32 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d932f821f83061267d4c90c7e42950c.pdf 1521dcfde1e27a9d6b5cb7c8b1b6ee05 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2021 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource Kukier, Ryszard (1924-2000) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1876 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.421-423 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IN MEMORIAM RYSZARD KUKIER (1924-2000) 6 lipca 2000 r. zmarł w Toruniu prof. dr hab. Ryszard Kukier, etnolog, geograf, ekonomista, emerytowany pracownik Wydziału Nauk Ekonomicznych i Zarządzania Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Ryszard Kukier urodził się w 1924 roku w Rudzienku na Lubelszczyźnie w rodzinie inteligenckiej. W latach 1938-39 oraz 1945-48 uczęszczał do gimnazjów w Warszawie i Elblągu. Świadectwo dojrzałości uzyskał w 1948 roku w Tczewie. W latach 1948-1953 odbywał studia w zakresie geografii i etnologii na UMK w Toruniu, uzyskując kolejno dwa dyplomy magisterskie: w zakresie geografii ekonomicznej w 1952 roku oraz etnografii w 1953 roku. W następnych latach (1953-1955) odbywał aspiranturę krajową w zakresie geografii ekonomicznej na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu i tam też doktoryzował się w zakresie etnologii. Od 1956 roku zatrudniony był kolejno jako asystent i adiunkt przy Katedrze Etnografii UMK w Toruniu. Na podstawie monografii Kaszubi Bytowscy R. Kukier habilitował się w 1969 roku i po zatwierdzeniu habilitacji i powołaniu na stanowisko docenta przeniósł się do powstałego na UMK Instytutu Ekonomicznego, przemianowanego później na Wydział Nauk Ekonomicznych i Zarządzania, z którym był związany do ostatnich dni życia. W latach 1974-78 był kierownikiem Zakładu, Geografii Ekonomicznej, a jednocześnie pełnił funkcję prodziekana tego wydziału. Następnie, po zlikwidowaniu Zakładu, pracował w Zakładzie Planowania i Polityki Ekonomicznej na stanowisku docenta, aż do 1990 roku, kiedy to został mianowany profesorem. Jego aktywność nie ustała z chwilą przejścia na emeryturę w 1994 roku. Nadal prowadził cieszące się dużą frekwencją seminaria i wykłady, oraz działalność popularyzatorską. W dorobku naukowym R. Kukiera przeważają monografie regionalne i rozprawy poświęcone obszarom Polski Północnej i Środkowej, jak: Pomorze, Krajna, Kujawy, ziemia dobrzyńska, lubawska. Prowadził intensywne badania na terenie Kaszub, pogłębiając je o badania archiwalne także w Niemczech (Berlin, Greifswald, Stralsund). Zajmował się także problematyką zachodniej rubieży kaszubskiej. Opisywał różne dziedziny wytwórczości ludowej na Pomorzu i terenach sąsiednich, publikując artykuły w pomorskich czasopismach regionalnych. Gromadził zabytkowe obiekty z zakresu kultury ludowej dla wielu muzeów Pomorza. Próbował również ustalać zasięgi grup etnograficznych i etnonimicznych na badanych terenach w oparciu o świadomość mieszkańców i miejscowe nazewnictwo. W latach 1975-85 brał udział w badaniach terenowych Zespołu badań Polonijnych w Poznaniu i Krakowie, dotyczących przemian kulturowych Polonii, m.in. Polaków z Bukowiny w Rumunii. Współpracował z szeregiem muzeów regionalnych jako ekspert-doradca przy opracowywaniu scenariuszy wystaw. Był też aktywnym członkiem Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego. Współpracował również z zagranicznymi instytucjami etnologicznymi i geograficznymi,jak Institut fUrVolkerkunde, Humboldt Universitiit, Sorbische Institut fur Volkskunde �422 w Bautzen, Instytut Geografii Uniwersytetu Karola w Pradze czy Słowacka Akademia Nauk w Turcanskym Sw. Martinie. Za monografię Kaszubi Bytowscy Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie nadało Mu Medal Stolema i Order Stańczyka, a władze Bytowa tytuł "Zasłużonego dla Bytowa i jego regionu". Za nienaganną pracę dydaktyczną i wychowawczą Rada Państwa w 1974 roku nadała R. Kukierowi Złoty Krzyż Zasługi, a w 1986 Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. Otrzymał On również Medal40-lecia UMK, nadany przez Rektora Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Teresa Dunin-Karwicka :~:{~.~;~~; <~~':~.~~_~y;~r>.: �Seria: Prace Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk Nr 1. Teresa Kulesza-Zakrzewska, Bibliografia etnograficznych prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych wykonanych na uniwersytetach polskich w latach 1945-1975, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Łódź 1979, ss.168. Nr 2. Grażyna Ewa Karpińska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1970-1975, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa 1980, ss. 430. Nr 3. Maria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961-1969, cz. l, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa 1982, ss. 237. Nr 4. Maria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961-1969, cz. 2, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa 1983, ss. 233. Nr 5. Maria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1976-1985, Zakład Narodowy Ossolińskich, Wrocław 1989, ss. 500. Nr 6. Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologi'L pod red. Aleksandra Posem-Zielińskiego, Wydawnictwo Drawa, Poznań 1995, ss. 199. Nr 7. Oblicza zmiany. Etnologia a współczesne transformacje społeczno-kulturowe, pod red. Michała Buchowskiego, Wydawnictwo ECO, Międzychód 1996, ss. 172. Nr 8. The Task of Ethnology/Cultural Anthropology in UnifYing Europe, pod red. Ale- ksandra Posern-Zie1ińskiego, Wydawnictwo Drawa, Poznań 1998, ss. 165. Nr 9. Ethnology and Anthropology Congress ofthe International at the Time ofTransformation. Union of Anthropological Poland at the 14 th and Ethnological Scien- ces, pod red. Katarzyny Kaniowskiej i Danuty Markowskiej, Studio Bilboart, Łódź 1998, ss. 140. Nr 10. Przeszłość etnologii polskiej w jej teraźniejszości, pod red. Zbigniewa Jasiewicza i Teresy Karwickiej, Dalet Sp. zo.o., Poznań 2001, ss. 185. �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Jan Wielek, Strój Górali Ląckich, Wrocław 1999 (cena: 20,- zł) Oferujemy również inne tytuły z tej serii: 1. J. P. Dekowski, Strój sieradzki, Wrocław 1959 (10,- zł) 2. J. Świeży, Strój podlaski (nadbużański), Wrocław 1958 (10,- zł) 3. F. Klonowski, Strój warmiński, Wrocław 1960 (10,- zł) 4. B. Kaznowska, Strój biłgorajsko-tamogrodzki, Wrocław 1958 (10,- zł) 5. T. Seweryn, Strój krakowiaków wschodnich, Wrocław 1960 (reprint 1991) Zamówienia prosimy kierować na adres: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze ul. Szewska 36 50-139 WROCŁAW (8,- zł) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fc5729e1b4d695a7537a152156c3209d.pdf 200991f061d659ab2f9030887adb6e65 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2019 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1874 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.335-388 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, 2001 RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Etsuo Yo s h i n o, Polscy chłopi w XX wieku. Podejście mikro--deskryptywne, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa 1997. Oto leży przede mną książka - nie waham się użyć tego słowa - doprawdy wyjątkowa. Autorem jest badacz japoński - Etsuo Yoshino - profesor ekonomii uniwersytetu Hokkaido w Sapporo. Książka zaś nosi tytuł Polscy chłopi w XX wieku (na razie pominiemy podtytuł). Mamy więc jakby pracę o zacięciu podsumowującym. Przede wszystkim musimy przyznać, że bardzo rzadko zdarza się taka sytuacja, abyśmy to my sami (Polacy) stawali się obiektem badań naukowców z zewnątrz i to pochodzących jednak z innej kultury. A tutaj przyjeżdża japoński badacz i proponuje sumującą pracę o polskich chłopach w XX wieku. I nagle zostaje odwrócona klasyczna sytuacja "my" - "oni". Teraz możemy spojrzeć na siebie jako na "onych", czyli obcych. Na to, jak spostrzegają nas inni. I jest to doświadczenie zupełnie zdumiewające. Bo okazuje się, że to, co oczywiste dla nas i proste, staje się zaskakujące dła badacza z innej kultury. Oczywiście, to, że nie rozumie się tak dokładnie obcej kultury, jest konstatacją tyleż prawdziwą, co banalną, ale Yoshino po prostu - poprzez odwrócenie sytuacji badawczej - unaocznia tę prawdę doskonałe. Proszę bowiem chociażby spojrzeć na taki cytat: "Sergiusz urodził się w 1864 roku. Po ślubie opuścił dom rodzinny Domańczyków, oddalony 30 km od wsi Toczonek, i zamieszkał u swojej żony, Julianny. W Polsce w przypadku, kiedy mąż zamieszka w domu żony, zachowuje swoje nazwisko, natomiast w Japonii w takiej sytuacji pan młody przeważnie przyjmuje nazwisko żony i staje się zarazem przybranym synem tej rodziny. Julianna Czajkowska, jako że została żoną Sergiusza, zmieniła nazwisko na Domańczyk, co w Polsce jest normalne" (s. 41). Cytat ten pokazuje zarazem, że pewna oczywistość kulturowa w oczach badacza z innej kultury urasta do rangi problemu, a dodatkowo doskonale okazuje się, że wysnute wnioski dalekie są od rzeczywistości. Bo przecież z przytoczonego fragmentu wynika, że w Polsce mężczyzna zachowuje swoje nazwisko, gdy przeprowadza się do domu żony, gdy tymczasem zachowuje je bynajmniej nie z tego powodu. Miejsce zamieszkania nie ma tutaj absolutnie nic do rzeczy. Tego typu dowodów na nieprzekładalność kultur jest w książce sporo. Są to bardzo ważne doświadczenia, gdyż właśnie w ujęciu "my" jako "oni" możemy zobaczyć, jakie pułapki czyhają na badaczy opisujących obcą kulturę. Nie ma żadnego powodu sądzić, że nasze własne prace opisujące obcych, niekonsekwentnie wyjaśniające i analizujące zjawiska, są tego typu nieporozumień pozbawione. Interesująca była dla mnie zawsze także sama sytuacja, jaką pozostawia po sobie badacz w obcej kulturze. Możemy użyć tutaj kolokwialnego zwrotu, że wieś, w której robił badania Yoshino, nigdy nie będzie już taka sama jak przed nimi. Japoński badacz, wyglądający przecież inaczej (a więc tym bardziej postrzegany jako obcy) i zamęczający chłopów długimi żmudnymi rozmowami (o metodzie pracy napiszę poniżej), musiał pozostawić ślad po swojej obecności. Oczywiście, taka sytuacja dotyczy każdych badań w obcej kulturze, ale w tym wypadku łatwo wyobrazić sobie badania w tej samej miejscowości na temat tego, co sądzą ci sami chłopi o Japończyku. Jestem pewien, że byłby to niecodzienny materiał. Wróćmy jednak do samej książki. Powiedzieliśmy już, że tytuł sugeruje pewne całościowe spojrzenie na historię chłopów polskich w XX wieku. Nie wiem, czy którykolwiek z polskich badaczy pokusiłby się obecnie o podobnie zatytułowaną syntezę. Zapewne dużo łatwiej przyszłoby pisać podobne dzieło właśnie o obcych niż o nas samych. I dlatego Ja- �336 pończyk nie ma żadnych obciążeń w stosunku do tak zarysowanego tematu. Spójrzmy więc, jak to wszystko zostało skonstruowane, a zapewniam - jest nad czym się zastanowić. Wyjdźmy przede wszystkim od tego, że wbrew sugestii tytułu japoński badacz całość wywodu oparł na badaniach jednej polskiej wsi, która według