything
it means, can make us aware of a certain feature of expe
rienced reality even though I am absent in that image.
An equally paradoxical fact is discernible in film
studies: the disclosure of closeness with such cultural
phenomena as myth, symbolic thinking, fairy tale, ritual,
or rite sometimes has to be conciliated with the tech
nique of registering, the technical option of developing
a true image of reality. Oneirism meets mechanical, dis
passionate documentation.
Perhaps the cinema - to quote Pasolini - is based on
an irrational linguistic instrument, and this explains the
deeply oneiric quality of the cinema, and also its concreteness
as, let us say, an object, which is both absolute and impossible
to overlook.17
Image-signs, according to this intriguing proposal, are
a unity based on a highly significant opposition: arche
typal complements and visual reality. And once again
the extraordinary nature of the film image reveals itself
in all its complexity. We can be familiar with, or more
specifically name, all of its elements. We can also pre
sume what it is composed of, but its meaning continues
to evade us. We still cannot define its function or the
reality it exists in. This somewhat resembles a linguistic
task, an attempt at deciphering a sentence in an unfa
miliar language using only a dictionary making it possi
ble to read words without any knowledge of the rules of
grammar or potential idioms. And this is the form that
the film image has been assuming most frequently.
Recalling terminology connected with the sense of
sentences and idioms let us try to expand our reflections
so as to include connections between the film image and
poetics. After all, it was the film that, not by any means
through selected words and apt measures as if estab
lished by law, led to the formation of images of reality,
“the real images of things”.
By paraphrasing a quote I refer to one of the canons
of ancient and Renaissance poetics, since we are trying
to compare film, and the image in film, to the rerum
simulacra rule, the essence of art, the unattainable idea
of poetry. After all, this is an inherent quality of film and,
paradoxically, its innate feature, “technical nature”.
The function of a poet, a Renaissance presentation of
poetics maintains, is to use speech and poems —entangled
in a decorative and rich whole —to recreate human behaviour, activities, accomplishments and places on earth, human
communities, location of countries, rivers, rotation of stars,
nature of the world; to use signs with a figurative meaning to
recreate states of mind and the agitation of hearts.. ,18.
Delving more deeply into the very meaning of the
Latin rerum simulacra we can interpret rerum (genitive
plural of res) as: things, objects, something, as well as the
world, universe, and nature; meanwhile, simulacra (plu
ral of simulacrum) denotes images and portraits, but also
315
a dream apparition, a shadow of a dead man, an image of
character, a phenomenon, a spectre, an illusion.
Since a real image of things has been created,
Kracauer and Beniamin were right claiming that the
film image is dominated by a physical and material pic
ture of the world. On the other hand, Morin and Susan
Langer were just as correct when comparing film to a
dream or to archaic cave paintings. Finally, Pasolini was
right while discussing death, film and montage.
Until I die, Pasolini wrote, no one can guarantee to really
know me, that is, to be able to give meaning to my action, which
therefore, as a linguistic moment, can be deciphered only with
difficulty. It is therefore absolutely necessary to die, because,
so long as we live, we have no meaning, and the language of
our lives (with which we express ourselves and to which we
therefore attribute the greatest importance) is untranslatable; a
chaos of possibilities, a search for relations and meanings with
out resolution. Death affects an instantaneous montage of our
lives; that is, it chooses the truly meaningful moments (which
are no longer modifiable by other possible contrary or incoher
ent moments) and puts them into a sequence, transforming an
infinite, unstable, and uncertain present into a clear, stable,
certain, and therefore describable past. (...)
Montage thus accomplishes for the material of film (con
stituted of fragments, the longest or the shortest, of as many
long takes as there are subjectivities) what death accomplish
es for life19.
In other words, what is affected by rhythm becomes im
mortal, as Leśmian wrote. Everyone, Różewicz added, car
ries within a stock of colourful and colourless films. Each film is
edited only in the memory of a single man and perishes together
with him. Timid attempts at recounting during the lifetime and
projecting after death are always doomed to fail. The light, the
takes, the angle shots and the dialogues are all false.20
These examples make it possible to present a much
more interesting interpretation of the meaning of the
memorable single-take closing sequence of The Passen
ger. For long minutes the camera performs a remarkable
somersault, “leaving” the room, “squeezing” through the
bars, and “returning” to the same interior after the pro
tagonist had already passed away.
Now, return to our focal reflections about the es
sence and meaning of the image in film and the ways
it can be interpreted. All mentioned views about the
nature or specific character of the film image, albeit
dissimilar, ideally match the rerum simulacra formula
according to its expanded comprehension. The film’s
real image contains the same number of perfectly
reflected objects, things, and images as that of shad
ows, illusions, and dream apparitions, and the same
number of images of the world and nature as that of
diverse, mythic, and mythological concepts about
their existence.
The real image of things, however, is not an accumu
lation of the objects or shadows, which simply cannot be
separated.
�Ryszard C iarka • FILM AND THE TRUE STATE OF THINGS
It is not enough, declared the Renaissance scholar
Conradus Protucius Celtis, to encompass a certain number
of syllables within a defined measure if in this metre —with the
aid of diversified and appropriate figures —[the author] did
not express the real image of things and portray it so strikingly
that the words themselves come alive and carry the force of
granting objects life, so that it would seem that through writ
ing they again come into being. The greatest glory of a writer
is to create an impression that while writing he produces and
brings forth into the light something, which apparently has
never existed before.21
But while a writer, a poet, has to use selected words
so that seemingly heretofore non-existent things might
exist anew, a director faces a different situation: he ap
plies the photographic nature of his work, calling for
different rhythm and logic as well as a different way of
creating the “real image of things”.
In the introduction to this sketch I attempted to de
scribe two films while intentionally seeking comparisons
to phenomena existing outside the film image, Romantic
symbolism, the anthropological concept of space, other
films, and problems of contemporary mass culture. I did
not claim, however, that without these supplements it
is impossible to interpret or comprehend the film’s con
tent, the life existing in it and as if already beyond our
world. Have I, in the face of the merely outlined com
plexity of the film image, actually strayed from what a
moment ago has been described as the “real image of
things”?
It is impossible to once again translate the reality
contained in film image into concrete terminology, to
describe it anew with some sort of an external language
of images. Here too we have to conduct - I resort to a
word with erratic meaning - a montage of the reality of
the film images surrounding us, a search for points of
reference, which alone make the world of “real images of
things” come into being as an instrument of cognition.
Images, according to Mircea Eliade, by their very
structure are multivalent. If the mind makes use of images
to grasp the ultimate reality of things, it is just because reality
manifests itself in contradictory ways and therefore cannot be
expressed in concepts. (...)
It is therefore the image as such, as a whole bundle of
meanings, that is true, and not any one of its meanings, nor
one alone of its many frames of reference.
To translate an image into a concrete terminology by re
stricting to it any one of its frames of reference is to do worse
than mutilate it —it is to annihilate, to annul it as an instru
ment of cognition.22
Naturally, it is better to say that we know that
a film’s message contains nearly all forms of artistic
statement. And that in this bizarre, always fascinat
ing scrapheap of quotes, thefts or inspirations we can
effortlessly identify literature, drama, painting, poetry,
or simply other films and, let us add, a disturbing ex
cess of reality.
According to Merleau-Ponty it is impossible to
misuse film, just as it is impossible, we should add, to
mistreat the film image when making attempts at its in
terpretation. Therefore, after the technical instrument has
been invented, it must be taken up by an artistic will and, as
it were, re-invented before one can succeed in making real
films. Just, let us add, as we can hope to achieve the real
image of things in film.23
316
Endnotes
1
C f. M a u r ic e M e rlea u -P o n ty , The Film and the New
Psychology, in Sense and Non-Sense, tran s. H . D rey fu s a n d
P D rey fu s, N o r th w e ste r n U n iv e rsity P ress, E v a n sto n , 111
1964, p. 58
2
3
4
5
Ib id em , p. 58.
Andrzej Wajda, W arszaw a 1969.
Maski, „F ilm ” 1961, n o . 1.
Romantyzm, in: W kręgu historii i teorii lite
C f. B a rb a r a M ru k lik ,
A le k sa n d e r Jack iew icz ,
Ju liu sz K leiner,
ratury, se le c tio n
a n d p rep. A r tu r H u tn ik iew icz, W arszaw a
1981, p. 185.
6
A d a m M ick iew icz,
Forefathers’ Eve: parts one and two,
tran s. fro m th e P olish b y C o u n t [W ład y sław ] P o to c k i o f
M o n ta lk , R ig h t R eview , L o n d o n 1944, p. 12.
7
M . M erleau -P o n ty ,
The Film and the New Psychology,
p.
4 8 -4 9 .
8
9
10
S t e fa n C zarn o w sk i, Podział przestrzeni i jej rozgraniczenie w
religii i magii, in : Dzieła, vol. III, W arszaw a 1956, p. 22 7 .
Ib id em , p. 229.
we, W arszaw a
11
12
Ostatni dzień lata, in: Scenariusze filmo
T ad eu sz K on w ick i,
1966, pp. 6 1 -6 2 .
Ib id em .
M . M erleau -P o n ty ,
The Film and the New Psychology,
p.
49.
13
B o le sław L e śm ia n ,
U źródeł rytmu,
in:
Szkice literackie,
p r e p . a n d in tro d . Ja c e k T rzn ad el, W arszaw a 1959, p. 74.
14
M o re in: Z o fa W o źn icka, Problem kreacji i reprodukcji w fil
mie, Studia z teorii filmu, vol. IX , W ro cław 1983,
15 S ta n le y C a v e ll, Sights and Sounds in: Reflections on the
Ontology of Film, H a r v a r d U n iv e rsity P ress 1 9 7 9 , pp.
22 -2 3 .
Alice’s Adventures in Wonderland, c h a p te r
Pig and Pepper.
17 P ier P a o lo P asolini, Heretical Empiricism, ed . L o u ise K .
16
L ew is C arro ll,
V I,
B e r n e tt,
tra n s.
Ben
L a w to n
an d
L o u ise
B e r n e tt,
B lo o m in g to n , In d ia n a U P 1988, p. 169.
18
De composicione materiali
Ars versificandi et carminum, L ip sia e 1486,
Poetyka okresu Renesansu, se lec tio n , in tro d . a n d
C f. C o n r a d u s P ro tu ciu s C e ltis,
carminum
Q u o te d in:
in:
p r e p . E lż b ie ta S arn o w sk a-T em eriu sz, W ro c ław 1 9 8 2 , p. 6.
19
20
21
22
Heretical Empiricism, p. 236.
Morze, in: Proza, W ro cław 1973, p. 79.
C o n r a d u s P ro tu ciu s C e ltis , De composiciones , p. 8
M ir c e a E lia d e , Images and Symbols. Studies in Religious
Symbolism, tran s. P hilip M a ire t, P rin c e to n U n iv e rsity P ress
P ier P ao lo P asolini,
T ad eu sz R óżew icz ,
1991, p. 15.
23
M . M erleau -P o n ty ,
59.
The Film and the New Psychology,
p.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fd509892777bccef80c14f8d9c4489c9.pdf
b7c89e707362b02d9cc9a4143f6727b9
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6562
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2005
Subject
The topic of the resource
PSL Konteksty - czasopismo
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6134
Title
A name given to the resource
Ostatnie strony, noty o autorach/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 s.157-168
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PSL Konteksty - redakcja
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Georges Banu - profesor w Instytucie Studiów Te
atralnych Nowej Sorbony i w Centrum Studiów Te
atralnych Uniwersytetu Louvain-la-Neuve w Belgii.
Współredaktor pisma ..Alternatives théâtrales",
współpracuje z „Art Press". Kieruje serią wydawniczą
Le temps du Théâtre w wydawnictwie Actes Sud, gdzie
jest także redaktorem naczelnym pisma ,,1'Art du
théâtre".
Noty o autorach
Publikował liczne artykuły i książki poświęcone przede
wszystkim widowisku XX w., m i n . : Peter Brook, de Ti
mon d'Athènes à Hamlet (2. wydanie pod tytułem: Pe
ter Brook, Vers un théâtre premier, Paryż 2005), Le rouge
et or (najpiękniejsze teatry europejskie), Notre théâtre.
'La Cerisaie' (najważniejsze inscenizacje Czechowa),
Le Rideau ou la fęlure du monde oraz l'Homme de dos
(prace na temat związków między teatrem i malar
stwem), Exercices d'accompagnement, d'Antoine Vite? à
Sarah Bernhardt (owoc współracy z Antoine Vitez).
Pod kierunkiem Banu powstała praca zbiorowa Ry
szard Cieślak, acteur-emblème des années soixante (Paryż
1992). Ostatnio zredagował też podwójny numer „Al
ternatives théâtrales", zatytułowany L'épreuve du ri
sque, towarzyszący festiwalowi w Avignon 2005. Jego
najnowsza książka Loubli. Essai en miettes (Zapomnie
nie. Esej z okruchów) jest dopełnieniem wcześniejszych
prac poświęconych pamięci (zwłaszcza Les Mémoires
du théâtre, wyd. Actes Sud, wznowienie 2005).
Georges Banu trzykrotnie otrzymał nagrodę za najlep
sza francuską książkę o teatrze. Jest autorem dwóch
filmów zrealizowanych dla ARTE/INA: Tchékhov le
témoin impartial et Shakespeare oraz Des Rois dans la
tempête które otrzymały nagrody UNESCO
Zbigniew Benedyktowicz antropolog kultury, re
daktor naczelny kwartalnika „Konteksty. Polska Sztu
ka Ludowa". Członek redakcji „Kwartalnika Filmowe
go". Kierownik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu
i Sztuki Audiowizualnej Polskiej Akademii Nauk. A u
tor prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i antropolo
gii współczesnej. Współautor książki Dom iv tradycji lu
dowej (1993). Autor pracy Portret? „obcego" (2000).
Peter Brook - dyrektor Międzynarodowego Ośrodka
Twórczości Teatralnej w Paryżu. Wcześniej pracował
jako reżyser i dyrektor w The Royal Shakespeare Com
pany w Wielkiej Brytanii. Wystawił wiele przełomo
wych przedstawień teatralnych, do których należą:
Marat/Sade, Sen nocy letniej i Mahabharata. We współ
pracy z Jeanne de Salzmann wyreżyserował film Me
etings with Remarkable Men (Spotkania z wybitnymi ludź
mi). Jego książka The Empty Space (Pusta przestrzeń),
podejmująca problematykę istoty i roli teatru, należy
do najważniejszych publikacji o teatrze XX wieku.
Jean Clair - historyk sztuki, dyrektor Muzeum Picas
sa w Paryżu. Opublikował m.in.: Consideration sur
l'etat des Beaux-Arts (1983), Elevage de po ussière
(1992), LArt estil une connaissance (1993), Le respo n
sabilité de l'artiste. Les avantgarde entre terreur et raiso n
(1997)
Dariusz Czaja antropolog kultury, absolwent etno
logii UJ. Adiunkt w Instytucie Antropologii Kultury
i Etnologii UJ, członek redakcji „Kontekstów". Redak
tor książek Mitologie popularne (1994) i Metamorfozy
ciała (1999). Zajmuje się zjawiskami kultury współcze
snej, publikuje artykuły z dziedziny antropologii filmu,
teorii symbolu, myślenia mitycznego. Ostatnio wydal
książkę Sygnatura i fragment. Narracje antropologiczne
(Wydawnictwo Uniwersyteckie, (2003)
Krystyna Duniec - adiunkt w Zakładzie Teatru Insty
tutu Sztuki PAN. Autorka rozpraw i artykułów z za
kresu historii teatru i teatru współczesnego, książki
Kaprysy Prospera. Szekspirowskie inscenizacje Leona
Schillera.
Krzysztof Gierałtowski - fotograf, fotoreporter, por
trecista. W latach 1982-89 niezależny fotograf (Niem
cy, Holandia, Polska); wystawy w znaczących muzeach
europejskich. Od 1982 pracuje nad liczącą dziś prze
szło 90 tys. negatywów kolekcją, „Polacy, portrety
współczesne". W 1994 powstaje Studio Gierałtowskiego - portrety i zdjęcia ludzi w akcji dla prasy
i agencji reklamowych Leo Burnett, Lintas, E/B/D,
Publicis FCB, TJ Partner, Euro RSCG, BBDO. W latachl994-98 stały współpracownik TWOJEGO STY
LU. Od 1996 kontynuacja dotychczasowych działań
Studia i Galerii, która prezentuje między innymi: Jean
Loup Sierra, R. Walkera, W. Wołkowa, Z. Furmana,
St. Wosia, W. Witka/Oslo, Anitę Andrzejewską oraz
młodych fotografów. 1997-99 inicjator i juror konkur
su fotograficznego Szansa/FOTO i Wielka Szan¬
sa/MAGAZYN G A Z E T A WYBORCZA. W roku
1999 album - Krzysztof Gierałtowski Portrety, (Wyd.
WAiF) wyróżniony ł^l" L' PTWK. W 2000 r. Gale
ria/Studio otrzymuje nagrody i wyróżnienia za koncep
cje i produkcję kalendarzy fotograficznych. Konkursy:
Złote Orły i Vidical 2000 Album promocyjny -Polska
zawszebliska Warszawa 2001 ORLEN SA wydaje Ka
lendarz nortretowv z nieścia zwinięta w fiee na okład
Gierałtowski c 2002 2002 03 Oczvma Gierałtow'
—
_
7 Va m
loparni r a m hiał m i k
m 2004 P
II
T V P wyemitował fflm o Gierałtowskim Polacy Pola-
157
�NOTY O AUTORACH
cy..." prezentowany na festiwalach w Krakowie, Kan
tonie i Rzymie. Książka Gry z portretem - Dokumenta
cja Gierałtowskiego 1963-2004. 2005 Krytyczne felie
tony w miesięczniku fotograficznym POZYTYW. Wy
kłady w Wyższej Szkole Sztuk Wizualnych i Nowych
Mediów
Stypendysta Polskiego i Holenderskiego Ministerstwa
Kultury, Rządu Republiki Francuskiej oraz Agencji I n
formacyjnej U S A oraz Fondation pour une Entraide
Intellectuelle Européenne.
Marek Janczyk - historyk sztuki. Pracuje w Muzeum
Historii Fotografii w Krakowie.
Kurator wystaw m.in. z zakresu sztuki fotografii i ma
larstwa (np. wystawy prezentujące twórczość fotogra
fów: Zygmunt Rytka, Zbigniew Tomaszczuk, Jerzy
Lewczyński i in.) oraz autor tekstów poświęconych
sztuce współczesnej np. o malarstwie Grzegorza Bed
narskiego, o romantyzmie fotografii polskiej i i n .
Współautor (z Iwoną Święch) monograficznej wysta
wy Andrzeja Różyckiego.
MarieHélène Estienne po okresie pracy dzienni
karskiej w Nouvel Observateur oraz Nouvelles Littéra
ires, została asystentką Michela Gui, opracowując
z n i m program Festival d'Automne w Paryżu. W 1977
dołącza do Centre International de Créations
Théâtrales (CICT) w związku z realizacją Ubu aux Bo
uffes - współpracuje przy wszystkich projektach. Jest
asystentką Petera Brooka przy La Tragédie de Carmen,
Le Mahabharata, następnie współpracuje przy insceni
zacji La Tempête, Impressio ns de Pelléas, Wo za Albert,
a ostatnio Tragedii Hamleta (2000). Jest współatorką
(z Peterem Brookiem) LHomme Qui i Je suis un
phénomène przedstawionych w Théâtre des Bouffes
du Nord. W Bouffes du Nord zrealizowała adaptację
francuską sztuki Le Costume (The Suit) na podstawie
Can Themba (1999) oraz Far Away Caryl Churchill
(2002). Współpracowała przy realizacji oraz wspólnie
z Jean-Claude Carrière opracowała tekst Tragedii
Hamleta (2002). Ostatnio opracowała z JeanClaude
Carrière tekst La Mort de Krishna oraz zrealizowała
francuską adaptację Ta main dans la mienne Carol Ro-
element ówczesnych widowisk Kantora - ambalaż.
Ambalaż miał pozbawiać aktorów i przedmioty właści
wego im kształtu, czynić z nich niezróżnicowaną ma
terię. Kolejnym krokiem od ambalażu było przejście
do „teatru informel" (1960-62) - teatru automatycz
nego, poddającego się przypadkowi, ruchowi materii.
Aktorzy w przedstawieniu „teatru informel" -W ma
łym Dworku wg Witkiewicza (1961) - byli traktowani
na równi z przedmiotami, zostali całkowicie pozbawie
ni indywidualności. Ideę „teatru informel" zastąpiła
koncepcja „teatru zerowego" (1962-1964), pozbawioakcji dziania się. Jej najpełniejszym wyrazem był
spektakl Wariat i Zakonnica także wg Witkiewicza, wy
stawiony przez Kantora w 1963 roku. Następnie ewołucja praktyki i estetyki akcji scenicznych doprowadzi
ła Kantora do granicy teatru pojmowanego tradycyj
nie. W roku 1965 powstają pierwsze polskie happe
ningi - Cricotage i Linia Podziału. Dwa lata później
słynne: List oraz Panoramiczny Happeniang Morski.
Rozczarowanie happeningiem przywiodło Kantora na
powrót do teatru W 1972 roku powstają Nadobnisie
i Koczkodany wg Witkiewicza w których elementy
haoneninsu zostałv wchłonięte orzez widowisko Trzv
lata później spektaklem Umarła Klasa rozwinął Kantor
rmalem^teatru śmie^irMaSe^tego^
nPe T
3 najwybitniejsze i najbardziej znane spek
rvrV"wi
Ni h
zą
y
y O),
gyjz^
po
ocę\yoojioraz
wystawione pośmiertnie uzis są moje uroazmy i i y y i j ,
Ktorycn motywem g ownym jest smierc, przemijanie
i pamięć oraz utrwalona w niej mstona. w widowi
skach „teatru śmierci uwypukla się obecna w całej
twórczości Kantora koncepcja „Realności Najniższej
Rangi .
fkT
Tadeusz Kantor (1915-1990) - reżyser, twórca hap
peningów, malarz, scenograf, pisarz, teoretyk sztuki,
aktor we własnych przedstawieniach, wykładowca
krakowskiej ASP Czerpał inspiracje z konstruktywi
zmu i dadaizmu, malarstwa informel i surrealizmu.
Kształcił się w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie
pod okiem wybitnego scenografa międzywojnia Karo
la Frycza. W roku 1955 grupa plastyków, krytyków
i teoretyków sztuki pod jego kierownictwem założyła
teatr C R I C O T 2. Pierwszą premierą C R I C O T 2 była
Mątwa wg Witkiewicza (1956), w drugim przedstawie
niu Cyrk, odnaleźć można było kolejny rozpoznawalny
158
'^Z~W hrilmO)
U P
N i n a Kiraly - filolog rosyjski (z fakultatywną specja
lizacją polską i węgierską) pracowała w Zakładzie H i
storii Kultury Instytutu Słowianoznawstwa Rosyjskiej
Akademii Nauk pod kierownictwem prof. I . F.Bełzy.
Tematem naukowym były badania z historii polskiego
teatru X V I I I wieku. W 1964 r. przeniosła się na stałe
na Węgry i w latach 1965 -1966 w Instytucie i M u
zeum Teatralnym w Budapeszcie brała udział w przy
gotowaniu materiałów do węgierskiego wydania histo
rii teatru na świecie.
W 1.1966-1968 w ramach stypendium doktoranckie
go Węgierskiej Akademii Nauk, pracowała w archi
wach Ossolineum, Biblioteki UJ, A G A D w Warszawie
nad tematem Polski Teatr Narodowy 1765-1795, korzy
stając z konsultacji naukowych prof. Z. Raszewskiego,
prof. Z. Libery, pracowni Oświecenia IBL w Warszawie
i Wrocławiu. Pracę (400 str.) obroniła w Węgierskiej
Akademii Nauk (stopień kandydata nauk w dziedzinie
historii kultury). W 1.1966-1994 -była adiunktem I n
stytutu Slawistyki, od 1978 wyodrębnionej Katedry
Polonistyki, której była współzałożycielką. W 1. 1984-
�NOTY O AUTORACH
1990 visiting profesor w Zakładzie Teatru na wydziale
Filologii Polskiej UJ w Krakowie, gdzie prowadziła wy
kłady i seminaria z historii polskiego teatru oraz teorii
teatru. Były to lata ścisłej współpracy z Tadeuszem
Kantorem, Jerzym Jarockim, Krystianem Lupą, Wło
dzimierzem Staniewskim, Leszkiem Mądzikiem. Arty
kuły o ich twórczości, jak również o stanie badań teatrologicznych w Polsce (o pracach Z. Raszewskiego,
I.Sławińskiej, Z.Osińskiego, Leszka Kołakowskiego)
sukcesywnie ukazywały się na łamach periodyków wę
gierskich oraz w czasopismach Chorwacji, Grecji,
Francji, Rosji, Bułgarii. Uczestniczyła w licznych kon
ferencjach teatrologicznych w Polsce, Francji, Wiel
kiej Brytanii, Słowenii, Serbii, Rosji, Turcji, Włoszech
opracowując tematy z historii i teorii polskiego teatru
oraz tematy komparatystyczne z historii dramatu
(przeważnie okresu romantyzmu i symbolizmu), była
kuratorem dużej jubileuszowej wystawy teatralnej Ta
deusza Kantora w Galerii Budapest oraz współorgani
zatorem wystawy polskiej scenografii w teatrze Naro
dowym na Zamku
wał w „Pamiętniku Literackim", „Tekstach Drugich",
„Tygodniku Powszechnym", „Nowych Książkach",
„Res Publice" i „Res Publice Nowej", „Midraszu",
„Gazecie Wyborczej", „Rzeczpospolitej" oraz w książ
kach zbiorowych. Zajmuje się literaturą dokumentu
osobistego i formami zapisu doświadczeń granicznych
(w tym doświadczenia Zagłady).
W 1. 1993-1999 była dyrektorem Instytutu i Muzeum
Teatralnego w Budapeszcie. W tym okresie wyszły ze
szyty monograficzne „Teatru na świecie" („Wagszinhaz")z tłumaczeniem na język węgierski tekstów Gro
towskiego i materiałów o jego twórczości oraz dotąd
nie publikowane teksty, poświęcone teatrowi Europy
Środkowej, pierwsze najbardziej pełne książkowe wy
danie tekstów Tadeusza Kantora, eseje Jana Kotta. N i
na Kirâly stale współpracuje z polskimi czasopismami
teatrologicznymi; jest też współredaktorem zeszytu
monograficznego „Pamiętnika Teatralnego" (rocznik
2004), poświęconego teatrowi Witolda Gombrowicza.
Jest członkiem zarządu francuskiego Towarzystwa H i
storyków Teatru (La Société Internaciionale d'histoire
Comparée du Theatre, de 1 Opera et du Ballet au Uni
versité de Paris I V - Sorbonne), członkiem Polskiego
Towarzystwa Historyków Teatru, członkiem Rady
Artystycznej teatralnego pisma greckiego „Teatrographia", w r. 1975 otrzymała odznakę Ministra Kultury
i Sztuki .Zasłużony dla Kultury Polskiej". Ostatnio członek Rady Artystycznej Nowego Teatru w Buda
peszcie pośredniczy w realizacji wspólnego projektu
pomiędzy teatrem w Toruniu i Teatrem ICatona József"
w Budapeszcie Polski Ośrodek I T I (International
Theatrical Institute) orzvznal iei Naerode im Witka
cego 2004r za osiągnięcia w promowaniu polskiego
teatru na świecie
Jacek Leociak - adiunkt w Instytucie Badań Literac
kich PAN, kierownik Zakładu Badań Nad Literaturą
Holocaustu IBL PAN. Opublikował: Tekst wobec Za
głady. O relacjach z getta warszawskiego (1997, przekład
angielski 2004) oraz (wspólnie z Barbarą Engelking)
Getto warszawskie, Przewodnik po nieistniejącym mieście
(2001, przekład angielski ukaże się w 2006 w Yale
University Press). Artykuły, szkice, recenzje publiko
Andrzej Łojko - artysta fotografik, fotoreporter, sce
nograf. O d 1971 r. członek grupy fotograficznej „Sto
doła 60" działającej przy klubie studenckim „Stodoła",
brał udział w wystawach zbiorowych „Stodoły 60"
W roku 197 7 i 1986 współpracował z Tadeuszem Kan
torem przy realizacji zdjęć spektakli Teatru Cricot
2 w warszawskiej „Stodole".
Zajmuje się także projektowaniem kalendarzy, plaka
tów i okładek płytowych dla wydawnictw i ponad 300
firm i agencji artystycznych a także stara się odzyskać
i uratować stare fotografie, zapomniane i zniszczone
ślady historii naszego dziedzictwa narodowego.
Uczestnik wystaw indywidualnych „Sąsiedzi", 2003
Galeria Nizio i zbiorowych m.in. „Druga strona War
szawy", 2004 Galeria Luksfera w Muzeum w Bełżcu
i Muzeum Powstania Warszawskiego.
W przygotowaniu wystawy: Andrzeja Łojko - Kantor;
Jacka Sielskiego - Praska Ballada; Michała Browarskiego - Chopinowskie Mazowsze; Piotra Zaniewskie
go - Zamki polskie.
Aldona Mickiewicz - młoda matka, artysta malarz,
absolwentka krakowskiej ASP W latach osiemdziesią
tych uczestniczyła w wystawach Ruchu Kultury Nieza
leżnej. Swoje obrazy prezentowała na dwudziestu wy
stawach indywidualnych i ponad osiemdziesięciu zbio
rowych. Publikowała w „Tygodniku Powszechnym"
i „Znaku".
Zbigniew Osiński - teatrolog, profesor zwyczajny
w Instytucie Kultury Polskiej na Wydziale Polonistyki
UW, projektodawca oraz dyrektor artystyczny i nauko
wy Ośrodka Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego
i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu.
Autor wielu książek i artykułów z zakresu historii i teo
rii teatru, edytor tekstów: Jerzego Grotowskiego, Mie
czysława Limanowskiego, Juliusza Osterwy, Wacława
Radulskiego, Konrada Swinarskiego. Najważniejsze
książki: Teatr Dionizosa, Romantyzm w polskim teatrze
współczesnym, Wydawnictwo Literackie 1972; Grotow
ski i jego Laboratorium, PIW, Warszawa 1980; Grotowski
wytycza trasy, Pusty Obłok, Warszawa 1993; Grotowski.
Źródła, inspiracje, konteksty, Wydawnictwo słowo/obraz
terytoria, Gdańsk 1998; Pamięć Reduty, wydawnictwo
słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2003
Yannis Papadopoulos - profesor na Uniwersytecie
Egejskim (Grecja). Zajmuje się socjologią teatru oraz
badaniem i interpretacją tekstu tragicznego.
159
�NOTY O AUTORACH
Józef Tomasz Pokrzywniak - prof. zw. w Instytucie
Filologii Polskiej U A M , dyrektor Instytutu od r. 1996,
historyk literatury polskiej, szczególnie okresu oświe
cenia. Autor książek i artykułów o twórczości Ignace
go Krasickiego (w tym książki o jego zlekceważonych
i niedocenianych komediach), Franciszka Karpińskie
go, Józefa Wybickiego i o innych pisarzach epoki Ga
nię Gorczyczewskim, Michale Dymitrze Krajewskim,
Gracjanie Piotrowskim i innych.
Wojciech Prażmowski - fotograf, doktor w dziedzinie
sztuki, ukończył Szkołę Fotografii Twórczej w Brnie
oraz Państwową Wyższą Szkołę Filmową, Telewizyjną
i Teatralną w Łodzi. Do chwili obecnej uczestniczył
w ponad 250 wystawach fotograficznych w kraju i za
granicą. Reprezentuje nurt fotografii kreacyjnej. Jest
twórcą „Foto-obiektów". Aktualnie prezentuje pre
mierowy zestaw fotografii „On the ground" na Trien
nale Fotografii w Jyvaskyla /Finlandia/ oraz poświęco
ną Witoldowi Gombrowiczowi, autorską „Lieux et
Esprit des Lieux" otwartą w listopadzie 2004, w Gale
rie Port Autonome w Paryżu. Mieszka i tworzy w Czę
stochowie.
reotyp fabularny fantastyki naukowej (1980), Zaczaro
wana gra. Zarys dziejów polskiej fantastyki naukowe)
(1982), Retoryka współczesnej polskiej powieści łustorjcinej dla dzieci i młodzieży (1987), Stanisław lem (1995),
oraz współautor Leksykonu polskiej literatury fantastyce
nonaukowej (1990).
Iwona Święch - etnolog, kustosz Muzeów: Etnogra
ficznego w Toruniu i Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej
we Włocławku, obecnie Muzeum Historii Fotografii
w Krakowie. Autorka i współautorka wielu tekstów
dotyczących sztuki ludowej i muzealnictwa oraz wy¬
staw z zakresu sztuki i folkloru np. „Alchemiczny krąg
Teofila Ociepki", „Kujawskie skrzynie wianne", „Iko
ny", „Wigilia - czas oczekiwania, czas magii", cykl
o ludowych rzeźbiarzach, monograficznej wystawy
Andrzeja Różyckiego (z Markiem Janczykiem) pt.
„Chodzę swoimi drogami".
Bożenna Stokłosa - tłumaczka literatury angielskiej,
niezależna krytyczka i historyczka sztuki, autorka po
nad stu artykułów naukowych i krytycznych, opubli
kowanych w Polsce i za granicą, w czasopismach, ka
talogach i pracach zbiorowych (w tym m.in. w Polskim
życiu artystycznym w latach 1945-1960, Wrocław War
szawa Kraków 1992). Przygotowuje do druku książkę
o instytucjonalnych aspektach funkcjonowania sztuki
w PRL. O d połowy lat dziewięćdziesiątych głównie
tłumaczy. Przetłumaczyła ponad 30 książek (w tym
m.in. Słownik symboli, Warszawa 2001, Słownik symbołi w sztuce, Warszawa 2001).
Dobrochna Ratajczakowa - prof, teatrolog i dramatolog, jest autorką książek, prac redakcyjnych, licz
nych studiów i artykułów. Zajmuje się teatrem i dra
matem od X V I I I wieku do współczesności. Nie repre
zentuje żadnej szkoły badawczej, ani żadnej traktowa
nej ortodoksyjnie metodologii, wprost przeciwnie uważa terytorium dramatyczno-teatralne za otwarte
na wszelkie możliwe ujęcia i koncentrujące różne
punkty widzenia. Kieruje Zakładem Dramatu i Teatru
w Instytucie Filologii Polskiej U A M .
Jan Strzelecki - urodzony 4 V I I 1919 r. w Warszawie,
zmarł 11 V I I 1989 r. w wyniku brutalnego napadu
w do dziś niewyjaśnionych okolicznościach.
Był socjologiem-filozofem, publicystą, eseistą.
Rozpoczęte przed wojną studia kontynuował w czasie
wojny, studiował na tajnym uniwersytecie. Działał
w grupie młodzieży „Płomienie" związanej z organizacją
„Wolność - Równość - Niepodległość". Współredago
wał pisma młodzieży socjalistycznej „Płomienie", „Mło
dzież Socjalistyczna" i „Droga". Uczestniczył w działa
niach bojowych m.in. w pomocy Warszawskiemu Get
tu. W Powstaniu Warszawskim walczył w batalionie
„Żywiciel" ( A K ) . Dwukrotnie
odznaczony Krzy
James M . Redfield - filolog klasyczny i antropolog,
profesor University of Chicago, autor m.in. Nature
and Culture in the Iliad: The Tragedy of Hector (1975;
1994) i The Locrian Maidens: Love and Death in Greek
Italy (2004).
Maciej Różalski - absolwent Instytutu Filozofii i So
cjologii UW, obecnie na studiach doktoranckich w In
stytucie Sztuki PAN. Zajmuje się zagadnieniami z za
kresu pogranicza antropologii kultury, filozofii kultury
i estetyki - szczególnie rolą ruchu, tańca, krwawej
ofiary, spożywania w sztuce i rytuałach różnych kultur
i systemów religijnych. Sam zajmuje się teatrem, mię
dzy innymi jako uczestnik akademii Ośrodka Praktyk
Teatralnych Gardzienice oraz jako performer teatrów
ulicznych.
Antoni Smuszkiewicz - prof, dr hab., dziekan Wy
działu Filologii Polskiej i Klasycznej Uniwersytetu im.
A . Mickiewicza w Poznaniu, specjalista w zakresie pol
skiej literatury dla dzieci i młodzieży, literatury współ
czesnej i metodyki nauczania, m.in. autor książek: Ste
160
żem Walecznych i Krzyżem Powstańczym.
Po wojnie, w 1946 r. został asystentem prof. Stanisła
wa Ossowskiego w Katedrze Socjologii Uniwersytetu
Warszawskiego, a także przewodniczącym akademic
kiego Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej
(AZNMS), członkiem PPS i jej Rady Naczelnej. (Po
połączeniu PPR i PPS stał się członkiem PZPR z któ
rej £o usunięto w roku 1978 za permanentna działał
ność opozycyjną).
Już w roku 1946 był aresztowany pod zarzutem należe
nia do W I N , zwolniony dzięki ostrej interwencji władz
PPS. O d tego jednak czasu był stale, aż do tragicznej
�NOTY O AUTORACH
śmierci, inwigilowany przez służby bezpieczeństwa.
W r. 1952 usunięty z pracy na U W jako „ideologiczny
demoralizator młodzieży akademickiej". Nigdy więcej
nie pozwolono mu wrócić do pracy z młodzieżą. W la
tach 1957-1988 pracował w Polskiej Akademii Nauk.
Uczestniczył w wielu inicjatywach niezależnych i opo
zycyjnych - był współtwórcą i prezesem Klubu Krzywe
go Koła, współpracował z KOR-em, współtworzył To
warzystwo Kursów Naukowych, Konwersatorium Do
świadczenie i Przyszłość (DiP), współdziałał ze środo
wiskami katolickimi - Klubem Inteligencji Katolickiej,
z „Tygodnikiem Powszechnym", z „Więzią", z Katolic
kim Uniwersytetem Lubelskim, z „Laskami" i z Duszpasterstwami Ludzi Pracy. Szczególnie bliskie kontakty
miał z kościołem św. Stanisława Kostki i z górnikami.
W roku 1980 w Gdańsku został doradcą „Solidarno
ści" i działał w niej do końca swoich dni. Udział w ru
chu „Solidarność" widział jako dalszy ciąg uczestnic
twa w Powstaniu Warszawskim.
Brał udział w wielu konferencjach międzynarodo
wych, m.in. Rencontres de Geneve, Klub Rzymski,
W.F.S.F, Wilton Park.
Zarówno w swojej twórczości, jak i działalności repre
zentował myśl niepodległościowego i humanistyczne
go socjalizmu, ładu społecznego opartego na idei bra
terstwa i chrześcijańskiego personalizmu. Było to per
manentnym „powstawaniem" przeciwko wszelkim
przejawom totalitaryzmu i nieprawościom władzy.
Był członkiem polskiego PEN Clubu, który w r. 1990
ustanowił nagrodę jego imienia.
Autor kilku książek i ok. 150 artykułów. Najważniej
sze pozycje: O socjalistycznym humanizmie, Zapiski z lat
1950-1953, Próby świadectwa, Niepokoje amerykańskie,
Socjalizmu model liryczny, Kontynuacje, Solidarite. Ana
lyse d'un
[ soaai (wyniki badań socjologicz
nych przeprowadzonych wspólnie z prof Alainem Touraine).
Summaries
Peter Brook in Poland - Resolution on Granting an
Honorary Doctorate, Passed by the Senate of the
Adam Mickiewicz University in Poznań on 22
March 2004
A series of articles published i n this issue of "Kontek
sty" dealing with Peter Brook, the outstanding film
and theatre director, who paid a visit to Poland i n the
first half of March 2005. The prime reason for the vi
sit was the presentation of an honorary doctorate by
the Adam Mickiewicz University i n Poznań. This oc
casion was marked by a series of meetings held with
the director i n Poznań and Wroclaw, as well as a sta
ging of his most recent spectacle: Tiemo Bokar. The
texts contained i n the quarterly comprise chiefly a do
cumentation of the discussions and meetings organi
sed upon the occasion of the spectacle and the docto
ral degree ceremony. Additional material includes te
xts by professors-authors of opinions relating to the
doctorate, and reviews of Tiemo Bokar and Peter Bro
ok's Moving Point
CLASSICAL PHILOLOGY A N D
ANTHROPOLOGY
James Redfield, Classical Philology and Anthropology Deliberations on the relations, mutual dependencies,
and differences between anthropology and classical
philology, pursued from the perspective of the au
thor's personal academic praxis.
In the tragedy Oedipus the King Sophocles frequently
returns to the crossroads, the site where Oedipus met
and killed his father, Laios. The author of the article
perceives this as a certain conceptual scheme making
it possible to shape and describe man's triple psychic
structure, which i n psychoanalytical categories corre
sponds to the consciousness, the subconsciousness,
and the unconsciousness. This scheme (which also
complies with the triple logos of the Sphinx) describes
the stratification of Oedipus' consciousness, and forti
fies his tripartite psyche. While wandering along the
three parting roads, he attained inner peace and
ined a fully shaped personality, familiar with each le
vel of his ego and, i n a social dimension, the secret of
a providential polis.
Yannis Papadopoulos - The Triple «hgos» of the Mythi
cal Sphinx, or the Puzzle of Psychological Crossroads
161
Dariusz Czaja History is Naught? The Dilemmas of
Contemporary Historiography
A presentation of Pamięć, etyka i historia (Memory,
Ethics and History), an anthology of translations de
aling with the theoretical problems of contemporary
historiography. Meticulously compiled by Ewa Do-
�SUMMARIES
mafiska, and containing an apt selection of texts, the
book is an exceptional accomplishment in Polish hu
manities. Its rank is testified, on the one hand, by a re¬
presentative choice of the authors who include such
outstanding names as F. Ankersmit, H . White, and D.
La Capra, and, on the other hand, by the, as a rule,
high level of the dissertations relating to the funda
mental and delicate epistemological questions of con
temporary historiography.
The review, written by an anthropologist of culture,
underscores primarily those motifs and queries that
are shared by historical and anthropological research.
The reviewer emphasised the fact that both historians
and anthropologists encounter the problems of repre
sentation, signature, authority, and art versus science.
Hence the importance attached to historical solutions
by anthropological literature. Texts by Ankersmit, La
Capra and Gumbrecht were subjected to a closer cha
racteristic, which entailed the resultant conclusions.
ANTHROPOLOGY OF DEATH.
ART AND DEATH.
Aldona Mickiewcz Two Cinnamon Vesseb and Other
Objects
The seventeenth century witnessed a growing popula
rity of portraying the five senses with the assistance of
the still life. The best examples of this depiction of
matter show the nature of experiencing matter, that"
body of things" which confirms us i n our own corpo
reality. Apparently, the more a given object is portray
ed and described as individual, concrete, and extrac
ted from amongst numerous other objects, the more it
is perceived as symbolic. The symbol, i n turn, manife
sts itself in a concrete form, the physical outer coating
of matter.
rank, „the poor theatre", „the impossible theatre/mo
nument", and the „theatre of death".
Jacek Leociak - A Meeting With a Cadaver in Two Acts
The author reflects on the iconographie and textual
evidence of autopsy. This treatment of the human
corpse, subjected to cultural models and social rules,
is deeply enrooted in a medical, anthropological and
philosophical discourse. Its characteristic features in
clude the dynamic and variability of the discourse, as
sociated with changes within the paradigm of know
ledge about man. The article draws forth symptoma
tic properties of autopsies of the past, as well as their
symbolic and anthropological meanings, predominan
tly ambivalence. The reader is offered a comparison of
assorted manners of recording the experience of
a ..meeting with a cadaver" - graphic art and painting
on the one hand, and poetic texts on the other.
Jean Clair On Grossness in Contemporary Art. Fragment
of the Book De Immundo. Apocastasis in Present-day An
The author poses a fundamental question asking why
contemporary art appears to be enthralled with the
external aspects of the body, its products, inner fluids,
and excreta. What sort of fascinations are expressed
under the name of a work of art, considering that the
art of the corporeal outer shell as well as the interior
does not introduce anything new to the exploration of
the human body. Never has art been so cynical, and
to such a degre associated with scatology, impurity
and filth; never before has the art of debasement be
en so highly esteemed by the heads of great cultural
institutions in London, New York or Paris.
Marek Janczyk, Iwona Swięch A n Artist's House.
Words and Images
I n this verbal-photographic essay the image is tre
ated on par w i t h the written word. The presentation
concerns the home collection of Andrzej Różycki photographer, director, and collector - brimming
with works of folk art, especially sacral. The unusu
al atmosphere of the interior is created by lush ve
getation which, together w i t h bunches of dry herbs
and flowers, expresses the union between Nature
and art. W i t h i n this space Andrzej Różycki introdu
ced his numerous collages composed of fragments of
texts, photographs, and press cuttings, to illustrate
his reflections on daily life. Everything which gene¬
rates the ambience of this extraordinary house se¬
rves as a source of inspiration for the author's art of
photography, in which the theme of the house con
stitutes also a sui generis universe, pursued not par
ticularly often but consistently w i t h i n his entire
The artist is compelled to incessantly balance between
his knowledge about the selected fragment of reality
and that which he sees; artistic awareness assumes it
shape somewhere on the borderline between knowled
ge, comprehension, pure (?) perception and wisdom.
N i n a Kirâly Ars Poetica of Tadeusz Kantor
A n introduction by a Hungarian theoretician of the
theatre to a series of conversations with Tadeusz Kan
tor about painting and the theatre.
Tadeusz Kantor To Speak About Death was Tactless.
Art is Close to Death
A recorded statement by Kantor, from a interview
conducted for the Hungarian „Studio" programme
during his brief stay in Budapest in November
1989. The artist reconstructed the history of the esta
blishment of his theatre and its theoretical premises,
and spoke about, i . a. the origin and understanding of
such concepts close to his art as reality of the lowest
oeuvre
162
�SUMMARIES
Wojciech Prazmowski - Places and Spiritus Loci - Tra
A continuation of records and reflections by the au
velling Across Poland Along the Trails of Pornografia by
thor - a sociologist and passionate mountaineer - from
Witold Gombrovjicz
his scientific stay i n Sweden and Norway in 1988.
A n originally devised text by a photographer (written
Bożenna Stokłosa Remarks on Books by Izabela Ko
in the form of a letter), derived from the Berlin frag
walczyk: Ciab
ment of Dzienniki (Journals). The author confronts
90.(Body and Power. Polish Critical A r t of the 1990s),
nostalgic fragments written from the perspective of
Warszawa 2002, and Niebezpieczne związki sztuki z cia
the Berlin Tiergarten w i t h his own stay i n Berlin and
łem (Dangerous Unions of A r t and Body), Poznań 2002
subsequent journeys to the writer's homeland. The
A critical review of two books by I . Kowalczyk about
text is accompanied by a vast photographic documen
the functioning of the body i n contemporary art. The
tation of the Polish provinces.
author draws attention to the inadequacy of theoreti
i władza.
Polska sztuka krytyczna lat
cal language vis a vis a description of the discussed
Zbigniew Benedyktowicz - Poles, Poles - Visual Anth
phenomena. Emphasis is placed on Kowalczyk dogma
ropology and Multiple Portraits by Krzysztof
tic adherence to her own interpretation concepts, and
Gieraltowski
a prevalence of postmodern theory (ideology) over a.n
Jan Strzelecki From Records, Letters, Notes.
Sweden,
Norway
analysis of the art work, which takes into account h i
storical reality.
P R O B L E M A T Y C E A N T R O P O L O G I I T E A T R U P O Ś W I Ę C O N E BYŁY N U M E R Y :
N R 3-4/1991
Mircea Eliade, „Marebito". Rytuał i teatr
Gerardus van der Leeuw, Święta gra
Jerzy Prokopiuk, Wojciech Dudzik, Krzysztof Renik,
Włodzimierz Pawluczuk,
O teatrze. Zapis rozmowy
Leszek Kolankiewicz, Teatr zarażony etnologią
Laura Bohannan, Szekspir w buszu
Jacek Dobrowolski, A kapela karuzela
Wacław Sobaszek, Ewolucja teatru wiejskiego
Zbigniew Osiński, Mieczysław Limanowski dzisiaj
Mieczysław Limanowski, Rok polski i dusza zbiorowa
Seweryn A . Wislocki, Jędrzej Ciemiak i jego teatr ludowy
Maria Fiderkiewicz, „Herody" na deskach teatru Dormana
Eugenio Barba, Trzeci brzeg rzeki
Bożena Dudko, „Uciska nas ten but", czyli o Teatrze 8-go
dnia
Michael Gibson, Afryka Brooka
Wojciech Krukowski, Teatr w teatrze życia. Akademia Ru
chu
Kazimierz Braun, Święta księga Mahabharata
Andrzej Seweryn, A k t o r w teatrze wyobraźni. O Mahabha-
Roman Woźniak, W obszarze sacrum
racie Petera Brooka
Hanna Kirchner, Ludwik Hering i Teatr Osobny
Andrzej Seweryn, Z dziennika
Zbigniew Taranienko, Odczynianie świata. Rozmowa
Ludmiła Murawska, Jak to się zaczęło
Magdalena Smęder, „Betlejem, Golgota, Bastylia i pusty
z Włodzimierzem Staniewskim, Gardzienice, sobota-nie-
pokój"
dziela 27-28 kwietnia 1991 r.
Dariusz Czaja, Krajobraz z Tobiaszem
Czesław Robotycki, Byłem w Gardzienicach
Zbigniew Taranienko, O d początku do „Brzegu".
Rozmowa z Leszkiem Mądzikiem
Zbigniew Taranienko, „Zielnik" - opis spektaklu
Katarzyna Walewska, „Dwa teatry": psychodrama anali
tyczna a teatr otwarty
Mariusz Gołaj, Dawno temu w „Gardzienicach"
Jadwiga Rodowicz, Nie cytat lecz inspiracja
Michał Klinger, Podróż do klasztoru Św. Onufrego w dniu
Ludwik Stomma, 1: O, czyli ludzie jak bogowie
Joanna Hubner-Wojciechowska, Mityczna i magiczna ge
neza tańców dworskich
jego święta (24/25 czerwca, gdy schodzi się tam mnóstwo
narodu)
Krzysztof Czyżewski, List z podróży
Krzysztof Czyżewski, Podróż na Wschód
Wojciech Szroeder, „Pogranicze - sztuk, kultur, narodów"
Tadeusz Kornaś, „Węgajty"
Zbigniew Taranienko, „Brzeg" - opis spektaklu
Henryk Jurkowski, O książce Marka Waszkiela: Dzieje te
atru lalek w Polsce
Wacław Sobaszek, Przedsięwzięcie Ośrodka Teatralnego
„Węgajty"
N R 2/1993
163
�Aldona Mickiewicz • D W A C Y N O W E N A C Z Y N I A I I N N E P R Z E D M I O T Y
Zbigniew Raszewski, Z Raptularza (Twórczość a wirtuoze
ria. Wolność i samowola inscenizatora)
Eugenio Barba, Czterech widzów
Marcin Jarnuszkiewicz, O teatrze i wokół teatru (rozmowa
prowadzona przez Aleksandra Jackowskiego)
Joanna Walaszek, Dwie „Nastazje" Andrzeja Wajdy
Andrzej Wajda, Krystyna Zachwatowicz, Tamasaburo
Bando, Nastazja FiUpowna Tamasaburo Bando
Jan Berdyszak, Teatr - i „Teatr"?
Marcin Giżycki, Performance art dzisiaj: perspektywa ame
rykańska
Janusz Byszewski, Obok edukacji i sztuki
Leszek Kolankiewicz, Raport z Holstebro (Przygotowany
w Katedrze Kultury Polskiej przez studentów)
Halina Wałaszewska, Raport z warsztatów teatralnych
Leszka Mądzika (w Łucznicy)
N R 1/1993
Aleksander Jackowski, Wariacje na obrazy i przestrzeń te
atralną Andrzeja Majewskiego
N R 1-2/1994
Grzegorz Sinko, Umberto Eco o teatrze
N R 2/1995
Barbara Myerhoff, Przekształcenie świadomości w przedsta
wieniach rytualnych: kilka myśli i problemów
Leslie D u . S. Read, Początki teatru w Afryce i w obu Ame
rykach
H e n r y k Jurkowski, Lalki w rytuale
Monika Sznajderman, Błazen. Narodziny i struktura mitu
N R 1-2/1999
Przedmioty w teatrze Tadeusza Kantora
Małgorzata Dziewulska, Drugie życie przedmiotów
Edyta Bielawska, Aparat fotograficzny - karabin maszyno
wy z przedstawienia Wielopole, Wielopole
Tomasz Kalczyński, „Drzwi" ze spektaklu Niech sczezną ar
tyści
Dorota N o w a k , Łóżko - maszyna śmierci ze spektaklu Ta
deusza Kantora Wielopole, Wielopole
A n n a Łoboda, Obrus z przedstawienia Wielopole, Wielopole
D o m i n i k a Rembelska,Opis postaci Wuj Stasio Zesłaniec ze
spektaklu Wielopole, Wielopole
Krzysztof Rekosz, Pręgierze w spektaklu Tadeusza Kantora
Niech sczezną artyści
Igor Gorzkowski, Drezynka w spektaklu Tadeusza Kantora
Niech sczezną artyści
Marta Krystyna Tylkowska, Katarynka
Joanna Kowalik, Basen ze spektaklu Wielopole, Wielopole
Rozmawiają Tomasz Dobrowolski, Małgorzata Dziewul
ska i Piotr Kłoczowski, Muzyka i dźwięk w przedstawie
niach Kantora.
Sławomir Sikora, Rosencrantz i Guildenstern nie żyją, czy
li jak być. Shakespeare, antropologia i Toma Stopparda gra
w teatr
N R 1-4/2001
Zbigniew Osiński, Grotowski wobec gnozy
N u m e r poświęcony Ośrodkowi Praktyk Teatralnych
Leszek Kolankiewicz, Aktorstwo w teatrze Grotowskiego
Wojciech Dudzik, O teatrze alternatywnym
Raporty studentów: Gardzienice, Holstebro, Schecrsberg,
Gardzienice.
Zbigniew Benedyktowicz, Antropologia kultury pomiędzy
nauką a sztuką
Sejny
Z Włodzimierzem Staniewskim rozmawia Zbigniew Be
nedyktowicz, „Tajemnicę czynić bliską".
Włodzimierz Staniewski, Po drugiej w nocy.
Włodzimierz Staniewski, Notatki Zapiski do zajęć ze stu
dentami w Katedrze Kultury
Polskiej U W
N R 3-4/1995
Magdalena Saganiak, Makabra w Mistycznym Teatrze Ju
liusza Słowackiego
Wiesław Juszczak, Realizm i liturgia. Kontury rzeczywisto
ści w „Coctail Party" Eliota
Mariusz Gołaj, Metamorfozy - zapiski aktora
Tomasz Rodowicz, Onou Orchesis - Taniec Osia. O pracy
nad Metamorfozami
N R 1-2/1996
Krystyna Bartol, Paideia poetów
Jerzy Danielewicz, Biesiadne inicjacje - rozważania o grec
kim sympozjonie
Z warsztatów teatralnych
Roman Woźniak, Przestrzeń w teatrze, przestrzeń teatru.
Z Khalidem Lyabji nie tylko o teatrze rozmawiają Jola
Cynkutis, Dagnosław Demski i Sławomir Sikora, Błazen.
Z perspektywy kilku światów
Włodzimierz Lengauer, Dionizos kourotrophos. Kult Dio
nizosa i inicjacje młodzieży męskiej w Grecji starożytnej
Lech Trzcionkowski, Misteria Demeter na terenie Attyki.
Obrzędy Lykomidów
we Phlyi pomiędzy inicjacją a misterium
Giovanni Cerri, Archaiczne poematy greckie o naturze
a rytuały misteryjne(Ksenofanes, Parmenides, Empedokles)
(przel. Jerzy Danielewicz)
Kirsten Hastrup, Poza antropologią. Antropolog jako
przedmiot przedstawienia dramatycznego.
Warren D . Anderson, Etyczne i duchowe aspekty muzyki
starożytnej Grecji (przeł. Maciej Bańkowski)
Jacek Ostaszewski, O muzyce w teatrze.
N R 2/1998
164
�Aldona Mickiewicz
' D W A C Y N O W E N A C Z Y N I A I INNE PRZEDMIOTY
Mira Zelechower-Aleksiun, Kosmos - Gardzienice
Agata Zyglewska, Akademia Praktyk Teatralnych, Infor
macja o wykładach. Akademia Praktyk Teatralnych
1997/2001
Leszek Kolankiewicz, Widowiska polskie a religia Dionizo
sa.
Krzysztof Rutkowski, Poezja i obrzęd. Słowo i tradycja we
dług Mickiewicza
Maria Fogler, Ośrodek Praktyk Teatralnych „Gardzienice"
jako przykład działalności hermeneutycznej w teatrze
Piotr Machul, Mały słownik terminów Ośrodka Praktyk
Teatralnych
Zbigniew Taranienko, „Złoty Osioł" „Gardzienic" - odsła
nianie twarzy Grecji
Dariusz Kosiński, Z, pomiędzy i ku. „Misteria, Inicjacje"
Kraków 2000
„Gardzienice". Wybrane hasła
Paweł Passini, Fragment raportów
Tomek Kubicki, Abecadło gardzienickie
Tomek Kubicki, Joanna Wichowska, Raporty - Wiersze
Viliam Dociolomansky, Bóg mieszka w Polsce
Viliam Dociolomansky, Wypowiedź o „Gardzienicach"
Przemysław Sieraczyński, Oswajanie aktora
Mariusz Gołaj, Zapiski z gardzienickiej chaty
Tomasz Rodowicz, O dwuznaczności związku sztuki z sa¬
crum. W notatkach
robotnika sztuki.
Krystyna Bartol, Jerzy Danielewicz, Jacek Dobrowolski,
Ireneusz Guszpit, Wiesław Juszczak, Tomasz Kubikowski, Włodzimierz Lengauer, Czesław Robotycki, Richard
Schechner, Włodzimierz Staniewski, Zbigniew Taranien
ko, Lech Trzcionkowski, Festiwal „Misteria, Inicjacje".
Dyskusja panelowa
Michael Lambert, Etyka w klasycznych Atenach i tradycyj
na etyka afrykańska: hermeneutyka wstydu i winy (przel.
Ewa Klekot)
Jadwiga M . Rodowicz, Pieśń jako zawiązek działania aktor
skiego
Wojciech Michera, Tradycja i współczesność. Aktor.
Albert Hunt, „Gardzienice" - celebracja zdziwienia (przeł.
Sławomir Sikora)
Piotr Machul, „Zawierzenie i powrót do początku". Z Macie
jem Rychłym o pracy nad muzyką do spektakli Carrmna Bu
rana i Metamorfozy rozmawia Piotr Machul
Jan Staszewski, Muzyka greckiego antyku, „Gardzienice"
i Maciej Rychły
Peter Hulton, „Gardzienice". Rozmowa z Włodzimierzem
Staniewskim (przeł. Sławomir Sikora)
Paweł Gożliński, Grzegorz Ziółkowski, Janusz R. Kowal
czyk, Krzysztof Miklaszewski, Zbigniew Osiński, Frag
menty not i recenzji o książce Z. Taranienki „Gardzienice"
Zbigniew Taranienko, Jak pisałem „Gardzienice"...
Wybrana bibliografia tekstów o działalności „Gardzienic",
[Informacje o wyjazdach zagranicznych - Metamorfosi
Błażej Matusiak, OP Wino z potłuczonej wazy
Dariusz Czaja, Muzyka greckich cieni
Włodzimierz Staniewski, Metamorfozy albo Złoty Osioł.
Synopsis
Jakob Ullman, List do Tomasza Rodowicza (przeł. Dariusz
Czają)
Zofia Kałku, Człowiek splątany
Krystyna Bartol, Anna Wyka, Zbigniew Benedyktowicz,
Danielewicz, Jacek Dobrowolski, Ireneusz Guszpit, D a
riusz Kosiński, Tomasz Kubikowski, Włodzimierz Len
gauer, Czesław Robotycki, Tomasz Rodowicz, Maciej Ry
chły, Włodzimierz Staniewski, Zbigniew Taranienko,
Lech Trzcionkowski Magdalena Bartnik, Agata Zyglewska, Paweł Passini, „Taniec z tradycją jak z wazą Francois".
Dyskusja panelowa o „Gardzienicach" i „Metamorfozach"
Agata Zyglewska, Komentarz do niektórych wypowiedzi po
„Misteriach, Inicjacjach"
Krystyna Duniec, Pokolenie, którego nie ma. Miody teatr
lat dziewięćdziesiątych
Maria Prussak, „Wesele". Między Fredrą i Słowackim.
Adam Nawierski, Węgajty - między teatrem a rytuałem?
Uwagi na marginesie
spektaklu „Ludus Paschalis".
Włodzimierz Lengauer, Postscriptum o ofierze krwawej
u Greków (w odpowiedzi
Jackowi Dobrowolskiemu)
Howard Brenton, Dajcie Osiołkowi Róże (przel. Anna Wyka)
Zbigniew Taranienko, Dwadzieścia lat „Gardzienic"
Alison Hodge, Włodzimierz Staniewski: „Gardzienice"
i aktor naturalizowany (przeł. Anna Wyka)
Lucjan Świetlicki, Gawędy gardzienickie
Carol Martin, Inny rodzaj metamorfozy (przeł. Maciej Bań
kowski, przekł. przejrzał Jacek Dobrowolski)
Jacek Dobrowolski, Metamorfozy i nieporozumienia
Arkadiusz Cholewa, Historie gardzienickie
Włodzimierz Staniewski, „Carmina Burana" - Scenariusz I
Jacek Dziekan, Ezoteryczna prywatność. O sposobach bu
dowania postaci
N R 3-4/2002
Víctor Turner, Czy isntnieją uniwersalia widowiskowe
w micie, rytuale i teatrze.
N R 3-4/2003
Zbigniew Osiński, Osterwa i Reduta w notatkach Lima
nowskiego.
Piotr Machul,
w „Carmina Burana" O P T „Gardzienice"
Włodzimierz Staniewski, Noty reżyserskie. Żywota protopo¬
pa Awwakuma, Carmina
Burana, Metamorfozy
Gardzienickie manuskrypty.
N R 1-2/2004
Maciej Różalski, Butoh - taniec życia i śmierci
Monika Kubat, Wokół Żywota protopopa Awwakuma. Z Je
rzym Nowosielskim rozmawia Monika Kubat
Nrinw.
165
•<a>
.feiO.
�Akademia Praktyk Teatralnych 2005
pod auspicjami
Ośrodka Praktyk Teatralnych
Akademia odwołuje się do ponad dwudziestopięcioletniego
Ośrodka Praktyk Teatralnych w zakresie:
doświadczenia
teatru - kształtowanie środków aktorskiego wyrazu: Pieśń - Ciało - Słowo,
pracy artystycznej w różnych środowiskach naturalnych - przestrzeń w teatrze w relacji do
przestrzeni w naturze,
badań i studiów tradycji źródłowych w zakresie głosu, ruchu, muzyki w wielu krajach świata dziedzictwo kultur tradycyjnych, lekcje mistrzów tradycji rytualnych,
współpracy z ośrodkami teatralnymi i kulturotwórczymi w wielu krajach świata - lekcje mistrzów
teatru,
działalności teatralnej kształtującej postawy w kulturze,
prowadzenia kursów dla aktorów teatrów repertuarowych, teatrów poszukujących, animatorów
kultury, studentów w Polsce i za granicą.
Projekt adresowany jest do adeptów sztuki aktorskiej, animatorów kultury, studentów kierunków
humanistycznych.
Spotkania wstępne w formie sesji warsztatowych odbędą się w Gardzienicach
października 2005
w polowie
(przyjazd, nocleg i wyżywienie na koszt własny).
Kandydatów prosimy o przygotowanie krótkich (5 - minutowych) wystąpień opartych na pieśni, tekście,
ruchu, tańcu, grze na instrumencie lub etiudzie teatralnej.
Zgłoszenia - listy motywacyjne ze zdjęciem oraz C V - prosimy kierować na adres:
Ośrodek Praktyk Teatralnych „Gardzienice"
ul. Grodzka 5a, 20UJ 12 Lublin
Tel/faks: (081) 53 298 40, 53 296 37
e-mail: office@gardzienice.art.pl
Z dopiskiem „Akademia"
koordynacja projektu - Mariusz Golaj
Projekt dotowany jest przez
Ministerstwo Kultury
166
�hlska Sztuka Ludowa
KONTEKSTY
• C U L T U R A L A N T H R O P O L O G Y • E T H N O G R A P H Y • ART^
2005 rok LIX nr 1 (268). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zl
INSTITUTE OF ART POLISH ACADEMY OF SCIENCES, CULTURE FOUNDATION
Contents
1 2005
ZBIGN1EW BENEDYKTOWICZ Anthropology of life. Anthropology of death.
To Condense Life.
Resolution on Granting an Honorary Doctorate,
Passed by the Senate of the Adam Mickiewicz
University in Poznań on 22 March 2004
A N T O N I SMUSZKIEWICZ Decani oratio
D O B R O C H N A RATAjCZAKOWA
„Between". The Oeuvre of Peter Brook,
Promotońs
Laudatio
GEORGES B A N U
To Condense Life. To Be Just. In Honour of Peter
Brook
ZBIGNIEW OSIŃSKI
In the Theatre Some Shine in the Manner of Lanterns.
The Trans-cultural Theatre of Peter Brook. A n
Opinion on Granting an Honorary Doctorate to Mr.
Peter Brook
JÓZEF T O M A S Z POKRZYWNIAK
Citizen of the World. A n Opinion on Granting an
Honorary Doctorate to Mr. Peter Brook
PETER BROOK
Nourishment. The Promise of Meaning. The Paused
Clock. Speech Given Upon the Occasion of Granting
an Honorary Doctorate by the Adam Mickiewicz
University in Poznań, 6 March 2005
PETER BROOK
A l l My Life I Yearned to Abandon the Theatre... A
Record of a Meeting with Peter Brook, Polski Theatre
in Poznań, 6 March 2005
Why Do You Travel ?... A Record of a Meeting with
Peter Brook, Polski Theatre in Wroclaw, 9 March 2005
Prior to a Rehearsal of Tiemo Bokar, Staged upon the
Invitation of the Grotowski Centre
MACIEJ RÓŻALSKI
What is Truth - on Tiemo Bokar, Directed by Peter
Brook.
KRYSTYNA D U N I E C The Experience of Peter Brook
167
�CLASSICAL PHILOLOGY, HISTORY
AND ANTHROPOLOGY
JAMES REDFIELD Classical Philology and Anthropology
YANNIS PAPADOPOULOS The Triple bgos of the Mythical Sphinx, or the Puzzle
of Psychological Crossroads
DARIUSZ CZAJA History is Naught? The Dilemmas of Contemporary
Historiography
ANTHROPOLOGY OF D E A T H .
ART AND DEATH.
A L D O N A MiCKIEWCZ TWO Cinnamon Vessels and Other Objects
NiNAKlRALY Ars PoetJca by Tadeusz Kantor
TADEUSZ KANTOR TO Speak About Death was Tactless. A r t is Close to
Death
JACEK LEOCIAK A Meeting W i t h a Cadaver in Two Acts
JEAN C L A I R
O n Crossness in Contemporary A r t . Fragment of the
Book De Immundo.
Apocastasis in Present-day A r t
BOŻENA STOKŁOSA
Body and art - Remarks on
Books by Izabela
Kowalczyk: Ciało i władza. Polska sztuka krytyczna łat
90. (Body and Power. Polish Critical A r t of the 1990s),
Warszawa 2002, and Niebezpieczne związki sztuki z
ciałem (Dangerous Unions of A r t and Body) , Poznań
2002
THE
H O M E - A N ARTISTS' PORTRAIT IN
AN INTERIOR
M A R E K JANCZYK, I W O N A Ś W I Ę C H
WOJCIECH PRAŻMOWSKI
A n Artist's House. Words and Images
Places and Spiritus Loci - Travelling Across Poland
Along the Trails of Pornografia by Witold Gombrowicz
ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ
Poles, Poles - Visual Anthropology and Multiple
Portraits by Krzysztof Gieraltowski
ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ
It has not began today - Discussion with Krzysztof
Gieraltowski at the exhibition Face as a sign,
JAN STRZELECKI From Records, Letters, Notes. Sweden, Norway
168
�Errata
Na skutek awarii technicznej w redakcji, w wersji tekstu Jana Strzeleckiego wysłanej do dru
ku pominięte zostały objaśnienia do tekstu, a także pozostały pewne błędy literowe. Autorkę
opracowania tekstu, podającą tekst do druku Panią Jadwigę Strzelecką i czytelników serdecz
nie za to przepraszamy. Poniżej zamieszczamy stosowne uzupełnienia i niezbędne poprawki do
wydrukowanego tekstu.
Str. 151 w przedostatnim akapicie:
Spotkałem dziś młodego Norwega z Osło, przez którego poślę list do Ingrid...
[Ingrid Ide - od dawna zaprzyjaźniona z Jankiem, przez wiele lat minister Oświaty
w Norwegii, a w t y m okresie przedstawicielka Norwegii w ONZJ
str. 152 we fragmencie: Skansen czyli stara Szwecja
Jest wiejski kościółek z Dalamy czy Varmlandu -jak dobrze pamięta się nazwy szwedzkich prowin
cji, nad którymi przelatywały gęsi z Niłsem Halgerssonem!
[Nils Halgersson - bohater książki Cudowna podróż szwedzkiej autorki Selmy Lagerloef, która byłą ulubiona lekturą J. S. W czasach dzieciństwaj
str. 153 we Framencie Spotkanie z Hakonem
[Hakon Wiberg - profesor w Lund, który kilka razy odwiedzał Polskę. Z Janem Strzelec
k i m spotykał się na różnych międzynarodowych konferencjach.]
str. 154 we fragmencie Tełefon do M .
był w szomrach a nie w KZMP...
[Żydowska młodzieżowa organizacja socjalistyczna, utworzona w 1913 r. w Galicji - roz
powszechniła się po całym świecie. W Polsce zlikwidowana w 1949 r.P.f]
str. 154 we fragmencie I I I
Wilhelm Aubert
[Wilhelm Aubert - socjolog norweski, z którym Jan Strzelecki się zaprzyjaźnił. Na wieść
o tragicznej śmierci Jana Strzeleckiego, w dniu, w którym się dowiedział o tym dostał ata
ku serca i zmarł.]
str. 155 we fragmencie I V
Potem moje „kazanie" z sierpnia zeszłego roku dla tutejszych „postsołidarnościowców"...
[Filozofia Porozumień sierpniowych - tekst, który był wygłoszony w Gdańsku w rocznicę
Solidarności, w r. 1987]
Mamy nadzieję, że te i inne błędy i uchybienia jakie pojawiły się w dotychczas drukowanych
fragmentach niepublikowanych tekstów, zapisków i listów Jana Strzeleckiego nie staną na
przeszkodzie i zostaną usunięte w przyszłej książkowej wersji. Intencją redakcji było bowiem
zainteresować ewentualnych przyszłych wydawców przygotowaniem pełniejszej edycji pism
Jana Strzeleckiego.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3325b061647c6070acca9acaf45f4970.pdf
e33032505d4f906677bf1e7ce2f1b357
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6563
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2005
Subject
The topic of the resource
Brook Peter - twórczość
teatr
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6135
Title
A name given to the resource
W teatrze niektórzy świecą jak latarnie. Transkulturowy teatr Petera Brooka/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 s.12-14
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Osiński, Zbigniew
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
W teatrze niektórzy
N
świecą jak
ZBIGNIEW
latarnie.
OSIŃSKI
Transkulturowy teatr
Petera Brooka.
ależy pogratulować U n i w e r s y t e t o w i i m . A d a
ma M i c k i e w i c z a znakomitej i n i c j a t y w y i wyra
zić z tego p o w o d u radość. Blisko osiemdziesię
cioletni dzisiaj Peter B r o o k (urodził się 21 marca 1925
roku w Londynie) jest niewątpliwie j e d n ą z najwięk
Opinia w sprawie nadania
Panu Peterowi Brookowi tytułu
doktora honoris causa.
szych indywidualności współczesnej sztuki t e a t r u , ży
wą legendą k u l t u r y X X w i e k u , twórcą emblematycznym. Jego twórczy dorobek i zasługi są tej rangi, a przy
tym tak liczne i w i e l o k i e r u n k o w e , że niepodobna i c h
nawet wszystkich wymienić w r a m a c h okolicznościo
wej o p i n i i . Można jedynie wskazać
najważniejsze
z nich. N a szczęście k i l k a lat t e m u powstała polska
monografia Teatr Bezpośredni Petera Broóka
(jedna
z najlepszych w literaturze światowej), dzięki której
z Paulem Scofieldem w r o l i A r i e l a (1957: Shakespeare
można zapoznać się z twórczością artysty ( W y d a w n i c
Mémorial T h é â t r e , S t r a t f o r d ) , Eugeniusz
two słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2000). Jej a u t o r e m
tra Czajkowskiego (1957: M e t r o p o l i t a n Opera, N o w y
jest pracownik naukowy Zakładu D r a m a t u i Teatru
Jork), Balkon Jeana Geneta (1960: T h é â t r e de G y m
Wydziału Filologii Polskiej i Klasycznej U n i w e r s y t e t u
nase, Paryż), Król Lear Shakespeare'a, z Paulem Sco
Adama Mickiewicza d o k t o r Grzegorz Ziółkowski.
fieldem (1962: Royal Shakespeare Company, Strat
Niezwykły w y m i a r i b o g a c t w o
f o r d ) , Marat/Sade
t a l e n t u Petera
Oniegin
Pio
Petera Weissa (1964: A l d w y c h T h é
Brooka, obejmujący k i l k a dziedzin dorobek twórczy,
âtre, L o n d y n ) , Edyp
a przede wszystkim najwyższa jakość i znaczenie jego
(1968: N a t i o n a l T h é â t r e , O l d V i e , L o n d y n ) , Sen nocy
Seneki, z J o h n e m Giełgudem
dokonań budzą od kilkudziesięciu lat podziw i najwyż
letniej Shakespeare'a (1970: Royal Shakespeare C o m
szy szacunek na całym świecie, ale też onieśmielają.
pany, S t r a t f o r d ) , Orghast
Jego zasługi dla szeroko pojętej k u l t u r y są po prostu
miera w r a m a c h piątego Międzynarodowego Festiwa
ogromne.
l u S z t u k i w Szirazie),
Peter Brook uważany jest o d dawna za jednego
C o l i n a T u r n b u l l a ukazującego los ginącego plemienia
z Ugandy (1975: Bouffes d u N o r d , Paryż), Ubu w Bo
towego teatru dramatycznego i muzycznego. Karierę
uffes (1977: Bouffes d u N o r d , Paryż), Antoniusz i Kle
artystyczną rozpoczął wcześnie, bo mając siedemna
opatra Shakespeare'a, z A l a n e m H o w a r d e m i Glendą
ście lat wyreżyserował swoje pierwsze przedstawienie -
Jackson (1978: Royal Shakespeare Company, Strat
był nim Doktor Faustus Christophera M a r l o w e ' a , zre
f o r d ) , M i a r k a za miarkę
alizowany w amatorskiej obsadzie w małym londyń
cja ptaków)
wołany cudownym dzieckiem brytyjskiej sceny.