intencji autora miala być "typową" polską wsią. A ta typowość zostala określona przez poniżej przedstawione warunki: skala gospodarstw indywidualnych tej gminy powinna być zbliżona do średniej krajowej; pod względem klasy gleb i warunków klimatycznych gmina ta nie mogła odbiegać od poziomu przeciętnej gminy polskiej; rodzaj roślin uprawnych powinien być zbliżony do przeciętnego; w pobliżu nie powinno być dużego miasta, ale nie mogła być to również gmina leżąca w calkowitym odosobnieniu; do roku 1918 gmina ta miała znajdować się na terenie zaboru rosyjskiego i w miarę możliwości - w bliskiej odległości od zaboru pruskiego. Już takie, a nie inne warunki wyboru mogłyby wzbudzić długą dyskusję nad ich trafnością, zwłaszcza gdyby wziąć pod uwagę kategorie z różnych dyscyplin. Rzeczywiście, polscy współpracownicy Japończyków wybrali taką gminę, która najlepiej spełniała te warunki. Z kolei z tej gminy wybrano jedną wieś, w której miały być prowadzone badania. Aż ciśnie się na usta pytanie, która to wieś w Polsce jest najbardziej typowa? Niestety, pytanie to pozostaje bez odpowiedzi. Autor używa co prawda nazwy Toczonek, ale zaznacza, że jest to nazwa celowo zmieniona. Podobnie zostały zmienione nazwy gminy (Gusztowa) i województwa (nazwanego po prostu Anonim!). W tym samym duchu zmienione zostały wszystkie nazwiska informatorów i bohaterów książki (a jest ich sporo). Także w pracy nie podano dokładnych danych statystycznych dla gminy Gusztowa, m.in. odnośnie do ludności i powierzchni. Cale to zamaskowanie danych widoczne jest także w doborze fotografii, na których zasłaniane są wszelkie napisy, a także przy sporządzonej mapie Polski z zaznaczonymi trzema województwami (tym razem z prawdziwymi nazwami), na których to terenie dzieje się cała akcja (są to woj. sieradzkie, kaliskie i częstochowskie - badania prowadzono przed refoffi1ą administracyjną kraju, gdy było 49 województw). Z treści książki usunięto wszystkie informacje powalające Czytelnikowi na ewentualne zidentyfikowanie omawianej wsi, dzięki czemu identyfikacja taka stała się zupełnie niemożl.iwa. Autor nadal pracy anonimowy styl, czując się zobowiązanym wobec mieszkańców wsi do zachowania dyskrecji (s. XII wstępu). Pojawia się więc tutaj - dodatkowo - bardzo ciekawy wątek zawodowej etyki badań terenowych, który stawia Yoshino. Na ile bowiem wolno nam upubliczniać wyniki badań, kiedy często pytamy - jak w tym przypadku - o dość intymne sprawy? Taki problem łatwo zauważyć właśnie wtedy, gdy rzecz dotyczy własnej kultury, ale przecież nikt nie stawia w zasadzie podobnych pytań, gdy idzie o kulturę obcą, np. badając Indian z Amazonii, bezceremonialnie opisujemy ich najbardziej intymne zachowania z podaniem pełnych danych osobistych. Odległość w przestrzeni powoduje, że czujemy się zwolnieni od etycznych konsekwencji. Yoshino zdaje się postrzegać problem całkowicie odmiennie. Może zresztą takie postawienie problemujest uwarunkowane jego własną sytuacją kulturową? Może kultury Dalekiego Wschodu wykazują większą pokorę wobec badanych "innych"? To jest następny ciekawy wątek badawczy. Wspomnęjeszcze o ostatecznym momencie wybrania wsi Toczonek. Otóż w gnunie najbardziej typowej w Polsce, jaką okazala się Gusztowa, wsi podobnych do Toczonka było kilka. Wybór padł na Toczonek, ponieważ - co autor najzupełniej szczerze przyznaje leżała ona najbl.iżej miejsca, w którym zakwaterowany był zespół badawczy we wsi Wika (nazwa oczywiście zmieniona). Czy często badaczom przytrafia się taka szczerość, pokazująca, ile jest przypadku w prowadzonych badaniach? Yoshino chętnie zaznacza także to, czego nie udało mu się - pomimo prób - wyjaśnić. Przyjrzyjmy się teraz metodzie pracy autora. W badaniach uczestniczyła cała grupa japońskich badaczy przy współudziale polskich partnerów z SGW (chyba SGGW?). Prowa- �337 dzone one były w kilku turach przy zmienionej metodzie badań. Początkowo był to kwestionariusz, od lat służący w Japonii do badań ekonomii rolnictwa opartego na założeniach mechanizmów rynkowych gospodarki kapitalistycznej (a więc obowiązującej w Japonii od kilkudziesięciu lat). Badania te w Polsce prowadzono w roku 1990, a więc w momencie, gdy polską wieś obejmowała dopiero początkowa faza przechodzenia do gospodarki kapitalistycznej z socjalistycznej. Pikanterii sprawie dodaje fakt, że cały kwestionariuszjapoński oparty jest na podejściu metodologii marksistowskiej, uznającej siły wytwórcze i stosunki produkcji za czynnik determinujący funkcjonowanie gospodarki. Jednak po kilku przeprowadzonych wywiadach japońscy badacze uświadomili sobie nieprzystawalność tego narzędzia badawczego do sytuacji w Polsce i zwrócili się ku innym metodom, preferowanym głównie przez autora niniejszej książki. Ustało no więc, że badania muszą wykazywać cztery cechy: mają to być badania monograficzne, polegające na przeprowadzeniu kompletnego przeglądu wszystkich istniejących gospodarstw jednej wybranej wsi; nacisk ma być położony na ustalenie korelacji rodzinnych poprzez zrekonstruowanie drzewa genealogicznego; oprócz gospodarstw przedmiotem badań są także instytucje z otoczenia wsi, jak spółdzielnie rolnicze, urzędy publiczne, placówki oświatowe i religijne; podejście ma być kompleksowe, uwzględniające aspekty ekonomiczne, historyczne i socjologiczne. Ażeby te wytyczne zreałizować, posłużono się metodą swobodnego wywiadu, który określano jako "historia życia". Yoshino przywołuje tutaj Oscara Lewisa jako najsłynniejszego badacza korzystającego z takiej metody, i sam na niej się opierając, ,,z pomocą magnetofonu rejestrował luźno prowadzone rozmowy, głównie na temat osobistych losów, pracy i codziennego życia" (s. 25). Fakt, że rozmówcami byli rolnicy, spowodował, że metoda ta zamieniła się z "historii życia" w "historię rodzinną", gdyż ważnym elementem stawała się cała historia samego gospodarstwa rolnego. Jakjuż zaznaczyłem, historie te opierają się na rekonstrukcji drzewa genealogicznego, które japoński badacz nazwał drzewem rodowo-biograficznym, pojmując je szerzej niż Lewis, którego drzewo można nazwać genetyczno-rasowym. Zanim powiem o efektach tej rekonstrukcji, trzeba wspomnieć jeszcze o bardzo ważnym aspekcie metodologicznym, w jakim chce sytuować swoje dzieło japoński badacz. Otóż opowiada się on - pozostając ciągle w granicach ekonomii jako swej głównej dziedzinie - za badaniem raczej jakościowym niż ilościowym. W tym celu wykorzystuje "podejście mikro-deskryptywne, polegające na bardzo szczegółowej i wnikliwej obserwacji mikroświata, np. w rodzaju pojedynczego zakładu przemysłowego czy pojedynczej wsi" (s. 3). Odwołuje się tutaj do dwóch słynnych badaczy, którzy - mimo że należą do innych nauk - często przywoływani są razem. Są to Carlo Ginzburg i Clifford Geertz. Pierwszy jest jednym z głównych twórców tzw. mikrohistorii, drugi opracował sposób antropologicznej interpretacji kultur, nazywając go thick description (tutaj muszę zaznaczyć, że dwukrotnie nie popisali się redaktorzy książki - raz tytuł przywoływanej książki Ginzburga II formaggio e i vermi przetłumaczono jako "Ser i larwy", mimo istniejącego już polskiego przekładu "Ser i robaki", drugi raz, gdy geertzowski termin tłumaczy się jako "głęboka deskrypcja", a nie jako "opis zagęszczony", który od dawna funkcjonuje w polskiej literaturze antropologicznej. Odwołanie się tak bezpośrednie do tych dwóch propozycji jest jak najbardziej uzasadnione, gdyż rzeczywiście efekt ostateczny tych dwóch metodologii jest bardzo zbliżony. Co ciekawe, w polskiej literaturze etnologicznej, jak i historycznej metodologie te ciągle rzadko wykorzystywane są do badań nad konkretnymi zjawiskami kultury. Istnieją tylko liczne ich analizy na płaszczyźnie czysto teoretycznej. A niewątpliwie szersze wykorzystanie tego rodzaju metodologii może przynieść nowe, za· skakujące poznawczo rezultaty. Takim przykładem jest właśnie książka Yoshino, mimo że teorie Geertza i Ginzburga modyfikuje on na swoją modłę. Jego następnymi bowiem przywołanymi inspiracjami są prace socjologa Franciszka Bujaka i japońskiego ekonomisty �338 Kichiji Nakamury, którzy - oczywiście zupełnie niezależnie - "przeprowadzili wszechstronną analizę wyników intensywnych badań jednej wybranej wsi" (s. 8). Pierwszy z nich stosował badania ilościowe, a drugi z kolei preferował podejście marksistowskie, uważając, że to właśnie gospodarstwo powinno być głównym elementem badań na wsi, a nie np. pojedynczy rolnik czy małżeństwo. Następną ważną cechą metodologiczną, którą uwypukla Yoshino, jest obiektywizm w badaniach (s. 14-17). Japoński profesor uważa, że w wypadku, gdy tak naprawdę nie zna się przedmiotu badań (tak jak on nie znał chłopów polskich), bardzo ważne jest nierobienie żadnych wstępnych założeń i hipotez. Dlatego badania odbywały się w taki sposób, że przez pierwsze 3-4 godziny badacze nie zadawali żadnych pytań ukierunkowujących na temat badań. Rozmowy były toczone zupełnie swobodnie i prowadzone bardziej przez badanych. Yoshino zauważa jednak, że wtedy właśnie udało się zdobyć wiele ważnych informacji. Intrygujące i kontrowersyjne jest jeszcze inne sformułowanie autora, który raz próbował badania ukierunkowywać, innym razem próbował patrzeć na nie "obiektywnie", jakby z zewnątrz - "reprezentował podczas badań w Toczonku dwie postawy. Jednym razem był socjologiem XX wieku, drugim razem - socjologiem XXI wieku. Obie te postawy były przez niego w świadomy sposób ostro rozgraniczone" (s. 16). Jednak według wielu antropologów takie założenie o możliwościach przechodzenia z jednej roli w drugą musi prowadzić do swoistej schizofrenii i w zasadzie wydaje się pięknie brzmiącym założeniem, ale niemożliwym do zrealizowania. Sam Yoshino ma jednak pełną świadomość kontrowersyjności takiego założenia i wręcz zachęca do dyskusji nad tak postawionym problemem (s. 17). Wszystkie te rozważania są zawarte we Wstępie (część l. Metodologia badań, część 2. Metoda badania), po czym następuje Część I pracy podzielona na 13 rozdziałów, z których każdy jest analizą życia jednego gospodarstwa. Początek każdego z nich to wydzielone słowa kluczowe, charakteryzujące całość analizy. Są one bardzo zróżnicowane, np.: upadek bogatego gospodarstwa z ubiegłego wieku, pomoc od emigrantów ze Stanów Zjednoczonych, śmierć rodziny, opieka społeczna, wypadek utonięcia, tragiczny koniec miłości, groźba gruźlicy płuc, poród co dwa lata, sprzedaż produktów rolnych w latach pięćdziesiątych (wszystkie dotyczą rozdziału l.). Następnie jest krótkie podsumowanie, jakby rozwinięcie słów kluczowych, dalej graficzna rekonstrukcja drzewa genealogicznego z dość swobodnie traktowanymiinfomlacjanli (raz pojawiają się takie, innym razem zupełnie inne) oraz mapy pól należących do danego gospodarstwa (często z bardzo szczegółowym opisem, którą część kto kiedy kupił i od kogo). Następnie pojawiają się dość dokładne, a więc i długie, opisy histońi rodziny od początku XX wieku do czasu badań. Trudno jednak nie zauważyć niekonsekwencji, gdyż nieraz pewien rodzaj infomlacji przy opisie jednej rodziny się pojawia, gdy przy opisie innej analiza swobodnie toczy się w zupełnie odmiennym kierunku. Trudno więc nawet te histońe porównywać. Bardzo dokładnie tylko odtwarza Yoshino historię poszczególnych pól uprawnych, to sprzedawanych, to dziedziczonych, to dzielonych, tak dokładnie, że się to wszystko miesza i,jak mi się wydaje, niewiele to wnosi do przybliżenia życia opisywanych ludzi. Autor opiera się na opowieściach członków rodziny (chociaż korzystał także z archiwaliów), w zasadzie nie weryfikując ich. A przecież wiadomo, że procesy folkloryzacji i mityzacji rzeczywistości są wśród ludzi powszechne. Yoshino nie bierze tego pod uwagę, więc opowiadane historie są - moim zdaniem bardziej opowieściami wspomnieniowymi niż obiektywnymi historiami tych gospodarstw i rodzin. Nieraz (zupełnie inaczej nić u Ginzburga i Geertza) pojawia się podczas lektury pytanie - "do czego właściwie to wszystko zmierza?", zwłaszcza gdy jesteśmy już po lekturze historii kilku rodzin. A zmierza to oczywiście do podsumowania, które znajduje się w części II książki (rozdziały 14-15.). Jednak być może te wnioski (dość skonwencjonalizowane) mogłyby fun- �339 kcjonować samodzielnie, bez opisywanych historii rodzin, gdyż wydaje się, że obie części niezupełnie do siebie przystają. Jakby tego było mało, największa niespodzianka czeka nas na pierwszej stronie przedmowy całego dzieła. Otóż Yoshino proponuje tam czytelnikowi - niczym Julio Cortazar w Grze w klasy - inną kolejność czytania rozdziałów, niż wynika to z układu książki. Żeby czytelnik mógł "przenieść się myślami do wydarzeń, jakie miały miejsce w gminie Gusztowa w tym stuleciu", oraz "identyfikować się z bohaterami", powinien najpierw przeczytać rozdziały 1-12., a dopiero później wstęp. Trzeba przyznać, że przewrotne to słowa, a sam sposób takiego układu książki także bardzo niecodzienny. Czy rzeczywiście próba opisania przez Etsuo Yoshino polskich chłopów w XX wieku powiodła się? Tego nie wiem i odpowiedź na to pytanie nie jest dla mnie istotna. Bardziej ciekawi mnie to, że książka Yoshino jest lekturą fascynującą, ogromnie wciągającą, intrygująco poznawczą i stawiającą bardzo ważne problemy w niecodzienny sposób. Nie wyobrażam sobie lepszej lektury dla studentów zgłębiających tajniki metodologii i metodyki badań terenowych. Polecam gorąco. Hubert Czechowski Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce, red. E. Tarkowska, Wyd. Typografika, Warszawa 2000, ss. 275. "W dawnej Rzeczypospolitej znajdowało się sporo ludzi, których bardzo trudno byłoby zaszeregować do któregokolwiek z istniejących stanów. W stosunku do nich mieszczanie i chłopi uważali się za uprzywilejowanych i wyżej stojących w społecznej drabinie. Tamci, najczęściej zwani ludźmi luźnymi, pozornie wolni od ciężkiego pańszczyźnianego jarzma, nie posiadający często stałego miejsca zamieszkania, nie mieli jednak zbyt łatwego życia. W zamian za dość iluzoryczną swobodę przypadała im w udziale nędza, głód, poniewierka". Tak o ludziach gościńca i biedzie w XVII i XVIII wieku napisał Bohdan Baranowski w swej znanej książce pod tytułem Ludzie gościńca. Publikacja ta, choć wydana w 1986 roku, była do niedawna jedną z nielicznych pozycji naukowych opisujących i interpretujących problematykę ubóstwa w Polsce z perspektywy historycznej, społecznej i kulturowej. Taki stan badań był przede wszystkim wynikiem ideologicznej cenzury utrzymywanej w czasach PRL-u. Dopiero po roku 1989 nastąpiły istotne zmiany w tej kwestii. Bieda, ubóstwo, żebractwo czy bezrobocie stały się najważniejszymi problemami społecznymi współczesnych nam czasów. Tym bardziej więc na uwagę zasługuje wydana niedawno książka Zrozumieć biednego pod redakcją Elżbiety Tarkowskiej. Zrozumieć biednego to studium z pogranicza socjologii kultury, etnologii i historii. Składa się z trzech zasadniczych części zatytułowanych: Bieda dawna i obecna, Strategie trwania i radzenia sobie z biedą, Komentarz metodologiczny. W obszernym wstępie Elżbieta Tarkowska trafnie wysunęła tezę, że ubóstwo to zjawisko wielokontekstowe i złożone wewnętrznie. Zakorzenione jest ono między innymi w historii. Dobrym tego przykładem może być bieda na obszarach popegeerowskich, omawiana szczegółowo w dalszej części pracy, a która związana jest z przeszłością zarówno komunistyczną, jak i dawniejszą. Ponadto ubóstwo to także proces zmieniający się w czasie, a zatem zróżnicowany pod względem społecznym. Jak pisze Autorka, "zbiorowość biednych jest kategorią bardzo niejednorod- �340 ną". Niemniej istotny jest także kulturowy wymiar ubóstwa. Tutaj Elżbieta Tarkowska przywołuje antropologiczną koncepcję amerykańskiego uczonego Oscara Lewisa, tak zwanej culture ofpoverty. Badacz ten, opierając się na analizach rodzin meksykańskich i portorykańskich, stwierdził, że kultura nędzy to coś więcej niż tylko upośledzenie ekonomiczne, ale nade wszystko pewien niezmienny wzorzec egzystencjalny przekazywany w rodzinie, z pokolenia na pokolenie. Należy tu zaznaczyć, że do podobnych wniosków doszedł również cytowany przeze mnie wcześniej Bohdan Baranowski, pisząc, że znaczna część ludzi luźnych wchodziła do tej warstwy już z urodzenia. Konkluzja ta jest niezwykle ważna w kontekście badań zjawiska nędzy na obszarach polskich. Cennym uzupełnieniem twierdzeń zawartych w całej książce jest omówiona we wstępie charakterystyka metod badawczych. W części zatytułowanej Bieda dawna i obecna mieszczą się trzy teksty Elżbiety Tarkowskiej: O dawnej i obecnej biedzie w Polsce; Bieda dawna i nowa: historie rodzin; Bieda popegeerowska oraz tekst Justyny Laskowskiej-Otwinowskiej Człowiek stary w ubogiej rodzinie polskiej wsi współczesnej. Analizy te są retrospekcją biedy w ujęciu historycznym. Pierwsze opracowanie stanowi próbę krótkiego opisania zjawiska od wieków średnich po współczesność, również z uwzględnieniem okresu PRL. Synteza ta została wzbogacona licznymi porównaniami do sytuacji w krajach Europy Zachodniej, jak i do krajów postkomunistycznych. Rozwinięciem tego stanowiska jest przybliżenie w następnym szkicu dziejów rodzin dotkniętych syndromem ubóstwa. Zastosowanie kryteriów socjologicznych pozwoliło na bardzo zróżnicowany dobór rodzin. Tym samym Autorka mogła uwzględnić biedę wiejską, miejską, związaną z bezrobociem, niskopłatnąpracą, samotnym rodzicielstwem, wielodzietnością, niepełnosprawnością itp. Wysokim walorem rozdziału pracy, ale również całej książki, są także licznie cytatowane wypowiedzi respondentów. Mówiąc o współczesnych wymiarach ubóstwa, nie sposób pominąć biedy na obszarach popegeerowskich. Jak pisze Elżbieta Tarkowska, na tych właśnie terenach rysuje się niebezpieczeństwo powstania polskiej underclass. Ludzie, którzy stanowią tę grupę, skazani są nie tylko na trwałą marginalizację społeczną, ale także na "uwięzienie w lokalnej przestrzeni". Po upadku gospodarstw państwowych załamał się bowiem cały dotychczasowy sposób ich życia. Tym samym byłe PGR-y stały się "gettami biedy", które charakteryzują się osobliwą kulturą. Składają się na nią m.in. tendencje do "dziedziczenia" biedy, izolacjonizm, brak perspektyw w sferze edukacyjnej, nadużywanie alkoholu i inne. Ta część analiz kończy się tekstem Justyny Laskowskiej-Otwinowskiej, która porusza temat osób starszych i ich rolę w ubogiej rodzinie polskiej wsi współczesnej. Autorka odwołuje się do badań Amartya Sena, a w szczególności do problemu dobrobytu i ubóstwa w kontekście funkcjonowania jednostki w rodzinie. Wykazuje także liczne podobieństwa do polskiej literatury socjologicznej. Zupełnie niepotrzebne sąjednak odwołania do odległych pod wieloma względami od kultury chłopskiej kultur pozaeuropejskich, tj. roli kobiet w afrykańskiej rodzinie poligamicznej. Ponadto brakuje wyraźnych odwołań do literatury etnologicznej wsi polskiej. Pomimo tych mankamentów opracowanie to zwraca uwagę na istotne elementy, jak: zmiany kulturowe na wsi, rolę tradycji, mechanizmy walki z ubóstwem, rolę więzi rodzinnych i osób starszych w rodzinie dotkniętej ubóstwem. Druga część, czyli Strategie trwania i radzenia sobie z biedą, składa się z opracowania Elżbiety Tarkowskiej Świat społeczny ludzi żyjących w ubóstwie i Hanny Palaskiej Ludzie " w opiece". Przyjmowanie darów i zaciąganie kredytów jako element stylu życia ubogich. Elżbieta Tarkowska przedstawia świat społeczny ludzi żyjących w ubóstwie, ich partycypację w społeczności lokalnej i instytucjach oraz formy uczestnictwa w życiu zbiorowym. Zwraca też uwagę na zróżnicowanie roli środowiska lokalnego w życiu biednych rodzin. Jest ona inna w środowiskach miejskich, jeszcze inna na wsi i w odizolowanych przestrzennie oraz społecznie osiedlach popegeerowskich. Pomimo tych i wielu innych różnic, Autorka �341 opowiada się za ogólnym, powtarzającym się, wspólnym wzorem, polegającym na wyłączeniu członków biednych rodzin ze środowiska społecznego zarówno bliższego, jak i dalszego. W wielu wypadkach bowiem jedynym oparciem w trudnej sytuacji jest rodzina poszerzona. Dzieje się tak dlatego; gdyż ubóstwo dotyka najczęściej rodzin wielodzietnych oraz tych, gdzie bieda jest "dziedziczona" z pokolenia na pokolenie. Należy pamiętać, że równolegle następuje degradacja więzi sąsiedzkich, ograniczenie kontaktów rówieśniczych czy częsta samotność ludzi starszych. Ograniczona jest również rola instytucji społecznych. Do wyjątków należą ośrodki pomocy społecznej, szkoła, parafia i sklep. Z tymi wnioskami koresponduje założenie Hanny Palaskiej, która sformułowała tezę, że dary i pożyczki dla wielu ludzi dotkniętych biedą są integralnym elementem ich stylu życia. Jak zauważa Autorka, są to dwie społecznie akceptowane drogi zdobywania dóbr i pieniędzy poza systemem pracy. Hanna Palaska odwołuje się przy tym do bogatej literatury z zakresu socjologii kultury i częściowo etnologii, m.in. koncepcji Marcela Maussa, Georga Simmla, Claude'a Levi-Straussa, Zygmunta Baumana i innych. Okazuje się, że takie elementy jak pożyczka i dar odgrywają istotną rolę w społecznościach dotkniętych biedą. Wokół nich koncentrują się podziały na zadłużonych i niezadłużonych, na tych, którzy mogą udzielić pożyczki, i na tych, którzy nie pożyczają. Taka konceptualizacja przypomina kulturowe podziały na swoich i obcych, które warunkują zręby tożsamości grupowej i indywidualnej. Autorka zwraca przy tym uwagę na różne formy zaciągania długów (wymiana koleżeńska, "branie na kreskę", czyli zadłużenie w lokalnym sklepie, długi opłat czynszowych, dostaw gazu czy energii) i przyjmowania darów (dary przekazywane w rodzinie, pomoc koleżeńska lub sąsiedzka, dary z gminy, Kościoła, prezenty okolicznościowe). Być może więc - jak pisze badaczka - zaciąganie pożyczek i przyjmowanie darów należy traktować jako trwały element polskiej kultury ubóstwa. Na uwagę zasługuje Komentarz metodologiczny, który napisała Krystyna Lutyńska. Stanowi on wnikliwą analize metod użytych w badaniach terenowych przez