Przez sześćdziesiąt lat twórczej aktywności wyreży
według perskiego p o e m a t u mistycznego
go Festiwalu w A w i n i o n i e ) , Wiśniowy
sad A n t o n i e g o
Czechowa ( 1 9 8 1 : Bouffes d u N o r d , Paryż), Tragedia
ne spośród nich. Były to w kolejności: Borys Godunow
Carmen
G i a c o m a Pucci-
na m o t y w a c h Carmen
Georges'a
Bizeta,
w trzech różnych obsadach r o l i tytułowej ( 1 9 8 1 : Bouf
niego (1948: Royal Opera House, C o v e n t G a r d e n ) ,
fes d u N o r d , Paryż), adaptacja hinduskiego eposu M a -
Wesele Figara Wolfganga Amadeusza M o z a r t a i Salome
habharata,
Dali
z udziałem aktorów w i e l u
narodowości
i k u l t u r (1985: Bouffes d u N o r d , Paryż; premiera na
Miarka
festiwalu w A w i n i o n i e , w kamieniołomie Boulbon) -
za miarkę Shakespeare'a, z Johnem Giełgudem (1950:
pokazywaną na czterech k o n t y n e n t a c h
Opowieść
Mahabharatę
wielu krytyków uznało za „najlepszy spektakl dekady",
(1951:
a po tournée po U S A , Japonii i A u s t r a l i i pisano na
Phoenix Theatte, Londyn), Faust Charles'a G o u n o d a
wet,
(1953: Metropolitan Opera, N o w y Jork), Titus Andro-
że
jest
to
„teatralne
osiągnięcie
stulecia"
- Burza Shakespeare'a (1990: Bouffes d u N o r d , Paryż;
nicus Shakespeare'a, z Laurencem O l i v i e r e m i V i v i e n
premiera
Leigh (1955: Shakespeare M e m o r i a l T h é â t r e , Strat
ford), Hamlet Shakespeare'a, z Paulem
(Konferen
N o r d , Paryż; premiera w r a m a c h trzydziestego trzecie
nych i operowych. Wymienię jedynie najbardziej zna
Zimowa Shakespeare'a, z Johnem Giełgudem
des Oiseaux
Fariduddina M o h a m m a d a A t t a r a (1979: Bouffes d u
serował blisko dziewięćdziesiąt spektakli dramatycz
Shakespeare Memorial Théâtre, S t r a t f o r d ) ,
Shakespeare'a (1978: Bouffes
d u N o r d , Paryż), La Conférence
skim Torch Théâtre, a już trzy lata później został ob
(1949: Royal Opera House, C o v e n t G a r d e n ) ,
Shakespe
w Paryżu), Ikowie według antropologicznego s t u d i u m
kilkunastu przedstawień, które weszły do h i s t o r i i świa
Richarda Straussa, z dekoracjami Salvadora
Tymon Ateńczyk
are'a (1974: pierwszy spektakl w Bouffes d u N o r d
z najwybitniejszych reżyserów, twórcę przynajmniej
Modesta Musorgskiego i Cyganeria
( 1 9 7 1 : Persepolis, I r a n , pre
w Zurychu),
Tragedia
Hamleta
według
Shakespeare'a (2000 wersja angielska, 2002 wersja
Scofieldem
francuska; Bouffes d u N o r d , Paryż).
(1955: Phoenix Théâtre, Londyn), Burza Shakespeare'a,
15
�Zbigniew Osiński • T R A N S K U L T U R O W Y TEATR PETERA BROOKA
Znaczną część d o r o b k u twórczego Petera Brooka
n y m przez niego i p r o w a d z o n y m p o d jego k i e r u n k i e m
stanowią inscenizacje dramatów Williama Shakespeare'a.
Międzynarodowym Ośrodku Poszukiwań Teatralnych
Jako reżyser stale do n i c h wraca, przeważnie zresztą
(CIRT)
polemizując z własnymi ujęciami sprzed lat; w rezulta
w Międzynarodowy O ś r o d e k Twórczości
cie t a k i c h a u t o p o l e m i k powstają swoiste r e p l i k i i wa
( C I C T ) . W pierwszych trzech latach zrealizował tutaj
w Paryżu, przekształconym
w roku
1974
Teatralnej
rianty, artystyczne odpowiedzi n a własne wyzwania
trzy projekty mające na celu badanie w praktyce gra
twórcze. Tak było na przykład z Hamletem,
nic t e a t r u oraz poszukiwanie nowej publiczności te
B r o o k mierzył się trzykrotnie: w 1955
z którym
(spektakl o d
atralnej. W sierpniu 1971 r o k u w Persepolis w Iranie,
niósł wtedy o g r o m n y sukces podczas gościnnych w y
w r a m a c h piątego Międzynarodowego Festiwalu Sztu
stępów w M o s k w i e ) , w 1995, gdy zrealizował esej te
k i w Szirazie, odbyła się premiera przedstawienia O r -
atralny Kto idzie na m o t y w a c h Hamleta
i tekstów re
ghast, zrealizowanego przy współpracy Teda Hughesa,
formatorów t e a t r u X X w i e k u , oraz na przełomie X X
A r b y Ovanessiana, Geoffreya Reevesa i A n d r e i a Ser-
i X X I w i e k u , kiedy wyreżyserował Tragedię
bana w całkowicie sztucznym języku - było to prak
Hamleta.
Funkcję swoistych replik i a u t o p o l e m i k artystycznych
tyczne sprawdzenie, na ile możliwa jest k o m u n i k a c j a
pełnią również f i l m y zrealizowane na podstawie wła
między ludźmi poza słowami. N a przełomie lat 1972
snych spektakli. Przede wszystkim jednak z t e a t r u elż-
i 1973
bietańskiego
sięczną podróż antropologiczno-teatralną do A f r y k i ,
wyrosła zasadnicza koncepcja
teatru,
której artysta pozostał wierny przez całe życie.
przez Algierię, Niger, Nigerię, D a h o m e j i M a l i . Jest
ona zgodnie uznawana za jedną z najsłynniejszych po
Jako reżyser B r o o k współpracował, często wielo
dróży artystycznych X X w i e k u . Z początkiem czerwca
k r o t n i e , z największymi gwiazdami a k t o r s k i m i , t a k i m i
1973 r o k u zespół wyruszył do U S A , gdzie w ciągu czte
j a k : Glenda Jackson (rola K a r o l i n y Corday w spekta
k l u Marat/Sade
r e c h miesięcy w K a l i f o r n i i ,
stanowiła początek jej wielkiej karie
cji ptaków.
rence Olivier, Paul Scofield, Irène W o r t h .
Konferen
Po zaadaptowaniu opuszczonego b u d y n k u
Bouffes d u N o r d w Paryżu B r o o k realizuje w n i m ko
Peter Brook jest również wysoko c e n i o n y m reżyse
lejne
r e m f i l m o w y m . Spośród najbardziej znanych jego f i l
przedstawienia w międzynarodowej,
a wraz
z upływem lat również coraz bardziej międzykulturo
żebracza
wej obsadzie, przekształcając zarazem Ośrodek Poszu
według Johna Gaya, z Laurence'em O l i v i e r e m (1952),
kiwań w Ośrodek Twórczości.
telewizyjna wersja Króla Leara, zrealizowana w N o w y m
Jorku we współpracy z O r s o n e m Wellesem
K o l o r a d o , Minnesocie
i N o w y m Jorku odbywały się próby i pokazy
r y ) , Jeanne M o r e a u , V i v i e n Leigh, J o h n Giełgud, L a u
mów przypomnę następujące tytuły: Opera
odbywa ze s w o i m zespołem słynną d w u m i e
(1953),
Peter B r o o k jest a u t o r e m ważnych książek i artyku
Moderato cantabile według Marguerite Duras (1960),
łów, niektóre spośród n i c h należą do klasyki dwudzie
much według W i l l i a m a G o l d i n g a (1963), M a
stowiecznej myśli teatralnej, a nawet więcej - bo do
Władca
rat/Sade (1967), Król Lear
markable
Men
(Spotkania
(1971), Meetings
z wybitnymi
ludźmi)
with
Re-
podstawowej edukacji humanistycznej. Z książek wy
według
mienię: najbardziej znaną The Empt;y Space 1968 (pol
książki Georgija Iwanowicza Gurdżijewa (1979), Trage
ski przekład: Pusta przestrzeń
dia Carmen w trzech różnych wersjach (1983), filmowa
1981),
i telewizyjna wersja Mahabharaty
1946-1987,
(1989 premiera na fe
stiwalu w W e n e c j i ) , Tragedia Hamleta
(2002). Niektó
The
Shifting
1987
Point:
Film,
(polskie w y d a n i e : Ruchomy
Teatr, film, opera 1946-1987,
re z tych filmów to ekranizacje powieści, i n n e zostały
1977, wydanie drugie
Theatre,
Opera
punkt:
2004), There Are No Se-
crets 1993 - w Stanach Zjednoczonych książka ta n o
nakręcone na podstawie spektakli teatralnych, prze
siła tytuł The Open Door (polski przekład: Nie ma se
kraczając jednak konwencję d o k u m e n t u funkcjonują
kretów
Recollections
1998
j a k o dzieła niezależne i samodzielne.
(„Wstęgi czasu. W y z n a n i a " ) , Avec Shakespeare
1998,
1996), Threads of
Evoking Shakespeare
N a swojej drodze artystycznej Peter B r o o k był też
Time.
1998 i Between Two Silences
1999.
a u t o r e m i współautotem scenariuszy f i l m o w y c h i tele
Jego książki i dziesiątki artykułów zostały przetłuma
wizyjnych, projektował scenografie i komponował m u
czone na liczne języki.
zykę do przedstawień, recenzował inscenizacje baleto
Bibliografia prac dotyczących dokonań twórczych
we, a w k i l k u f i l m a c h zdarzyło m u się występować ja
Petera Brooka liczy już k i l k a tysięcy pozycji w w i e l u ję
k o aktor.
zykach. Znajdują się wśród n i c h monografie analizują
Poznał osobiście w i e l u spośród najwybitniejszych
ce całokształt jego twórczości, a także książki w cało
artystów teatru X X w i e k u , t a k i c h jak między i n n y m i :
ści poświęcone w y b r a n y m p r o j e k t o m artystycznym
G o r d o n Craig, B e r t o l t Brecht, Jean-Louis Barrault,
i spektaklom. Zebrane wypełniają one wcale pokaźną
Roger B l i n , Jane L i t t l e w o o d , Peter H a l l , Georgij T o w -
bibliotekę.
stonogow, Jerzy G r o t o w s k i , Joseph C h a i k i n , A n d r e i
B r o o k jest laureatem f r a n c u s k i c h nagród: i m i e n i a
Serban, M i c h e l Saint-Denis, Tadeusz K a n t o r . Z nie
M o l i e r a , G r a n d Prix D o m i n i q u e (trzykrotnie) i Prix
którymi z n i c h współpracował.
d u Brigadier, polskiej -
i m i e n i a Tadeusza K a n t o r a ,
Z początkiem listopada 1970 r o k u czterdziestopię
amerykańskich: obie, E m m y ( d w u k r o t n i e ) oraz Tony
c i o l e t n i Peter B r o o k rozpoczął działalność w założo
(również d w u k r o t n i e ) , przyznawany przez krytyków
16
�Zbigniew Osiński • T R A N S K U L T U R O W Y T E A T R PETERA BROOKA
teatralnych za najlepszy spektakl sezonu. W 1989 r o
w stylistyce t e a t r u Becketta. W sierpniu 1965 r o k u , n a
ku w Taorminie we W ł o s z e c h otrzymuje doroczną Pre
zaproszenie Brooka, przyjechał po raz pierwszy do
mia Europa per i l Teatro. Podczas uroczystości w p r o
L o n d y n u Jerzy G r o t o w s k i - odbył się w t e d y pokaz f i l
wadzenie wygłaszał Jerzy G r o t o w s k i . W
roku
m u d o k u m e n t a l n e g o o Teatrze L a b o r a t o r i u m , zawie
otrzymał nagrodę Cesarza Japonii P r e m i u m Imperiale,
rającego fragmenty z ćwiczeń a k t o r s k i c h i spektaklu
porównywaną z Nagrodą N o b l a w dziedzinie l i t e r a t u
Tragiczne dzieje doktora Fausta według M a r l o w e ' a , oraz
1997
ry. Przez królową Elżbietę I I został u h o n o r o w a n y orde
spotkanie polskiego reżysera z zespołem
rem C o m m a n d e r o f the B r i t i s h Empire, a przez prezy
T h e a t r e . O d tego czasu datuje się początek przyjaźni
denta Francji - Legią Honorową. U n i w e r s y t e t Rzym
o b u twórców, która przerodziła się w j e d n ą z najwięk
ski wyróżnił go d o k t o r a t e m honoris causa.
szych przyjaźni artystycznych naszych czasów. Takie
teksty Brooka, j a k : O Jerzym Grotowskim
Związki Petera Brooka z Polską, z p o l s k i m i artysta
Aldwych
(pierwodruk
m i są długie i mocne. Począwszy o d legendarnej wizy
w 1965 r o k u w czasopiśmie „Flourish", trzy lata póź
ty w czerwcu 1957 r o k u , kiedy to w r a m a c h europej
niej t e n sam tekst ukazał się w charakterze przedmo
skiego tournee odwiedził Warszawę z przedstawieniem
wy do książki Grotowskiego Towards
TttMS AndYonicus, w i e l o k r o t n i e gościł w naszym k r a j u .
1968)
i Grotowski,
sztuka jako
a Poor
Theatre,
(pierwodruk
wehikuł
W 1964 r o k u w Teatrze N a r o d o w y m w Warszawie pre
1988, tekst włączony do jedynej o p u b l i k o w a n e j za ży
zentował Króla Leara; w 1972 - w t y m samym teatrze
cia Grotowskiego jego książki w języku p o l s k i m Teksty
pokazano Sen nocy letniej w jego reżyserii; w 1975
Z lat 1965-1969.
-
Wybór, Wrocław 1990), czy wreszcie
przyjął zaproszenie Grotowskiego i uczestniczył w p r o
poświęcony Tadeuszowi K a n t o r o w i tekst M o c
wadzonym przez niego Uniwersytecie Poszukiwań Te
(wystąpienie podczas międzynarodowego sympozjum
twórcy
atru Narodów we Wrocławiu, w 1990 - w Ośrodku
w Paryżu w czerwcu 1989 r o k u Tadeusz Kantor.
Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań
pisarz, człowiek
Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu odbył się pre
publikacja 1990, polski przekład Oskara H e d e m a n n a
teatru: jego wpływ pod koniec XX
Malarz,
wieku,
(w sze
ukazał się na łamach miesięcznika „Teatr" 1990, n r 7)
ściogodzinnej wersji), w 1991 - w Ośrodku G r o t o w
- są o d dawna uznawane za teksty klasyczne. W ostat
skiego we Wrocławiu dwa o t w a r t e spotkania, drugie
n i m z n i c h B r o o k wyznał:
mierowy w Polsce pokaz f i l m u Mahabharata
z nich było promocją polskiego wydania książki Piotra
Demianowicza Uspieńskiego Fragmenty nieznanego
uczania. W poszukiwaniu
cudownego
„Dzięki K a n t o r o w i
na
(wydawnictwo
Remarkable
r i i . [...] dzieło i działalność K a n t o r a stanowi poszuki
wanie nadzwyczajnej jakości. Jego dzieło ukazuje i n
w ramach Europejskiego Miesiąca Kultury, prezenta
tensywność,
odebranie N a g r o d y i m . Tade
dzieło K a n t o r a jest t a k i m właśnie światłem".
Iwanowicz
W
i znaczenie, j e d n y m z dwóch
pracy n a d teatralną i filmową
Mahabharata
uczestniczyli dwaj polscy aktorzy, Ryszard
organizatorów tej konferencji, a zarazem współredak
Cieślak
i A n d r z e j Seweryn.
torem i tłumaczem okolicznościowego w y d a w n i c t w a
Symbolicznego znaczenia nabiera fakt, że właśnie
był doktor Grzegorz Ziółkowski z U n i w e r s y t e t u i m .
w Bouffes d u N o r d G r o t o w s k i wygłosił swój wykład i n
Adama Mickiewicza; w 2002 - w czerwcu we W r o c ł a
wiu prezentacja przedstawienia La Costume
zaangażowania
l u d z k i m . W teatrze niektórzy świecą jak latarnie; całe
towskiego we Wrocławiu uczestniczy w międzynaro
Gurdżjjeu; - oddziaływanie
żarliwość, jakość jego
i moc jego i n t e l e k t u . Jego dzieło jest czymś głęboko
usza Kantora; w listopadzie 2001 - w Ośrodku G r o
dowej konferencji W stronę esencji. Georgij
co
dzieło
go k o n t y n e n t u w tej c h w i l i , w tej długiej c h w i l i histo
Men,
w 1992 - spotkanie w Starym Teatrze w K r a k o w i e
cja filmu Mahabharata,
zrozumiałem jasno,
K a n t o r a , tak dalece osobiste, wyraża cierpienie nasze
Pusty Obłok, Warszawa 1991) oraz premierowe w Pol
sce pokazy f i l m u Meetings with
[...]
oznacza czuć się Europejczykiem, ponieważ
auguracyjny po objęciu katedry a n t r o p o l o g i i t e a t r u
(Garnitur)
w College de France.
według opowiadania południowoafrykańskiego pisarza
D o k o n a n i a Petera Brooka stanowią wielką inspira
Cana Themby, a we wrześniu w Warszawie i Gdańsku
cję i jeden z najważniejszych punktów odniesienia dla
- Tragedii Hamleta według Shakespeare'a.
twórców t e a t r a l n y c h drugiej połowy X X w i e k u . A r t y
Nie ulega wątpliwości, że to właśnie Peter B r o o k
sta wciąż a k t y w n i e współtworzy oblicze współczesnego
w bardzo dużym stopniu przyczynił się do światowej
t e a t r u . Przynajmniej o d pół w i e k u oddziałuje o n na
sławy ttzech polskich twórców: Jana K o t t a , Jerzego
światowy teatr i kulturę teatralną, stanowiąc w n i m
Grotowskiego i Tadeusza Kantora. Okazał się o n rów
jedną z najbardziej wyrazistych i najwybitniejszych po
nież znakomitym interpretatorem i c h dzieł. Książka
staci. Dzieje się tak za sprawą jego przedstawień, p u
Jana Kotta Shalcespeare Our Contemporary
ukazała się
b l i k a c j i , spotkań oraz warsztatów organizowanych dla
w Anglii w 1964 roku, w przekładzie Bolesława Tabor-
studentów i adeptów sztuki t e a t r u . W swoich spekta
skiego - w załączonej do niej rozmowie tłumacza
k l a c h „proponuje [ o n ] - według trafnego określenia
z Brookiem angielski reżyser sporo mówi o n o w a t o r
jego polskiego monografisty - poetykę prostoty i kla
skich koncepcjach Kotta; wykorzystał je
zwłaszcza
rowności, stanowiącą wyraz tęsknoty za d o c i e r a n i e m -
którego wystawił
tak w życiu, jak i w sztuce - do esencji zjawisk i i c h
w słynnej inscenizacji Króla Leara,
17
�Zbigniew Osiński • TRANSKULTUROWY TEATR PETERA BROOKA
znaczeń", ale ważną inspirację stanowią również gło
nej i ważnych dzieł południowoafrykańskich. Z nie
szone i p r a k t y k o w a n e przezeń idee. Przy t y m d l a w i e l u
zwykłą konsekwencją
ludzi B r o o k jest również, a nawet przede wszystkim,
w t y m k i e r u n k u na swojej własnej drodze twórczej.
i u p o r e m A r t y s t a postępuje
w i e l k i m mędrcem współczesnej kultury, przewodni
Bardzo gorąco p o p i e r a m wniosek Senatu Uniwer
k i e m d u c h o w y m , mistrzem, w i e r n y m sobie i swej nie
sytetu i m . A d a m a M i c k i e w i c z a o nadanie Peterowi
powtarzalnej pasji.
B r o o k o w i godności d o k t o r a honoris causa. Sama uro
czystość, a także towarzyszące jej przedsięwzięcia (ta
Peter B r o o k , dzieląc przekonanie o wtórności f o r m
k u l t u r o w y c h wobec esencji człowieka i źródeł ludzkiej
kie jak: publikacja tłumaczenia książki R Brooka The
k o n d y c j i , stał się j e d n y m z prekursorów t e a t r u trans-
Shifting Point, spotkanie z artystą) staną się z pewno
k u l t u r o w e g o - zmierzającego do przekraczania granic
ścią w i e l k i m świętem nie tylko poznańskiej Ahnae M a -
k u l t u r o w y c h . T y m samym zwraca o n uwagę na k o
tńs i miasta Poznania, ale również polskiego teatru,
nieczność prowadzenia dialogu i możliwość osiągnię
polskiego środowiska naukowego i artystycznego, całej
cia porozumienia przedstawicieli różnych k u l t u r . Efek
k u l t u r a l n e j Polski. D o p r a w d y t r u d n o jest przecenić
t e m takiego myślenia jest budowanie mostów między
znaczenie tego wydarzenia. N i e ulega również wątpli
W s c h o d e m i Z a c h o d e m oraz Z a c h o d e m i Południem,
wości, że zostanie o n o zauważone i będzie się o n i m
czemu służy między i n n y m i przybliżanie europejskim
pamiętało poza naszym k r a j e m .
i amerykańskim o d b i o r c o m skarbów k u l t u r y o r i e n t a l
Peter Brook podczas ceremonii wręczenia doktoratu honorowego, obok prof. Zbigniew Osiński (z prawej)
i prof. Bogdan Walczak (z lewej). Fot. Maciej Hadrych
18
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9555fac0e05f3c09ad16ee0286f825fb.pdf
ca255b5f7e1cce26e2e16ca17ce6bf7d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6560
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2005
Subject
The topic of the resource
Gierałtowski, Krzysztof
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6132
Title
A name given to the resource
To nie stało się dzisiaj - rozmowa z Krzysztofem Gierałtowskim na wystawie "Twarz jako znak"Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 s.135-150
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Benedyktowicz, Zbigniew
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
ZBIGNIEW
BENEDYKTOWICZ
To nie stało się dzisiaj
- rozmowa z Krzysztofem
Gierałtowskim na wystawie
Twarz jako znak.
Królikarnią, czerwiec 2005 *
Zatrzymujemy się przy fotografii EwyPodleś
K r z y s z t o f G i e r a ł t o w s k i : To było w jej apartamen
cie, gdzieś na W o l i i o d w a m e t r y o d nas w trakcie
dwugodzinnej pracy stał barek obficie zaopatrzony, ale
p r i m a d o n n a nie pomyślała, że napiłbym się chociaż
szklankę wody, więc po pierwszej godzinie zacząłem
polować na jej m i n k i . . . T o jest zdjęcie m n i e j więcej z ja
kiegoś 8 1 . r o k u . Jak jej pokazałem p o t e m rezultat, t o
powiedziała, że ona zadzwoni gdzie trzeba i zostanę po
uczony. A l e widocznie zgubiła n u m e r t e l e f o n u , bo nie
zostałem pouczony i to zdjęcie ukazało się w „Itd."
przy wywiadzie z nią jako t a k i , o d czasu do czasu, prze
r y w n i k humorystyczny...
Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z : A na t y m zdjęciu ks.
Tischnera czy t o już w t e d y rodziła się i miała początek
dziś realizowana przez Pana koncepcja robienia por
t r e t u „bez twarzy"?
K . G . To powstało w t e n sposób, że o n mieszkał
w t y m d o m u księży profesorów w K r a k o w i e i posze
dłem do niego, i jego t e n p o k o i k - k a j u t a był tak zawa
lony papierami, że nie było t a m żadnego neutralnego
tła, wobec tego wyszliśmy na klatkę schodową, i to m i
się spodobało, że jednocześnie
to miasto było za
o k n e m , a t u t a j o n był w kontrze, a na dodatek t e n
krzyż z tego o k n a - i tak t o zrobiłem. Zresztą z tej se
r i i , jest t a k i i n n y p o r t r e t już z twarzą, na okładce książ
k i , która wyszła z zeszłym r o k u w „Znaku":
Z Tischnerem
Rozmowy
i t a m t o zdjęcie jest w tej książce...
Z . B . Po raz pierwszy na tej wystawie umieścił Pan
pod zdjęciami rozbudowane podpisy, komentarz, n o
t a t k i , okoliczności w j a k i c h powstały, pańską pamięć
o t y c h ludziach i zdjęciach jaka się z n i m i wiąże ale nie
umieścił pan dat, w których powstały...
K.G.
Powiem zupełnie szczerze, daty wynikają
z p e w n y c h kontekstów, wskazują na pewne konteksty,
natomiast ja niechętnie zdradzam k o n k r e t n e lata, po
nieważ w t e d y ludzkość wymagałaby ode m n i e , aby
moja twórczość była krzywą wznoszącą się. A ponie
waż moja twórczość jest sinusoidą, raz m i się udawało,
a raz „leciałem na mordę", wobec czego nie c h c ę , nie
c h c ę datować specjalnie, żeby nie powiedziano: „no
jak t o , a t o się cofnął w r o z w o j u " .
ks. Józef Tischner, Fot. Krzysztof Gierałtowski
135
�T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z K R Z Y S Z T O F E M G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K .
Feliks Topolski, Fot. Krzysztof Gierałtowski
Z . B . Dlatego p y t a m o daty, że na tej wystawie, w i
dać jak te idee pańskie „Twarz jako znak" albo „ludzie
bez twarzy" rodziły się już wcześniej jeszcze na etapie
fotografii czarnej. N a przykład Czapski...
K . G . N o t a k , oczywiście. To jest zdjęcie m n i e j
więcej z połowy lat 80., chyba na d w a czy trzy lata
przed jego śmiercią. Już był bardzo zmęczony, bo d o
słownie po k i l k u m i n u t a c h , kiedy mogłem jeszcze zro
bić zdjęcia twarzy o n po p r o s t u zasnął. Zasnął, głowa
m u opadła na ramię, ale zobaczyłem w t y m m o m e n
cie te ręce, które tak leżały, bardzo piękne, arystokra
tyczne ręce i tak t o utrwaliłem. M a m również takie
zdjęcia z twarzą, ale uważam, że to jest dużo bardziej
wymowne.
Stanisław Lorentz, Fot. Krzysztof Gierałtowski
I Jonasz Kofta, Fot. Krzysztof Gierałtowski
Józef Czapski, Fot. Krzysztof Gierałtowski
136
�T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z KRZYSZTOFEM G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K .
Z . B . Jak to doświadczenie (z t a m t y c h czarno-bia
łych fotografii) m a się do tego, co obecnie p a n r o b i , do
tej ingerencji w obraz, jego przetwarzanie (kolor, k o m
puter, w y d r u k )
7
K . G . Ja traktuję zarówno moje zdjęcia nowe, j a k
i stare tak samo, ponieważ ja uważam, że negatyw jest
surowcem do tworzenia obrazu. Jeśli chodzi o sposoby
tradycyjne ja naświetlam - n p . t a k i m jest zdjęcie Fe
liksa Topolskiego, które w sposób klasyczny robiłem,
naświetlam pozytyw w 12 fazach, t u rozjaśniając, t u
przyciemniając i t d . , i t d . . . . K o m p u t e r pomaga m i w t y m
niepomiernie, b o tak jak tutaj w przypadku Jonasza
Kofty negatyw jest negatywem k w a d r a t o w y m , a ponie
waż ze względów organizacyjno-technicznych zdjęcia
p o w i n n y mieć j e d n ą wielkość, żeby się lepiej mieściły
w skrzyniach t r a n s p o r t o w y c h , to musiałem z k w a d r a
t u zrobić prostokąt, wobec tego odbiłem lustrzanie
dolną część twarzy K o f t y stwarzając obraz prostokątny.
A tutaj z k o l e i w stosunku do Ryszarda W i n i a r s k i e g o
zdjęcie samego m o d e l a jest klasyczne, z t y m że w pier
w o t n e j wersji o n patrzył na nas, obecnie zrobiłem w y
d r u k ponieważ
chciałem
mieć c h m u r k i .
Chmurki
mógłbym pewnie o d biedy skopiować metodą trady
cyjną i zrobić i n n e rzeczywiste c h m u r y a tutaj jest ta
kie maskowanie chmur...zresztą to pomaga. A l e te
moje zdjęcia ciągle się zmieniają, bo n p . profesor L i
piński jeszcze n a mojej stronie i n t e r n e t o w e j m a całą
głowę, a t u t a j została przycięta, kadr został zbliżony
Ryszard Winiarski, Fot. Krzysztof Gierałtowski
ponieważ wtedy te oczy bardziej się jarzą. I tutaj też
m a m y do czynienia z ingerencją klasyczną, bo to jest
papierek na c i e n k i m d r u c i k u , który pozwolił rozjaśnić
okolice oczu, p r a w d a . To, że ja działając k o m p u t e r e m ,
przemieniam obraz, walor obrazu, to nie stało się dzi
siaj. K o m p u t e r jest narzędziem, które pomaga m i to
dzisiaj zrobić. N a t o m i a s t nie ma takiego p r o b l e m u , że
to r a p t e m Gierałtowski chwycił się, jak Pana Boga za
n o g i , za k o m p u t e r . Przedtem to były papierki na d r u
c i k u , włożone ręce, wycięte maski z k a r t o n u w trakcie
1
kopiowania i t d . , i t d
A t u jest 100%,
9k
klasyczne zdjęcie - G i e r o w s k i .
Wydawało m i się po p r o s t u , że te jego pasy w jego m a
larstwie są ważne, więc poszedłem do niego z t a k i m
ścinkiem lustra i prosiłem go, żeby to trzymał. To jest
zupełnie klasyczne, więc właściwie widz wpuszczony
na te wystawę nie jest w stanie odróżnić t e c h n i k . To
zresztą jest nieważne jaką techniką to jest zrobione.
Ważny jest skutek.
Z . B . A to D u d a - Gracz...
K . G . A t o n o r m a l n i e położyłem Dudzie — Graczo
w i autentyczne kawałki rozbitej szyby samochodowej.
Pamiętam, że wiozłem to do K a t o w i c jak relikwię d o
słownie, bo b a ł e m się, że m i się to rozsypie zanim m u
to położę na oczach. A l e to pozwala m i asocjować t o ,
co uważam za najprawdziwsze w twórczości D u d y -Gracza, a m i a n o w i c i e t o jego satyryczne malarstwo
p o d naszym adresem. I tak jak w tej bajce o źdźble l u
Profesor Edward Lipiński, Fot. Krzysztof Gierałtowski
stra w sercu chłopca, to tak ja tutaj odwołuję się, cią-
137
�T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z KRZYSZTOFEM G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K .
gle zresztą, nie tylko t u t a j , do p e w n y c h archetypów
k u l t u r o w y c h . Tak jak n p . w t y m portrecie niedawno
powstałym - Waldemara Świerzego, gdzie t r u d n o jest
go zrozumieć jeśli nie zna się p l a k a t u Świerzego z lat
70.,
plakatu cyrkowego, prezentującego
klowna
w przezroczystym cylindrze, bo to są te nawiązania.
Ukazał się w „Pozytywie" teraz artykuł na mój temat,
który jest zatytułowany Problemy z Gieraltowskim.
Pro
b l e m e m Gierałtowskiego jest również to, że te zdjęcia
związane są z naszym polskim „tu i teraz". Ze one znaj
dują t u dodatkowe relacje wzajemne, że dopiero żyjąc
t u możemy te odniesienia odczytywać. Bo zarówno
wspaniałość jak i śmieszność naszych współczesnych
w y n i k a również z p e w n y c h kontekstów społecznych.
To jest właśnie Feliks Topolski, to jest to zdjęcie
o którym mówiłem. Jakbym pokazał Panu surową o d
bitkę tego, to to w ogóle było nie t a k . Były bardzo waż
ne te książki, ta twarz tego niemowlęcia n i k n i e zupeł
nie, dopiero ją trzeba było wyciągnąć maskując. Jak
byłem w L o n d y n i e w p r a c o w n i Topolskiego i robiłem
m u zdjęcia, o n malował taką grupę grajków irlandz
Jerzy Gierowski, Fot. Krzysztof Gieraltowski
k i c h , i w przerwie tej sesji malarskiej, kiedy o n odpo
czywał popijając koniaczek, zobaczyłem dziecko na
pierwszym planie, które ci Irlandczycy przynieśli ze so
bą i t o wydawało m i się takie symboliczne: właściwie
nieświadome siebie dzieciństwo i doświadczenie czło
wieka...
To zdjęcie właśnie pokazuje, że w momencie, kiedy
ja operowałem we wnętrzach n a t u r a l n y c h , na ulicach,
nie mogłem panować n a d światłem, wobec czego m u
siałem pomagać sobie p o t e m w opracowaniu obrazu.
Naturalnie
moim
zyskiem dziś, jeżeli
fotografuję
w p r a c o w n i jest to, że mogę precyzyjnie sterować świa
tłem i k o l o r e m . A l e z k o l e i rozmawiałem wczoraj
z k o m p o z y t o r e m p a n e m Mikołajem Góreckim, który
Jerzy Duda-Gracz, Fot. Krzysztof Gieraltowski
jest chory, gdzieś mieszka pod Zakopanem,.... a ja go
muszę mieć u siebie w studio, bo m a m nowy pomysł na
jego p o r t r e t . . . I wobec tego to jest zarówno dobrodziej
stwo, jak i przekleństwo. Jak również to, że w kolorze
pracuję k a m e r a m i większego f o r m a t u , co
najmniej
średniego, co daje możliwość eksploracji materialności
ciała ludzkiego, co w t y m o s t a t n i m czasie, w o s t a t n i c h
sześciu latach kiedy tobie kolor, stało się szalenie istot
n y m c z y n n i k i e m opisu ludzi. Bo n p . sięgając właśnie
do p o r t r e t u Lema widać całą wspaniałość jak i nędzę
naszej egzystencji. W i d a ć tutaj bezradność wspaniałe
go starego człowieka, który się zaciął, a tutaj się nie
dogolił i t d . , i t d . . .
Bo proszę wziąć p o d uwagę to, jak ja operowałem,
tak jak tutaj w fotografiach czarnych, f i l m e m wysokoczułym, który rozbijał obraz ziarnem, poza t y m ostrość
była w j e d n y m planie. Proszę zobaczyć, kiedy byśmy
porównali ostrość tego zdjęcia ze współczesnymi zdję
c i a m i k o l o r o w y m i , to z jednej strony nastąpiła szalona
zmiana warsztatu. Ja musiałem się nauczyć operowa
nia dużo bardziej nieporęczną kamerą, ale z tego m a m
również zysk: właśnie ta notacja materialności, ale
Waldemar Świerży, Fot. Krzysztof Gieraltowski
138
�T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z KRZYSZTOFEM G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K .
z drugiej strony ludzie się z m i e n i l i ! To jest ta podsta
wowa trudność!...Otóż wymarła cała generacja, j a k ja
i c h nazywam: „tych starych szlachciców". Już dziś nie
mógłby powstać t a k i p o r t r e t jak profesora Kazimierza
Michałowskiego, który powstał dzięki t e m u , że po se
sji profesor uznał za swój obowiązek odprowadzić m n i e
do granicy swojej posiadłości, to znaczy piętnaście me
trów do f u r t k i i włożył w t y m celu specjalnie płaszcz,
kapelusz i dopiero w t e d y tak ubrany wyszedł ze m n ą .
Ponieważ wtedy padał śnieg, to był refleks o d śniegu
i zobaczyłem to oko, j a k oko rzeźby egipskiej, wypeł
n i o n e czarnym hebanem. I wtedy to natychmiast asocjowałem.
I to jest właśnie bardzo ważne, że ludzie się zmieni
l i . Ja mówię dzisiaj, że ja muszę dziś m o i m współcze
snym pomagać, ja i c h muszę barwić charakteryzacją,
żeby dodać i m indywidualności...
Z . B . A l b o żeby czasem wydobyć taką istotna ce
chę, rys, znak, czasem fragment... A czasem przy po
mocy k o l o r u , jak w przypadku p o r t r e t u Karskiego. Ja
pamiętam tę poprzednią czerwoną wersję, z poprzed
n i c h wystaw...
K . G . N o tak, właśnie. C h o d z i o t o , ze ja ciągle szu
k a m . Ze t a m t o w czerwieni było już nawet wystawione
na wystawie, ale ciągle byłem niezadowolony. Potem
znalazłem taką klatkę, na której o n t a k i pełen nadziei
jakby, patrzy w górę. Też zrobiłem kopię wystawową
i...ciągle byłem niezadowolony. A to jest w y d r u k k o m
Kazimierz Michałowski, Fot. Krzysztof Gierałtowski
puterowy, ponieważ t r a d y c y j n y m i m e t o d a m i nie moż
na było uzyskać tak zimnej gamy barwnej, tak jak t u
taj. I wobec tego poszedłem do k o ń c a zimna skali tra
dycyjnego
powiększalnika
operującego
fotografią
barwną, wziąłem to zdjęcie, zeskanowałem, i p o t e m
już w komputerze dalej ciągnąłem w stronę z i m n y c h
odcieni. N a t u r a l n i e tej pierwszej wersji Karskiego t o
warzyszyła też pewna myśl: o n był tak, jak oświetlony
odblaskiem pożogi wojny. Wyobrażałem sobie, że go
pokazuję w o d b i c i u łuny, łuny pożaru, łuny holokaustu
i to też znajdowało jakieś wytłumaczenie, stwarzało ja
kąś interpretację. A l e ja myślę, że i ta interpretacja ma
swoją moc. W końcu m a m y chyba już w tej c h w i l i pięć
lat po jego śmierci i o n wygląda t u tak j a k b y m go eks
humował. Przy czym t o bardzo dziwna reakcja przy
t y m zdjęciu, ponieważ wielu ludziom to zdjęcie się po
doba, ale n i k t nie chciałby go mieć...
Z . B . Dlaczego Głowacki w t y c h tonach?
K . G . Głowacki jako k o n d o t i e r literatury świato
wej, jak t e n z p o m n i k a na dziedzińcu A k a d e m i i Sztuk
Pięknych w Warszawie. N o t a bene będę się starał zro
bić t a m t e m u p o r t r e t , bo być może użyję go na okład
kę katalogu, w każdym bądź razie będę próbował.
Kołakowski jest też w y d r u k i e m , ponieważ ciało sta
rego człowieka jest sinofioletowe w rzeczywistości.
Wobec czego n a t u r a l i z m tej siności i f i o l e t u zarzynałby
każdą intencję obrazu, więc musiałem to znowu ska
nować i znaleźć taką kolorystykę, która byłaby kolory
styką praktycznie maksymalnie neutralną, żeby nie by-
Jan Karski, Fot. Krzysztof Gierałtowski
139
�T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z K R Z Y S Z T O F E M G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K .
to tego odrzucenia.
Z . B . K i e r u n e k zwiedzania, oglądania tej wystawy
jest t a k i , że o d portretów najnowszych w kolorze, prze
chodzimy do czarno-białych...
K G .
Tak.
Z . B . Dlaczego mówiąc o tej wystawie „Twarz jako
znak" powiedział Pan: zapraszam na moją wystawę
„ludzi bez twarzy"? T u jest pewna dwuznaczność: raz
dotyczy to ludzi n o w y c h , których pokazuje Pan t a k i m i
j a k i m i są, ci współcześni, którzy często pojawiają się
na pierwszych stronach gazet. A i n n y m razem j a k
w przypadku p o r t r e t u ks. Tischnera chociaż pokazane
go bez twarzy ale z wielką siłą...
K.G
działania. Tak, ale proszę spojrzeć na to
zdjęcie A x e r a , ponieważ ja chciałem osiągnąć efekt,
powiedzieć, że o n jest magiem t e a t r u , prawda, taką
wróżką, która patrzy w szklaną kulę. I wobec tego to
było ważniejsze o d pokazania twarzy simplicité.
Czy
proszę spojrzeć tutaj na t e n p o r t r e t Drzewieckiego,
nieważne jest t o czy o n był mały, rudy, istotne jest t o ,
że to jest p o r t r e t człowieka, który się bardzo stara, bo
ja go odwiedziłem dosłownie na k i l k a m i n u t przed pre
mierą, kiedy już ludzie w c h o d z i l i do sali t e a t r u , a o n
jeszcze udzielał o s t a t n i c h i n s t r u k c j i s w o i m tancerzom.
To jest najważniejsze. Myślę, że moja świadomość t y c h
m o i c h dążeń wcześniejszych stała się bardziej oczywi
sta dopiero w momencie pracy w kolorze, wcześniej to
były takie oderwane usiłowania, natomiast praktycz
nie można powiedzieć, że o d m o m e n t u zdjęcia Czap
skiego, dokładniej mówiąc, wyjęcia zdjęcia Czapskiego
z a r c h i w u m , bo nie o d m o m e n t u kiedy ja je zrobiłem,
bo trzeba t u rozróżnić m o m e n t pewnego spontanicz
nego działania o d m o m e n t u świadomego kształtowa
nia pewnego zbioru wystawowego i pewnego przekazu.
Twarz — proszę spojrzeć: to zdjęcie Wajdy, gdzie wszy
scy mówią: „O nie widać, czy to na pewno Wajda?"
D l a m n i e istotniejsze w gruncie rzeczy było to, że to
jest człowiek naznaczony światłem. Bo ja to zdjęcie
zrobiłem na proscenium Teatru Starego w K r a k o w i e ,
kiedy w trakcie próby o n patrzył na scenę, a ja pobie
głem, żeby rozsunąć kotary, mniej więcej trzydzieści
metrów, w tło pomiędzy jego twarzą a t y m światłem,
które powstało z rozsunięcia kotar na o k n i e . . . I ważne
jest światło i to przepływanie światła. Proszę zwrócić
uwagę, że tak naprawdę t o przepływanie światła jest
już wzięte z następnej k l a t k i - bo zrobiłem serię zdjęć,
dzięki t e m u to światło, „naznaczenie światłem". Ja dla
tego nazywam to nie tyle p o r t r e t e m Wajdy, nazywam
t o „sytuacją W a j d y " , bo to był m o m e n t , kiedy o n robił
t a m Z biegiem lat, z biegiem dni...", kiedy o n był właści
wie na zupełnym indexie. Czy dramatyczna sytuacja
Jerzego A d a m s k i e g o - do zrozumienia którego dopro
wadziło m n i e t o , że kiedy przyszedłem do niego zoba
czyłem n a ścianie zawieszoną, rozkwaszoną dosłownie
„Omegę", zegarek jego ojca. I o n m i powiedział: tak,
to jest „Omega" mojego ojca, którą N i e m c y przysłali
m i z Oświęcimia, po jego śmierci. I ja w t e d y zdałem
K o n r a d D r z e w i e c k i , Fot. Krzysztof G i e r a l t o w s k i
140
�T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z K R Z Y S Z T O F E M G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K .
sobie sprawę, że t e n człowiek żył po w o j n i e w przera
żeniu. I być może dlatego się niejako zaprzedał, dlate
go chciał być m i n i s t r e m kultury, chciał działać i t d . ,
i t d . . . D l a t e g o przyszedłem do niego p o t e m d r u g i raz
z czarnym bandażem i powiedziałem: Panie Profesorze
proszę sobie zabandażować głowę. Zresztą o n bardzo
lubił t e n p o r t r e t .
Z . B . A t o Jarocki?
K.G.
Z Jarockim była taka sytuacja, że byłem
w K r a k o w i e i o n t a m pracował ze s t u d e n t a m i , i ja m u
zaproponowałem, że m u zrobię takie zdjęcie jak o n
idzie p l a n t a m i w m e l o n i k u i stosownym płaszczu. A o n
się żachnął, powiedział ależ ja jestem
człowiekiem
sportowo u b r a n y m , proszę spojrzeć. A ja m u na t o mó
Erwin Axer, Fot. Krzysztof Gieraltowski
wię dobrze, dobrze, jak Pan jest ubrany t o nieważne.
A l e zupełnie nie chciał, nie chciał się na t o zgodzić.
Wobec tego ja poszedłem do niego do d o m u i zrobiłem
m u zdjęcie dosłownie na pół sekundy z ręki, co dało
t e n efekt takiego rozmazania a ja c h c i a ł e m wyrazić at
mosferę rozedrgania.
Czy t u t a j m a m y Brzozowskiego. To jest świadectwo
właściwie przypadku ale też znowu odczytywania sytu
acji. P o j e c h a ł e m do niego do Zakopanego i zobaczy
łem r a p t e m amatorskie zdjęcie przedstawiające go ja
ko króla w Balladynie
K a n t o r a w czasie wojny. Ja m u
na t o mówię: dla m n i e t o jest Pan co n a j m n i e j księ
c i e m p o l s k i c h malarzy. O n wziął nożyczki sztrach,
sztrach, sztrach i zrobił koronę, i koronował się. A t u
znów - w przypadku Brzozowskiego - m a m y bardzo
ciekawą sytuację, m i a n o w i c i e m a m y swoistość f o t o
grafii. Bo t a k i c h k l a t e k , że o n w tej k o r o n i e patrzy m i
do kamery m a m chyba sześć i dopiero szóste zdjęcie
jest dobre. Dlaczego? Ponieważ o n na p o p r z e d n i c h pa
trzy m i do kamery, a t u patrzy m i niby z jednej strony
do kamery, a z drugiej strony jakby zapadał się w sie
bie, bo o czymś pomyślał...I t y l k o fotografia właśnie
potrafi t e n m o m e n t bezwzględnie złapać.
Z . B . A Kantor?
K . G . To było zdjęcie na tydzień przed jego wygna
n i e m z K r a k o w a . , jego w latach osiemdziesiątych na
trzy lata wygnano do W ł o c h . W i e Pan, zachowując
wszystkie proporcje moja sytuacja jest analogiczna. N i e
Andrzej Wajda, Fot. Krzysztof Gieraltowski
w i e m czy t a wystawa nie jest moją ostatnią wystawą.
Jeśli ktoś m n i e zechce to ja pojadę, bo ja t u w tej c h w i
l i już więcej nie mogę nic zrobić. Praktycznie żeby zro
bić tę wystawę zabrnąłem w takie długi, że za chwilę
m n i e rzeczywiście zlicytują. K a n t o r wtedy był w takiej
dramatycznej sytuacji: właściwie w y g o n i o n o go z K r a
kowa i o n był w t a k i m napięciu przed t y m wyjazdem.
Właściwie tutaj nie m a nic specjalnego, t o jest obiek
tyw standardowy 55 m m , na tle o k n a w jego d o m u .
W i ę c praktycznie nic t u nie ma, t y l k o jest to właśnie,
że c i ludzie, u m a r l i , ludzie którzy już dziś nie żyją - o n i
emanowali swoją osobowością. I dlatego, gdybym ja i c h
sfotografował bardzo zwyczajnie, n o r m a l n i e , gdybym
i m robił zdjęcie legitymacyjne t o o n i też by się do nas
przebili. N a t u r a l n i e ja dodawałem swoje sztuczki, ale
Jerzey Adamski, Fot. Krzysztof Gieraltowski
141
�T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z KRZYSZTOFEM G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K .
o n i b y l i t a k silni i e m a n o w a l i sobą, że t o nas uwodzi,
porusza do dzisiaj. Młodzież mówi do m n i e : Gieraltow
ski t o p o w i n i e n robić zdjęcia czarno-białe, tak jak po
przednio. A t o jest niemożliwe! Bo już t y c h ludzi nie
m a . T a k i c h ludzi nie m a ! Przecież skromność tej sytu
acji - proszę spojrzeć na t o zdjęcie Gustawa H e r l i n g a
Grudzińskiego - w t y m d o m k u ogrodnika w Maisons-Lafitte, gdzie o n mieszkał w p o k o i k u 2 na 3 metry, tak,
że ja w ogóle nie miałem gdzie światła postawić, bo
jeszcze t e n m a l u t k i p o k o i k był zastawiony paczkami
z „Zeszytami H i s t o r y c z n y m i " , które były przykryte jakąś
materią. I ta skromność, normalność zachowań t y c h
Jerzy Jarocki, Fot. Krzysztof Gieraltowski
ludzi w t a k i c h sytuacjach - t o dowodzi i c h wielkości,
której w tej c h w i l i d a r m o szukać!
Z . B . Maksymiuk?
K.G.
N o , M a k s y m i u k , to jeden z największych
komplementów j a k i m i ktoś k i e d y k o l w i e k powiedział.
Ja dzwoniłem do niego i t u t a j trzeba podkreślić, jak
ważny jest t e n pierwszy k o n t a k t , żeby nawiązać k o n
t a k t na płaszczyźnie partnerstwa. Bo ja zadzwoniłem
do niego i powiedziałem proszę Pana m a m zlecenie na
pański p o r t r e t , ale jest p e w i e n p r o b l e m : Pan ma twarz,
jak kartofel...ale ja Pan bardzo lubię...I zapadła cisza,
długa cisza. A l e wie Pan u k r y j e m y tę Pańską kartofla
ną powierzchowność i proponuję, żeby Panu namalo
wać maskę k l o w n a na twarzy. I w telewizji, kiedy była
m u m a l o w a n a ta maska, jakiś ważniak przyszedł i mó
w i : Panie Jerzy co Pan robi?! A M a k s y m i u k mówi tak:
Pan Gierałtowski uważa, że t a k trzeba, a ja m u wierzę.
W i e Pan jeżeli te relacje są właściwe, bo samo zdjęcie
powstało w windzie h o t e l u V i c t o r i a , gdzie wówczas by
ło j e d n o z n i e w i e l u tak w i e l k i c h luster i ta atmosfera
powstała stąd, że jeździliśmy tą windą, nie można jej
było zatrzymać, bo wtedy dzwonił dzwonek szalenie
donośnie, wobec tego jeździliśmy tą windą, w c h o d z i l i
ludzie z walizkami, myśmy j e c h a l i z n i m i dalej i o n i
mówią: Panie M a k s y m i u k , co Pan robi?! l t d . , i t d . , W i e
Pan - takie sytuacje, prawda....
T u t a j , przy t y m portrecie L w a Starowicza znowu
widać do czyjego malarstwa ja się t u t a j odnoszę. W i a
d o m o , że p o r t r e t w zbroi, z muzą i t d . Przy czym cieka
we jest t o , że Malczewski malował albo w zbroi, albo
Tadeusz Brzozowski, Fot. Krzysztof Gieraltowski
z muzą, nigdzie nie znajdziemy u niego zbroi i muzy ra
zem. A wszystko t o zostało zrobione po t o , żeby poka
zać t e n pierścień herbowy L w a Starowicza. A l e t o
zdjęcie też na przykład przeżywało swoje przemiany.
Pamiętam, jak przy pierwszych prezentacjach - o n ma
taką kurtkę dżinsową - pamiętam, jak ja się strasznie
mordowałem, żeby te szczegóły oddać. A p o t e m rap
t e m opadło t o ze m n i e , t e n realizm. I wszystko zaciem
niłem — i jest dużo lepsze zdjęcie.
Z . B . Zapasiewicz?
K . G . Z Zapasiewiczem to było t a k , że ja po prostu
uważam, że m a m y do czynienia z z a n i k i e m elit. Ze eli
ty w Polsce wymarły. Ze polska inteligencja właściwie
wymarła. N i e d a w n o p a n prezydent Kaczyński przeglą
dając spis tej wystawy, powiedział: „No nie wszyscy
Jerzy Maksymiuk, Fot. Krzysztof Gieraltowski
142
�T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z K R Z Y S Z T O F E M G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K .
z n i c h należą do i n t e l i g e n c j i , chociaż niewątpliwie
wszyscy skończyli studia wyższe." I coś w t y m jest,
szczególnie w przypadku m o i c h bohaterów zdjęć b a r w
n y c h . N a t o m i a s t Zapasiewicz był dla m n i e
takim
przedstawicielem tej wymierającej polskiej i n t e l i g e n
cji, z dobrej, tej najlepszej rodziny, wobec czego dałem
m u tę papierową maskę śmierci, która o n chciał ograć
jak maskę z Hamleta. Ja musiałem m u ją wyrwać i d u
żo t r u d u m n i e kosztowało, żeby go właśnie namówić,
żeby pozwolił sobie założyć maskę śmierci na potylicę.
T u jest najnowszy mój wynalazek, m i a n o w i c i e :
w książce zdjęcie powstało inaczej, a t u t a j to zostało
zrobione w t e n sposób, że najpierw jest Ważyk a p o t e m
wywołany, wypłukany, a p o t e m jest ostrzykiwany w y
woływaczem i zapalone na sekundę światło, i p o n o w
nie wywołany, więc stąd powstają te smugi ognia pie
kielnego... ( ś m i e c h ) . Ja chciałem wyrazić tę sytuację
Ważyka, który był w p e w n y m m o m e n c i e „niczyj", po
nieważ komuniści się o d niego odwrócili, pozwolili m u
jeszcze mieszkać w A l e i Róż, ale n i c więcej, a opozycja
go nie przyjęła jako swojego, wobec czego o n tak ist
niał, jak w piekle, czy właściwie w czyśćcu, w
Nie-
mandslandzie.
Jan K o t t sfotografowany w K a m i e n n y m P o t o k u ,
Stony B r o o k , t a k to się bodajże nazywało, p o d N o w y m
Jorkiem. Postawiłem go p o d zawieszona lampą i rap
t e m zobaczyłem, że K o t t ma wąsy, i t e m u s t u d i u m się
poświęciłem.
Jerzy Grzegorzewski. Grzegorzewski c h c i a ł
Tadeusz Kantor, Fot. Krzysztof Gierałtowski
być
człowiekiem niewidzialnym. O n był na tyle świadom
jako malarz, że jego obraz jest obrazem „ugly" i że w o
bec tego odrzucającym więc o n właściwe nie lubił się
fotografować. To zdjęcie uwielbiał. Muszę powiedzieć,
że jak je zobaczył na wystawie w H o l a n d i i , a nie wdział
go przedtem w Polsce, to przybiegł do m n i e i pocało
wał m n i e w rękę, co było dla m n i e szokującą sytuacją.
A l e t o zdjęcie kochał, bo właściwie o n o było syntezą
Grzegorzewskiego a nie materialnością Grzegorzew
skiego. I t o n a t y m polegało. Nalegał, żeby zdjęcie zna
lazło się na plakacie podsumowującym jego dorobek
w Teatrze N a r o d o w y m .
Z . B . Ewoluują też tytuły Pańskich wystaw, k o l e j
n y c h edycji w których widać ewolucję Pańskich p o
szukiwań: „Gry z portretem" „Twarz jako znak", jeszcze
nie tytuł ale: „ludzie bez
twarzy"...
K . G . N i e , generalnie kolekcja nazywa się o d lat
Polacy, portrety współczesne,
Gry z portretem t o nazywa
ła się sama dokumentacja, w y d a w n i c t w o , ta książka
tekstowa. W y s t a w a w Poznaniu, w M u z e u m N a r o d o
w y m już nazywała się Twarz jako znak, z t y m t y l k o , że
t a m były prezentowane tylko zdjęcia k o l o r o w e . Rów
nież t a m usiłowaliśmy znaleźć odniesienia łacińskie
i ciągle nie jestem p e w i e n bo była taka wersja: Facies
significat, albo Facies signum,
t a k m i ktoś dzisiaj przy
szedł i powiedział, że tak się t o p o w i n n o nazywać Fa
cies signum, uczyłem się wprawdzie łaciny ale ciągle je
stem niepewny, i sadzę, że chyba to Facies significat jest
Gustaw Herling Grudziński, Fot. Krzysztof Gierałtowski
143
�T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z K R Z Y S Z T O F E M G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K .
Lew Starowicz, Fot. Krzysztof Gieraltowski
Piotr Skrzynecki, Fot. Krzysztof Gieraltowski
jakieś szmery z łazienki, więc t a k rozkładam swoje rze
czy ale oczekuję, że za chwilę przyjdzie t e n Białoszew
ski. I dopiero jak z tej łazienki wychodzi druga kobie
ta, n o to zaczynam się przyglądać t e m u k o r p u l e n t n e
m u i konstatuję, że to m u s i być Białoszewski...Zaczy
n a m go fotografować. Tak więc t o zaskoczenie....
Z . B . Piotr Skrzynecki .
K . G . N o , mój Boże, z P i o t r e m tośmy i trochę wó
deczki w y p i l i . . . i trochę kawy. T u t a j , kiedyś spotkałem
się z n i m na R y n k u i posadziłem go na lwie. M a m ta
kie zdjęcie, jak o n ujeżdża takiego l w a przy tej Wieży
Ratuszowej. A p o t e m weszliśmy napić się kawy do Su
k i e n n i c i ja wybiegłem na zewnątrz, i sfotografowałem
Zbigniew Zapasiewicz, Fot. Krzysztof Gieraltowski
go przez szybę, w której j a k widać odbija się filar Su
być może taką k u c h e n n ą łaciną, ale kojarzyć się może
k i e n n i c , jakiś i n n y człowiek...I to wydaje m i się, że ta
Polakowi, który liznął trochę łaciny z p o l s k i m o d n o
kie przemieszanie stanowi pewną parabolę Piwnicy,
śnikiem.
gdzie o n tak sklejał spektakl z różnych fragmentów.
A t u , chciałbym zwrócić Pana uwagę na p o r t r e t
N a przykład Stern,. To jest zdjęcie na k i l k a miesię
Białoszewskiego, znowu p e w i e n kontekst, pewna sytu
cy przed jego śmiercią. Fotografowałem go parę razy,
acja psychiczna dała t e n p o r t r e t . B o dostałem zlecenie
bo bardzo lubiłem go w K r a k o w i e odwiedzać. O n mó
z P i W - u , żeby zrobić p o r t r e t Białoszewskiego. Poje
wił, że o n jest panem, który mieszka u kota... (śmiech)
c h a ł e m gdzieś daleko do takiego b l o k u z płyty. W c h o
— bo tak m u kiedyś dziecko powiedziało. I o n koniecz
dzę, o t w i e r a m i drzwi zażywny, starszy p a n . Zdjęcie
nie chciał, żeby jeden znajomy zawiózł nas p o d K r a
Białoszewskiego t o ja widziałem j a k o średnio-zaawan-
ków, bo powiedział, że chce m i pokazać swoją katedrę.
sowanego w i e k i e m człowieka i wobec tego ja tak
I cóż m i pokazał? Wzgórek w a p i e n n y ! A l e jego imagi-
wchodzę, zaczynam ostrożnie rozkładać rzeczy, atmos
nacja czyniła z tego katedrę. Pamiętam t a k i obraz,
fera jest bardzo dziwna, bo szyby pomalowane są na
który bardzo chciałem mieć, ale nigdy nie miałem pie
czarno, w j e d n y m p o k o j u stoi ślepa kobieta ale słyszę
niędzy, który o n zrobił. To był kawałek błękitnego kar144
�T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z K R Z Y S Z T O F E M G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K .
�T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z KRZYSZTOFEM G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K .
t o n u w skrzyneczce z pleksiglasu - b y l wygięty - na do
le był p u c h łabędzi i parę ziarenek piasku...i to stwa
rzało takie poczucie wieczności, człowieka rozstrzela
nego w czasie wojny, który się wyczołgał spod zwałów
trupów. Wszystkie te d r a m a t y widać na twarzach „tych
starych szlachciców".
Tak, to papież awangardowego t e a t r u - Grotowski.
Miał t e n order chyba dwie czy trzy m i n u t y . Zrobiłem
je na X X lecie t e a t r u , kiedy o n go dostał we Wrocław
s k i m Ratuszu, złapał go dziennikarz radiowy, i on
udzielał w y w i a d u , a ja strzeliłem i o n w p e w n y m mo
mencie się zorientował, schował natychmiast order do
kieszeni. Tak to nie pasowało do jego obrazu papieża
biednego t e a t r u , bo n a t u r a l n i e w kącie gdzieś pleca
czek pielgrzyma czekał. T a k że, j a k mój przyjaciel Get-Stankiewicz poszedł d o niego przy następnej okazji,
kiedy o n był we Wrocławiu i chciał, żeby o n m u udzie
lił autografu na t y m zdjęciu, to G r o t o w s k i z wściekło
ścią podarł je. W i ę c z prawdziwą satysfakcją mogę od
notować, że obecny prezydent miasta Wrocławia za
kupił t e n p o r t r e t do I n s t y t u t u Grotowskiego.
M n i e zawsze bawią te przewrotności, jak na przy
kład sytuacja, kiedy po mojej wystawie dwa lata temu
w M u z e u m N a r o d o w y m Litwy, w Pałacu Radziwiłłów
w W i l n i e , L i t w i n i bardzo c h c i e l i dostać jakieś moje
portrety. I n a t u r a l n i e , nasz ambasador poprosił, żeby
M S Z kupił trzy portrety. W i ę c proszę sobie wyobrazić,
kogo wybrałem?... -
Tomasza Niewodniczańskiego,
Czesława Miłosza i Tadeusza K o n w i c k i e g o . I w t e n
Miron Białoszewski, Fot. Krzysztof Gierałtowski
146
�T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z KRZYSZTOFEM G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K .
sposób na życzenie Litwinów bezkrwawo wróciliśmy
do W i l n a . . . ( ś m i e c h )
Czy t e n p o r t r e t mojego synka, jako uniwersalny
p o r t r e t dziecka.
Prażmowski. Z Prażmowskim było tak, że ja znalem
W i ę c właściwie, te p o r t r e t y bez twarzy to powsta
twórczość Prażmowskiego, natomiast nie znałem jego
wały ciągle. N a t o m i a s t te, takie zdjęcia ludzi, które
samego. Poszedłem n a spotkanie w Z a m k u Ujazdow
wpisuję w moją prywatność zaczęły się w tej c h w i l i po
skim, zobaczyłem takiego „Mena", duży chłop m o c n y
jawiać, i jeżeli zdążę to może jeszcze coś z t y m zrobię...
z twarzą jak należy. I myślałem sobie: co jest antytezą
takiej męskości, takiej męskiej urody, wiec pomyśla
* Twarz jako znak. Wystawa Fotografii Krzysztofa Gierattowskiego,
łem sobie, że ha, ha, h a taka kokarda, „gapa" dziecka,
dziewczynki przedszkolnej, to jest symbol tej kobieco
ści rodzącej się i wobec tego zaproponowałem m u ta
ka kokardę, jako d r u g i b i e g u n męskości.
W sześćdziesiątym trzecim r o k u miałem wystawę
Warszawa, Królikarnią, czerwiec 2005. Wystawa prezentowana w ra
mach Roku Polsko -Niemieckiego 2005/2006 przygotowana we
współpracy z Instytutem Adama Mickiewicza, prezentowana będzie
w Niemczech pt. Das Gesicht aus Zeichen w: Abgeordnetenhaus, Ber
lin (wrzesień 2005), Statliche Kunstsammlungen, Dresden (luty 2006)
Kompozycje fotograficzne 63, która była prywatną wypo
przy współpracy Auswärtiges A m t ; Deutsch-Polnische Gesellschaft
wiedzią o życiu. Gdyby nie klęska tej wystawy, która się
Bundesverband e. V ; Deutsch-Polnische Gesellschaft Berlin e.V.
zaczęła o d tego, że najpierw towarzysz sekretarz we
Wrocławiu pozrywał m i połowę prac ze ścian i w prasie
miejscowej druzgocąca krytyka się rozległa. A p o t e m
przeniesiona do K l u b u Książki i Prasy M P i K w Warsza
wie właściwie nie spotkała się z żadnym odzewem. — Je
d y n y m śladem po niej jest pół zdania w miesięczniku
„Fotografia". To spowodowało moje załamanie się, w o
bec klapy jaką się zakończyła. Zmuszony przez życie za
cząłem być fotografem o d przecinania wstęg, uścisków
dłoni i t d . I właśnie w tej sali teraz jest dopiero jakby
powrót, część, kawałeczek p o w r o t u do t y c h subiektyw
n y c h sytuacji. Tak, j a k t a m pokazałem t a k i tryptyk
0 miłości, w którego środkowej części były ręce kobie
ty i mężczyzny splecione ze sobą na tle takiego m u r u ,
sztucznego m u r u z atelier filmowego, i dookoła był ta
k i wianek zrobiony: prezerwatywa, kwiatek, prezerwa
tywa, kwiatek, i t d . , to tak tutaj jest t a k i portret k u czci
m o i c h wszystkich sympatii. Bo przed zaśnięciem kiedyś
pomyślałem sobie: a jakby wyglądało moje życie, gdy
b y m b y l z Małgosią, Kasią czy Jadzią, i wobec tego zro
biłem takiego syntetycznego ducha.
A l b o , tutaj jest obraz Jacka Żakowskiego, który
właściwie mógłby być m o i m a u t o p o r t r e t e m . Byliśmy
Fot. Krzysztof Gierałtowski
bardzo zaprzyjaźnieni w l a t a c h 80. Byliśmy bardzo za
angażowani w „Solidarność" i to „V" pełne zwątpienia,
to takie: „Co n a m pozostało z t y c h marzeń..."
Czy, t a m p o r t r e t pana Czesława Bieleckiego, był
t a k i U B - e k w stanie w o j e n n y m , przesłuchiwał m n i e
1 mówił tak: Panie Gierałtowski, Pan to musi wiedzieć
k t o t o jest t e n Poleski, który pisze do „Kultury", b o
Pan wszystkich zna. ( N a t u r a l n i e , wiedziałem.) - A ja
na t o : „Ja, proszę Pana??? Skąd mógłbym wiedzieć?"
I proszę zobaczyć zrobiłem takie zdjęcie w lustrze,
w którym jest atmosfera przesłuchania.
Czy t o zdjęcie w jeziorze, które pokazuje moją sy
tuację, że topią m n i e , ale ja się jeszcze nie daję.
Czy t o zdjęcie o chuciach, które było zdjęciem
czarno-białym i zostało jaskrawo rozkolorowane.
Czy t e n wspaniały tors... jest taka piosenka - „Ja
jestem Kaśka, Kaśka z obrazka, k t o na m n i e spojrzy za
raz by głaskał..." (śmiech). Każdy z nas m a tęsknotę za
kobiecością uniwersalną.
Fot. Krzysztof Gierałtowski
147
�T O N I E S T A Ł O SIE DZISIAJ - R O Z M O W A Z KRZYSZTOFEM G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K .
Konwicki, Fot. Krzysztof Gieraltowski
Tomasz Niewodniczański, Fot. Krzysztof Gierałtowski
148
�NIE STAŁO SIĘ DZISIAJ - ROZMOWA Z KRZYSZTOFEM GIERAŁTOWSKIM N A WYSTAWIE TWARZ JAKO ZNAK.
�T O N I E S T A Ł O SIĘ DZISIAJ - R O Z M O W A Z KRZYSZTOFEM G I E R A Ł T O W S K I M N A W Y S T A W I E T W A R Z J A K O Z N A K .
Fot. Krzysztof Gierałtowski
150
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9d989432d16b3224b96ac7e018520f12.pdf
ed2afb68dcc9594ae46ae7a303b052fe
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6559
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2005
Subject
The topic of the resource
antropologia wizualna
fotografia - aspekt antropologiczny
Gierałtowski, Krzysztof
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6131
Title
A name given to the resource
"Polacy, Polacy" - antropologia wizualna i portrety wielokrotne Krzysztofa Gierałtowskiego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 s.129-134
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Benedyktowicz, Zbigniew
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
ZBIGNIEW
Polacy, Polacy - f i l m o w y p o r t r e t Krzysztofa Gierałtowskiego w reżyserii Borysa Lankosza pokazuje arty
BENEDYKTOWICZ
stę przy pracy. F i l m powstał w 2002 r o k u , kiedy to
w udostępnionym m u apartamencie H o t e l u Francu
skiego w K r a k o w i e Gierałtowski zainstalował na c h w i
lę swoją „wędrowną" pracownię fotograficzną. Boha
Polacy, Polacy antropologia wizualna
i portrety wielokrotne
Krzysztofa
Gierałtowskiego
t e r a m i f i l m u są fotografowani (w kolejności pojawia
nia się): Stanisław L e m (we własnym d o m u , w s w o i m
gabinecie, bibliotece), Krzysztof Penderecki, Wisława
Szymborska. O t o wprowadzeni jesteśmy za kulisy, m o
żemy być świadkami, obserwować niejako o d k u c h n i ,
jak powstają, jak tworzone są - bo tak nazywa swoje
obrazy p o r t r e t o w a n y c h osób Gierałtowski - „portrety
subiektywne". Możemy obserwować technikę i t a j n i k i
pracy artysty. Być świadkami spotkania, rozmowy,
a raczej lakonicznej, powściągliwej, ale jakże pełnej
treści, już t o m o c n e j , już to e m o c j o n u j ą c e j w y m i a n y
zdań i spojrzeń niepozbawionych niekiedy i zniecier
pliwienia, zadziwienia działaniami fotografa. Fotografa
zmagającego się także i walczącego z o p o r e m m a t e r i i .
Jesteśmy świadkami spojrzeń, w których zdumienie,
i jakby niemy lęk i lekkie niepozbawione także h u m o
L e m : Nie, nie mogę[...j
nym powietrzu
Gierałtowski: W ogóle?
r u przerażenie zdające się mówić: „Do czego jeszcze
L e m : Znaczy, mogę się przejść,
t e n fotograf może się posunąć?!", miesza się w końcu
się na obiekt wysiłków
z niezwykłą cierpliwością, z akceptującym sytuację,
starającym
się zrozumieć i wyrażającym
zgodę
ale wtedy nie
fotograficznych.
Girałtowski: Czy wytrzyma
jest.
Pan jeszcze jeden
film,
[ze śmiechem] Nigdy tego nie
czy mamy już skończyć...?
chem.
nadaję
Ale i tak widzę, Że
to jest ciężka robota, wie Pan? Męczące
na
wszystkie życzenia artysty (jak u Szymborskiej) uśmie
robię, ale dla Pana zawsze!
Stanisław L e m : [do Gierałtowskiego, który zbliża
Gierałtowski: [kontynuując pracę] A oczy
się doń o b i e k t y w e m aparatu do samej n i e m a l twarzy]:
Jeszcze nikt mi nie robił zdjęć z odległości
pięciu
tutaj.
A oczy tu!
centyme
L e m : Wpół do szóstej, proszę
trów...
Pana.
Gierałtowski: Tak jest.
Gierałtowski: N o , to jest
L e m : Powiedzmy
piętnaście.
Lem:
dziesięć
Gierałtowski: Tak.
[...]
Lem:
serdecznie.
T e n f i l m to prawdziwa perełka. Jest nie t y l k o zapi
o tak,
tak, dobrze. A oczyma do kamery. Ale głowa
gdyby tak troszeczkę
Dziękuję.
Gierałtowski: Dziękuję
Gierałtowski: A gdybym Pana prosił o obrót,
właśnie
Nie mogę, niestety, na wol
egzystować.
sem i p o d p a t r y w a n i e m sesji zdjęciowych Gierałtow
jak
skiego z trzema w y b i t n y m i twórcami. D o d a j m y zaraz:
wzrastała...
z trzema z całej plejady w y b i t n y c h twórców, ludzi na
Dobrze
u k i , myślicieli, pisarzy, poetów, muzyków, aktorów,
Gierałtowski: Czy poza komentarzami
mi pisze Pan jeszcze
tygodniowy
malarzy, reżyserów f i l m u i t e a t r u , o w y c h r z a d k i c h pta
coś?
ków zbieranych w k o l e k c j i swojej Firmy Portretowej,
L e m : N i e . Teraz mam wakacje. Nic nie piszę.
którą Gierałtowski tworzy o d lat. Dzięki n i e m u może
Gierałtowski: [...] W moim
m y nie tylko podpatrywać i przysłuchiwać się rozmo
kierunku.
L e m : Prosie bardzo
wie o polityce, k o n d y c j i społecznej i państwa, jaką t o
Gierałtowski: Tak, tak, ale troszeczkę
Lem:
Aha.
Gierałtowski: A sytuacja w Polsce jest taka, że z mo
Gierałtowski: Tak, właśnie tak. Jeszcze,
jeszcze.
L e m : Już bardziej nie mogę, proszę Pana.
się unieść w
jego punktu widzenia musi... sprzyjać mi szczęście,
Musiałbym
czej pójdę na emeryturę,
powietrze.
Gierałtowski: A , to byłoby interesujące...[...]
zechce poświęcić
mi czasu
jeszcze
Ile Pan
łem, że już dawno skończyłiśmy.
jeszcze mam
my-
myśla
Jest za siedem piąta.
łisty do podyktowania
ich Pan
bardzo.
Gierałtowski: To ja dziękuję,
Bę
ną
sekreta
że wykazał
Pan ogrom
cierpliwość.
P e n d e r e c k i : Nie, dlatego że jestem zmęczony,
działem
Gierałtowski: A nie mógłby
skończyłiśmy.
P e n d e r e c k i : Dziękuję
rzowi.
w ogrodzie? Wtedy już bez
Wie
Pan... Teraz oczy mogą chyba tutaj? [...] Profesorze,
śłę, że
a mam
podyktować
bo ina
620 zł emerytury.
7
L e m : [ze z d u m i e n i e m na twaizy] Prosie? Ja
dę musiał...
czy fotograf z w y b i t n y m kompozytorem,
prostszy.
to sie
spokojnie.
Rozmowę, dodajmy, podczas której d o c h o d z i do
światła...
głosu, ujawnia się potencjalny fałsz (?), złudność (?)
129
�Zbigniew Benedyktowie? • POLACY, P O L A C Y - A N T R O P O L O G I A W I Z U A L N A I PORTRETY W I E L O K R O T N E KRZYSZTOFA GIERALTOWSKIEGO
Gierałtowski: O nie, bardzo
przepraszam.
Szymborska: Kto wie?
Gierałtowski: Fotografem
meblowym
nigdy nie by
łem. Byłem wziętym fotografem mody kiedyś, sto lat temu.
Szymborska: Tak, wiem.
Gierałtowski: Troszkę
Pani łapała
minimalny
swoim prawym
obrót
okiem troszkę
tutaj, żeby
światła
z tej
lampy.
Szymborska: Gdzie ja mam prawe oko? O tu, do
brze. Już niedługo nie będę wiedzieć
w ogółe, gdzie ja mam
głowę.
Gierałtowski: Na karku.
Głowa
na karku, jeszcze
się nie toczy.
Tego się nie da opowiedzieć. To trzeba zobaczyć.
Ten f i l m wprowadza nas w istotę poszukiwań artysty.
Ukazuje metodę Gierałtowskiego. T y m bardziej jest
ciekawy, że p o r t r e t o w a n y w n i m fotograf sam poddaje
się w n i m p r a k t y k o w a n y m przez siebie na i n n y c h pro
c e d u r o m . (Gierałtowski jest współtwórcą tego bardzo
przemyślanie skonstruowanego filmowego portretu,
współtwórcą jego scenariusza.) F i l m rozpoczyna się
sceną, obrazem, na którym widzimy ogromne zbliżenie
oka Gierałtowskiego. Słyszymy jego głos: „No, bo tak
to ja pokazuję, o!". Zaś z offu głos reżysera (?) opera
tora (?) wydającego polecenie może nie tak gromko
i zdecydowanie, jak czyni to czasem sam fotograf, kie
rując swoje życzenia i prośby względem fotografowa
Wisława Szymborska, Fot. Krzysztof Gierałtowski
n y c h przez siebie postaci:
O f f : M u s i po prostu Pan popatrzeć
trum
obiektywu.
Gierałtowski: Dobrze?
No?
O f f : Dobrze jest, niech Pan
fotografii. O t o widzimy, że podczas sesji zdjęciowej
kompozytor (pokazuje t o obraz f i l m o w y ) u b r a n y jest
we wspaniały (ze śnieżnobiałą muszką) strój dyrygenc
k i tylko do połowy, (w spodniach już „codziennych",
„nie z tej p a r a f i i " ) . N a w e t jeśli autor p o r t r e t u nie p o d
da go przetworzeniu w komputerze, co czyni ostatnio,
nie doda, nie zmieni barw, zachowa go w klasycznej
i c h wystawach, wzorem i n n y c h ekspozycji plastycz
n y c h i instalacji ( c h w y t jakże często nadużywany, bez
sensowny i niepotrzebny, „żeby tylko coś się ruszało
i migało") umieścić telewizora, na którym pokazywany
byłby t e n f i l m . Propozycja być może zbyt ryzykowna,
bo zabieg t e n mógłby być wodą na młyn t y c h krytyków
czy głosów k r y t y c z n y c h podnoszących wobec niektó
r y c h nowszych dzieł Gierałtowskiego zarzut, że w por
zdjęcie w albumie, nic o t y m , o tej niekompletności
t r e t a c h jego autorstwa czasem zbyt dużo owego prze
stroju nie będzie wiedział. O t o przyczynek do prawdy
tworzenia,
fotografii. A co zostanie z prawdy N o b l i s t k i fotografo
k w e n t n a koncepcja i ile w t y m szamotania się, bicia
klatką?
głową w mur, by realizować swoją idée fixe, która o d
Na
początku
lat przyświeca a u t o r o w i : tworzenia wielkiej galerii już
obok.
nie t y l k o w y b i t n y c h Polaków, ale portretów współcze
z bliska mnie Pan
fotografuje.
Gierałtowski: Nie, ale jak Pani widzi, klatka
pełniła rolę filtra
snych Polaków. W t y m filmie b o w i e m odnaleźć może
będzie
my
zmiękczającego.
swoisty paradoks
twórczości
Gierałtowskiego.
W i e r n o ś ć swojej wizji i ustawiczne poszukiwanie. W y
[...]
bieganie wprzód, drążenie n o w y c h możliwości este
S z y m b o r s k a : A nie na tym fotelu?
Gierałtowski: M e . Powiem Pani dlaczego.
staje się on ważniejszy
Gierałtowskiego
ma - „ciężka jest to robota", jak przemyślana, konse
Szymborska: Tak? I gdzie ja będę stała? Przed klat
Szymborska: Strasznie
więcej
dająca pojęcie, jak - żeby użyć t u słów Stanisława Le
poezja, jaka w y n i k a z rozmowy podczas zdjęć?
za, a potem troszkę
subiektywizmu,
aniżeli p o r t r e t o w a n y c h . Jednakże tyleż sensowna, że
wanej z klatką z papużkami? Czy zachowa się czysta
Gierałtowski: Mysie, że Panią posadzę-
trzyma.
Zastanawiam się, czy artysta nie p o w i n i e n na swo
czarno-białej postaci, widz na wystawie, czy oglądając
ką, za
w obiektyw, w cen
tycznych, poczucie misji, wagi społecznej fotografii.
Ponieważ
A także poczucie zagrożeń, jakie niosą współczesne
od Pani.
przemiany k u l t u r o w e . Także te oferujące nową sytu-
Szymborska: Myśli Pan. A może on jest?
130
�Zbigniew Benedyktowie* ' POLACY, P O L A C Y - A N T R O P O L O G I A W I Z U A L N A I PORTRETY W I E L O K R O T N E KRZYSZTOFA G I E R A Ł T O W S K I E G O
ację, ale i nowe możliwości związane z nową technolo
gią. „Cala tajemnica polega na t y m , by być o ćwierć
k r o k u przed publicznością, współstwarzać k a n o n y es
tetyczne, do których widzowie będą się dopiero przy
zwyczajać. Myślę, że próbuję to robić". Przekonanie,
które towarzyszy jego twórczości o d lat, że „działalność
p o r t r e t o w a pozwala zanotować zmianę wspólnego dla
całej społeczności typu osobowości i fotografowie m o
gą tworzyć wizualną kronikę n a r o d u " .
W t y m filmie odnaleźć możemy echa, skrót licz
n y c h wypowiedzi, które towarzyszą jego Grom z portre
tem. Gry z portretem to zbiór tekstów, dokumentacja za
wierająca także i listy o d p o r t r e t o w a n y c h i n o t a t k i do
wykładów, własne wypowiedzi, teksty do katalogów
wystaw, teksty w n i k l i w y c h analiz, jakie napisano o tej
twórczości, recenzji z lat 1964-2004 zebranych przez
Gierałtowskiego. Jeszcze jedna próba, jeszcze jeden
dramatyczny gest przedstawienia swojej wizji ad oculos
swoim współczesnym, w t y m także decydentom o d k u l /ryl
.
,
>
1
">
"
'
•• 1 i i l i
tury. v^-Dior zawiera OK. J U U zapisów, pozycji bibliogra
ficznych - rzecz imponująca!) Filmowy portret, f i l m o
wy zapis powstały w 2002 r o k u , a emitowany w T V
w 2004, pokazuje, jak dalece nowy, wciąż eksperymen
tujący Gierałtowski pozostaje w gruncie rzeczy t y m sa
m y m . Wystarczy zestawić f i l m o w y obraz z zapisami
sprzed lat:
„Z p o w o d u b r a k u atelier - c h c ą c nie c h c ą c - o d
Stanisław Lem, Fot. Krzysztof Gierałtowski
kryłem emocjonalne bogactwo rezydualnej przestrzeni
człowieka pozwalające kształtować wizualną opowieść
o fotografowanym.
Kamera odgrywa t u rolę drugorzędną, rejestrując
po prostu różnorakie napięcia powstające między ludźmi.
W m o i c h zdjęciach staram się relacjonować subiek
tywne refleksje ze spotkań z d r u g i m człowiekiem. I n a
czerpująca jej poszukiwań była u k u t a formuła „zapis
t y m p o w i n n a chyba polegać m o j a fotografia, bo prze
socjologiczny". (Notabene, jak wąska, ukazał to m . i n .
cież, kupując moje w y d r u k o w a n e zdjęcie, to wy, oglą
f i l m A n d r z e j a Różyckiego Nieskończoność
dacze obrazków, posyłacie m n i e , żebym zajrzał w oczy
dróg), świadomy tego wszystkiego odważyłbym się j e d
K o w a l s k i e m u i zapytał: «jakim jesteś człowiekiem?*".
n a k zwrócić uwagę na p e w i e n znamienny a n t r o p o l o -
[1978 ]
g i c z n o - k u l t u r o w y rys twórczości Gierałtowskiego. Z o
dalekich
Gierałtowski pozostaje nadal w t y m l u d z k i m residu
fia Rydet wyruszała i zaglądała do w i e j s k i c h chałup,
um. N a d a l to bada. Zdaję sobie sprawę, że jest zbyt
portretując i c h mieszkańców, by uchwycić i poznać
wielką indywidualnością, by zamykać go w jakichś
i c h , w t y c h n a t u r a l n y c h dla i c h życia wnętrzach. Gie
„izmach". Pisali o n i m w n i k l i w e analizy socjologowie,
rałtowski, wyruszając do swoich w y b i t n y c h twórców,
socjologowie kultury, znawcy p r z e d m i o t u (fotografii),
indywidualności, wspomina i o t y m : „Szeroki kąt w y
pisarze, dziennikarze, artyści, koledzy po f a c h u . Por
n i k a u m n i e z widzenia człowieka w jego własnej prze
t r e t o w a n i i nie, m . i n . tacy autorzy ( p o m i j a m t u auto
strzeni", i w i n n y m miejscu dodaje: „No, może jeszcze
rów zagranicznych) jak Jerzy Stajuda, M a r c i n Giżycki,
fakt, że nie fotografuję w atelier, lecz w otoczeniu,
Stefan B r a t k o w s k i , Stanisław T y m , O l g i e r d Budre
w j a k i m żyje na co dzień portretowany. C h o ć z drugiej
wicz, Jacek Żakowski, Krzysztof Kłopotowski,
Jan
strony, tło nie wydaje m i się tak bardzo i s t o t n e " . Jest
Szczepański, Stefan M o r a w s k i (to z jego tekstu o d n o
coś przy wszystkich różnicach wspólnego w t y c h f o t o
szącego twórczość do doświadczeń współczesnej f i l o
graficznych podróżnikach. Gierałtowski wyruszający
zofii i estetyki bierze się tytuł wspomnianego zbioru
za nas w podróż, do t y c h swoich r z a d k i c h egzotycz
Ryszard Kapuściński, Ryszard Bo
n y c h ptaków m a w sobie coś z antropologa k u l t u r y .
Gry
z portretem),
browski, Krzysztof Jurecki, Jerzy Lewczyński, żeby do
„Co znaczy być fotografem na przełomie w i e k u gdzieś
tej m o z a i k i i żywej reakcji na t o , co r o b i Gierałtowski,
w Europie Środkowej. Wyrastaliśmy w r e a l n y m socja
dokładać jakąś sztywną formułę. I tak j a k w odniesie
lizmie, byliśmy en masse w czerwonym harcerstwie,
n i u do wielkiej twórczości Z o f i i Rydet myląca i niewy-
uczyliśmy się, studiowaliśmy.
131
Szczeniacki
instynkt
�Zbigniew Benedyktowicz ' POLACY, POLACY - A N T R O P O L O G I A W I Z U A L N A I PORTRETY W I E L O K R O T N E KRZYSZTOFA G I E R A Ł T O W S K I E G O
czenia współczesnej a n t r o p o l o g i i wizualnej. Claude
Lévi-Strauss w Smutku tropików,
opisując zachód słoń
ca, grę światła, kolorów, zmian zachodzących na nie
bie, wyznawał, że gdyby umiał opisać te wszystkie za
chodzące przemiany, z pewnością opanowałby lepiej
arkana swojej dziedziny. Pejzażem Gierałtowskiego, do
którego wyruszył w swoją podróż, jest twarz ludzka. N a
t e n antropologiczny rys, chociaż w kontekście filozo
ficznym i estetycznym, zwracał uwagę Stefan M o r a w
ski: „[Gieraltowski] C h c e być «prowincjuszem», który
na własną modłę i odpowiedzialność po raz «enty» sta
je przed p r o b l e m e m niedającym się d e f i n i t y w n i e roz
wiązać - m i a n o w i c i e , czy ciekawość Innego i samego
siebie jest w stanie dotrzeć d o jakichś prawd stałych,
czy też m u s i m y poprzestać na zaczarowanym kręgu m i
tologicznych p r o j e k c j i . A u t o r [...] kocha swoją robotę
m i m o to, albo też dlatego, że umykają wciąż jej hory
zonty, że oscyluje się w ustawicznym r u c h u dialektycz
n y m między camera visionis i camera lucida. Fotografia
tego typu t k w i w m a s o w y m obiegu ( b o w i e m portrety
elity intelektualno-artystycznej są również elementar
n y m składnikiem mass culture, choćby poprzez ilustra
cje gazetowe), ale niekoniecznie musi być sterowana
przymusem dostosowania się do r y n k o w y c h m e c h a n i
zmów. Ten luz widoczny jest w pracach zebranych na
wystawie i właśnie w swobodzie podejmowania gry
z p o r t r e t e m , bez pewności, czy w y n i k będzie d o d a t n i
i osiągnięcie zyskowne (gry, która skłoniła m n i e do f i
lozofowania o dylematach spojrzenia na Innego i sa
mego siebie), dostrzegam zasadniczą wartość twórczo
ści Gierałtowskiego. O b y tylko nie zmienił k i e r u n k u
strzałki swojego kompasu [ M o r a w s k i 1988]."
O to możemy być spokojni. N i e sposób rozwijać t u ,
Krzysztof Penderecki, Fot. Krzysztof Gieraltowski
t o t e m a t na i n n e s t u d i u m i dłuższe opowiadanie,
związków tej postawy i dociekań, poszukiwań Gierał
towskiego, u p r a w i a n i a przezeń swoistej a n t r o p o l o g i i
wizualnej współczesności z t y m , co się dzieje w najbar
dziej żywym współczesnym nurcie a n t r o p o l o g i i k u l t u
ry. Zarzucany m u subiektywizm jest doświadczeniem
o d k r y w a n y m dziś w dziełach najbardziej klasycznych
wolności kierował nas k u kamerze fotograficznej, te
m u narzędziu podróżników, outsiderów i złodziei dusz
antropologów k u l t u r y . A n t r o p o l o g i a k u l t u r y dzisiaj jak
[1993]".
„Jeśli chodzi o m n i e , t o podobnie jak wielu
nigdy jest świadoma swego subiektywnego, autorskie
i n n y c h u r o d z o n y c h n a d Wisłą, stałem się z konieczno
go, czytaj też: twórczego, opartego na wyobraźni, k o n
ści geopolitycznych czekającym na wynajęcie
struowanego obrazu opisywanego przez nią
czło
świata
w i e k i e m z walizką», który pójdzie pracować wszędzie,
i kultury. Dzieło
gdzie może okazać się użyteczny. Może zgłoszą zapo
książki C l i f f o r d a Geertza, odkrywający w klasycznych
i życie. Antropolog
jako autor to tytuł
trzebowanie Eskimosi albo Patagończycy, wtedy u d a m
już dziś dziełach M a l i n o w s k i e g o , R u t h
się do n i c h , żeby portretować najlepiej, jak potrafię.
Levi-Strausa owe cechy. 1 wittnessing
N i e m n i e j j e d n a k najbliżsi pozostaną m i Polacy i Euro
Ja. Dzieci Malinowskiego
pa, bo w y c h o w a n y w jej kulturze, tutaj będę zawsze
tej książki z zawartą w niej dwuznacznością i grą słów:
-
Benedict,
Zaświadczające
to tytuł jednego z rozdziałów
szukał dla mojej fotografii międzyludzkich punktów
„I" (na co zwraca uwagę autor polskiego przekładu),
odniesienia. P o m i m o m o i c h ograniczonych możliwo
w swej warstwie fonetycznej znaczy t o tyle samo co:
ści chciałbym
„Ja" i „oko" („naoczni świadkowie").
nadal mieć możność
w pasjonującym
współzawodnictwie
uczestniczenia
o
zadziwiający
Kompasem Gierałtowskiego w jego podróży do I n
obraz współczesnego człowieka [ 1 9 8 4 ] " . Niewątpliwie
nego, jak wyznaje na filmie (i w tekstach) jest ciągle to
jest coś z antropologa k u l t u r y u Gierałtowskiego. A je
samo dziecięce marzenie: „Marzyły m i się różne rzeczy.
go twórczość w swoisty sposób wpisuje się w doświad
Między i n n y m i chciałem mieć pierścień, za pokręce-
132
�Zbigniew Benedyktowicz • POLACY, P O L A C Y - A N T R O P O L O G I A W I Z U A L N A I PORTRETY W I E L O K R O T N E KRZYSZTOFA G I E R A Ł T O W S K I E G O
n i e m którego, znałbym cudze myśli, [ i uczciwie niczego
w y " i działań („to Pan się t y m interesuje?", „to Pan się
nie zatajając a n i nie udając przyznaje się] Myśli i to, co
t y m zajmuje?"), jest t u wspólne. P o m i m o tej zdawało
ludzie myślą o m n i e . Ja jestem egocentrykiem".
by się generalnej różnicy polegającej n a t y m , że f o t o
Naoczny świadek Gierałtowski, w tej swojej wciąż
graf, pracując w obrazie „rozmawia w m i l c z e n i u " , a a n
podejmowanej n a n o w o podróży, dzieli też z a n t r o p o
tropolog, pracując w słowie „milczy w r o z m o w i e "
logami
kultury
t o samo doświadczenie
znikania
(a przynajmniej p o w i n i e n , jeśli oczywiście uznamy, że
„przedmiotu swoich b a d a ń , " chociaż t o i n n y rodzaj
tak byłoby lepiej, d l a lepszego wsłuchania się w D r u
plemienia, do którego wyruszył, jest świadom jego zni
giego), p o t e m już wszystko jest podobnie: a n t r o p o l o g
kania p o d n a p o r e m współczesnych, cywilizacyjnych
„pisze" w swojej p r a c o w n i , fotograf w swojej „naświe
„kulturowych" przemian. S t ą d może t o podobne j a k
tla", „wywołuje", „montuje", „komponuje" swoje dzie
u antropologów poczucie misji ocalania, nieustannej
ło (chociaż wszystkie te słowa dało by się odnieść d o
w a l k i o konieczność u d o k u m e n t o w a n i a znikającego
tego, co „pisząc" r o b i także i antropolog) - obaj teraz,
świata:
już zazwyczaj pracują n a komputerze.
„Tak się stało, że napotkałem ludzi u r o d z o n y c h na
przełomie
wieku,
których
Subiektywne p o r t r e t y Gieraltowskiego działają siłą
n a z y w a m wspaniałymi
obrazu. Jego własny i n d y w i d u a l n y fotograficzny styl,
szlachcicami. O n i pokazali m i , j a k mądrze można się
„sygnatura i f r a g m e n t " operowanie f r a g m e n t e m są o d
zachowywać i j a k być d o b r y m i n o r m a l n y m . Dzisiaj
razu rozpoznawalne (ktoś napisał, że swoich portretów
kiedy patrzę na m o i c h współczesnych, jestem przera
mógłby n i e podpisywać i t a k w i a d o m o byłoby, k t o jest
żony. H i s t o r i a zlikwidowała elity tego n a r o d u " .
i c h a u t o r e m ) . Gierałtowski stale jest „w drodze". Siła,
przestrzeń jego obrazów w y n i k a z napięcia pomiędzy
N a swoich p o r t r e t a c h współczesnych Polaków, ary
wizją i d o k u m e n t e m (diagnoza Morawskiego o napię
stokratów ducha, zakłada i m i zrywa maski. Tworzy
ciu pomiędzy camera visionis i camera lucida nadal po
swoje p o r t r e t y zawsze o „ćwierć k r o k u przed n a m i " .
zostaje a k t u a l n a ) . Pod t y m względem twórczość Gie
raltowskiego można nazwać w pełni antropologiczną,
W s p o m n i a n e podobieństwa i analogie, jakie rysują
jeśli uznać, j a k czynią t o niektórzy, że podstawą a n t r o
się pomiędzy pracą Gieraltowskiego, pomiędzy działa
pologii, antropologicznego podejścia i spojrzenia jest
n i e m fotografa a antropologa n i e pozwalają zapomnieć
(oparta na f a k t a c h i d o k u m e n t a c h ) w y o b r a ź n i a .
o zasadniczej różnicy - i f i l m dobrze t o pokazuje - róż
Ze a n t r o p o l o g t w o r z y swoje przedmioty a właściwie
nicy, zaznaczyć t u trzeba, która chociaż została w f i l
p o d m i o t y badań.
mie świetnie uchwycona a m i m o t o paradoksalnie n a
Jeśli też przyjąć charakterystykę a n t r o p o l o g i i jaką
dal wzmaga poczucie wspólnoty tego samego doświad
daje Redfield (w p u b l i k o w a n y m wyżej w t y m numerze
czenia. Fotograf w odróżnieniu o d antropologa (który
artykule) zestawiając j ą z filologią klasyczną, że zasad
na ogół pracuje słowem)
teren"
niczym jej p y t a n i e m i troską jest n i e t o (jak w f i l o l o
uzbrojony w kamerę. Swój „wywiad", swoją rozmowę,
g i i ) : „czy t o jest p o p r a w n e " ale t o : „czy t o jest cieka
„notatki", analizę, syntezę prowadzi przy p o m o c y ka
w e " , t o z pewnością o fotografiach Gieraltowskiego
mery. Towarzyszące t e m u słowa, rozmowa są czymś
można powiedzieć, że są antropologiczne. Siła p o r t r e
m n i e j i s t o t n y m , ważnym ( t a k , j a k częstokroć fotogra
tów Gieraltowskiego jest wypadkową w i e l u sił i w i e l u
fowanie i fotografie towarzyszące p r a c o m a n t r o p o l o
okoliczności: własnej wizji, wyobraźni, przemian k u l
wyrusza „w swój
gów, sprowadzone zaledwie d o r o l i „dokumentacji",
t u r o w y c h , społecznych, technologicznych. N i e zawa
czy i l u s t r a c j i ) . W y m i a n a słów, rozmowa służą fotogra
hałbym się użyć też i wobec tej twórczości określenia
f o w i bardziej dla odwrócenia uwagi,
raz już użytego (w odniesieniu d o innego autorstwa)
„rozluźnienia"
modela, zajęcia go czymś i n n y m , czasem dania m u w y
i
t c h n i e n i a . (Trochę t o zresztą siłą rzeczy, m u s i przypo
obok portertów postaci ginącego plemienia i n t e l i g e n
m i n a ć - i f i l m znów pokazuje t o dobrze - rozmowę, j a k
cji, w i e l k i c h osobowości, w których zapisywaniu wedle
w gabinecie dentysty, b o j a k t u naprawdę rozmawiać,
swego autorskiego p r o j e k t u realizowanego o d lat Gie
kiedy „głowa m u s i być uniesiona do góry", „a oczy
rałtowski się wyspecjalizował, pojawiają się także twa
t u ! " ) . M i m o jednak różnicy narzędzi j a k i m i operują f o
rze „ludzi n o w y c h " , czasem przypominających n i e m a l
odrzucanego:
„zapis socjologiczny". O t o b o w i e m
tograf i a n t r o p o l o g doświadczenie nadal jest wspólne.
„szczęśliwe twarze z bilboardów" (jak ze znanego p r o
(Notabene t e n ostatni, częstokroć skupiony w „rozmo
j e k t u A n n y Bohdziewicz), p o r t r e t y ludzi „modnych",
w i e " n a s w o i m , może czasem, n i e m n i e j niż pierwszy,
z pierwszych s t r o n gazet, urzędników, prezesów (czę
przypominać dentystę-stomatologa). Zasadniczo d o
stokroć są to też i „ludzie bez twarzy", już t o o w i a n i
świadczenie przenikania d o Innego, Drugiego, d o
mgłą, enigmatyczni, już t o u c h w y c e n i w swej radosnej
świadczenie rozmowy, dialogu, oswajania wchodzenia
pustce,
„mundurze"). N i e potrafię głębiej
wnikać
w świat „informatora", „modela", przenikania d o tego,
i analizować estetycznej wartości poszukiwań, ekspe
co istotne i ważne, p o k o n y w a n i a jego dystansu, oporu,
rymentów (kolor, k o m p u t e r o w e przetworzenia), j a k i m
czasem niechęci, irytacji, zmęczenia, wątpliwości nie
autor tworząc je, jednocześnie się i m poświęca (a co
j e d n o k r o t n i e żywionych, co d o sensu takiej „rozmo
dla niego może byłoby ciekawsze d o przeczytania), p o -
133
�Zbigniew Benedyktowicz • POLACY, P O L A C Y - A N T R O P O L O G I A W I Z U A L N A I PORTRETY W I E L O K R O T N E KRZYSZTOFA GIERAŁTOWSKIEGO
nieważ dla m n i e nadal ów antropologiczny współczyn
pamiętam takie zdjęcie Prof. Stanisława Lorentza, sto
n i k , ów socjologiczny i k u l t u r o w y zapis współczesnych
jącego, bodajże u bramy N i e b o r o w a , n i c z y m stróż, dys
przemian, j a k i c h m y i sam autor doświadczamy, zapis
pozytor,
który pojawia się i o d n a w i a w k o l e j n y c h edycjach-wy-
skarbca i obok tego zdjęcia zapis, n o t a t k ę : „Kiedy za
stawach portretów Polaków współczesnych jest t u d l a
prezentowano Stanisławowi L o r e n t z o w i publikowane
„strażnik
wrót", depozytariusz chroniący
m n i e najistotniejszy. Można się zżymać na styl Gierał-
t u zdjęcie, ktoś zaoponował: «Stasiu, j a k t u strasznie
towskiego, można m u zarzucać manieryzm, ekspery
wyszedłeś!* M u z e a l n i k mruknął: « C i c h o , głupia, do
m e n t o w a n i e , niezrozumiałe (przypadkowe?) udziwnia
b r e . * . Tak ujawniało się wyczucie czasów, nieodmien
nie, dodawanie atrybutów, kolorów etc. jak uczyniła
nie c e c h u j ą c e osiemdziesięcioletniego d y r e k t o r a M u
to jedna z recenzentek ostatniej wystawy. D l a m n i e
zeum N a r o d o w e g o . "
właśnie ta ostatnia edycja Twarz jako znak w sposób
N a wystawie Twarz jako znak przywrócona została
istotny wyrównała p e w i e n niedosyt odczuwany przy
jakby równowaga pomiędzy Obrazem i słowem. Za
poprzednich jego wystawach. Po pierwsze o b o k ostat
spokojony został (chyba nie tylko mój) głód „przypi
n i c h prac k o l o r o w y c h znalazły się wcześniejsze prace
su", „adnotacji", „komentarza", „dalszej wiedzy", cho
czarno - białe, ukazując większy horyzont czasowy. Po
ciaż każdy z t y c h obrazów mógłby się obyć i działać bez
drugie, o b o k fotografii, pojawiły się podpisy obszer
tego. Zaspokojony został głód słowa.
niejsze, zapiski pamięci związanej z daną postacią,
zdjęciem, „didaskalia" dotyczące sytuacji, okoliczności
w j a k i c h p o r t r e t powstawał. To, co było można śledzić
jedynie w niektórych katalogach (jak n p . w : Krzysztof
Gierałtowski, Portrety, W A i F , Warszawa 1998., skąd
D l a t e g o też z wdzięcznością skorzystałem, z myślą
też i o przyszłych c z y t e l n i k a c h z możliwości rozmowy
z a u t o r e m , który zechciał oprowadzić m n i e po swojej
wystawie, której t o r o z m o w y zapis p u b l i k u j e m y p o n i
żej.
Krzysztof Gierałtowski.
Fot. Krzysztof
Gierałtowski.
134
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c233d4b9914b8ef0fa8d394f0e8bf97a.pdf
a2dc27799155135ec1fd1f95c0a8b47e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6567
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2014
Subject
The topic of the resource
anthropology of film
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6138
Title
A name given to the resource
Le Chef-d'oeuvre inconnu. Balzac and Rivette/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issues.341-351
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Czaja, Dariusz
Language
A language of the resource
ang
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
The times may be bad, but we can still have some talk
about art!
H. Balzac, Le Chef-d’oeuvre inconnu
1.
Almost 200 years after being written Balzac’s Le
Chef-d’oeuvre inconnu still radiates a mysterious glow.1
The text is enveloped in a curious aura and the ex
traordinary rays produced by the backdrop are discern
ible in numerous fields. This is not merely a literary
phenomenon, which I envisage as consisting of its fic
tional character, but also enclosure within a world of
literature circulation and purely textual analyses. The
short story distinctly leans towards life and in assorted
ways transcends the limits of the world of fiction. For
years Le Chef-d’oeuvre inconnu has been an important
point of reference for numerous significant painters.
The reflections contained therein, focused on crea
tivity, the artist and art,2 became an ideological pro
gramme and road-sign, and the attitude represented
by Maître Frenhofer is an ideal of an artist selflessly
devoted to art and seeking perfection. Balzac’s story
left the domain of literary fiction, becoming a strong
and permanent myth for artistic consciousness.
Certain painters regarded the text as surety and an
outright talisman. Paul Cézanne discovered himself in
the Frenhofer character. This gesture of a serious at
titude towards an, after all, fictional character denotes
something more than mere confirmation of superficial
similarity; it comprises total identification. In his remi
niscences Emil Bernard recalled how one evening he
mentioned the text by Balzac, and the painter got up
from the table, planted himself before me, and, striking his
chest with his index finger, designated himself —without a
word, but through this repeated gesture —as the very per
son in the story. He was so moved that tears filled his eyes.3
Picasso too admired the novel and identified himself
with Frenhofer, although apparently for different rea
sons. He was commissioned by the art dealer Vollard
to illustrate the story and the drawings were shown at
a separate exhibition. By an incomprehensible coinci
dence while renting an atelier in Paris he lived in the
same street and house as Balzac’s protagonist! Balthus
in a conversation with Constantini recalled: Par une
mystérieuse coincidence, le protagoniste de la nouvelle, le
peintre Frenhofer, avait son atelier dans la maison même
ou Picasso avaint le sien, au 7, rue des Grands-Augustins.
C ’est Dora Maar qui lui avait trouvé...4 It was here that
in 1937 Picasso painted Guernica.5 The story also be
came the object of many critical dissertations analys
ing its assorted aspects: historical, literary, aesthetic,
and ideological.6 Their number is so great that as one
of the methodical commentators maintained Le Chefd’oeuvre inconnu is next to Sarrasine so buried in critical
discourse that it is hard to write about them at all.7 A t
the beginning of the 1990s it served as the basis for
341
DARIUSZ CZAJA
Le Chef-dfoeuvre
inconnu.
Balzac and Rivette
Jacques Rivette’s film: La Belle Noiseuse, an impro
vised variation on a theme described with enormous
expertise and inner fire by Balzac .8
Already this brief summary shows clearly that Le
Chef-d’oeuvre inconnu is not only a “capacious form”
but extremely so. Balzac’s text was treated as a con
venient and almost practical collection of instructions
for a good film, and its lead character played the part
of an exemplary artist. The story functioned as an
experimental testing field for assorted schools of in
terpretations. Ultimately, it became a source of inspi
ration and a prolific point of departure for a film sce
nario. Indubitably, Le Chef-d’oeuvre inconnu contains
some sort of semantic excess offering much food for
thought. Depending on the questions addressed to it
the text demonstrates an ever-new side in the manner
of a kaleidoscope whose slightest movement reveals a
different pattern. In the commentary presented below
and constructed so as to resemble a diptych I resigned
from totalising ambitions and concentrated only on a
single issue - that of the image.
First, I shall take a closer look at the way in which
the text tells the story of the phenomenon of the
painting, the significance attached to it, and the aes
thetic controversies it involves. Next, I shall confront
this knowledge with the film narration proposed by
Rivette. In other words, at the onset we shall see how
the image appears in the text and later how this (pain
terly) image functions in an (film) image. Right away,
however, it is worth stressing that although I place
the two types of discourse alongside each other this
is not a study inclined towards problems associated
with film adaptation. I am interested, predominantly,
in the rhetoric of a conversation about the ontology
of the image: not only what it is but also the man
ner in which it exists and, more extensively, the dif
ferences between the image in the text and the film
as well as the consequences of its comprehension for
understanding the tasks and essence of art in general.
Since the image, mentioned to such a great extent in
the text and the film, remains a mystery in itself then
�D ariusz C z aja • L E C H E F -D ’O E U V R E I N C o N N D . BALZAC AND RIVETTE
talking about it cannot follow merely simple intellec
tual trajectories.
2.
Balzac situated his story in the distant past (con
ceived as such by him and even more so by us), i.e.
the year 1612. This renders its subsequent impact
even more interesting. We see clearly that although
the story is precisely placed in time, as is usually the
case with Balzac’s texts, the conclusions drawn from it
certainly transcend the historical milieu. The general
framework is a passionate - in every meaning of that
word - dispute on the nature of art. This literary dis
cussion about painting conducted by various partici
pants, about the meaning of painting, the elementary
principles and rigours of the craft also concerns dan
gerous connections between life and art. The prime
protagonists are three artists: old Frenhofer, Probus
in his prime, and the youngest: Nicholas Poussin, re
sembling three personifications of the spirit of time:
past, present and future .9 These characters belong to
different worlds of painting and represent three dis
similar approaches to painting. But this is not all: in
the background of the “masculine” dispute about the
tasks of art there are two women with a different, so
to speak, ontological status: the “lifeless” Catherine,
Frenhofer’s former model, existing as a painted char
acter immobilised on canvas, and the “living” young
and attractive Gilette composed of a beautiful body
and unconcealed emotions. Although they occupy the
backdrop of the story their role is not limited merely to
being extras. On the contrary: it is exactly around the
two women that meanings essential for the story are
construed. The yardstick of the force of Balzac’s liter
ary work is the fact that we react to the fictional figure
of Frenhofer as much more real than those of Probus
and Poussin, who, after all, possess concrete, historical
models! It is also quite possible that such a reaction is,
as Arthur Danto wrote, homage paid to the fact that
the highly Romanticised vision of art, and in particu
lar painting, from whose viewpoint Balzac conceived
Frenhofer and his chef-d’oeuvre, continues to remain
even in an age of cynicism and deconstruction the
strongest component of our comprehension of art and
certainly of painting .10
The three painters meet in Probus’ studio. Frenhofer, an outstanding artist, is a legend among paint
ers, while the young Poussin takes part in the gather
ing somewhat by chance. Probus presents his work to
the master who without sparing his friend’s feelings
openly and methodically criticises it. During the visit
at the studio Poussin finds out than the old man has
not been painting for years. More, he had abandoned
work on a canvas that he had been executing for ten
years: La Belle Noiseuse, which he intended to be his
masterpiece. Now, he frenziedly conceals the canvas
342
and no one has even seen it. Poussin experiences a
powerful wish to view the masterpiece-to-be but Fr
enhofer guards it jealously and refuses all requests.
Poussin thus devises a plan for ignoring the prohibition
and conducts a curious transaction. His beautiful fian
cée, Gilette, is to become the master’s model so that
he could complete the painting and in return allow
Poussin and Probus to see the finished work. Gillette
agrees, mainly due to her feelings for Poussin although
with certain reservations. Several months later, Pro
bus appears in the master’s atelier with the proposal.
The enraged Frenhofer refuses to hear anything about
his work and his woman being tainted by the eyes of
another man. A t that very moment enter Poussin
and Gillette. Frenhofer ultimately capitulates, aware
that this is probably the last possible opportunity for
completing the canvas. He has been seeking a suitable
model for years, but to no avail. A few minutes later
Probus and Poussin appear in the studio and stand in
front of La Belle Noiseuse. To their great astonishment
they see nothing but a chaotic tangle of lines and uni
dentified shapes. The irritated painter throws them
out and on the next day they learn that Frenhofer died
that night. Before passing away he managed to burn
all his works.
The entire story depicts a battle for understand
ing the nature of painting, the essence of the art of
depiction. The prime protagonist is Frenhofer and
the other two painters mainly listen, with only Pro
bus at times joining the dispute. Frenhofer not only
creates art but is also its self-proclaimed theoretician.
His exalted reflections show that he is totally con
vinced that he is right. This is not purely discoursive
“intellectual” knowledge; its legitimation is the whole
oeuvre of the great Frenho and in particular his last,
unfinished work. But what did Frenhofer really have
in mind while speaking about painting? What did he
regard as the “perfect painting”? What properties of
painting are decisive for being worthy of inclusion into
the domain of art? What is a masterpiece? Time for a
closer look.
Frenhofer, as has been mentioned, was, above all,
a practician testing a painting with his hand and eye.11
A t the Probus studio he examines a canvases entitled:
Saint Mary of Egypt by his younger colleague. An out
standing work, more: considered by his contemporar
ies to be a masterpiece. For a few moments Frenhofer
penetrates it with his keen glance but the verdict he
pronounces is far from commonplace admiration. His
ruthless assessment of the work by another artist is,
however, an excellent directive for finding out which
traits the master considered to be contemptible and
which deserving his praise.
Your good woman is not badly done, but she is not
alive. You artists fancy that when a figure is correctly
drawn, and everything in its place according to the rules
�D ariusz C z aja • L E C H E F -D ’O E U V R E IN C O N N U . BALZAC AND RIVETTE
of anatomy, there is nothing more to be done. You make
up the flesh tints beforehand on your palettes according to
your formulae, and fill in the outlines with due care that
one side of the face shall be darker than the other; and
because you look from time to time at a naked woman who
stands on the platform before you, you fondly imagine that
you have copied nature, think yourselves to be painters,
believe that you have wrested His secret from God.12
Elementary skills of anatomical drawing, sensitiv
ity to colour, technical adroitness, ability to apply the
rules of composition - all are conditions necessary for
creating an outstanding work but, apparently, insuf
ficient. Frenhofer’s opinion is cruel towards those
painters who are convinced that workshop skills are
adequate to enter the land of art. You may know your
syntax thoroughly and make no blunders in your grammar,
but it takes that and something more to make a great poet;
it is not enough to be acquainted with the basics of
painting and the fundamental rules of the grammar
of creation to paint a great masterpiece. Furthermore,
taking a closer look at the canvas Frenhofer notices a
serious, disqualifying fault:
Look at your saint, Probus! At a first glance she is
admirable; look at her again, and you see at once that she
is glued to the background, and that you could not walk
round her. She is a silhouette that turns but one side of her
face to all beholders, a figure cut out of canvas, an image
with no power to move or change her position. I feel as if
there were no air between that arm and the background,
no space, no sense of distance in your canvas. The perspec
tive is perfectly correct, the strength of the coloring is ac
curately diminished with the distance; but, in spite of these
praiseworthy efforts, I could never bring myself to believe
that the warm breath of life comes and goes in that beauti
ful body. It seems to me that if I laid my hand on the firm,
rounded throat, it would be cold as marble to the touch.
No, my friend, the blood does not flow beneath that ivory
skin, the tide of life does not flush those delicate fibers, the
purple veins that trace a network beneath the transparent
amber of her brow and breast. Here the pulse seems to
beat, there it is motionless, life and death are at strife in
every detail; here you see a woman, there a statue, there
again a corpse.
Ignore at this point comments about the instru
ments of poetic ecphrasis used brilliantly by Balzac
in this fragment (and not only here). We are dealing
with a lucidly outlined ideal of Frenhofer’s aesthetics.
If a painted body is to become something more than
a faithfully copied shape it must come alive. From the
flat depiction that it invariably is it has to change into a
quasi-three-dimensional object. The two-dimensional
surface must become a spatial solid, a shape that is
to produce the effect of warm, living reality pulsating
with blood. To put it differently: the ideal of the fe
male body shown on canvas is to be a spatial sculpture.
This, as it follows unambiguously from the cited argu
343
ment, belongs to the alchemy of art: thanks to skill
and talent (genius?) two dimensions are to become
three. The illusion is to be complete and should not
require any sort of appeal. It is to hypnotise the viewer,
to wield absolute power over him, to become the rea
son why the depicted figure is not solely a source of
aesthetic pleasure but also “leaves the frame”, mate
rialises itself right in front of the viewer and becomes
part of life. And vice versa: if such directives are ig
nored then a painting will “be not quite right”; true,
it could possess well executed particular parts but as
a whole it will be dead, lifeless, just as Saint Mary of
Egypt, a colorless creature.
Just to make things clear: according to Frenhofer
the canvas under discussion was not bad or totally
devoid of values; on the contrary: (...) this picture of
yours is worth more than all the paintings of that rascal
Rubens, but it lacked something extremely essential.
What? Yes, truly, a woman carries her head in just such
a way, so she holds her garments gathered into her hand;
her eyes grow dreamy and soft with that expression of meek
sweetness, and even so the quivering shadow of the lashes
hovers upon her cheeks. It is all there, and yet it is not
there. What is lacking? A nothing, but that nothing is ev
erything. There you have the semblance of life, but you
do not express its fullness and effluence, that indescrib
able something, perhaps the soul itself, that envelopes the
outlines of the body like a haze (...). Yes, that “nothing”
makes the difference, and in the domain of art - a co
lossal difference. In the brutal painting lesson given
to Probus and Poussin three things appear to be clear.
First, the difference between ordinary painting and
true art is not measured only by the degree of mastery
of the workshop. It belongs to another domain and
corresponds exactly to the difference between life and
death. Secondly: a person who can boast that he has
captured the resemblance of the portrayed sitter does
not deserve to be called an artist. The true artist pos
sesses the gift of bringing the dead to life. Thirdly: it
is evident that the thus comprehended art of painting
transcends far beyond the skill of an artisan and be
comes an occupation on the borderline of magic, in a
word: theurgy.
Probus, however, does not admit to defeat and
claims that all that he had accomplished on the can
vas was executed in accordance with the inalienable
rigours of art. A t the same time, he complains that
Nature is prone to changes and that there exist such
natural phenomena that cannot be rendered on can
vas. Frenhofer responds instantly and in a manner that
leaves no illusion as regards such a barren approach to
the tasks of painting:
The aim of art is not to copy nature, but to express it.
You are not a servile copyist, but a poet! (...) We must
detect the spirit, the informing soul in the appearances of
things and beings. Effects! What are effects but the ac
�D ariusz C z aja • L E C H E F -D ’O E U V R E IN C O N N U . BALZAC AND RIVETTE
cidents of life, not life itself? (...) Many a painter achieves
success instinctively, unconscious of the task that is set
before art. You draw a woman, yet you do not see her!
Not so do you succeed in wresting Nature’s secrets from
her! You are reproducing mechanically the model that you
copied in your master’s studio. You do not penetrate far
enough into the inmost secrets of the mystery of form; you
do not seek with love enough and perseverance enough af
ter the form that baffles and eludes you. Beauty is a thing
severe and unapproachable, never to be won by a languid
lover. You must lie in wait for her coming and take her
unawares, press her hard and clasp her in a tight embrace,
and force her to yield. Form is a Proteus more intangible
and more manifold than the Proteus of the legend; com
pelled, only after long wrestling, to stand forth manifest in
his true aspect.
These comments appear to be the clou of Frenhofer’s arguments. Painting that attains the dimension of
art does not copy anything, does not transfer onto the
canvas “the way it is” in a manner in which a compari
son of the real and the painted resembles two concur
rent sides of an algebra equation, but fulfils itself in the
function of expressing. What does this mean precisely?
Here, the noun “poetry” is undoubtedly a metaphor
and signifies, presumably, a special ability to transpose
life, reality - regardless of its nature - into the matter
of the artwork but in such a mode so that that, which
is painted would not turn into a simple replica of the
obvious but would become equipped with the earlier
mentioned “effluence”. Admittedly, this is not an ex
cessively precise formulation but it is probably a cryptonym for the extraordinary aura and force of sui generis
surrealism emanated only by masterpieces, which all
other paintings lack. Remarks about the form, in par
ticular its intangibility, are also noteworthy. Capturing
it, Frenhofer declared avidly, is extremely difficult and
calls not so much for ordinary talent and enormous
work but also something more: the creation of special
conditions in order to offer hope for seizing it better.
Thanks to the patient effort of looking the artist cre
ates only space in which form could then reveal itself.
Form seems to appear at special moments preceded by
mighty endeavours, at moments of some sort of a flash,
intuition, possibly clairvoyance. In the language of re
ligion: at moments of grace. This is perhaps the reason
why Frenhofer executing on Probus’s canvas humili
ating corrections that will enable it to slowly “come
alive”, and, explaining patiently where the author had
committed errors, says at the end: Do not look too long
at that canvas, young man (...). You would fall a victim
to despair. This probably means that in his opinion the
author had not been granted the grace of seeing and
that the extraordinary talent that he without doubt
has at his disposal makes it possible to copy reality but
certainly not to create a masterpiece. Beauty is a thing
severe and unapproachable...
344
There is no better opportunity for testing the value
of the master’s arguments than to refer them to his
works. The difficulty, however, lies in the fact that
Frenhofer hid the painting that could have disclosed
his mastery and the secret of the qualities of a master
piece. More, the reason why he does not want to show
it is rather strange, but apparently stems, at least to a
certain degree, from earlier remarks. Recall: his paint
ing depicts the nude courtesan Catherine Lescaut. Its
tabooisation comes directly from a conviction, ex
pressed by the artist, about the essential identity of
the image and the person! In other words, the point
is not to conceal the secrets of art or the canvas from
ineligible eyes but to withhold from the eyes of paint
ers (men, after all!) the naked body of a woman dear
to the artist:
But this picture, locked away above in my studio, is an
exception in our art. It is not a canvas, it is a woman —a
woman with whom I talk. I share her thoughts, her tears,
her laughter. Would you have me fling aside these ten
years of happiness like a cloak? Would you have me cease
at once to be father, lover, and creator? She is not a crea
ture, but a creation. Bring your young painter here. I will
give him my treasures; I will give him pictures by Correggio
and Michelangelo and Titian; I will kiss his footprints in
the dust; but make him my rival! Shame on me. Ah! ah!
I am a lover first, and then a painter. Yes, with my latest
sigh I could find strength to burn my Belle Noiseuse; but
—compel her to endure the gaze of a stranger, a young man
and a painter! —Ah! no, no!
The unquestionably insane vision of the brilliant
painter produced an overlapping and total merge of a
real person and her depiction, the physical body and
the painterly sign. In this situation, the painter abdi
cated from his profession and became a jealous lover.
If this is the case then evidently the game of hide and
seek no longer involves aesthetics but life itself. The
issue at stake is not the canvas but the woman. No
one has the right to look at her nude body because this
would mean presenting it to obscene and pre-emptive
gazes. Actually, it would be tantamount to putting it
up for sale. Ultimately, however, Frenhofer, similarly
to the young Poussin, traded body for body although
in both cases the direction of this transaction, so to
speak, was different. Poussin sold part of his life in the
name of art, while Frenhofer acted precisely on the
contrary. Relegate to the margin the assessment of this
artistic prostitution and see how La Belle Noiseuse was
viewed. Unusually excited - his face aglow with a more
than human exaltation, his eyes glittered, he breathed hard
like a young lover frenzied by love - Frenhofer led both
painters to his canvas:
Aha! he cried, you did not expect to see such perfec
tion! You are looking for a picture, and you see a woman
before you. There is such depth in that canvas, the atmo
sphere is so true that you cannot distinguish it from the air
�D ariusz C z aja • L E C H E F -D ’O E U V R E IN C O N N U . BALZAC AND RIVETTE
that surrounds us. Where is art? Art has vanished, it is
invisible! It is the form of a living girl that you see before
you. Have I not caught the very hues of life, the spirit of
the living line that defines the figure? Is there not the effect
produced there like that which all natural objects present
in the atmosphere about them, or fishes in the water? Do
you see how the figure stands out against the background?
Does it not seem to you that you pass your hand along the
back? But then for seven years I studied and watched how
the daylight blends with the objects on which it falls. And
the hair, the light pours over it like a flood, does it not? ...
Ah! she breathed, I am sure that she breathed! Her breast
—ah, see! Who would not fall on his knees before her? Her
pulses throb. She will rise to her feet. Wait!
To no avail. The admiration of the old master for
his work proved to be premature. Both expert painters
standing in front of the canvas did not demonstrate
enthusiasm of any sort. Worse: they declared that the
painting showed nothing! They saw only a chaotic
composition and confused masses of color and a multitude of fantastical lines expressed in the original in even
stronger terms: a wall of paint, une muraille de peinture. 13 With a single exception: in the corner of the
canvas they noticed a fragment worthy of attention:
un pied delicieux, un pied vivant14 (the Polish translation
unfortunately has: “leg”, thus destroying the whole fetishistic context of the fragment). This fraction of the
masterpiece was, however, embedded in total chaos,
shapelessness and indetermination. Both men, forced
by Frenhofer to express their opinions, confirmed the
initial examination. The old man did not give up: he
either sobbed over his hapless impotence or obsti
nately claimed that under this external, visible chaos
there is a discernible, despite all, shape of a woman,
the emanation of true beauty.
What is this poignant scene about? Who is really
wrong? What can be seen in the painting? What is the
une muraille de peinture that shocks and violates the
aesthetic habits of the viewers? Nothing here is quite
certain. Danto was right when he wrote that reading
this fragment we are left guessing: was it the old paint
er who had lost his senses or the young artists who had
lost their sight?15 One more thing: why did Frenhofer
burn his canvases? Before we try to cast some light on
those questions and, at the same time, reveal at least
part of the puzzle of the painting let us take a look at
the way in which the initial plot scheme from Balzac’s
story has been transposed into the film. Let us see to
what sort of transformations a literary discourse about
painting literary has been subjected.
3.
Rivette shifted Balzac’s story into contemporary
times (the early 1990s) but the basic outline of the
plot remains unchanged. A renowned painter, Ed
ouard Frenhofer, leads a prosperous life together
345
with his family in a country residence in the south of
France. This is retirement of sorts, life after life, since
he has not created anything of importance for quite
some time with the exception of several insignificant
self-portraits. He had abandoned painting ten years
earlier, not completing (being unable to complete? not
wishing to complete?) a painting to which his wife, Liz,
posed. On a certain hot summer day there arrives at
his home a young painter, Nicholas, brought over by a
popular art dealer Balthazar Probus, together with the
artist’s girlfriend, Marianne. Nicholas is delighted with
the opportunity to make the acquaintance of the mas
ter whom he had admired for long. Nonetheless, he
will not become the prime participant of a discussion
about art. Frenhofer is enchanted with the beauty of
the girl, not merely her external features but also some
sort of an undefined force that she radiates. Faced
with a proposal formulated by the dealer, who men
tions that this is an exceptional chance to complete
the painting, Nicholas agrees in her name, without
asking Marianne about her opinion. He is obviously
extremely proud that his girl will become Frenhofer’s
new muse. In other words, that he too will play a part,
however slight, in the future masterpiece. Frenhofer
agrees to the terms of this curious transaction. Hav
ing found out about the agreement the girl becomes
upset and realises that art means more for her part
ner than she does. Ultimately, however, she agrees to
pose. The old project is revived and there is a chance
that La Belle Noiseuse will be completed. The out
standing painter initiates his work and the old artist
and the young model spend the next few days alone
in the solitude of the atelier. Day after day and hour
after hour they share physical torment, with Frenhofer
attempting to realise the impossible. After two days
of posing Nicholas demonstrates signs of impatience
and (after all!) jealousy; Liz too becomes anxious. But
matters had already gone too far and the players are
no longer performing their parts but obviously have
started acting according to supra-individual rules. All
the main protagonists are outfitted with a certain curi
ous ambiguity, gradually revealing the originally con
cealed aspects of their personalities. Only Probus, the
art expert and influential dealer, appears in the role of
an unambiguous villain; at the same time, everything
seems to suggest that he is Liz’s former lover. It is he
who commissioned Frenho to complete the painting
and who will enjoy priority in purchasing it. For him
the value of the canvas is measured with figures. It
has a price also for the remaining dramatis personae but
paid in perhaps a less measurable but certainly more
painful currency: that of real life.
Let it be said straight away: Rivette’s film is differ
ent from Balzac’s story but it is also partly about some
thing else. While stressing this dissimilarity I do not
have in mind that the film treats literary matter in an
�D ariusz C z aja • L E C H E F -D ’O E U V R E IN C O N N U . BALZAC AND RIVETTE
other way or that it introduces solutions missing in the
text. I rather emphasize the radical divergence of both
media because it is exactly that feature, which proves
to be essential for the basic configuration of mean
ings. That, which in the case of Balzac is only talked
about (although his vocabulary possesses a creative
force and affects the imagination extremely strongly)
in Rivette’s film is shown. In Balzac’s novel we read
about the paintings and in Rivette’s film we actually
see them (although not the most important canvas).
More: the film offers us an opportunity to watch the
painter working. As has been stressed upon numer
ous occasions, no other film about a painter’s life, with
painting as a theme, had ever placed such strong em
phasis on the process of painting as such and its purely
physical aspect. La Belle Noiseuse is possibly, first and
foremost, not so much a film treatise about the essence
of painting as about laborious, unattractive work brim
ming with errors and numerous stumbles and aimed at
the ultimate achievement of an artistic effect, i.e. it
deals with that, which in the technical vocabulary of
aesthetics is known as the “creative process”. There is
less of the “metaphysics” of painting and much more
of its “physics”. Sketches, preliminary work, changes,
repetitions, retouching and then everything once
again, from the beginning. This is what successive
stages of the origin of a painting look like. The direc
tor’s extraordinary accomplishment consists of bring
ing the spectator close to all those operations by con
centrating attention on the very process of painting:
multiple close-ups of a hand drawing lines on paper,
placing colour on canvas, extracting the first shape
out of nothing. We closely observe the painter’s hand
(in this “part” the hand of the artist Bernard Dolour,
who lent it to Michel Piccoli in the scenes of sketch
ing and painting) using a pencil, a piece of charcoal, a
feather, and a paintbrush. The plot takes place in com
plete silence, additionally enhanced (yes!) by sounds
coming from the background, the sort of acoustic ef
fects usually not heard in a film: the scratching of a
feather on paper, the rustle of a pencil, the sound of a
piece of paper being folded or cardboard being pinned
on a board, etc. The sketching scenes and the initial
studies of the figure are shown in almost real time and
take up practically half of the film. Long takes, few
cuts, slow motion, lengthy silence. No music wad
ding the scenes. An image of the intimate activity of
creation. A true non-action movie. All this produces
the impression of participating in the emergence of a
painting. Gradually, step-by-step, the viewer becomes
drawn into the game. In the course of the four-hours
long - and in places outright hypnotic - spectacle
(and here the word is not misused since the film is
clearly and, I believe, intentionally theatralised) we
take part in the birth of an artwork. The exhaustion of
the spectator watching La Belle Noiseuse appears to be
346
only slightly lesser than that of the actors participating
in the undertaking. Observing for countless minutes a
hand drawing a line on paper we are just as irritated
as fascinated! But such is the intentional strategy de
ployed by Rivette and maintained to the very end.
The act of painting, on par with preceding labori
ous portrait studies, is shown as a genuine cognitive
process. Here, painting is not by any means a domain
of aesthetic pleasure but a distinctly cognitive activ
ity. Marianne takes off her bathrobe and stands naked
in front of the painter. Much time will pass before he
finds that one pose that reveals her concealed interior
(afterwards, the girl tries to assist him in this task). He
treats his model in the same manner as a sculptor ap
proaching clay: no sentiments, only the wish to grant a
suitable shape. Bending and almost breaking the girl’s
limbs Frenhofer helps her to find a pose that will be
more than mere sophisticated corporeal decoration.
The goal is to discover a pose that will freeze in the
function of expression. These activities at time resem
ble acts of refined sadism. The arrangement of a body
in unusual shapes unambiguously brings to mind tor
ture. The painter clearly hurts the girl but she, initially
resisting, assumes the complicated poses, including
those that result in physical and psychic exhaustion.
All those inconveniences and physical struggles pos
sess, however, a clearly delineated objective. Frenho
expresses this unmistakably, turning to his model:
I’U break you to pieces... get you out of your carcass.16
It would be difficult to express more lucidly the con
viction that the truth about man does not lie on the
surface nor is it contained within that, which is seen
directly or better still: visible. On the contrary: it is
ex definitione hidden and constitutes the reality, which
it is necessary to disclose. The target is not accom
plished by just undressing a person; no “naked truth”
will emerge in this fashion. Evidently, this is not the
point: here, nudity is not a synonym of truth, because
clothes are not a simple form of concealment. After
all, long-term contact with the model’s nudity (both
in the case of the painter and the spectator) demon
strates just how easily nakedness becomes a form of
clothes. It is necessary to struggle for the sake of the
truth by resorting to all available artistic methods.
More: at this stage there is no mention of art or paint
ing of any sort. The reason for this state of things lies
in the fact that for the time being it is necessary to
make certain cognitively fundamental discoveries so
that the very process of painting a nude would have
any meaning at all!
The truth about the portrayed person is not re
vealed by a certain extraordinary fragment, because it
discloses itself within the phenomenon of the w h o l
e: The whole body, not just some pieces... I want more. I
want everything. The blood, the fire, the ice... AII that’s
inside your body. I’II take it all. I’II get it out of you and
�D ariusz C z aja • L E C H E F -D ’O E U V R E IN C O N N U . BALZAC AND RIVETTE
put it into this frame. Here! In this blank. Like that. I’U
get to know what’s inside under your thin surface... I want
the invisible. No, it’s not that! I want... It’s not me who
wants... It’s the line... the stroke.... Nobody knows what a
stroke is. And I’m after it. Where am I going? To the sky?
Why not? Why wouldn’t a stroke burst the sky?
The painterly glance is not concerned with merely
sliding on the surface. Nor does it focus on nudity or
the bodily sheath as such. The target is total decom
position (naturally: formal) of the perceived body and
its re-arrangement, but already in a different order: No
more breasts, no more stomach, no more thighs, no more
buttocks! Whirlwinds! Galaxies, the ebb and the flow...
Black holes! The original hubbub, have you never heard
of it? That’s what I always wanted from you. I’m going to
crumble you, you’re going to break up. We’II see what’s
left of you when you forget everything. Don’t worry, you’II
get it back if you still want it. It is necessary, therefore,
to cast aside the haphazard and the unnecessary and
to leave only the essential form. It is requisite to break
through the shell of appearance, that static illusion,
which is the outcome of the habitual glance so as to
discover the “centre” pulsating with life. Next - and
this is the most difficult stage - to find suitable instru
ments in order to insert this stereoscope depth into
the two dimensions of the flat canvas.
The whole time the painter’s thought is organized
by the opposition: surface and interior, outside and in
side. In his eyes, truth is on the side of that, which is
not given directly, i.e. the “interior” and “depth”. The
surface lies. Consequently, if the painting is to possess
a cognitive asset then the painter’s glance is to, first of
all, resemble a detector and should be akin to an X-ray
(I want the invisible). It is precisely this sort of sensitive
perception that has a chance to extract from a static
configuration its inherent potential, pulse, dynamic,
emotions, in a word: life. Only then that, which is
seen can be transposed into a differed dimension and
render painted reality. Another noteworthy com
ment made by Frenhofer maintains that the painter
controls the created work only to a certain degree. He
intentionally produces a certain composition but at a
given moment it starts to heed its own logic. Frenhofer
probably had in mind the form created by the painter,
which at a certain moment assumes strange autonomy
and emanates some sort of an unclear but nonethe
less absolutely real creative imperative. Not only is it
impossible to oppose it, but, on the contrary, it is man
datory to succumb to this inner necessity. This is pre
cisely the above-mentioned “entity”, which definitely
is not a simple sum of parts but a subtle quality built
as if above them.
A t an extremely interesting moment Frenhofer in
an act of self-reflection reveals to Marianne the reason
why years earlier he embarked upon a nude portrait of
Liz: Anyway, at first I wanted her, before wanting to paint
347
her. This primeval impulse, which forces to paint, is
known as desire. It was desire with its erotic sources
that compelled him to render immobile a loved person
in a painting, to keep her depiction for himself. We
shall return to this essential motif, closely connected
with Balzac’s story. The same fragment of the artist’s
statement contains also a record of creative fever, a
strongly metamorphosed but nonetheless credible
description of work on a painting: For the first time,
I was scared. The fear became the driving force behind
what I did. A change of speed, like a whirlwind. I became
blind. A tactile painting. As if it were my fingers that saw
and commanded themselves. That’s what I’m looking for.
That’s what I want. Yes, that’s it! It was then, maybe that
I became a real painter. The usually restrained Frenho
speaks with open and unconcealed fascination and
the described moments appear to bring not only crea
tive fulfilment. More: he recalls those moments of the
grace of seeing (how else should we call them?) and
the gift of an intuitive certitude of painting with direct
jealousy and hope that perhaps now he will be able
to repeat them. He is right - something of the former
outburst appears to reappear in his work with Mari
anne. The totally exhausted artist and model conduct
a dialogue:
M: You’re rotten..
F: I want nothing, I told you. It’s the painting... You
and I, we’re just involved. It’s going to be a whirlwind,
a cataract, a maelstrom... Faster, faster. Until you see
nothing, feel nothing. Your ears aren’t buzzing?
M: I’ve no more ears, I can’t feel my body.
F: Very well, neither can I. That’s almost it... almost.
The afore-mentioned artificiality or theatrical
character of those phrases does not eject the impres
sion that the heart of the matter concerns something
truly essential. First, let us mention the importance in
the creative process of a thread linking the painter and
the model. This observation would have been simply
trivial if it were not supplemented by a remark about
a mysterious, undefined “third element”: that of the
overwhelming reality in which they both participate,
because apparently it is that reality, which bestows im
portance and meaning to painting. The cited dialogue
is aware of the fact that the artist is not the only per
son responsible for the ultimate shape of the painting.
It says all too vividly that in the course of purifying the
vision transpiring on the canvas something happens
to the depiction that evades all control. It seems that
the painting takes over all initiative and that the artist
can at best adapt himself to the trend of the solutions
proposed by the canvas.
The painter-model configuration is a natural and
outright exemplary variant of the relation of power
and subjugation. Seemingly, in this configuration the
�D ariusz C z aja • L E C H E F -D ’O E U V R E IN C O N N U . BALZAC AND RIVETTE
model is from the onset in a lost position. The gaze
of the painter (and the man!) is a look “from above”
and subjectivizes. Marianne says angrily to Frenhofer:
Stop pretending. As a cat in front of a bird. But she does
not give up so easily. During the exhausting scenes of
posing the two are engaged in curious psychomachy, a
struggle for domination whose objective is the taming
of the shrew. The very act of painting has something
of an appropriation of the painted object. From the
very beginning this is perfectly understood by Liz, the
most important of the Frenhofer models. She warns
Marianne, but the latter ignores her words. After a
while, Nicholas becomes aware of the ambiguous pro
cedure. His jealousy is devoid of fear about eventual
sexual exploitation but is based on rather apt intui
tion that by painting Marianne, Frenhofer is taking
her from him in a much profounder sense of the word.
He is seizing all of her, and this means not only her
cosmically magnificent body but also that, which it
conceals: her spiritual interior. In other words: eve
rything, her whole heretofore life together with all its
moments. How is this feasible? In one of the conver
sations Liz cites a certain commonly held conviction,
namely, that at the moment of drowning a person sees
a film of his whole life:
Is it really possible to capture a whole life... on the
canvas of a painting? Just like t h a t . with a few traces
of paint?
It seems unbelievable. but actually this is what Frenhofer was searching for.
You mean this is something shameless?
Yes, that’s i t . shameless.
It’s not the flesh that’s shameless, it’s not the nu
d i t y . It’s something else.
Frenhofer’s comprehension of painting envisages
depriving the model of all her outer layers in a quest
for those deepest concealed particles, reaching the
lowest strata of intimacy, i.e. shamelessness. It would
be difficult to find a better formulation of the thought
that painting, in its innermost core, fulfils such a de
nuding, revelatory function. This is why Liz says that
it would be best if Marianne did not see the completed
work: Frenhofer won’t protect her.
It is symptomatic that both when we read Balzac’s
story and while watching Rivette’s film we focus con
stantly on the convoluted relations between art and
life. One of the most important questions asks why did
Frenhofer resign from further work on La Belle Noiseuse with Liz as the model. We have at our disposal
two replies:
Painter: Why didn’t I continue? I’d have died of it. Or
else, she would have.
Model: First he wanted to paint me because he loved
me, and then because he loved me. He didn’t want to paint
me. It was me or painting, that’s what he said.
If the first statement is understood only in catego
ries of physical destruction then I find the second more
interesting. It clearly says that there exists a disjunc
tion between art and life, a permanent tension. To
devote oneself wholly to art, to execute a portrait of
one’s beloved means burying the object of one’s admi
ration and passion. There is always a price to be paid.
In the case of such a solution that, which we gain in
art we lose in life. In the case of the opposite solution
we shall lose as artists but turn out to be winners in
life. Both those objectives - if I understood the parable
correctly - cannot be implemented simultaneously.
Aware of this, Frenhofer ceased painting because he
feared that he would lose Liz once and for all.
But had he not actually lost her? The facts are
harsh. From the moment when he agreed that Mari
anne should pose for the once abandoned painting Frenhofer lives in the orbit of two women. Once again
let us stress: this is not erotic rivalry. That would be
too simple. The issue at stake is art and thus life. Is
this so difficult to understand? Here is a fragment of a
dialogue conducted by Marianne and Frenhofer:
M: Why did you abandon it?
F: Abandon what?
M: The old painting with Liz.
F: Why are you so interested? Liz is not you.
M: But it’s that one... It’s that painting you wanted to
start again.
F: You can never start again....
M: Why me? It was Liz then...? What are you using me
for? It’s not me you wanted to paint, you said.
F: It’s you and it isn’t you. It’s more than you. More
of you than you can imagine. If the painting’s true it will
be you.
M: I don’t get it.
F: Neither do I. AII the better!
348
This truly enigmatic exchange of opinions offers
no clear-cut conclusions. Frenhofer seems to be some
what evading an answer, although admittedly the very
topic of the reflections makes it extremely difficult to
propose concrete conceits. The problem remains: who
will appear in the newly painted composition? Liz or
Marianne? Or perhaps a third model, a hybrid of the
two? What role does the young model play: is she the
real subject of the composition or only an objective
source of inspiration? Is it possible to replace the al
ready depicted woman together with her characteris
tic traits and unique face by another body and face?
And can that substitution of one woman by another
be cognitively and ethically innocent? An angry con
versation held by Liz and Frenhofer sheds some light
on the question:
L: But tell me something... Since when for one work
in progress you have to destroy another one? An old one,
�D ariusz C z aja • L E C H E F -D ’O E U V R E IN C O N N U . BALZAC AND RIVETTE
O.K., abandoned, O.K., but there was my face there and
I liked it. You had to wipe me out.
F: It’s not you I wiped out.
L: What’s the word for it? You replaced me, yes. You
put some buttocks in place of my face...
F: I couldn’t do it differently. I can’t go on with the
work if I keep recollections, regrets... I just had to do it.
And believe it or not, it wasn’t easy for me.
Earlier, Liz warned Marianne not to allow her face
to be portrayed. Now we know why. She fears not only
that the painting will deprive her of a part of her life
but also expresses anxiety about a potential substitute.
In the incomplete version of the painting Liz’s face has
been painted over and next to it the artist situated the
body of Marianne seen from the back. A t this particu
lar moment relations between art and life, painting
and existence are on knife’s edge. Frenhofer does not
perceive his gesture as something extraordinary and
believes that by eradicating Liz from the painting he
has merely opened space for a new world. By separat
ing life from art he is certain that he has performed
solely a gesture belonging to the domain of painting,
while she, a believer in the permeability of the depic
tion and the person, is firmly convinced that by re
moving her from the painting he has also banished her
from life. That he had betrayed their shared life for the
sake of art. This muddle is symptomatic. Liz is clearly
heartbroken by what she has seen. In a brief conver
sation with her husband she declares that she is no
longer expecting anything and that her life has come
to an end. She adds that when she saw him sleeping in
the studio she thought that he had died, and she to
gether with him. A t night, she enters the studio and in
silence looks at the finished painting. A moment later
she picks up a paintbrush from the table and on the
reverse of the canvas, on the wooden frame stretching
it, she adds next to the inscription: “F. 90” her own si
lent commentary: a black cross. A s if she were making
it known that at the very movement when Frenhofer
was capable of reanimating the painting he died in her
eyes. The artist might have risen from the dead but he
passed away as a person closest to her.
But what did Frenhofer actually paint? What was
the appearance of the canvas for which the protago
nists of the story and we, the viewers, waited so long?
We shall never find out and we learn about the canvas
only from the reactions of those looking at it. Mari
anne gazes for long, attentively, and then suddenly
runs out of the atelier. We already know Liz’s reac
tion. The young daughter of a house servant, whom
Frenhofer treats as his confidante, also examines the
canvas but her reaction (What you’ve done is beauti
ful!) does not explain everything. Much seems to in
dicate that the artist succeeded and finally executed a
masterpiece. But apart from the mentioned persons no
349
one will ever see it. Having covered the painting with
green fabric (a discreet allusion to Balzac17) he will
wall it up in a niche in the studio. In its place Frenho
executes a different work, subsequently sold to the
dealer totally unaware of the exchange. Why was the
canvas concealed from the eyes of strangers? Just as
in the commentary on Balzac let us interrupt our tale
of Rivette’s film at this exciting point and once again
return to the text in order to examine the mystery of
the masterpiece, but now from the double literary-film
perspective.
4.
Recall: in Balzac’s story the outcome was a shock
ing qui pro quo brimming with consequences. First,
Frenhofer for a long time did not permit anyone to
come close to his La Belle Noiseuse. Later, having com
pleted the transaction (body for body) he placed the
painters in front of the, in his opinion, finished mas
terpiece but they reacted with surprise and negligence,
maintaining that they did not see anything apart from
chaos. Let us deliberate once again. What is painting
for Frenhofer? Clearly, he is a supporter of a sui generis
magical vision. His whole slightly insane project is
clearly a continuation of the myth of Pygmalion.18 Just
as the Greek sculptor wished to animate a girl carved
in stone (and partly succeeded) so he too, with the aid
of illusionistic tricks and technical secrets of rendering
three-dimensional effects on canvas (I have succeeded
in reproducing Nature’s roundness and relief on the flat
surface of the canvas), attempted to force the painted
body to live. Showing his Catherine to fellow paint
ers Frenhofer obviously mixed up assorted orders. He
clearly reminded them that they were standing in the
presence of a woman and not a painting. Meanwhile,
his colleagues appear to have turned this directive
around and perceive only the surface of a canvas cov
ered with tangled lines.
Today, this confusion of levels appears to be unac
ceptable. Nonetheless, the question it conveys is rea
sonable. If a painting is unable to realise its promise
of expressing what is real, if it is incapable of bring
ing the lifeless to life, then this means that painters
do not possess the sort of power that they ascribe to
themselves. What is the sense, therefore, of the proc
ess of painting if the only thing that we may hope for
is looking at a flat lifeless canvas. It is precisely be
coming aware of this painful impotence that, as Danto
suggested, was the reason why Frenhofer burned his
works and then died .19 He was unable to achieve a
transformation of a painted woman into a living per
son. His observant colleagues made him aware of this
frustrating circumstance. A truly thought-provoking
act, never explained in the story. His failure also ex
plains the reason why at a certain moment Catherine
Lascaux ceased being his model. Danto wrote that
�D ariusz C z aja • L E C H E F -D 'O E U V R E I N C o N N u . BALZAC AND RIVETTE
she died and the sole way of resurrecting her was via
painting. Frenhofer was incapable of finishing his work
because he was unable to bring her back to life. He
perceived his achievements as a different sort of fail
ure than the one noticed by Poussin and Probus. After
some reflection, it could be suggested that Frenhofer’s
defeat was unavoidable due to the inner limitations of
realism ;20 this was the period when modernism was on
the verge of debuting. One simply has to note that the
wall of paint intermixed with lines and a realistic frag
ment of a woman’s foot was the first truly modernistic
work of art !21
Danto supported the thesis that despite the failure
of the painter deduced from reading Balzac La Belle
Noiseuse can be regarded as a masterpiece. But how
are we to understand the expression that it was “un
known”? Naturally, in 1612 it could have not been
recognised as a modernistic masterpiece for obvious
reasons. The very term did not exist and modernism
was a question of the future. In what sense was it “un
known”? The reason lies in the fact that only a few
could understand anything of what they managed to
see. Within the context of the Balzac novel an un
known masterpiece is “unrecognised” and thus did not
match the aesthetic paradigm of the epoch. Its bold
ness preceded the historical moment of its origin. Its
time was yet to come. Even such excellent painters as
Probus and Poussin were incapable of comprehending
this since the Frenhofer masterpiece exceeded their
cognitive habits and that to which they were accus
tomed. They were simply unprepared to accept the
work.22 It seems that the great Frenho himself experi
enced difficulties in understanding that, which he had
executed. Within the context of his concept of paint
ing as theurgical art his canvas must have appeared as
a serious mistake.
In the case of Rivette such drastic misunderstand
ings or artistic disappointments do not take place. The
deluge is already behind us. No one, apparently, an
ticipates any longer, while fearing being charged with
insanity, that a painting can suddenly come alive and
no one mistakes the depicted image for the portrayed
person. Nonetheless, the reality of the painting, and
quite possibly the portrait in particular, still remains
mysterious. We saw how Frenhofer also tried to steal
the model’s secret of her concealed intensity and to
transfer this knowledge onto the canvas. This time,
however, the issue does not pertain to the actual ef
fects of such a gesture and remains totally in the do
main of painterly form .23 Does such a comprehension
of the painting make it impossible, at least to a limited
extent, to speak about “truth in painting ”?24 Is this the
sort of truth that would not be conceived as simple
(and indestructible) adequacy between the object and
its depiction but would be located upon a level more
subtle than mimesis? Why did Marianne flee in despair
350
from Frenhofer’s canvas? Because she saw herself! Not
the mirror reflection that she was so familiar with. She
perceived in the canvas some sort of an extremely
real, previously unknown, hidden (from others and
herself) particle. Reviewing the painting, she said: A
thing which was cold and dry. It was me, and became
afraid of the truth of such re-identification. Why did
Frenhofer wall up his painting, thus echoing the ges
ture of his namesake from Balzac’s story? In this case,
the reasons were certainly quite different from those of
the protagonist of Le Chef-d’oeuvre inconnu. It is quite
possible that he had finally understood that he had
committed a seriously inappropriate deed and noticed
that the truth of the painting is much too cruel for
the portrayed model. Or, well aware of the extent to
which the canvas exceeds the aesthetic conventions
of its epoch, he walled it up until the suitable moment
would come when it would become possible to fully
appreciate its artistry. More, he compared the painting
to a child who needs time to grow up. To the public he
leaves a conventional, smooth nude, keeping the re
viewers convinced that this is his utmost attainment.