Autorów niniejszego zbioru. Ponadto zawiera on ocene i opis materiałów empirycznych - wywiadów i kwestionariuszy, a także zachowań emocjonalnych badanych. Krystyna Lutyńska bada również stopień uwikłania ankieterów w swoją własną kulture, odmienną od stylu życia ludzi partycypujących w "kulturze ubóstwa". Rozprawę zamyka ZakOliczenie oraz Alleks; "ywiady i historie rodzin opracowane przez Elżbietę Tarkowską. Adam Pomieci/lski Grażyna Ewa Kar p i ń s k a, Miejsce wyodrębnione ze świata. Przykład łódzkich kamienic czynszowych, Łódź 2000, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Łódzkie Studia Etnograficzne, t. 38, ss. 200. Obszarem zainteresowań G. E. Karpińskiej jest miasto, rozumiane jako zjawisko społeczne i kulturowe. Badaczka koncentruje się na środowisku robotniczym, jego historii i współczesności, obowiązujących tu zwyczajach, sposobach życia. Szczególnie interesuje ją stosunek członków badanej grupy do przestrzeni, sposób jej organizacji, wartościowania, znaczenie miejsc takich jak ulica, dom, wnętrze mieszkalne, targowisko, brama. Najnowsza książka G. E. Karpińskiej składa się ze Wstępu, części I, zatytułowanej Przestrzeń w kulturze, części II - Przestrzeli miejskiej kamienicy cZyllSzowej, Zakończenia oraz wykazu cytowanej literatury, spisu ilustracji i streszczenia w języku angielskim. �342 Część I poświęcona jest stosunkowi człowieka do przestrzeni, jej waloryzacji, organizacji, kategoryzacji i sposobom zagospodarowania. Autorka prezentuje tu liczne przykłady zaczerpnięte z kultur ludowych, zwłaszcza dawnych, tradycyjnych, oraz z kultury miasta: przedindustrialnego i zmieniającego swoje oblicze wraz z postępem przemysłu, także pod względem stosunku do przestrzeni. G. E. Karpińska w przekonujący sposób ukazuje podziały przestrzeni na obszary kwalifikowane w różnych kulturach jako "swoje" (wewnętrzne, zorganizowane) i "obce" (zewnętrzne, kojarzone z chaosem). Trafnie podkreśla, iż sposób kwalifikacji pewnych obszarów przestrzeni w tej samej kulturze może ulegać zmianom. Zauważa też, że niektóre elementy przestrzeni mogą być postrzegane w sposób niejednoznaczny lub cechują się "szczególną intensywnością znaczeń" (s. 28, por. s. 47). Dotyczy to np. obejścia i podwórka. Należy podkreślić, że omawiając sposoby organizowania i waloryzowania przestrzeni w różnych kulturach świata i w różnych środowiskach, Autorka sięgnęła do prac mało znanych polskiemu czytelnikowi, jak też do literatury historycznej oraz należącej do dziedziny określanej jako "geografia humanistyczna". To wyjście poza etnologię jest niewątpliwie jednym z walorów recenzowanej tu książki. Walorem pracy jest także ukazanie przestrzeni w szerszym kontekście kulturowym. Karpińska uczyniła to, wykorzystując materiały ilustrujące poszczególne tezy, pochodzące z różnych kultur świata, jak też omawiając związki między przestrzenią i czasem, rytmem pracy w cyklu dobowym i rocznym, codziennym i świątecznym, między "swojskością", dniem powszednim, a "obcością", czasem nieludzkim (nocą). Autorka zwraca szczególną uwagę na miejsce i rolę centrum oraz granic wyznaczonych w przestrzeni, na ich funkcjonowanie w życiu codziennym i w obrzędowości. Przypomina też, że pewne elementy krajobrazu (np. kopce, miedze, drogi, łąki) stają się znakiem granicy. Noszą cechy orbis exterior i orbis interior, nie przynależą jednak do żadnego z tych światów. Karpińska słusznie podkreśliła, że granice, podobnie jak obszary kwalifikowane jako centrum, są częścią systemu porządkującego przestrzeń wartościowaną kulturowo, organizują także określone działania człowieka. Granice funkcjonują w ludzkiej świadomości, człowiek próbuje je oswoić, uczynić bezpiecznymi, przyjaznymi (s. 65). Myśl ta jest dobrze ilustrowana przykładami zaczerpniętymi z różnych kultur świata. Bardzo ciekawe są podane w I części książki informacje o zasadach planowania miast w różnych okresach, np. w średniowieczu, ich socjotopografii, o związkach między architekturą, środowiskiem naturalnym, funkcjami poszczególnych ośrodków i organizacją przestrzeni miejskiej (s. 34--40). Kwestie te stosunkowo rzadko poruszane są przez etnologów. Autorka porównała także przestrzeń miasta przedindustńalnego i z okresu rozwoju przemysłu, wskazując na odmienne sposoby jej organizacji, zmiany związane z powstawaniem nowych zakładów pracy, tworzeniem infrastruktury, rozwojem budownictwa mieszkalnego, przemianami w sferze stosunków własnościowych. W pierwszej części omawianej tu pracy zabrakło mi informacji o specyficznym stosunku do przestrzeni cechującym osoby, które - często w dramatycznych okolicznościach - zostały zmuszone do opuszczenia rodzinnych stron, miejsca, gdzie upłynęło ich dzieciństwo i młodość: ekspatńantów, zesłańców, emigrantów, przymusowych robotników z okresu II wojny światowej. W ostatnich latach ukazała się bogata literatura pamiętnikarska obrazująca tę kwestię. Powstały też opracowania naukowe oparte np. na wynikach badań przeprowadzonych wśród ekspatńantów z Kresów Wschodnich, prezentujące różnego rodzaju więzi łączące członków tej grupy z rodzinną ziemią, miejscem urodzenia, miastem, miasteczkiem, wioską l . Myślę, że informacje o stosunku ekspatriantów, oraz innych wymienionych tu kategorii osób (niezwykle rzadko obejmowanych badaniami przez etnologów) do przestrzeni i wyodrębnionych z niej miejsc wzbogaciłyby znacznie I część pracy. �343 Mamjednak zastrzeżenie do tytułu tej części. Moim zdaniem, jest on zbyt szeroki. Przestrzeni w kulturze dotyczy bowiem także część II, w której - na przykładzie łódzkich kamienic czynszowych - ukazana została przestrzeń miasta. Tak więc problem przestrzeni w kulturze jest motywem przewodnim całej omawianej tu książki. Różne są tylko źródła wykorzystane przez Autorkę w poszczególnych częściach. Jednym z efektów XIX-wiecznych procesów industrializacyjnych jest powstanie kamienic czynszowych, wznoszonych na niewielkich działkach z przeznaczeniem dla dużej liczby rodzin. Tym właśnie formom budownictwa, określanym przez Karpińską (według mnie niezbyt szczęśliwie) temlinem "architektonicznego tworu" (s. 9,21) poświęcona jest, jak wspomniałam, II część recenzowanej tutaj pracy. Autorka zwraca m.in. uwagę na takie cechy kamienicy czynszowej jak: pionowa stratyfikacja społeczna mieszkańców, hierarchizacja przestrzeni, podział na obszary zajmowane głównie przez kobiety i przynależne mężczyznom (s. 40-41 ). Wskazuje jednocześnie na przemiany, jakim podlega przestrzeń kamienicy: "była [ona] tak zaprojektowana i uporządkowana, by uwzględnić hierarchię społeczną. Dziś nie ma to żadnego znaczenia, często nie odpowiada nawet zamożności lokatorów" (s. 79). W II części prezentowane są wyniki badań terenowych przeprowadzonych w latach 1997-1999 na terenie Łodzi przez Autorkę i współpracujących z nią studentów etnologii Uniwersytetu Łódzkiego. Autorka zaznacza, iż "polscy etnolodzy nie interesowali się taką formą przestrzenną, jakąjest kamienica czynszowa. Badania i publikacje na temat kamienicy mają za sobą etnolodzy czescy, ale dotyczą one «kamienicy historycznej». Również polscy socjolodzy omijali to zjawisko, zajmując się przede wszystkim odczuwaniem i poznawaniem świata manifestującym się w zachowaniach przestrzennych mieszkańców osiedli mieszkaniowych, składających się z wielkich bloków" (s. 79). Istotnie, w polskiej etnologii, a także - na ile mi wiadomo - socjologii brakowało dotychczas prac poświęconych mieszkańcom kamienic czynszowych, ich stosunkowi do przestrzeni i sposobomjej organizowania, tworzenia przestrzeni społecznej w tym specyficznym miejscu zamieszkania. Podstawę II części pracy stanowi 77 wywiadów. Prezentując wyniki badań terenowych Autorka posłużyła się zabiegiem meganarracji, polegającym na połączeniu zebranych materialów w jedno opowiadanie, "deklarację zbiorową". Uczyniła to, jak wyjaśnia, by odzwierciedlić "treść i specyfikę kamienicznego [??? - IX.] świata" i odtworzyć ,jego wspólne przeżywanie" (s. 22). Przyjęta metoda została zrealizowana z dobrym skutkiem. Uściślenia wymagają natomiast kryteria doboru rozmówców. Jednym z nich jest "zasiedziałość" (s. 23). Kryterium to jest zrozumiałe w świetle przyjętej metody i celów pracy, nasuwa się jednak pytanie: od jakiego momentu można mówić o zasiedziałości? Co to znaczy, iż "do rozmów wybierano osoby długo mieszkające w kamienicy" (s. 23)? Autorka pisze też, iż ,,każda z osób wybrana do badań musiała [...] mieć fizyczny kontakt z przestrzenią kamienicy, czyli być obecna na podwórku, chodzić na strych czy do piwnicy, a nie jedynie przechodzić wydeptaną ścieżką z mieszkania poza bramę i z powrotem. Kontakt ten musiał być stały, codzienny, trwający wiele lat, a nie przypadkowy" (s. 23). Istotny był także osobisty stosunek osób wybranych do badań do przestrzeni, która "musiała być przez nie zaakceptowana i uznana za swoją" (s. 23). Oczywiście, Autorka miała prawo zawężenia badanej grupy do osób spełniających powyższe kryteria. Nie wiadomo jednak, ile osób pozostalo poza tak określoną grupą i jaką część mieszkańców badanych kamienic stanowią. Nasuwa się też pytanie, jak wygląda świat kamienicy, jej przestrzeni, z perspektywy osób reprezentujących grupę nie objętą badaniami? Wydaje się, że porównanie wypowiedzi członków badanej grupy i tych, którzy znaleźli się poza nią, umożliwiłoby pełniejsze poznanie świata łódzkich "czynszówek", ukazanie innych stron ich oblicza, innych rodzajów więzi, relacji międzyludzkich, odmiennego stosunku do przestrzeni. Badania przeprowadzone przez G. E. Karpińską pozwoliły na wydzielenie w przestrzeni kamienicy czynszowej miejsc o szczególnym znaczeniu dla jej mieszkańców, budzą- �344 cych - mimo upływu lat - emocje i oceny. Ukazały też wpływ relacji między osobami mieszkającymi w kamienicach i miejscami wyodrębnionymi z przestrzeni na kształt tożsamości i więzi międzyludzkich oraz na odkrycie sensu wielu miejsc, często głęboko ukrytego. Przykładem są wypowiedzi pozwalające interpretować schody, korytarze czy klatki schodowe jako drogi, mające zarazem status granicy. Strychy i piwnice przeniknięte są natomiast atmosferą tajemniczości. Potwierdzają to znakomicie wypowiedzi badanych osób. Wskazują one również, że miejsca te funkcjonują jako "odmienne światy", "państwa w państwie", należąc jednak do tego, co "swoje", wspólnotowe (s. 92-94). Są też specyficznym zapisem pamięci, wywołują emocje, lęki, ale i ciekawość. Cytowane w książce wypowiedzi mieszkańców kamienic sprawiają, że poszczególne miejsca ożywają, funkcjonując nie tylko w świadomości związanych z nimi osób, lecz także czytelnika. Miejsca te żyją dzięki ludzkiej obecności i zdarzeniom, jakie się z nimi wiążą, dzięki wspomnieniom i emocjonalnemu przeżywaniu teraźniejszości. Autorka podkreśla np., jak ważne znaczenie dla istnienia poszczególnych miejsc w przestrzeni kamienic ma zjawisko tak wydawaloby się ulotne, jak zapachy, a jednak zostające w pamięci, powracające nieoczekiwanie w różnych sytuacjach, zawsze