Quite possibly these are not the only answers to the
earlier posed questions. Rivette’s greatness consists of
the fact that he does not explain this, after all, most
important puzzle to the very end.
Within this context it is just as important that on
a certain interpretation level La Belle Noiseuse appears
to be not only a film about a painting but also about
the nature of the film medium. It can be easily deci
phered as a self-thematic work, a study on the poten
tial of film searching for the “truth” of reality; does
film, inevitably “visible”, render indelible only physical
appearance and touch the phenomenal stratum or can
it penetrate the skin of the visible? Hence the intend
ed and controlled formal asceticism of Rivette’s work
as well as the fact that it is deprived of all aesthetic
beauty and narrating tricks emulating “real life”. The
formal severity and theatralisation of the message
make it possible not only to take a close look at the
Frenhofer painting but also at its nature within whose
framework it appears. Balzac and Rivette produced
two totally different masterpieces about the creation of
a masterpiece. Everything has still not been said. After
all, their nature means that they have much more to
tell us than we are capable to say about them.
Endnotes
1 The first version of the novel appeared in 1831 in the
periodical “l’Artiste” (two parts in two successive issues)
under the title: Maitre Frenhofer, and in the same year it
was issued once again with slight changes and under a
different title: Catherine Lescaut, conte phantastique.
After successive retouching it was published in 1837 in
vol. XVII of the collection: Études philosophiques as: Le
Chef-d’suvre inconnu, and in 1846 it was included into
La Comédie humaine.
�D ariusz C z aja • L E C H E F -D ’O E U V R E IN C O N N U . BALZAC AND RIVETTE
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
Balzac's excellent familiarity with painting was noticed
by the critics who indicated a number of possible sources
of his knowledge, mentioning such names as Gautier
and in particular Delacroix, cf. M. Gilman, Balzac and
Diderot: Le Chef-d’suvre inconnu, “PMLA”, no. 4, vol. 65:
1950, p. 644.
D. Ashton, A Fable of Modern Art, University of
California Press, Berkley 1991, p. 10. For relations
between the depiction of nudity in Balzac's story and the
problems experienced by Cézanne in connection with
his Grandes Baigneuses see: J. Kear, “Frenhofer, cest moi”:
Cezanne’s Nudes and Balzac’s Le Chef-d'śuvre inconnu,
“Cambridge Quarterly”, no. 35(4):2006, pp. 345-60.
Balthus, à contre-courant - entretiens avec Constanzo
Constantini, transl. J.M. Kłoczowski, Warszawa 2004, p.
146. On the margin, he also recalled withn this context
the name of Nicholas Poussin, his master (who in
Balzac's fictional narration plays the role of a talented
student) and characterised his painting. Upon this occa
sion he also mentionsed that it was Poussin who inspired
the “magnificent story” by Balzac. Just like Poussin,
Frenhofer sought in art the absolute that should be the
goal of every genuine painter.
Lovers of round numbers drew attention to the fact that
this took place a hundred years after the publication of
Chef-d''suvre inconnu.
Apart from the writings used in this text cf., i.a. J.-L.
Bouget, Balzac et le pictural, “The Romantic Reviev”, no.
11: 1973, pp. 286-295, E. Gans, Balzac’s Unknowable
Masterpiece and the Limits of the Classical Esthetic,
“MLN”, no. 90 (4):1975, pp. 504-16, H. Shillony, En
marge du Chef-d'śuvre inconnu: Frenhofer, Appelle et
David , “LAnnée balzacienne”, no. 3: 1982, pp. 288-90,
A. Goetz, Frenhofer et les maîtres d’autrefois , “LAnnée
balzacienne”, no. 15: 1994, pp. 69-89.
D. Knight, From Painting to Sculpture: Balzac, Pygmalion
and the Secret of Relief in Sarrasine and The Unknown
Masterpiece, “Paragraph”, no. 1, vol. 27: 2004, p. 79.
Evidently, this remark did not stop the author from wri
ting yet another analytical sketch about Balzac.
La Belle Noiseuse, directed by J. Rivette, screenplay by P
Bonitzer, Ch. Laurent, music I.Stravinsky, cast: Michel
Piccoli, Emanuelle Beart, Jane Birkin, Marianne
Denicourt et al., 1991.
The Unknown Masterpiece by Honore Balzac, introduc
tion by: Arthur C. Danto, translated from the French by
Richard Howard, “New York Review of Books”, 31
August 2000.
Ibid., p. 8.
G. Didi-Huberman drew attention that already the
mysterious surname of Balzac's protagonist is connected
with visibility. In addition, it resembles that of the
German optician Joseph von Fraunhofer, the inventor of
the spectroscope, who died only a few years before Le
chef-d’oeuvre inconnu was written; cf. G. Didi-Huberman,
La peinture incarnée, Les Editions de Minuit, Paris 1985,
p. 35.
H. de Balzac, Nieznane arcydzieło, transl. J. Rogoziński,
Warszawa 1951, p. 13.
H. de Balzac, Le chef-d’oeuvre inconnu, p. 154; I cite the
text of Balzac's novel published as an appendix to G.
Didi-Huberman's La peinture incarnée.
Ibid.
Danto, op. cit., p. 18.
Cited film lines.
351
17 While Gillette’s words sounded in Poussin’s ears, Frenhofer
drew a green serge covering over his Catherine... (in the
original: une serge verte).
18 Cf. Knight, op. cit., p. 89. G. Didi-Huberman expands
also another mythical track indicated in the text:
Frenhofer-Orpheus sets off to the “infero of painting”
following his Eurydice, femme irreprochable; G. DidiHuberman, op.cit., pp. 66-67.
19 Danto, op. cit., p. 23.
20 In turn, G. Didi-Huberman maintained that Frenhofer's
failure was that of the model of painting based on imita
tion: Confronting Images: Questioning the Ends of a
Certain History of Art, transl. J.C. Goodman, Penn State
Press, State College, 2004, p. 234.
21 Ibid.
22 Danto, op. cit., p. 25.
23 I propose a general understanding of the conceot of the
form as in the interpretation of its contents by Wiesław
Juszczak; cf. W Juszczak, Zasłona w rajskie ptaki, albo o
granicach „okresu powieści”, Warszawa 1981, pp. 49-55.
24 I intentionally mention the title of the study by Jacques
Derrida, while resigning (due to insufficient space) from
even the slightest attempts at referring to its theses: cf.
J. Derrida, Prawda w malarstwie, transl. M. Kwietniewska,
Gdańsk 2003.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c3289956e1877e7dfa02972d1cf39187.pdf
2ffb9876fdc951dc44c1bbb198a8b2d5
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6568
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2014
Subject
The topic of the resource
anthropology of film
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:6139
Title
A name given to the resource
To See the World/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.352-356
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Szpilka, Wiesław
Language
A language of the resource
ang
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
WI ESŁAW SZPILKA
To See the World.
Ethnography vis a vis
Film and Mass Culture
T
he FIFA World Cup is watched by millions of
people all over the world. Concerts of pop stars
attract tens of thousands of fans worldwide.
Rambo entertained a mass audience in China, while
the Chinese actor Bruce Lee became a major film icon
in Europe and America. Jeans, Coca Cola, rock music
think nothing of borders and are everywhere. Bond or
Madonna are just two examples of well-known figures
popular on a scale unimaginable in the world of serio
us high art. Naturally, this is the field of mass culture,
one of the most characteristically modern phenomena
analysed so often and from so many angles that, to
quote Stefan Morawski, it is impossible to recount even
the most important reasoning.1
I believe that ethnography too can add to this vast
group an interesting image of mass culture. As befits its
nature ethnographic description will not be tempted
to imitate or opt for comprehensive portrayal. Rather,
it will aim at emphasising the most crucial points for
a caricature and not a portrait, to use a metaphor de
vised by Ludwik Stomma. This is why an ethnographer
should focus on the phenomenon itself, attempting to
find the specific organising principle decisive for its
external shape. Only after the main narrative threads
of the discussed phenomenon are revealed along with
a catalogue of protagonists and the qualities attributed
to them that we can begin contemplating their sense
and meaning. This is when one can transcend the in
terpreted phenomenon towards historical reality and
refer to man’s existential problems. Even then, how
ever, it is best to adopt a distinct perspective. After all,
we are examining mass culture from the inside by fol
lowing its rules and truth. Such a description opposes
the traditional perception of cultural phenomena that,
to cite Ricoeur, falls victim to three illusions - the il
lusion of the source, the creator and the audience.2
Now, a quick look at what these illusions consist of.
It is assumed that the meaning of a phenomenon
can be comprehended by referring to the reality in
which it was created, to its social, political and aes
thetic determinants. Another type of genetic inter
348
pretation involves linking the subject with its author.
Consequently, his biography, plans and intentions are
supposed to provide the foundation of comprehen
sion. A phenomenon may be also explained by draw
ing attention to the audience. In this case it is not the
cause but the effect that is the most important factor
for formulating final conclusions. Cause-and-effect
explanations are the most frequent method of treating
mass culture.
I would like to use several standard examples to
show how the three illusions hidden in the foundation
of these popular strategies exert a decisive influence on
the perception and assessment of mass culture. Only
in this light will it be possible to evaluate the chance
offered to ethnographic description, an opportunity
inspired by an awareness of the traps that sociologists
and art historians collectively fall into.
The works of Marshall McLuhan are an extreme
but thus an instructive example of explanation via
sources.3 McLuhan believed that to understand mass
culture is to comprehend the meaning of electronic
mass communication media since their emergence is
to lead to a new quality of civilization. A global elec
tronic village has replaced the galaxy of Gutenberg.
The change is radical because it affects not only media
but de facto has an even larger impact on the transmit
ted content. According to McLuhan the method of
transmission becomes synonymous with its content hence his classification of hot and cool media. Regard
less of its content the meaning of a message is already
determined by the way it is transmitted. This would
mean that Batman is closer to Bergman’s Wild Strawberries than to the comic book it was based on just
because it is a motion picture.
Defending this conviction poses a difficult chal
lenge. One can legitimately claim that the carrier is
one of the factors shaping information. The thesis
proposed by the Canadian philosopher, however,
is certainly stronger by arguing that what has been
manifested depends fundamentally on the media car
rying the information. If this were actually true then
it would be impossible to explain evident differences
observed within the reality created by the same media.
The division into mass and high culture would have to
be considered absurd. After all, mass culture obviously
exists above the divisions discussed by McLuhan. Fig
ures characteristic for its world move freely from the
movies to comic books, from literature to films, and
exist simultaneously on the stage and in the press. To
put it differently, Donald Duck is defined by a specific
reality of mass imagination that must be respected by
authors using all techniques. This is why Batman, Dick
Tracy - contemporary films based on classic comic
books - render old plots so faithfully, adhere to char
acter profiles, and even try to evoke the atmosphere
of the drawings.
�Wiesław Szpilka • TO SEE THE WORLD. ETHNOGRAPHY ViS A ViS FILM AND MASS CULTURE
Civilisational transformations - and mass media
changes undoubtedly belong to this group - say little
about the essence of mass culture. After all, an analy
sis of the mass media does not tell us why the products
of American dream factories are watched all over the
world contrary to their Soviet counterparts. Moreo
ver, it will not explain the sources of the remarkable
popularity of archaic forms, e.g. fables, or of charac
ters from a totally different world, such as demons,
ghosts, sorcerers and angels. Naturally, the views of
the electronic village prophet are an extreme example
of thinking in which the base (source) decides about
the superstructure. It is impossible to uphold a convic
tion about a sole causative reason setting into motion
an entire structure. Nevertheless, a more subtle form
of this particular style of thinking remains highly wide
spread.
The number of factors influencing the reality from
which mass culture emerged tends to grow. Urbanisa
tion, industrialisation, mass education - these are the
forces that together with the new media gave rise to
the phenomenon in question.4 It is possible to present
these processes in numbers and to express them in
tables and charts, thus rendering them objectively
perceptible and a better analysis foundation than the
intuitive belief that print leads to a more fragmentary
world perception and TV to a comprehensive grasp.
The fact that the number of TV sets has increased
considerably does not explain why Dynasty won a
mass audience and Seventeen Moments of Spring did
not. The expanding opportunity to transmit all types
of contents does not account for the universal accept
ance of some and the slender approval of others.
Why then do Indiana Jones, Madonna, soccer,
Stephen King novels, or images of attractive but
tocks and breasts get the upper hand, and not films by
Tarkovsky, avant-garde music and scientific specula
tions? After all, the civilisational frames accompany
ing their creation are identical, and the transmission
media - similar. And yet two opposite phenomena
- mass and high culture - emerge on the very same
ground. Surprisingly, while origin is supposed to en
tirely determine the former it does not seem to have a
larger impact on the latter. Genetic explanations are
not helpful in solving this mystery. An interpretation
of mass culture based on its sources is not particularly
productive. It shows why cultural contents can spread
rapidly and widely but is incapable of pointing out the
reasons why some take advantage of this opportunity
while others fail to do so.
The explicit insufficiency of the above option calls
for a backing. Therefore, the focus switches from
sources to the audience. From the very beginning
critical opinions relating to mass culture have been
accompanied by an illusion pertaining to the audi
ence, the conviction that the nature of mass culture
depends on the people who consume it. The reflec
tions of Jose Ortega y Gasset, cited up to this day, are
a classic expression of this concept.5 Gasset outlined a
highly determined picture of the mass-man:
The mass is the average man (■ ■ ■ ). The characteristic
of the hour is that the commonplace mind, knowing itself
to be commonplace, has the assurance to proclaim the
rights of the commonplace and to impose them wherever
it will. (...) This leads us to note down in our psycho
logical chart of the mass-man of to-day two fundamental
traits: the free expansion of his vital desires, and therefore,
of his personality; and his radical ingratitude towards what
has made possible the ease of his existence. These traits
together make up the well-known psychology of the spoilt
child. (...) That man is intellectually of the mass who in
face of any problem is satisfied with thinking the first thing
he finds in his head. (...) For the basic texture of their
soul is wrought of hermetism and indocility; they are from
birth deficient in the faculty of giving attention to what is
outside themselves, be it fact or person. They will wish to
follow someone, and they will be unable. They will want
to listen, and will discover they are deaf. (...) Hence we
apply the term mass to this kind of man —not because of
his multitude as because of his inertia.6
Primitive, lacking taste and morality, seeking ex
clusively consumption and amusement, desiring pow
er but avoiding all types of responsibility, opposed to
everything autonomous and different, the mass-man,
whom the Spanish philosopher additionally linked
with communism and fascism, poses a threat to all au
thentic values.7
Works by Ortega y Gasset do not consider the
cultural environment of the mass-man but shift their
focus from civilisational transformations straight to
mental traits. And yet a definition of a representative
of the masses also indirectly describes his culture. The
principles of the homogenization of contents and the
lowest common denominator apply only when it is
possible to define the basic recipient. After all, it is he
who sets the level of images aimed at mass imagina
tion. Mass culture envisaged as the realisation of the
needs of the average man is the key to understanding
the phenomenon. Take a look at some examples.
Just as its name suggests mass culture is aimed at the
masses of average consumers, everymen devoid of aesthetic
culture or possessing it to a slight degree. (...) Mass culture
is based on already worn out aesthetic and non-aesthetic
stereotypes, on epigonic consciousness so obvious in popu
lar belief that the discussed stereotypes seem to be eternal.
(...) [Dominated by] mass-produced conventional com
monplace values, with a definite aesthetic aura replaced
by the climate of banality, something to be used and used
up quickly, and no deliberate distinction; on the contrary,
differences between an art product and everyday items are
obliterated. On the one hand, appreciation for individual
ity, uniqueness, talent, genius, innovation, and originality,
349
�Wiesław Szpilka • TO SEE THE WORLD. ETHNOGRAPHY ViS A ViS FILM AND MASS CULTURE
together with the breaking of conventions and the question
ing of stereotypes at the very least, and on the other hand,
a longing for the stereotypical and the conventional; the
epigonic approach does not offend and talent is not sought
after contrary to accessibility, i.e. communicative contents
and old, reliable communication forms.8
Mediocre people strive for mediocrity. This equa
tion leaves no place for doubt. By opposing uniqueness
the mass scale creates, on the one hand, horror of the
“terrible bourgeois” and on the other hand - kitsch in
art, banality and stereotypes in thinking, an apothe
osis of passivity and consumption. This “aristocratic”
perception is at its very basis entangled in assumptions
that in advance determine description and assess
ment. There is no proof to support the view claiming
that the original and the extraordinary are superior in
any way to the common and the average. Ethnography
shows that in “cold” or folk-type cultures we encoun
ter a completely opposite situation. Well-known and
traditional objects and behaviour are wise, beautiful,
good, and desirable. Even in high European culture
the extraordinary career of originality did not begin
until Romanticism. Taking as granted the historical
conviction that elitist means high, valuable, and sig
nificant, while commonplace is synonymous with low,
banal, and degraded is to say that mass culture does
not exist as a characteristic and original phenomenon.
It is affected by special ethnocentrism, i.e. a process
of measuring with reference standards treated as if
they were universal and absolute. Cultures considered
primitive were once perceived as first stages along a
path leading to the culture of the West, but now mass
culture is recognized as the latter’s infantile phase.
The world of the elites is obviously supposed to be im
mersed in a strong, exemplary emanation of Western
culture.
The time and space proximity of mass and high cul
ture probably generates the method used to describe
pop concerts, action films, or sports events. It consists
of psychological identification and produces many at
tributes reflecting emotional states, e.g. pleasant, easy,
carefree, or obvious. It may be also the reason for the
lack of interest in contents creating this “little world”.
They seem to be familiar and similar to a reproduction
or an inferior copy do not require reflection.
Without granting mass culture a separate manner
of existence we have to assume that quantitative and
not qualitative differences are the only thing separat
ing a researcher from a participant. Both experience
in a similar way, albeit some less and others more con
sciously. By perceiving in the same way, though more
acutely and extensively, it is possible to formulate
binding opinions and define what is banal and childish
and what is noble and creative. The imperfection of
this manner of interpreting is perhaps most obvious
upon the example of Ortega y Gasset’s predictions of
350
the future of societies dominated by mass culture. His
prophesies of an imminent collapse turned out to be an
obvious mistake in the light of the progressing massscale Americanization of the world. Ortega y Gasset
also missed the mark when linking mass culture with
fascism and communism. After all, democracy is at its
strongest in a reality dominated by the blue jeans-style
culture, whereas the worst examples of tyranny and
barbarity are encountered wherever elites shaped the
framework of life.
The history of film is yet another proof of misun
derstandings caused by the recipient illusion.8 A t its
onset, film was plebeian, fairground entertainment
created with the masses in mind. The same pictures
that used to universally entertain and move, such as
those with Chaplin, are now treated as significant ar
tistic achievements. This career of elements creating
Cosmos with Bond in the coat of arms is no longer
unusual. Post-modern art readily applies quotes, tech
niques, and patterns derived from lowbrow culture. A
vivid example of succumbing to illusions are attempts
made by art historians maintaining that a work whose
form and content are of a decisively mass origin, but
which was created by a renowned artist and circulates
within high art, is substantially different than the basis
from which it originated. The reason supposedly lies in
the awareness of the author and the audience as well
as in the distance, irony, etc. assumed by both parties.
The conviction that in order to understand a work of
art it is more important to define the experiences of a
concrete, historical audience than to analyse the work
itself is embedded in precisely such beliefs. In this psy
chological reception the analysed phenomenon does
not exist objectively but depends on the readers even
though they continue to change and elapse while it
continues to persist in the same shape. In other words,
the recipient’s error inclines to absolutize a single per
ception and opinion. In mass culture such an illusion
must be additionally intensified because it is difficult
to define its consumers. This remarkably heterogene
ous milieu includes representatives of the most diverse
cultures, age groups, and professions, the rich and the
poor, the educated and the illiterate. Mass culture is
their only common denominator, and the sole quality
that we can attribute to them definitely is that they are
numerous, a mass. If these designations are not treat
ed from the vantage point of evaluation - by accepting
assumptions determining a description but certainly
not arising from it - but from the point of view of de
scription then the fact that Batman was watched by
millions and The Sacrifice by thousands will say noth
ing about their value and significance. Meanwhile, the
view claiming that popularity is connected with shal
lowness and that the nutriment of the common man is
bland says more about the image of the reality of those
making such assumptions than about the phenomena
�Wiesław Szpilka • TO SEE THE WORLD. ETHNOGRAPHY ViS A ViS FILM AND MASS CULTURE
in the centre of their attention. In this instance, mass
culture becomes a pretext to lecture on which values
are important and which judgments are true, and is
supposed to conceal confessions.
The author’s illusion stays closely connected to the
observation made via the audience. It was particularly
favoured by critics of the Western consumption life
style and designers of the socialist version of mass cul
ture.9 The belief that a text says what its author in
tended it to say constitutes the centre of this illusion.
It is the author’s intention that is supposed to decide
about the meaning of a given work. If he knows how
to win over the audience then he is also able to im
pose his views, assessments, and perception of reality.
Such reasoning leads towards treating mass culture as
a great tool of manipulation, a subtle device invisible
for those that succumb to it. The American sociologist
H.I. Schiller wrote in his symptomatically titled Mind
Managers: For manipulation to be most effective, evidence
of its presence should be non-existent. When the manipu
lated believe things are the way they are naturally and in
evitably, manipulation is successful. In short, manipulation
requires a false reality that is a continuous denial of its
existence.10
According to Schiller, the qualities that make it
possible to impose this false vision include lack of
criticism, excessive value assigned to consumption,
and belief in unchanging human nature.11 All this
corresponds well with the already discussed qualities
of the average man, a consumption-starved citizen of
a country dominated by poverty, violence, mawkish
ness, pandemonium, and puerile ditties. We should
not blame, therefore, viewers of films made by Walt
Disney Productions and readers of National Geograph
ic (examples analysed by Schiller12), originating from
precisely these circles, for not being able to perceive
in such products American imperialism and activities
consolidating the binding status quo. The inclination
of the mass-man to succumb to manipulation is rein
forced by the fact that certain sources of information
making it possible to assess the actual situation belong
to scarce elites distributing only certain beneficial im
ages and not allowing others to be revealed. The com
mercial success of music, literature, and films originat
ing in protest against existing reality seems to suggest
quite the opposite. Exploiting the dark sides of exist
ence, highlighting the disadvantages of the system, and
emphasising injustice can be a good way to reach Bat
man aficionados, punk rockers, and football fans. A f
ter all, this world is full of figures representing all types
of denominations, professions, convictions and skin
colours, with the most contrasting opinions attributed
to them. Indians can be depicted as good, noble and
brave or terrifyingly despicable and cruel. Stories are
told about good bandits, innocent prostitutes, corrupt
policemen and the horrifying world of business. Natu
351
rally, tales about the infernal evil forces of violence
and superhuman good law enforcers also exist. In their
perfidiousness the authors of popcorn entertainment
went so far as to clad Arnold Schwarzenegger - a pop
cinema star - in the uniform of a Soviet police officer,
endow him with all suitable attributes, and show him
battling the Soviet mafia together with American law
enforcers in the USA. To make things even more per
fidious this Soviet police functionary towers above his
American colleagues and unmasks the incompetence
of the local administration of justice. If Donald Duck
is an apology of middle-class America then Red Heat
must be praise of socialism and the USSR. After all, a
search for the author’s hidden intentions can lead to
even such a risky thesis.
If one believes that it is the author who decides
about the meaning of a work then there is nothing
absurd in the conviction that after captivating the
audience he will be capable of incapacitating it, and
thus rendering it subordinate to the forces he serves
or represents. If this were actually the case, if a work
were not autonomous, then becoming commercially
successful would be extremely simple. Familiarity with
the preferences of the mass audience, and such famili
arity is taken for granted, should make it easy to com
plete the author - communiqué - audience relation.
However, this is not the case, as sufficiently proven
by the frequent financial bombs of products developed
for the mass audience. The already bygone history of
the so-called socialist version of mass culture may be
an even better example. When an author determines
the message of a text he either surrenders to the audi
ence’s taste in order to become successful or tries to
oppose the audience and impose his own project. The
former approach supposedly dominated mass culture
in capitalist countries. Those discussing mass culture
in the socialist bloc believed that the latter attitude
could win. After all, when authors do not depend on
the market, mass culture could be applied for the pur
poses of social pedagogy. Having all the mass media
and accommodating executors at their disposal, the
leading forces in those states hoped to mould the “av
erage man” any way they wanted. The result was rath
er mediocre. The success of the Four Tank-men and a
Dog TV series and the adventures of Captain Kloss
did not influence the attitude towards the prevail
ing system or intensify Polish-Soviet friendship. The
upright characters of party secretaries evoked laugh
ter, as did the exploits of editor Maj, a Polish James
Bond combating neo-fascists. Competing with its
Western counterpart socialist mass culture was losing
in all fields. Even though various enlightened forces
were demonstrating in myriad ways how degrading it
is to enjoy pop music, action films, fashion or gossip
from the grand monde, consumption of this forbidden
fruit was a favourite pastime from the Elbe to Vladi
�Wiesław Szpilka • TO SEE THE WORLD. ETHNOGRAPHY ViS A ViS FILM AND MASS CULTURE
vostok. It became something more: as Tyrmand and
Bukovsky emphasised in their memoirs, adherence to
mass culture seemed to be a specific form of a battle
for independence and the right to different opinions
and tastes. It is difficult to assume that when writing
their songs the Beatles anticipated that they would be
used in a crusade against communism. It is also rather
unlikely that designers of colourful socks intended to
turn them into a weapon in the battle against a hostile
system. And yet the phenomena in question gained
precisely such connotations. This example demon
strates how each phenomenon applying the language
of inter-subjectivity and using symbols reveals new and
unexpected meanings in a novel historical and social
context, meanings whose existence the author was
unable to predict. Mass culture pointedly reveals that
the horizon of a work goes infinitely beyond the inten
tions of its author. This is also one of the reasons why
it does not have to concern itself with boundaries.
While describing how three interpretation illu
sions determine the shape of a presented image we
obviously did not assume that transformations of
civilisation, audience and author are insignificant
for comprehending the phenomenon. A satisfactory
presentation of mass culture, however, has to focus
on culture itself; otherwise, the discussion merely con
cerns a new dimension of civilisation, mass audience,
and authors working for its sake. To put it differently,
other issues are being considered. After all, mass cul
ture is predominantly synonymous with a collection of
texts that have a mass audience. This is its core and
true reality. The texts, recorded in various systems of
signs, should be interpreted and only in the light of the
knowledge contributed by this exegesis can we discuss
the relation between mass culture and mass commu
nication media, the reasons for this culture’s universal
acceptance and, finally, the traditions inspiring its au
thors. Critique of illusions is thus the starting point of
an ethnographic description of mass culture, showing
that its specific character does not involve civilisational conditions because they also give rise to opposing
phenomena. Nor is it the mythical “mass-man”, a the
oretical construct whose pure form has never existed
anywhere. Finally, it is impossible to characterise mass
culture as the product of third-rate authors capable
only of iterating well-worn models and enjoying com
mercial success by pandering to the public.
Once again: mass culture is a collection of texts that
are, or used to be read on a mass scale. To participate
in it is to read those texts and interpret them while dis
covering their meaning. Their world is entered only for
the duration of reading and we stay in it only as long as
we read. This is why it does not have any permanent
residents and is inhabited by passers-by.
Childishness, banality, kitsch, and inauthenticity
are some of the numerous designations attributed to
352
the phenomenon of interest to us. The assessments
contained therein seem to be off the mark, but the
intuition they share is unquestionably apt. It empha
sises the chasm between mass culture and everyday
“normal” life, a dissimilarity caused by a different form
of existence. The extraordinary character of mass cul
ture must be connected with its complete textuality. If
the conviction maintaining that this is how the phe
nomenon actually exists is correct then the question
of the structural homology of the texts creating it be
comes crucial. Does the mass public, a factor making
it possible to notice the existence of the phenomenon
and determining its borders, have its fundamental
counterpart within the texts? What are the mutual re
lations of the two denominators? These are the ques
tions that an ethnographic description should answer.
Its point of departure includes books, films, fashion,
and concerts because it knows that this is where the
meaning is hidden.
Endnotes
1 S. Morawski, Na zakręcie od sztuki do po-sztuki, Kraków
1985, p. 89.
2 P Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka, Warszawa 1985,
pp. 334-335.
3 M. McLuhan, Wybór pism, Warszawa 1975.
4 A good example is: A. Kłoskowska, Kultura masowa,
Warszawa 1983.
5 J. Ortega y Gasset, Bunt mas i inne pisma socjologiczne,
Warszawa 1982.
6 Ibidem, p. 7, 13, 63, 69.
7 Ibidem, p. 82.
8 A. Jackiewicz, Moja filmoteka, Warszawa 1989, pp.
32-41.
9 For a review of the Polish authors of such concepts see:
E Kowalski, Parterowy Olimp, Wrocław 1988, pp. 7-60.
10 H.I. Schiller, Sternicy świadomości, Kraków 1976, p. 25.
11 Ibidem, pp. 22-35.
12 Ibidem, pp. 113-143.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e864aa9a229a18c7c8a7c4db843f819.pdf
04146a568e290db8c6286fae2ea99ff0
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3999
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1961
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3742
Title
A name given to the resource
Summary / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1, s. 63
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
P
O
L
I
S
QUARTERLY PUBLISHED
N. 1
H
F
BY THE A R T INSTITUTE
O
L
K
OF T H E POLISH
Y E A R BOOK X V
SUMMMARY OF ARTICLES
Jacek Olędzki
— THE ANNUAL BAKING
RITUAL CAKES I N SOUTH-EAST P O L A N D
A
ACADAMY
R
T
O F SCIENCES
1961
OF
the feast day o f the H o l y T r i n i t y i n Prostynia. There
is an o l d legend attached to this t r a d i t i o n up t o this
very day that the H o l y T r i n i t y appeared i n Prostynia
The custom of baking cakes i n the f o r m of
on a goat. T h e age o f this legend proves that the
figures
and symbolical-imaginary
shapes,
until
magic function o f the r i t u a l cakes must have died
recently connected w i t h magic rites, has survived
out earlier i n Podlasie than t h e r i t u a l function o f
in the south-east of Poland as a custom observed
the " N o w e l a t k a " i n K u r p i e and Mazury.
at the New Year, T w e l f t h Night and the Annuncia
I n t h e d i s t r i c t o f Bielsk Podlaski, r i t u a l cakes
tion of the Blessed V i r g i n Mary. The motifs of the
were baked i n the f o r m o f a five-fingered stork's
cakes baked at the New Year and f o r T w e l f t h Night
foot (fig. 42); there were also some made i n the
were things that had material value i n t h e villages
f o r m o f a g r i c u l t u r a l implements (fig. 43, 44). T h e
and were connected w i t h stock breeding o r hunting.
custom o f baking these r i t u a l cakes was preserved
So the villagers shaped the cake dough i n t o cows,
up to the end o f t h e 19th century on the day o f the
oxen, bulls, and calves (fig. 1, 2, 5), horses a n d foals
Annunciation of t h e Blessed V i r g i n , when the people
(fig. 3, 4, 6, 7, 9, 13), sheep, ewes a n d lambs (fig.
greeted the r e t u r n i n g storks, w h i c h according t o the
10—12), poultry (fig. 14, 17, 22); sometimes pigs
old folk sayings were t h e protectors o f farms. I n
(fig. 15, 16) or dogs (Fig. 11). I n some cases the cakes
recent years this custom has lost its magic meaning
represented forest animals such as stags (fig. 25—26).
and the "Stork's Feet" are only baked to celebrate
roe-deer and goats (fig. 27, 30). A l l these figures
the coming of Spring. I n the village o f Sokółka and
were called "Nowe l a t k a " (New Year Cakes). This
the surrounding districts, the custom o f baking
was the name o f one k i n d of cake made i n the f o r m
" L a r k s " o n the day o f the Annunciation of t h e
of a ring w i t h either just animals round i t o r w i t h
Blessed V i r g i n has been preserved to this very day.
a shepherd surrounded b y animals (fig. 20—22). This
The "Stork's Feet" and "Nowe L a t k a " are baked
ring was once the symbol o f a magic ring. Another
f r o m wholemeal o r r y e flour, w h i l e the goats are
group of motifs is connected w i t h f a m i l y life —
made exclusively f r o m wheat flour. I n Ostrowa Ma
representing " M a n " , "Woman", " C h i l d " and wedding
zowiecka, they are painted after baking. The shaping
rings. Sometimes there is a scull, cross and ladder
of a l l forms o f r i t u a l cakes begins f r o m m a k i n g the
representing death (fig. 31—32).
rough shape; t h e n i t is modelled and lastly details
In the second half of the 19th century the custom
are added. T h e consistency o f the dough had a n
of baking ritual cakes i n Warmia, Mazury and K u r p i e
influence o n the form, w h i c h developed towards
still had great significance. A t t h e New Year i t was
very broad forms o f artistic expression.
said i t o have magic power; the k i n d and number of
The K u r p i e and Mazury r i t u a l cakes also have
animals on the r i n g were supposed to contribute to
counterparts i n other parts o f the country (Kujawy,
increasing the number of young animals that w o u l d
parts o f Małopolski) w h i c h proves that t h e custom
be born. The cakes were shaped b y the men w i t h
was widespread i n m a n y parts o f Poland. We f i n d
the ceremonial assistance o f members o f the family.
analogical examples i n the r i t u a l cakes baked i n the
Some of the cakes were kept i n a place of honour
Łużyc region and i n Czechoslovakia, Yugoslavia and
for the whole o f the following year to ensure
Bulgaria. I n spite o f this s i m i l a r i t y , the Mazury and
prosperity. Sometimes they were used i n the practice
K u r p i e r i t u a l cakes are an original phenomenon
of magic rites — to safeguard the animals f r o m
o w i n g to the exceptional w e a l t h o f motifs connected
sterility. Then again they were used f o r telling
w i t h t h e peasants'farm l i f e a n d the realistic w a y
fortunes.
they are represented.
A t the end o f the 19th century, the magic signi
ficance of the r i t u a l cakes began t o d i e out. They
Jerzy Czajkowski — T H E L A S T BARDIÓW POTTER
were only baked to keep up the o l d traditions, and
Bardiów, a historical l i t t l e town on the ancient
since the last w o r l d w a r these " N o w e l a t k a " have
Polish-Hungarian route, w a s once a pottery centre
been made i n several K u r p i e villages f o r competitions
that played a n i m p o r t a n t role i n the development of
and exhibitions o f folk art. A p a r t f r o m the " N o w e
folk culture both i n Slovakia and i n the neighbouring
latka" another k i n d o f cake was baked called
Polish territories. I t was the meeting place on market
"Fafernuchy" and although they gradually ceased to
days f o r t h e people f r o m both sides o f the Car
be used for magic practices people w e n t o n baking
pathians, and the Bardiów pottery found many ready
them because they were very tasty.
buyers i n Poland — i n the southern part o f Rzeszów
The "Pros'tynia Goats", baked i n t h e village of
Voivodship and p a r t o f Cracow Voivodship.
Prostynia, are a counterpart o f t h e "Nowe l a t k a " .
The pottery trade existed i n Bardiów u n t i l 1928.
They are traditionally l i n k e d w i t h the Podlasie region
A l l k i n d s o f pots, jugs, cups, plates, bowls, cand
and sold on religious feast days and at fairs. For
lesticks, baking moulds, painted and glazed toys and
commercial reasons they have n o w become stan
even ornamental tiles were made there. Ferruginous
dardized and there is n o t such a w e a l t h o f motifs
medium fat clay was used b y the potters. Each potter
as w i t h the "Nowe l a t k a " . They represent sheep,
designed his o w n decorative motifs, most frequently
horses, dogs, goats and stags (fig. 34—39). For several
taking t h e w o r k o f his father o r grandfather as
dozen years t h e b a k i n g o f "Prostynia Goats" has
a model o r copying the ornamental motifs of other
been confined exclusively to Ostrowa Mazowiecka,
potters seen at the market. Some o f the pottery was
and their production has become a source of income
sold on the spot and a lot was sold all over Slovakia
to many of the poorest families. Their o r i g i n however
and Poland. T h e demarcation o f the Polish-Czecho
is most probably l i n k e d up w i t h the o l d magic rites.
slovak frontier after the First W o r l d War, cutting
The sale of the „goats" is t r a d i t i o n a l l y connected w i t h
es
�off the Polish market, as w e l l as the reduction i n
the prices of clay products caused a drop i n pro
duction and hastened its disappearance. Jan F r a n kovic, who gave this information to the author, is
the last potter i n Bardiow. He keeps to the t r a d i t i o n a l
forms and decorative technique i n his wide assortment
of pottery. His pots are usually painted and glazed,
mostly multi-coloured, i n b r o w n , green, w h i t e and
blue. A frequently used decorative element is the
'spot" appearing i n various sizes and arrangements
(fig. 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9), and also the „herring-bone"
motif (fig. 3, 4, 5, 7). Birds are painted on the
bottoms of bowls and plates (fig. 2, 3).
This article is aimed at d r a w i n g the attention of
research
workers to the possibility of
mutual
infiltration i n t h e ceramic ware on both sides of the
Carpathians, w h i c h is confirmed by
Frankovic's
information about potters copying the ornamental
motifs of others seen at markets.
Paul Henri Stahl — T H E SUN, MOON A N D STARS
I N R U M A N I A N F O L K A R T OF T H E 19th CENTURY
A l l through the centuries, celestial phenomena
have given rise to legends and beliefs w h i c h are
also reflected i n art. Star motifs are found i n
European folk art. The author of this article discusses
the occurrence of these motifs i n Rumanian folk
art, emphasizing their connection w i t h the cosmogonic
conceptions of ancient times. The most common
motif is the sun. w h i c h was the object of widespread
cult and w i t h w h i c h a number of rites were con
nected. M y t h i c a l reliefs testify to the pre-historic
origin of this cult i n Rumania.
Ancient beliefs and artistic imagination gave
anthropomorphic representations of the sun. The
most simple representation of the sun is a circle,
found i n ceramic ware, wood carvings, on gates,
coffers, articles of everyday use and on votive m o
numents. Anthropomorphic elements are often d r a w n
i n t h e circle (eyes, nose, mouth), these elements
being found most frequently, on votive monuments.
The centre of the circle is often accentuated, and
it is surrounded by rays, v a r y i n g i n number. I n
a number of cases, there are several concentric
circles. These forms are imost common i n wood
carving. Forms where t h e rays are bent inwards
inside the circle or where the rays d o not radiate
from one central point are n o t frequent, b u t are
found i n painted Easter eggs and sometimes i n
icons.
Other forms rarely found are the sunflower — i n
woven fabrics and ceramic w a r e — and the horse
motif — l i n k e d up w i t h the sun i n legends.
I n Rumanian folk art, t h e moon m o t i f is not
found so frequently as the sun. Magic powers were
attributed to the moon, w h i c h gave rise to various
superstitious customs.
I t is always shown as the new moon. The n e w
moon m o t i f is often found i n icons painted on glass
and i n church m u r a l paintings. I t is rarely found i n
ceramic ware.
The star m o t i f is l i n k e d u p w i t h age-old beliefs.
I t takes various forms i n f o l k art. Very common is
the star carried by carol singers — a n d this applies
to the whole of Europe. The star motif is used, very
often i n ceramic ware, where its o r i g i n can be traced
to Byzantine ceramic ware. I t is also found i n icons,
on Easter eggs, very frequently i n fabrics, but rarely
in wood carvings. There are special legends about
the " M i l k y Way" — this m o t i f is used i n pottery.
The analysis made justifies the statement that
the above-mentioned
motifs are w i d e l y used i n
almost a l l kinds of Rumanian folk a r t i n a l l regions,
and that these motifs w h i c h today are of an exclusi
64
vely decorative character, have their o r i g i n i n
ancient cosmogonic
conceptions w h i c h were not
only confined to Rumania. Thus, analogous motifs
can be found i n the a r t of various European nations,
although t h e v a r y i n g development of the different
communities changed their meaning at different
periods.
Zofia Barbara Głowa — D E C O R A T I V E F O L K I R O N
W O R K I N T H E OPOCZNO D I S T R I C T
Decorative m e t a l - w o r k i n the Opoczno district is
not so rich and varied as the weaving and embroidery
of these parts; i t is only found on doors andi carts
and, i n a few rare cases, at t h e tops of shrines and
crosses. The decorative i r o n w o r k on doors is found
on lock settings, w h i c h are cut i n various shapes
(plate 1.). The surface of the lock settings is very
rarely ornamented. On the carts, the m e t a l parts of
the shaft are ornamented (fig. 5.). The i r o n - w o r k of
the shaft brackets is cut i n decorative shapes. The
surface of the i r o n w o r k at the f r o n t of the cart is
usually decorated w i t h a stamped design made up
of t h e most simple elements (fig. 8.). There are
striped patterns (plate I I ) and centrifugal designs on
round or ellipsoid discs (plate I I ) . The composition
of the m e t a l - w o r k ornamentation on carts lays
emphasis on purely decorative form. This ornamented
i r o n - w o r k was always executed by the local black
smith. According to the i n f o r m a t i o n gained., the
fashion of ornamenting carts came f r o m the Mało
polski region and died out after the outbreak of the
First W o r l d War. Decorative i r o n - w o r k i n Opoczno
district has many features similar to that found i n
other parts of Poland; i n the south, the east and
some parts of the n o r t h , and also i n west Poland and
Silesia.
Maria Przeździecka —• W I N C E N T Y F L A K ,
SELFT A U G H T SCULPTOR
A m o n g self-taught r u r a l sculptors, Wincenty Flak
(born 1871 died 1943) occupied a special position
because his creative w o r k developed outside his own
m i l i e u and d i d n o t f o l l o w t h e t r a d i t i o n a l forms of
f o l k a r t . He sought purchasers for his w o r k i n
"higher spheres". W i n n i n g a competition f o r a church
sculpture i n 1913, w h i c h established h i m the repu
tation of a talented self-taught sculptor, aroused his
ambitions. I n the same year he executed a carved
" p i c t u r e " for the Pope, and i n 1914 made a sculpture
for the Emperor and transported i t to h i m i n Vienna.
His artistic plans became m o r e a n d more ambitious
and about 1920 he undertook to m a k e a monumental
sculpture called „The Resurrection of Poland" on
w h i c h he w o r k e d t i l l his death. Flak's smaller
sculptures w e r e also mostly destined for " w o r t h y "
purchasers, be they churches or r u l i n g personages
such as Marshal Piłsudski, President
Mościcki,
Marshal Rydz-Smigły and even H i t l e r .
Flak d i d n o t make any religious sculptures for
wayside shrines o r cottage rooms. He d i d lay and
church wood carvings, sculpted figures for churches,
as w e l l as portraits, bouquets of flowers and carved
religious and lay "pictures". He always d i d his
sculptures i n l i n d e n wood, leaving the natural
polished wood surface, only ornamenting t h e m some
times w i t h engraving or stencilled designs. He used
stencils of cardboard and p l y w o o d for decorative
elements that were repeated m a n y times. When
sculpting figures, he first sketched the outline on
the wood i n pencil.
As Flak's sculptures d i d not f o l l o w the traditions
of folk art, its subjects, forms a n d motifs, they were
not sought 'after by the r u r a l people a n d d i d not
have any influence on the development of local
sculpture.
�CZASOPISMA I N S T Y T U T U S Z T U K I
wydawane
PAN
przez
P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I
FILMOWE
B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego
formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zl, prenumerata półroczna 48 zł,
roczna — 96 zł.
P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k 64 str. dużego formatu,
bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 z!,
roczna — 72 zł.
P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. d r u k u , około
100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł.
K W A R T A L N I K F I L M O W Y , około 100 str. d r u k u , kilkanaście ilustracji.
Cena 10 zł, prenumerata półroczna 20 zł, roczna — 40 zł.
M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. d r u k u , liczne przykłady nutowe.
Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł.
PRENUMERATA
Zamówienia i przedpłaty na prenumeratę przyjmowane są w terminie
do d n i a 15-go miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty — przez:
Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz Oddziały i Delegatury „Ruchu".
Można również zamówić prenumeratę dokonując wpłaty na konto
P K O n r 1-6-100020 — Centrala Kolportażu Prasy i W y d a w n i c t w
„Ruch" — Warszawa, u l . Srebrna 12.
Cena prenumeraty za granicę jest o 40 /o droższa od ceny podanej w y
żej. Przedpłaty na tę prenumeratę p r z y j m u j e na okresy półroczne
i roczne Przedsiębiorstwo Eksportu i I m p o r t u „Ruch" w Warszawie,
Wilcza 46, k o n t o 2-6-71 w Narodowym B a n k u Polskim w Warszawie,
ul. Warecka 10.
<)
SPRZEDAŻ
Egzemplarze zdezaktualizowane można nabyć w sklepie „Ruchu" przy
u l . Wiejskiej 14 w Warszawie. Zamówienia spoza Warszawy należy
kierować d o Centrali Kolportażu Prasy i W y d a w n i c t w „Ruch", War
szawa, u l . Srebrna 12.
Aktualne numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N
w większych księgarniach miast wojewódzkich.
Białystok — L i p o w a 43
Bielsko — Dzierżyńskiego 33
Bydgoszcz — 1 Maja 17, D w o r
cowa 14
B y t o m — Kościuszki 4
Chorzów — Wolności 13
Częstochowa — A l . N M P 8
Gdańsk-Wrzeszcz — Grunwaldz
ka 8
Gdynia — Świętojańska 47
Gliwice — Zwycięstwa 31
Grudziądz — Rynek 13
Inowrocław — Królowej J a d w i
gi 31
Kalisz — Śródmiejska 14
Katowice — Warszawska 11
Koszalin — Młyńska blok 12
Kielce — Sienkiewicza 30, Sien
kiewicza 60
Kraków — Podwale 6
Lublin
—
K r a k o w s k i e Przed
mieście 68
są
do
nabycia
Łódź — Piotrkowska 102a
Poznań — Marcinkowskiego 21,
A r m i i Czerwonej 37
Przemyśl — Franciszkańska 19
Radom — Żeromskiego 27
Rzeszów — Kościuszki 3
Słupsk — PI. Zwycięstwa 11
Sandomierz — płk. Skopenkł 4
Sopot — Bohaterów Monte Casino 26
Sosnowiec — Czerwone Zagłę
bie 23
Toruń — Rynek Staromiejski 30
Warszawa — K r a k o w s k i e Przed
mieście 7, Kredytowa 9, Pięk
na 31/37, Bracka 20, Nowy
Świat
35, Rynek
Starego
Miasta 22/24.
Włocławek — 3 M a j a 25
Wrocław' — Kuźnicza 42
Zabrze — Wolności 276
Stołeczne Z a k ł a d y G r a f c l z n e . Z . W. W - w a , Podchorążych 39. Z a m . 858. P a p .
i l u s t r . k l . I I I , 120 g A l + k a r t o n biały k l . I I I , 220 g. B I . N a k ł a d 1320 egz. S-67
D r u k ukończono w m a r c u 1961 r.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/131bb429f0f6212caf59ab12f9f9cd1c.pdf
28352e3f2fd2e49a47d3e429578e3020
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4000
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1949
Subject
The topic of the resource
zdobnictwo ludowe
Kurpie - budownictwo drewniane
chata kurpiowska
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3743
Title
A name given to the resource
Zdobienie rzeźbą w drewnie chaty kurpoiwskiej cz.1:szczyt / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.3 -4 ; s.105-111
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Żywirska, Maria
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Z D O B I E N I E
RZEŹBĄ
W
D R E W N I E
C H A T Y
K U R P I O W S K I E J
CZ.
I.
SZCZYT
Chat
a
Kurpiowska
wg.
rysunku
W.
G
Г)
2
I 3 udownictwo kurpiowskie, wyodrębniające się
z całokształtu polskiej architektury ludowej ze
społem jemu t y l k o właściwych elementów, obej
muje z w a r t ą masą obydwie puszcze: Zieloną
i Białą. Odrębność tę, między innymi, wyrażają
proporcje, układ belek zacinanych na „jaskółczy
ogon", kąt nachylenia dwuspadowego dachu, czy
rozkład w e w n ę t r z n y , ale przede wszystkim pod
kreśla ją i uwypukla zdobienie rzeźbą w drewnie,
zwłaszcza ściany licowej chaty zwróconej szczytem
do drogi.
Silne więzy, jak w głównych założeniach archi
tektonicznych, tak i w zdobnictwie chaty, łączą
obie Puszcze z północno-zachodnimi terenami Pol
ski, a zwłaszcza z Mazurami Pruskimi dając do
wód wspólnoty etnicznej tych ziem z rdzenną Pol
ską; z drugiej strony, w rozwinięciu niektórych
elementów (np. koźlarz), sięgają terenów litewskoruskich.
Już w opisach wsi kurpiowskiej z pierwszej po
łowy X I X wieku, Gawarecki podkreśla schlud
ność i troskę o staranne wykonanie chaty u K u r
piów i wskazuje na podobieństwo z chatą Mazu
rów Pruskich ).
Poza tym, w najstarszym bodaj wizerunku
chaty kurpiowskiej z połowy X I X wieku prze1
kazanej nam
przez Gersona ), a narysowanej
na tyle szczegółowo, że uwzględnione
zostały
nawet błyszczące blaszki pod gwoździami, którymi
przybite są deski szczytu—chata już jest zdobiona
rzeźbą. Potwierdza to, zresztą Adam Chętnik ),
w swoim
opracowaniu, obejmującym
Puszczę
Zieloną, gdzie daje bogaty materiał dowodowy
w postaci fotografii i starannie wykonanych r y
sunków, wreszcie napotykane w okresie badaw
czym nieliczne już okazy w terenie.
3
W publikacji Gerarda Ciołka pod t y t u ł e m „Dach
w polskim budownictwie wiejskim'" ), autor szu
ka genezy zdobnego szczytu chat Niżu północnego
w chatach podcieniowych budowanych przy koń
cu X V I I I , a na początku X I X wieku, z nakazu
pana przez cieśli miejskich. Hipoteza ta znalazłaby
jeszcze jeden dowód nie tylko w szczycie, ale
i w innych elementach zdobienia chaty kur
piowskiej, jak w zdobnych nadokiennikach, obi
ciach naroży czy rzeźbionych gankach. Potwierdza
to cały szereg adoptowanych m o t y w ó w z drzew
nego budownictwa miejskiego Polski, spotykanych
w chacie kurpiowskiej.
1
Zdobienie chaty kurpiowskiej, w każdym okre
sie czasu znalazło inny wyraz; było — jak gdyby
„zamówieniem społecznym" dla potrzeb artystycz-
�nych ludu kurpiowskiego, a możliwości technicz
ne, w p ł y w y budownictwa dworskiego czy miej
skiego, podręczniki ciesielskie, wszelkiego rodzaju
wzorce — były dotychczas czynnikiem drugorzęd
nym, p o d p o r z ą d k o w a n y m
zawsze dominantnej
woli twórczej cieśli, czy stolarza na Puszczy.
la
Przystępując do budowy chaty i omówienia wa
runków, gospodarz puszczański podkreślał cieśli,
że chce mieć chatę z ,,przystrójem". Cieśla, jeśli
nawet z sąsiedniego miasteczka lub terenów leżą
cych poza Puszczą, dostosowywał się do tradycji
miejscowych, k t ó r e musiał znać dobrze. Jak ma
być zdobiona chata — ustalał ustnie z właścicielem,
przy czym ten wskazywał upatrzony przez siebie
wzór, bądź też cieśla rysował na desce węglem
czy stolarskim ołówkiem ogólny szkic i wykony
w a ł go po akceptowaniu przez gospodarza. Doty
czyło to jednak ogólnego rysu, a nie szczegółów
ornamentacyjnych.
W stosunku do innych części chaty, cały wysi
łek twórczy był skierowany na ozdobienie ściany
licowej. Szczyt zwrócony na podwórze w wielu
chatach był wykonywany z prostych, pionowo uło
żonych desek, r z e ź b a
opasia ) i szczy
t ó w к i ) , była dużo uboższa, niekiedy brakło na
wet zdobionego nadokiennika. Rzadko spotykamy
chatę, gdzieby inne części były zdobione z t a k ą
samą starannością, jak strona licowa.
5
6
Zdobienie chaty kurpiowskiej rzeźbą drzewną
odbywa się niekiedy trzema etapami: pierwszego
dokonuje cieśla. W zakres jego prac przy stawia
niu zrębu wchodzi układ całego szczytu, rzeźba
opasia i szczytówki, wreszcie zakończenie szczytu
k o ź l a r z e m ,
czy ś p i с e m.
Okna zaś
i drzwi wykonuje i zdobi stolarz (niekiedy roboty
stolarskie wykonuje także cieśla). Wreszcie trze
cim etapem dla niektórych tylko chat jest robota
rzeźbionego ganku i obić naroży, dodanych
niekiedy dopiero w parę lat później i często
kroć wykonanych przez innego stolarza. I znowu
o wyborze wykonawcy decyduje tu często pięknie
rzeźbiony ganek widziany u sąsiada, czy nawet
w odległej wsi.
W każdym okresie chronologicznym ten cel
estetyczny osiągano innymi środkami. W chacie
z połowy X I X wieku efekty dekoracyjne uzyskiwa
no, jak w szczycie, tak i kompozycji drzwi jedynie
układem starannie obrobionych desek ułożonych
106
Ryc. 1. Wieś
Brańszczyk,
powiat
Ostrów
Mazowiecki.
Ryc.
la.
Wieś
Niemiry,
powiat
Ostrów
Mazowiecki.
Ryc. 2. Wieś
Budy,
powiat
Ostrów
Mazowiecki,
dom
budowany
przed
1914 r. Ryc. 3. Wieś
Zarosłe
powiat
Ostrów
Mazowiecki,
dom
budowany
w 1916 r. Ryc.
4.
Wieś
Tuchlin,
powiat
Ostrów
Mazozowiecki,
dom
budo
wany
przed
1914 r. Ryc. 5. Wieś Budy powiat
Ostrów
Mazowiecki,
dom budowany
przed
1914 r. Ryc. 6.
Wieś
Budy powiat
Ostrów
Mazowiecki,
dom budowany
przed
1914 r. Ryc. 7. Wieś
Knurówiec,
powiat
Ostrów
Mazo
11
12
13
wiecki dom budowany
przed
1914 r. Ryc- 8. Wieś,
Zaros
łe, powiat
Ostrów
Mazowiecki,
dom budowany
w 1915 r.
Ryc. 9. Wieś Trzcianka,
powiat
Ostrów Mazowiecki,
dom
budowany
po
1918
r. Ryc.
10. . Wieś
Budy,
powiat
Ostrów
Mazowiecki,
dom
budowany
przed
1914
r.
Ryc.
11.
Wieś
Budy,
powiat
Ostrów
Mazowiecki,
dom
budowany
przed
1914 r. Ryc.
12. Wieś
Trzcian
ka,
powiat
Ostrów
Mazowiecki,
dom
budowany
po
1918 r.
Ryc.
13.
Wieś
Trzcianka,
powiat
Ostrów
Mazowiecki,
dom
budowany
po
1918
r.
�w geometryczne motywy i linią koźlarza (tak zwa
nego w Puszczy Białej), czy ś p a r o g a w
Puszczy Zielonej). Dopiero w połowie X I X wieku,
aż do wybuchu pierwszej wojny światowej, poza
różnorodnością koźlarza, zaczyna się pojawiać
dążność do ożywienia monotonnych płaszczyzn
frontalnych belek wieńczących zrąb chaty t. zn.
opasia i szczytówki szeregiem prostych m o t y w ó w :
ząbków ostrych, kanciastych i okrągłych, oraz
d u c k ó w
g r a n i a t y c h i
p ó ł o k r ą
g ł y с h. Natomiast w odbudowującej się po
pierwszej
wojnie światowej wsi kurpiowskiej,
obok tych, zdobnych partii przybywa troska
o piękny gzyms nadokienny i obicia naroży,
wreszcie w chwili obecnej, w powstającej z po
piołów, nieraz trzykrotnie w ciągu ostatniej w o j
ny — palonej wsi kurpiowskiej, przeważa chata,
gdzie zaczyna zanikać zdobny gzyms nadokienny,
zamiast koźlarza coraz częściej widzimy rodzaj
pazdura, a cała staranność w zdobieniu przenosi
się na misternie profilowany szczyt i ganek. Pu
blikowane dotychczas materiały dotyczące zdo
bienia chaty kurpiowskiej pochodziły jedynie
z Puszczy Zielonej, podany poniżej m a t e r i a ł zo
stał zebrany na terenie Puszczy Białej i to z prze
wagą jej części północno-wschodniej. Puszczę Zie
loną reprezentuje
tylko grupa nadokienników.
T y m nie mniej podane poniżej rozważania nad t ą
g r u p ą twórczości artystycznej K u r p i ó w w oparciu
W W . -ммпг ».
W
W
1в
Ы1аГ
1 obejmuje g r u p ę krajów nadbałtyckich, na wscho
dzie sięga Wielkorusi. Choć spotykany w innych
częściach Polski (zasięg jego podaje Baehmann )—
na Kurpiach panował na wszystkich budynkach
i osiągnął t u największe bogactwo form i motywów.
19
1 © А Д ©AA©
0 m a t e r i a ł zebrany w Puszczy Białej i publiko
wany przez Chętnika dla Puszczy Zielonej —
mogą być przyjęte dla obu Puszcz z t y m jednak,
że droga w p ł y w ó w zda się iść z Zachodu na
wschód zacząwszy od Mazurów Pruskich po przez
Puszczę Zieloną aż do l i n i i Bugu. Czy źródłem,
tak jak dla innych zespołów sztuki ludowej, są
tu w dużej mierze Mazury Pruskie — wykażą
późniejsze badania.
Najstarszą zdobiną zda się być к o ź 1 a r z.
Koźlarz, koźlina, rogal, rogownik czy śparog —
to górna część dwóch krzyżujących się ozdobnie
wyciętych desek zwanych
w i a t r ó w k a m i ,
zakrywających strzechę od strony szczytu, umiesz
czonych po obu stronach kalenicy. Przypuszczalne
jego pochodzenie kultowe, którego ślady zdają się
tkwić w nazwie i formach, kazałoby szukać jego
genezy w czasach — być może —• pogańskich.
Zasięg jego przekracza nasze granice polityczne
«
20
21
10
JT-RJ~tj « S § § g »
12
J
ИППС
25
3
T
A
B
L
I
C
A
I
107
�15
Ryc.
14. Wieś
Mazowiecki
Obryte
powiat
dom
budowany
Pułtusk
dom
w 1921 r.
budowany
po 1918 r.
Ryc.
Ryc.
16.
Wieś
Obryte
Pomimo, że zbiór śparogów w opracowaniu
Chętnika, obejmuje około 60 rodzajów, a Puszcza
Biała reprezentowana jest t u zaledwie 14 okazami,
to wszystkie one dadzą się t u ująć w cztery za
sadnicze typy i ich rozliczne warianty. Będzie to:
1) prosta deska ukośnie u góry ucięta, zaokrąglo
na, nieregularnie ząbkowana,
czy dziurkowana
(ryc. 1); 2) rogi baranie zakręcone na zewnątrz,
czy w e w n ą t r z (ryc. 1, 4, 11), czasem rozwidlone
na końcach;
3) toporki z ostrzem mniej lub
więcej urozmaiconym (ryc. 6, 7); 4) czy wreszcie
głowy końskie lub ptasie (ryc. 3, 9).
Bogata ich różnorodność pozwala znaleźć linię
rozwojową dla każdego typu. Da się ona prześle
dzić na wszystkich okazach zacząwszy od grubo
ciosanych prostokątnych
zakończeń o ostrych
konturach, nieraz nawet asymetrycznych (ryc. 5),
aż po miękkie linie wygięcia,
przypominające
kwietne łodygi (ryc. 12, 13), zacierające charakter
twardego, drewnianego surowca. (Koźlarza z krzy
żem czy chorągiewką pośrodku, podanych przez
Chętnika w Puszczy Białej nie spotkałam).
Najpospolitszym
motywem — to
koźlarz
w kształcie baranich rogów, czy sierpa księży
cowego. Widzimy go na każdym budynku gospo
darczym, bez względu na to, czy chata ma inny
rodzaj zakończenia dachu.
Obok koźlarza, w nowych chatach
występuje
teraz inne zakończenie szczytu, przeważnie przy
nadwieszonych dachach: jest to tzw. ś p i с
w kształcie pazdura wieńczący szczyt ostrą linią
iglicy (ryc. 14) — umocnionej dwoma ramionami
na w i a t r ó w k a c h . Pazdur ten być może — prze
dłużeniem tradycji starych, kurpiowskich, naci
nanych listew, pokrewnych pazdurom pomorskim ),
reprodukowanych u Chętnika ), być może — za
pożyczony ze wzorów obcych mu charakterem —
zyskuje całkowite piętno miejscowe przez dodanie
tak popularnego na Kurpiach motywu
dwóch
10
8
108
15. Wieś
powiat
Obryte
Ostrów
powiat
Ostrów
Mazowiecki.
ptaszków umieszczonych po obu jego stronach,
żywo przypominających wycinankę (ryc. 15, 16).
Jak koźlarz, tak i śpic jest wykonany z płaskiej
deski sosnowej, ciosanej toporem, czy siekierą,
bądź wycinanej piłą. Połączenie wyciosanych
w i a t r ó w e k na skrzyżowaniu drewnianym kołkiem
odgrywa także p e w n ą rolę dekoracyjną w całości
szczytu.
Na ozdobny szczyt licowy chaty kurpiowskiej
składa się kilka elementów: gładkie, strugiem
obrobione deski u k ł a d a n e w geometryczne moty
wy, rzeźbione i profilowane listwy, wreszcie zwią
zane z n i m w organiczną
całość
dekoracyjną,
zdobiona rzeźbą szczytówka i opaś.
Charakterystyczną cechą szczytu chaty kurpiow
skiej jest jego dwudzielność. Ten zasadniczy po
dział, przez ogromną różnorodność u k ł a d u desek,
wysunięcie górnej części nad dolną, rozdzielanie
rzeźbionymi i profilowanymi listwami poszcze
gólnych partii, wreszcie nabijanie jednych na dru
gie na tzw. z a k ł a d ,
daje szerokie pole dla
rozwinięcia dążeń artystycznych cieśli kurpiow
skiego.
Założenia kompozycyjne obydwóch
części są
różne. Układ desek w g ó r n y m trójkącie ma cha
rakter centralny, zaś część dclna rozwiązana jest,
jako ornament pasmowy — ciągły.
Motywem najczęściej stosowanym w części gór
nej i zda się najstarszym, jest kwadrat, ułożony
z jednakowych desek, ustawiony na wierzchołku.
Późniejsze jest słońce, czy oko Opatrzności (ryc. 17,
18, 25), otoczone promieniami. Rzadko spotykany
motyw kładzionych na z a k ł a d
niewielkich
deseczek daje wrażenie łusek rybich (ryc. 26).
Dolna część szczytu — to przeważnie szereg
jednakowej szerokości desek biegnących jedna
za drugą; tę monotonię ożywia ułożenie ich na
z a k ł a d ,
profilowana, gruba listwa nabita na
l i n i i połączenia, tworząca czasem wraz z poprzecz-
�ną, górną listwą rodzaj a r k a d o w a ń (ryc. 20), poza
t y m wycięcie dolnych ich końców w różnego
rodzaju ząbki (ryc. 20, 22). Wykończeniem zdo
bienia szczytu są na końcu nabijane, ząbkowane
listwy, które mają na celu z a k r y w a ć szczeliny
i chronić od wilgoci (ryc. 20, 22, 24, 25, 26). One,
biegnąc pod wiatrówkami—często także zdobiony
mi (ryc. 19, 21, 24), zamykają t r ó j k ą t n ą płaszczyznę
szczytu, rozdzielając część górną od dolnej, obej
mując nieraz podwójnym rzędem dolną partię.
Jeden, czy dwa otwory w kształcie koła, kwa
dratu, czy stylizowanego ptaka (ryc. 24), oświe
tlające strych, są jeszcze jednym akcentem de
koracyjnym w całości
szczytu. W niektórych
obecnie stawianych chatach pojawia się coraz
więcej nowych elementów obcych architekturze
kurpiowskiej, jak — między innymi — system
wieńczenia
zrębu szerokim pasem. Szczyt, od
strony licowej, łączy się z t y m pasem jedynie
u k ł a d e m zdobienia w jedną całość. W ten sposób
powstaje wrażenie, że duża jego płaszczyzna po
dzielona została na trzy części tak, jakby do daw
nego szczytu dodano jeszcze jedną część, usko
kiem schodzącą coraz głębiej, aż po mało w i
doczny, wąski opaś, k t ó r y staje się p i ą t y m stop
niem schodzącym do lica ściany. Uskoki podkre
ślają dzielące je, zdobione „w ząbki", listwy.
Układ ząbków w listwie bywa różny. W sta
rych chatach stosowano
najczęściej
jeden typ:
ostrych, półkolistych czy kanciatych (tabl. I.).
Dopiero w chatach nowszych cieśla łączy ze sobą
linie łamane, koliste, proste, uzyskując w ten spo
sób cały zespół nowych możliwości dekoracyjnych.
A więc ząbek ostry z półkolistym (tabl. I . 7, 8, 9),
czy kanciatym (tabl. I . 12), to znów półkolisty
z kanciatym (tabl. I . 16), przy czym stosuje tu różne
wielkości w t y m samym motywie wzbogacając
jeszcze bardziej swoje możliwości (tabl. I . 3, 13, 2);
wprowadza wycinek półkolistego ząbka i buduje
z niego stylizowany kielich kwiatu, co możemy
stwierdzić na poniżej podanych
interpretacjach
tych prostych m o t y w ó w (tabl. I . 18, 19, 20).
Zastosowanie tych samych elementów na szczytówce i opasiu, uzyskanych jedynie techniką rycia,
ciosania, żłobienia, czy nacinania w grubej warst
wie drzewnego bala, splata w jedną całość de
koracyjną szczyt i obydwie belki. Wtedy widz
otrzymuje wrażenie jednolitej kompozycji, zwłasz
cza, gdy pionowe deski szczytu koronką ząbków
z a k r y w a j ą miejsce zetknięcia się szczytu ze szczytówką, stając się jeszcze jedną linią profilu
(ryc. 25, 26, 27).
Układ zdobień na szczytówce i opasiu (czasem
tylko jedna belka bywa zdobiona), biegnie k i l k o
ma równoległymi pasami. Poziomy kierunek zdo-
Ryc. 17. W i e ś В r a u s z с zy k, powiał
M a z o w i e c k i ,
dom
b u d o w a n y
Ryc. 18. Wieś
w i e c k i ,
N i e m i ry, powiat
dom
b u d o w a n y
Ryc. J9.
Wie
i
M a z o w i e c k i ,
Ostrów
w
Trzcianka,
powiat
dom
b u d o w a n y
Ryc. 20. Wieś
Brańszczyk;
powiat
M a z o w i e c k i ,
dom
b u d o w a n y
Ostrów
1919г.
w
1 922
po
Mazo
r.
Ostrów
1918 r.
Ostrów
w I 92 I
r.
109
�Ryc.
21.
Wieś
Trzcianka,
powiat
Ostrów
Mazowiecki.
Ryc.
22. Wieś
Bielin,
powiat
Ostrów
Mazowiecki.
Najstarszym
i
najbardziej
rozpowszechnio
nym
elementem
zdobniczym,
którego
naz
wę trudno m i było w terenie ustalić jest pas w y
cinany przy pomocy topora i ośnika, składający
się z dwóch części: ostro wciosanego zęba i dwa
lub trzy razy dłuższej, nieckowatej, w głąb ciętej
krzywizny (tabl. I . 22, 23). T y m dwurytmem, uzyska
na linia ciągła, przy zmianie proporcji obu części
składowych, jest może jednym z najbardziej cha
rakterystycznych m o t y w ó w .stosowanym na K u r
piach, a spotykanym dotychczas na wierzej ach
starych stodół i stajni. Ten sam zresztą r y t m ma
ornament wycięty na w i a t r ó w k a c h najstarszych
chat, występuje on nie tylko na Kurpiach, ale i
w chatach Kujaw czy Pomorza' ). Motywem sto
sowanym na szczytówce lub górnej części opasia
są "półokręgłe dłutkiem dłubane ducki" — jak
mówi cieśla Równy z Nagoszewa (tabl. I . 24).
Ryc. 23.
Mazowiecki.
Ryc.
25.
Mazowiecki.
Ryc.
26.
bienia podkreśla
jeszcze wysunięcie szczytówki
nad opaś. Przejście od wystającej szczytówki do
powierzchni ściany licowej łagodzi schodkowana
kanelura na opasiu lub zaokrąglona linia, jakby
wyciętych z papieru ząbków. W chatach okresu
międzywojennego niknie szczytówka, mało zresztą
rozpowszechniona- w Puszczy Białej. Spod pio
nowych ząbkowanych desek szczytu widoczny jest
lekko nadwieszony nad licem ściany zdobiony opaś
(tabl. I . 3, 6, 7).
Wieś
Turzyn,
powiat
Ostrów
1
Wieś
Trzcianka,
pow.
Ostrów
Mazowiecki.
ww-MwmMtwmw
Ryc.
24.
Wieś
Budy,
pow.
Ostrów
Wieś
Turzyn,
pow.
Ostrów
Mazowiecki.
�Р Е З Н Ы Е УКРАШЕНИЯ КУРПЕВСКОЙ ХАТЫ.
К у р п е в с к о е з о д ч е с т в о отличается от всей
польской н а р о д н о й архитектуры целым ря
дом элементов, а п р е ж д е всего у к р а ш е н и е м .
Радиус его характерных о с о б е н н о с т е й с о е
диняет о б е пущи с т е р р и т о р и е й прусских
М а з у р о в на з а п а д е и Подлясьем на востоке.
Подчеркивая д о м и н и р у ю щ у ю украшений роль
ф а с а д а хаты, автор делит е е на три состав
ные части, поскольку это касается украше
ний, и затем анализирует их по порядку.
Именно: „козляж" — сбитые на крест доски
вверху избы, который с в о е й ф о р м о й и назва
нием „сьпарога" в З е л е н о й п у щ е восходит,
кажется, к языческим временам, где имел
культовое значение; трехугольная плоскость
верхушки вместе с двумя балками, венчаю
щими с р у б — как в т о р о е
композиционное
ц е л о е и, наконец, карниз над окном и оков
ка углов. Рассматривая о т д е л ь н ы е элементы,
автор о б р а щ а е т внимание на в о з м о ж н о с т ь
р а с п р е д е л е н и я всего огромного р а з н о о б р а
зия украшений на несколько основных групп,
в рамках которых п о м е щ а е т с я все богатство
видоизменений.
Путем взаимного сопоставления
отдельных
мотивов, в целом орнаментика п р и о б р е т а е т
с в о е о б р а з н у ю красоту.
ORNAMENTATION
SCULPTEE
DES
CHAUMIERES
Ryc.
2 7. Dom
B. Br a lews
kiego
N i e m i г у
p o w.
O s t r ó w
P
R
Z
Y
P
I
bud.
w 1930 r.
M a z o w i e c k i
S
Y
1) Cawarecki
Hipolit
Kurpie.
Pamiętnik
historyczny,
płocki,
1830 r.
2) Zygmunt
Gloger
„Budownictwo
drzewne
w
daw
nej Polsce"
— str. 137.
3) Adam Chętnik.
Chata hinpiowska,
Warszawa
1915.
4) Gerard
Ciołek.
Dach
w polskich
budownictwie
wiejskim.
Polska
Sztuka
Ludowa
styczeń
1948 г., str. 16.
5) Belka
kładziona
na część szczytową
zrębu,
lekko
wysunięta.
6) Dolna
belka szczytu
spoczywająca
na
opasiu.
7) Kazimierz
Moklowski.
Sztuka
Ludowa
w
Polsce.
1903 г., str. 67 i 101.
8) Bachmann.
Dach w budownictwie
polskim
(mapa).
9) Chętnik,
op. cit., str. 56.
10) Mokłowski,
op. cit., st. 279. "
11) Ciołek,
op. cit., ryc. 40 i Mokłowski,
op. cit., wiz. 54.
12) Władysław
Matlakowski.
Zdobienie
i sprzęt
ludu
polskiego
na Podhalu,
Warszawa
1915, str. 19, ryc. 31.
Lwów
KURPIE.
I . Partie. Sommet
La c o n s t r u c t i o n des
serie d ' e l e m e n t s et
de
la
h a b i t a t i o n s des
a v a n t t o u t de
Masovie prussienne a
Kurpie
se
d i s t i n g u e de
1'ensemble de
l ' o r n e m e n t a t i o n . C'est le t r a i t
l'ouest, et
de
la
paganisme
qui
l'a^ait
rendu
sacre
dans
la Foret
(Bouvier)
—
avec d e u x p o u t r e s s u r m o n t a n t le reste et faisant u n t o u t et e n f i n
tissage des
une
contrees
l'ornemen
de l ' o r n e m e n t a t i o n l a d i v i s e en t r o i s p a r t i e s .
Le c r o i s e m e n t des p l a n c h e s au s o m m e t d u t o i t , a p p e l e „Kc z l a r z "
au
toute
d e u x F o r e t s avec les
Podlasie a l'est. L ' a u t e u r s o u l i g n e l e r o l e d o m i n a n t de
t a t i o n de la p a r t i e f r o n t a l e de l a c h a u m i e r e , et d u p o i n t ae v u e
chant
l ' a r c h i t e c t u r e p o l o n a i s e par
d ' u n i o n e n t r e les
Verte,
et
,,Sparog", ce
la
plateforme
dernier
nom
triangulaire
l a c o r n i c h e a u — dessus des
se
du
ratlasommet
fenetres et le
ser-
angles.
L ' a u t e u r e x p l i q u e les e l e m e n t s s i n g u l i e r s et c r o i t p o s s i b l e de g r o u p e r l ' i m m e n s e d i v e r s i t y d ' o r n e m e n t s d'apres t r o i s
t y p e s p r i n c i p a u x d o n t les cadres r e n f e r m e n t une
L ' a r r a n g e m e n t des
motifs
ORNAMENTATION
OF
richesse de v a r i e t e i n c o m p a r a b l e .
s i n g u l i e r s d o n n e a u t o u t d ' o r n e m e n t a t i o n une
KURPIE
COTTAGES
WITH
marque distinctive du
cru.
CARVINGS.
Part I . T h e
The
Kurpie
c o n s t r u c t i o n s s t a n d out
from
the
Summit.
rest of P o l i s h b u i l d i n g s because of a w h o l e series of e l e m e n t s
,and
to b e g i n w i t h , of o r n a m e n t a t i o n .
The
scope of t h e i r c h a r a c t e r i s t i c t r a i t s u n i t e s b o t h F o r e s t s w i t h the l a n d of P r u s s i a n M a s s o v i a n s W e s t , a n d
the
F o r e s t C o u n t r y East.
The a u t h o r insists o n the d o m i n e e r i n g p a r t p l a y e d b y the
des
it into
t h r e e c o m p o n e n t s as
T h u s the „ K o ź l a r z " (Ram)
r e g a r d s the
f r o n t of the c o t t a g e as r e g a r d s o r n a m e n t a t i o n , a n d
species of o r n a m e n t a t i o n to be a n a l y s e d b y her
c r o s s i n g of p l a n k s o n the roof, w h o s e
seems to reach far b a c k to the p a g a n times w h e n i t h a d
form
the t w o beams c r o w n i n g the s u m m i t as a s e c o n d c o m p o s i t i o n - w h o l e ,
the
The
riety
and
name
a s a c r e d m e a n i n g , the
then
the
„śparog"
in
in
the
Green
t r i a n g u l a r p l a n e of the
cornices
above
divi
turn.
the
Forest,
top
with
windows
and
angles.
a u t h o r discusses s i n g u l a r e l e m e n t s a n d
of
ornaments i n a few
T h r o u g h the
principal
d r a w s a t t e n t i o n to the
t y p e s i n the
m u t u a l a r r a n g e m e n t of s i n g u l a r m o t i f s
possibility
of c o l l e c t i n g the
w h o l e great
va
f r a m e s of w h i c h a l l the r i c h n e s s of v a r i e t y is c o n t a i n e d .
the
o r n a m e n t a l w h o l e a t t a i n s a specific b e a u t y .
Ill
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e1db9b42c6ca09dfc6c68f72158f30c5.pdf
390bfe99a6a97c58615e82dbfe42e2c5
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3997
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1961
Subject
The topic of the resource
sztuka ludowa - wystawy
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3740
Title
A name given to the resource
Refleksje po wystawach malarstwa, drzeworytu i rzeźby w Krakowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1, s. 54-60
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Jackowski, Aleksander
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Warunki
bytowe garncarzy.
Wydaje się pewne,
że garncarze zalascy n i e zajmowali się — poza spo
radycznymi w y p a d k a m i — uprawą r o l i , a żyli t y l k o ze
swego rzemiosła. Świadczy o t y m fakt, że od schył
k u X V I I I w . w y m i e n i a n i są oni zwykle jako chałup
nicy wzgl. komornicy, nie opłacający żadnego podat
k u poza komorniczym podatkiem od domu. W i n
wentarzu z 1756/7 r. wpisana jest własnoręcznie d y
spozycja komisarza dóbr, który poleca, aby garnca-
rzom t y m dostarczano co r o k u „jarzynę", za którą
m i e l i płacić 180 zł. Najprawdopodobniej chodzi t u
o kapustę, marchew i rzepę, gdyż pod nazwą „ja
rzyna" te właśnie rośliny wymieniane są w księgach
prowentowych hrabstwa.
Oczywiście o stopie życiowej tych garncarzy m o
glibyśmy powiedzieć coś więcej, gdybyśmy m i e l i
chociaż przybliżone dane o wysokości dochodu, j a k i
osiągali. O t y m zaś można t y l k o snuć przypuszcze
nia, choć „Wykaz dóbr" z 1821 r. stwierdza, że garn
carze z Zalasu, podobnie j a k i z Brodły, „mają się
dobrze" (s. 5). W każdym razie można przypuszczać,
że garncarze zalascy dysponowali gotówką, na jaką
mógł się zdobyć n i e każdy gospodarz, nawet zamoż
ny . I choć musieli z tych pieniędzy pokrywać koszty
całego utrzymania, to posiadanie gotówki miało nie
wątpliwie pewne znaczenie społeczne. Charaktery
styczna d l a Zalasu jest m . i n . ilość spożywanego
alkoholu, zwłaszcza wódki. T a k np. w 1765/6 r. Z a las miał, w g rachunków prowentowych, zdecydowa
ną przewagę w spożyciu wódki nad i n n y m i wsiami,
wyrażającą się ilością 2178 garnców, gdy druga po
n i m Morawica wykazywała 1 784 garnce, a Krzeszo
wice jako trzecie — 1 240 garncy. Zalas był jedną
z największych w s i hrabstwa, ale Krzeszowice i M o
rawica, leżące przy ważnych drogach, miały austerie
zajezdne, w których zapewne sporo gorzałki w y p i l i
przyjezdni. W 1796 r. zajmował Zalas drugie miejsce
po Krzeszowicach jeśli chodzi o wysokość zysku
z propinacji (inw. z 1796/7 r.). Podobny stan utrzy
mał się w następnych latach.
Np. 13 paźdz. 1826 r. poleca komisarz dóbr
ekonomowi generalnemu: „Od garncarzy pod żadnym
pretekstem nie brać bezpłatnie naczyń a n i samemu
ani dozwalać komu, co pod odpowiedzialnością po
lecam." (Pot. 1756, s. 186). Sformułowanie to jest
niejasne i zdawałoby
się przeczyć spotykanemu
w inwentarzach, iż garncarze mają „ w miarę po
trzeb" dostarczać naczyń d l a d w o r u bezpłatnie.
Por.: Stan majątkowy garncarzy, „Polska Sztu
ka L u d o w a " , 1960, n r 2, s. 110—111.
mieniają już określonej ilości naczynia, jaką p o w i n n i
b y l i dostarczyć garncarze, t y l k o zawierają stwier
dzenie, że. mają „naczynia glinianego na potrzebę
zamkową co potrzeba dawać bez zapłaty" ( i n w .
z 1733/4 r. i in.). Mogło to oznaczać zwiększenie l u b
zmniejszenie wysokości tej daniny. Takie nieokreślo
ne j e j sformułowanie powodowało, że z żądaniami
dostarczania naczyń zwracali się do garncarzy różni
oficjaliści, na co jeszcze w latach dwudziestych
X I X w . uskarżali się garncarze komisarzowi dóbr .
Obowiązek stawiania pieców z własnych k a f l i utrzy
mał się przez cały czas, ale wydaje się, że ciężar
jego z biegiem czasu znacznie zmalał, gdyż więk
szość folwarków w hrabstwie została zlikwidowana,
a poza t y m obowiązek ten został nałożony także na
garncarzy z nowych ośrodków.
19
Poza t y m i obciążeniami, związanymi ściśle z w y
k o n y w a n y m rzemiosłem, garncarze zalascy zobowią
zani b y l i „powabę do żniwa d w a razy odprawić"
(inw. z 1712 r.) i obowiązek t e n utrzymany został
do końca.
19
(c.
20
20
d . nastąpi)
Edward
Fot. E. Pietraszek.
zsander
Rys. Maria
Czarnecka
rysunku
E.
Pietraszka.
Jackowski
PO
RE FLEKSJE
D I? Z E W O R Y T U
W Y S T A W A C H
MALARSTWA,
I R Z E Ź B Y
W
K R A K O W I E
Jeszcze n a początku naszego stulecia mało k o m u
przychodziło n a myśl, aby w muzeach etnograficz
nych szukać artystycznych wzruszeń. Szukano i c h
w salach wystawowych, w muzeach sztuki. Etnogra
fia dawała określoną wiedzę i tego o d niej oczeki
wano.
Trzeba było zasadniczej zmiany pojęć, zmiany
obowiązujących kryteriów estetycznych, a b y w ludo
wej twórczości odnaleźć podobne przeżycia a r t y -
54
na podstawie
Pietraszek
styczne, jakie daje zetknięcie się z każdą prawdzi
wie wielką sztuką — zarówno epok minionych, jak
i współczesną.
Najwcześniej dostrzeżono ludowe rzemiosło arty
styczne, precyzyjną snycerkę, celową i piękną sztukę
góralskiej ciesiołki, zdobnictwo.
Uznanie wartości
ludowego rzemiosła wiązało się z postępującą kry
tyką eklektyzmu X I X - w i e c z n e j sztuki mieszczańskiej,
z n o w y m i poglądami w y s u w a n y m i z jednej strony
��nianą tradycją. A l e f o r m i z m nie miał na naszym
terenie takich konsekwencji artystycznych, jakie miał
kubizm n a zachodzie Europy. Twórczość l a t między
wojennych potoczyła się w i n n y m kierunku, który
wprawdzie nadawał wysoką rangę sztuce ludowej,
ale uczulał przede wszystkim, jeśli nie wyłącznie, na
jej w a l o r dekoracyjny nawet w odniesieniu do m a
larstwa czy rzeźby.
' • p u n i i '*- :
1
ï
I I . 3. Fragm. ekspozycji rzeźby na wy
stawie sztuki ludowej w Muz. Etno
graf, w Krakowie, 1960 r.
przez Morrisa i Ruskina, z drugiej strony — z b u j
n y m rozkwitem secesji, która stworzyła k l i m a t sprzy
jający rozwojowi sztuki dekoracyjnej.
Właśnie w t y m okresie rozwija się działalność
Tow. „Polska Sztuka Stosowana", programowo postu
lująca nawiązanie do ludowego rzemiosła, do tra
dycji ludowego zdobnictwa. Sztuka ludowa staje się
niemal synonimem dobrego rzemiosła, wysokich w a
lorów dekoracyjnych. T o się w niej dostrzega, tego
się od niej oczekuje.
Drzeworyt, malarstwo, rzeźba pozostają nieomal
że nie zauważone, n i e interesuje się n i m i a n i społe
czeństwo, ani nawet środowisko plastyczne. Nie do
strzega ich jeszcze St. Witkiewicz, k r y t y k i artysta
szczególnie przecież uczulony na wartości ludowej
sztuki. Nie dostrzega i c h i n i e wyciąga konsekwencji
ani Wyspiański, ani całe środowisko krakowskie, sty
kające się przecież z l u d o w y m i świątkami, zachodzą
ce do wiejskich chat, snobizujące się na „ludowo".
Po prostu rzeźba, malarstwo i drzeworyt tak jesz
cze szokują, t a k daleko odbiegają o d panujących
i nie podważonych wciąż konwencji estetycznych, że
środowisko plastyczne w ogóle nie odbiera i c h w k a
tegoriach sztuki, nie rozumie ich.
Dopiero Wł. Skoczylas rozmiłuje się w świątkach,
zacznie głosić wartość wiejskich drzeworytów, obraz
ków n a szkle malowanych. Dopiero formiści, już
w czasie I w o j n y światowej, odkryją zbieżne p u n k t y
między sztuką, którą tworzą, a tą wiejską, nie doce
56
Można oczywiście i w t a m t y m okresie znaleźć
przykłady innych, głębszych powiązań z malarstwem
l u d o w y m i rzeźbą (W. Wąsowicz, T. Makowski,
Tytus Czyżewski, Z. Waliszewski, J . Szczepkowski,
T. Kulisiewicz czy Z. Stryjeńska). A l e są to przykłady
inspiracji, jeśli t a k wolno powiedzieć, bardzo i n d y
widualnych, nawiązujących t y l k o do pewnych frag
mentarycznych wartości ludowej sztuki. D l a Stryjeńskiej będzie to słowiańska jurność, sięgnięcie nie
tyle do istoty plastycznej dzieł, ile do obrzędu, oby
czaju, folklorystycznej mitologii, okraszonej jaskrawą
kolorystyką, przypominającą raczej łowickie pasiaki
niż ludowe obrazy. D l a Wąsowicza czy Makowskiego
inspiracja ludowa jest j a k b y próbą stworzenia innego
świata, naiwnego i prostego, stylizacją na jasełka
czy pastorałkę. Czyżewski znajdzie w ludowych obra
zach przejmującą ekspresję wyrażaną niezwykle pro
stymi środkami, naiwnie i statycznie.
Kulisiewicz
w c y k l u ze Szlembarka dotrze do ludzkiej nędzy
i krzywdy.
Sztuka ludowa frapuje odmiennością w i z j i , n a i w
nością wyobrażeń, żarliwością, odpowiada t y p o w i emo
cji artystycznej, który w sposób powściągliwy w y
raża sprawy największe, bez patosu, bez zbędnej
gestykulacji.
A l e nawiązania te są krótkotrwałe, nie stają się
doświadczeniem społecznym, są przy t y m — j a k to
już podkreślałem — dość wąskie i ograniczone. A n i
rzeźba, ani malarstwo ludowe nie zostają t a k roz
szyfrowane, t a k doskonale pojęte, j a k to się działo
np. w e Francji z rzeźbą murzyńską czy sztuką ludów
egzotycznych. Dlaczego?
Sądzę, że recepcji sztuki ludowej nie można od
rywać o d aktualnej sytuacji twórczości plastycznej,
od problematyki, jaką ona zarysowuje i upowszech
nia. Sztukę ludową widziano więc tak, j a k ją umiano
zobaczyć poprzez pryzmat istniejących poglądów arty
stycznych, doświadczeń i zainteresowań.
T o nie przypadek, że właśnie w 1906 r. Modigliani
zachwyca się znalezioną murzyńską statuetką, że P i
casso właśnie wtedy stanie zafrapowany przed m u
rzyńską maską, że Brancussi, Derain, Matisse, K i r e h ner, Lipsohitz czy Klee świadomie zwracają się ku
sztuce ludów Oceanii, Wybrzeża Kości Słoniowej czy
A m e r y k i Południowej. W t y m samym przecież czasie
doświadczenia awangardy artystycznej Paryża do
prowadzą do powstania kubizmu, do różnorodnych
poszukiwań, których istotą będzie zwrot k u formie,
ku nowemu widzeniu świata. Sztuka murzyńska stała
się t y l k o katalizatorem, przyśpieszyła pewne procesy,
nadała i m może szczególny kształt; ale istota zja-
�4
II. 4. „Narodziny N.M.P.",
obraz na szkle,
wym.
36 x 30 cm. Zamagórze, pow. Nowy Targ. Własność
Muz. Etnograf, w Krakowie.
II. 5. „Matka
Boska",
rzeźba w drzewie, polichr.,
wys. 25 cm. Wł. Muz.
Ziemi Bocheńskiej.
wiska polegała na t y m , że sztuka ta odpowiedziała
na problematykę, jaką podjęli w t y m czasie twórcy
ówczesnej awangardy artystycznej.
I tak jak nie było przypadkiem, że dopiero w 1906 r.
zrozumiano we Francji, czym jest rzeźba murzyńska
i maska maoryjska, t a k też nie jest przypadkiem, że
w klimacie naszych stosunków plastycznych zrozu
mienie tej problematyki nastąpiło znacznie później,
i w dodatku — w wąskim kręgu oddziaływania
formistów. I tak j a k f o r m i z m był epizodem pozba
wionym przez wiele l a t konsekwencji plastycznych,
tak też i widzenie nowej problematyki, która t k w i
w rzeźbie czy malarstwie l u d o w y m , stało się właści
wie dopiero zdobyczą l a t p o w o j e n n y c h .
Rewelacją artystyczną w najlepszym tego słowa
znaczeniu stała się wystawa 1948 r. w K r a k o w i e ,
po raz pierwszy pokazująca w szerokim przekroju
rzeźbę i malarstwo l u d u . Rewelacją — i n a t y m
koniec, bo przez 12 następnych l a t nie dało się za
uważyć konsekwentnej kontynuacji tego rodzaju po
kazów. Było wprawdzie wiele wystaw, często nawet
doskonale przygotowanych, ale demonstrowały one
raczej rzemiosło ludowe czy twórczość współczesną —
l
Ściślej — już w 1937 r. sztuce tej poświęcono
sporo miejsca na wystawie w warszawskim Instytucie
Propagandy Sztuki, ale i ten pokaz w zasadzie fawo
ryzował czynnik zdobniczy, aspekt dekoracyjny, nawet
rzeźby i malarstwa.
1
a nie te najwyższe wartości plastyczne, które zawarte
były właśnie w dawnej rzeźbie k u l t o w e j , malarstwie
i drzeworycie, to jest — dopowiedzmy — w tych
działach sztuki ludowej, które dziś są już niemal
zupełnie martwe, coraz bardziej obce mentalności
i upodobaniom współczesnej w s i , które jednak — j a k
sądzę — reprezentują w naszej sztuce ludowej n a j
wyższe wartości artystyczne, stając się cennym i t r w a
łym wkładem w dorobek naszej k u l t u r y narodowej
i zjawiskiem w y b i t n y m nawet w zestawieniu z twór
czością ludową i n n y c h narodów.
Dzisiaj może bardziej niż kiedykolwiek bliska
nam jest ta sztuka. Jej wyraz plastyczny, dawniej nie
do przyjęcia d l a odbiorcy wychowanego na akade
mickich normach estetycznych, teraz — stał się wręcz
urzekający. Ponad 50 l a t w a l k i z akademicką kon
wencją w sztuce obaliło te k r y t e r i a naturalistycznej
57
�poprawności, które kazały dawniej oceniać malarstwo
i rzeźbę ludową j a k o twórczość nieudolną i zbarbaryzowaną. 50 l a t doświadczeń sztuki X X w i e k u po
mogły odkryć w twórczości ludowej jej własne fascy
nujące wartości artystyczne; nauczyły cenić zarówno
jej autentyzm, zaskakujące środki ekspresji, lapidar
ność i celowość plastycznych sformułowań, j a k —
przede wszystkim — bogactwo i n w e n c j i twórczej,
śmiałość i celność rozwiązań.
Bliskie są te wartości współczesnemu artyście,
który niejednokrotnie w malarstwie l u d o w y m czy rzeź
bie znajduje dziś echo swoich własnych intencji i po
trzeb artystycznych. Bliskie są one i szerszym kręgom
odbiorców. Deformacja — już nie szokuje. N a i w
ność — już nie razi, przeciwnie, odczuwamy ją jako
szczerość i autentyzm emocji, których jesteśmy sprag
nieni, t y m bardziej że sztuka oglądana na oficjalnych
wystawach jest często zbyt oschła w s w y m intelektualizmie, albo — z drugiej strony — zbyt k o n
wencjonalna w swej tradycjonalności.
W tej sytuacji wydaje m i się, że sztuka ludowa
może dziś zaspokoić dość szerokie potrzeby natury
emocjonalnej i artystycznej. Na ile może być ona
przydatna d l a współczesnej twórczości — t r u d n o w y
rokować. Jedno jest pewne, że aby sztuka ta mogła
inspirować, pobudzać inwencję, radować i wzruszać —
musi być znana, musi się stać własnością wszystkich.
A t a k niestety nie jest, dowodem czego są liczne
głosy pełne zdumienia, nawet w y b i t n y c h naszych
twórców, znajdujących w ludowej rzeźbie i malar
stwie wartości, których — j a k t w i e r d z i l i — nawet
nie przeczuwali.
Dobrze się więc stało, że po długiej przerwie zo
baczyliśmy w K r a k o w i e w lecie i jesieni ub. r. dwie
wystawy malarstwa, grafiki i rzeźby ludowej — w y
stawy, powiedzmy to od razu — świetne.
P i e r w s z a była eksponowana w k r a k o w s k i m Pa
łacu Sztuki i już samo miejsce określało jej charak
ter. Była to wystawa najcelniejszych dzieł ludowego
drzeworytnictwa i malarstwa. Organizatorzy, m i m o
krótkiego czasu i m i n i m a l n y c h środków (dlaczego?),
zdołali zgromadzić doskonały zestaw 259 eksponatów,
pochodzących ze zbiorów krakowskich •— głównie
z Muzeum Etnograficznego,
Muzeum Narodowego,
Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz p r y w a t
nych kolekcji prof. d r a K a r o l a Estreichera i m g r
M a r i i Woleńskiej. Wiele z tych dzieł nie było dotąd
nigdy wystawianych na w i d o k publiczny, wiele ujrze
liśmy po raz pierwszy w pełnej i c h krasie — myślę
tu zwłaszcza o obrazach na drzewie, płótnie i papie
rze, działających śmiałymi i jakże charakterystycz
n y m i dla polskiej sztuki ludowej zestawieniami kolo
rystycznymi — czystymi, ostrymi błękitami, zielenia
mi, żółciami, czerwieniami, różami i bielami. Obrazy,
2
„Wystawa malarstwa ludowego". Komitet w y
konawczy: K a r o l Estreicher, Tadeusz Seweryn, Teo
dor Grott, Ignacy Trybowski. A d a m Bochnak. Bożena
Daszyńska, Maria Woleńska, Juliusz Zborowski. K a
talog ilustr.
2
5H
pokazywane wielokrotnie na różnych wystawach w
k r a j u i za granicą, pieczołowicie przez p p . Zofię W a l
czewską i Halinę Urbanowicz oczyszczone z b r u d u
i w e r n i k s u — ujawniły nowe, znakomite wartości.
Twórcy wystawy z prof. T. Sewerynem na czele
włożyli dużo wysiłku, aby pokazać na dobrych przy
kładach różne grupy malarstwa, j a k też bogaty prze
gląd używanych przez l u d technik (łącznie z r z a d k i m i
przykładami eglomizowania czy zdobienia drzewory
tów gufrowaną blaszką-pozłotką).
Szkoda tylko, że ograniczono się, ze względu na
czas i budżet, jedynie do zbiorów k r a k o w s k i c h , zna
komicie pokazujących malarstwo krakowskie na pa
pierze i płótnie, czy podhalańskie na szkle, ale już
nierównie słabiej dokumentujące śląskie obrazy na
szkle, a jedynie fragmentarycznie —• kaszubskie, łódz
kie, lubelskie i t p .
3
Wielkość w y s t a w y i niemal pełna reprezentacja
w i e l u grup stwarzały doskonały materiał d l a studiów,
pozwalając uważnemu w i d z o w i na zapoznanie się
niemal z w s z y s t k i m ważniejszymi odmianami czy
technikami. T y m bardziej wypada żałować, że układ
ekspozycji n i e ułatwiał orientacji, szczególnie w sa
lach z m a l a r s t w e m n a szkle, gdzie Spisz, Orawa,
Rabka i Śląsk występowały nieraz obok siebie, a co
gorsza, w większych zespołach np. m a l a t u r podhalań
skich organizatorzy umieścili jedną śląską, wyraźnie
odbiegającą charakterem. Nie zawsze wątpliwości
mógł rozwiać katalog — przygotowany wyjątkowo
niestarannie, z niepełnymi, a w k i l k u przypadkach
fałszywymi atrybucjami. a nawet ilustracjami obiek
tów, których w ogóle nie było na wystawie (podobno
ze względów oszczędnościowych musiano posłużyć się
w y k o n a n y m i już dawniej kliszami).
Znacznie ciekawiej przedstawiała się ekspozycja
malarstwa na płótnie, drzewie i papierze, gdzie układ
w g zbieżności cech formalnych pokrywał się na ogół
z podziałem na grupy czy typy, a zestawienia w po
bliżu siebie tych samych tematów ikonograficznych
(M. Boska Saletyńska, M . Boska Dzikowska) pozwa
lały na obserwowanie, j a k w t y m samym układzie
zmieniają się szczegóły, a nawet j a k tradycja lokalna
czy zainteresowanie osobiste malarza wpływają na
odmienne — „realistyczne" czy „dekoracyjne" — trak
towanie tematu.
W oddzielnej salce pokazano obrazy z ostatnich
trzydziestu l a t : F. Janeczki, R. Barańskiej, D. Lam
part oraz k i l k a kartonów R. Zaród, F. Curyło i i n .
Widać t u przemiany zachodzące w malarstwie ludo
w y m , odstępowanie od tradycyjnych ujęć na rzecz
zdobnictwa,
przełamywanie
schematów
kompozy
cyjnych i ikonograficznych, aż po dyletancko-amatorski obrazek tematyczny. L. Kosiniak „Sceny z oku
pacji". Nie bardzo orientuję się w intencjach orgaJedynie 5 obrazów wypożyczono z Muzeum i m .
W. Orkana w Rabce, a 2 z Muzeum Tatrzańskiego
w Zakopanem.
3
�nizatorów. Jeśli chodziło i m o pokazanie degene
racji malarstwa — przykład w y b r a n o świetnie, jeśli
jednak o pokazanie tego, co cenne w sztuce ludowej,
to podobny obraz w ogóle n i e powinien był t u się
znaleźć. A może chodziło o pokazanie choć jednej
pracy o tematyce współczesnej? Za t y m przemawia
łoby umieszczenie n a okładce katalogu „Wesela"
0. Czajki, obrazu raczej przecież reprezentatywnego
dla sztuki „naiwnej" niż tradycyjnej ludowej, stano
wiącej 99% eksponatów.
Nie Chciałbym oczywiście wątpliwościami t y m i
pomniejszyć wielkiego osiągnięcia, j a k i m się stała
wystawa; jeśli wyrażam t u obiekcje, to t y l k o dla
tego, że bogactwo w y s t a w y upoważnia do szukania
w niej nie t y l k o źródła estetycznych doznań, ale
i określonej koncepcji naukowej.
Wystawa przynosi zresztą szereg ważkich przy
czynków do naszej wiedzy o ludowej sztuce. Szcze
gólnie interesujące są drzeworyty z okolic Jasła ( i l . 7),
tworzone przez jeden ośrodek, a przeznaczone zarówno
dla ludności prawosławnej, j a k i d l a katolickiej,
polskiej. Nie różnią się one cechami f o r m a l n y m i ,
tylko napisy cyrylicą (i to niekonsekwentną) świadczą
o tym, dla kogo były przeznaczone. Sąd t a k i po
twierdza interesująca informacja umieszczona n a o d
wrocie jednego z drzeworytów, pochodzących z k o
lekcji prof. Estreichera sporządzona przez nabywcę.
Cytuję ją w dosłownym b r z m i e n i u : „Utwory X y l o grafii wieyskiej artystów naszokrajowych. Następne
drzeworyty dostarczone m i zostały z Galicyi z c y r
kułu Jasielskiego, zatym n i e wątpię, iż są w y r o b e m
włościan produkujących te grube u t w o r y , w którego
chacie jest pracownia r y t o w n i k a , koloratora i który
razem wyroby swoje na plecach roznosi po odpustach,
jarmarkach, targach i gdziekolwiek jest liczniejsze
zgromadzenie wieyskiego l u d u . Wnoszę, że te x y l o grafy przeznaczone są d l a ludzi wieyskich Obrządku
ruskiego".
Innym n o v u m wystawy jest zaskakujący w swej
ekspresji i dynamice
obraz
Ukrzyżowania ( i l . 1)
utrzymany w gamie brązowo-żółtej, nie znajdujący
odpowiednika w znanych n a m zbiorach. Analiza obra
zu pozwala przypuszczać, że n i e był o n przypadko
wym wyskokiem; kontur pirowadzony jest t a k pewną
ręką i z t a k i m rozmachem, że należy raczej sądzić,
iż mamy t u do czynienia z j e d y n y m zabytkiem, po
chodzącym z ręki twórcy, który podobny schemat
kompozycyjny wykonywał wielokrotnie, dochodząc do
swoistej wirtuozerii.
Bardzo ciekawy jest również „Sąd Ostateczny"
Doroty Lampart, m a l a r k i z Zawoi, sprawiający n a
pierwszy rzut oka wrażenie gobelinu. Obraz w y k o
nany jest farbą klejową i w y k l e j a n y różnokoloro
wymi papierkami; stanowi o n również u n i k a t w n a
szej sztuce ludowej, reprezentując jednak typowe
dla niej cechy, j a k strojnoiść, świetne poczucie r y t
mu, typizacja postaci.
Nieludowy, ale niezmiernie interesujący d l a etno
grafa jest obraz przedstawiający „Napad zbójników"
11. 6. „Napad zbójników", obraz nie
ludowy. Fragment. Wym. całości 161,5 x
91,5 cm. Własność Muz. V. J. w Kra
kowie. II. 7. „Sw. Mikołaj",
drzewo
ryt łemkowski, kolorowany, wym. 31 x
21 cm. Własność Karola
Estreichera,
Kraków.
�(ii, 6), dokumentujący strój, zapewne orawski p r a w
dopodobnie z pierwszej połowy X I X w . Sam obraz
przypomina w układzie, a nawet we fragmentach
(łóżko z dzieckiem) obrazy w o t y w n e ; wykonany jest
z wyraźną troską o wierność przedstawienia każdego
szczegółu, zwłaszcza interesujących nas strojów.
O ile przy wystawie w Pałacu Sztuki można było
zarzucać autorom pewną niekonsekwencję, polega
jącą na t y m , że albo pokazano za mało — jeśli chcia
no dać pełen obraz ludowego malarstwa, albo za dużo
— jeśli zamierzano pokazać jedynie najcelniejsze
dzieła, o tyle późniejszy pokaz urządzony w salach
Muzeum Etnograficznego z okazji pobytu gości Mię
dzynarodowego Kongresu Krytyków Sztuki (AICA) —
ocenić należy w samych superlatywach. Goście nasi
z zagranicy, a także wielotysięczna rzesza zwiedza
jących zobaczyli wystawę, która byłaby wydarzeniem
artystycznym w każdej stolicy i w każdym większym
centrum sztuki.
Wielką zasługą prof. T. Seweryna była t u ostra
i celowa selekcja. Na wystawie nie było rzeczy sła
bych — niemal że nie było średnich. Pokazano
I I . 8. „Więzień Oświęcimia", rzeźba w drzewie, polichr., wys. 44 cm. Wyk. Szczepan Woźniak. Własność
Muz. Etnograf, w
Krakowie.
w jednej salce obrazy na szkle, każdy inny, każdy
0 własnych, odrębnych wartościach. Wszystkie, zda
wałoby się, już znane, ale dopiero teraz demonstru
jące całą swą krasę. Obok — współczesne obrazy na
papierze i rzeźby, nowa zdobycz badań Instytutu
Sztuki — aniołek Kożuchowskiego, oraz najlepsza
chyba rzeźba Szczepana Woźniaka „Więzień Oświę
c i m i a " (11, 8). W innych salach świetnie dobrane
obrazy na płótnie i drzewie oraz rzeźby; wśród nich
Chrystus Frasobliwy z Rabki, prawdziwe arcydzieło
naszej rzeźby ludowej, t r y p t y k ze Św. O n u f r y m z L i
manowej oraz n a prawdę najlepsze obiekty zarówno
z. K r a k o w a , j a k Rabki, Nowego Sącza i Bochni. Nie
można się więc było dziwić, że wystawa wywołała
niezwykle żywy oddźwięk u gości, którzy uznali ją
Cobok krakowskiego Biennale grafiki) za najciekawsze
zjawisko artystyczne, komentując długo, a nawet r y
sując poszczególne eksponaty.
Do sukcesu wystawy przyczynił się również spo
sób ekspozycji; inwencja i w y b o r n y smak prof. T. Se
weryna pozwoliły stworzyć wystawie ramy wręcz nie
powtarzalne, poczynając o d żywych kształtów drzew,
dosłownie puszczających świeże pędy w muzealnych
salach (ile t r u d u kosztowało wyławianie po powodzi
tych nasiąkłyCh wodą pni), aż po mądrą i skromną
ekspozycję mniejszych figurek znakomicie rozmiesz
czonych na tle parkanowych desek.
Ilość eksponatów nie była w i e l k a , ale przejrzystość
ekspozycji, dobre rozmieszczenie i zestawienie rzeźb
potęgowało i c h wyraz.
Przy okazji poddano r e w i z j i i sąsiednie sale, za
stępując słabsze obiekty (zwłaszcza rzeźby, płasko
rzeźby) i n n y m i , lepszymi. Wygrał na t y m również
1 J . Wawro, reprezentowany przez k i l k a najlepszych
swoich prac.
Z okazji w y s t a w y wydano mały voider zawiera
jący 16 zdjęć z podpisami w językach angielskim
i francuskim.
Kończąc tę recenzję nie mogę powstrzymać się
od wyrażenia głębokiego żalu, że nie udało się w y
stawy zamienić n a stałą ekspozycję. Muzeum Etno
graficzne posiada bowiem wspaniałe zbiory, które
jedynie w małej części dostępne są d l a zwiedzających.
Zbiory w magazynie nie pełnią r o l i społecznej. Sądzę,
że w interesie władz K r a k o w a byłoby powiększenie
Muzeum, chociażby przez tymczasowe oddanie do
jego dyspozycji k i l k u sal w sąsiedztwie na rozsze
rzenie ekspozycji. Jest też n a pewno w interesie
Muzeum powiększenie stałej kolekcji rzeźb i malar
stwa — Choćby dlatego, że Muzeum to jest jedną
z największych a t r a k c j i d l a turystów zagranicznych
i gości, bawiących n a „Dniach K r a k o w a " . Jest to też
na pewno w interesie naszej k u l t u r y , a nawet wię
cej — jest to naszym obowiązkiem wobec przeszłości,
wobec społeczeństwa i przyszłych pokoleń.
Fot.: Jan Swiderski
— U. 1—3, 5, 8, Stefan
szewski — U. 4, 6, 7.
Deptu-
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f6ba82dfaf8a9e0ad5558a82cf7e1d13.pdf
c162ba560c8211726bc3753705214db2
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3998
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1961
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3741
Title
A name given to the resource
Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1, s. 61-62
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
K
R
Dnia 9 listopada 1960 r. zmarła
W Łodzi dr Janina Krajewska, w i e
loletni pracownik naukowy Muzeum
Archeologicznego i Etnograficznego
w Łodzi, zasłużony badacz etnogra
fii polskiej.
*
Zespół do Spraw Plastyki M i n i
sterstwa K u l t u r y i Sztuki udzielał
w roku 1960 pomocy finansowej,
a często i merytorycznej, w orga
nizowaniu n a terenie całego kraju
wystaw regionalnych wojewódzkich
i objazdowych oraz regionalnych
konkursów sztuki ludowej. Człon
kowie Zespołu wzięli udział w orga
nizacji 25 wystaw i 16 konkursów,
uczestnicząc w jury, w komisjach
ustalających zestaw eksponatów i
przyznając nagrody wyróżniającym
się twórcom ludowym. Ogólna su
ma wydatkowana na organizację
imprez w terenie wyniosła ponad
500 000 zł. Ponadto na nagrody w y
datkowano ponad 120 000 zł, n a sty
pendia
dla
twórców
ludowych
150 000 zł, na zakupy do muzeów
centralnych i terenowych 330 000 zł.
Mgr K. Pietkiewicz uczestniczył z r a
mienia Ministerstwa K u l t u r y i Sztu
ki w dorocznych naradach progra
mowych CPARA, w K o m i s j i do
Spraw Kulturalnych Mniejszości Na
rodowych oraz K o m i s j i do' Spraw
Kultury przy Towarzystwie Łącz
ności z Polonią Zagraniczną „Po
lonia", oraz wygłosił c y k l wykła
dów o znaczeniu sztuki ludowej d l a
krajoznawstwa polskiego n a ogól
nopolskim zjeździe P T T K w War
szawie.
*
Udział C P L i A w opiece nad sztu
ką ludową wyrażał się w r o k u 1960
w organizowaniu konkursów i w y
staw (odnotowywanych w
naszej
kronice na i n n y m miejscu) oraz w
przeznaczeniu specjalnego funduszu
na zakup eksponatów i nagrody
dla twórców ludowych biorących
udział w imprezach organizowanych
przez inne instytucje. Projekt Regio
nalnych Izb Twórczych j a k o akcja
CPLiA k u uczczeniu M i l l e n i u m zo
stał zatwierdzony przez stałe Pre
zydium
Muzeów
Etnograficznych
przy M i n . K u l t . i Szt. i Centr. Zarz.
Muz. i Ochr. Zab. oraz Radę A r t y
styczną CPLiA. Regionalna
Izba
Twórcza ma na celu pielęgnowanie
i reaktywowanie tradycyjnych tech
nik twórczości ludowej, propago
wanie ich wśród ludności miejsco
wej oraz turystów k r a j o w y c h i za
granicznych. Siedzibami Izb będą
tradycyjne chaty wiejskie typowe
dla danego regionu, z odpowiednio
urządzonym i dekorowanym wnę
trzem.
N
Pomyślnie rozwija się zagranicz
na placówka C P L i A — sklep wzor
cowy w N o w y m Jorku. W grudniu
1960 r. zorganizowano t a m wystawę
szopek rzeźbionych w drzewie i
szopek krakowskich. Większość eks
ponatów sprzedano. Sklep nawiązał
również k o n t a k t z B r o o k l y n M u seum w N o w y m J o r k u oraz pry
w a t n y m i kolekcjonerami sztuki l u
dowej, którym dostarcza ekspona
tów.
*
W listopadzie odbyła się w Bia
łymstoku sesja etnograficzna PTL,
z której sprawozdanie umieścimy
w następnym numerze.
*
K o m i s j a Oświaty i K u l t u r y Wy
działu K u l t u r y W R N wspólnie z łę
czycką Komisją Oświaty, K u l t u r y
i Z d r o w i a Z S L obradowały w g r u d
n i u w Łęczycy. W obradach poza
członkami obu k o m i s j i uczestniczyli
liczni twórcy l u d o w i regionu łę
czyckiego oraz działacze pracujący
nad upowszechnieniem k u l t u r y l u
dowej. Tematem obrad była przede
wszystkim ocena działalności Wy
działów K u l t u r y Rad Narodowych
i muzeów regionalnych w dziedzi
nie opieki nad twórczością ludową.
Powzięto uchwałę o kontynuacji do
tychczasowych f o r m pracy w tej
dziedzinie oraz zadeklarowano no
we
zadania:
przeprowadzenie w
1961 r. powszechnej inwentaryzacji
sztuki ludowej, urządzenie — w
związku z obchodami tysiąclecia —
przeglądu dorobku sztuki ludowej
i f o l k l o r u województwa łódzkiego.
Postanowiono
także zorganizować
d w a muzea regionalne — w Wie
l u n i u i Rawie Mazowieckiej, prze
prowadzić badania etnograficzne w
powiatach Brzeziny i K u t n o oraz
rozpocząć starania o uruchomienie
muzeum skansenowskiego.
K
A
nictwo, rolnictwo, przemysł domo
wy, garncarstwo, sprzęty, ubiory,
zdobnictwo, malarstwo i rzeźbę. W
d n i u otwarcia (24.VII.1960) A. Czelusta z Liskowa dała pokaz tech
n i k i tkactwa ludowego.
Wystawy
„Zwyczaje ludowe na Śląsku" —
pod t y m tytułem
zorganizowana
została w lipcu 1960 r. przez Dział
Etnografii Muzeum Górnośląskiego
w B y t o m i u wystawa — jako w y n i k
całorocznego konkursu na wymie
niony temat. Zawierała ona prawie
wyłącznie okazy nadesłane z tere
nu, które jeszcze dziś wykorzysty
wane są przez l u d w tradycyjnych
zwyczajach miejscowych. Wystawa,
podzielona n a cztery części, obra
zowała
zwyczaje
poszczególnych
pór roku. Wpleciono w nie również
zwyczaje rodzinne i towarzyskie,
w t a k i m stopniu, j a k i c h nasilenie
przebiega w ciągu roku. Oprócz
oryginalnych okazów, wystawa za
wierała
cały
szereg
ciekawych
zdjęć
dokumentacyjnych, i l u s t r u
jących
fragmenty
współczesnych
obchodów, oraz trzy mapy przed
stawiające występowanie na tere
nie województwa katowickiego nie
których zwyczajów zimowych, w i o
sennych i wróżb andrzejkowych.
Scenariusz
wystawy
opracowała
mgr Barbara Bazielich.
*
Z okazji Międzynarodowej K o n
ferencji Pomorzoznawczej w Szcze
cinie (3—6.IX.60) Prezydium Woj.
Rady Nar. oraz Zarząd Wojew.
Z M W zorganizowały n a Z a m k u w
Szczecinie
wojewódzką
wystawę
•sztuki ludowej. Przeważały t k a n i
ny. Wystawa czynna była przez
wrzesień, a następnie wysłana zo
stała jako wystawa objazdowa n a
teren województwa. Wydano kata
log opracowany przez J . Pieńkowa. Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki
*
przyznało wystawiającym twórcom
Staraniem
miejscowych
władz liczne nagrody i dokonało zakupu
i czynników społecznych zorgani eksponatów do celów muzealnych.
zowane zostało w Jarocinie (woj.
*
poznańskie) muzeum regionalne o
Wystawa
sztuki
ludowej regionu
charakterze etnograficznym. Urzą
dzono j e w tzw. Skarbcu, według piotrkowskiego o t w a r t a była w l i
scenariusza O. Podlewskiego. U r o stopadzie i grudniu w Muzeum w
czystego otwarcia
placówki m u Piotrkowie. Przeważały eksponaty
zealnej dokonano w d n i u 22 lipca. z zakresu t k a n i n y i stroju ludowe
go; znalazły się n a wystawie także
*
rzeźby w drzewie, elementy zdob
W ramach uroczystości j u b i l e u nictwa wnętrza (wycinanki, pają
szowych 18 wieków Kalisza o t w a r ki), ceramika, pisanki. Starannie
katalog
zawiera
wstęp
to w tamtejszym muzeum dział wydany
etnograficzny.
Środków
finanso wprowadzający w zagadnienia sztu
w y c h dostarczyło Prezydium 'Po k i ludowej regionu (w oprać, mgra
wiatowej
Rady Narodowej.
Sce J . P. Ęekowskiego) oraz spis i n w e n
nariusz ekspozycji
opracował S. tarzowy eksponatów.
Błaszczyk. Obejmuje ona: budów61
�W październiku i listopadzie ot
w a r t a była w Rawie Mazowieckiej
wystawa sztuki ludowej regionu
rawskiego,
zorganizowana
stara
niem Wydziału K u l t u r y W R N w
Łodzi, Inspektoratu Oświaty w Ra
wie Mazowieckiej i Muzeum Arche
ologicznego i Etnograficznego
w
Łodzi. Wystawa obejmowała t k a
ninę, haft, strój, ceramikę, kraszan
k i , w y c i n a n k i oraz inne elementy
zdobnictwa wnętrza. Dominowały
eksponaty pochodzące z południo
wej części powiatu — z okolic
Inowłodza, Lubochni, Rzeczycy i
Krzemienicy; do najbardziej inte
resujących eksponatów należał ze
spół tkanin współczesnych.
Wystawę
poprzedziły
przygoto
wawcze badania terenowe,
prze
prowadzone przez mgra J . P. Dekowskiego, kustosza Muzeum A r
cheologicznego i Etnograficznego w
Łodzi, oraz mgra J . Jastrzębskiego,
kierownika Muzeum w Tomaszo
wie. Katalog wydany przez organi
zatorów wystawy zawiera krótki
wstęp wprowadzający
(w oprać.
J. P. Dekowskiego), opis i n w e n t a
ryzacyjny eksponatów (w oprać.
B. Kowalca) oraz 10 ilustracji fo
tograficznych.
*
W listopadzie o t w a r t o w Pozna
niu wystawę sztuki ludowej L u
belszczyzny.
Wystawa
pomyślana
była j a k o jedna z imprez akcji
wymiany kulturalnej
województw
wschodnich i zachodnich w ramach
obchodów Tysiąclecia. Organizato
r a m i wystawy były Muzeum w L u
blinie oraz Wydział K u l t u r y W R N
w Lublinie. Zgromadzono
ponad
300 eksponatów z zakresu cerami
k i , tkactwa i stroju ludowego, rzeź
by, zdobnictwa wnętrz (wycinanki,
k w i a t y itp.) oraz wyrobów k o w a l
skich i pisanek. Scenariusz wysta
wy
opracowali:
W.
Brajewska,
I . Iskrzycka, J . Obtołowicz i E. Pol.
Wydano katalog wystawy.
W listopadzie zorganizowano
w
Tczewie, staraniem Wojewódzkiego
Domu Twórczości Ludowej i k a r t u
skiej CPLiA, wystawę kartuskiej
sztuki ludowej. Pokazano ceramikę,
plecionki z korzenia i słomy, hafty
i meble wykonane przez twórców
ludowych z Kościerzyny, Wdzydz,
Chmielna i Kartuz.
*
W listopadzie w muzeum regio
n a l n y m w Kartuzach odbyła się
wystawa kaszubskiej sztuki ludo
wej.
•
62
W g r u d n i u o t w a r t a była w K a t o
wicach wystawa rzeźby i m a l a r
stwa górników z kopalni „Wieczo
rek". W dziale malarstwa pokaza
no m. i n . ostatnie prace Ociepki,
Pawła
Stolorza,
Pawła
Wróbla,
Antoniego Jaromina i Ottona K l i m
czaka.
*
Wydział K u l t u r y W R N w Rzeszo
w i e wspólnie z W o j . Kom!. K u l t
Fiz. i T u r y s t y k i zorganizował k o n
kurs n a pamiątkarstwo ludowe i
artystyczne
Ziemi
Rzeszowskiej.
Pierwszy etap konkursu zakończo
no w g r u d n i u 1960 r. Na konkurs
wpłynęło ponad 250 prac z zakresu
garncarstwa, koronkarstwa, rzeźby
w drzewie, zabawek, metaloplasty
k i , drobnej galanterii i t p . W y k o
nawcami b y l i w większości twórcy
l u d o w i . Najliczniej reprezentowana
była ceramika (m. i n . prace g a r n
carzy ze w s i Zalesie, Medynia Gło
gowska i Pogwizdów — pow. Rze
szów). Eksponaty z zakresu cera
m i k i należały do najwartościow
szych pod względem artystycznym.
Plastycy zawodowi s t a n o w i l i nie
stety n i e w i e l k i procent uczestników
konkursu, a prace i c h n i e zawsze
reprezentowały najwyższy poziom.
Wyróżniły się t u dodatnio prace
art. piast. M a r i i Czarneckiej z K r a
kowa. Otrzymała ona I nagrodę
Ministerstwa
Kultury
i Sztuki.
Ogółem na nagrody wydatkowano
53 000 zł, nagrodzono ponad 100
osób.
nych przez siebie wyrobów a r t y
stycznych. Znaczny procent ekspo
zycji stanowiły prace twórców l u
d o w y c h : ceramika, tkaniny, d r e w
niane przedmioty zdobione.
*
W gmachu ratusza w Gdańsku w
dniach 27 i 28 grudnia 1960 r. o d
był się pokaz sztuki ludowej osied
leńców z Wileńszczyzny zamieszka
łych na terenie województwa gdań
skiego. Eksponowano t k a n i n y t r a
dycyjne i współczesne oraz — w
niewielkiej ilości — haft i cera
mikę.
W ramach w y m i a n y k u l t u r a l n e j
między województwem l u b e l s k i m
a okręgiem l w o w s k i m o t w a r t a była
w listopadzie w e L w o w i e wystawa
sztuki ludowej Lubelszczyzny obej
mująca tkaniny, stroje, ceramikę,
wycinanki,
pisanki,
kowalstwo
artystyczne i sztuczne k w i a t y . W
L u b l i n i e natomiast odbyła się w y
stawa sztuki ludowej U k r a i n y , zor
ganizowana przez Ukraińskie M u
zeum Sztuki Ludowej w e Lwowie.
Do najciekawszych eksponatów na
leżały t u zabytkowe k i l i m y połtawskle z końca X V I I I w., w y r o b y z
zakresu zdobnictwa w drzewie z
Zakarpacia ( X I X w.) i X I X - w i e c z na ceramika kijowska.
*
Wystawa sztuki Eskimosów k a
nadyjskich,
eksponowana
wiosną
1960 r. w Warszawie, przeniesiona
została następnie do i n n y c h miast
W grudniu o t w a r t o w M u z e u m polskich: w listopadzie o t w a r t a by
Etnograficznym w K r a k o w i e w y ła w K r a k o w i e , w grudniu — w
stawę poświęconą historii szopki Lublinie.
krakowskiej. Ilustrowała ona po
szczególne stadia rozwoju szopki
aż do c h w i l i obecnej. Wystawione Różne
eksponaty
pochodzą
z
Muzeum
Etnograficznego oraz M u z e u m H i
Prof. d r M a r i a Znamierowskastorycznego
w K r a k o w i e . Szopki Prufferowa otrzymała za całokształt
już n i e istniejące zrekonstruowano pracy naukowo-badawczej i orga
w pracowni konserwatorskiej M u nizacyjnej
w dziedzinie
muzeal
zeum Etnograficznego.
n i c t w a i etnografii jedną z 7 na
gród m . Torunia d l a twórców i
działaczy k u l t u r a l n y c h .
17 grudnia odbył się w K r a k o w i e
*
tradycyjny konkurs szopek. Zapre
zentowano ogółem 48 szopek. Trzy
równorzędne I nagrody przyznano:
Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki
Władysławowi
Wiatrowi,
Włady przyznało nagrody 36 twórcom l u
sławowi Turskiemu i A d a m o w i K u - d o w y m — autorom prac ekspono
dasowi. Poza t y m przyznano 6 n a w a n y c h n a wystawie „Inwencje l u
gród drugich, 10 — trzecich i 11 dowe w polskim w z o r n i c t w i e arty
nagród czwartych.
stycznym".
Z a prace w zakresie
włączania
inwencji
plastycznej
*
twórców l u d o w y c h do wzornictwa
przemysłowego otrzymały nagrody
Spółdzielnia C P L i A „Sztuka Be 2 wieloletnie pracownice Instytutu
skidzka" w Bielsku-Białej zorgani Wzornictwa Przemysłowego — art.
zowała w grudniu w pawilonie w y piast. L i d i a Buczek i A l i c j a Le
s t a w o w y m ekspozycję produkowa wińska.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d8aa5f74b78b17fd7b6ec2a5a07c73aa.pdf
565246cb5ccab88a2b34efc46ec7eb8f
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4006
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1949
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3747
Title
A name given to the resource
Z piśmiennictwa. Z kroniki Sekcji zdobnictwa i budownictwa P.I.B.S.L. / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.3 -4 ; s.127-128
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Z
P
I
Ś
M
Taneczni Listy, Dwumiesięcznik
I
poświęcony
E
N
N
kulturze
I
tanecznej
C
pod
T
W
A
redakcją
Jana
Reya
N r 5 i 6 — 1948 r . i N r 1/2 — 1949 r . ( p o p r z e d n i e
n r n r — p a t r z „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " n r 9/10—
1948 г.).
Czasopismo to, j a k i dotychczas, p r z y n o s i d u ż o m a t e r i a ł ó w z zakresu
t a ń c a l u d o w e g o n i e t y l k o f o l k l o r u R e p u b l i k i C z e c h o s ł o w a c k i e j , ale i i n n j - c h n a r o d ó w . J. K r o u p o w a w w y w i a d z i e p r z e p r o w a d z o n y m ze s ł y n
n ą a r t y s t k ą u z b e c k ą , ś p i e w a c z k ą i t a n c e r k ą l u d o w ą , p o s ł a n k ą do N a j
w y ż s z e j R a d y Z S R R , T a m a r ą C h a n u m , i n f o r m u j e o j e j sztuce i w a l c e
o p r a w a kobiet, o szkole b a l e t o w e j z a ł o ż o n e j przez T a m a r ę C h a n u m
w 1932 r . w T a s z k i e n c i e i p l a n a c h j e j n a p r z y s z ł o ś ć . I g o r M o j s i e j e w ,
w liście do c z e c h o s ł o w a c k i e g o Z e s p o ł u T a ń c ó w N a r o d o w y c h , dzieli się
i n f o r m a c j a m i , j a k zespół p r o w a d z o n y przez niago bada i opracowuje
t a ń c e , m u z y k ę , s t r ó j i obyczaj l u d o w y , b y p o t e m t r a n s p o n o w a ć to na
formę widowiskową.
Ze z b i o r ó w E r b e n o w y podano
k t ó r y c h t e m a t e m jest taniec.
19 t e k s t ó w
pieśni
l u d o w y c h czeskich,
W e z w a n i e Saszy M a c h o w a — n a w o ł u j ą c e c h o r e o g r a f ó w d o s i ę g a n i a
po s k a r b y f o l k l o r u tanecznego, z a m y k a w N r 5 s e r i ę a r t y k u ł ó w , z w i ą z a
nych z tańcem ludowym.
„ D r u g i list z P a r y ż a " — M . Soukupowej, tejże p r z e k ł a d f r a g m e n t u —
s ł a w n e p r a w i d ł a — z „ L a d a n s e a n c i e n n e et m o d e r n ę " — L . de C a h u s a c ,
„ S u r les p o i n t e s " — M . A . T y m i c h o w e j o r a z P r z y c z y n k i d o p r o b l e m u
n a s z e j c h o r e o g r a f i i — J a n a R e y a — o d n o s z ą s i ę do z a g a d n i e ń o g ó l n o
choreograficznych.
N r 6 p r z y n o s i 14 t e k s t ó w p i e ś n i m o r a w s k i c h o t e m a t y c e
S T o t h w art. „ R e j o n D e t v y " o m a w i a f o l k l o r taneczny i
tego c i e k a w e g o g ó r s k i e g o z a k ą t k a S ł o w a c j i .
tanecznej.
muzyczny
T. A . Ustinowa w obszerniejszym artykule „ P i e r w i a s t k i ruskich t a ń
ców", analizuje szczegółowo kilkadziesiąt charakterystycznych „ k r o k ó w " .
P o n a d t o N r 6 z a w i e r a p r a c e J . P r o c h a z k a —• „ D w a n i e s k o ń c z o n e b a
lety L . J a n a ć k a " i M . Soukupovej — „ S z k o ł y taneczne w P a r y ż u " .
D o r o c z n i k a d o ł ą c z o n y j e s t d o d a t e k C. B l a s i s — O p a n t o n i m i e —
w przekładzie M . A. Tymichovej.
O d r o k u 1949 T a n e ć n i L i s t y s ą w y d a w a n e p r z e z T o w a r z y s t w o P r z y
jaciół T a ń c a , pod t ą s a m ą r e d a k c j ą J. Reya.
W N r 1/2 — M . S p i c z k o v a - M a t u s z k o w a o p i s u j e t a ń c e i p i e ś n i ze S t r a n i ,
leżącej u podnóża Białych Karpat, najszczegółowiej o m a w i a j ą c
taniec
„ p o d szable". E . H o l e c z y p o d a j e szereg d a n y c h o t a ń c u z w a n y m „ O d z e mok", charakterystycznym m ę s k i m t a ń c u s ł o w a c k i m regionu górskiego,
0 k t ó r y m w z m i a n k i z n a j d u j ą się j u ż w k r o n i k a c h X V I w., a najstarsza
m e l o d i a o d z e m k a p o c h o d z i z r . 1588. L . S c h m i d o v a w a r t y k u l e „ L u d o z i i a w c a a taniec", daje s p r a w o z d a n i e z d w ó c h r e f e r a t ó w H . R e j c h r t o v e j
1 Prof. F r . Bornusze, w y g ł o s z o n y c h w s t y c z n i u b. r. n a z j e ź d z i e l u d o z n a w
c z y m z o r g a n i z o w a n y m przez M i n i s t e r s t w o I n f o r m a c j i i O ś w i a t y , a do
t y c z ą c y c h się zagadnienia t a ń c a ludowego.
J. R e y , w a r t y k u l e „ Z a c h o w a - r ę k o p i s N o v e r r a " , o m a w i a t e n n i e
zwykle cenny dokument sztuki baletowej X V I I I w., z k t ó r y m autor
z a z n a j o m i ł s i ę w czasie s w e g o p o b y t u w W a r s z a w i e w g r u d n i u u b . r .
„ T a n i e c a p a n t o m i n a " — M . A . T y m i c h o w e j i „ M ł o d a balerina So
w i e c k a " (O. M a j i P l i s e c k i e j ) — O. P o z d n i e w a — d o p e ł n i a j ą r e s z t y .
Taneczni L i s t y z a w i e r a j ą ponad to s t a ł e d z i a ł y : „ M ł o d z i m ó w i ą " , „ N o
t a t k i " oraz „ L i t e r a t u r a o t a ń c u " — p r z e g l ą d a k t u a l n e j b i b l i o g r a f i i p r z e d
miotu.
Czasopismo jest i l u s t r o w a n e s t a r a n n y m i r e p r o d u k c j a m i na
k r e d o w y c h oraz wysoce a r t y s t y c z n y m i r y s u n k a m i .
wkładkach
T
Rysunki
W.
Frydrychowej
Z.
ilustratorki
Tanecznic
h
Listów
�Z
KRONIKI
SEKCJI
PAŃSTWOWEGO
DWA
NOWE
TYPY
ZDOBNICTWA
INSTYTUTU
SKRZYŃ
KRAKOWSKICH.
D
R
E
W
N
I
A
N
Y
D O M
Z
XVIII
W y c i n a n k a na
okładce w/g
Fotografie
Wystawy
Deptuszewski.
w.
wykonał
F o t o g r a f i e do a r t y k u ł u
„Kilka słów
o
polskich" w y k o n a ł Zbigniew
Kamykowski.
128
Na
str.
63
omyłkowo
DO
Frankowskiego.
Kieleckiej
Stefan
kolędach
podano nazwisko Prof.
LUDOWEJ
B A D A N I A
konstruk
z
L U B E L S Z C Z Y Z N Y .
R o z p o c z ę t e w r. b. p r z e z S e k c j ę Z d o b n i c t w a P . I . L .
Sz. L . b a d a n i a t e r e n o w e na obszarze
południowej
Lubelszczyzny dają w y n i k i pozytywne. Poszukiwania
prowadzono
między
Ulanowem a Biłgorajem, koło
Szczebrzeszyna i K r a s n o b r o d u . R e z u l t a t e m b y ł y o b
fite m a t e r i a ł y z zakresu ludowego m e b l a r s t w a ozdob
nego i ustalenie k i l k u o ś r o d k ó w p r o d u k c j i
malowa
n y c h s p r z ę t ó w . Dalsze badania o b e j m ą o k o l i c ę Cie
szanowa, Z a m o ś c i a a n a s t ę p n i e ś r o d k o w ą i p ó ł n o c n ą
Lubelszczyznę.
z
K.
W e w s i P l e s z o w i e p o ł o ż o n e j o 12 k m . n a w s c h ó d
od K r a k o w a znaleziona z o s t a ł a przez
Kier.
Sekcji
B u d o w n i c t w a dr. Reinfussa stara d r e w n i a n a c h a ł u p a ,
d a t o w a n a z r. 1796. C h a ł u p a t a z b u d o w a n a z c i o s a
n y c h belek w i ą z a n y c h „ n a s ł u p " , posiada zasadniczo
symetryczny układ wnętrza, w k t ó r y m
po
jednej
stronie sieni m i e ś c i się stajnia i i z d e b k a po d r u g i e j
zaś k u c h n i a i świetlica. Ze ś w i e t l i c y przechodzi się
do b i e g n ą c e j w d ł u ż c a ł e j ś c i a n y szczytowej b u d y n k u
k o m o r y , z k t ó r e j jest t e ż osobne w y j ś c i e na p o d w ó r z e .
Dach, czterospadowy, k r y t y
słomą,
o
konstrukcji
krokwiowej
podparty został później poziomą
belką
b i e g n ą c ą pod k a l e n i c ą w z n i e s i o n ą na p i o n o w y c h s ł u
E R R A T A
SZTUKI
p a c h , co w p i e r w s z e j c h w i l i r o b i ł o w r a ż e n i e
c j i na ś l e m i ę i sochy.
W czasie b a d a ń t e r e n o w y c h p r o w a d z o n y c h w p ó ł
nocnej części p o w i a t u b o c h e ń s k i e g o o d k r y t e zostały
p r z e z w s p ó ł p r a c o w n i k ó w S e k c j i Z d o b n i c t w a P. I . B .
Sz. L . d w a n o w e n i e z n a n e d o t y c h c z a s t y p y s k r z y ń
k r a k o w s k i c h . J e d e n z n i c h posiada na ś c i a n i e l i c o
wej w y o d r ę b n i o n e r a m k ą i b i a ł y m k o l o r e m tła pole
zdobnicze w postaci poziomo l e ż ą c e g o r o m b u , w y p e ł
nionego swobodnie rozrzuconymi k w i a t a m i lub
bu
k i e t e m o g a ł ą z k a c h bocznych szeroko na b o k i w y w i
niętych. W drugim typie ściana frontowa potrakto
w a n a jest w całości j a k o jedno pole ozdobione d w o
m a u m i e s z c z o n y m i obok siebie s ł o ń c a m i w f o r m i e d u
żej kolistej tarczy z k r ó t k i m i p r o m i e n i a m i d o o k o ł a .
Z.
BADANIA
I BUDOWNICTWA
Dr,
P O L I C H R O M O W A N E
Z R Ę B Y .
Na p ó ł n o c od P r z e m y ś l a w okolicy M e d y k i i P o ź clźiacza o d k r y l i p r a c o w n i c y Sekcji Z d o b n i c t w a n i e
p u b l i k o w a n y dotychczas z tych stron zwyczaj w y k o
n y w a n i a na p o b i e l o n y c h ś c i a n a c h z e w n ę t r z n y c h
do
m ó w wielobarwnych malatur. Kolorowe szlaki o mo
tywach
geometrycznych
przypominających
wzory
t k a c k i e czy z l u d o w y c h h a f t ó w k r z y ż y k o w y c h b i e g
n ą szerokim pasem w z d ł u ż g ó r n e j k r a w ę d z i ściany,
d o o k o ł a o k i e n a czasem i d r z w i . N i e k i e d y na n a r o ż n i
kach ścian lub w p o ś r o d k u m i ę d z y oknami trafiają
s i ę t e ż z d o b i n y r o ś l i n n e w f o r m i e m a l o w a n y c h sche
matycznie w a z o n i k ó w z kwiatkami.
Z.
Nr
1 -
2/1949
K.
R.
Juliana
Krzyżnowskiego — powinno
być
Krzyża
nowskiego.
N a s t r . 63 w i e r s z 15 o d d o ł u o p u s z c z o n o n a p r z e d
słowem Festiwal.
N a s i r . tS4 z a m i a s t O s t r o ł ę k a M a z o w i e c k a — p o w i n
no b y ć O s t r o w i ą M a z o w i e c k ą .
N a str. 64 z a m i a s t S e k c j e f o t o g r a f i c z n e — p o w i n n o
b y ć P r a c o w n i a fotograficzna.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3245dca26ce80f90b95f643212aa67db.pdf
62a468cd3b4519b4964976b320de6eed
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4002
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1949
Subject
The topic of the resource
Podhale - sztuka ludowa
torby góralskie
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3744
Title
A name given to the resource
Wełniane torby góralskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.3 -4 ; s.112-119
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Reinfuss, Roman
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
WEŁNIANE
TORBY
I ^ a Podhalu i Spiszu widuje się jeszcze nie
kiedy górali, głównie pasterzy, noszących ciężary
w wełnianych prostokątnych torbach, przymoco
wanych do ramion, na podobieństwo powszechnie
znanego plecaka.
Torby te, ze względu na interesujący
sposób
wykonania i ciekawe powiązanie z odległymi kra
jami i kulturami, zasługują na to, aby poświęcić
i m nieco uwagi. Wykonane są one z samodzia
łowego sukna wełnianego, tkanego prostym splo
tem tkackim na krosnach
dwunicielnicowych.
Wełniana jest zarówno osnowa jak i wątek. Wątek
stosowany bywa z reguły w dwu kolorach, a mia
nowicie v/ kolorze naturalnym białej i czarnej
wełny. Czasem zdarza się też, że zamiast czysto
czarnym, tkają w ą t k i e m z nici kręconej z przędzy
białej, mieszanej po połowie z czarną, co daje
w efekcie b a r w ę zbliżoną do popielatej. Dzięki
zastosowaniu dwu rodzajów w ą t k u powstaje tka
nina dwubarwna w poprzeczne białe i ciemne
pasy czy pręgi. Mamy więc do czynienia z kla
sycznym „pasiakiem", lecz bardzo pierwotnym
w typie, gdyż ograniczającym się do barw natu
ralnej wełny bez wprowadzania sztucznie uzyski
wanych kolorów.
Wśród pasiaków używanych do szycia toreb
niektóre posiadają ciemne i jasne pasy tej samej
lub mniej więcej tej samej szerokości, wahającej
się zwykle w granicach 5—7 cm (ryc. 11,9), często
jednak pasy ciemne są nieco szersze, jak np.
w torbie przedstawionej na ryc. 1 (ciemny = 3 cm,
biały = 2 cm), ryc. 3 (ciem. = 5 cm, biały =
Ryc. 1. T o r b a
b a c o w s k a .
P o d h a l e
Muz.
T a t r z a ń s k i e .
Zakopane
L . in w.
313.
Ryc. 2. Torba
bacowska.
W. Z u b s и с h e, p o w.
N. Targ.
Muz.
Tatrzańskie.
Zakopane
L . inw.
2382
Ryc. 3.
T o r b a
bacowska
W.
K o ś c i e l i s k o
po w.
Nowy
Targ.
P.
Muz.
Etn.
Kraków.
�GÓRALSKIE
ROMAN
RE1NFUSS
3,5 cm), ryc. 10 (ciemny = 8 cm, biały = 6 cm)
lub ryc. 5 (ciemny = 10 cm, biały = 6,5 cm). 4
Niekiedy pasiak tkany bywa w powtarzające się
rytmicznie pręgi różnej szerokości. Widzimy to
np. na torbie z Ratułowa (ryc. 6), gdzie po białyni
pasie szerokim na 4 cm następuje ciemny (1,5 cm),
następnie wąski biały (0,5 cm), ciemny (1,5 cm)
i znowu szeroki biały (4 cm). Bardziej skompli
kowany układ posiada torba z Zubsuchego (ryc. 2).
gdzie po białym pasie szerokim 5 — 6 cm. nastę
puje wąski ciemny (2 cm), biały (2 cm), szeroki
ciemny (5,5 cm — 6 cm), wąski biały (2 cm), ciem
ny (2 cm) i znowu szeroki biały. Rytmicznie pow
tarzający się układ pasów różnej szerokości w y
stępuje również w okazie z Międzyczerwiennego
(ryc. 4). Wśród zabytków starszych zdarzają się
materiały o różnej szerokości pasów, nie tworzą
cych jakiegoś uchwytnego dla oka u k ł a d u r y t
micznego. P r z y k ł a d e m może tu być stara torba
z Jurgowa na Spiszu (ryc. 7). Zwykle przyjęty
w całym płacie sukna układ pasów, zmienia się
wzdłuż jednej z węższych krawędzi pasiaka, two- f
rząc szersze pole jasne (ryc. 6, 4, 9), czasem pod
kreślone ciemnym obrzeżeniem (ryc. 11, 10, 3, 5),
wyjątkowo przecięte wąskim szlakiem ciemnym
(ryc. 7). Białe to pole stanowi tło dla dekoracji
hafciarskiej wykonanej g r u b ą wełnianą nicią u k r ę
coną z czarnej przędzy, szytej prawdopodobnie
ściegiem łańcuszkowym przed folowaniem sukna.
Wśród kilkunastu znanych m i okazów torb weł
nianych (z k t ó r y c h 10 znajduje się w Muzeum
T a t r z a ń s k i m w Zakopanem, 1 w P a ń s t w . Muzeum
Etnograficznym w Krakowie, 1 w Miejskim Ми-
t
Луг.
4.
Torba
Podhale.
Ryc.
5.
Noivy
Ryc.
Nowy
Muz
Torba
Targ.
6.
Muz.
Torba
Targ.
bacowska.
W. M iędzy
Tatrzańskie.
Zakopane
bacowska.
Tatrzańskie,
b a co iv sk a.
Muz.
Tatrzańskie.
W.
czerw
L . inw.
Chochołów,
Zakopane
W.
Ra tul
Zakopane
ienne
3495pow.
L . inw.
ó w,
L . inw.
3994.
p o w.
1913.
�Ryc.
Targ.
7. Torba bacowska,
Muz,. Tatrzańskie.
W. Jurgów,
pow.
Zakopane
1. inw.
Nowy
4949.
Ryc.
10.
czerwienne,
Tatrzańskie.
fl
Ryc.
8.
F r a g m e n t
p r z e d s t a w i o n e j
k a f l u
na
z
t o r b y
r y c .
9.
Torba
bacowska
pow.
Nowy
Zakopane
W.
Targ.
L . inw.
MiędzyMuz.
3559.
zeum Przemysłu Artystycznego w
Krakowie),
wszystkie zdobione są t ą samą techniką hafciar
ską. Tkackiego — kilimowego — sposobu zdobienia
torb u górali nie spotyka się zupełnie.
Jako motywy zdobnicze występują najczęściej
proste wzory geometryczne, linia falista (ryc. 11),
łamana (ryc. 2), dwie przecinające się linie łamane
(ryc. 10), lub faliste, czy też pospolity w zdobnictwie
podhalańskim „gadzik" (ryc. 4). W zakolach me
andra lub załomach linii zygzakowatej spotyka
się niekiedy ciemne kropki (ryc. 6, 3, 4).
Stosunkowo rzadko zdarzają
się na torbach
układy zdobnicze bardziej skomplikowane. Przy
k ł a d e m może t u być bogato zdobiona torba z M u
rzasichla, w której szeroki szlak haftowany składa
się z szeregu rombów, powstałych z przecięcia się
dwóch l i n i i łamanych, z kropkami pośrodku,
wzdłuż którego biegnie u góry i u dołu meander
z pochylonymi pętlami (ryc. 8). Drugim bogato
zdobionym okazem jest bardzo już zniszczona tor
ba pochodząca z Jurgowa na Spiszu. O ile można
odtworzyć wzór dziś już bardzo słabo widoczny
(ryc. 7), składał się on z dwóch nie wiążących się
kompozycyjnie ze sobą u k ł a d ó w pasowych, z k t ó
rych górny stanowiła linia zygzakowata, pętlicowato od strony zewnętrznej układana, dolny zaś
tworzyły dwie przecinające się linie zygzakowate
z prostą wiodącą przez punkty przecięcia. W za
łomach widoczne są ślady haftowanych krzyży
ków lub może gwiazdek (ryc. 16a).
д
114
Ryc. 9. Torba
bacowska
W.
Muz.
Tatrzańskie.
Zakopane
Murzasichle
L . inw.
4033.
W niektórych torbach w haftowany szlak wkom
ponowany jest monogram i data (ryc. 6) „W 1916
W". Wyjątkowo na jednym okazie z Chochołowa
�Po utkaniu sukna, skręceniu t r o k ó w i wyszyciu
haftowanego wzoru, idzie materiał na torbę do
folusza, gdzie pod w p ł y w e m ubijania w stępach
i gorącej wody włókno spilśnia się, gęstnieje i za
ciera s t r u k t u r ę zarówno tkaniny jak i haftu. Po
wyjściu z folusza haftowany wzór zdobiący sukno
nabiera zupełnie w y g l ą d u tkaniny. Stąd pochodzi
nieporozumienie o ludowych „kilimach" n a Pod
halu.
Ryc.
Muz.
II.
Torba
Tatrzańskie.
bacowska,
Zakopane
W. Rat
L . inw.
ułów
3557.
zamiast motywu zdobniczego widzimy sam napis
„ J a n Jasionek г К 1093" (zapewne 1893).
Ozdoby haftowane na torbach wykonane są, jak
to już wyżej powiedziałem,
przeważnie czarna
g r u b ą wełnianą nicią. Zdarza się jednak, że obok
tego stosowana jest też kupna włóczka kolorowa.
W okazie z Kościelisk (ryc. 3), zarówno biegnąca
środkiem linia falista, jak i kropki, obwiedzione są
po bokach czerwonym szlakiem ściegu łańcuszko
wego. W torbie przedstawionej na ryc. 1, jedna
z przecinających się l i n i i falistych wykonana była
w całości czerwoną włóczką, k t ó r a z czasem w y
blakła i dziś nie została przez kliszę fotograficzną
należycie utrwalona. W białej torbie z Ratułowa
(ryc. 6) w ogóle wszystkie ozdoby haftowane są
włóczkami kolorowymi (zygzak, kreska pozioma
i litery niebieskie, punkty zaś i data — czerwone).
P o t r ó j n y m szeregiem czerwonego ściegu łańcusz
kowego wyszyty jest napis na torbie przedsta
wionej na ryc. 5.
Prócz haftów i ewentualnie monogramów, dat
czy napisów, ozdobę wełnianej torby stanowi sze
reg t r o k ó w kręconych z resztek osnowy. Zwykle
pojedynczy trok dług. 39 i 54 cm, pleciony jest
z 2 — 4 wojek, z których co najmniej 1 stanowi
przedłużenie osnowy, zaś 1 lub 2 przewleczone są
dodatkowo przez k r a w ę d ź sukna. Podczas, gdy
wojki będące przedłużeniem osnowy są z reguły
koloru białego, dodatkowe b y w a j ą często ciemne
skutkiem czego po skręceniu powstaje trok dwu
kolorowy (np. na ryc. 6 lub 5). Zdarza się czasem,
że t r o k i z wierzchu okręcone są jeszcze na k r ó t
kich przestrzeniach cienką nicią czerwoną (ryc. 7).
Przygotowany m a t e r i a ł szeroki na 60 cm długi
(nie licząc frędzli) około 150 cm, składa się w spo
sób przedstawiony na ryc. 16b i zeszywa wzdłuż
boków rzadkim ściegiem, wełnianą nicią (ryc. 16c).
Często stebnuje się też górną k r a w ę d ź torby. Jest
rzeczą charakterystyczną, że na kilkanaście torb
stanowiących materiał, na k t ó r y m się tu opieram,
raz tylko spotkałem przypadek, gdzie wywinięty
brzeg zaopatrzony frędzlami służył jako przykry
wa zamykająca otwór torby (ryc. 2). We wszyst
kich innych, część ta służy wyłącznie celom de
koracyjnym (ryc. 10, 1, 9, 16b).