identyfikowane z określonym miejscem w kamienicy (s. 89-90, 147). Ukazuje też specyficzną organizację przestrzeni w domu, którego "okna wychodzą na podwórko" zamknięte ze wszystkich stron ścianami budynku, umożliwiając podpatrywanie życia mieszkających naprzeciw siebie sąsiadów i tworzenie specyficznych więzi między nimi. Bardzo ciekawa jest koncepcja, zgodnie z którą okno "z widokiem na podwórko" staje się "wewnątrzświatem", "przejściem w granicy między różnymi sferami" (s. 123). Znajduje ona potwierdzenie w cytowanym materialne. Karpińska znakomicie ukazuje mechanizm przekształcania się przestrzeni (w sensie fizycznym) w przestrzeń społeczną (miejsca). Należy podkreślić, że pisząc o miejscach wyodrębnionych z przestrzeni, Autorka wykorzystala nie tylko bardzo często cytowane przez etnologów dzieło Vi-Fu Tuana, lecz prqwołala także mniej znane w naszym środowisku nazwiska, m.in. Martina Heideggera, Edwarda Relpha, Hanny Libury i Marca Auge. Ukazani w książce mieszkańcy czynszowych kamienic żyją w świecie specyficznych więzi, tworzą wspólnotę opartą na bezpośredniej, często wymuszonej bliskości, a także na słowie. Cytaty z wywiadów oraz fotografie zamieszczone w książce doskonale ukazują funkcjonowanie owej podwórkowej wspólnoty, pozwalają określić jej specyfikę. Dowodzą też, jak trwale są więzi nawiązywane na podwórku przez najmlodsze pokolenie. W przytoczonych wypowiedziach wyczuwalna jest również nostalgia dorosłych już osób za magiczno-mitycznym miejscem, jakim jest podwórko z czasów dzieciństwa. Wspólne podwórko, o wyraźnych granicach, które stanowią ściany domu, jest szczególnym łącznikiem dla mieszkańców czynszowych kamienic. Z badań wynika przy tym, że jest ono pojmowane odmiennie niż podwórka na terenie tzw. blokowisk. Autorka znakomicie uchwyciła zmienność i zróżnicowanie sensu terminów, jakimi posługiwali się Jej rozmówcy, np. wlaśnie owego 'podwórka'. Zdaniem badanych osób, w przypadku bloków można mówić jedynie o "wychodzeniu na powietrze", przed blok, na dwór. Nie ma tu w przeciwieństwie do kamienic - zamkniętej przestrzeni, wyraźnie wyodrębnionych granic "swojskości". Badania wykazują, że granice te muszą być jednoznaczne, nieprzenikalne dla wzroku. Dlatego też nie stanowi ich np. plot z siatki (s. 129). Karpińska podkreśla, że podwórko jest obszarem przynależnym przede wszystkim dzieciom i dzieciństwu (s. 137). W innym miejscu wskazuje jednak, iż miejsce to ma duże znaczenie także dla wielu osób dorosłych, zwłaszcza starszych (s. 142-143, ISO). Młodzież natomiast znacznie częściej niż w przeszłości korzysta "z propozycji przedstawianychjej przez miasto". W związku z tym, rzadko można ją spotkać na podwórku (s. 142). Zdaniem Autorki, "struktura miejskiego podwórka nie jest stała - kaźdorazowo wyzna- �345 czana jest przez uczestników określonego typu kultury" (s. 155). W pracy brak jednak wyjaśnień, o jakie typy kultury chodzi. Czy reprezentują je mieszkańcy łódzkich "czynszówek"? W przekonujący sposób natomiast Autorka pisze o ogródkach, stanowiących część podwórka, a zarazem "przedłużenie domu". Ogródki są też - Jej zdaniem - dowodem ludzkiej aktywności "w kontakcie z przestrzenią" (s. 153) i specyficzną formą własności. Cytowane w książce materiały z badań terenowych doskonale ukazują funkcje bramy, jej związki z granicą, oddzielającą różne światy - "swój", własny oraz należący do nieoswojonej przestrzeni miasta (występującej poza domem). Rozmówcy Karpińskiej nadają bramie cechy ludzkie, personifikująją (s. 174). Ich wypowiedzi świadczą o tym, że miejsce to staje się ważną częścią życia mieszkańców kamienicy. Tu przecinają się drogi wszystkich lokatorów, tu koncentruje się życie towarzyskie niektórych spośród nich. Autorka znakomicie przedstawia zróżnicowanie stosunku badanych osób do bram, wskazuje również na znliany, wynikające m.in. z coraz częstszego pojawiania się "obcych", ludzi nieznanych mieszkańcom kamienicy, w ich obszarze - pijących tu alkohol, nieletnich prostytutek i ich klientów. Ich obecność sprawia, że brama przestaje być obszarem "swoim", zaczyna budzić niechęć, strach. Należałoby zastanowić się, czy powtarzająca się obecność "obcych" w bramach kamienic nie narusza dotychczasowych funkcji tego miejsca, zwłaszcza sposobu postrzegania go jako granicy? W ZakOllczeniu pracy G. E. Karpińska wraca m.in. do kwestii wyznaczania centrum i granic w przestrzeni. Jej zdaniem, stanowi to "naturalną skłonność człowieka, jest [ponadto) swoistą kreacją kosmosu, w którego centrum chce on żyć zawsze" (s. 184). Ta kilkakrotnie przytaczana w pracy teza o odwzorowywaniu koncepcji budowy kosmosu, wszechświata, w mikrokosmosie domu, zagrody, wsi i miasta (np. s. 13, 15, 19) - spopularyzowana w literaturze głównie przez Mirceę Ełiadego - została zilustrowana przez Autorkę jedynie w I części książki, nie znalazłam natomiast jej potwierdzenia w części II, poświęconej przestrzeni kamienic czynszowych. Zabrakło mi też podsumowania łączącego obydwie części pracy, w którym ukazane by zostały najważniejsze podobieństwa i różnice w sposobie organizacji przestrzeni w rozmaitych kulturach i środowiskach, o których pisze Autorka. Niektóre sformułowania zamieszczone w książce nie wydają mi się trafne. Brak również krytycznego komentarza do wiełu publikacji przytaczanych przez Autorkę; dotyczy to zwłaszcza Wstępu. Można się np. zastanawiać, czy codzienność jest zawsze światem uporządkowanym. Czy - jak twierdzi Karpińska, za Peterem L. Bergerem i Thomasem Luckmannem - jest ona istotnie nieuświadamiana i "przyjmowana bez zastrzeżeń przez zwykłych członków spoleczeństwa w ich życiowym, subiektywnie znaczącym postępowaniu" (s. 7)? Z pewnością nie. Wskazują na to zresztą m.in. niektóre wypowiedzi mieszkańców łódzkich kamienic przytaczane w książce (np. na s. 156). Co to znaczy, że codzienność jest światem "podstawowej i normalnej [...) rzeczywistości" (s. 7)? Czy to, co istnieje poza nią, nie jest ani podstawowe, ani - co ważniejsze - normalne? Co to znaczy wreszcie, że codzienność jest "światem ukonstytuowanym wcześniej w konstrukcjach kulturowych, który wyznacza style przeżyciowego doświadczenia" (s. 7)? Czym jest owo "przeżyciowe doświadczenie" i czy w działaniach człowieka nie ma miejsca na inwencję, na odstępstwo od "ukonstytuowanych wcześniej konstrukcji kulturowych"? Autorka nie ustrzegła się też zbitek pojęciowych takich np. jak "patrzenie na kulturę oczyma" mieszkańców kamienic, domowników, badanych osób, rozmówców (np. s. 9, 23). Kwestia ta była już wielokrotnie poruszana przez etnologów i antropologów. Jest rzeczą wiadomą, że nie istnieją mechanizmy pozwalające badaczowi na wcielanie się w badane osoby, na zamianę ról, która unlOżliwiłaby mu ogląd badanych zjawisk "oczyma innych". Możemy wnioskować o rzeczywistości wyłącznie na podstawie subiektywnych informacji, patrząc na nią nie cudzymi oczyma, lecz przez pryzmat wypowiedzi zanotowanych �346 podczas badań, prowadzonych tu i teraz, często niemożliwych do zweryfikowania. Badań, na których zawsze odciska piętno osobowość badacza i badanych (z czego Autorka dobrze sobie zdaje sprawl(). W pracy znalazłam błędy polegające np. na pominięciu w spisie literatury niektórych prac cytowanych przez Autorkę (np. Nurek 1985; cyt. s. lll; Samsonowicz 1983; cyt. s. 129 i in.). Kilkakrotnie występują także rozbieżności między datami prac cytowanych w tekście i w ich zapisie bibliograficznym. Na s. 24 cytowana jest np. praca K. Kaźmierskiej z 1997 roku, w "Literaturze" natomiast widnieje data 1996. Na s. 12 i 16 Autorka cytuje pracę M. Auge z 1995 roku, w spisie publikacji natomiast podano datę 1997. Książka E. Hałas (cyt. s. Ill, 112) z 1988 roku widnieje w wykazie prac pod datą 1998, książka P. Peachey z 1986 (s. 115) podana jest tam jako dzielo wydane w roku 1980. Kolejnym przykładem jest praca 1. Maisonneuve, cytowana m.in. na s. 160, 171, przyp. 23, 176, pod datą wydania 1995, w spisie literatury natomiast podana jest data 1996. Należałoby też zadbać o konsekwentne uszeregowanie "Literatury cytowanej" w kolejności alfabetycznej. Na przykład praca E. Dardela występuje przed pracąZ. Dalewskiego (s. 187), praca 1. Maisonneuve - po B. Malinowskim (s. 191), a artykuł E. Nowickiej znalazł się przed książką autorstwa Ch. Norberg-Schulza. Wielkim walorem książki są natomiast znakomite fotografie, wykonane w latach 1999-2000 przez G. E. Karpińską i jej męża, Marka. Ukazują one stosunkowo aktualny stan łódzkich kamienic czynszowych (nie tylko tych, które objęto badaniami), rejestrują sceny z życia ich mieszkańców, świetnie korespondują z tekstem cytowanych wypowiedzi. Uzupełnieniem bogatego materiału ilustracyjnego, będącego szczególnym dokumentem epoki, jest fotografia pochodząca ze zbiorów Archiwum Państwowego w Łodzi. Według spisu ilustracji, przedstawia ona plan sytuacyjny i orientacyjny posesji przy ul. Piotrkowskiej 135, z 190 l roku, według podpisu pod ryciną natomiast jest to "sposób zabudowania działki i kwartału ulicznego" (s. 78). Szkoda, że Autora nie wspomniała o zasobach łódzkich archiwów oraz o możliwościach wykorzystania ich zbiorów w pracach poświęconych kamienicom czynszowym miasta i organizacji ich przestrzeni. Książka G. E. Karpińskiej jest - moim zdaniem - ważną pozycją w polskiej etnologii. Pozwala zrozumieć szczególne związki między człowiekiem - jednostką i grupą a przestrzenią i wyodrębnionymi w niej miejscami, w ciekawy sposób ukazuje przestrzeń jako element codzienności. Nasuwające się uwagi krytyczne dotyczą głównie kwestii technicznych, sposobu formułowania pewnych myśli, zbitek pojęciowych oraz zagadnień mogących być przedmiotem dyskusji. Nie umniejszają one merytorycznej wartości książki, zwłaszcza jej walorów dokumentacyjnych. Omawiana tu praca - mieszcząca się w nurcie badań określanych jako etnologia miasta - znakomicie uzupełnia naszą wiedzę o Łodzi i jej mieszkańcach. Przedstawiona w niej koncepcja stanowi dobry przykład badania relacji między człowiekiem, miejscem i przestrzenią. Może też być wzorem do realizowania w innych aglomeracjach i grupach społecznych. Iwona Kabzińska l Patrz np.: K. KaŻffiierska,Doświadczenia wojenne Polaków a ksztaltowanie tożsamości etnicznej. Analiza narracji kresowych. Warszawa 1999; I. Kabzińska, Przestrzeń - Pamięć - Tożsamość. Elementy przestrzeni (miejsca) we wspomnieniach ekspatriantów z byłych Kresów Wschodnich, "Literatura Ludowa", nr 2: 2000, ss. 3-23. �347 Przestrzeń kulturowego współistnienia, red. Irena Bukowska-Floreńska, Studia Etnologiczne i Antropologiczne, t. 4. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2000, ss. 178. Kolejny, czwarty już tom śląskich Studiów Etnologicznych i Antropologicznych przynosi szereg interesujących szkiców na temat rozumienia przestrzeni we współczesnej kulturze - czym jest przestrzeń w wyobrażeniach zamieszkujących dany teren ludzi, jaki jest sposób jej odczuwania i wartościowania? Przestrzeń pojmowana jest tu nie jako zbiór izolowanych faktów (jak w badaniach atlasowych), lecz jako system kulturowy, składający się z elementów wzajemnie powiązanych i od siebie zależnych. Przestrzeń pojmowanajest tu jako miejsce kulturowego współistnienia ludzi, jako przestrzeń kreująca ich zachowania i postawy (L Bukowska-Floreńska, Wstęp, s. 9). Szkice zawarte w recenzowanym tomie wskazują na interesujące zjawisko, świadczące o tym, że w obliczu globalizacji i unifikacji kultury europejskiej nie przestaje maleć, a nawet wzrasta przywiązanie do tradycji rodzimych, religijnych i regionalnych, które dają ludziom poczucie tożsamości i oparcia psychicznego. Przestrzenie ideowa, mityczna i symboliczna odgrywają wciąż ważną rolę w życiu ludzi, czemu dają niekiedy symboliczny wyraz, np. upiększając ogrodzenia dawnym sprzętem gospodarstwa domowego, drobnymi narzędziami rolniczymi czy częściami uprzęży koni, które to przedmioty mają podkreślać kultywowanie miejscowych tradycji, są wyrazem aprobaty wspólnego miejsca zamieszkania i wiążących się z nim tradycji i wartości. Jest to wyrazem nieprzemijającej tendencji do wyróżniania się, do zachowania odrębności, która nie znika wraz z procesami globalizacji i unifikacji kultury. Źródłem wspólnoty jest zasada odrębności - tworzy ją nie tylko to, co nas łączy, ale i to, co nas rozdziela. Ożywienie regionalizmów w dobie współczesnej jest bez wątpienia wyrazem obawy czy lęku przed nadmiernym ujednoliceniem i przejawem zdrowej tendencji natury ludzkiej. Tak jak integracja psychiczna jednostek może nastąpić jedynie wówczas, gdy ma ona poczucie odrębności od innych, ale także świadomość swojego z innymi podobieństwa, tak samo współwystępowanie tych dwóch momentów niezbędne jest dla normalnego funkcjonowania społeczeństw ludzkich (B. Olszewska-Dyoniziak, Zarys antropologii kulturowej. Zachodnie Centrum Organizacji, Zielona Góra 2000, s. 156). Całość tomu podzielona jest na trzy części: 1. Przestrzeń ideowa, 2. Przestrzeń miejska a tożsamość, 3. Przestrzeń pogranicza. Część pierwszą rozpoczyna szkic Krzysztofa WieczorkaPrzestrzeń w nowejjaskini Platona. O wielospójności wyobrażeń przestrzeni w kulturze współczesnej. Autor wskazuje na znamienny fakt, że w każdej kulturze przestrzeń jest inaczej zorganizowana i w jej obrębie człowiek może się inaczej zachowywać (s. 18). Podkreśla także, że we współczesnym świecie wzrasta zainteresowanie najbliższym otoczeniem, że potęguje się tendencja do dostrzegania w tym otoczeniu specyficznych wartości - zarówno pozytywnych, tych, które cieszą, jak też negatywnych, budzących niechęć i tendencję do poszukiwania zmian na lepsze. Takie zjawisko ma wiele pozytywnych skutków: sprzyja odkrywaniu wartości znajdujących się w najbliższym zasięgu, zarówno przyrodniczych, jak i kulturowych, uczy odpowiedzialności za wartości przestrzenne, sprzyja odradzaniu się samorządności terytorialnej (s. 18). Z drugiej jednak strony zamykanie się we "własnym podwórku" niesie za sobą niebezpieczeństwa partykularyzmów (będących niejednokrotnie zarzewiem krwawych wojen), utraty zainteresowania szerszymi przestrzeniami - kraju, kontynentu czy nawet planety, które winny być przecież źródłem głębszego współczesnego człowieka. Autor przywołuje rozróżnienie Platona, który wyróżnił w siódmej księdze Państwa dwie różne postawy: tych, którzy tkwią w "podziemnym pomieszczeniu" na kształt jaskini i obserwują grę cieni na �348 ścianach groty w zadowoleniu z własnego losu, oraz postawę filozofa, który pokonuje liczne przeszkody, by z owej jaskini się wydostać na światło słońca i napawać oczy widokiem świata Bożego (s. 20). Model wszechświata przepojonego Duchem Bożym obowiązywał przez kilkaset lat. Odkrycia geograficzne i astronomiczne spowodowały jego zanik i nowoczesny model świata przestał już odwoływać się do bezpośrednich związków z rzeczywistością nadprzyrodzoną; miejsce jego zajęło myślenie scjentystyczne, które powołało do życia matematyczno-mechanistyczny model wszechświata; świat stał się podobny do wielkiego mechanizmu, w którym zjawiska czasoprzestrzenne wyrażane są w języku matematyki. I ten model świata nie wytrzymał jednak próby czasu. Zakaz przekraczania prędkości światła oraz zakaz równoczesnego pomiaru pędu położenia cząsteczki i spowodował przejście od oświeceniowego modelu praw ściśle deterministycznych do opisu probabilistycznego (s. 23). Stąd już tylko jeden krok do przekonania, że wszystkie nasze sądy są nieuchronnie subiektywne, co znalazło wyraz w postmodernizmie, określającym klimat naszej epoki i wyrażającym się w pesymizmie, sceptycyzmie i minimalizmie, jeśli chodzi o pojmowanie prawdy. Dziś można już, jak wskazuje autor, głosić, że prawdy w ogóle nie ma (s. 25). Istnieją tylko prawdy partykularne - moje prawdy wypływające z wiary i osobistego zaangażowania. Obserwować można zjawisko świadomego zacierania różnic pomiędzy rzeczywistością a fikcją; przeżywamy ulotne, bezwymiarowe chwile; w coraz większym stopniu tracimy z pola widzenia potrzebę zintegrowanej wizji całości. Ks. Józef Budniak w artykule Ekumenizm w przestrzeni religijnej na Śląsku Cieszyńskim wskazuje na religijny wymiar przestrzeni, w jakiej żyją mieszkańcy Śłąska Cieszyńskiego. Różnorodność religijna (luteranie, rzymscy katolicy, baptyści, metodyści i inni) znajduje swój wymiar przestrzenno-terytorialny. Autor omawia przejawy życia religijnego tych grup, tworzenie miejsc kultu i modlitwy, reperkusje przemian społeczno-politycznych w środkowej i wschodniej Europie dla życia religijnego na Śląsku Cieszyńskim, a także wpływ ekumenizmu Śląska Cieszyńskiego na ruch ekumeniczny w całym kraju. Ryszard Kantor w szkicu Kulturowe aspekty sporu o przestrzeń ideową wskazuje na symboliczny wymiar czasu i przestrzeni w życiu ludzi. Wiążą się z nią emocje, uczucia, wartości, które mogą się kształtować spontanicznie, bądź mogą być narzucone odgórnie. Nazwy ulic, placów, zakładów pracy, szkół, uczelni, klubów sportowych wiązały się najczęściej z "szatą ideologiczną", której były wyrazem. Taka "szata ideologiczna" jest zwykle czymś narzuconym (przez nazistów, faszystów, komunistów czy obce mocarstwo); np. pomnik cara Aleksandra II został po odzyskaniu niepodległości przez Polaków zburzony, współcześnie burzy się pomniki Stalina, zmienia nazwy ulic na dawne (np. Bohaterów Stalingradu w Krakowie na Starowiślaną etc.). Nazwy te miały przypominać Polakom, w ramach jakiego ustroju żyją, podobnie jak napisy obcojęzyczne w zaborze rosyjskim miały uświadamiać Polakom, że ich obszar kulturowy nie należy do nich. Wraz z upadkiem komunizmu jednym z pierwszych zadań nowych władz była zn1iana szaty ideologicznej polskiego miasta. Spór o przestrzeń ideologiczną trwajednak po dziś dzień i proces odideologizowania przestrzeni publicznej na pewno się jeszcze nie zakończył. Kolejny szkic Dariusza Rotta Ikonosfera Leszna w latach 1628-1656 jako przestrzeń kulturowego współistnienia. Zarys problematyki ukazuje ikonosferę Leszna: fortyfikacje, ratusz, pałac, budynki mieszkalne, kościół, obiekty sztuki sakralnej, które stanowiły symboliczny wyraż, niestety, dawno i bezpowrotnie minionej świetności tego miasta. Część drugą pracy rozpoczyna artykuł Konrada Górnego i Mirosława Marczyka Obraz miasta jako przestrzeni kreowanej i przestrzeni kreującej tożsamość kulturową jej mieszkańców. Przyczynek do antropologii Wrocławia. Przesuwając się po ulicach i placach miasta, wśród domów, pomników i kościołów ocieramy się o przeszłość, o historię, o przestrzeń, której zazwyczaj nie znamy, ale której wagę odczuwamy. Po okupacji przystąpiono do powtórnego kształtowania przestrzeni społecznej Wrocławia, co polegało na wysilkach �349 w kierunku przywrócenia temu miastu piastowskiego charakteru. Niemcy świadomie niszczyli przejawy polskości na terenie miasta, toteż nawet w okresie indoktrynacji komunistycznej zaczęto pieczołowicie odbudowywać kościoły i budynki w stylu gotyckim i romańskim, uznając je za świadectwo polskości. Nowy obraz miasta, jego historię i mitologię tworzyli ludzie, którzy stali się wrocławianami z przypadku. Byli to ludzie z różnorodnym bagażem kulturowym, niekiedy prymitywni, którzy zrywali parkiety, by uzyskać materiał na opał do zainstalowanych na prędce piecyków (s. 78). Przez miasto przetoczyła się niezliczona rzesza szabrowników, którzy bogacili się, ogałacając ocalałe domostwa. Mimo to, dzięki zaangażowaniu mieszkańców, wykształcił się z czasem specyficzny etos miasta, właściwy mu sposób zachowania, rodzaj humoru, mądrości życiowej, mody, etc. Dzisiejszy Wrocław nie jest już więc tym, czym był dawniej - Breslau, ani też tym, czym nigdy nie był, tzn. Lwowem. O specyficznej atmosferze miasta decydują nie tylko ludzie, ale też symbole, które wiążą się z mitami określającymi tożsamość miasta. Izabella Bukraba-Rylska w szkicu Lokalne zasoby kulturowe w świadomości mieszkańców gminy -przypadek Białowieży wskazuje na współczesną rewitalizację idei lokalności i pojęcia lokalizmu, podważa częste obecnie twierdzenie o wytworzeniu się "sfery pustej" czy "próżni ideologicznej" pomiędzy obszarami zagospodarowanymi przez rodziny, a obszarami identyfikacji narodowej. źródeł renesansu lokalności upatruje autorka w ogólnych przemianach ustrojowych, jakie nastąpiły po upadku komunizmu: poddanie kultury oddziaływaniu mechanizmów rynkowych, wycofanie się państwa z roli jedynego mecenasa kultury (pluralizm życia kulturalnego), ograniczenie centralnie planowanej polityki kulturalnej i ustanowienie kilku poziomów uprawnionych do zarządzania kulturą - szczebla lokalnego, wojewódzkiego, ogólnokrajowego. Odpowiedzialność za znaczną część życia kulturalnego przekazano samorządom lokalnym, co przyczyniło się bez wątpienia do odrodzenia się konkretnych wspólnot łokalnych. Autorka wskazuje, że przy opisie wszelkiego typu rzeczywistości powinno się uwzględniać następujące elementy: - treści miejscowe (tradycje kultury ludowej, ważne wydarzenia i zabytki danego terenu); - treści kultury masowej, popularnej; - treści zaczerpnięte z tzw. kultury wysokiej, elitarnej (z kanonu narodowego i światowego). W oparciu o ten postulat autorka przeprowadziła badania ankietowe wśród młodzieży i jej rodziców w gminie Białowieża w województwie białostockim. Ogólny wynik jej dociekań okazał się sprzeczny z pierwotnie podniesionym założeniem o rewitalizacji lokalności. Badania wykazały, że wśród respondentów maleje wiedza na temat własnej miejscowości, w każdym zaś razie na temat związanych z nią wydarzeń historyczno-kulturowych. Dominującą rolę w wyposażeniu pojęciowym młodzieży w Białowieży odgrywa uniwersalna kultura młodzieżowa oraz pojęcia związane z funkcjonowaniem w nowoczesnym świecie (Internet, bankomat,fast food, etc.). Młodzież zna doskonale nazwy obcojęzycznych zespołów i modnych solistów. Poziom znajomości kanonu narodowego sytuuje się na przedostatnim miejscu, zdecydowanie najgorzej wypada wiedza na temat własnego, wiejskiego świata, wydawałoby się najbliższego respondentom. Na zjawisko to wskazywał