Przeciętny rozmiar torby po uszyciu waha się
od 47 X 53 cm (ryc. 7) do 66 X 75 cm (ryc. 9).
W rogach przymocowane są plecione szelki w for
mie taśm wykonanych z lekko skręconego sznurka
wełnianego. Zwykle taśma ta robiona jest na
sposób warkocza plecionego w sześcioro. U ż y w a
ne są do plecenia bądź wszystkie wojki białe,
bądź część czarnych, skutkiem czego plecionka
układa się w nieskomplikowany deseń (ryc. 15).
Czasem po spleceniu taśmy, przeszywa się j ą
jeszcze dodatkowo wzdłuż przez środek co nadaje
plecionce większą spoistość. Taśmy bywają zwy
kle dosyć długie (od 130 — 180 cm), gdyż po na
rzuceniu torby na ramiona wiąże się ją w węzeł
n a piersiach.
Opisane t u torby spotyka się u nas w południo
wej Nowotarszczyźnie, na Podhalu i Spiszu. Ist
nieją pewne poszlaki pozwalające przypuszczać,
Ryc.
wedł.
12. Pasterz
wołoski
ilustracji
z XVII
w.
�Ryc.
13. Czuha
z Czarnego,
pow. Nouiy
Sącz.
że w I połowie X I X wieku, mogły być również
w Gorcach ). Za Karpatami, według ustnej infor
macji p. Dr. M a r i i Koleczanyi z Bratislavy, w y s t ę
pują one na Spiszu, Orawie a nawet
podobno
i dalej na zachód w kierunku Czacy.
1
W Karpatach ruskich, o ile m i wiadomo, torb
takich w czasach obejmowanych badaniami etno
graficznymi nie noszono. Nie znaczy to jednak,
aby nie miano ich tam nosić dawniej, zwłaszcza,
że występowały one w inwentarzu kulturowym
pasterzy wschodnio-karpackich, jak o t y m świad
czy rycina z X V I I w. przedstawiająca wołoskiego
paszterza owiec ) (ryc. 12), tylko, że wówczas torby
owe były noszone nie na plecach, ale przez ramię,
podobnie, jak dziś nosi się chlebaki.
2
W Karpatach ruskich głównie w ich części za
chodniej (u Ł e m k ó w oraz zachodnich Bojków),
z materiału używanego na Podtatrzu do wyrobu
torb, szyło się ozdobne kołnierze, a czasem i za
kończenia
rękawów
grubych
samodziałowych
płaszczy, zwanych zależnie od okolicy „czuha",
„czuhania", „czapyha", „czapiw" lub „ h u n i a ' .
W powiecie nowosądeckim i gorlickim spotyka
się np. czuhy o kołnierzach i r ę k a w a c h zakończo
nych specjalnie w t y m celu tkanym pasiakiem
biało-czarnym z białymi lub b r ą z o w y m i frędzla
mi ) (ryc. 13). Począwszy od powiatu jasielskiego
na wschód, czuhy (lub, jak je tam nazywali „czuhanie"), posiadały tylko jeden pas biały przy koł
nierzu, z którego spadał szereg długich białych
troków zwanych żartobliwie „świeczkami". W les
k i m powiecie, nad Sanem, nawet biały pas zanika,
zostaje tylko duży ciemny kołnierz z czarnymi
trokami' ).
Związek p o k r e w i e ń s t w a między w e ł
nianymi torbami pasterskimi a ozdobnymi koł
nierzami płaszczy górali ruskich, podkreśla jesz
cze fakt, że podobnie, jak na Podhalu, białe pasy
tkaniny bywają u Ł e m k ó w w dolinie Osła wy,
górnego Wisłoka, a czasem i nad Popradem, w y
pełnione przed folowaniem haftem, wykonanym
wełnianą czarną nicią. Nawet motywy, k t ó r e tam
występują (ryc. 14 i 19), bardzo przypominają
ozdoby haftowane na torbach górali polskich.
3
1
Ryc. 14. Kołnierz
zdobiony
czuha
ni
ze
S m o l n i h a
h / В a l i g г o d u.
Na Bojkowszczyźnie wschodniej i u Hucułów
nie spotykamy ani toreb zbliżonych do podhalań
skich, ani kołnierzy podobnych do tych,
które
noszą Łemkowie. Pewne analogie znajdziemy na
tomiast dalej na wschodzie u R u m u n ó w .
Znana
tam jest torba z samodziałowego pasiaka wyko
nanego z wełny w kolorze naturalnym, trafiają
się też w stroju ozdoby w postaci troków kręco
nych z osnowy. Spotykamy je np. jako zakoń
czenie białych wełnianych peleryn podobnych do
huculskich „gugli". Ubiór ten występujący w o k r ę
gu Huniedoara (nad rzeką Maros), na północnych
�stokach A l p Transylwańskich posiada dołem szlak,
składający się z k i l k u ciemnych pasków i zakoń
czenie w formie krótkich białych frędzli ).
5
W Rumunii noszone są również męskie płaszcze
wełniane z długimi p r o s t o k ą t n y m i
kołnierzami
zakończonymi dołem szeregiem krótkich strzęp
ków, co t r a k t o w a ć możnaby jako formę wyjścio
wą dla kołnierzy zdobionych na sposób ł e m k o w
ski.
Na terenie Bałkanu, ciekawe analogie spotyka
się w ubiorze A r o m u n ó w i Albańczyków. Bardzo
interesujący jest, np. tzw. „dżurdin" rodzaj k r ó t
kiej k u r t k i z sukna samodziałowego z r ę k a w a m i
po łokcie i dużym p r o s t o k ą t n y m kołnierzem na
plecach. Dżurdin w kroju stanowi wierną minia
t u r ę łemkowskiej
„czuhy""), kołnierz zaś jego
zaopatrzony jest dołem w gęste kręcone frędzle.
Wśród kobiet nomadyzujących pasterzy r u m u ń
skich noszone są znów zapaski (fartuchy), skła,dające się górą z wąskiego k a w a ł k a pasiaka,
z którego spływają do połowy łydek grube weł
niane t r o k i (ryc. 21).
Pasiaki zakończone wełnianymi trokami prócz
B a ł k a n ó w występują też w innych punktach do
okoła Morza Śródziemnego położonych,
jak na
Sycylii, południowych Włoszech, czy Hiszpanii.
Najczęściej są to narzutki w formie jak gdyby
pledów (tzw. w Hiszpanii „poncho"), zarzucanych
przez mężczyzn na ramiona. Pod względem ar
tystycznym pasiaki hiszpańskie stoją jednakowoż
na poziomie wyższym niż nasze karpackie, są to
bowiem pasiaki wielobarwne tkane k i l k u w ą t
kami z barwnej, sztucznie farbowanej przędzy.
Prymitywne tkaniny w kolorach naturalnej weł
ny, z osnową przechodzącą w długie
kręcone
frędzle, spotykamy natomiast w Hiszpanii, naj
częściej jako podkłady pod rzemienne wiązania
jarzem dla wołów ) (ryc. 17), naczolniki, uździenice
dla koni, czapraki pod siodła itp.
Ryc.
Ryc.
15.
Wzory
taśm
toreb
góralskich.
16. a) W z ó r
na
t o r b i e
ba
cowskiej
z Jurgowa
(ryc.
7)
b) Sposób
zeszywania
torby
góralskiej
c) Zeszycie
torby
góralskiej.
7
Proste pasiaki zakończone trokami znane są
również z północnej A f r y k i i to zarówno z w y
brzeża Morza Śródziemnego jak i z przyległych
wysp. P r z y k ł a d e m może tu być fotografia garn
carza z wyspy Djerba ), (u brzegów
Tunisu),
odzianego w białą pasiastą zapaskę z frędzlami
u dołu (ryc. 18). Podobnie jak w Hiszpanii, tak
i w północnej Afryce używane są tkaniny z tro
kami jako ozdoby naczelników w uprzęży dla koni
i wielbłądów oraz derki pod siodła.
8
Jak widać z tego, bardzo zresztą pobieżnego
zarysu,
szlak
wełnianych
tkanin
pasiastych
z osnową, przechodzącą w troki, biegnie wzdłuż
Karpat na południowy-wschód i przez B a ł k a n y
schodzi do niecki Morza Śródziemnego,
gdzie
АДА/.
117
�Ryc. 17. Wełniane
mi plecionymi
z
ciągnie się najbardziej k u południowi w y s u n i ę
t y m i cyplami Europy i przechodzi na terytorium
afrykańskie. Na gruncie A f r y k i ,
zasięg tkanin
pasiastych z frędzlami sąsiaduje z obszarami obję
t y m i przez ubiory prymitywne, wśród których
występują
również
wykonane z różnych ma
teriałów zasłony, składające się z frędzli ).
9
W świetle m a t e r i a ł ó w porównawczych, pasiaste
tkaniny karpackie z frędzlami w i t y m i z osnowy
przedstawiają się jako bardzo p r y m i t y w n y zaby
tek ozdobnego tkactwa, k t ó r e w kulturze ludów
Europy mogło pojawić się bardzo dawno, niemal
równocześnie z pierwocinami tkactwa wełnianego,
wynika bowiem w całości z najprostszej tecłiniki
tkackiej i zastosowania najprostszych g a t u n k ó w
surowca tkackiego (czarna i biała przędza). Nie
mniej dzisiejsze resztki zasięgu tego rodzaju po
zwalają przypuszczać, iż źródłem, skąd rozcho
dziły się one b y ł basen Morza Śródziemnego. S t ą d
wraz z okryciem typu ,,czuhy" (o kołnierzu na
dającym się do wiązania w kaptur ), rozpow
szechniły się m. in. w krajach bałkańskich, by na
stępnie (głównie w X V i X V I w.) z falą posuwa
jących się k u zachodowi pasterzy wołoskich prze
dostać się w Karpaty środkowe i zachodnie, na
obszar Łemkowszczyzny, Góralszczyzny polskiej
i północnej Słowacji.
10
Innymi drogami i wcześniej przedostały się
pasiaki z trokami do krajów Europy zachodniej,
gdzie jak wskazują wykopaliska z okresu wczesnohistorycznego
kapuzy z wełnianego pasiaka
zakończonego
frędzlami
noszone były między
innymi przez Wikingów ) (ryc. 20).
11
118
Ryc.
18. Zapaska
pasiasta
garncarza
wyspy
Djerba
(Tunis).
R
naczolnihi
osnowy
I
z troka
(Hiszpania).
S
.
!) W d i a r i u s z u
Roztworowskiego
pochodzącym
z I p o ł . X I X w . ( o p u b l i k o w a n y m przez J. Z b o r o w
skiego w X X V I I I t. L u d u )
znajdujemy
wzmiankę
0 t o r b a c h „ p l e c i o n y c h ze s z n u r k a " , n o s z o n y c h p r z e z
g ó r a l i 7. p o w i a t u
limanowskiego.
P r o f e s o r o w i Seb.
Flizakowi zawdzięczam w i a d o m o ś ć o torbach „pisa
n y c h " , k t ó r e w y s t ę p u j ą w spisach mas s p a d k o w y c h
s p o r z ą d z a n y c h w X V I I I w . przez g ó r a l i g o r c z a ń s k i c h .
B y ć m o ż e , ż e o w e torby „ p i s a n e " ,
czy „ p l e c i o n e ze
s z n u r k a " t o w ł a ś n i e szyte z p a s i a k a , h a f t o w a n e i t r o
k a m i o z d o b i o n e t o r b y p o d o b n e , do d z i ś s p o t y k a n y c h
na Podhalu.
) A . T. Samurkas „ L ' A r t du Peuple Roumain",
G e n e w a 1925, s t r . 53.
) R. Reinfuss: „ Ł e m k o w i e " ( W i e r c h y , t. X I V ) .
) R. Reinfuss „ Z e s t u d i ó w n a d k u l t u r ą m a t e r i a l n ą
B o j k ó w " ( R o c z n i k Z i e m G ó r s k i c h , 1939).
) T Papahagi: Images d'ethnographie Roumaine",
1928, s t r . 26.
) F . N o p c s a : „ A l b a n i e n " , B e r l i n 1925, s t r . 163.
) K . H i l s c h e r : „ D a s u n b e k a n n t e S p a n i e n " , s t r . 149,
160, 255.
*) N a w y s p i e t e j podobndie z r e s z t ą , j a k i n a s t a ł y m
lądzie północnej A f r y k i w y s t ę p u j e też płaszcz z m a
terii samodziałowej
tkanej w p o d ł u ż n e pasy b i a ł e
1 b r ą z o w e , zaopatrzony w k a p t u r posiadający
krój
t e n sam, k t ó r y m i a ł y ł e m k o w s k i e „ c z u h y " . ( B a u m a n n ,
Thurnwald, Westerman
,,Volkerkunde von Afrika",
s t r . 369.
) Por. np. zapaski z frędzli noszone przez p o ł u d n i o w o - a f r y k a ń s k i c h K a f r ó w (K. Lampert: „Die Volker
d e r E r d e " , r y c . n a s t r . 190.
) Por. A . Haberlandt'a: „Die volkstiimliche K u l
tur Europas i n ihrer geschichtlichen e n t w i c k l u n g "
w G . B u s c h a n ' a . . D i e V o l k e r E u r o p a s " , s t r . 547.
" ) J. w . , s t r . ' 5 4 9 .
2
3
4
5
6
7
9
1 0
�ШЕРСТЯНЫЕ МЕШКИ ПОДГАЛЬСКИХ Г О Р Ц Е В .
Ryc. 20. Kapuza 7. czasów
wydobyła
przy
kopaniu
na wyspie
Orkney
S A C S DE L A I N E DES
Les m o n t a g n a r d s
Подгальские горцы, о с о б е н н о пастухи, у п о т р е б л я ю т для но
шения тяжести мешки, с д е л а н н ы е из домотканного сукна, вы
тканного в б е л ы е и ч е р н ы е п о л о с ы натурального цвета ш е р
сти. Из концов шерстяной о с н о в ы заплетается бахрома, укра
шающая концы ткани. Мешок, сшитый из такого материала,
украшается, кроме того, вышивкой (из ч е р н о й натуральной
шерстяной нитки или ж е из цветной, фабричной) с простыми
геометрическими мотивами, в виде волнистой линии, лома
ной и т. п. (рис. 1. 12). В связи с п р о ц е с с о м выделки сук
на (убивания сукна в ступах) эта вышивка т е с н о связана
с структурой ткани, создавая впечатление украшения, вы
п о л н е н н о г о при п о м о щ и ткацкой техники.
П о д о б н о г о рода п о л о с а т ы е и с н а б ж е н н ы е б а х р о м о й ткани
встречаются т а к ж е в с е в е р н о й Словакии, а также у рус
ских горцев, так называемых лемков (рис. 15 — 17), у ру
мын (рис. 14), на Балканах (рис. 18), в Сицилии, в Испании
(рис. 19) и в с е в е р н о й Африке (рис. 20). Указанный ра
диус территорий, на которых встречаются п о л о с а т ы е ш е р
стяные ткани с бахромой, позволяют предполагать, что они
проникли в Карпаты с района С р е д и з е м н о г о моря вместе
с миграцией итальянских пастухов, к о т о р ы е . н е к о г д а коче
вали с Балкан вдоль Карпат д о Татр и Моравской долины.
Wikinków
torfu
(Szkocja).
MONTAGNARDS.
des T a t r a , s u r t o u t les bergers se s e r v e n t
pour
transporter
les f a r d e a u x , de sacs faits d'une etoffe de l a i n e de l e u r p r o p r e f a b r i c a t i o n ,
tissee avec raies n o i r e s
Les b o u t s
b o r d d u tissu. Le sac
derie
et b l a n c h e s de la c o u l e u r
de l a l a i n e tissee sont
triques: ligne ondulee,
brisee, m e a n d r e etc.
13,
et
(dessin 6, 16). C e t t e
chez
19) chez les
les
montagnards
Roumains
S i c i l e , en Espacuie (dessin
Le t e r r a i n des
le
etoffes
(dessin
ruthenes
12) dans
broderie
franges
du
dans l a S l o v a q u i e
appeles
les
17) et dans l ' A f r i q u e
a r a i e s et
de
geomć-
tissee.
de p a r e i l s tissus a raies et a franges
aussi
laines
simples
d u drap s'unit a la structure
tissu et fait l ' i m p r e s s i o n d'une o r n e m e n t a t i o n
On rencontre
lame.
ornant
o u b i e n avec des
laines de f a b r i q u e ) , les m o t i f s en ś t a n t f o r t
en r a p p o r t a v e c le p r o c e s de la p r e s s i o n
Nord
de la
cousu, fait de c e t t e etoffe est a g r e m e n t ś d ' u n e b r o -
(faite avec de l a l a i n e n o i r e n a t u r e l l e
c o u l e u r s , des
naturelle
t o r d u s et f o r m e n t u n e frange
„Łemki",
Balkans
du
(dessin
(dessin
20)
en
d u M o r d (dessin 21).
prścitć,
permet
la
supposition,
q u ' e l l e s sont v e n u e s dans les C a r p a t h e s des b o r d s de la M e d i t e r r a n ś e a v e c
les m i g r a t i o n s des b e r g e r s V a l a q u e s
q u i n a g u e r e o n t c h e m i n e le l o n g
C a r p a t h e s v e r s les T a t r a et j u s q u ' a l a Porte
MOUNTAINEER'S
WOOLLEN
des
Moravienne.
Ryc. 19. C z u h a
z
M i l i k a
k.
z d o b i o n a
M u s z у n y.
SACKS.
T h e T a t r a m o u n t a i n e e r s , e s p e c i a l l y the s h e p h e r d s , use for c a r r y i n g w e i g h t s ,
w o o l l e n sacks w h i c h
they weave
themselves,
alternating black and white
stripes of the n a t u r a l c o l o u r of the W o o l . T h e ends of t h e w o o l are
t e d so as to m a k e
is cut a n d s e w n out of t h i s c l o t h a n d e n l i v e n e d b y a n e m b r o i d e r y
ral
black wool
twis
a f r i n g e a d o r n i n g t h e edge of t h e m a t e r i a l . T h e
or f a c t o r y - m a d e
c o l o u r e d w o o l s ) . T h e m o t i f s are
sack
(natu
simple,
a n d g e o m e t r i c a l ( u n d u l a t i n g l i n e , b r o k e n l i n e , m e a n d e r etc. (see p i c t u r e 6,
16). T h i s e m b r o i d e r y a d d e d to the process of b e a t i n g c o m p a c t l y the c l o t h
is i n r e l a t i o n to the
a weaven
Such
structure
of the
veb
and
makes the
striped
and
fringed cloths
are
to
be
found
S l o v a k i a a n d a m o n g the R u t h e n i a n m o u n t a i n e e r s
ture
i m p r e s s i o n of
ornament.
13, 19), a m o n g t h e R o u m a n i a n s
also
a l l o w s to c o n j e c t u r e
Mediterranean
e x p a n s e of these s t r i p e d a n d
that they reached
past ages w a n d e r e d
from
the
Balkans
along
the
of
(picture
( p i c t u r e 21). T h e
fringed woolen textiles
the C a r p a t h i a n s
w i t h the m i g r a t i o n s of t h e V a l a q u e
T a t r a a n d the M o r a v i a n Gates.
North
( p i c t u r e 12), i n the B a l k a n s
19), i n S i c i l y , i n Spain, ( p i c t u r e 17), a n d i n N o r d A f r i c a
w i d e scope of t h e
i n the
c a l l e d the , , Ł e m k i " (pic
c o m i n g from
the
s h e p h e r d s w h o in
the
Carpathians
up
to
the
Ryc.
21.
Z a p a s k a
A т o mu n i w ąó r ach
k o b i e c a
F i n d u s
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a53410db804ebba2b12f30dcae24b322.pdf
870361111ef6867f9a3e177cb0261dda
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4007
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1961
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3749
Title
A name given to the resource
Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
polska sztuka ludowa
�T R E Ś Ć
Anna
Świątkowska
Jadwiga
i Anatoliusz
Czcrcpińscy
Łowicka
wycinanka
XVIII-wieczny
n a obrazach
67
' ludowy
strój
wotywnych
z
biłgorajski
Sol
Puszczy
skiej
Michał
Pękalski
cie
Ewa
Z
Fryś-Pietraszkowa
84
Drewniane
kapliczki nagrobne
w
powie
biłgorajskim
Meble
Józefa
94
Gibuly
97
ARCHIWUM HISTORYCZNEGO:
Edward
Pietraszek
Ośrodki
skich
w
garncarskie
XVIII
w
dobrach
i pierwszej
tenczyń-
pol. X I X
w.
(dokończenie)
Janina
Kamińska
K i l k a uzupełnień d o d z i e j ó w p o l s k i e j
niny
LISTY
RECENZJE
Barbara
Pogórza n i e
106
Bazielich
Fryś-Pietraszkowa
Zwyczaje
Podgórzanie
.
Mathys
Aleksander
Jackowski
Gawrak
n a Śląsku
i w
108
Zagłę
wystawa
109
sztuki
ludowej
Opocznie
115
O w y s t a w i e polskiej sztuki ludowej w Bazylei
116
Filmografia
kloru
KRONIKA
ludowe
Dąbrowskim
Pokonkursowa
w
Zbigniew
czy
I SPRAWOZDANIA:
biu
F. K .
tka
pasiastej
DO REDAKCJI:
Marian Terlecki
Ewa
101
polskiej sztuki ludowej
7.3. l a t a
i
fol
1957—1960
118
,
122
SUMMAHY OP ARTSCLES
125
PE3JOMK
127
Na okładce:
„Uśmierzenie
Czarta",
drzeworyt
ludowy,
wym, 33 X 26
repr,
z: Władysław
Skoczyłaś
„Drzeworyt
ludowy
w Polsce".
Na stronie
tułowej:
„Kareta",
kodra
łowicka, fragm.
Fot. Stefan
Deptuszewski.
cm,
ty
�polska sztuka ludowa
�KOMITET
REDAKCYJNY
Mgr Aleksander Jackowski,
dr Kazimierz
Pietkiewicz,
prof, d r Ksawery P i w o c k i ,
prof, dr Roman
Reinfuss,
prof, d r Tadeusz Seweryn.
ZESPÓŁ
REDAKCYJNY
Redaktor
naczelny:
mgr
Aleksander Jackowski, za
stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e
go: p r o f , d r R o m a n R e i n
fuss,
sekretarz
redakcji
i
redaktor
działu:
mgr
Jadwiga
Jarnuszkiewicz,
r e d a k t o r działu: m g r A n n a
Kunczyńska, r e d a k t o r t e c h
niczny: Maria Klukowska,
okładka i układ g r a f i c z n y :
Józef
Wilko(ń.
Tłumacze:
D o r i s R o n o w i c z (ang.), W ł o
dzimierz
Brzezicki
(ros.).
Red.: I n s t y t u t S z t u k i P A N ,
Warszawa,
u l . D ł u g a 26.
Wyd.
i
administr.:
P.P.
Wydawnictwa
Artystyczne
i
Filmowe,
Warszawa,
K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/23.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5795615037ed111eeda95ed07bf24465.pdf
5d7f11fbf44cf9d780e3e05d2ecc259b
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5341
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2003
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4962
Title
A name given to the resource
"Lathesthai" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.217-222
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Michera, Wojciech
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Theogonia zaczyna się urokliwie: Hezjod opisuje
korowody i wdzięczne tańce w wykonaniu Muz helikońskich, dziewic o „miękkich stopach”, na górze H e
likon... Otóż one to - „piękne, budzące tęsknotę” bo
ginie .. .kiedyś H ezjoda uczyły pięknego śpiewu
WOJCIECH MICHERA
Lathesthai.
O pokusie zapomnienia
kiedy owce wypasał u stóp Helikonu boskiego.1
W dalszym ciągu tej Dichterweihe, czyli sceny poetyc
kiego powołania, Muzy zwracają się do pasterza
w trzywersowej apostrofie (ww. 26-28):
„O pastuchy wiejskie, zakały, brzuchy wyłączne!
W iele zmyślał mówiąc rzeczy do prawdy podobne
poimenes agrauloi, kak elenchea, gasteres oion
iske pseudea polla legon etumoisin homoia
Wiemy, jak głosić kłam stw a liczne do prawdy podobne,
idmen pseudea polla legein etymoisin homoia
wiemy też, gdy zechcemy, jak rzeczy prawdziwe obwieszczać”.
idmen d’, eut’ ethelomen, alethea gerysasthai
Pomijam tu subtelny sens linijki pierwszej.2 Dwie
następne - to jedno z najbardziej enigmatycznych
w całej literaturze greckiej stwierdzeń dotyczących
sztuki poetyckiej.3 Interpretuje się je zazwyczaj w ka
tegoriach historycznych, jako polemikę Hezjoda z in
nymi twórcami. Zgodnie z tym poglądem dwojakie
umiejętności, jakie przypisują sobie Muzy, odpowiada
ją dwóm typom poezji. Cechą pierwszego (w. 27) były
by - podobne do prawdy, ale jednak, i tym bardziej
niebezpieczne - kłamstwa. Cenniejszy typ poezji (w.
28), rzekomo uprawiany przez samego Hezjoda, miał
by zawierać czystą prawdę.
Powstało wiele koncepcji naukowych, usiłujących
określić przedmiot tej domniemanej krytyki. Mówi się
na przykład, że Hezjod miał na myśli wszelką poezję poza swoją własną; albo też inne, powstałe wcześniej,
lokalne, beockie teogonie i genealogie (warto pamiętać
o kontekście społecznym greckiej poezji:4 była ona pre
zentowana publicznie, często w sytuacjach ceremonialanych, którym towarzyszyły konkursy; kontekst agonistyczny właśnie mógłby tłumaczyć tu obecność moty
wów „krytycznoliterackich”); najczęściej jednak uważa
się, że Hezjod zwraca się przeciw poezji epickiej - w ca
łości, lub też przeciwko najważniejszemu jej przedsta
wicielowi - Homerowi.5 Graziano Arrighetti usiłuje tę
koncepcję doprecyzować, wskazując jeszcze dokładniej
przedmiot Hezjodowego oburzenia.6 Jego argumenta
cja opiera się przede wszystkim na (powszechnie zna
nym) podobieństwie 27. wersu Theogonii Wiemy, jak głosić kłam stwa liczne do prawdy podobne,
Arrighetti uważa, że ten niemal dosłowny cytat
uznać należy za jednoznaczną referencję: Hezjod nie
przeciwstawia się całej poezji epickiej, ani nawet ca
łemu Homerowi (przecież sam przychylnie nawiązuje
niekiedy do wydarzeń opisanych w Iliadzie), jego kry
tyka ogranicza się do roli, jaką Homer pozwolił ode
grać Odysowi. D la Hezjoda, natchnionego przez M u
zy, usiłującego w swoim poem acie przedstaw iać
‘prawdę absolutną’, oburzająca jest ta Odysowa prze
biegłość retoryczna, słowna „obrotność” ,7 dwuznacz
na postaw a - lekceważąca to, jakim i rzeczy są „n a
prawdę” , wykorzystująca zaś słowo jako narzędzie
kłamliwej, pokrętnej perswazji, skupiona na „czaro
waniu” (thelxis) słuchaczy.
Interpretacja ta budzi jednak wątpliwości. Ja k za
uważa Pietro Pucci, trudno pom inąć fakt, że Hezjodowe Muzy patron ują zarówno poezji „prawdziwej” ,
jak i „fałszyw ej” . Być może więc am biw alentna
zwodniczość (w. 27) ciąży na języku wszelkiej poezji
- także poezji H ezjoda, a słowo poetyckie zawsze za
wiera zarazem prawdę i fałsz; fałsz jednak tak bardzo
podobny do prawdy, że w zasadzie z nią ‘identyczny’
(bo tak właśnie można też tłum aczyć przymiotnik
homoia).8
Argum entem przeciw „dualistycznej” interpretacji
owych dwóch linijek z apostrofy Muz jest, jak sądzę,
wymowa Theogonii jako całości. A le już nawet dalsze
fragmenty samego prologu zawierają przychylną ocenę
słownych praktyk perswazyjnych, realizujących nieja
ko program z wiersza 27. W ocenie tych praktyk chęt
nie użylibyśmy określenia „sofistyka”, gdyby nie fakt,
że historyczni sofiści pojawią się w Grecji dopiero 300
lat później.
*
idmen pseudea polla legein etumoisin homoia
do 203. wersu 19. księgi Odysei. Jest to scena, gdy
Odyseusz, ukrywający jeszcze swą tożsamość w prze
braniu żebraka, opowiada Penelopie na poły zmyśloną
historię. A utor Odysei tak komentuje jego słowa:
217
Czytamy zatem (83-90) passus o królach - królach
dobrych, „czcigodnych” ! - którzy otrzymawszy „dar
święty Muz dla rodu ludzkiego”, potrafią bardzo sku
tecznie przekonywać poddanych do swoich racji. Ko
mu bowiem Muzy
�Wojciech Michera ♦ LATH ESTH A I. O POKUSIE ZAPOM NIENIA.
n a język rosę leją przesłodką wnet z ust jego popłyną słowa miodowe, a ludzie
wszyscy n a niego patrzą, kiedy rozsądza sprawy
prostym wyrokiem; a gdy nieomylnym słowem przemówi,
zaraz spór, choćby wielki, zręcznie do kresu przywiedzie.
W tedy bowiem rozumni królowie, kiedy to ludziom
pokrzywdzonym n a m iejscu dają zadośćuczynienie,
łatwo ich przekonując i łagodnymi słowami.
malakoisi paraifamenoi epeessin
Wprawdzie wyroki „rozumnych królów” (basilees
echefrones) są „proste”, a mowa „nieomylna” (asfaleos),
najważniejsza wydaje się słodka pieszczotliwość ich
słów - miodowych, łagodnych, ale i (właśnie przez to)
zręcznych. Wydawać się może, że sytuację tę rozważać
należy w kategoriach nie tylko estetycznych, ale
przede wszystkim retorycznych i socjotechnicznych.
„Święty dar Muz” służy tu bardzo skutecznemu prze
konywaniu, ma coś z propagandy, która zastępuje, ale
i w jakimś sensie przypomina metody „przymusu bez
pośredniego” . Znane są zresztą z literatury greckiej
przykłady łączenia obu tych form perswazji (pisze na
przykład Bakchylides, że „Słowami łagodnymi i siłą
rąk” powstrzymała króla Projtosa jego straż przybocz
na, gdy ten usiłował targnąć się na swoje życie).9
Wspomnijmy też, że użyte w 90. wersie słowo parafemi, przez Jerzego Łanowskiego tłumaczone jako
„przekonywać” , dosłownie znaczy „z-wodzić”, „spro
wadzać z dobrej drogi” , a stąd także - „mówić pod
stępnie, nieszczerze, m am ić” .10 W Iliadzie czytamy na
przykład, że parfasis jest jednym ze składników słynnej
„przepaski” , kestos, z pom ocą której Afrodyta, z okrut
ną bezwzględnością, kogo chciała, zmuszała do miłości.11 W przekładzie Kazimiery Jeżewskiej mamy w tym
miejscu „złudne podniety” (14.215-217):
wspólnego z poszukiwaniem „prawdy” . Perswazyjność
„miodowych słów” bardziej niż „przekonywaniem” jest
„upajaniem”, a nawet pętaniem umysłu i woli drugie
go człowieka, przypominając agresywną magię miło
sną, powab i pokusy erotyczne, „co zwodzą umysły n aj
rozumniejszych” .12 D latego zresztą Peitho, bogini
uosabiająca siłę retoryczną - bez której nie byłoby też
„polityki”, czyli życia publicznego w greckiej polis należy do orszaku Afrodyty.13
Podobnie jak królowie, swą sztuką uwodzą też poeci-pieśniarze,14 o których dalej tak pisze (i to pisze
z uznaniem!) autor Theogonii (ww. 96-103):
i szęsny ten, kogo Muzy
ukochały, bo z ust mu głos płynie pełen słodyczy.
N aw et jeśli ktoś w piersi ból nosi świeżo doznany,
serce zgorzałe mu jęczy, to jednak gdy pieśniarz-aojdos,
sługa Muz, mu zaśpiewa o czynach ludzi dawniejszych
i o bogach szczęśliwych, co n a Olimpie mieszkają,
zaraz mu myśl odmieni, zapomni i nie spam ięta
aips' ho ge dysphrosyneon epilethetai oude ti kedeon
trosk swych, bo szybko odwróci wszystko dar bogiń.
memnetai
N atchniona pieśń odmienia zatem myśl i koi ból,
czyniąc go jakby niewidzialnym. Jest niczym sen albo
upojenie - winem lub właśnie m iodem .15 Określenie
„odwracać umysły” (od nieszczęść), paretrape z wersu
103., jak zauważa Pucci, przypomina paraifamenoi wer
su 90., „zwodzącą” perswazję dobrych królów. M iodo
we słowa tych ostatnich kładą kres wszelkim sporom pełna słodyczy pieśń pieśniarzy sprowadza zapomnie
nie trosk.
I właśnie to sztucznie wywołane ‘zapomnienie’ 0 bólu i nieszczęściach, stan rozkoszny, ale i zgubny to ważny topos greckiej literatury.
W przepasce tej wszystkich rozkoszy uroki się mieszczą:
*
powab miłosny, tęsknota pożądań i zwierzeń poufność,
złudne
p o d n i e t y , co zwodzą umysły najrozumniejszych
p a r f a s i s he t’ eklepse noon puka per froneonton
Zwodniczość też, a nie tylko subtelność i delikat
ność, kryje się za „łagodnością”, albo raczej „miękko
ścią” (malakos) słów wypowiadanych przez królów,
którzy niczym psychoterapeuci pragną wzbudzić (czy
zawsze uczciwie?) zaufanie słuchaczy i zapanować nad
ich umysłem. Prawie identyczne sformułowanie a przy tym m ające jednoznaczny sens zwodzenia
i oszukiwania - pojawia się w Odysei (16.286-287).
O to Odyseusz, szykując się do krwawej rozprawy z za
lotnikami, nakazuje synowi swemu, Telemachowi, by
zabrał z sali biesiadnej wszelką broń, i dodaje przy tym:
„zalotników zaś zagaduj miękkimi słowami”, mnesteras
malakois epeessin / parfasthai.
Mądrzy królowie działają zapewne - podobnie jak
pouczony przez ojca Telemach - w słusznej sprawie,
niemniej ich siła przekonywania nie musi mieć wiele
Cała Odyseja (stanowiąca istotny kontekst twór
czości Hezjoda) jest opowieścią o pamięci, która - jako
swoisty ‘imperatyw etyczny’, i to bardzo ‘kategoryczny’
- skłania bohatera do powrotu (nostos) na Itakę. Jako
więc szczególnie niebezpieczna pokusa jawi się w niej
‘zapomnienie’ - „zapomnienie o powrocie” (nostou te
lathesthai). Tym bardziej że „powrót” (nostos) był
w Grecji archaicznej, i w samej Odysei, słowem i figurą
myślową ściśle związaną z ideą docierania do prawdy
(pokrewieństwo etymologiczne nostos i noos - umysł).16
To nie przypadek zatem, że w tak wielu scenach
Odysei tak wielką rolę odgrywają rozmaite „anestetyki”, skutecznie łagodzące ból i sprowadzające zapo
mnienie. Środki te należą do jednej z trzech sfer: sek
su, „farmaceutyków” (pharmaka) lub słowa (retoryka
1 poezja, oczywiście śpiewana). Te trzy zjawiska psy
chospołeczne, trzy sfery rozkoszy, dopełniają się wza
jemnie, służąc sobie w tekście jako kontekst metaforyzacyjny.17 W artością zaś, która je łączy, jest perswazyj
218
�Wojciech Michera ♦ LATH ESTH A I. O POKUSIE ZAPOM NIENIA.
na moc (o)czarowywania (thelxis, od thelgo - głaskać,
stąd: zbałamucić, uwieść, uśpić, odurzyć, pomieszać
zmysły, oczarować).
Zapomnieniu ulegają zatem - wbrew swej woli - ci
towarzysze Odysa, którzy zjedli „lotosu miodny plon”
w krainie Lotofagów18 (9.82 n.); a także ci, których
później ugościła czarodziejka Kirke - dodając do po
trawy „zgubnych ziół” (pharmaka lygr) - „by do szczę
tu zapomnieli (hina panchu lathoiato) o ziemi ojczystej”
(9.235-236); po czym zamieniła w świnie.19 Sprytny
Odyseusz uratował wówczas towarzyszy; później jed
nak sam ‘zapomniał’ (czy może: ‘zapomniał się’), pod
dawszy się urokowi boskiego ciała czarodziejki. M inął
cały rok, nim przyszło ‘opam iętanie’, tym razem dzięki
towarzyszom, którzy mówili z wyrzutem: „Bóg cię opę
tał (dosł.: daimoni, „daim onie”), czas przypomnieć so
bie (mimneskeo) o ziemi ojczystej” (10.472).
Podobnie było potem z nimfą Kalipso, u której
Odys spędził samotnie ostatnie lata tułaczki. Niewola
ta również była rozkoszna, a piękna córka A tlasa sta
rała się ze wszystkich sił, by heros na zawsze już pozo
stał na jej wyspie. Nie karmiła go jednak ziołami, lecz
czarodziejskim (czarującym) słowem (1.55-57): „On
płacze, a ona wciąż miękkimi (malakoisi), pieszczotli
wymi (kai haimuloisi) słowami (logoisin) czaruje (thelgei), iżby zapomniał Itaki (hopos Ithakes epilesetai)”.
Gdyby zapomniał - przestałby płakać. Ale „on śmierci
raczej wygląda” .
Kirke i Kalipso pełnią w Odysei bardzo podobną
funkcję: pięknej, niebezpiecznej, ale też - co należy
podkreślić - obdarzonej boską mądrością kusicielki.
0 pierwszej (trzykrotnie) i o drugiej (raz) Homer wy
śpiewuje identyczną frazę:20 euplokamos, deine theos audeessa, co Parandowski tłumaczy jako „pięknowłosa,
dziwna bogini o ludzkim głosie” . Przekład ten jest jed
nak mylący. Grecki tekst nie mówi wcale, jakoby głos
bogini był „ludzki”. Homer pisze jedynie, że zarówno
jedna, jak i druga, jest audeessa, czyli obdarzona „gło
sem”. Jakim? Mamy prawo domyślać się, że właśnie ra
czej „nie-ludzkim ” , nie-zwykłym, profetycznym.
Zwłaszcza że określający boginie przymiotnik deine zna
czy nie tylko, i nie tyle, „dziwna”, w potocznym znacze
niu słowa, ale i „straszna”, „przerażająca” , „niesamowi
ta” . Straszna właśnie nieludzką potęgą pięknego ciała
1 słowa - zarazem uwodzącego, jak i objawiającego.
D o tej samej grupy przerażających kusicielek,21 i to
w najbardziej - a nawet wyłącznie! - destrukcyjnym
aspekcie, jako jej najstraszniejszy, wampiryczny wa
riant, zaliczyć też trzeba na wpół ptasie Syreny (Seirenes) z księgi 9., które „czarują (thelgousin) wszystkich,
co do nich przychodzą” (9,40). Kto zaś „posłucha gło
su Syren, temu już nie wrócić do domu i nie zobaczyć
żony i dziatek, idących naprzeciw z radością, bo go Sy
reny uwiodą (thelgousin)” .
Wołały zatem do Odysa: „Chodź do nas” - „zatrzy
maj statek, byś mógł słuchać naszego głosu. N ikt bo
wiem tu nie przepłynie na czarnym okręcie, póki z na
szych ust nie posłyszy słodkiej pieśni”. Jednak ta pęta
jąca umysł, narkotyczna pieśń wyrażała nie tylko zmy
słową pokusę erotyczną, ale również - poznawczą.
W dalszej części swej apostrofy do Odysa Syren śpie
wały bowiem:
„ A k to się nią [pieśnią] nacieszy, odjeżdża mądrzej
szy, bo w s z y s t k o w i e m y - i co z woli bogów
wycierpieli Argiwi na równinie trojańskiej, i co się
dzieje na całej ziemi żywiącej rzesze” .
Jednak tłumaczenie Parandowskiego i w tym wy
padku gubi pewien istotny szczegół. Otóż owo kluczo
we „wiemy”, idmen, w oryginale powtórzone jest dwu
krotnie, i za każdym razem stoi na początku wersu
(12.189-191):
W ie m y .
idmen gar toi panth’, hos eni Troie eureie
Argeioi Troes te theon ioteti mogesai
219
wiemy
t e ż .
idmen d’, hoson genetai epi chtoni pouluboteir
co dokładnie przypomina (zapowiada?) podwójne id
men z Prologu Theogonii Hezjoda (27-28), gdzie po
dobne referencje przedstawiają Muzy:
W i e m y , jak głosić kłam stw a liczne do prawdy podobne,
idmen...
w i e m y t e ż , gdy zechcemy, jak rzeczy prawdziwe obwieszczać”
idmen d’...
Choć podobna konstrukcja powtórzonego idmen po
jawia się u Homera kilkakrotnie, a także w tekstach in
nych autorów, cały kontekst pozwala powiedzieć, że Sy
reny przypisują tu sobie atrybuty Muz - kobiecych istot,
które pięknie śpiewają, radując słuchaczy, a zarazem ob
darzone są „nie-ludzką” wiedzą.22 W starożytności istniał
nawet pogląd, że matką Syren była Muza Terpsychora.
Bez względu jednak na stopień rodzinnego pokrewień
stwa, można uznać, że Syreny to niejako lustrzane odbi
cie olimpijskich Muz. Nie wolno tylko im uwierzyć, bo
przecież na wybrzeżu ich wyspy „pełno jest kości tych, co
słuchali ich głosu, pełno butwiejących skór” (9.45-46).
Syreny dowodzą swoich kompetencji, zwracając się
do Odysa po imieniu, co bynajmniej nie jest takie oczy
wiste, skoro inni bohaterowie Odysei, w tym istoty bo
skie lub półboskie (jak choćby Kirke, Polifem albo Feakowie), wcale nie zawsze potrafią od razu rozpoznać
swego gościa. Szczegół ten potwierdza niejako deklaro
wane aspiracje skrzydlatych śpiewaczek. Co więcej,
wnikliwa analiza filologiczna pokazuje, że ich wypo
wiedź to swoista ‘intertekstualna’ stylizacja - napisana
językiem przypominającym bardziej Iliadę niż Odyseję.23
Nie m a wątpliwości: Syreny istotnie wiedzą, z kim m a
ją do czynienia (z bohaterem - i to „bohaterem literac
kim” - który zasłynął pod Troją), i dobrze znają opisa
ne w Iliadzie minione zdarzenia (znają je właśnie jako
opisane w Iliadzie, czyli jako fakt już ‘poetycki’).24
�Wojciech Michera ♦ LATH ESTH A I. O POKUSIE ZAPOM NIENIA.
*
Boskie Muzy są córkami Pamięci-Mnemosyne, ale
już w chwili narodzin skojarzone zostały z zapomnie
niem (Theogonia 53-55):
Urodziła je ojcu w Pierii z Kronidą złączona
M nemosyne, władczyni ziem Eleutheru,
jako klęsk z a p o m n i e n i e i uwolnienie od troski.
(lesmosunen)
Ta sama dwuznaczność naznacza ich „święty dar”:
oto poeta sprowadza swoim słowem kojące ból z a p o m n i e n i e , ale robi to opowiadając o „czynach
ludzi dawniejszych” , minionych i trwających w p a m i ę c i ; a także - „o bogach szczęśliwych, co na
Olimpie mieszkają”, czyli o sferze nie należącej w ogó
le do ludzkiego świata (ww. 100-101).
Paradoks ten warto zestawić z pewnym szczegółem
poetyckiego w tajem niczenia, jakiego Hezjodowi
udzieliły Muzy. Porównajmy mianowicie „ramy czaso
we” ich własnych kompetencji narracyjnych z tym, do
czego upoważniają one poetę.25 Otóż najpierw, w wer
sie 32., pasterz wyznaje, że Muzy natchnęły go wiesz
czym śpiewaniem abym wysławił, [ ] co będzie oraz co było dawniej
ta t’ essomena pro t’ eonta
Tymczasem one same (czytamy 6 wersów dalej) za
bawiają na Olimpie swojego ojca Zeusa opowiadając, [CO JEST,] co będzie oraz co było,
działania będącego jej odwrotnością, wyostrzającego
zmysły, „otwierającego oczy” . Jeżeli bowiem pieśń,
znieczulając przez oczarowanie (thelxis, czasownik thelgein), przynosi ‘zapomnienie’ (najczęściej używane sło
wo to lethe, w formie czasownikowej lathesthai, lub epi-lethetai) - teraz należałoby dokonać „od-czarowania”
i „przy-pomnienia”. Istotnie, „prawda” to po grecku
aletheia, słowo złożone z rzeczownika lethe i poprzedza
jącej go partykuły przeczącej a.
I
właśnie tego słowa używają Muzy w Prologu
Theogonii, ale tylko w 28. wersie, tam zatem, gdzie m ó
wią o swojej umiejętności głoszenia bezwarunkowej
prawdy. W wersie 27. owa „prawda”, do której „liczne
kłamstwa” (pseudea polla) są podobne (lub: z którą są
tożsame), określona jest za pom ocą słowa etumon
(słusznie kojarzącego się nam z pojęciem ‘etymologia’).
O ba te słowa są bardzo bliskie znaczeniowo, jed
nak zdaniem Louise Pratt można wskazać różniące je
cechy. Aletheia zatem, zgodnie z etymologią, pokazuje
to, co jest ‘nie-skryte’, wolne od pozoru i złudzenia.
Zawiera element subiektywnej ‘naoczności’: ten, kto
mówi prawdę w znaczeniu aletheia, „jest w pełni świa
domy tego, co się wydarzyło i pragnie o tym opowie
dzieć uczciwie i wyczerpująco” .26 O d tego natomiast,
kto mówi o prawdzie w znaczeniu etumon (l.m.: etuma;
lub etetumon, etetuma), nie wymaga się takiej wiedzy
lub intencji. Prawda-etumon pojawia się zatem wtedy,
gdy przedstawiamy na przykład nasze intencje lub
przypuszczenia. O ba słowa można przeciwstawiać
„kłamstwu” (pseudos), ale etumos wtedy, gdy kłamstwo
jest typu nieintencjonalnego, aletheia zaś - gdy kłam
stwo jest umyślną fikcją.
ta t’ eonta ta t’ essomena pro t’ eonta
*
To przemilczenie ‘teraźniejszości’ (tego, „co jest” ,
ta t’eonta; dalsza część obu heksametrów, dotycząca
przyszłości i przeszłości, jest identyczna) w zakresie
poetyckich obowiązków Hezjoda, szczególne o niej
„zapom nienie” (swoista ideowa lacuna), jest wymow
ne, w żadnym razie przypadkowe. Pietro Pucci pisze
nawet: The absence of the „present” is indeed shocking.
Wydaje się więc, że najtrudniejsza poznawczo jest
właśnie „teraźniejszość”, należąca wyłącznie do sfery
boskich kompetencji. (Z teraźniejszością m ają zresztą
problemy nawet Syreny. O ile świetnie radzą sobie
z przeszłością Odyseusza, która w ich wydaniu zdążyła
nawet nabrać cech „literackiego tekstu”, o tyle fatal
nie mylą się w ocenie tego, co dzieje się teraz. Jak moż
na im wierzyć, że istotnie wiedzą, „co się dzieje [do
myślnie: teraz] na całej ziemi żywiącej rzesze, idmen
gar toi panth’ . . . ” , skoro nie wiedzą nawet, że Odys,
uprzedzony przez ich rywalkę Kirke, przywiązał się do
masztu, a swoim ludziom zatkał uszy woskiem; że cały
zatem ich wysiłek musi pójść na marne.)
Uzyskanie dostępu do tego, co „aktualne”, wyma
ga niejako odwrócenia skutków wywołanych przez
„pełną słodyczy” pieśń aoida, czy raczej - wymaga
220
Kiedy Homer przystępuje (na początku Katalogu
okrętów w 2. księdze Iliady) do wyliczenia wszystkich
wodzów, jacy wzięli udział w oblężeniu Troi, wyznaje
najpierw swoją bezsilność,27 a potem zwraca się do
Muz z prośbą o wsparcie pamięci (2.484 n.):
Teraz powiedzcie mi, Muzy, mieszkanki pałaców Olimpu,
jako boginie obecne wszędzie i wszystkowiedzące,
iste te panta
kiedy my tylko słów pustych słuchamy, nie wiedząc niczego,
kleos oion
oude ti idmen
jacy wodzowie tam byli D anajów i jacy książęta?
Nazw ać nie zdołam ich wszystkich, nie zdołam ich czynów
wysłowić
[...]
jeśli m i nie przypomnicie, Olim pu Muzy
ei me... mnesaiath’
Można jednak zapytać: w jakiej mierze owa praw
da o minionych wydarzeniach, wydobywana pamięcią
poetycką, zachowuje istotną aktualność? Opowieści
epickie, jak już wiemy, były lekiem ułatwiającym zapo
mnienie o kłopotliwej teraźniejszości. Ale zarazem -
�Wojciech Michera ♦ LATH ESTH A I. O POKUSIE ZAPOM NIENIA.
skoro to, co aktualne, opiera się bezpośredniemu po
znaniu - opowieść o rzeczywistości minionej lub odle
głej jest jedynym sposobem choćby pośredniego dosię
gnięcia „teraźniejszości”.
Hos logos, mawiali Grecy, „jak głosi opowieść”...
Przeszłość - nawet uznawana za historycznie prawdzi
wą - z konieczności nabiera cech literackiej fikcji.
Trwa w postaci narracji epickiej. O tym, co było, choć
by i było naprawdę, można przecież opowiadać na róż
ne sposoby - jak gdyby istniały różne wersje prawdy.
I choć fikcja nie jest po prostu tożsama z kłamstwem,
Grecy w obu wypadkach używali tego samego słowa pseudos. W tym sensie poeci i aoidowie, zaufani Muz,
choć służyli społeczeństwu jako kustosze wspólnej pamięci-prawdy, tworząc fikcje (pseudea), stawali się
w pewnym sensie kłamcam i.28
Warto przy tym pam iętać o agonistycznym kontek
ście, jaki zawsze towarzyszył greckiej poezji, zachęcają
cym wręcz, by prezentować (tworzyć) wersję o naj
większej skuteczności perswazyjnej, potrafiącej słu
chaczy czarować i kusić. W ten sposób nieodłączną to
warzyszką prawdy staje się tu „przyjemność” .29 Z pew
nego jednak punktu widzenia (na przykład z punktu
widzenia Platona) właśnie towarzystwo „przyjemno
ści” - a także „sprytu” (metis) - dyskwalifikuje poezję,
umieszcza ją bowiem poza zasadą prawdy.30
A jednak opowieść-pamięć można określić jako śro
dowisko prawdy, prawdy o nas samych. Narracja bo
wiem to nie tylko zdanie relacji z minionych wydarzeń.
Przede wszystkim dostarcza ona kategorii poznawczych,
pozwalających rozumieć skomplikowane sieci wszelkich,
także aktualnych działań i wydarzeń. Można powiedzieć,
że „opowiadanie” - opowiadanie jako takie - to szcze
gólna, „źródłowa” sytuacja kulturowa, która łącząc i in
tegrując wszelkie inne formy dyskursywnego i symbolicz
nego pośrednictwa, tworzy symboliczną przestrzeń kul
tury.31 Dlatego i poeci greccy, mimo „przekłamań”
w prezentowaniu przeszłości, mogli w oczach swych słu
chaczy pozostawać nauczycielami; to właśnie dzięki te
mu, że dokonywali wyboru i adaptacji (odwołując się
przy tym nie tylko do wyobraźni słuchaczy, ale także ich
zmysłu krytycznego), skomplikowany splot wydarzeń
opowiadanej historii - jako wzorzec, exemplum, paradeigma - nabierał aktualnego sensu.
Otóż sądzę, że aletheia z wersu 28. to prawda jako
„oczy-wistość” , na którą stać jedynie Muzy, dla czło
wieka zaś - pozostająca nieosiągalnym marzeniem.
Realnością ludzką jest bowiem nieustanny i nieusu
walny wysiłek - także wysiłek poety, który ‘prawdę’ (tę
możliwą, etumon) bezustannie ściga za p o ś r e d
n i c t w e m fikcji (czyli tego, co - paradoksalnie w kuturze trwałe, co ‘zawsze-już’ istnieje, jako zapis,
mit, historia), starając się, by fikcje te (pseudea), jako
kontekst aktualności, jak najbardziej do prawdy przy
legały, najbardziej ją przypominały, a najlepiej - żeby
były z nią identyczne (homoia). A le nawet taka „iden
tyczność” nie likwiduje całkowicie owej nieuniknionej
szczeliny, dramatycznego rozziewu, „nieoczywistości” ,
która od środka niejako rozsadza każdą rzecz, jaka się
nam w naszym świecie jawi.32
Taka wykładnia wydaje się dobrze zgadzać z kon
cepcją, jaką H ezjod przedstaw ia w dalszej części
Theogonii: napięcie charakteryzujące sferę słowa po
etyckiego odpowiada „chronologicznej” dychotomii,
porządkującej mityczne dzieje świata. Nasze czasy w przeciwieństwie do złotej epoki sprzed fatalnego
kryzysu (krinein - rozdzielać) w Mekonie, gdzie drogi
bogów i ludzi na zawsze się oddaliły (zob. Theogonia
535n.)33 - są naznaczone dramatycznym i nieodwra
calnym niedostatkiem. Taki dziś jest świat i taka też
ludzka kondycja: perm anentnego niedo-magania, niedo-ganiania, życia pełnego niedo-godności. Jakie zaś
życie - taka poezja i sztuka: zawsze już spóźniona, go
niąca, naśladującą, symulującą.
A le właśnie w tym zmuszającym do beznadziejne
go pościgu nieredukowalnym dystansie poetyckiej pa
mięci, mającej - niczym Syreny - kuszącą moc pętania
zmysłów i sprowadzania zapomnienia, w tym powab
nym i łudzącym ciele-słowie, odzyskujemy jakiś dostęp
do „całej jaskrawości” owej dawno już utraconej teraź
niejszości; choć już „tylko” jako obraz, jako fikcję; któ
rą jednak jakże trudno od prawdy odróżnić.34
Przypisy:
1
Korzystam z tłum aczenia Jerzego Łanow skiego: Hezjod, N aro
dziny bogów (Theogonia). Prace i dni. Tarcza, Warszawa 1999
2
Zob. Josh ua Katz i Katharina Volk, ‘Mere Bellies’?: A New Look
at Theogony 26-28, „Journal of H ellenic Stu d ies” 121/2001, s.
*
122-131
Co zatem miałaby wyrażać różnica między 27. i 28.
wersem Theogonii? Być może to, o czym śpiewa chór
w Agamemnonie Ajschylosa (1025-31, tł. Stefan Srebrny):
3
Pietro Pucci, Hesiod and the Language of Poetry, Baltim ore and
4
Zob. Bruno Gentili, Poetry and Its Public in Ancient Greece. From
London 1977
Homer to Fifth Century, tł. A . T Cole, Baltim ore 1988; Penelo
pe Murray, Poetic Inspiration in Early Greece, „Journal of H elle
Gdyby święta boża moc
nic Stu d ies” 101/1981, s. 87-100
nie znaczyła rzeczom wszem
granic i niezłomnych praw,
5
Krótki przegląd stanowisk i literaturę zagadnienia przedstaw ia
6
Zob. G. Arrighetti, Hésiode et les muses: le don de la vérité et la
ją Joshua Katz i K atharina Volk, dz. cyt.
już by dawno sam, bez słów,
trysnął z serca prawdy z d r ó j .
conquçte de la parole, w: F. Blaise, P. Ju det de la Com be, P R ou s
Tak zaś jeno głuchy ból
seau (red.), Le métier du mythe. Lectures de Hésiode, Villeneuve
szarpie j e .
1996, s. 53-70
221
�Wojciech Michera ♦ LATH ESTH A I. O POKUSIE ZAPOM NIENIA.
7
8
9
Polutropos, „wielce obrotny”, albo (jak tłumaczy Jan Parandow-
całkow itego oddania swej misji odnalezienia O jca - nieodpo
ski) „pełen wykrętów” - przydomek Odysa, który pojaw ia się
wiedzialnie przedłuża pobyt w Sparcie (u M enelaosa i Heleny),
już w 1. wersie Odysei. Drugi z najczęściej przez H om era używa
aż wreszcie sam a „Pallas A ten a przypomniała sobie, że trzeba
nych jego przydomków - polumetis.
świetnego syna O dysa skłonić do pow rotu”, nostou hypomneso-
Por. Pucci, dz. cyt., s. 12
usa kai otryneousa - 15.1-3
(...)mythoisi te meilichiois kai biiai cheiron, Epinikion 11, 90-91, tł.
20
Zob. Odyseja (Kirke:) 10.136; 11.8; 12.150; (Kalipso:) 12.449.
21
Zob. M ichael N. Nagler, Dread Goddess Revisited, w: Reading the
Jerzy Danielewicz, w: Liryka starożytnej Grecji, Warszawa-Poznań
Por. 7.245; 7.54 n.
1996, s. 306. Richard Seaford podkreśla, że są to - the two cha
racteristic activities of male citizens (The Eleventh Ode of Bakchyli-
Odyssey. Selected Interpretive Essays, Seth L. Schein (red.), Prin
des: Hera, Artemis, and the Absence of Dionysos, „Journal of H el
lenic Stud ies” 108/1988, s. 132. W greckiej praktyce społecznej
ceton 1996, s. 141-161
22
on Homer, New York i Oxford 1998, s. 6. N a tem at Syren w Ody
ważność. Platon np. opowiada się w Prawach (ks. IV) za tym, by
sei zob też A lain Ballabriga, Les fictions d’Homère. L'invention my
prawny nakaz raczej przekonywał (peithein), niż przymuszał (ape-
thologique et cosmographique dans l’Odyssée, Paris 1998, s. 163-172
ile: groźba, bia: siła, tyrannikon epitagma: tyrański nakaz). Zob.
23
Christopher Bobonich, Persuasion, Compulsion and Freedom in
24
Plato’s ‘Law s’, „Classical Q uarterly” 41,2/1991, s. 365-388
10
Pucci, The Song... wyd. cyt., s. 1-9
N a tem at sam ośw iadom ości poetyckiej autora Odysei, ale także
Iliady zob. D avid Bouvier, Le sceptre et la lyre. LIliade ou les héros
Por. Pucci, dz. cyt., s. 17 (i przypisy s. 39 n .); M arcel Detienne,
de la mémoire, G renoble 2002
Les maîtres de vérité dans la Grèce archaïque, Paris 1973, s. 67 n.,
25
West, M. L., Hesiod: Theogony, O xford 1966, ad. loc.
11
Cf. Pucci, The Song of the Sirens, w: The Song of the Sirens. Essays
rozróżnienie między przymusem i perswazją zachowuje jednak
Zob. Pucci, H esiod..., s. 22. Kom petencjom Muz odpow iadają
um iejętności wieszczka K alch asa z Iliady (1,70); zob. J.-P. Ver-
Por. Cam pbell Bonner, ‘K E S T O S IM A S’ and the saltire of Aphro
nant, Mityczne aspekty pamięci, tłum aczenie artykułu zamiesz
dite, „A m erican Journal of Philology” 70, 1/1949, s. 1-6; Christo
czone w tym numerze „Kontekstów ”.
pher A . Faraone, Ancient Love Magic, Cambridge Mass, London
26
Pratt, dz. cyt., s. 100
1999, s. 97-110. Por. też V Hymn Homerycki - Do Afrodyty, w.
27
Jego słowa są „puste”, oion - tak jak pusty był brzuch H ezjoda
28
M arcel Detienne (dz. cyt. s. 77) pisze o poecie G recji archaicz
7 i 33 (Hymny Homeryckie, tł. W. Appel, Toruń 2001); A n n Bergren, The Homeric Hymn to Aphrodite: Tradition and Rhetoric, Pra
przed poetycką inicjacją, por. Theogonia 26.
ise and Blame, „Classical Antiquity” 8/1989, s. 1-41. Por. Louise H.
nej: le maître de vérité est aussi le maître de tromperie. Por. Pratt,
Pratt, Lying and Poetry from Homer to Pindar. Falsehood and Decep
dz. cyt., s. 3
tion an Archaic Greek Poetics, A n n Arbor 1993, s. 74-75
29
Pratt, dz. cyt., s. 73 n.
12
Pucci, dz. cyt., s. 17;
30
Z braku m iejsca całkowicie rezygnuję tu z choćby krótkiego
13
Zob. Richard Buxton, Persuasion in Greek Tragedy. A Study of
om ówienia problematyki „zapom nienia”, jaka wyłania się z pism
Peitho, Cam bridge 1982.
Platona, określonej zwłaszcza w sporze Sokratesa z sofistami.
14
N a tem at różnicy między pieśniarzem (aoidos) i poetą (tworzącym
W spomnę tylko, że „lekarstwo na pam ięć”, mnemes pharmakon,
utwory wykonywane przez chór) - zob. Murray, dz. cyt., s. 98
o którym P laton pisze w Phaidrosie, to jeden z kluczy otw ierają
15
O miodzie, jako oszałam iającym napoju alkoholowym, pisze
cych złożone zagadnienie reprezentacji, pokusy, prawdy i złu
Karl Kerényi, Dionizos. Archetyp życia niezniszczalnego, tł. I. K a
dzenia; zagadnienie, którego patronką-figurą jest w myśli grec
nia, Kraków 1997, s. 40 n. Zob. też Pucci, dz. cyt., s. 20 n.
kiej spartańska H elena. D latego też w tym krótkim szkicu zupeł
Zob. D avid Lachterm an, ‘N oos’ i ‘nostos’: Odyseja i źródła filozo
nie świadomie pom inąłem (licząc, że brak ten uda się nadrobić
fii greckiej, w tym numerze „Kontekstów ”.
przy innej okazji) znaczący przecież udział tej niezwykłej kobiety
16
17
S ą to trzy wyjątkowo trwałe i związane ze sobą „uniwersalia
w procederze perswazyjnego oczarowywania, które sprowadza
perswazyjne”, które i w naszych czasach odnajdujem y jako tria
zapomnienie (się); por. przede wszystkim Odyseja 4,218 n..
dę: „kobiety, wino i śpiew” , lub też w nowocześniejszym w arian
O niebezpiecznym „lekarstw ie n a pam ięć” pisze oczywiście
cie: sex, drugs and rock’n’roll. Cf. artykuł Jenny Strauss Clay pod
Jacqu es Derrida, L a pharmacie de Platon, w tegoż: L a dissémina
wymownym tytułem Sex, Drugs, an d ... Poetry, w: Epic and
tion, Paris 1972 (tłum. fragm entu Farmakon w: Derrida, Pismo
epoch. Esseys on the Interpretation and History of a Genre, Texas
filozofii, tł. Bogdan Banasiak, Kraków 1992). Zob. też: Jean n e
Tech Univeristy Press 1994. Należy jednak powiedzieć, że
-Marie Gagnebin, Mort de la mémoire, mémoire de la mort: de
w greckiej retoryce perswazja słowna (peitho) częściej zestaw ia
l’écriture chez Platon, „Les Etudes Philosophiques” 3/1997, s.
na była z „erosem ” oraz „siłą fizyczną” (bia). Zob. Joh n Kirby,
289-304
The ‘Great Triangle’ in Early Greek Rhetoric and Poetics, „Rheto18
31
rica” 8: 3/1990, s. 2 1 3 -2 8
CulturalMemory, „Culture and Psychology” 8 (1), 2002, s. 15-43.
Słowo lotos nie m a oczywiście nic wspólnego z rzeczownikiem le
Tam też dalsza literatura na tem at pam ięci kulturowej.
the. Tak się jednak zaskakująco składa, że jest najpraw dopodob
32
niej zapożyczeniem z języków sem ickich i łączy je pokrewieństwo
Por. inspirowane pracam i Jacq u es’a Derridy rozważania Pietro
Pucciego, Hesiod.
z hebrajskim lot (zob. Pierre Chantraine, Dictionnaire étymologi
33
que de la langue grecque. Histoire des mots, T I, Paryż 1984, s.
, dz. cyt.
Zob. Jean-Pierre Vernant, Le mythe hésiodique des races, w tegoż:
Mythe et pensée chez les Grecs. Études de psychologie historique
654.). Pośrednio zatem przywołuje obraz bohatera, który wycho
(nouvelle édition), Paris 1985, s. 9-106; tenże, Le mythe
dząc z przeznaczonej na zagładę Sodom y potrafił (w przeciwień
prométhéen chez Hésiode, w tegoż: Mythe et société en grèce an
stwie do swojej żony) oprzeć się pokusie spojrzenia za siebie. Tra
cienne, Paris 1974, s. 177-194; Jean-C laude Carière, Le mythe
dycja grecka analogiczną sytuację przedstawiła ze szczególnym
prométhéen, le mythe des races et l’émergence de a cité-état, w: F.
odwróceniem m ałżeńskich ról. N ie m a tu jednak m iejsca, by
Blaise, P Ju det de la Com be, P R ousseau (red.), Le métier du
choćby najkrócej omówić ten powracający w wielu tradycjach
mythe. Lectures de Hésiode, V illeneuve 1996, s. 393-429
topos mitologiczny, w bardzo ciekawy sposób ujaw niający kultu
19
Zob. Jens Brockmeier, Remembering and Forgetting: Narrative as
34
Tekst jest niedokończonym , ale i radykalnie skróconym (zob.
rową ambiwalencję pamięci i zapomnienia.
przypis 30) fragm entem jednego rozdziału książki, zatytułow a
W związku z tem atem „zapom nienia o powrocie” w Odysei moż
nej roboczo Ciało i wyobraźnia.
na by jeszcze przywołać przypadek, Telem acha, który - mimo
222
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3244751e7693905239cba8eaabbd3bbd.pdf
098cc29db8295194f1e1500521ed652c
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6386
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2007
Subject
The topic of the resource
spis treści
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5959
Title
A name given to the resource
Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.1-2
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PSL Konteksty - redakcja
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Polska Sztuka Ludowa
KONTEKSTY
♦ ANTROPOLOGIA KULTURY F ETNOGRAFIA F SZTUKAf
2007 rok LXI nr 3-4 (278-279). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 30 zł
INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK, STOWARZYSZENIE LIBER PRO ARTE
S P I S
T R E Ś C I
D ariusz C zaja Leiris. Zarys....................................................................................
T omasz S zerszeń Michel Leiris instrukcja obsługi..................................................
3
7
Autobiografia i antropologia
***
MICHEL L eiris
MICHEL L eiris
M ichel L eiris
MICHEL L eiris
M ałgorzata B aranow ska
M ichel L eiris
JAMES CLIFFORD
DENIS H ollier
DARIUSZ C zaja
P hilippe L ejeune
Michel Leiris —nota biograficzna,
opracował Tom asz Szerszeń.....................................................
Nazywam się Michel Leiris, skończyłem właśnie trzydzieści
cztery lata, przełożyli Teresa i Jan Błońscy ..........................
„...Częcie”, przełożył Jan Gondowicz ....................................
Sacrum w życiu codziennym,
przełożyła Joanna Pawelczyk ..................................................
Dusza, przełożyli Teresa i Jan B łoń scy...................................
D u sza..............................................................................................
Dziennik 1922-1989: fragmenty,
przełożyła Jola Skomska-Godefroy, wybór i opracowanie
Dariusz Czaja i Tom asz Szerszeń ...........................................
Metaforyczny realizm Michela Leirisa,
przełożyła Ewa Dżurak .............................................................
Nagłówek Holofernesa (Notatki o Judycie),
przełożyła Katarzyna Przyłuska...............................................
Cięcie Judyty. Ekscesy egzegezy.................................................
Czytając Leirisa. Autobiografia i język
przełożyła Ewa M a le c .................................................................
23
26
28
29
34
35
36
48
56
66
75
Afryka dzika (i nie)
MICHEL LEIRIS
TOMASZ S zerszeń
***
MICHEL LEIRIS
R aymond R oussel
L ’Afrique fantôme, wybrał i przełożył Tom asz Szerszeń ....
Od Dakaru do Dżibuti, od Afrique do fantôm e....................
Misja Dakar-Dżibuti. Nota, przełożył Tom asz Szerszeń.....
Wędrowiec i jego cień, przełożył Jan Gondowicz ................
Fauna Afrykańska
wybrał, streścił i przełożył Jan Gondowicz................................
O lga S tan isław ska N a skrzyżowaniu spojrzeń. Polska - Europa - A fryk a..........
GEORGES B aland ier , CATHERINE Joseph Conrad i «ciemności» Afryki Środkowej
COQUERY-VIDROVITCH, PIERRE HALEN, - zapis dyskusji
ELIKIA M ’bokolo , SlLVÈRE MONOD, przełożyła Joanna Pawelczyk
J ean O masombo -T schonda .........................................................................................................
J an G ondow icz Smak człowieka...........................................................................
S ławomir S ikora Nostalgia urzeczywistniona........................................................
MICHEL L eiris Teatr odgrywany i teatr przeżywany w kulcie zâr
przełożyła Joanna Pawelczyk ..................................................
92
105
107
108
110
111
113
121
124
130
Lustro sztuki
MICHEL L eiris
Francis Bacon, en face i z profilu
przełożył M arek K ędzierski......................................................
1
139
�FRANCIS B a c o n , M ichel L eiris
O sobie / do siebie (Listy M ichela Leirisa do Francisa
Bacona przełożył M arek K ędzierski).....................................
DARIUSZ C zaja Francis Bacon: ślady katastrofy .................................................
MICHEL L eiris Alberto Giacometti, przełożył M arek Kędzierski .................
M arek K ędzierski Giacometti przed Giacomettim ..................................................
151
153
163
165
Namiętności corridy
M ichel L eiris
M ichel L eiris
L udwik S tom m a
JOSÉ ORTEGA Y GASSET
JEAN C lair
JOSÉ B ergamin
GEORGES D idi-H uberman
MANUEL D elgado R uiz
MAGDALENA B arbaruk
***
Lustro tauromachii. Wybrane fragmenty
przełożyła M aryna O c h a b ........................................................
Rafaelillo, 9 października, Nîmes,
przełożył Tom asz Szerszeń .......................................................
Antropolog i corrida ....................................................................
Szkic epilogu dla Domingo Ortegi
przełożyła Justyna Myszkowska .............................................
Od corridy do Ukrzyżowania, przełożyłaMaryna Ochab ....
Milcząca muzyka corridy,
przełożyła W eronika Ignas-M adej..........................................
Tancerz samotności, przełożyła Ewa M alec ...........................
Tauromachia Leirisa wcielona w nas
przełożyła A m elia Franas ........................................................
Toreros umierają młodo. Corrida w filmach
Pedro Almodóvara ......................................................................
Słownik tauromachiczny
opracowała M agdalena B a rb a ru k ..........................................
172
174
175
178
182
187
189
193
198
210
Poruszenia językiem
JAN G ondowicz Suw słów. Leiris w kręgu alchemii sło w a ..................................
M ichel LEIRIS Sezam, przełożył Jan Gondowicz ............................................
M ichel L eiris Koncept i realność u Raymonda Roussela
przełożył Jan Gondowicz .........................................................
D ariusz C zaja D ak ar..............................................................................................
211
214
216
223
Wyjście do opery
A ndrzej S osnow ski
MICHEL L eiris
JEAN J amin
Uwagi dotyczące wykonań O p ery ............................................
Turandot, przełożył Dariusz Czaja .........................................
Niedomówienie. Leiris, Lévi-Strauss i opera
przełożyła Jola Skom ska-Godefroy .......................................
TOMASZ C yz Turandot albo Liù według Pucciniego .....................................
226
227
229
236
Etnografia, surrealizm i... „nauka bez imienia”
T om asz S zerszeń „Documents” 1929-1930 ...........................................................
240
D enis H ollier Problem etnografii laickiej (entropologiczna dzika karta)
przełożył Sławomir Sikora ....................................................... 250
K rzysztof R utkow ski Paluch ............................................................................................ 254
K rzysztof R utkow ski Ucho ..............................................................................................
258
JULIA H olew iń SKA Soczewka pod maską. O teatralnym aspekcie fotografii
Claude C ah u n .............................................................................. 261
M ałgorzata B aranow ska Leiris i N e r v a l............................................................................... 268
K atarzyna K aniow ska Leiris i etnografia .........................................................................
270
* * * „Nie jesteś w błędzie, mówiąc mi, że jestem jedynym surrealistą,
który stał się etnografem” (z Michelem Leirisem rozmawiają
Jean Jam in i Sally Price), przełożył Tom asz S zerszeń ....... 274
GIORGIO A gamben Aby Warburg i „nauka bezimienna”
przełożył i komentarzami opatrzył Krzysztof Rutkowski ..... 277
M ichał R ydlewski Docenione dziedzictwo czyli surrealizm etnograficzny dzisiaj...... 287
***
L udwik S tom m a Tradycja (Fragment książki Wstyd,dzieciństwo, czas...
Antropologia historii).................................................................... 295
N oty o au to rach .........................................................................
301
Summaries .................................................................................... 304
C o n ten ts.......................................................................................
311
Acknowledgements ..................................................................
312
2
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d613708c0ea4cf692b55a8bfd02b4097.pdf
575a5722431b605b633978a97173a9ef
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6385
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2007
Subject
The topic of the resource
spis treści
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5958
Title
A name given to the resource
Noty o autorac, contens / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.2 ; s.189-200
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PSL Konteksty - redakcja
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Type
The nature or genre of the resource
czas.
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Noty o autorach
Michaelis Adamis (ur. 1929) - znany grecki kompo
zytor awangardowy o swoistym idiomie opartym na es
tetyce muzyki bizantyjskiej. Autor ponad 200 dzieł
wokalnych, instrumentalnych i elektronicznych. Stu
diował również bizantyjską paleografię muzyczną
i działał aktywnie na tym polu. Do najważniejszych je
go osiągnięć należy odkrycie najstarszego znanego we
Wschodnim Kościele przykładu muzyki polifonicznej,
pochodzącego z okresu późnośredniowiecznego. Do
konał również transkrypcji i rekonstrukcji Oficjum
Trzech Młodzianków. Prezes Greckiego Towarzystwa
Muzyki Współczesnej.
Krzysztof Maria Byrski (ur. 1937) - ukończył wyższe
studia indologiczne na Uniwersytecie Warszawskim
w 1960 roku. W 1961 r. wyjechał do Indii. Po powrocie
do kraju podjął pracę w Uniwersytecie Warszawskim,
gdzie prowadził i nadal prowadzi badania i dydaktykę
w dziedzinie kultury indyjskiej oraz języka i literatury
sanskryckiej oraz języka hindi. Po odzyskaniu suweren
ności przez Polskę, wyjechał w 1990 roku do Indii jako
radca Ambasady Polskiej w tym kraju. W 1993 roku zo
stał powołany na stanowisko ambasadora. W 1996 zo
stał dyrektorem Instytutu Orientalistycznego. Obecnie
jest profesorem w Zakładzie Azji Południowej Instytutu
Orientalistycznego na Uniwersytecie Warszawskim. Jest
członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego,
Towarzystwa Krzewienia i Popierania Nauk, Polskiego
Towarzystwa Orientalistycznego, International Asso
ciation of Sanskrit Studies, Société Asiatique oraz Par
liament of Cultures z siedzibą w Ankarze. Jest także
członkiem Komitetu Etyki PAN oraz Komitetu Nauk
0 Kulturze PAN i członkiem zarządu Fundacji Artes Li
berales oraz współpracuje z Collegium Civitas. Jest au
torem ponad stu różnych publikacji (w tym trzech ksią
żek) w języku polskim, angielskim i hindi. Specjalizuje
się w dziedzinie kulturoznawstwa indyjskiego ze specjal
nym uwzględnieniem klasycznego teatru, estetyki oraz
etyki.
Svetlana Butskaya - doktor muzykologii, absolwent
ka konserwatorium moskiewskiego. Obecnie mieszka
w Mińsku (Białoruś). W kręgu jej naukowo-praktycz
nych zainteresowań znajdują się szukanie i odtwarza
nie materiałów z muzycznych manuskryptów XVII
wieku, szczególnie z okresu przełomu w rosyjskiej tra
dycji cerkiewnej i polskiej XVII wieku. Materiały z od
nalezionych rękopisów w archiwach Moskwy i Peters
burga otrzymują nowe życie w koncertowych
programach w wykonaniu takich zespołów jak „Drewnierusskij raspiew” Anatolija Grindenko, „Sirin” Andreja Kotowa czy Schola Teatru Węgajty.
Współpracuje z Teatrem i Scholą Teatru Węgajty od
lat już prawie 20, bierze udział w pracy artystycznej
1 warsztatowej, współtworząc nowe programy i odkry
wając nowe światy.
Toni Casalonga - malarz, rzeźbiarz, scenograf
i działacz kultury. Urodzony w 1938 roku w Ajaccio
na Korsyce, obecnie mieszka i pracuje w Pigna. Stu
diował sztuki piękne w Paryżu i Rzymie. Brał udział
w wielu wystawach na całym świecie. Jako scenograf
pierwsze prace realizował w 1980 roku dla opery P.
A. Zianiego L Assalone Punito prowadzonej przez
Rene Clemencicia, współpracował z Fondation Gulbenkian w Lizbonie, Teatro de la Zarzuela w Madry
cie, Brucknerhauss w Linzu, Alte Oper we Frankfur
cie, Théâtre des Champs Elysées w Paryżu i innymi
teatrami realizując projekty scenograficzne. Od
1987 pracuje nad scenografiami do barokowych ora
toriów, m.in. dla weneckiego teatru la Fenice, Festi
val de Musiques Sacrées de Lourdes, Oude Musiek
Festival d’Utrecht, Festival de la Chaise Dieu. Od
1990 współpracuje z Marcelem Peresem i Ensemble
Organum, opracowując scenografię, kostiumy
i światło do średniowiecznych dramatów liturgicz
nych Jeu des Pèlerins d’Emmaus i Laudario di Corto
na . Jako scenograf współpracuje również z Ensemble
Gilles Binchois (Jeu d’Hérode, Jeu des Trois Maries)
i Discantus (Quem Quaeritis). Prowadzi działalność
pedagogiczną. Wykłada m.in. scenografię na Uni
versité di Corsica i jest dyrektorem artystycznym
Auditorium di Pigna.
Katarzyna Jackowska - studiowała w Toruniu histo
rię sztuki (wybiórczo) oraz w Krakowie w Katedrze Et
nologii i Antropologii Kultury UJ, gdzie obroniła pra
cę magisterską w 2004 roku. Od 2000 roku
współpracuje ze Scholą Teatru Węgajty jako śpie
waczka, aktorka, pracownik biura organizacyjnego
etc. Nie publikuje, nie wykłada; bywa, że prowadzi
warsztaty.
Maciej Kaziński - muzyk. Od momentu powstania
(1994) bierze udział artystyczny i organizacyjny w pra
cach Scholi Teatru Węgajty, pracując nad rekon
strukcją średniowiecznych łacińskich dramatów litur
gicznych. Odbył szereg podróży kulturoznawczych
i muzykologicznych w Europie, Azji, Afryce Pn.
189
�NOTY O AUTORACH
i Ameryce Pd. Tłumacz książek o tematyce muzyczno-historycznej (ostatnio opublikował Historię Muzyki
i Hymnografii Bizantyjskiej E. Wellesza, wyd. Homini).
Dyrektor artystyczny festiwalu „Pieśń Naszych Korze
ni” w Jarosławiu.
Błażej Matusiak OP - dominikanin, duszpasterz aka
demicki, filolog klasyczny. Autor książki pt. Hildegarda
z Bingen. Teologia muzyki, redaktor działu średniowiecz
nego pisma „Canor”, poświęconego muzyce dawnej.
Magdalena Mijalska (1975-2002) - absolwentka te
Rafał Lewandowski - historyk sztuki A T K w War
szawie. Studiował aspekty duchowości i sztuki Kościo
ła Prawosławnego w Szkole Teologicznej Uniwersyte
tu im. Arystotelesa w Salonikach. Od wielu lat
zajmuje się badaniami nad kulturą Bizancjum. Dokto
rant w Instytucie Sztuki PAN. Autor licznych prze
kładów z języka greckiego. Uczestnik spotkań i sesji
IMoDaL Scholi Teatru Węgajty.
Julian Lewański (1915-2003) - profesor, historyk li
teratury i teatru. Najwybitniejszy badacz dramatu i te
atru staropolskiego. Był autorem fundamentalnych
prac z zakresu teatru religijnego średniowiecza, rene
sansu i baroku, wydawcą Antologii dramatu staropol
skiego, badaczem związków kulturalnych polsko-wło
skich i polsko-francuskich. Był inicjatorem i głównym
redaktorem monumentalnego wydania Polskiego dra
matu religijnego. Z 16 zaplanowanych tomów Towarzy
stwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskie
go wydało trzy.
Wraz z Kazimierzem Dejmkiem był inicjatorem zna
komitych inscenizacji tekstów staropolskich w pol
skim teatrze m. in. Historyja o chwalebnym Zmartwych
wstaniu Pańskim. W zakresie prac dokumentacyjnych
szczególną zasługą prof. Lewańskiego było przeprowa
dzenie inwentaryzacji, a następnie zapisanie na mikro
filmach, rękopiśmiennych zabytków dawnego drama
tu i teatru, ocalałych ze zniszczeń wojennych.
Anna Łopatowska - absolwentka Liceum muzyczne
go im. H. Wieniawskiego w Łodzi i PW ST im. Zelwe
rowicza w Warszawie. Od 1973 do 1993 r. pracowała
jako aktorka w teatrach w Warszawie. Była stypen
dystką ICCR w Indiach, studiując najstarszą teatral
ną tradycję na świecie - kudijattam - w Keralakalamandalam Academy of Arts w Stanie Kerala na
Południu Indii. Jest pierwszą cudzoziemką dopuszczo
ną do nauki tej sztuki. Była uczennicą Mani Madhawy Ćakjara, Siwena Nambudiri i Giridźi Devi. Ponad
to uczyła się klasycznego tańca świątynnego
bharatanatjam prywatnie u Gitadźiaji Kolanad. Od
1996 r. prowadzi zespól tańca bharatanatjam „Nataraja”. Jako aktorka grywa w serialach telewizyjnych i fil
mach. Współpracuje ze Scholą Teatru Wiejskiego
Węgajty od 1998 r.
Publikacje na temat sztuki kudijattam: „Dialog” nr 10,
11, 12 1985 r. - Kudijattam, albo inspiracje jungowskie,
nr 2 1993 r. Tradycyjny teatr indyjski, kwartalnik „Prze
gląd Orientalistyczny” 2001, nr 3-4 (198 - 199) Moje
spotkanie ze sztuką kudijattam.
atrologii UJ. (Swoją pracę magisterską poświęciła dzia
łalności Scholi Teatru Węgajty). Publikowała w „Di
daskaliach”, tłumaczyła literaturę teologiczną. Zginęła
tragicznie w wypadku samochodowym w roku 2002.
Johann Wolfgang Niklaus - wiceprezes Stowarzysze
nia Teatr Węgajty, dyrektor artystyczny Scholi Teatru
Węgajty (od 1994), autor projektu IMoDaL - Mię
dzynarodowe Spotkania Dramat i Liturgia.
Studiował teatrologię, etnologię i romanistykę na
Uniwersytecie Wiedeńskim (1978-83). Ukończył cykl
kursów aktorskich w Dramatisches Zentrum w Wied
niu (1978-81). Staże w Teatrze Laboratorium Jerzego
Grotowskiego (1979-80). Prowadził studencką grupę
teatralną w Dramatisches Zentrum w Wiedniu (1980
82). Asystent reżysera w Centrum Poszukiwań T e
atralnych w Pontederze (1980). Aktor i muzyk w te
atrze Gardzienice (1981-85). Jeden z założycieli
Teatru Wiejskiego Węgajty w 1986 i Stowarzyszenia
Teatr Wiejski Węgajty w 1990, aktor i muzyk w spek
taklach Teatru Węgajty: Historie Vincenza, Gospoda
ku wiecznemu pokojowi, Opowieści kanterberyjskie; reży
ser i solista dramatów liturgicznych Scholi Teatru
Węgajty: Ordo Stellae, Ludus Passionis, Planctus M a
riae, Ludus Paschalis, Ordo Annuntiatione, Ludus Danielis i Miracula Sancti Nicolai.
Monika Paśnik-Petryczenko - absolwentka teatrolo
gii na Uniwersytecie Jagiellońskim. 1992-93 staż
w Teatrze Gardzienice. Od 1993 r. w Teatrze Węgaj
ty, w Scholi - od jej powstania w 1994 r. W latach
1996 -2003 prowadziła dziecięcy zespół Mała Schola.
Jacek Jan Pawlik, SVD - doktor etnologii, afrykanista, adiunkt na Wydziale Teologii UWM w Olsztynie.
Ostatnio opublikował książkę Zaradzić nieszczęściu.
Rytuały kryzysowe ludu Basari z Togo, Studio SQL,
Olsztyn 2006. Zainteresowania badawcze: studia nad
rytuałem, sztuka afrykańska, hybrydyzacja kulturowa.
Marcel Pérès - śpiewak, muzykolog, organista, kom
pozytor, pedagog. Jeden z pierwszych specjalistów
w dziedzinie muzyki średniowiecznej, którzy przepro
wadzili historyczną refleksję nad formą, kontekstem li
turgicznym i zagadnieniami wykonawczymi łacińskie
go chorału liturgicznego. W roku 1982 założył i do
dziś prowadzi zespół „Organum”, z którym dokonał
szeregu odkrywczych nagrań. Projekty badawcze i na
graniowe obejmują m.in. chorał starorzymski, mozarabski, benewentyński, akwitański, tradycje zgroma
190
�SUMMARIES
dzeń zakonnych (cystersów i dominikanów), wczesną
polifonię, działalność szkoły Notre Dame, aż po muzy
kę kościelną XVII w. i repertuar korsykańskich kon
fraterni. W swojej pracy artystycznej wykorzystuje na
rzędzia etnomuzykologiczne, czerpiąc z doświadczeń
kultur tradycyjnych, jak grecka czy arabska. W latach
1984-2000 Marcel Pérès był dyrektorem Studia Badań
nad Interpretacją Muzyki Średniowiecza, przekształ
conego w 1994 roku w Europejskie Centrum Badań
nad Muzyką Średniowieczną z siedzibą w Royaumont,
zaś od roku 2001 jest szefem CIRMA (Centre Itinérant
de Recherche sur les Musiques Anciennes) w Moissac.
Renata Rogozińska - etnolog, historyk sztuki, profe
sor Akademii Sztuk Pięknych w Poznaniu. Autorka
wielu tekstów poświęconych problematyce współcze
snej sztuki religijnej i sakralnej oraz książki W stronę
Golgoty. Inspiracje pasyjne w sztuce polskiej w latach
1970-1999 [2002]. Mieszka w Poznaniu.
Michał Siciarek - doktorant muzykologii na Uniwer
sytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warsza
wie, zajmuje się tradycjami liturgiczno-muzycznymi
późnego średniowiecza w Polsce, prowadzi w Warsza
wie zespół Schola Sanctae Crucis wykonujący chorał
gregoriański i monodię liturgiczną.
Robert Skunca OFM - ur. 1937 w Chorwacji, fran
ciszkanin, studiował w Paryżu i Zagrzebiu, doktor teo
logii (specjalizuje się w liturgii pastoralnej); autor licz
nych artykułów i książek (Osobitost stovanja Isusove
muke na otoku Hvaru, Sakralni prostor tijekom povijesti
i danas (u suradnji), Bogosluzni prostor —crkva, u svjetlu
teologije, arhitekture i umjetnosti, Za Kristovim stolom,
Bogosluzje u zupnoj zajednici, Duh i obred). Profesor
teologii i sztuki sakralnej na Wydziale Teologii Uni
wersytetu w Splicie, wykładał także na katolickich
uczelniach w Zagrzebiu i Zadarze. Piastował różne
ważne funkcje formacyjne i urzędnicze w chorwackim
Kościele Rzymskokatolickim. Członek stowarzyszenia
„Bracia chorwackiego smoka“. Obecnie mieszka
w klasztorze na wyspie Krk.
Aleksis Solomos - reżyser i teoretyk teatru. Opraco
wał własną, zasadniczo modernistyczną, entuzjastycz
nie przyjętą przez widownię, lecz mocno atakowaną
przez krytyków wersję ecclessiazousai. Jest autorem na
stępujących książek o teatrze: Święty Bachus (1964),
Wiek teatru (1973), Teatr kreteński (1980), czy poświę
conej teatrowi greckiemu pozycji The living Aristopha
nes (1961). Wykorzystuje elementy różnych widowisk:
publicznych festynów i świąt religijnych, karnawału,
cyrku, rewii, teatru cieni, kina etc.
Zbigniew Władysław Solski - adiunkt w Katedrze
Teatru, Filmu i Nowych Mediów Instytutu Filologii
Polskiej Uniwersytetu Opolskiego. Zainteresowania:
współczesny dramat, performatyka, pogranicza teatru
i liturgii. Autor Ikon krawędzi w dramatach Samuela
Becketta, Karola Wojtyły i Martina Bubera (Opole
2002). Redaktor Twórczości Karola Wojtyły (Wrocław
1998) i współredaktor (z M. bisem) Ikon Niewidzialne
go (Opole 2003) oraz (z H. Sobeczką) Liturgii w świecie
widowisk (Opole 2005). Reżyser i scenograf - zrealizo
wał m. in. Historyję o chwalebnym Zmartwychwstaniu
Pańskim w Teatrze balek w Wałbrzychu (1984) i Pro
mieniowanie ojcostwa Karola Wojtyły w Teatrze Współ
czesnym we Wrocławiu (1997). Założył we Wrocławiu
Teatr Chleba, który służył integracji osób niepełno
sprawnych (1984-1990). Dramaturg - autor m. in.
sztuk: współczesnej Kolejka trwa (1979) i o powstaniu
warszawskim - Kuferek (1981). Wyróżnienie za sztukę
Site gradum w konkursie Episkopatu Polski (1984)
i druga nagroda za sztukę dla dzieci Krajobraz z Tobia
szem w konkursie na sztukę religijną (1988); stypen
dium Ministra Kultury i Sztuki na napisanie współcze
snej sztuki Blok (1988).
Iosif Vivilakis - profesor na wydziale studiów o te
atrze na Uniwersytecie Ateńskim. Wykłada historię
średniowiecznego teatru europejskiego oraz teatru bi
zantyjskiego. Ukończył teologię (1984) i studia te
atralne (1994) na Uniwersytecie Ateńskim. Doktorat
(pod tytułem Theatrical terminology among the church
fathers. A contribution to the study of the connection be
tween the church and the theatre) obronił pod kierun
kiem profesora Waltera Puchnera. Autor wielu arty
kułów nt. teatru bizantyjskiego (m. in. Theatrical
representation in Byzantium and the West, Ateny 2003)
i współczesnego teatru greckiego.
191
�SUMMARIES
Błażej Matusiak OP A Commentary to The Testimo
Summaries
Johann Wolfgang Niklaus The Anthropology of the
Theatre and the Reconstruction of Mediaeval Liturgical
Drama
The author describes the manner in which the activi
ty of the Schola of the Wggajty Theatre, focused on
the reconstruction and presentation of mediaeval li
turgical drama, refers to the anthropology of the the
atre.
The text is an introduction to a series of studies publi
shed in this issue, dealing with the quest conducted by
the artists of the Schola in cooperation with humani
sts, as well as the purely artistic, historical-scientific,
theological, anthropological and cultural-studies rese
arch carried out for the more than the past ten years.
Upon the basis of the example of an expedition to
Castelsardo in Sardinia, a description of Holy Week
processions, the so-called sacre rappresentazioni - de
pictions of the saints, and a meeting with the Frater
nity of the Holy Cross, the author demonstrated the
essential rank of the anthropological approach, aga
inst the backdrop of historical studies, together with
the creative tasks of the company, i. e. a reconstruc
tion of Ludus Passionis, the oldest Passion play in La
tin Europe. This monumental liturgical drama is con
tained within a thirteenth-century manuscript
known as Carmina Burana , from the Benedictine mo
nastery in Kaufbeuern and kept in the National Li
brary in Munich.
What could be the outcome of the described expe
riences, apart from the purely cognitive results, obvio
us for the activity of the company? Meetings with
such persons as members of the fraternity from Castelsardo and other representatives of then world of li
ving tradition open up a door to the world of the Ho
ly Game (Sacer Ludus) envisaged by Gerardus van der
Leeuw, which in its pure and earnest form is what our
contemporary life lacks.
It is the author’s sincere hope that the proposed selec
tion of texts and material will describe the fashion in
which a theatrical company may build, enhance and
realise its tasks by basing itself on instruments moul
ded by the anthropology of the theatre.
ny of Egeria
A brief theological reflection serves as an introduc
tion to an ancient description of Paschal liturgy in Je
rusalem.
There are two extant traces of the Jerusalem Holy
Week liturgy: the catechesis of Bishop Cyril and the
testimony of Egeria who went on a pilgrimage from
Gaul to the Holy Land. The Holy Week in Jerusalem
was devoted to tracing the sites of the Passion. ’’The
road” is a key concept in Christianity. The earthly li
fe of Christ is composed of His exodus and a return
from this world to His father. The life of Christians is
an emulation of Christ and a path leading to the Ho
me of the Father, while a pilgrimage and a procession
are copies of that road, The very essence of Easter is
such a recollection of the path traversed by Jesus,
which offers participation in all that which is remem
bered, The Passover of Christ is not a part of the past
but an eternal event, and the role of liturgy, including
liturgical drama, is to guide towards eternity. This is
probably the reason why the Egeria text continuously
mentions infinite matters: luminescence, the glimmer
of candles, and the voices of singers. If according to
Nikolaus Harnoncourt it is worth performing only
that sort of music, which proves alive today, then a re
turn to the liturgical drama of yore even more so can
not denote a departure into the past.
Liturgical Drama Today. Doubts, Hopes, Visions.
A Register of a Discussion Held in a Catholic In
telligentsia Club
The titular discussion was attended by theatre experts,
theologians, clergymen, musicologists and anthropolo
gists. Theoreticians and practicians. The friends and
lovers of Schola of the Węgajty Theatre. The multi
-motif debate concerned assorted aspects of the Schola’s activity. Much was said about the importance of
the quest conducted by the Schola, aimed at a reani
mation of liturgical drama in Poland and its introduc
tion into a living theatrical-religious circuit. The parti
cipants of the discussion showed the distinctness of
the undertakings pursued by Wolfgang Niklaus and
his company against the backdrop of the theatrical
avant-garde associated with Kantor and Grotowski.
The topic of the debates included the difficult and hi
ghly ambivalent revalorisation of tradition, indicating
the accompanying threats (a tendency towards tur
ning the theatre into a museum), but also the positive
side of such ventures (a living, currently created and
constructed tradition). The speakers demonstrated
the obstacles which hamper the staging of liturgical
drama, connected with an incessant balancing betwe
en the sacral and the secular. The great merit of the
discussion was its extremely personal nature. It must
be stressed that in many cases erudite theoretical-hi
storical statements or those concerning musical per
192
�SUMMARIES
formances, were accompanied by totally private con
fessions made by musicians collaborating with the
Schola or the participants of the dramas presented by
this theatrical company. Their views not only stimula
ted the discussion, but also proved irrefutably that de
spite certain differences in the assessment of the Wggajty Theatre, its members perceive the encounter
with liturgical drama as an essential experience.
Julian Lewanski The Artistic Aspects of Dramatised Li
turgy
The lecture considers the poetic of the mediaeval li
turgical drama. By resorting to the liturgical recom
mendations contained in Polish Church texts from
the fifteenth and sixteenth century, the author recon
structed in detail the course of the dramatised rituals
of the Holy Week (Palm Sunday, Elevatio Crucis, Descensio ad infernos, Visitatio Sepulchri), and analysed
the measures of theatrical expression applied therein
(i. a. a concentration of contents, simultaneity, the ef
fect of strong contrasts and vivid oppositions, the
"blurred” personality of some of the dramatis perso
nae). The rituals in question were an act of piety and,
at the same time, a spectacular drama featured on
a stage without footlights since the whole town could
become a theatre. The author claims that if we wish
to understand properly the artistic merits of liturgical
drama, we must become familiar with entirely new
aesthetic rules.
Magdalena Mijalska An Introduction to Ludus Danielis. A Guide to Several Ranges of the Liturgical Theatre
The author began her presentation of the structure of
the liturgical drama entitled Ludus Danielis - a sui ge
neris "spectator’s guide” - by examining the text of
the manuscript from Beauvais. She went on to consi
der the dynamic of the reality created in the church
interior by the theatrical word and gesture. In doing
so, she indicated such features as the vanishing con
trast between the actors and the spectators, the redu
ced significance of the plot and the characters, the in
creased rank of the structure as well as the
deceleration of the rate of events. In this sort of the
atre, the centre of gravity is transferred from the plot
to ”contemplative activity”, the celebration of the
"happening”, and the dynamic of relations between
man and God. The author also studied from a meta
-theatrical vantage point the question of the part and
the actor, taking this opportunity to cite the theatri
cal reflections of Juliusz Osterwa (his plans of trans
forming the Reduta Theatre into a Brotherhood of St.
Genesius).
Marcel Pérès From Moravia to Toledo
Marcel Pérès, one of the greatest singers, musicologi
sts and researcher on the field of traditions of sacred
chant presents the tradition of mozarabic chant of the
brotherhood Andavias in Spain. To show the comple
xity of this topic, he draws the wide context of his me
eting with Andavias tradition: the way that led him
and his friend of Festival in Jarosław, during over ten
years of tracing and studying different kinds of chant
traditions. He shows links between the practical use
and contemporary existence of the treatise of Hiero
nymus de Moravia, Greek Byzantynian chant, Corsi
can tradition of polyphony and the history of appe
arance and development of the mozarabic chant in
Spain. He is pointing differences and similarities be
tween the living tradition and showing their actual
condition, meaning and importance for the revival of
the West Christian sacred chant.
The article is based on Mercel Pérès’ speech from the
International Festival of Early Music “The Song of
Our Roots” in Jarosław in 2006.
Michał Siciarek On the Performance of Bernardine
Pious Songs at the Turn of the Fifteenth Century
Introductory data are to recollect the history of the
appearance of the Bernardines in Polish lands - the
foundations of the particular monasteries, and the ori
gin of the Bernardine tertiary nuns and secular frater
nities. The author went on to examine briefly the
Franciscan or Bonaventuran model of Passion devo
tion, especially the forms, motifs and prayer schemes
particularly popular during the Late Middle Ages
among the Franciscans. General comments on piety
are followed by a Polish-language Franciscan reperto
ire: catechism songs, chaplets, the hours and para
-theatrical forms - Nativity and Easter Passion plays.
This repertoire possessed its own performance milieu
- the subsequent fragment outlines views concerning
the performance of songs by the Bernardine monks
and nuns or secular brotherhoods. Next the author
discussed four monuments preserved in Bernardine
sources - two songs by Władysław of Gielniów: Jezusa
Judasz przedał and the chaplet Kto chce Pannie Maryi
służyć, followed by examples preserved in a manu
script of Psalterium Beatissimae ac Gloriosissimae Virginis Mariae from Lwów and, finally, Coronula sive Ko
ronka, written by Brother Seweryn from Goblin. The
text ends by briefly mentioning the impact exerted by
the Council of Trent and the post-Council Catholic
reform upon the development of Franciscan folk pie
ty, achieved by, i. e. regulating the contents of prayer
books and the status of the tertiary nuns and piety fra
ternities.
Iosif Vivilakis An Introduction to Byzantine Drama
This lecture starts with a reference to the Byzantine
dramatic tradition. The Byzantium, and in particular
the church, did not encourage the growth of religious
theatre and this is mainly due to theological reasons.
193
�SUMMARIES
During the 15th century, a few years before the end of
the Byzantine Empire, the religious theatre of the ca
tholics was characterized as “sect” and “innovation”.
They are terms which ostensibly show a theatrophobia, but which are comprehended in the context of
the liturgical art of the church and by the study of
another view of the world where the catalytic presen
ce of the holy dominates. It is distinctive that only
one Byzantine manuscript that emanates from Cyprus
gives elements for a theatrical performance of the Pas
sion of the Christ. Nevertheless, some of the resear
chers tried to apply the conclusions for the religious
theatre of the catholic west in the Byzantine culture,
attributing to phenomena irrelevant to the stage, the
terms “theatre” and “drama”. This study examines the
role of theatre in the Byzantium (through the compa
rison of theatrical experience between west and east)
and it negotiates texts and practices that can be con
sidered as belonging to the religious drama, with the
literal importance of term: a text with instructions,
which is intended to be presented on a stage in front
of a crowd.
Svetlana Butskaya The Tradition of the Old Believers
An account of the most important aspects of on-the
-spot work conducted in the village of Kunicha. The
objective of the research was a complex study of the
traditional culture of the Old Rite community living
in Moldova. The seventeenth-century schism in the
Russian Orthodox Church, which was the outcome of
the reforms introduced by Tsar Alexey I and Patriarch
Nikon remains one of the most dramatic pages in
Russian history. The raskoniki (raskol- schism), perse
cuted by the state and the official Church, tried to
preserve not only their faith but also their very lives.
Entire settlements, villages and families took Church
books, manuscripts and icons along with them while
seeking refuge in dense forests along the borders of
Russia and even abroad. Many found safety in the
lands of pre-partition Commonwealth. Today, Old
Believer settlements may be encountered all over the
world - in Baltic countries, Romania, Moldova, Tur
key, the U SA and Canada.
The earliest Old Believer settlements in Moldavia
(today: Moldova) were founded in the first half of the
eighteenth century. Up to this day, Old Believer Rus
sian villages coexist with those of an entirely different
cultural tradition and tongue. Assimilation, however,
never took place: the Old Believers vigilantly protect
the spiritual message of their ancestors. The Molda
vian environment treats the Russians with respect,
and accepts the complexity of their nature - enclosu
re within their tradition and an unwillingness to esta
blish closer contacts; both attitudes are associated
with a specific historical plight. During the early
1970s the prosperous and large village of Kunicha was
inhabited by more than 4 000 Old Believers. Altho
ugh the young people tend to leave for the cities, ge
nerally speaking the bond with the land of the fathers
remains undisturbed, as evidenced by the gatherings
of whole families for assorted important holidays,
especially Christmas and Easter. The necessity to
adapt to a constantly changing social situation is one
of the many aspects of the daily life of the village.
Openness to transformations is a feature only of eco
nomic activity. A t the same time, the life of the villa
gers is still marked by Church festivities and rituals,
and the community functions predominantly in a sa
cral time, closely subjected to the daily and yearly li
turgical cycle of Church services.
Throughout the whole liturgical year Kunicha reso
unds with a one-voice znamienniy chant, recorded in
a special neumatic notation, similar to the medieval
tradition of Western Europe. The Old Believers did
not accept the record introduced by Patriarch Nikon with square notes and polyphony - and continue sin
ging according to the old books. Today, the inhabi
tants of Kunicha are not forced to flee their foes. The
Eastern rite, Ukrainian part of the village respects ne
ighbours who cultivate different customs. Young pe
ople from the two parts of the village attend the same
school, and from early childhood are taught deference
and good will towards both creeds. Peaceful Kunicha
carefully distinguishes between the two worlds - it do
es not impose its lifestyle upon the outsiders but it al
so does not allow itself to succumb to external impact.
Rafał Lewandowski The Epiphanies of Bacchus
Bacchus-Dionysus, seen by A. Solomos in the mosaic
of the church in Dafni, is depicted as an allegorical
guide to the “hidden theatre”. The essay by R. Lewan
dowski presents the scientific and poetic work by the
author of Saint Bacchus on unknown epochs in the
Greek theatre from 300 BC to 1600 AD. In contrast
to the West, which separates antiquity from the mo
dern era, the East cultivates the continuum and deve
lopment of the theatre. The Greek-Christian drama
acts as a bridge linking the two epochs.
Alexis Solomos This Scene Takes Place in Heaven
A summary of a chapter from A. Solomos’ book Saint
Bacchus, outlining the origin and history of Christian
drama as the outcome of the psalm-the Christian di
thyramb. Next we have the Song of Songs conceived as
the prototype of the opera and psalms intended for
choral performance; the introduction of songs into
the liturgy by the heretics and the adaptation of Chri
stian psalms to the principles of ancient Greek music;
the protest expressed by Christians against psalms,
perceived as earthly pleasure as well as their ultimate
acceptance by the orthodox Christians and the esta
blishment of the custom of singing poetic songs at the
194
�SUMMARIES
time of the Fathers of the Church. From the fifth cen
tury on, Syrian communities witnessed the flourishing
of the art of the hymnographers, the most distingu
ished being Roman Melodos. Hymns and kontakions
assumed a dramatic character although not openly
(since the theatre was much criticised). Such drama
tic features as the absence of the narration and "the
atrical” dialogue, a person in place of an animal cha
racter (the serpent with Adam and Eve), and scenes
described by the hymnographers reflect Church cu
stoms; in the introduction of the forces of darkness
(the Devil, Hades, Thanatos) words do not possess
the merits of salvation. The hymns display a formal si
milarity to the secular theatre. The author proposed
a hypothesis about the theatrical staging of hymns; in
his opinion, The Descent to Hell, enacted up to this
day in Greece, is a relic of this practice.
Michaelis Adamis The Officium of the Three Godly
Youths in a Fiery Furnace
M. Adamis portrayed the Officium of the Furnace, i. e.
a liturgical depiction of the story of the Three Youths
in a Fiery Furnace, once staged in the main churches
of Constantinople and Thessaloniki as well as other
metropolitan churches in Byzantium. The author cha
racterised the context of the performance, namely, the
sung version of the Divine Service. He also cited infor
mation contained in manuscripts and described the ar
rangement of parts of the officium and its dramatic co
urse. M. Adamis then wrote about the place held by
the officium in question in the liturgical calendar, the
means of its execution, the type of songs (alternate)
and motion (dance) and probable props (furnace,
icon). The article mentions the doubts harboured by
members of the Church hierarchy about this particu
lar form of the cult as well as the justifications of its de
fence. Finally, the author outlined the course of his
own work on the reconstruction of this form, which
had not survived in live tradition. The reader is offe
red additional information about the tradition of per
forming the Officium of the Furnace in Rus’.
ted by Prof. Wiesław Juszczak, as well as an account
about similar objects in antiquity, The Apocryphal N a
ture of the Painting is an attempt at a new look at the
icon, with the ultimate analysis avoiding solutions ba
sed on the heretic character of the likeness.
Gerardus van der Leeuw The Holy in Art . Remini
scences
The presented fragments come from the second chapter
of Sacred and Profane Beauty. The Holy in Art, a book by
the acclaimed Dutch phenomenologist. The whole text
has been already published in "Konteksty” more than
ten years ago but owing to the importance of van der
Leuuw’s reflections for the activity of the Schola of the
Węgajty Theatre we have decided to reprint it again,
this time in an abbreviated version. In the cited frag
ments the author followed closely the differences, simi
larities, and tension between art and religion. In doing
so, he portrayed the sacral hinterland of drama and the
European theatre. His highly erudite remarks indicate
a number of essential religious and symbolic contexts for
understanding the role and function of liturgical drama.
Marcel Pérès Anthropological Meanings of the Space of
Liturgy. A Conversation Held by Rev. Claude Barthe
with Marcel Pérès
The topics of this conversation encompass liturgical
music, both present-day and past, whose recreation
and performance are the domain of Marcel Pérès;
other motifs include the musical culture ”amnesia” of
the contemporary Catholic Church, failed attempts at
reform (the reforms proposed by Pius X and the Solesmes movement, Vaticanum II), the quest for tradi
tional sacral space and the liturgical revival.
Jacek Pawlik Quests
The search conducted by the Schola of the Węgajty
Theatre has two objectives; it involves, on the one
hand, the reconstruction of mediaeval manuscripts
and, on the other hand, the staging of religious dra
mas. The author drew parallels between the research
carried out by the Schola and the work performed by
P. Nawrot, relating to the reconstruction of Baroque
manuscripts from Bolivia; subsequently, he went on
to compare African ritual drama and the Indian ramlila with the spectacles featured by the Schola.
Rafał Lewandowski The Apocryphal Nature of the Pa
inting: Icons of St. Constantine and St. Helen in Anastenaria
Greek refugees from Bulgaria, who during the 1920s
settled down in Greek Macedonia, brought over the
ancient cult of the Anastenaria, a pagan ritual which
merged the Christian holiday of St. Constantine and
his mother, Helen.
The presented text contains a description of the basic
elements of the holiday in question, with special atten
tion paid to the icon of the Anastenarides, traditional
ly described as the superior component of the cult.
In this case, the iconic aspect was discussed in refe
rence to studies dealing with the apocrypha, conduc
Bernardin Skunca, OFM Traditional Folk Holy Week
Passion Processions on the Island of Hvar
The extraordinary Passion heritage on the island of
Hvar is regarded as one of the phenomena of Christia
nity. The author focused on three Passion processions
held in the course of the Holy Week, which have su
rvived uninterruptedly from the Middle Ages and re
main part of live tradition. Having described the con
texts and course of the Theophoric Evening
195
�SUMMARIES
Procession on Good Friday, the "Following the Cross”
procession and the procession to the “Lord’s Sepul
chre”, he outlined the historical background, empha
sising the significance of the local brotherhoods and
confraternities in the transmission of folk religious
tradition. The article then considers the concurrence
of the contents and form of this tradition with Church
liturgy, and concludes about the unquestionable me
rits of this spiritual and cultural legacy not as a mere
historical fact but as a manner of cultivating spiritual
life by the congregation itself.
Katarzyna Jackowska In Search for the „Total Harmony”
In northern-west coast of Sardegna, in a small town
called Castelsardo, there exist a religious brotherhood
of medieval origins - Confraternita Oratorio di Santa
Croce di Castelsardo. Among many similar groups of
profane people dedicating their activity to religious
purpose, this one is quite special - because of their
tradition of chant and rituals. The culmination of the
ir activity is a Holy Week, fulfilled with chant and
processions, with a great procession of Lunissanti.
This procession, absolutely unique among other Euro
pean rituals, takes place on Monday, after the Palm
Sunday, and lasts from early morning till late night.
The article focuses on few features of brotherho
od’s activity and their rituals: dramatic dimension and
social context of feasts, and necessarity and possibili
ties created by real - both physical and spiritual parti
cipation - that can help one to find something called
by members of the brotherhood “the total harmony”.
Krzysztof Maria Byrski Indian Temple Theatre and Li
turgical Drama
The invocation, which preceded my presentation in
its last line, calls theatre a sacrifice. W hat does that
mean? Hindus basically have a monistic vision of re
ality. The entire universe emerged from the One that
was at the beginning of time. The most important and
characteristic feature of our universe is perception.
This is why it is termed - perceptive reality. In order
to create such reality the One had to become a perce
iving subject and at the same time a perceivable ob
ject. It just had to die as the One and had to become
many, just for the sake of joy of uniting again. This
union can be a joyful experience because the one di
vides itself also into one who desires and into another
one who is desired. While watching this loveable sa
crifice for the eyes that theatrical performance is, we
emotionally identify ourselves with the process of
such unification, follow it and experience the joy of
merger into One. The question now has to be answe
red why can it happen in theatre and why it is so dif
ficult to experience in our daily life? The answer is an
emotional distance, which we do not have in our nor
mal life, in which we shun unpleasant experiences
and seek only pleasant ones. In theatre we enjoy both
of them equally. Why? Because the stage reality is not
the proper reality of a hero of a play. It is also not the
proper reality of an actor or a spectator. Therefore it
is a non-particular reality, which evokes non-particu
lar emotional responses. The Kudiyattam theatre of
Kerala by its highly conventionalised form makes it
even more striking and by associating it with temple
ritual turns theatre into ritual as well.
Anna Łopatowska The Search for Gesture. My Enco
unters with the Schola of the Węgajty Theatre Company
My encounter with the Węgajty Schola. The first pre
sentation of the kudijattam theatre in Gdańsk, initial
conversations about eventual cooperation with Wol
fgang Niklaus and his company. Some basic informa
tion about the kudijattam temple theatre from Kera
la. Several remarks about the possible application of
original gestures in liturgical drama upon the basis of
my acting and theatrical experiences as well as those
connected with studies on kudijattam. Select informa
tion about the manner in which my imagination cre
ated gestures for the needs of the performers from the
Schola of the Węgajty Theatre.
Monika Paśnik-Petryczenko The Schola of the Węgajty Theatre
The Schola of the Węgajty Theatre, an international
company of artists active since 1994, deals with the
reconstruction of medieval liturgical drama, research
into the tradition of sacral songs and tracing the tra
ditional cultures of assorted regions of Poland and Eu
rope. The author discusses the prime programme pre
mises, repertoire, history, work and composition of
the company.
Renata Rogozińska Nothing Stands in the Mandorla
Jan Berdyszak referred to the icon in Reserved Places and
Facies, two series from the 1970s. The first was based on
the motif of a flaming rhomb, characteristic especially
for the Saviour in Majesty icon, while the second recalls
the imprint of the face of Christ on fabric, produced, ac
cording to tradition, in a mysterious, divine manner. In
both series Berdyszak resigned from a presentation of fi
gures for the sake of a shape indicating the (non) pre
sence of Christ or, to put it differently, an evocation of
the places from which God has vanished - an oval of
a head without a face, and a rhomb, frequently combi
ned with a circle (mandorla) and a square.
The empty space delineated by Berdyszak by means of
gaps, fissures and openings becomes “space proper”,
a place for contemplating the invisible, an epiphanic
space. The material elements of the composition are re
duced to a "casing”, concealing that which remains in
visible to the eyes or, to use the name of another series
by the same artist, they produce a passe-partout of sorts
196
�SUMMARIES
and, simultaneously, a transition to an entity (passe
-par-tout). This approach contradicts the profound hu
manism of Eastern-rite painting, based on the dogma of
the incarnation. The veraicon in particular depicts hu
manity in a highly expressive and poignant manner wi
thin the perspective of suffering and death. This is also
the reason why the fact that Jan Berdyszak applied ’’the
true icon of Christ”, or actually its damaged form, to
demonstrate the experiencing of God in a void and no
thingness, so close to mysticism, could be interpreted as
a symptom of radical (provocative?) iconoclasm. The
character and message of both series is excellently ren
dered in Paul Celan’s well-known Mandorla:
In der Mandel —was steht in der Mandel?/ Das Nichts./
Es steht das Nichts in der Mandel./ Da steht es und steht1
twork, produced on the basis of avant-garde individu
alism. Artists inspired by the icon include representa
tives of the most varied currents and conventions.
From Klimt and Moreau, the Russian avant-garde,
Matisse, Kandinsky, Modigliani, Andrzej Pronaszko,
Chwistek, and Hiller, to Mondrian, Berdyszak, Bed
narczyk, Damasiewicz, Sadley, Rothko, Tapies, Klein,
Wiktor or Warhol, they executed works of astoni
shing formal variety, frequently at first glance totally
unlike the original.
Przypis/Note
1
Paul Celan, Utwory wybrane (Selected Works), prep. by
R. Krynicki, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2003.
Renata Rogozińska Towards the Icon
The icon has become a permanent fixture of Western
culture and occupies a prominent place within the
“museum of the imagination” of the average viewer.
Encountered in churches, both Catholic and Prote
stant, featured in museums and innumerable art gal
leries, smuggled across borders, purchased at presti
gious art auctions and in street flea markets, created
with the preservation of ancient rules and models as
well as counterfeit, paraphrased and reproduced, it
has gained an army of art lovers across the world.
The popularity of Russian Orthodox Church painting
has its repercussions also in contemporary art. The
spectrum of artistic attitudes and manners of depic
tion derived from the icon is extensive and situated
between two extremities: imitation and purely mental
inspiration, illegible in the formal shape of the ar
Zbigniew Władysław Solski An Unknown Staging of
The Story of Glorious Resurrection of the Lord
The director proposed comments on his own staging
of the play by Mikołaj of Wilkowieck, shown at Easter
1983 by the State Puppet Theatre in Wałbrzych.
A recollection of the socio-political context of the
spectacle, and a presentation of the sources for the
conceptions and inspiration of this stage vision. Z. W.
Solski also indicated the supplements of the basic text
and the reasons for such an operation, and went on to
describe in detail one of the open-air performances.
The text is followed by three appendices: Message,
Staging notes and A description of the spectacle, making
it possible to bring the reader close to the impact of
this production in the historical conditions prevailing
in the People’s Republic of Poland.
197
�Polska Sztuka Ludowa
KONTEKSTY
f
CULTURAL ANTHROPOLOGY
f
ETHNOGRAPHY
f
ART
2007 rok LXI nr 2 (277). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł
INSTITUTE OF ART POLISH ACADEMY OF SCIENCES, SOCIETY LIBER PRO ARTE
C o n t e n t s 2 2 00 7
Johann Wolfgang NIKLAUS The Anthropology of the Theatre and the Reconstruction of
Mediaeval Liturgical Drama
Peregrinatio Aetherii
Błażej Matusiak OP Commentary to The Testimony of Egeria
J. Borkowicz, R. Huzarski, M. Klinger, Liturgical D ram a Today. Doubts, Hopes, Visions
A. Kuligowska-Korzeniewska, R. Lewandowski,
A. Lewańska, B. Matusiak, W. Michera, J. Palikot,
M. Siciarek
Julian LEWAŃSKI
Magdalena MIJALSKA
Marcel PERES
Michał SICIAREK
Iosif VIVILAKIS
Svetlana BUTSKAYA
Rafał LEWANDOWSKI
Aleksis SOLOMOS
Michaelis ADAMIS
Rafał LEWANDOWSKI
Gerardus Van der LEEUW
Jacek Jan PAWLIK
Toni CASALONGA
Bernardin SKUNCA, OFM
Katarzyna JACKOWSKA
Krzysztof Maria BYRSKI
Anna ŁOPATOWSKA
Maciej KAZIŃSKI
Monika PAŚNIK-PETRYCZENKO
Renata ROGOZIŃSKA
Renata ROGOZIŃSKA
Zbigniew Władysław SOLSKI
A Register of a Discussion Held in a Catholic
Intelligentsia Club
The Artistic Aspects of Dramatised Liturgy
A n Introduction to Ludus Danielis. A Guide to Several Ranges
of the Liturgical Theatre
From Moravia to Toledo
On the Performance of Bernardine Pious Songs at the Turn of the
Fifteenth Century
A n Introduction to Byzantine Drama
The Tradition of the Old Believers
The Epiphanies of Bacchus
This Scene Takes Place in Heaven
The Officium of the Three Godly Youths in a Fiery Furnace
The Officium of the Three Godly Youths in a Fiery Furnace
The Apocryphal Nature of the Painting: Icons of St. Constantine
and St. Helen in Anastenaria
The Holy Game. Reminiscences
Anthropological Meanings of the Space of Liturgy.
A Conversation Held by Rev. Claude Barthe with Marcel Pérès
Quests
A Granitula
Traditional Folk Holy Week Passion Processions on the Island of
Hvar
In Search for the „Total Harmony”
Indian Temple Theatre and Liturgical Drama
The Search for Gesture. My Encounters with the Schola of the
Wçgajty Theatre Company
Ludus Passionis —notes
Ludus Passionis
The Schola of the Wçgajty Theatre
Nothing Stands in the Mandorla
Towards the Icon
A n Unknown Staging of The Story of Glorious Resurrection of
the Lord
198
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3487089fb3ec0a755f44648260ab5227.pdf
b8e28dbaa296a64f975f9bdbdf17cfd6
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5896
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2007
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
wesele - zwyczaje
kultura społeczna
swat - kojarzenie małżeństw
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5489
Title
A name given to the resource
Formy wynagrodzeń dla swata (wg ADV i materiałów PAE)/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 6)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Czuchnowska, Barbara
Mączyńska, Anna
Pieńczak, Agnieszka
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Wrocławski
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
6. Formy wynagrodzeń dla swata
(wg ADV i materiałów PAE)
Opracowała Agnieszka Pieńczak
Objaśnienia znaków:
Swat trudnił się swataniem zawodowo, za co otrzymywał, lub mawiano, że otrzymuje, wynagrodzenie w formie: 1 - futra, 2 - butów, z reguły długich, 3 - czerwonych pończoch, 4 - koszuli,
5 - chusteczki, 6 - kapelusza, 7 - pieniędzy, 8 - pieniędzy lub naturaliów (wg PAE), 9 - można jedynie przypuszczać, iż mężczyzna zajmujący się swataniem zawodowo otrzymywał za swe usługi
wynagrodzenie (wg PAE), 10-inne odpowiedzi (zob. komentarz ADV, 1959:139-140).
Uwagi:
1. Mapę opracowano na podstawie mapy ADV NF 7 Brauchtum bei der Heirat. Name des Werberlohnes, sporządzonej w 1955/56 przez Luthara Martina. Badania nad tym tematem
prowadzono w 1932 roku. Mapę opracowano też na podstawie badań terenowych prowadzonych m. in. w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. Niektóre
dane zostały zaczerpnięte z mapy wykonanej przez B. Czuchnowską i A. Mączyńską - mapa 538 Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od pol. XIX wieku do pol. XX wieku),
zdeponowanej w archiwum PAE.
2. Mapa dotyczy stanu zjawiska od lat 30. XX wieku do lat 70. XX wieku.
3. Na mapie zaznaczono jedynie informacje pozytywne. Uwzględnienie wszystkich punktów badawczych PAE, w których stwierdzono brak tradycji czy brak odpowiedzi na zadane pytania
spowodowałoby, że mapa byłaby znacznie mniej czytelna (z racji dużej ilości danych występujących na ziemiach zachodnich i północnych).
Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprać. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka:
15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia ,,idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa /.../ Kiedy we wsi ten
zwyczaj zaniki? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność?
16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna?, kobieta?-wiek? zajmujące się swataniem?Jak ich nazywają? [...]
234. Które z wymienionych postaci występują w badanej wsi:
a) „swat",„swacha",„raj",
„rajek", „poseł", „marszałek", inne?
b) czy są to różne nazwyt ej samej postaci biorącej udział w „oględach"? „swatach"?
„zmówinach"?
238. Opisać funkcje starosty:
a) w swatach, zmówinach, oględach [...]
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c28ffbc5d58e7707cdc056ba3ddf8a96.pdf
328c436217dce97bb0d5c2ffc69c8f25
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5895
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2007
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
wesele - zwyczaje
kultura społeczna
swat - kojarzenie małżeństw
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5488
Title
A name given to the resource
Kobiety i mężczyźni w roli swata/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 5)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Pieńczak, Agnieszka
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Wrocławski
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
5. Kobiety i mężczyźni w roli swata
Opracowała Agnieszka Pieńczak
Objaśnienia znaków:
Zasięg pełnienia roli swata przez: 1 - mężczyznę, najczęściej krewnego lub znajomego, 2 - kobietę, najczęściej krewną lub znajomą, 3 - granica zasięgu pełnienia roli swata przez mężczyznę,
4 - granica zasięgu pełnienia roli swata przez kobietę.
Uwagi:
1. Mapa dotyczy stanu zjawiska od połowy XIX wieku do lat 70. XX wieku.
2. Przy wyznaczaniu zasięgów pominięto informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich I osadnicy z różnych stron Polski), skupiając się na terenach
autochtonicznych. Uwzględniono natomiast dane z literatury XIX-wiecznej, gdyż w wielu miejscach uzupełniają one obraz na mapie.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/72a6eea45cbf6caace4da3acded08f03.pdf
e99f553974ecb047fd85b3e61e5586b8
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5887
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
obrzędowość wiosenna
kolędowanie
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5483
Title
A name given to the resource
Obdarowywanie grup o charakterze kolędniczym pojawiających się na wiosnę/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.300 (mapa nr 60)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
60. Obdarowywanie grup o charakterze kolędniczym
pojawiających się na wiosnę
Oprac. Anna Drożdż
Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne III.
W obrzędach dorocznych. Czy obdarowuje się, a jeśli tak to czym? Kolędników, chodzących po dyngusie,
z gaikiem, z marzanną, z kurkiem, z niedźwiedziem, po szczodrakach?
Objaśnienia znaków: obdarowywano: 1—jedzeniem; 2—pieniędzmi; 3 — brak informacji; 4 — brak
tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fb487357d9200f34ace732bb0ab198c2.pdf
1e5f6dc8b6612d5395d1a0dd7a2d57f2
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polski Atlas Etnograficzny
Subject
The topic of the resource
atlasy etnograficzne, mapy
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
PTL,
Publisher
An entity responsible for making the resource available
PTL
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953 -
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
IAiE PAN (d.IHKM PAN)
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5886
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2002
Subject
The topic of the resource
Polski Atlas Etnograficzny
atlasy etnograficzne
kultura społeczna
kolędowanie
obrzędowość wiosenna - kolędowanie
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:5482
Title
A name given to the resource
Niektóre grupy kolędnicze w obrzędowości wiosennej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy)
Description
An account of the resource
Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.299 (mapa nr 59)
Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Drożdż, Anna
Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.)
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie
Type
The nature or genre of the resource
mapa
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
59. Niektóre grupy kolędnicze
w obrzędowości wiosennej
Oprac. Anna Drożdż
Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki
W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy
sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne III.
W obrzędach dorocznych. Czy obdarowuje się, a jeśli tak to czym? Kolędników, chodzących po dyngusie,
z gaikiem, z marzanną, z kurkiem, z niedźwiedziem, po szczodrakach?
Objaśnienia znaków: 1 — „gaik"; „z nowym latkiem" (obrzędowość wiosenna); 2 — „marzanna";
3 — „Smolarze" (na Zielone Świątki); 4 — brak informacji; 5 — brak tradycji.
Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89e1acf9f3de4cfeeb0893dd4668cbd2.pdf
5663afb19fe3aa56bf96bfaa9c53a6fa
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:240
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1965
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:210
Title
A name given to the resource
Spis treści / LUD 1963 t.49
Description
An account of the resource
LUD 1963 t.49, s.6-8
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
u
L
D
ORGAN POLSKIEGO TOWARZYST\VA
LUDOZNA WCZEGO
ORGANE
DE LA SOCIETE
POLONAISE
ZALOZONY
OG
W
ROKU
D'ETHNOLOGIE
1895
O L N E G O Z B lOR U T O M XLIX
ZA ROK 1963
WYDANO Z ZASIŁKU
POLSKIEJ
AKADEMII
NAUK
PIT
WROCŁAW
POLSI,IE
TOWAH.ZYSTvVO
W H. O C L A W
LUDOZNAWCZE
1965
�WYDAWNICTWA
POLSKIEGO
TOWARZYSTWA
LUDOZNAWCZEGO
LUD
c e n:]
Tom XXXIX
-
za
Tom XL
Tom XLI
-
Illdeks 39 tomów.
za rok
1954
Tom XLII
Tom XLIII
-
za
za
rok
rok
rok
1948-1951
1955 (ku
1956
pod
czci
red.
J.
Os!'ara
Kolberga)
Suplement:
H. Bittn=r-Szewczykowa
grafii
polskiej
Tom XLIV
- za rok 1958'59
Tr'm XLIVI
- za rok 1%0
Tum XLIVII
- za rok 1961
Tom XLIV III - za rok 1962 (na
Tom XLIX - za rok 1963
Tom
L
-
PRACE
za rok
G"jka
-
:\Iateriały
do
bibliografii
ctno-
zl
87.-87.140.120.75.55.-
sa.-
Kongres
Slawistów
w
88.85.85.100.-
Sofii)
196<Pw drul'll
I MATERIAłY
ETNO
GRAFICZNE
L IT D
U
TOm XII Antonina
W o z a C z y ń s k a,
Struktura
pIes m kurpiowskich.
red .. T. Gajka i T. Strumilly.
Wrocław
1956 (wyczerpany)
Tom XUI Prace
zbiorowe.
Tom łódzki
pod red. K. Z'awistowicz-Adamskiej.
Wrocław
1959
Tom
XIV Prace
zbiorowe.
Śląsk
Cieszyński,
tOwice-Cieszyn
1959 (wyczerpany)
pod
red.
M.
Suboczowej.
17.GB.-
Kalu.-
Tom XV St. Wall
i s i J. a n d r u s z. Przyslowia
i M. SuboczoweJ.
Wrocław
1961, 2 vol.
śląskie
Tom
J. Gajka
XVI Prace
zbiorowe.
Tom szczeciński
skiego.
Szczecin
1959 (wyczerpany)
.
pod
pod
pod red.
St. Bąka
78.-
red.
i Z. Janlww20.-
Tom XVII W. Łęg
a, Ziemia ChełmiIlska
pod red. J. Gajka i M. Znamierow_
Skiej-PrUfferowej,
Wrocław
1961
Tom ":VIII Prace zbiorowe.
Tom lubelski
pod red. O. Gajkowej
Tom XVIII. część II - Anna
C z e k a n a w s k a: "Pieśni
Tom XIX - Prace
zbiorowe
- Olsztyńskie
Tom XXII - Konfer"ncJa
Pomorzoznawcza
w Szczecinie
.
Tom XXIII
Prac"
zbiorowe.
Tom śląski
Bilgorajskie"
Tom
w województwie
XXIV lubelskim
Z. S t a s z C z a k - Budownictwo
(w XIX i XX wieku)
PRACE
chłopskie
VIII
K.
32.45.-
1,.ao.45.-
ETNOLOGICZNE
Tom III Marian
p l e z i a. Greckie
i laciń,kie
źródla clo najstarszych
Slowian
cz. I (do VIII wieku),
POZnaJ1-Kraków
1952
Tom IV Ed\vard
Kar
\v o t - Katalog
nlagii Rudolfa
(\\ryczerp8ny)
Tom V R. H. N o c o J1 - Dzieje. kultura
i upadek
Inków (wyczerpano')
Tom VI J. C z e k a n a \V s k i. W głąb lasów Aruwimi
Tom VII Ch. Va kar
e I ski.
E'nografia
Bułgarii
T0m
12.46.-
P i e t k i e w i c z. Kultura
ludowa
Łotwy
(w
druku)
dziejów
37.lt.45.45.-
TOM XLIX
�T[TLI"l'·CZ
J'
h.J.J
D1RUlTOH
l\ICZELi[
ZB()ROvVSKI
TATHZAŃSIllEGO
\\' ZAIlC PANEM
Redaktor Gazety Podhala1iskiej, Członek Honorowy
Polskiego
TowaTzystlL'a
Ludoznawczego,
Członek
Hono7'Owy Związku Gómli Podhalańskich,
Odznaczony dwak1'Otnie Ziolym Kl'zyżem Zasługi, Oficerskim
Krzy.:i:ern Polonia
Restitllta,
Urodzony
w 1388 roku we Lwowie
Zmarł 15 czerwca 1965 r. w Zakopanem
~Jj~
;it~!
~1
~i1;::
~~~
~ID~;~!.~;~I~I~I,.~!~:q~~~~~~~~~r~m~.I
••••••••••••••••••••••••••••••••
~
�ILIII_._ .•...•.••••••••••••••••
:j;i.~i;,;:;g\·:r;:1irWi_iaijl',;u1~'''ilit,",'ii!~ii'''iiilijijliiit.·Vlil!R1lUiM:łoilll'IPiiJll"•••••••••••••••••••
·.::;~~i.l~~viViłjłił;lr).'Hji1łjtłU.:;tk-il'4f;rtri'i!i·iC·;·;'i'l'i?w·'
.
,."
;-t;
u
L
ORGAN
;i~rf!'
-:~{~j
OHGANE
D
POLSKIEGO
TO\VARZYST\VA
LUDOZNA WCZEGO
DE LA SOCIETE
POLO:'JAISE
Z A 1'.O Ż O N Y W
OG
H O 1~li
D'ETHNOLOGIE
1895
O L N E G O Z B [O H C T O 1\1 XLIX
ZA RO.K 1963
WYDA:-·:O Z ZASIŁKU
POLSKIE,J
AKADE:VUI NAUK
Dyrektorowi
Muzeum
Tatrzańskiego
Zakopanem
JULIUSZOWI
ZBOROWSKIEMU
Seni01'owi i Członkowi
honorowemu
Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego
za inspiracje
twórcze
i szerzenie
znajomości
kultury
góralskiej
'LV
TOM
NINIEJSZY
LUDU
REDAKCJA
POŚWIĘCA
POLShlE
TOWARZYSTWO
W R O C ł- A W
LUDOZNAWCZE
1965
7· ~.
�-ftO\IlTET
HED\I"CYJNY
K. ZA WISTOWICZ-ADAl\ISKA,
W. ANTOJ\TE\VICZ
CZEKA:':OVVSKI, J. Gl\.JEK, A. L. GODLEWSKI,
M. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA
j.
SPIS
RZECZY
Część
:; u l i li"
Z
Z b or ow s k i
(W.
L
K u c h a r ska.
szubach
HEDAKTOR
JOZEF
GAJEK
in dcl' mecklcnburgischen
19. Jahrhunderts
Przybrzcżne
rybołówstwo
und
H
zespołowe
volkskundliche
S o b i s i a k,
chodniego
na
tle
Z badan
Inventarisation
odzyskanych
Pomorza
Ś l i :ć i ił s k i.
przystosowania
nad
włókiennictwem
obszaru
Pomorza
X"kiaci
70
>:
:3. \T
TO\VARZYSTWO
HEDAKCJA,
H'OO -,- 25 egz.,
100
z Zakładów
1963 r. Druk
WARSZTATY
ark.
LUDOZNAWCZE
- \VHOCŁA
WROCŁAW,
NANKEHA
4
wyd.
51, ::;;, ark.
Papierniczych
ukończo:1o
w
w czerwcu
ZASADNICZEJ
SZKOŁY
Nr
zam.
druk.
Dąbrowicy.
57. Papier
Oddano
1965 r.
POLIGHAFICZNEJ,
!I,) 6:3 0-12
W
ilustr.
do
1964
Cena
NOWA
zł 100.RL"D.o\
Zachodnim
na ziemiach
Z kClszubskiej
społeczno-ekonomiczne
żnym
i słowińskiej
zbiorowa:
się repatriantów
Zarys
stanu
w
l1fi
ka171
literatury
części
skim
Bu r s z t a, Przegląd
Pc morzu
Zach:Jdnim
do nowego
środowiska
ludowej
ludności
kultury
pow.
złotowskiego
ludowej
229
bJra
B a z i e l i c h,
rzc;dzia
prat:y
W2nd:;
,J o s t o \\' a,
w
.. BCirach
w woj.
.
307
rdzennej
koszaliń359
perspektywy
badań
etnograficznych
na
417
Część
E2i
75
historyczno-kulturowego
147
Stosunki
przybrz
kJ. 1:1
składa/h;
6-3
Za-
Zachodniego
środkowo-wschodniej
POLSKIE
55
L a t u c h, Migracje
zewnętrzne
na PomOO'~u Zachodnim
w latach 1951-1959:
towarzyszące
im zmiany
i niektóre
zagadnienia
Praca
J~i~ef
Fische-
an der deutschen
Ostseekliste
ludoznawcze
Krzysz.tofa
CelestySiupska
w 1826 r.
bałtyckiego
Zdzisław
B a t o r o w i c z,
szubskim
rybJłówstwie
\Tikołej
na Ka-
der
Zygmunt
D u l c z e w s k i, Okres
pionierski
na Pomorzu
:,Ic:ria
T r a w i 11 s k a, Zmiany
modelu
rodziny
chłopskiej
Jerzy
pom-
21
Die
reigerate
und der Fischerb:lOle
W](>slaw
B! e ń k o w s k i, Badania
na IVlrongowiusza
w ok,)licach
Walerian
I
.
P c e s c h,
ReinhctrrJ
Antoniewic:z)
Hozprawy
CharLJtte
II i r s c h, Sozialkritik
m0rschen
Volkssage
des
.i::dwiga
I
W~'konawcy
II
haftów
krzyżykowych
i ich
na451
"-!alcl'iały
Orawskich"
do zagadnienia
gospodarki
chłopskiej
503
�Stanb;aw
T O l: a r z, Przydomki górali Zubn:ycy G6rn(:j i Dcil1E:j(pr;r1
Babią G6rą) .
Jadwiga P <; w ł o w s k a, Przemiany s.::;olecznc i kulturo\\'e \V dolnJśląskiej wsi Pracze w pJwiecie milickim, w latach 1945-1960
Feliks O l e s i e juk.
Przyczynek do badań nad grupami etnograficznymi północnej części powiatu radzyńskiego
w Lubclskiem
II.
Recen zj e i sp r
Gl
ETI-INOGRAPHIA A MAGYAR NEPRAJZI TARSASAG FOLYOIRATA, 1962 (Jan Reychman)
.Karol O g i e r, Dziennik podróży do Polski 1635-1636. cz. I, Gdailsk
1953 (Józef Gajek)
StE:fan C h m .i e l e w s k i, Zmiany w zachodniej granicy zasięgu ~ochy w Europie w świetle źródeł historycznych, społecznych i gospodarczych, t. XXIII, 1961, Poznań 1962, str. 51-83 (lVI. Pokropek)
F. P i a ś c i k, 1. T ł o c z e k, Budownictwo
mies~kaniowe na wsi.
Dom jednorodzinny,
Warszawa 1961 (M. Tra.wi1iska)
Elizabeth C h e s l e y B a i t y, Ameryka przed Kolumbem, Warszawa
1962 (Anna Kowalska -Lewicka)
Bernal Diaz deI C a s t i 11 o, Pamiętnik
żołnierza
Korteza, czyli
prawdziwa
historia podboju Nowej Hiszpanii, Warszawa 1962
REVISTA
DE FOLCLOR,
Bogota 1961 (Wanda
(Wanda
Hans
Stęślic:ka)
677
G r i fi m, Einfi.ihrung
in die Anthropclogie.
P a h l h a u s e n, Das Wanderhirtentum
691
6f)!>
705
und seine Vorstufen,
Seventy-Eighth
Annual Report of the Bureau of American Ethnology
1960-1961. \Vashington 1962 (K. W.) .
Di,~ zweite GeneratiCln mittcleuropaischer
SiedJer in Israel. Ti.ibingen
1962 (K. W.)
l\Tarlene V e s p e r. T:1llsende Inseln - C'in SLat (IC. IV.J·
735
741
74:3
lu-
71.j
IV. Kro
723
n ik
Gl
\VsDomnienie o Romanie Horoszkicwiczu
(C',es1a u; KliTek)
Półwiecze członkostwa .Jana Czel·:anowskiego w Polskim To\vanystwie
Ludoznawczym
(J. H.)
Sprawozdanie
z całokształtu prac Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego za rok 1962 (Olga GajlcowrL)
Se~ja naukowa poświęcona Józefowi
Lompie (Henryka
Rom.ańska)
Statut prowizoryczny
CIAP Informacje
dotyczące dzlała:.ności CIAP
Lech
GodlewskU
niusz
w językach
V. It ó ż n e
rosyjskim, angielskim
Jeleniewski)
Indeks XLIX t. Ludu,
Spis rycin i map
(O. G.)
787
789
792
803
80~)
Sprawozdanie
z roboczej KonIu'cncji
Redakcji
DE:yrOS, Moskwa
9--14. VI. 1963 (Józef Gajek)
Sprawozdanie
zarządu redakcji DETvIOS z działalności
,~a okres od
konferencji
w Brnie (J. G.)
Zagadnienia etniczne i etnograficzne na V l\Iiędzynarodowym
Kongresie Slawistów VI Sofii 17-'23, IX. 1963 (Józef Gajek)
Wyciąg z protokółu z XXXVIII Walnego Zgromadzenia
Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z dnia 8. XI. 1963 w Opolu
Spra\vozdanie
z dziolłalności Polskiego Komitetu Międ7.ynarodowego
Kongresu Nauk AntrorCllogicznych
i Etnogf£lficznych (J. GCijek)
Streszcz'.'nia
7.'il
'il7
781
718
721
74.1
:VIu z e a
i'lIuzeum Tatrzańskie
(Wanda
Jostowa)
Etnografia w muzeach Ukrainy (Stefan Lew)
Zbiory, prace naukowo-badawcze
i popuh,ryzacja
wied:/.y działu etnograficznego Muzeum w Przemyślt'\;vv latach 19:38--1962 (Stefan
(Aleksander
711
pych)
III.
63:
Jena 1961 (Wanda
Braunschweig
1954 (Jadwiga
Klic/tors/w)
Johann K r u s e. Hexen unter uns? Magie und Zauberglauben
unscrer Zeit, Hamburg
1951 (Liii Maria SzwengTu/J)
BADISCHE FUNDBEHICHTE, Freiburg-Karlsruhe
1962 (Kor-rad
Wy-
727
728
Lew)
708
Stęś/icka)
Henn
673
7tl2
RIVISTA Dl ANTROPOLOGIA,
Roma 1961 (Wand ( Stęślicka)
G. R. G a y r e, Teuton and Slaven the Polish Frontier, London 1944
W spra\vie recenzji (T. \.-\!róblewskU
.
Odpywiedż recen,entki
(Iren~. Tnrnau)
Kilka uwag o przysłowiach
i charakterysty<.:zny<.:h p'Jwiedze:1iach
dowych na Śląsku Cieszyńskim (.tl/0j:V Preis.~ne7")
65.:!
Stę.m-
ckn)
LE FOLKLORE BRABAN<;:ON, Bruksela
1962 (Tomasz Skarżyi,ski)
ETNOGRAFIA
W PRACACH UNESCO (l960-Hl62), (T. Skarżyński)
POLSKA SZTUKA LUDOWA, rok XVI, 1962, nr :" (K. Pietkiewicz)
Polpmika
613
693
Kowalska-Lewicka)
COLOMBlANA
5ib
w o z da n i a
SOW1ETSKAJA ETNOGRAFIJA,
A. N. ZSRR, Moskwa 1961,z. 2, z. 3,
z. 4, z. 6; Moskwa 1962. z. 1, z. 2, (Anasta~ja
Kojdccka)
(Anna
5).~
niemieckim
810
814
817
821
823
(Euge83:3
865
l:13:3
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62609cfd3c9419b6a8a0e3c03c025dc4.pdf
c6f42b7ed59a5b2bd9366de799ab282d
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:808
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1973
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:743
Title
A name given to the resource
Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2, s.255-262
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
R
E
C
E
N
Z
J
E
„Etnografia Polska", t. X V I I , z. 2
N. N. D I K O W , Naskalnyje zagadki driewniej
Moskwa 1971, s. 128, ryc. 54+1104.
Czukotki
— Pietroglify
Piegtymielja,
Zaledwie parę lat temu za kręgiem polarnym na Półwyspie Czukockim odkryto
bogaty zespół rysunków naskalnych, które w sposób istotny wzbogaciły w s p ó ł
czesną w i e d z ę o kulturze l u d ó w mieszkających ongiś w tych rejonach. Są to
pierwsze tego rodzaju odkrycia na rubieżnych obszarach A z j i północno-wschodniej.
Szczegóły związane z metodyką badań terenowych i eksploracją tych znalezisk
przedstawiono we „Wstępie" książki (s. 5-9) opracowanej na podstawie materiałów
zgromadzonych podczas dwu ekspedycji w 1967 i 1968 roku, zorganizowanych
w związku z doniesieniem geologa N. M. Samorukowa. Autor recenzowanej książki
starał się odpowiedzieć na pytanie, co przedstawiają odkryte rysunki n a skałach,
jaka jest ich chronologia i z jaką grupą etniczną należy je łączyć. W takim ukła
dzie poprowadził też treść książki, której pierwszy rozdział zatytułowany jest
„Czto izobrażeno na skałach" (s. 10-27). Wynika z niego, ż e odkryte rysunki na
skalne t w o r z ą często zespoły kompozycji o motywach antropo- i zoomorficznych.
Kompozycje te związane s ą z polowaniem i rybołówstwem. Stąd też wielokrotnie
powtarzającym się na nich motywem jest postać renifera, rzadziej niedźwiedzia
lub psa. Występujące na rysunkach łodzie łączyć należy z polowaniem na reni
fery podczas przeprawiania się tych zwierząt przez rzeki oraz z rybołówstwem.
Często bowiem tam, gdzie autorowi rysunku chodziło o przedstawienie sceny
rybackiej, umieszczał obok łodzi rysunek ryby. Realizm rysunków tworzących te
matyczne kompozycje związane z m y ś l i s t w e m i r y b o ł ó w s t w e m pozwala na szcze
gółową interpretację określonej sceny. P e w n ą zagadkę stanowią rysunki postaci
ludzkich z w y r a ź n i e zaznaczonymi nad nimi figurami przypominającymi z wy
glądu czapkę grzyba, przez co nawiązują one do znanych z terenu Ameryki P o ł u
dniowej posążków ludzkich z grzybem nad głową, pochodzących z tzw. kultury
M a j ó w datowanej na 500-200 lat do naszej ery. Ten szczegół rysunkowy wiązać
należy, zdaniem autora, z kultem grzyba muchomora (Amanita muscaria F r . ) , któ
rego motyw znany był w mitologii Czukczów.
Odnośnie do m o t y w ó w zdobniczych występujących na odkrytych rysunkach
naskalnych w s p o m n i e ć należy, że dokładny ich opis zawarty jest w drugim roz
dziale zatytułowanym „Klassyfikaeija" (s. 28-35), którego problematyka w a ż n a jest
dla badaczy zajmujących s i ę ornamentem i sztuką l u d ó w prymitywnych. W za
leżności od rodzaju rysunku różna była technika jego wykonania. Nieraz są to
tylko kontury przedstawionego zwierzęcia lub przedmiotu, częściej natomiast w y
stępują rysunki tzw. pełne, w których określony motyw tworzy odpowiednio zary
s o w a n ą płaszczyznę wydrążoną w skale. Narzędziem do wykonywania rysunków
był kawałek kwarcu, którego resztki występują w sąsiedztwie naskalnych rytów.
Ponadto są tutaj także kości różnego rodzaju zwierząt, skrobaki do skór, kamienne
�256
RECENZJE
noże i kamienne grociki strzał. Inwentarz kulturowy oraz pewne analogie do innych
rytów naskalnych z terenu Syberii pozwoliły na zakwalifikowanie tych petroglifów
do tzw. kultury ajońsktej przypadającej ± na początek pierwszego tysiąclecia do
naszej ery. O sprawach tych napisano dość dokładnie w trzecim rozdziale zatytu
ł o w a n y m „Datirowka" (s. 36-50), którego problematyka skupia się przede wszystkim
w o k ó ł zagadnień archeologicznych.
Problematyka najważniejsza dla studiów etnograficznych zawarta została w dwu
ostatnich rozdziałach zatytułowanych „Piegtymielskije pietroglify rasskazywajut
o żyzni piewobytnych ochotników" (s. 51-60) i „Problema etniczeskoj prinadleżnosti
pietroglifow Piegtymelja" (s. 61-72). Rysunki te, jak stwierdza autor, są jeszcze
jednym dowodem na to, że dawnym mieszkańcom tych ziem, tak jak do niedawna
jeszcze Czukczom, Jukagirom, Koriakom i innym ludom Syberii, w ł a ś c i w a była
personifikacja zjawisk przyrody i kult przodków-totemów. Ponadto realistyczne
sceny rysunków ilustrują zdumiewająco dokładnie istniejące ongiś sposoby polo
wania — np. na przeprawach rzecznych, kiedy to stada reniferów atakowane były
przez myśliwych. Opisy takich polowań spotykamy u wielu autorów, którzy ze
tknęli się z tubylcami północno-wschodniej Syberii już w X V I I I stuleciu. W sumie
petroglify są cennym dopełnieniem innych materiałów źródłowych, w oparciu
0 które rekonstruuje się dawny inwentarz kulturowy mieszkańców rubieżnych
obszarów P ó ł w y s p u Czukockiego. Przyznać trzeba, że zarówno pod w z g l ę d e m
kompozycji, jak i m o t y w ó w petroglify te w y k a z u j ą pewne nawiązania do czukockich i eskimoskich rysunków ostatnich stuleci, których dokładną analizę spo
rządził S. W. I w a n o w . Istniejący jednak materiał archeologiczny, dotyczący azja
tyckich i amerykańskich Eskimosów preferuje raczej przyjęcie tezy, jakoby oma
wiane petroglify stanowiły pozostałość po praprzodkach tej grupy etnicznej, która
ongiś poprzez Cieśninę Beringa miała zasiedlić kontynent amerykański jako ostat
nia enklawa wędrówki trwającej przez ten azjatycki „pomost".