George Simmel, pisząc, że w miarę rozwoju kulturalnego współczesny człowiek coraz bardziej dystansuje się od tego, co mu bliskie, natomiast zaczyna ciążyć ku temu, co znajduje się najdalej. Rezultatem jest rozrywanie więzi symbołicznych - z żadnym bowiem z tych światów - i z tym bliskim, i z dalekim - człowiek nie może czuć się w pełni zintegrowany. Maria Z. Pulinowa w artykule O kształtowaniu tożsamości kulturowej młodzieży w przestrzeni miejskiej omawia wyniki badań, jakie przeprowadziła wśród młodzieży Sosnowca. Dochodzi do podobnych wniosków co autorka poprzedniego szkicu, że przestrzeń codzienna �350 - rodzinne miasto, region, zaczyna być niedoceniane i gubi się niejako w powodzi informacji, jakie otrzymują uczniowie, i że brak jest ogniwa spajającego wiedzę ucznia o dalekich obszarach z wiedzą o własnej przestrzeni doświadczaną na co dzień. Prowadzony przez autorkę Zakład Dydaktyki Geografii przy Wydziale Nauki o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego realizuje specjalny program nauczania młodzieży w zakresie edukacji regionalnej - ma on kształtować świadomość historyczną w postaci wiedzy o własnym środowisku geograficznym i kulturowym, o przeszłości regionu, miasta. Ta świadomość jest zbyt mała z punktu widzenia postulatu rewitalizacji regionalizmu. Z kolei Anna Brzozowska-Krajka w szkicu Przestrzenie tradycji etnicznej w strukturze amerykańskiej metropolii (na przykładzie regionalizmu podhalańskiego) omawia problem utrzymywania się fenomenu góralszczyzny w centrum chicagowskiej metropolii i czynniki, które sprawiają, że procesy asymilacyjne postępują tam powoli. Jest to wynik aprobowanej w USA wolności etnicznej ekspresji - akceptacji różnorodności i prawa do utrzymywania przez ludzi własnej etniczności. Autorka wskazuje na pewne tradycyjne cechy i wartości kultury góralskiej (cechy architektury i wystroju wnętrz, trójpokoleniowy model rodziny, silna religijność), które sprzyjają utrzymywaniu się odrębności. Podtrzymują ją także wydawane w Ameryce pisma regionalne, takie jak np. "Tatrzański orzef', "Podhalanin w Ameryce" itp. Bronisława Kopczyńska-Jaworska w szkicu Ewangelicy łódzcy w przestrzeni miasta wskazuje na odrębnvść kulturową tej grupy religijnej, która znajduje także swój przestrzenny wyraz w samym mieście. Ewangelicy łódzcy rekrutowali się przeważnie z cudzoziemców - Niemców, rzadziej z Czechów, sporadycznie Francuzów, Anglików (w 1850 r. stanowili oni aż 4 l ,8% ogółu mieszkańców Łodzi - potem proporcje te nieco się zmieniły na rzecz katolickiej ludności polskiej). Z czasem grupa ewangelików łódzkich powiększyła się o ludzi polskiego pochodzenia i nasiliły się też dążenia do polonizacji życia kościelnego, które spotkały się z oporem ewangelickiej, niemieckiej ludności Łodzi. Część trzecią tomu zatytułowaną "Przestrzeń pogranicza" otwiera szkic Haliny Rusek Pogranicze etniczne - wielokulturowa przestrzeń, w którym autorka omawia dotychczasowe koncepcje pogranicza (G. Babiński, A. Sadowski, T. Popławski). Podkreśla rolę religii jako podstawowego czynnika identyfikacji narodowej na terenach pogranicznych (Polak-katolik, Ruski-prawosławny). Pogranicze to przestrzeń wielokulturowa, ale w ostatnim ćwierćwieczu obserwować można odradzanie się więzi etnicznych nawet na tych pogranicznych obszarach - w stosunkach wielokulturowych wyraża się to w nieporozumieniach, antagonizmach, często konfliktach. Wszędzie tam obserwujemy ścieranie się różnic na różnych płaszczyznach życia politycznej, ekonomicznej, religijnej, oświatowej, kulturalnej, przy czym kryterium stanowi przynależność etniczna, innym razem religia, ugrupowanie polityczne etc. Każdy człowiek pogranicza żyjący na styku co najmniej dwóch kultur nosi znamiona podwójnej tożsamości. Na koniec więc autorka określa pogranicze jako "niespokojną wielokulturową przestrzeń" (s. 153). Urszula Swadźba w szkicu Przestrzeń pogranicza a wartości w życiu młodzieży. Próba porównania ukazuje, jak sytuacja wielokulturowego. pogranicza odbija się w świadomości młodzieży, tym razem Opolszczyzny (przykład Głogówka), a więc pogranicza polsko-niemieckiego. Przywołuje, podobnie jak poprzednia autorka, ustalenia A. Sadowskiego, J. Mańańskiego i M. Misztal, że życie na pograniczu i przynależność do różnych grup lokalnych różnicuje system wartości młodzieży i w jakimś stopniu je zmienia (s. 158). Młodzież, która wyrastała w autochtonicznym środowisku, wykazywała duże przywiązanie do tradycyjnych wartości, dotyczących życia rodzinnego, stosunku do pracy, poczucia obowiązku. Konfrontacja z Niemcami, którzy reprezentują i kultywują inne wzorce zachowania, w zasadzie umacniała ich przywiązanie do wyznawanego systemu norm moralnych, choć rodziła też podatność na zachowania negatywne i patologiczne - jak dążenie do łatwego zarob- �351 ku, szybkiego bogacenia się, niekoniecznie w legalny sposób i z pominięciem norm moralnych. Barbara Kołodziejska w szkicu Region lubuski - nol1.J'obszar kulturol1.J'omawia tworzenie się nowej rzeczywistości kulturowej na Ziemi Lubuskiej, które to miano, przywrócone po fi wojnie światowej (dawniej obejmujące terytorium pomiędzy Śląskiem a Pomorzem oraz Wielkopolską a Brandenburgią), zaczęło obejmować województwo zielonogórskie. Ta nowa jednostka administracyjna stała się z czasem punktem wyjścia dla kształtowania się nowego regionu kulturowego, który tworzył się na podłożu kultur wniesionych przez powojennych przybyszów (osadników z obecnego terenu Polski, repatriantów z byłego Związku Radzieckiego i reemigrantów). Wszystkie te grupy ludnościowe reprezentowały odmienne dziedzictwo kulturowe, różne wzory zachowań i postaw. Kształtowanie się nowej przestrzeni kulturowej okazało się procesem długotrwałym -ludzie nie czuli się u siebie - mieszkali w poniemieckich domach, gospodarowali na cudzej ziemi, mieli poczucie niepewności. Mimo to autorka ukazuje narastanie procesów integracyjnych, wyciszanie konfliktów międzygrupowych, z czym łączył się wzrost tolerancji dla odmienności kulturowych. Do kształtowania się nowego oblicza regionu przyczyniła się twórczość artystów ludowych i rzemieślników (garncarstwo, tokarstwo ręczne, niektóre techniki plecionkarskie, pisankarstwo, wielobarwna wycinanka etc.). Nie wszystkie te wytwory akceptowano od razu, niektóre z nich wręcz odrzucano. Wzrastanie młodego pokolenia, któremu obce były dawne konflikty między grupowe, przyczyniło się do szybszej integracji mieszkańców Ziemi Lubuskiej - zaczęło wzrastać zjawisko identyfikacji z nowym miejscem zamieszkania, powstała nowa twórczość folklorystyczna wynikająca z poczucia więzi z nowym regionem (pieśni o własnej wsi i regionie, stroje własnego pomysłu, zwyczaje i obrzędy i tym podobne przejawy nowej kultury ludowej). Nowa kultura nie jest tylko wypadkową dawnych kultur wniesionych przez ludność napływową, ale stanowi nowąrzeczywistość -tradycyjne elementy są wzbogacane nowymi treściami, które niesie dzień dzisiejszy (s. 176). Kolejny tom śląskich Studiów Etnologicznych i Antropologicznych przynosi opracowania, których walor stanowi silne oparcie w realiach, niepoprzestawanie na gołosło~ nych ustaleniach teoretycznych, lecz zaprezentowanie ciekawego i bogatego materiału faktograficznego i ukazanie ważkich procesów związanych z kształtowaniem się przestrzeni kulturowej i społecznej na różnych terenach. Z przestrzenią wiążą się określone ludzkie wartości i przekonania, jest ona równie wartościowana i przewartościowywana, dając ludziom poczucie zakorzenienia i tożsamości, a także poczucie odrębności niezbędne (wobec coraz silniejszych procesów unifikacyjnych) dla zachowania pełnej integracji społecznej i psychicznej. Barbara Olszewska-Dyoniziak Śląsk. Schlesien. Slesko. Przenikanie kultur, red. Zygmunt Kłodnicki, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław 2000, ss. 167. Przedstawianemu wydawnictwu towarzyszyła wystawa zorganizowana przez Muzeum Etnograficzne (Oddział Muzeum Narodowego) we Wrocławiu. Poszczególne artykuły tomu poszerzają prezentowaną na wystawie problematykę, bądź w sposób syntetyczny wskazując na ważne problemy, bądź aktualizując szczegółowe źródła. �352 Nie pierwszy raz muzeum to podejmuje ważną tematykę, że przypomnę Polskie opisanie świata z lat 1995-1996, (również z publikacją). Tym razem wystawa i tom dotyczy obszaru pozornie wąskiego, ale jakże ważnego dla całościowego obrazu kultury Polski. Zajmuje się Dolnym Śląskiem jako obszarem poddanym przez wieki różnorakim wpływom, zasiedlanym przez różne nacje. Problem przenikania się i współżycia kultur stanowi główny leitmotiv u wszystkich autorów. Artykuły-eseje można podzielić na dwie grupy: mówiące o losach kultury tradycyjnej (w poszczególnych aspektach) pióra autorów polskich i dwa szkice dotyczące losów grupy niemieckiej i czeskiej. Wprowadzenie do tomu Mariusza Rermandorfera (dyrektora Muzeum Narodowego we Wrocławiu) oraz wstęp Elżbiety Berendt (Muzeum Etnograficzne) zapowiadają tematykę tomu, podkreślając "przechodniość" i pograniczność obszaru Dolnego Śląska i ważność wskazania na zbieżności i podobieństwa w zakresie kultury wysokiej i rustykalnej z sąsiadującymi krajami oraz innymi ziemiami Polski. Dolny Śląsk bowiem był ze względu na swe położenie i historię najlepszą drogą oddziaływań prądów cywilizacyjnych i kulturowych z Zachodu. Autor wprowadzenia podkreśla ponadto konieczność oparcia się o dokumentację kultury, znajdującą się w muzeach (korzystano również ze zbiorów muzeów niemieckich i czeskich - stąd połączenie wystawy i publikacji). We wstępie Elżbieta Berendt (Muzeum Etnograficzne, Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu) uzasadnia ważność obszaru leżącego na styku kultur oraz przedstawia zagadnienia z kultury tradycyjnej, które znalazły się na wystawie (choć nie zawsze w tomie). Cztery kolejne artykuły, różne w charakterze, dotyczą dokumentacji kultury ludowej. Henryka Wesołowska (Katedra Etnologii, Uniwersytet Wrocławski), przedstawiając Dolny , Sląskjako region etnograficzny, wskazuje na duże bogactwo treści i form, uzasadniając to uwarunkowaniami geograficznymi i historycznymi (teren nizinny i górski, losy historyczne). Trzon artykułu zajmuje charakterystyka poszczególnych działów kultury, tak materialnej, jak i mentalnej oraz sztuki. Na szczegółowych przykładach autorka pokazuje pochodzenie, drogi zapożyczeń, obecny obraz. Zygmunt Kłodnicki (Zakład Etnologii, Uniwersytet Śląski, filia w Cieszynie) jest autorem dwu tekstów: Kultura duchowa i społeczna wsi dolnośląskiej w świetle map ,,Atlas der deutschen Volkskunde" - ADV oraz Dolny Ślą.