Kończąc podkreślić należy staranne zaprezentowanie zgromadzonego materiału
ilustracyjnego, który w sposób interesujący dopełnił problematykę etno-genetyczną
1 kulturową o m ó w i o n ą zwłaszcza w dwu ostatnich rozdziałach. T a k w i ę c zespół rea
l i ó w archeologiczno-etnograficznych złożył się na ciekawą książkę, która uzupełnia
istniejącą lukę w skromnych jak do tej pory studiach archeologicznych poświęco
nych Azji północno-wschodniej.
l
Antoni
R. S. W A S I L E W S K I , Proischożdienije
1971, s. 250, ryc. 49, tabl. 70.
i driewnjaja
kultura
Koriakow,
Kuczyński
Nowosybirsk
Zagadnienie pochodzenia i praojczyzny l u d ó w północno-wschodniej Azji sta
nowi od lat interesujący problem dociekań etnograficznych, antropologicznych,
archeologicznych i językoznawczych. Kwestia ta stoi w bezpośredniej łączności
z problematyką migracji poprzez cieśninę oddzielającą kontynent azjatycki od
kontynentu amerykańskiego — nazwaną przed trzema wiekami Cieśniną Beringa.
Nowy krok w wyjaśnieniu tej kwestii stanowią badania autora recenzowanej
1
XIX
S. W.
naczała
I w a n o w , Matieriały
po izobrazitielnomu iskusstwu narodów
XX w., „Trudy Instituía Etnografii", nowa seria, t. 22: 1954.
Sibiři
�RECENZJE
257
książki, który przez wiele lat prowadził wykopaliska archeologiczne na wybrzeżach
Morza Ochockiego. Wiele tajemnic ukrytych w zmarzlinie Północy zostało dzięki
tym badaniom udostępnionych nauce, co pozwoliło sformułować nowe opinie lub
zweryfikować istniejące już teorie na temat prakolebki l u d ó w paleoazjatyckich.
Sprawy te zaprezentowane zostały w „Przedmowie" (s. 3-5), napisanej przez zna
komitego archeologa radzieckiego, zajmującego się problematyką syberyjską, aka
demika A. P, Okładnikowa oraz we „Wstępie" (s, 6-8), gdzie zestawiono także
w a ż n i e j s z e kolekcje archeologiczne wykorzystane w książce. Rozwinięcia tej ostat
niej problematyki dokonano w pierwszym rozdziale zatytułowanym „Istorija archieologiczeskich issledowanij na pobierieże ochotskogo morja" (s. 9-31). Mowa w nim
0 pierwszej relacji S. Dieżniewa z 1649 г., który podczas swych w ę d r ó w e k po
rubieżach A z j i północno-wschodniej zetknął s i ę z osadami Koriaków. Po nim nieco
wiadomości o tej grupie etnicznej przekazali: M. Staduchin (1662), W. Atłasów
(1697-1699), a także uczestnicy Wielkiej Północnej Ekspedycji 1733-1743 — G . F .
Miller, I. Gmelin, G . W. Steller i S. P. Kraszeninnikow, którego praca Opisanie
ziemli Kamczatki (1755) zawiera najwięcej — ze współczesnych jej opracowań —
materiałów tyczących się problematyki rozpatrywanej w książce. Potem prezentuje
autor ustalenia szeregu innych badaczy z X I X i X X stulecia, kończąc przegląd
o m ó w i e n i e m materiałów zgromadzonych podczas Dalekowschodniej Ekspedycji Sy
beryjskiego Oddziału Akademii Nauk ZSRR, którą kierował A. P. Okładnikow.
Szczegółowa analiza tych znalezisk przeprowadzona została pod w z g l ę d e m formal
nym i funkcjonalnym w rozdziale drugim zatytułowanym „Nieoliticzeskije pamiatniki siewiernoj czasti ochotskogo pobiereżja" (s. 32-46), których w y s t ę p o w a n i e
1 chronologię o m ó w i o n o w następnym rozdziale pt. „Posielenija driewniekoriakskoj
kultury i ich pieriodizacija" (s. 47-138). Oba rozdziały mają charakter analizy arche
ologicznej i tylko niektóre ich fragmenty odnoszą się do problematyki etnogenezy
tubylców mieszkających ongiś na rubieżach północno-wschodniej Azji.
W świetle tych materiałów rysuje się stosunkowo wyraźnie kultura plemion
koriackich, której poszczególne działy zostały szczegółowo zaprezentowane. Prze
glądowi tej kultury poświęcony jest rozdział czwarty zatytułowany „Choziajstwo,
byt i osobiennosti socialnoj organizacji i duchowoj kultury" (s. 139-173). Mowa
w nim o pomieszczeniach mieszkalnych, o podstawach gospodarczego bytu — ł o
wiectwie s s a k ó w morskich, zbieractwie, rybołówstwie, zaprzęgu w psy, ustroju
społecznym i kulturze duchowej. Pewne osobliwości tej kultury zostały zrekon
struowane w oparciu o źródła archeologiczne i relacje badaczy-podróżników
z X V I I - X I X stulecia. Jest to swoistego rodzaju egzotyka syberyjska charaktery
zująca się między innymi ziemiankami wykazującymi pewne nawiązanie konstruk
cyjne do podziemnych mieszkań N i w c h ó w rozsiedlonych u ujścia Amuru. Na ten
istotny w rozważaniach etnogenetycznych szczegół zwrócił ongiś u w a g ę W. Jochelson zajmujący się kulturą ludów Azji północno-wschodniej, w której wiele
jest e l e m e n t ó w wspólnych zdeterminowanych nie tylko określonymi warunkami
klimatycznymi, lecz bez wątpienia istniejącą w minionych okresach historycznych
wspólnotą etnogenetyczną. Te kontrowersyjne nieraz poglądy stara się autor uka
zywać jako syntezę logicznie przeprowadzonych dociekań archeologiczno-etnograficznych, co stanowi dużą zaletę recenzowanej pracy. Tłem tych specjalistycznych
rozważań jest zawsze prezentacja mozaiki materiału dowodowego, w oparciu
o który sformułowano nowe koncepcje, stare zaś uściślono i zweryfikowano,
kreśląc miejsce starokoriackiej kultury w rejonie Oceanu Spokojnego. Rozważa
niom tym poświęcony jest piąty rozdział zatytułowany „Miesto driewniekoriakskoj
kultury w kulturnoj istorii siewiernogo siektora Tichogo Okieana" (s. 174-199).
17 — Etnografia Polska, XVII/2
�258
RECENZJE
Osobliwością tej kultury mimo sąsiedztwa z wybrzeżami morskimi jest jej kon
tynentalny charakter. Ceramika nawiązuje do form z obszarów centralnej Sy
berii, a inwentarz kamienny — groty do strzał, noże, skrobaki itp. — dowodzi
również, ż e nosiciele tej kultury przybyli na obszary wybrzeży Oceanu Spokoj
nego z głębi Syberii. W świetle tego rodzaju d o w o d ó w autor stwierdza, że starokoriacka kultura, mimo tego iż posiadała szereg wspólnych e l e m e n t ó w z inwenta
rzem kulturowym Eskimosów, w sposób zasadniczy różniła s i ę jednak od kultur
beringomorskich, tj. kultury okwik, birnirk, i pituak, punuk i innych w ł a ś c i w y c h
dla obszarów północno-wschodniej Azji i północnej oraz północno-zachodniej Alaski.
Nie sposób jest w krótkiej recenzji wskazać na wszystkie nowe ustalenia
dotyczące problematyki genezy kultury Koriaków. Podkreślić jednak należy, że
praca K . S. Wasilewskiego jest pozytywnym przykładem wykorzystania materiału
archeologicznego do interpretacji etnogenetycznych. Dzięki niej zakres współczes
nej wiedzy o genezie kultury koriackiej uległ znacznemu rozszerzeniu, a rzeczy
wistość kulturowa A z j i północno-wschodniej stała s i ę nam bliższa. Wnosić należy,
że w rozwiązywanie ciemnych jeszcze plam na mapie wiedzy o tych obszarach
coraz częściej włączać s i ę będzie archeologia, odsłaniając coraz to nowe fakty ukryte
w zmarzlinie Północy.
Antoni
R. W. K O Z Y R I E W A , Driewnij
Kuczyński
Sachalin, Leningrad 1967, s, 117, ryc. 20.
Przeplatająca s i ę w książce problematyka archeologiezno-etnograficzna wzbo
gaca w sposób istotny te obie nauki w nowe fakty oświetlające przeszłość Sachalinu, dalekowschodniej wyspy będącej ongiś pomostem między zwartą masą lądu
azjatyckiego a wyspami japońskimi i szeregiem drobniejszych wysp rozrzuconych
na Oceanie Spokojnym. Historia odkrycia i poznania tej wyspy obfituje w szereg
zdumiewających epizodów żeglarskich, będących udziałem podróżników rosyjskich
i zachodnio-europejskich, których nazwiska znane są powszechnie w historii odkryć
geograficznych. Sprawy te zostały skrótowo zaprezentowane we w s t ę p n y m rozdziale
recenzowanej książki zatytułowanym „Istorija issledowanija i istorija woprosa"
(s. 3-25). Dowiadujemy s i ę z niego, że pierwsze wzmianki o tej wyspie pochodzą
z tzw. Listów japońskich
opublikowanych w 1565 г., w których oprócz wielu szcze
g ó ł ó w geograficznych znajduje się sporo realiów etnograficznych. Listy te sta
nowią doskonałe źródło przydatne do rekonstrukcji katalogu f a k t ó w kulturowych
w ł a ś c i w y c h Ajnom, których jedynie skromne resztki przetrwały do naszych dni
w bagnistych rejonach wyspy Hokkaido. Do niedawna t e ż sądzono, że następnym
opisem tej wyspy s ą relacje holenderskiego żeglarza Martina Gerric de Friza, który
w 1643 r. dotarł do Sachalinu. Nowsze badania przeprowadzone przez В. P. Pole
woja dowiodły, że duży w k ł a d w dzieło poznania Sachalinu posiadają także Rosja
nie, którzy już w 1640 г., a także w latach następnych X V I I stulecia, „otarli" s i ę
o północno-zachodnie rejony wyspy. Ponadto z tzw. „ksiąg jasacznych" wynika,
że w latach 1655-1656 amurscy kozacy zbierali podatek od mieszkańców zachodnich
wybrzeży Sachalinu, przy czym zaznaczyć trzeba, iż zasadnicze kierunki w ę d r ó
wek na tę w y s p ę prowadziły od ujścia Amuru i z Kamczatki. T a m t e ż docierały
wiadomości o tej wyspie od japońskich rybaków, którzy już w ó w c z a s docierali do
wybrzeży Kamczatki i amurskiego limanu. W sumie w s t ę p n y rozdział nasycony
jest szczegółami z zakresu historii geografii, chociaż niebagatelny zestaw przyto-
�RECENZJE
259
czonej w nim literatury poświęcony jest etnografii i archeologii. S ą to przede
wszystkm prace takich autorów, którzy w końcu XIVTII i w X I X stuleciu prowa
dzili swe eksploracje na obszarze wyspy. Prezentuje w i ę c autorka opracowania
takich badaczy, jak L . Szrenk — znany z badania l u d ó w amurskich, L . J . Szternberg, I . A. Łopatkin oraz polski zesłaniec, badacz kultury A j n ó w i N i w c h ó w
B. P i ł s u d s k i , którego zasługi w tym zakresie zaczynają b y ć powoli odbrązawiane
w naszej literaturze . Ostatnie fragmenty w s t ę p n e g o rozdziału poświęcone s ą etnogenetycznym rozważaniom z zakresu wielokrotnie już dyskutowanego w naukowej
literaturze problemu genezy praojczyzny A j n ó w i ich kultury. Sprawy te stanowią
g ł ó w n y trzon problematyki całej książki, w której wykorzystując materiał archeo
logiczny o m ó w i o n y w pierwszej jej części „Nieoliticzeskije stojanki juga Sachalina" (s. 26-47), drugiej „Nieolit siewiera ostrowa Sachalina" (s. 48-68), trzeciej
„Kultura rakowinnych kucz na Sachalinie" (s. 69-102) i czwartej „Ajnskaja k u l
tura niejdzi na jugie Sachalina" (s. 103-108) podjęto próbę ustalenia, „która z dwu
teorii pierwotnego zsiedlania Sachalinu — teoria L . J . Szternberga czy N. W. K j u niera znajdzie swoje głębsze potwierdzenie w materiale archeologicznym" (s. 109).
L . J . Szternberg dowodził bowiem, że Aj nosi pod w p ł y w e m naporu Japończy
k ó w spychani byli coraz bardziej na północ, tak że z wyspy Honsiu, którą pier
wotnie zajmowali, przesiedlili s i ę na Hokkaido, stąd zaś przywędrowali na niezamieszkany Sachalin i zasiedlili jego południowe rejony. Fakt ten nie s p o w o d o w a ł
jednak utraty z w i ą z k ó w z współplemieńcami mieszkającymi n a Hokkaido. Stąd t e ż
zdaniem tego badacza nie m o ż e być mowy o znacznej różnicy kulturowej między
Aj nami z Sachalinu, a tymi którzy zamieszkiwali Hokkaido czy północne rejony
wyspy Honsiu. Archeologiczne materiały z tego zakresu dowodzą, że procesy etnicz
ne zachodzące ongiś na Sachalinie szły zupełnie innymi drogami. Materiał cera
miczny odkryty na szeregu stanowiskach archeologicznych z obszaru Sachalinu
różni s i ę diametralnie od ceramiki tych samych okresów historycznych z wysp
japońskich. Dowodzi on także, ż e zasiedlenie Sachalinu północnego przypada n a
koniec drugiego tysiąclecia przed naszą erą względnie na początek pierwszego.
Zasiedlenie to szło z kierunku „Priamurja", obszaru zajmowanego przez plemiona
m y ś l i w s k i e i rybackie. Odnośnie do południowego Sachalinu, to jego rejony w c h ł o
nęły t a k ż e przybyszów ze wspomnianego obszaru, proces ten przebiegał jednak
o paręset lat wcześniej i datowany jest na początek drugiego tysiąclecia przed
naszą erą. W tym t e ż okresie wykształciła s i ę na Sachalinie kultura wykazująca
liczne związki z inwentarzem kulturowym A j n ó w z Hokkaido i mieszkańców Wysp
Kurylskich, zwana w ostatnich czasach kulturą ochotską. Zdaniem C . S. Charda
kultura ta różni s i ę znacznie od kultury ajnoskiej. Jej nosicielami byli mieszkańcy
Dalekiego Wschodu, zwani przez A j n ó w Tonczami, których oni — jeśli wierzyć
ajnoskim legendom — spotkali podczas swojego pojawienia s i ę na Sachalinie. Po
gląd tego rodzaju stanowi główną zasadę teorii N . W. Kjuniera — opowiadał się
1
2
1
Bronisław Piłsudski autor wielu opracowań poświęconych etnografii A j n ó w
i N i w c h ó w , zesłaniec z końca X I X stulecia osiadły na Sachalinie. W roku 1904
brał udział — w s p ó l n i e z W. Sieroszewskim w badaniach etnograficznych kultury
A j n ó w z Hokkaido.
W skrótowej formie zasługi jego na tym odcinku zostały przedstawione
w opracowaniach: A. K u c z y ń s k i ,
Wkład
Polaków
w badania nad ludami
Syberii i ich kultur, „Lud", 1968: 51, z. 2; t e n ż e , Syberyjskie
szlaki, Wrocław
1972.
2
�260
RECENZJE
za nią także polski badacz kultury A j n ó w B. Piłsudski — w świetle której jeszcze
w pierwszym, tysiącleciu naszej ery Ajnosi zajmowali centralne obszary wyspy
Honsiu, dopiero w późniejszym okresie wypierani byli powoli przez Japończyków
na północ. Zasiedlili w ó w c z a s Hokkaido, skąd przeszli na obszar południowego
Sachalinu, gdzie zetknęli się ze wspomnianymi już Tonczami. W ę d r ó w k a ta dato
wana jest na X V I - X V I I wiek naszego stulecia. Tak w i ę c wcześniejsze poglądy
B. Piłsudskiego oraz innych badaczy dziewiętnastowiecznych, zajmujących się pro
blematyką aj noska, skonfrontowane ze zgromadzonym współcześnie materiałem
archeologicznym potwierdzają ich śmiałe teorie o migracyjnym pochodzeniu A j
nów z Sachalinu. Nowsze badania antropologiczne, językoznawcze, etnograficzne
i archeologiczne przybliżają coraz bardziej w y j a ś n i e n i e zagadki, kim byli owi Tonczowie i jakie losy stały s i ę udziałem tego plemienia w późniejszych okresach
historycznych. Do tej pory w świetle źródeł archeologicznych zrekonstruowano
w głównych zarysach ich kulturę, celem recenzowanej książki było zaś przybliżyć
badaczom zajmującym się tym zagadnieniem rezultaty prac wykopaliskowych pro
wadzonych na Sachalinie. One bowiem w istotny sposób posunęły do przodu w y
jaśnienie zagadnienia pochodzenia A j n ó w i ich kultury, które ciągle budzi szereg
namiętnych sporów i naukowych dyskusji. Jest to bowiem kwestia, która czeka
na jednoznaczne rozwiązanie, stanowiąca jak do tej pory jedną z etnicznych zaga
dek współczesnej etnologii i etnografii.
Antoni
Kuczyński
�KSIĄŻKI NADESŁANE
A n t o n Ferdinand, Alt-Peru und
Kunstverlag, Leipzig 1972, ss. 374.
seine Kunst,
V E B E . A. Seemann Buch-und
Kolejna, albumowa praca znanego popularyzatora kultur Ameryki przedkolumbijskiej, będąca rozszerzoną wersją albumu wydanego pod tym samym tytułem
w 1962 roku. Autor zamieszcza na wstępie obszerny popularno-naukowy szkic,
w którym omawia chronologicznie rozwój kultur na terenie Peru od pierwszych
znanych stanowisk archeologicznych do podboju hiszpańskiego w XjVI wieku. Część
ilustracyjna zawiera 290 doskonale wykonanych fotografii, których wartość polega
na prezentowaniu zabytków i dzieł sztuki mało znanych, pochodzących w dużej
części z kolekcji prywatnych oraz m u z e ó w amerykańskich. Autor zaopatrzył pracę
w mapy, tabelę chronologiczną, zestawienie datowań C , bibliografię.
1 4
R. T.
B e n i t ę z Fernando, Indianie z Meksyku,
no-białe w tekście.
PIW, Warszawa 1972, ss. 404, ryc. czar
Benitez jest powieśeiopisarzem i dziennikarzem. Celem jego książki jest przed
stawienie, w oparciu o autentyczne materiały, sytuacji Indian stanowiących około
30 °/o ludności współczesnego Meksyku. Tłem tego zagadnienia są partie książki
ukazujące wspaniałą przeszłość autochtonicznej ludności Ameryki. Pasja pisarska
i olbrzymi materiał poznawczy są niewątpliwymi walorami tej pracy wydanej jako
kolejny tom w serii „ceramowskiej". Książka zawiera 31 fotografii i indeks,
!
R. T.
K u k Dżems, Pławanie
w Tichom okieanie w 1776-1780, Izdatielstwo Mysi, Moskwa
1971, ss. 565, ryc. czarno-białe w tekście.
Rosyjskie wydanie dziennika angielskiego żeglarza i odkrywcy James'a Cooka
uzupełnionego zapiskami jego towarzyszy z trzeciej wyprawy mającej na celu pene
trację północnej części Oceanu Spokojnego i zachodnich wybrzeży Ameryki Pół
nocnej, Dziennik poprzedzony jest w s t ę p e m o m a w i a j ą c y m historię odkryć rosyj
skich i hiszpańskich w tej części świata oraz cele i znaczenie wyprawy Cooka.
Załączniki zawierają, oprócz komentarzy do dziennika, spis uczestników wyprawy,
dokumenty oraz opis kolekcji etnograficznej zebranej w czasie podróży i znajdu
jącej się obecnie w Muzeum Antropologii i Etnografii im. Piotra Pierwszego
w Leningradzie. Całość uzupełniają fotografie rysunków, eksponatów z kolekcji
i map, mapa z trasami kolejnych wypraw Cooka i indeks.
R. T.
S c h l e n t h e r Ursula, Im Reiche El Dorados. Eine Kulturgeschichte
der Indianer
in Kolumbien, Urania-Verlag Leipzig-Jena-Berlin (1971), ss. 173, ryc. czarno-białe
i barwne w tekście.
Autorka, profesor etnografii na Uniwersytecie Humboldta w Berlinie, poświę
ciła s w o j ą najnowszą pracę m a ł o stosunkowo znanym kulturom indiańskim z tere
nu dzisiejszej Kolumbii. Pokazuje ona, że nie tylko Peru i Mezoameryka były
obszarami, na których kultury osiągnęły wysoki paziom rozwoju. Trzecie centrum
cywilizacyjne znajdowało się na terenie Kolumbii zamieszkanym przez ludy grupy
�językowej chibcha (plemiona Muisea, Chibcha) oraz karaibskiej (plemię Quimbaya)
wyróżniające s i ę wysoko postawionym złotnietwem. Między innymi ten fakt przy
czynił s i ę do powstania legendy o E l Dorado. Opierając s i ę na wynikach prac
archeologicznych i kronikach hiszpańskich, autorka omawia gospodarkę i kulturę
materialną, handel, organizację społeczną i formy organizacji politycznej, mito
logię, normy i zwyczaje, sztukę. Praca zawiera wiele rysunków, fotografii oraz
zestaw ważniejszych pozycji bibliograficznych.
R. T.
Stingl
kiego).
Miloslav, Indiejcy
biez tomagawkow, Moskwa 1971, ss. 390 (tłum. z czes
Popularno-naukowa praca czeskiego amerykanisty przedstawiająca kultury i n
diańskie przed odkryciem Ameryki (zarówno kontynent północny jak i południowy),
zetknięcie s i ę i w a l k ę Indian z kolonizatorami aż do X I X wieku oraz ruchy naro
d o w o w y z w o l e ń c z e i rewolucyjne w Ameryce współczesnej. Mimo popularnej formy
praca napisana jest solidnie w oparciu o bogatą literaturę przedmiotu. Dopełnienie
tekstu stanowią ilustracje.
R. T.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8059eede05568ffa2cade25f2b8eb20c.pdf
9641f4ed00b33c9f2c530082a3dc5e5f
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:805
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1973
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:740
Title
A name given to the resource
Sztuka jako "rzeczywistość jedyna" w kulturze ludów Nahua w XV-XVI / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2, s.213-224
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Tomicki, Ryszard
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
„Etnografia Polska", t. X V I I , z. 2
RYSZARD TOMICKI
SZTUKA JAKO „RZECZYWISTOŚĆ JEDYNA" W
LUDÓW N A H U A w X V - X V I WIEKU
KULTURZE
Sztuka l u d ó w i n d i a ń s k i c h z a m i e s z k u j ą c y c h w okresie p r z e d k o r t e z j a ń s k i m obszar dzisiejszego M e k s y k u , G w a t e m a l i , H o n d u r a s u B r y t y j s k i e g o
i Salwadoru od d a w n a w z b u d z i ł a zainteresowanie E u r o p e j c z y k ó w . Wspo
m n i e ć m o ż n a t y l k o podziw, j a k i w y w o ł a ł y u A l b r e c h t a D ü r e r a w y r o b y
przywiezione przez h i s z p a ń s k i c h z d o b y w c ó w . N a systematyczne badania
trzeba b y ł o j e d n a k c z e k a ć d w a w i e k i , k i e d y to przypadkowe a p ó ź n i e j
planowe o d k r y c i a archeologiczne o d s ł o n i ł y z a p o m n i a n ą j u ż w ó w c z a s c y
w i l i z a c j ę m e k s y k a ń s k ą . Przez d ł u g i okres prace licznych badaczy s z t u k i
o b c i ą ż o n e b y ł y n a d m i e r n y m f o r m a l i z m e m i n o s i ł y p i ę t n o europocentryz m u p o l e g a j ą c e g o na u j m o w a n i u sensu i w a r t o ś c i dzieł a m e r i n d i a ń s k i c h
w kategoriach s t w o r z o n y c h przez m y ś l e u r o p e j s k ą (bądź a m e r y k a ń s k ą ) ,
a w y n i k a j ą c y c h ze stosunkowo s ł a b e j z n a j o m o ś c i c a ł o k s z t a ł t u k u l t u r p e w
n y c h l u d ó w oraz z b r a k ó w n a t u r y metodologicznej. T a k i stan rzeczy o d
b i ł się niekorzystnie nie t y l k o na s ą d a c h o sztuce, ale r ó w n i e ż k u l t u r z e
l u d ó w i n d i a ń s k i c h . Jeszcze w 1955 r o k u w y b i t n y znawca i t e o r e t y k sztu
k i H e r b e r t Read pisał, że „ c a ł a sztuka s t a r o ż y t n e j A m e r y k i nie w y p r a
c o w a ł a n i g d y t r e ś c i i n t e l e k t u a l n y c h " . I dalej u o g ó l n i a j ą c t w i e r d z i ł , iż I n
dianie: „ Z d o l n i b y l i p o j m o w a ć n a u k i ścisłe, ale nie filozofię. N i e i d e a l i
z o w a l i i w y d a j e się, ż e r e l i g i a i c h b y ł a k u n s z t o w n ą s t r u k t u r ą r y t u a ł u
i o f i a r y p o z b a w i o n ą wszelkich cech metafizycznych czy transcendental
nych" . Pogląd taki tłumaczyć m o ż n a jedynie m a ł ą wiedzą o kulturze
l u d ó w , k t ó r y c h sztuce Read o d m a w i a ł wszelkich t r e ś c i i n t e l e k t u a l n y c h .
Niestety stanowisko jego nie b y ł o i nie jest jeszcze dziś odosobnione.
1
Swego rodzaju p r z e ł o m e m w p o j m o w a n i u s z t u k i s p o ł e c z e ń s t w mezoa m e r y k a ń s k i c h b y ł o w y d a n i e przez m e k s y k a ń s k i e g o h i s t o r y k a s z t u k i Jus
t i n o Fernandeza pracy Coatlicue.
Estética
del arte indígena
antiguo
w 1954 r o k u . Badacz ten j a k o pierwszy p o t r a k t o w a ł k o n k r e t n y w y t w ó r
k u l t u r y N a h u a j a k o s t r u k t u r ę z n a c z ą c ą . P r z y j ę c i e p e r s p e k t y w y semiotycz1
H. R e a d ,
Sens sztuki, Warszawa 1965, s. 61-62.
�214
RYSZARD TOMICKI
nej, c h o c i a ż autor sam nie f o r m u ł u j e w y r a ź n i e swego stanowiska badaw
czego, d o p r o w a d z i ł o Fernandeza do odszyfrowania systemu z n a k ó w , j a
k i m jest p ° ą . g azteckiej bogini Coatlicue i trafnego ustalenia k o d u k u l
t u r o w e g o s p o ł e c z e ń s t w a , k t ó r e g o w y t w o r e m b y ł o analizowane dzieło. Ba
dacz t e n w y k a z a ł ponad w s z e l k ą w ą t p l i w o ś ć , że p r z y n a j m n i e j c z ę ś ć t a k
zwanej sztuki s p o ł e c z e ń s t w m e z o a m e r y k a ń s k i c h unaocznia wielce skom
p l i k o w a n y system t r e ś c i nie t y l k o emocjonalnych, lecz przede w s z y s t k i m
i n t e l e k t u a l n y c h . Praca Fernandeza poddaje j e d n o c z e ś n i e w w ą t p l i w o ś ć —
na p r z e k ó r t w i e r d z e n i o m samego autora — p r a w o m o c n o ś ć t r a k t o w a n i a
podobnych w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h j a k o sztuki, co — w z i ą w s z y pod u w a
g ę s p e c y f i c z n ą k o n o t a c j ę tego p o j ę c i a w Europie — powoduje c z ę s t o re
z y g n a c j ę z b a d a ń nad i c h r ó ż n o r o d n y m i f u n k c j a m i d e c y d u j ą c y m i o m i e j
scu i r o l i w y t w o r u w systemie k u l t u r o w y m .
s
Jak w i a d o m o w s p o ł e c z e ń s t w a c h m e z o a m e r y k a ń s k i c h nie b y ł o znane
p o j ę c i e „ s z t u k i p i ę k n e " w znaczeniu, j a k i e z a c z ę ł o ono p o s i a d a ć od k o ń c a
ś r e d n i o w i e c z a w s p o ł e c z e ń s t w a c h europejskich. E w o l u c j a tego p o j ę c i a
d o p r o w a d z i ł a do ustalenia we w s p ó ł c z e s n e j t e o r i i s z t u k i rozumienia dzieła
s z t u k i j a k o przedmiotu, k t ó r e g o d o m i n u j ą c ą f u n k c j ą jest funkcja este
tyczna . W s p o ł e c z e ń s t w a c h m e z o a m e r y k a ń s k i c h , j a k w e wszystkich t a k
z w a n y c h s p o ł e c z e ń s t w a c h p i e r w o t n y c h , w y t w o r y klasyfikowane przez nas
j a k o dzieła s z t u k i p e ł n i ł y przede w s z y s t k i m funkcje pozaestetyczne, bar
dzo często religijne. Jak s ł u s z n i e z a u w a ż a M a r i a G o ł a s z e w s k a : „[...] w p i e r
w o t n y c h czasach k u l t u r y sztuka b y ł a n a j ś c i ś l e j z w i ą z a n a z potrzebami
ż y c i o w y m i , biologicznymi, s p o ł e c z n y m i , z p o t r z e b ą p o z n a w a n i a
i komunikowania poznania
[ p o d k r e ś l . R. Т.], uznawaniem
»wyższych potęg«, a więc była związana z magią, wierzeniami religijny
m i , m i t a m i , wpleciona w ż y c i e praktyczne, b y ł a jego n i e o d ł ą c z n y m ele
m e n t e m " . P r z y j ę c i e takiego stanowiska nie oznacza b y n a j m n i e j zaprze
czenia i s t n i e n i u w k a ż d e j k o n k r e t n e j społeczności o k r e ś l o n y c h n o r m este
t y c z n y c h b ę d ą c y c h w y r a z e m w r a ż l i w o ś c i estetycznej s p o ł e c z e ń s t w a . Wiele
w s p ó ł c z e s n y c h b a d a ń w y k a z a ł o j e d n a k dowodnie, że u j m o w a n i e tak zwa
nej sztuki w y ł ą c z n i e w kategoriach estetycznych (na p r z y k ł a d o r n a m e n t ó w
mongolskich ) nie przynosi oczekiwanych r e z u l t a t ó w poznawczych, a n i e
k i e d y p r o w a d z i w r ę c z do u p r o s z c z e ń i b ł ę d n y c h i n t e r p r e t a c j i . Coraz c z ę
ściej t e ż p o d k r e ś l a s i ę k o m u n i k a c y j n e funkcje tak zwanej s z t u k i p r y m i
t y w n e j i zwracanie u w a g i przez jej o d b i o r c ó w na przekazywane (zawarte
2
3
4
2
J.
M.
B.
tabl. 84;
dania, s.
3
4
M u k a ř o v s k ý , Wśród znaków i struktur, Warszawa 1970, s. 52,
G o ł a s z e w s k a , Świadomość
piękna, Warszawa 1970, s. 178 -179.
Rinczen,
Mongoł ardyn gar urłał, bez miejsca i roku wydania, s. 15,
t e n ż e , Mongoł ardyn goeł czingijn chee ugałz, bez miejsca i roku wy
8 tabl. 92 (rec. J . O l ę d z k i , „Etnografia Polska", t. I X : 1965, s. 626-629).
�S Z T U K A J A K O „RZECZYWISTOŚĆ J E D Y N A "
215
w niej) t r e ś c i w znacznie w i ę k s z y m stopniu n i ż na inne elementy s k ł a d a
j ą c e się na akt k r e a c y j n y i jego w y n i k . N i e b e z p i e c z e ń s t w o p r z y p i s y w a
nia w y t w o r o m k u l t u r o w y m w a r t o ś c i nie znanych s p o ł e c z e ń s t w o m , k t ó r e
s ą i c h t w ó r c a m i , zmniejsza znacznie stosowanie odpowiednich m e t o d ba
dawczych, na p r z y k ł a d t r a k t o w a n i e t z w . dzieł s z t u k i jako z n a k ó w b ą d ź
s y s t e m ó w z n a k ó w i analizowanie i c h w e w s z y s t k i c h sytuacjach semantycz
n y c h , w j a k i c h p o j a w i a j ą się w macierzystej k u l t u r z e .
5
P r z y k ł a d e m b ł ę d n e g o metodologicznie d z i a ł a n i a jest u ż y w a n i e p o j ę c i a
„ p i ę k n o " , k t ó r e nie zawsze i nie w s z ę d z i e b y ł o uznane za k a t e g o r i ę este
t y c z n ą . C z ę s t o k r o ć jest ono j e d y n i e o k r e ś l e n i e m w a r t o ś c i w sensie spo
ł e c z n y m . T a k i e znaczenie w y d a j e się p o s i a d a ć p i ę k n o w s p o ł e c z e ń s t w a c h
Nahua, co nie w y k l u c z a — j a k j u ż p o w i e d z i e l i ś m y — percepcji przedmio
t ó w w i c h sferze estetycznej. N i g d y j e d n a k aspekt ten n i e b y ł d o m i n u
j ą c y . Potwierdzenie tego znajdujemy w i n n y m fakcie. W s p o ł e c z e ń s t w a c h
Nahua i s t n i a ł a grupa l u d z i o k r e ś l a n y c h m i a n e m tolteca, k t ó r e t ł u m a c z o n e
jest j a k o „ b u d o w n i c z y , artysta". L u d z i c i m i ę d z y i n n y m i t w o r z y l i przed
m i o t y o k r e ś l a n e przez nas j a k o d z i e ł a sztuki. Obok n i c h i s t n i a ł a grupa za
w o d o w y c h r z e m i e ś l n i k ó w w y t w a r z a j ą c y c h r ó w n i e ż — w naszym m n i e m a
n i u — dzieła sztuki. R z e m i e ś l n i c y n i g d y j e d n a k nie o s i ą g a l i m i a n a tol
teca. W y n i k a z tego, że t y t u ł ten b y ł zarezerwowany dla pewnej t y l k o
k a t e g o r i i ludzi, k t ó r y c h w y t w o r y c h a r a k t e r y z o w a ł y się s z c z e g ó l n y m i ce
chami. A b y w y j a ś n i ć miejsce i znaczenie t a k zwanej s z t u k i w k u l t u r z e
l u d ó w Nahua, m u s i m y p r z e d s t a w i ć k o n c e p c j ę , k t ó r a p r z y z n a w a ł a pewnej
klasie w y t w o r ó w l u d z k i c h o l b r z y m i ą w a r t o ś ć s p o ł e c z n ą i p r z y p i s y w a ł a i m
status b y t ó w rzeczywistych.
6
N a k o n c e p c j ę t ę z r o d z o n ą prawdopodobnie w X V w i e k u z w r ó c i ł po
raz p i e r w s z y u w a g ę M i g u e l L e o n - P o r t i l l a w pracy p o ś w i ę c o n e j u d o k u m e n
t o w a n i u hipotezy o i s t n i e n i u w Mezoameryce systemu
filozoficznego .
C e n t r a l n y m p u n k t e m z a i n t e r e s o w a ń tego autora b y ł a koncepcja n a j w y ż
szego boga, k t ó r e j genezy s z u k a ć n a l e ż y co najmniej w czasach tolteckich.
Z n a j o m o ś ć tej istoty p r z y p i s y w a n a jest T o l t e k o m m i ę d z y i n n y m i przez i n
f o r m a t o r ó w B e r n a r d i n o de Sahaguna. Oto fragment jednego z i c h t e k s t ó w
charakteryzujący tę postać:
7
5
Por.: P. B o h a n n a n , Artist and Critic in an African Society, [w:] M. W.
S m i t h , ed., The Artist in Tribal Society, Routledge and Kegan Paul, London
1961, s. 85-94; tłumaczenie fragmentu tej pracy zamieszczone zostało w: Z. S o k o l e w i c z (red.), Etnologia, Warszawa 1969, s. 284 - 288.
Por. rozważania G o ł a s z e w s k i e j ,
op. cii., s. 451 -580, także
Mukař o v s k i e g o , op. cit., rozdział „Estetyczna funkcja, norma i wartość jako fakty
społeczne", szczególnie s. 98 i n.
• M. L e o n - P o r t i l l a ,
La filosofía
náhuatl estudiada en sus fuentes, Me
xico 1959 (wyd. 2).
6
�216
R Y S Z A R D TOMICKI
I wiedzieli Toltekowie, że jest wiele niebios
mówili, że jest 12 warstw ponad sobą umieszczonych
Tam jest,
tam mieszka prawdziwy bóg i jego żona.
Bóg niebieski nazywa się Pan Dwoistości,
a jego małżonka nazywa się Pani Dwoistości, Pani niebieska.
To znaczy,
nad dwunastoma niebami jest król, jest pan.
Stamtąd otrzymujemy życie my
i nasi ludzie.
Stamtąd wychodzi nasz los,
gdy jest postanowiony,
kiedy rodzi się dzieciątko.
Stamtąd przybywa jego byt los,
w jego wnętrzu miesza się,
bo przekazuje je Pan Dwoistości .
8
N a j w y ż s z e b ó s t w o u t o ż s a m i a n e b y ł o z Quetzalcoatlem, herosem k u l
t u r o w y m , k t ó r e m u p r z y p i s y w a n o stworzenie c y w i l i z a c j i . I s t o t ę r e l i g i i t o l teckiej ( r e l i g i i Quetzalcoatla) doskonale w y r a ż a E r i c h F r o m m umieszcza
j ą c j ą w jednej grupie z taoizmem, buddyzmem, zoroastryzmem, r e l i g i ą
Echnatona w Egipcie i r e l i g i ą M o j ż e s z a jako r e l i g i a m i p r ó b u j ą c y m i „ z n a
leźć o d p o w i e d ź na pytanie d o t y c z ą c e istnienia w p e ł n y m w y ł o n i e n i u się
z egzystencji przedludzkiej, w r o z w i n i ę c i u specyficznie ludzkiej zdolności
r o z u m u i miłości, a t y m s a m y m znalezieniu nowej h a r m o n i i m i ę d z y c z ł o
w i e k i e m a n a t u r ą — i m i ę d z y c z ł o w i e k i e m a c z ł o w i e k i e m " . C e c h ą tego
t y p u r e l i g i i jest szukanie j e d n o ś c i z n a t u r ą na poziomie ś w i a d o m e j o d r ę b
ności egzystencji ludzkiej od egzystencji przedludzkiej i p r z e d ś w i a d o m e j
(zwierzęcej j e d n o ś c i z n a t u r ą ) . „ P r z e s ł a n k ą tej nowej j e d n o ś c i — pisze
F r o m m — jest p e ł n y r o z w ó j r o z u m u ludzkiego' p r o w a d z ą c y do etapu, na
k t ó r y m r o z u m nie oddziela j u ż c z ł o w i e k a od b e z p o ś r e d n i e g o , intuicyjnego
pochwycenia p r z e z e ń r z e c z y w i s t o ś c i " .
9
10
L u d y g r u p y j ę z y k o w e j n á h u a t l , k t ó r e p r z y b y ł y do D o l i n y M e k s y k u
w X I I I w i e k u , p r z e j ę ł y w i e l e o s i ą g n i ę ć zastanej t a m k u l t u r y . W ś w i e c i e
A z t e k ó w p o w s t a ł m i t „ z ł o t y c h c z a s ó w " tolteckich p r z y p i s u j ą c y t e m u l u
d o w i z n a j o m o ś ć wszelkich zdobyczy k u l t u r o w y c h . W czasie p o d b o j ó w p r o
wadzonych przez l u d y N a h u a i w trakcie i c h asymilacji n a s t ą p i ł a r ó w n i e ż
synkretyzacja i c h systemu religijnego. Jednak twierdzenie, j a k o b y A z t e k o
w i e p r z e j ę l i w i a r ę w n a j w y ż s z e g o boga o d T o l t e k ó w , nie jest pewne, g d y ż
8
Tekst cytowany za: M. L e o n - P o r t i l l a ,
Tres formas de pensamiento
náhuatl.
„Cuadernos del Seminario de problemas científicos y filosóficos", 1959
nr 14, s. 45. Publicado por Universidad Nacional de Mexico.
E . F r o m m , Szkice z psychologii religii, Warszawa 1966, s. 232.
i° Ibidem, s. 233.
9
�217
S Z T U K A J A K O „RZECZYWISTOŚĆ J E D Y N A "
1 1
idea taka w y s t ę p o w a ł a u w i e l u l u d ó w a m e r i n d i a ń s k i c h . B y ć m o ż e na
s t ą p i ł o j e d y n i e n a ł o ż e n i e s i ę d w ó c h podobnych idei r e l i g i j n y c h , co nie
jest m o ż h w e do ustalenia ze w z g l ę d u na z u p e ł n y b r a k i n f o r m a c j i o r e l i g i i
azteckiej przed p r z y b y c i e m w D o l i n ę M e k s y k u . Jak s i ę jednak wydaje,
w systemie r e l i g i j n y m T o l t e k ó w n a j w y ż s z e b ó s t w o o d g r y w a ł o znacznie
w i ę k s z ą r o l ę n i ż w ś w i a t o p o g l ą d z i e l u d ó w Nahua (przede w s z y s t k i m A z t e
k ó w ) , k t ó r y f a w o r y z o w a ł specyficzne dla i c h k u l t u r y w a r t o ś c i , co zna
l a z ł o odbicie w nazwie, j a k ą o k r e ś l a j ą go badacze — ś w i a t o p o g l ą d mistyczn o - w o j e n n y . W y c z e r p u j ą c e j c h a r a k t e r y s t y k i tego systemu d o k o n a ł Alfonso
C a s o , a jego i s t o t ę o d c z y t a ł trafnie z p o s ą g u Coatlicue J. Fernandez
u s t a l a j ą c , ż e ostatecznym sensem p o s ą g u j a k o s t r u k t u r y z n a c z ą c e j jest
w o j n a . A z t e k o w i e za swego opiekuna i g ł ó w n e g o boga u w a ż a l i H u i t z i l o pochtli, boga s ł o ń c a i w o j n y . Ś w i a t o p o g l ą d i c h b y ł w i z j ą k a t a s t r o f i c z n ą
w swej istocie. Sensem kosmosu b y ł a c i ą g ł a w a l k a i t y l k o d z i ę k i niej m ó g ł
o n t r w a ć . Rola l u d z i s p r o w a d z a ł a s i ę do zasilania b o g ó w o f i a r a m i ze s w y c h
serc b ę d ą c y c h s y m b o l a m i siły istnienia. Ś w i a t o p o g l ą d m i s t y c z n o - w o j e n n y
n a z y w a n y t e ż b y w a przez badaczy mundivision
huitzilopochtlica
dla pod
k r e ś l e n i a d o m i n u j ą c e j r o l i boga w o j n y .
12
1 3
1 4
W X V w . p o w s t a ł a koncepcja b ę d ą c a w zasadzie przeciwstawieniem
katastroficznej w i z j i ś w i a t a . T w ó r c a m i j e j b y ł a grupa k a p ł a n ó w z w a
n y c h w j ę z y k u n á h u a t l m ę d r c a m i {tlamatinime),
p o c h o d z ą c y c h z miast
Texcoco, Huexotzineo, Chalco i i n . , k t ó r e j c z ł o n k i e m b y ł m i ę d z y i n n y m i
w ł a d c a Texcoco — Nezahualcoyotl. D z i e ł e m tej e l i t a r n e j i ezoterycznej
w j a k i m ś stopniu g r u p y b y ł o r e a k t y w o w a n i e , a t a k ż e rozbudowanie
i p r z e w a r t o ś c i o w a n i e idei n a j w y ż s z e g o b o g a - s t w ó r c y . Jak w s p o m n i e l i ś
m y , istota t a w y s t ę p o w a ł a w r e l i g i a c h w i e l u l u d ó w m e z o a m e r y k a ń s k i c h ,
jednak — j a k w y k a z a ł L e o n - P o r t i l l a a n a l i z u j ą c zachowane teksty i n
d i a ń s k i e -— m ę d r c y Nahua doszli d o p o j m o w a n i a tego boga jako h e r m a frodytycznej zasady w s z e c h ś w i a t a , siły kosmicznej b ę d ą c e j p o c z ą t k i e m
ż y c i a w s z e l k i c h istot i j e d n o c z e ś n i e d y n a m i c z n ą p o d s t a w ą kosmosu m a
j ą c ą p o c z ą t e k w samej sobie . U ż y w a j ą c europejskich k a t e g o r i i filozo1 S
11
Por.: R. P e t t a z z i o n i , Wszechwiedza bogów, Warszawa 1967, rozdz. X X I I ,
X X I I I , X X I V . Analiza wierzeń dokonana przez tego autora jest jednak uproszczona
i jednostronna.
A. C a s o , El Pueblo del Sol, Mexico 1953.
J . F e r n a n d e z , Coatlicue. Estética del arte indígena antiguo, Mexico 1956
(wyd. 2).
Określenia tego używa L e o n - P o r t i l l a , La filosofía..., s. 124.
Wskazują n a to określenia u ż y w a n e dla oznaczenia tej istoty: Yohualli-ehécatl („niewidzialny i niedotykalny"), Ipalnemohuani („ów, dzięki któremu żyje się"),
in Tloque in Nahuaque („Pan bezpośredniej bliskości"), Moyocoyani („ten, który
sam się wymyślił"). Por.: L e o n - P o r t i l l a , La filosofía..., s. 162 -169.
12
13
14
1 5
�218
R Y S Z A R D TOMICKI
ficznych m o ż n a b y p o w i e d z i e ć , że w i c h r o z w a ż a n i a c h n a j w y ż s z a istota
p r z y b r a ł a p o s t a ć transcendentnie zhipostazowanej j e d n i - p r a b y t u . N a ba
zie t y c h u s t a l e ń tlamatinime
s t w o r z y l i n o w y ś w i a t o p o g l ą d nazwany przez
M . L e o n - P o r t i l l ę , naszym zdaniem n i e z b y t s ł u s z n i e , ś w i a t o p o g l ą d e m este
t y c z n y m . O w i e l e trafniejsze jest o k r e ś l e n i e mundivision
quetzalcoatlica
p o d k r e ś l a j ą c e k o n t y n u a c j ę m y ś l i tolteckiej u t o ż s a m i a j ą c e j Quetzalcoatla
z najwyższym bóstwem.
U podstaw nowego ś w i a t o p o g l ą d u postawione z o s t a ł o p y t a n i e : co ist
nieje n a p r a w d ę na ziemi? Pytanie to, nie zawsze f o r m u ł o w a n e
explicite,
odnajdujemy w j e d n y m z t e k s t ó w p o c h o d z ą c y m z Manuscrito
de canta
res
mexicanos:
Czy przypadkiem m ó w i m y tu coś prawdziwego Dawco Życia?
Tylko śnimy, tylko wstajemy ze snu.
Ponieważ jest tylko sen.
Nikt nie m ó w i tu prawdy .
i e
W y m o w a tego f r a g m e n t u staje się bardziej z r o z u m i a ł a po w y j a ś n i e n i u
znaczenia s ł o w a „ p r a w d a " s t a n o w i ą c e g o k l u c z do r o z w a ż a ń m ę d r c ó w .
W j ę z y k u n á h u a t l b r z m i ono neltiliztli
i pochodzi od rdzenia
nelhua-yotl
z n a c z ą c e g o „ f u n d a m e n t , podstawa". S ł o w o t ł u m a c z o n e j a k o p r a w d a ozna
cza w i ę c w ł a ś c i w o ś ć „ b y c i a m o c n y m , s o l i d n y m , s t a ł y m , niewzruszonym
(firme),
dobrze podbudowanym, zakorzenionym" . D o p o j ę c i a tego po
w r ó c i m y jeszcze nieco p ó ź n i e j .
O d p o w i e d z i ą m ę d r c ó w Nahua na w y r a ż o n e w p r z y t o c z o n y m t e k ś c i e
w ą t p i e n i e w m o ż l i w o ś ć m ó w i e n i a c z e g o ś prawdziwego na ziemi (co n a l e ż y
r o z u m i e ć szerzej j a k o istnienie czy tworzenie c z e g o ś prawdziwego) b y ł o
stwierdzenie, że j e d y n y m , co jest p r a w d z i w e , s ą „ k w i a t y i p i e ś n i " (in
xochitl
in cuicatl).
W y r a ż e n i e t o n a l e ż y do i d i o m ó w , w k t ó r e obfituje
j ę z y k n á h u a t l , z w a n y c h przez A n g e l a M . Garibaya difrasismo.
Polegają
one, w e d ł u g wspomnianego badacza, „ n a w y r a ż a n i u samej idei m i ę d z y
d w o m a s ł o w a m i , k t ó r e d o p e ł n i o n e s ą j u ż t o przez bycie s y n o n i m a m i , j u ż
t o przez bycie s ą s i a d u j ą c y m i " . M . L e o n - P o r t i l l a t ł u m a c z y w y r a ż e n i e
„ k w i a t i p i e ś ń " j a k o poemat (za Garibayem), lecz g o t ó w jest r o z s z e r z y ć je
na p o e z j ę . W y d a j e s i ę jednak, że n a l e ż y r o z u m i e ć je jeszcze szerzej, g d y ż
nie t y l k o poeci d o s t ą p i l i zaszczytu t w o r z e n i a „ k w i a t ó w i p i e ś n i " , ale r ó w
n i e ż r z e ź b i a r z e , malarze, m u z y c y i t p . W e w s z y s t k i c h przypadkach chodzi
raczej o m e t a f o r ę czy s y m b o l i z m b ę d ą c y u d z i a ł e m w s p o m n i a n y c h dzie
dzin t w ó r c z o ś c i .
Ustalenie, ż e „ k w i a t y i p i e ś n i " s ą j e d y n y m , co istnieje p r a w d z i w i e na
1 7
1 8
16
17
18
Tekst cytowany za: L e o n - P o r t i l l a , Tres formas.., s. 66.
Tekst cytowany za: L e o n - P o r t i l l a , La filosofía..., s. 334.
A. M. G a r i b a y , Llave del Náhuatl, Otumba-Mexico 1940, s. 112.
�219
S Z T U K A J A K O „RZECZYWISTOŚĆ J E D Y N A "
ziemi, nie z a d o w o l i ł o d o c i e k l i w o ś c i m ę d r c ó w . W i c h tekstach
p y t a n i e o pochodzenie „ k w i a t ó w i p i e ś n i " :
znajdujemy
Kapłani, pytam was:
Skąd pochodzą kwiaty, które oszałamiają człowieka?
Pieśń, która oszałamia, piękna pieśń?
1 9
Odpowiedź zaś brzmiała:
Pochodzą tylko z jego domu, środka nieba,
tylko stamtąd pochodzą różne kwiaty ...
Gdzie rozciąga się woda kwiecista,
pachnące piękno k w i a t ó w oczyszcza się z czerni, zieloniutkie
kwiaty splatają się, przetykają:
w e w n ą t r z nich śpiewa, w e w n ą t r z nich świergoce ptak quetzal .
20
W i n n y m p r z y p a d k u o d p o w i e d ź r ó w n i e ż wskazuje
przebywającą w środku świata:
na n a j w y ż s z ą
istotę
Pączkują kwiaty, są świeże, zaczynają być doskonałe,
otwierają się korony kwiatów.
Z jego środka wychodzą kwiaty, pieśni:
ponad ludźmi je rozsypujesz, rozsiewasz je.
Ty jesteś ś p i e w a k .
21
Przytoczone teksty, j a k i w i e l e i n n y c h , w s k a z u j ą w y r a ź n i e , że ź r ó d ł e m
„ k w i a t ó w i p i e ś n i " , jedynej p r a w d y na ziemi, jest istota n a j w y ż s z a . N i e
k a ż d y c z ł o w i e k p o t r a f i j e d n a k o s i ą g n ą ć t ę w a r t o ś ć . B y u k a z a ć cechy p r z y
pisywane p r a w d z i w e m u a r t y ś c i e zacytujemy wiersz o p i s u j ą c y malarza,
k t ó r y w k r o c z y ł na d r o g ę „ k w i a t ó w i p i e ś n i " .
Malarz: barwa czarna i czerwona,
artysta, twórca rzeczy z czarnej wody
szkicuje rzeczy w ę g l e m , rysuje je,
przyrządza czarny kolor, miele go, nakłada.
Dobry malarz: mądry, bóg w jego sercu,'
ubóstwia rzeczy ze swego serca,
rozmawia ze swym w ł a s n y m sercem .
22
W i n n y m t e k ś c i e , w k t ó r y m m ó w i s i ę o ideale artysty, w y m i e n i o n a jest
identyczna cecha: „Toltécatl:
artysta [...] p r a w d z i w y artysta [...] rozmawia
ze s w y m sercem, znajduje rzeczy w s w o i m u m y ś l e " .
Droga do o s i ą g n i ę c i a „ k w i a t ó w i p i e ś n i " p r o w a d z i przez m ą d r o ś ć (ta
kie znaczenie m a w y r a ż e n i e idiomatyczne „ b a r w a czarna i czerwona"
2 3
19
20
21
22
23
Tekst cytowany za: L e o n - P o r t i l l a , La filosofía...,
Ibidem, s. 143.
Ibidem, s. 143.
Ibidem, s. 266.
Ibidem, s. 261.
s. 142.
�220
R Y S Z A R D TOMICKI
u ż y t e w w i e r s z u o malarzu), d z i ę k i k t ó r e j c z ł o w i e k p o t r a f i r o z m a w i a ć
z w ł a s n y m sercem, c z y l i d o t r z e ć do b o s k o ś c i . Poprzez z g ł ę b i a n i e t r a d y c j i
i i n t e l e k t u a l n ą p e n e t r a c j ę r z e c z y w i s t o ś c i o s i ą g a swoiste poznanie zasady
w s z e c h ś w i a t a , dociera do istoty b y t u . Rzeczy, k t ó r e w ó w c z a s t w o r z y , s ą
plonem poznania, zawiera w n i c h b o w i e m p r a w d ę , do k t ó r e j d o t a r ł —
„ k w i a t y i p i e ś n i " . C z ł o w i e k t a k i „ p o s i a d a w sercu boga", j a k m ó w i ą t e k
sty m ę d r c ó w Nahua, i d z i ę k i t e m u o t r z y m u j e g o d n o ś ć a r t y s t y — tolteca,
a t a k ż e m i a n o tlayoltehuiani
— „ t e n , k t ó r y zawiera w rzeczach b o s k o ś ć
ze swego serca". Ludzie tacy reprezentowali i d e a ł m ę d r c ó w , z a j m o w a l i
n a j w y ż s z e w h i e r a r c h i i s p o ł e c z n e j stanowiska — z w i e r z c h n i k a w e l i t a r
nej szkole Calmecac czy n a j w y ż s z e g o duchownego Quetzalcoatl.
Przedstawione ustalenia n i e b y ł y d l a m ę d r c ó w celem s a m y m w sobie.
P r o w a d z i ł y nieuchronnie do postawienia p y t a n i a o sens l u d z k i e j egzy
stencji. Z n a m y w i e l e t e k s t ó w w y r a ż a j ą c y c h g ł ę b o k ą ś w i a d o m o ś ć k r ó t
kości i n i e u n i k n i o n e j s k o ń c z o n o ś c i życia. Oto fragment jednego z n i c h :
Czyż moje serce ma odejść
jak kwiat, który zamiera?
Za kilka dni me imię będzie niczym,
Moja s ł a w a niczym nie będzie na ziemi.
Mniej niż kwiaty. Mniej niż pieśni.
Jakże me serce to zniesie?
Ach! daremnie przychodzimy na z i e m i ę !
Ach! gdybyśmy zawsze żyli!
Ach! gdybyśmy nigdy nie umierali!
2 4
Refleksje takie n i e d o p r o w a d z i ł y b y n a j m n i e j do uznania bezsensu l u d z
kiego istnienia. Droga „ k w i a t ó w i p i e ś n i " s t a ł a s i ę w ś w i a t o p o g l ą d z i e
m ę d r c ó w w a r t o ś c i ą n a d a j ą c ą ż y c i u sens, s t a ł a s i ę g ł ó w n y m celem c z ł o
w i e k a . W p i e ś n i p o c h o d z ą c e j w Chalco zapisane z o s t a ł y s ł o w a b ę d ą c e o d
p o w i e d z i ą na przytoczone w y ż e j pesymistyczne r o z m y ś l a n i a :
Niechaj nikt nie daje o p a n o w a ć się smutkowi.
Niechaj nikt nie pozwala błądzić swym m y ś l o m po ziemi.
Oto są nasze kwiaty i nasze pieśni bezcenne.
Niechaj nasi przyjaciele tymi się cieszą kwiaty.
Niechaj zniknie smutek z s e r c .
25
A o t o jeszcze jeden tekst w y r a ż a j ą c y t ę s a m ą m y ś l :
P r a w d ą jedynie to, że odchodzimy,
porzucając i kwiaty, i pieśni, i ziemię.
P r a w d ą jedynie to, że odchodzimy...
Jeśli w i ę c tylko na ziemi
2 4
Tekst w tłumaczeniu T. Milewskiego cytowany za: A z t e k
bycie Meksyku, Warszawa 1959, s. X L V I I .
Ibidem, s. X L V I I I .
25
Anonim,
Zdo
�S Z T U K A J A K O „RZECZYWISTOŚĆ J E D Y N A "
221
są kwiaty, te kwiaty i pieśni,
które są naszym bogactwem,
które są naszą ozdobą,
zaprawdę, cieszmy się n i m i .
26
W t e n s p o s ó b droga „ k w i a t ó w i p i e ś n i " s t a ł a s i ę j e d y n y m celem l u d z
k i e j egzystencji n a d a j ą c y m j e j sens. O s i ą g n i ę c i e d o s k o n a ł o ś c i l u d z k i e j
r ó w n a ł o s i ę zdobyciu ś w i a d o m o ś c i istnienia czegoś, co jest t r w a ł e , pewne
i niezmienne, czegoś — m ó w i ą c j ę z y k i e m m ę d r c ó w Nahua — co jest
p r a w d z i w e . W t y m momencie u j a w n i a s i ę a l t e r n a t y w n y w stosunku do
ś w i a t o p o g l ą d u mistyczno-wojennego charakter koncepcji m ę d r c ó w . M . L e
o n - P o r t i l l a n a z w a ł ją, j a k j u ż w s p o m n i e l i ś m y , ś w i a t o p o g l ą d e m estetycz
n y m , g d y ż u w a ż a ł , że w y t w o r y m ę d r c ó w takie, j a k r z e ź b y , m a l a r s t w o
i przede w s z y s t k i m poezja u z y s k i w a ł y status „ p r a w d z i w o ś c i " d z i ę k i p i ę k
n u , k t ó r y m się c h a r a k t e r y z o w a ł y . Pisze o n m i ę d z y i n n y m i : „ K u l t u r a
i filozofia metafor [...] b y ł a przeczuciem c z ł o w i e k a , że to, co p i ę k n e , jest
b y ć m o ż e t y m , co jedyne realne" . T a k ż e J. Fernandez, p o d s u m o w u j ą c
d o s k o n a ł ą a n a l i z ę r z e ź b y Coatlicue, stwierdza, że „istotą p i ę k n a Coatlicue
jest istota w o j n y " i dalej z a u w a ż a :
2 1
Nie było ono na pewno pięknem, które odwraca u w a g ę od tego, co n a j w a ż n i e j
sze, sprawy zasadniczej, życia. Było pięknem centralnym w kulturze azteckiej
i było p i ę k n e m dynamicznym w swej istocie. Było pięknem, które dawało sens
i usprawiedliwienie życia i śmierci, ponieważ żyje się, aby umrzeć i umiera się, aby
żyć dla podtrzymania do końca porządku dynamicznego, i tak zresztą tymczaso
wego, skoro, jak wiele razy poprzednio, „Piąte Słońce" czy świat obecny również
ulegnie zagładzie. B y ł o p i ę k n e m wojny tej, która oświetlała trwożący świat nad
przyrodzony, lecz gwarantowała także poprzez śmierć heroiczną wojownika i brze
miennej kobiety odrodzenie w nowych formach .
28
Przytoczony fragment ukazuje w y r a ź n i e , że nie chodzi w t y m p r z y
p a d k u o p i ę k n o jako k a t e g o r i ę e s t e t y c z n ą , lecz o sens dzieła (kategoria
semantyczna). To, w c z y m c y t o w a n y badacz upatruje „ i s t o t ę p i ę k n a " po
sągu, jest t y l k o w y r a ż o n y m w f o r m i e przedmiotowej ostatecznym sensem
ś w i a t o p o g l ą d u mistyczno-wojennego, k t ó r y z racji swej f u n k c j i s p o ł e c z
nej b y ł n a j w y ż s z ą w a r t o ś c i ą , b y ł najbardziej cenny, ale nie p i ę k n y . W a
l o r u estetycznego nadaje idei czy m y ś l i j e d y n i e forma uznana za t a k ą
w danej k u l t u r z e . W y d a j e s i ę , że t e n sam b ł ą d p o p e ł n i ł M . L e o n - P o r t i l l a
w odniesieniu do ś w i a t o p o g l ą d u m ę d r c ó w Nahua. Jak s t a r a l i ś m y s i ę w y
k a z a ć , c e c h ą k o n s t y t u u j ą c ą w y t w o r y c z ł o w i e k a j a k o b y t y rzeczywiste nie
jest „ p i ę k n o " , lecz „ p r a w d z i w o ś ć " . Natomiast cecha p r a w d z i w o ś c i jest i m
przypisana d z i ę k i z a w i e r a n i u „ k w i a t ó w — p i e ś n i " , c z y l i s y m b o l i k i n a j -
26
2 7
2 8
Ibidem, s. X L V I I I .
L e o n - P o r t i l l a , La filosofia..., s. 278.
F e r n a n d e z , op. cit., s. 251.
�222
RYSZARD TOMICKI
w y ż s z e g o b o g a - s t w ó r c y , zasady w s z e c h ś w i a t a . Inaczej m ó w i ą c , w y t w o r y
c z ł o w i e k a s ą r z e c z y w i s t o ś c i ą j e d y n ą o t y l e t y l k o , o ile p a r t y c y p u j ą po
przez s w ą s y m b o l i k ę w prabycie (bez w z g l ę d u na to czy p r z y j m i e m y , ż e
m ę d r c y w y o b r a ż a l i go sobie j a k o b e z o s o b o w ą siłę k o s m i c z n ą , czy jako
boga). D z i ę k i t e m u s t a j ą s i ę one d o s k o n a ł e — p i ę k n e . N i c t e ż dziwnego,
że w ł a ś c i w o ś ć t ę p r z y p i s a l i m ę d r c y najdoskonalszym w ś w i e t l e n o r m obo
w i ą z u j ą c y c h w k u l t u r z e Nahua d z i e ł o m r ą k ludzkich. D o s t r z e g ł t o George
С. V a i l l a n t p i s z ą c : „ T e r m i n „ s z t u k i p i ę k n e " b y ł A z t e k o m obcy; nie w g ł ę
b i a l i się o n i w zagadnienia estetyczne ani t e ż nie t w o r z y l i dzieł, k t ó r e
m i a ł y b y j e d y n i e w z b u d z a ć podziw s w y m p i ę k n e m . [...] Bardzo natomiast
cenili w y s o k i poziom i j a k o ś ć w y k o n a n i a prac, a najdoskonalsze owoce
swego r ę k o d z i e ł a p o ś w i ę c a l i bogom [...]" .
2 9
W ś w i e t l e p o w y ż s z y c h u s t a l e ń „ p r a w d a " , podstawowa kategoria w roz
w a ż a n i a c h m ę d r c ó w Nahua, b y ł a k a t e g o r i ą o n t o l o g i c z n ą . T r u d n o nie p r z y
w o ł a ć w t y m miejscu s ł ó w M i r c e a Eliade, k t ó r y nie o p i e r a j ą c się b y
najmniej na m a t e r i a ł a c h m e z o a m e r y k a ń s k i c h p r z y t w o r z e n i u podstaw swej
t e o r i i religioznawczej p i s a ł : „ W y t w ó r n a t u r y [...], przedmiot s p o r z ą d z o n y
r ę k ą l u d z k ą odnajduje s w ą r z e c z y w i s t o ś ć ,
swą
tożsamość
j e d y n i e poprzez uczestniczenie w r z e c z y w i s t o ś c i transcendentnej" .
F u n k c j ą przedmiotów zawierających „ k w i a t y i pieśni" będących ma
t e r i a l n y m efektem poznania pojmowanego jako d o ś w i a d c z e n i e w e w n ę t r z
ne, akt i n t u i c y j n o - i n t e l e k t u a l n y , b y ł o reprezentowanie na z i e m i i unaocz
nianie istoty b y t u rzeczywistego. Przedstawiona koncepcja nie b y ł a w i ę c ,
j a k chce L e o n - P o r t i l l a , p r ó b ą „ n a j n i e z w y k l e j s z e g o sposobu odpowiedzi na
s t a r o ż y t n e pytanie, »co to jest s z t u k a « " , g d y ż — p o d k r e ś l m y jeszcze
raz — pewne w y t w o r y o s i ą g a ł y status r z e c z y w i s t o ś c i jedynej t y l k o d z i ę k i
immanentnej i m „ p r a w d z i e " , b ę d ą c e j w s k a ź n i k i e m i c h s y t u a c j i o n t o l o gicznej.
3 0
3 1
W y j a ś n i a s i ę r ó w n i e ż s p o ł e c z n a rola g r u p y l u d z i o k r e ś l a n y c h w cza
sach azteckich m i a n e m tolteca. B y l i t o k a p ł a n i - m ę d r c y o d w z o r o w u j ą c y
p r z y pomocy s y m b o l i i s t o t ę b y t u w przedmiotach, k t ó r e j u ż w t e d y t w o
r z y l i j a k o malarze, r z e ź b i a r z e , poeci czy architekci. G d y b y ś m y p r z y j ę l i
dla i c h w y t w o r ó w o k r e ś l e n i e sztuka, to p r z e d m i o t y n a l e ż ą c e do tego zbio
r u c h a r a k t e r y z o w a ł y b y się zawieraniem „ k w i a t ó w i p i e ś n i " .
K o n w e n c j a semantyzacji w y t w o r ó w , c z y l i celowego kodowania p e w
n y c h t r e ś c i , nie b y ł a n a terenie M e z o a m e r y k i o s i ą g n i ę c i e m m ę d r c ó w
Nahua. P o d p o r z ą d k o w a n i e d u ż e j części w y t w o r ó w s t a n o w i ą c y c h dla nas
s z t u k ę t y c h społeczności systemowi m i t o l o g i c z n o - r e l i g i j n e m u spowodowa-
2 9
3 0
31
G. C. V a i l l a n t , Aztekowie z Meksyku, Warszawa 19615, s. 201.
M. E l i a d e , Sacrum—mit—historia, Warszawa 1970, s. 57.
L e o n - P o r t i l l a , La filosofía..., s. 259.
�223
S Z T U K A J A K O „RZECZYWISTOŚĆ J E D Y N A '
ło, że p e ł n i ł y one przede w s z y s t k i m funkcje reprezentacyjne i k o m u n i
kacyjne. Inaczej m ó w i ą c , f u n k c j ą t y c h p r z e d m i o t ó w b y ł o reprezentowa
nie r z e c z y w i s t o ś c i pozaprzedmiotowej, p o r z ą d k u innego n i ż ziemski,
a nawet k o n s t y t u o w a n i e go. S y t u a c j ę t a k ą m o ż e m y o b s e r w o w a ć w M e zoameryce bardzo w c z e ś n i e , na p r z y k ł a d w Teotihuacan, gdzie — j a k
twierdzi Laurette Séjourné
— ż a d e n element k o n s t r u k c y j n y i z d o b n i
czy nie jest p r z y p a d k o w y . P r z y k ł a d e m takiej k o n w e n c j i k u l t u r o w e j jest
p o s ą g b o g i n i Coatlicue, k o n s t r u k c j a p i r a m i d a l n a i t p . W i e l u badaczy stara
ło się o d n a l e ź ć autentyczne znaczenie dzieł sztuki m e z o a m e r y k a ń s k i e j .
W kategorycznej postaci s f o r m u ł o w a ł s w ó j p u n k t w i d z e n i a P a u l Westheim,
t w i e r d z ą c : „ S z t u k a przedkolumbijska [...] zawsze coś znaczy" . N a z b y t
c z ę s t o j e d n a k badacze c i w i d z i e l i w w y t w o r a c h k u l t u r i n d i a ń s k i c h j e d y n i e
t r e ś c i emocjonalne. Dziś, p r z y obecnym stanie wiedzy, m o ż n a p o w i e d z i e ć ,
że tak zwana sztuka b y ł a p r z e k a ź n i k i e m t r e ś c i i n t e l e k t u a l n y c h i taka b y ł a
i c h zamierzona funkcja. N i e znaczy to, że w s p o ł e c z e ń s t w i e r o z w a r s t w i o
n y m , a w i ę c w j a k i m ś stopniu polisemantycznym, t r e ś c i te b y ł y odczy
t y w a n i e dla w s z y s t k i c h c z ł o n k ó w s p o ł e c z e ń s t w a w j e d n a k o w y m stopniu.
W X V i X V I w i e k u konwencja semantyzacji b y ł a k o n t y n u o w a n a . U l e g ł
j e d y n i e p r z e w a r t o ś c i o w a n i u system w y o b r a ż e ń w i n t e r e s u j ą c e j nas t u
grupie m ę d r c ó w . D z i ę k i t e m u p r z e d m i o t y w s k a z y w a ł y na inne n i ż po
przednio f a k t y poza sobą. U n a o c z n i a ł y i n n ą r z e c z y w i s t o ś ć . Teoria m ę d r
c ó w d o t y c z y ł a b o w i e m przede w s z y s t k i m k w e s t i i ontologicznych i epistemologicznych. Stworzenie przez n i c h n o w y c h w a r t o ś c i , opozycyjnych do
w a r t o ś c i prezentowanych przez ś w i a t o p o g l ą d m i s t y c z n o - w o j e n n y m u s i a ł o
s p o w o d o w a ć k o n i e c z n o ś ć w y r a ż a n i a i c h w formie przedmiotowej. P r z y
k ł a d e m takiej realizacji jest fakt podawany przez I x t l i l x o c h i t l a . Nezah u a l c o y o t l w y s t a w i ł w s w y m m i e ś c i e Texcoco ś w i ą t y n i ę n a j w y ż s z e j isto
cie zwanej w t y m p r z y p a d k u Tloque Nahuaque. Zachowana z o s t a ł a t r a
dycyjna forma piramidalna posiadająca symbolikę zgodną z światopoglą
dem m ę d r c ó w , nie było- natomiast w ś w i ą t y n i b ó s t w a , co z k o l e i w y r a ż a ł o
jego b e z o s o b o w ą n a t u r ę n i e m o ż l i w ą do antropomorficznego przedstawie
nia, ale w y r a ż o n ą j u ż p o ś r e d n i o przez w i e r z c h o ł e k p i r a m i d y w s k a z u j ą c y
k i e r u n e k g ó r a - d ó ł , czyli c e n t r u m b ę d ą c e miejscem p r z e b y w a n i a n a j w y ż
szej istoty .
3 2
3 3
3 4
3 5
3 2
3 3
3 4
L . S é j o u r n é , La pensée des anciens mexicains, Paris 1966, s. 91.
P. W e s t h e i m , Arte Antiguo de México, Mexico-Buenos Aires 1950, s. 127.
F . de A l v a I x t l i l x o c h i t l , Das Buch der Kónige von Tezcuco, Leipzig
1930.
3 5
Na temat symboliki centrum por.: E l i a d e ,
op. cit., s. 73-81; t e n ż e ,
Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 368-376; S é j o u r n é , op. cit.;
А.
Wierciński,
Mándala
w systemie wierzeń
religijnych
Mezoameryki,
referat
wygłoszony na Sympozjum Kultury Indian, Kraków, 21-23 k w i e c i e ń 1972 r.
�22á
RYSZARD TOMICKI
O s i ą g n i ę c i e m ę d r c ó w Nahua nie b y ł o zasadniczym z w r o t e m w r o z w o
j u m y ś l i s t a r o ż y t n y c h l u d ó w M e z o a m e r y k i , lecz k o n t y n u a c j ą w i e l u ar
chaicznych — j u ż w czasach A z t e k ó w — e l e m e n t ó w r e l i g i j n y c h i m i t o l o
gicznych. W y d a j e s i ę jednak, że p r z e j m u j ą c t r a d y c j ę m i n i o n y c h epok do
k o n a l i o n i k r o k u w k i e r u n k u bardziej filozoficznego n i ż teologicznego p o j
m o w a n i a w s z e c h ś w i a t a . W s t w o r z o n y m przez n i c h systemie koncepcja
„ k w i a t ó w i p i e ś n i " z a j m o w a ł a w a ż n e miejsce, b ę d ą c o d p o w i e d z i ą na p y
tania n a t u r y ontologicznej.
K o ń c z ą c , autor w i n i e n jest w y j a ś n i e n i e . Przedstawienie ś w i a t o p o g l ą d u
m ę d r c ó w Nahua w kategoriach m y ś l i europejskiej upraszcza bardzo jego
autentyczny k s z t a ł t , gdzie u o g ó l n i e n i a w y r a ż a s i ę na drodze i n t u i c y j n o - w y o b r a ż e n i o w e j , a za k a ż d y m w y r a z e m k r y j e s i ę w i e l e z n a c z e ń u c h w y t
n y c h raczej i n t u i c y j n i e n i e z a ś d y s k u r s y w n i e . D o d a t k o w y m m a n k a m e n
tem takiego p r z e d s i ę w z i ę c i a jest k o n i e c z n o ś ć podawania t e k s t ó w po i c h
p o d w ó j n y m t ł u m a c z e n i u ( n a h u a t l - h i s z p a ń s k i - p o l s k i ) . Jednak z sytuacjami
t a k i m i b o r y k a m y s i ę zawsze, i l e k r o ć m a m y do czynienia z w y t w o r a m i
m y ś l i s p o ł e c z n o ś c i pozaeuropejskich. I c h o r y g i n a l n o ś ć i z a d z i w i a j ą c e b o
gactwo jest c e n ą , za k t ó r ą w a r t o p o d e j m o w a ć r y z y k o .