~k na tle ziem Polski w świetle tradycyjnej kultury materialnej. Łączy je typ źródła - mapy z atłasów etnograficznych. Zmapowane, a więc umiejscowione w przestrzeni i czasie fakty kulturowe. Pozwala to na wyciąganie wniosków i uogólnienia, oraz porównania przestrzennego występowania zjawisk. W pierwszym artykule, dOtyCząCynlkultury duchowej i społecznej, autor opiera się głównie na atłasie niemieckim, którego pierwsza część powstała w latach 1936-1939, a po II wojnie w latach 1958-1979 druga. Atlas ten poza obszarami Niemiec i Austrii obejmuje ludność niemiecką, zamieszkującą wsie czeskie, węgierskie, rumuńskie i polskie (grupom mniejszościowym rozesłano ankiety), w tym z kilkuset miejscowości dolnośląskich. Dostarczają nam one unikatowego materiału sprzed II wojny. Materiał zebrany na terenie Polski dotyczy głównie ziem byłego zaboru pruskiego. Zmapowany materialodnoszący się do wielu elementów kultury duchowej i społecznej dotyczy I połoXX wieku i pozwala Zygmuntowi Kłodnickiemu na wyciągnięcie wniosków o heterogeniczności kulturowej terenu, licznych podobieństwach do terenu Europy i dużych zbieżnościach z krajami ościennymi. Artykuł drugi tego autora (tylko czemu rozdzielony innym), również oparty jest o materiał atlasowy - tylko że tym razem dotyczy zjawisk z kultury materialnej i służy porównaniu Dolnego Śląska z innymi regionami Polski. Podstawą jest Polski Atlas Etnograficzny. Podstawowe pytania dotyczą specyfiki kulturowej Dolnego Śląska, podobieństw z ziemiami Polski i reliktami słowiańskimi oraz sąsiednimi państwami. Synteza (i analiza) wielu --- �353 elementów kultury materialnej pokazana jest na ciekawej mapie (na konturze map PAE) i daje odpowiedzi na główne pytania. Autorka wstępu Elżbieta Berendt zajmuje się ponadto dwoma zagadnieniami (w dwu tekstach). W artykule Sztuka ludowa jako ~yraz etnicznego zróżnicowania regionu wskazuje na wieloetniczne pochodzenie fonn sztuki ludowej tego regionu. Wiążąc sztukę ludową z formami ludowej religijności, wędrówkę wzorów ściśle wiąże z tradycją pielgrzymowania i licznymi ważnymi ośrodkami kultowymi Dolnego Śląska. Bardzo interesująca jest np. infonnacja dotycząca Barda Śląskiego o osobnych drogach pielgrzymowania nazywanych "czeską", "polską" i "białą", czyli niemiecką, pątników tych nacji. Widać tu przenikanie się pograniczy. W artykule zamykającym tom Powojenny ksztalt dolnośląrkiej tradycji ludowej zajmuje się autorka współczesnością regionu. W części historycznej charakteryzuje powojenne fale osadnicze, podkreślając znaczenie "przetrwania zakorzenienia" w przekazie i trwałości "bagażu kulturowego". W artykule znajdują się ponadto typowe opisy procesu adaptacji i integracji kulturowej, ze zwróceniem uwagi na rolę stroju ijęzykajako wyróżników pochodzenia we wczesnych latach. Poruszane w tekście zagadnienie ilustruje mapa pokazująca zasięg dolnośląskiej, a więc specyficznej "mieszanki" tradycji kulturowych. Osobną jakby część stanowią artykuły autorów obcych. Martin Dohnal (Instytut Etnologiczny Czeskiej Akademii Nauk w Pradze), zajmuje się mniejszością czeską na Ziemi Kłodzkiej i jej związkiem z krajem. Zbieżności i różnice, jak i powiązania, pokazuje na przykładach bogatego folkloru tej grupy, a głównie - opowiadań historycznych i wierzeniowych. Polemizuje też z teorią wątków "wędrownych" i znaczeniem migracji Bernd Schone w artykule Śląrka tożsamość w Saksonii (Saski Instytut Historyczno-Ludoznawczy w Dreźnie) wysuwa tezę, że ludność północnej Saksonii bardziej jest związana kulturowo i tożsamościowo ze Śląskiem niż z Saksonią. Łużyce, gdyż o nich tu mowa, z racji słowiańskiego pochodzenia miały swoją specyfikację, oscylując między słowiańskim a niemieckim etnosem. Autor wskazuje na dawność badań nad tą problematyką (od XVIII wieku) i konieczność jej kontynuowania. Kończąc omówienie treści poszczególnych artykułów, chciałam zwrócić uwagę na jeden, w moim mniemaniu, mankament. Każdy tekst stanowi autonomiczną całość, nawet te, które mają tego samego autora, a więc rys historyczny i charakterystyka regionu powtarza się kilkakrotnie. Czy nie można by tego uniknąć, tworząc osobny artykuł. Z pewnością można było chociaż tak postąpić z tekstami Z. Kłodnickiego. Książka przygotowana jest niezwykle starannie graficznie. Zawiera wiele interesujących fotografii oraz spis ilustracji, nazw geograficznych i etnicznych. Można sądzić, że dobrze się przysłuży poznaniu problemów kulturowych regionu Dolnego Śląska. Anna Szyfer Jerzy C z aj k o w s k i, Studia nad Łemkowszczyzną, Wydawca twa Ludowego w Sanoku, Sanok 1999, ss. 227. Muzeum Budownic- Studia nad początkami poszczególnych ludów i narodów wciąż przyciągają uwagę badaczy reprezentujących różne dyscypliny, głównie jednak historyków, językoznawców, a także archeologów. Do grona tych badaczy od dawna już należy Jerzy Czajkowski - etnograf i etnolog, znawca tradycyjnego budownictwa w Europie i tradycyjnej kultury wiejskiej �354 w południowo-wschodniej Polsce. Tym razem daje się nam poznać jako historyk i po trosze językoznawca. Operując materiałami i metodami charakterystycznymi dla obu tych dyscyplin, 1. Czajkowski podjął kolejną próbę zarysowania genezy Łemków na północnych stokach polskich Karpat, a w szczególności "czasu i pochodzenia różnych grup ludzkich, przechodzących przez obszary Beskidów, koczujących tu niekiedy lub przybywających z określonymi celami zasiedlenia, ludzi opierających swój byt na pasterstwie i hodowli zwierząt domowych i zdających sobie sprawę z konieczności wykonania ciężkiej pracy przy trzebieży pierwotnych puszcz od momentu, gdy podejmą decyzję osiedlenia się w wybranym miejscu. Byly to decyzje swobodne, nie wymuszone przez właścicieli ziemskich" (s. 5-6). Autor omówił dokładnie zasiedlenie Beskidu Niskiego i Sądeckiego, zwracając baczną uwagę na przekroje chronologiczne. W rozdziałach II i III zajął się pograniczem łemkowskim od strony zachodniej i północnej, i uksztaltowaniem się granicy łemkowskiej. Rozdziały IV i V 1. Czajkowski poświęcił kolejno etnogenezie Łemków oraz obszarowi i zaludnieniu Łemkowszczyzny. Nader cenna jest mapa pierwsza, na której autor ukazał proces zasiedlania Łemkowszczyzny i przyległej części Słowacji. Okazuje się, że obszary górskie są zasiedlane dopiero od XVI wieku, podczas gdy tereny podgórskie (poza granicami Łemkowszczyzny) były zasiedlone już od połowy XIV wieku. Mapa byłaby jeszcze lepsza, gdyby nie pewne niekonsekwencje; otóż wsie slowackie są opisane, natomiast polskie tyłko ponumerowane. W legendzie mapy przydalby się odsyłacz do s. 12-16, gdzie czytelnik znajdzie wykaz wsi łemkowskich ze stosownymi numerami (wsi polskich w tym wykazie nie ma, choć na mapie naliczyłem ich 55). Na mapie tej po polskiej stronie zaznaczono rzeki (ułatwia to orientację), po słowackiej natomiast tylko drogi. Szukając analogii dla niektórych nazw, wzorem F. Miklosicha (brak w pracy) i K. Dobrowolskiego, autor sięga na Półwysep Bałkański. I tak np. dla Sopotnicy (dopływ Grajcarka) odnajduje analogie w nazwach tego typu określających tu i ówdzie mniejsze cieki, częściej nazwy miejscowości, od wsi Sopotnice koło Usti n. Orlicą w Czechach i potoku Sopotnica (dopływ Hronu blisko Banskiej Bystrzycy) poczynając, aż po Sopot (nazwa dwóch wsi) w Albanii i Sopotón - miejscowość na Peloponezie (s. 48). Na mapie drugiej (po s. 100) autor pokazał "pogranicze wyznaniowe Łemkowszczyzny w końcu XVIII wieku". Okazuje się, że na odcinku od Popradu do Wisłoka pogranicze wyznaniowe pokrywa się z późniejszymi granicami etnicznymi Łemkowszczyzny. Jerzy Czajkowski przypomina, że "granicę polsko-rusnackąprzed póltora wiekiem omówił Dionizy Zubrzycki, opracował pod względem etnograficznym przed drugą wojną światową Roman Reinfuss i powtórzył to w 1990 roku. Zupełnie inną drogą poszedł Zdzislaw Budzyński, który oparł się o źródła kościelne i przyjął wyznacznik wyznaniowy: "z jednej strony wyznawcy obrządku rzymsko-katolickiego, z drugiej obrządku wschodniego" (s. 103). W rozdziale IV poświęconym etnogenezie autor zaznacza, że pierwszymi osadnikami na interesującym nas obszarze byli przybysze z Powiśla (s. 112). Od końca XI wieku obszary na wschód od Jasiołki były terenem osadnictwa ruskiego, natomiast przyległy od zachodu obszar Beskidu Niskiego stanowił wówczas pustkę osadniczą. Z mapy trzeciej (po s. 112) wynika, że najstarsze fale osadnictwa wołoskiego napływały od strony Karpat Wschodnich i terenów przyległych (Maramuresz, Zakarpacie, Ruś Halicka), gdzie stwierdzono Wołochów od schyłku XIII wieku. W Karpatach Północnych stwierdzono ich w drugiej połowie XIV wieku: w 1359 roku właścicielem Rybotycz jest Szczepan (Stefan) Wołoszyn (Węgrzyn) Rybotycki, w źródle z 1373 roku wspomniana jest wieś Wolosz(e) (Wolodź) koło Dynowa, w 1377 roku założono już na prawie wołoskim Hodle Pole, a jego właścicielem był Ładomir Woloszyn. Od pierwszej połowy XV wieku ślady wołoskie na Łemkowszczyźnie sąjuż częste. �355 Istniejąjednak toponomastyczne przesłanki o wcześniejszym pojawieniu się żywiołu wołoskiego na terenach łemkowskich, trudno jednak je jednoznacznie zinterpretować np. nazwa alpes Beschad na byłej granicy węgiersko-polskiej w dokumencie z 1269 roku i niewiele później zanotowana nazwa góry i wsi Cergowa. Jerzy Czajkowski bada nie tylko naj starsze wiadomości o wsiach i ich ludności, ale także nazwiska i toponimy, zwłaszcza typu Wołoch, Vlach, Olah (mapa 4.), Orosz, Rusk (mapa 5.), Other (mapa 6.) i (I)zwor (mapa 7.). W zakończeniu autor zwraca uwagę na wielki wkład wołoski (pasterski, po części też rycerski) w kolonizację tego obszaru. Kolonizacja pasterska przesuwa się wzdłuż pasma hal i połonin aż po Bieszczady. Dalej pasterze weszli w lasy Beskidu Niskiego i Sądeckiego, dochodząc aż na polską Orawę i Żywiecczyznę, a ich coroczne wędrówki odbywały się raczej na linii północ-południe. "W XV wieku zwiększył się napływ Wołochów, i to pasterzy z silną domieszką żywiołu ruskiego. Oprócz możliwości wypasu ważne stało się pozyskiwanie ziemi pod uprawy rolne i zakładanie wsi. Oczywiście, nie wyklucza to dalszego istnienia i peregrynowania grup czysto wołoskich, które w lasach żywieckich latarni koczowały ze swoimi stadami, wypalając polany na potrzeby zwierząt. (...) Członkowie grup wołosko-ruskich w Beskidzie Niskim i na Słowacji - zauważa 1. Czajkowski - noszą niekiedy imiona wołoskie, ale najczęściej mają imiona ruskie. Być może powodowało to, że w otoczeniu obcym zacierała się różnica między Wołochami i Rusinami, którzy sami zwali się «Rusnakarni». Odrębność etniczna Wołochów z czasem musiała zanikać, czemu sprzyjała jedna religia" (s. 194-195). W konkluzji autor stwierdza: "bez osadnictwa wołoskiego, później wołosko-ruskiego, nie byłoby Łemków jako grupy etnograficznej. Tak samo nie byłoby Bojków i Hucułów" (s. 196). I dalej: "Przodkowie Łemków wnieśli cechy wieloetniczne do ukształtowania się kultury całej grupy, że wszyscy przyszli w Beskidy i osiedlili się przede wszystkim w dolinach, co rzutowało na charakter osadnictwa. W drugiej połowie XVII wieku, po stopniowej stabilizacji gospodarczej, zaczął się masowy rozrost rodów i wsi. Grupa rozciągnięta wzdłuż długiego jęzora Beskidów musiała dojrzewać, musiała kształtować wspólną mowę i inne ogólne cechy. Nic nie wskazuje na to, aby przed XIX wiekiem doszło do ustalenia jednolitych cech etnograficznych, stanowiących wyróżniki grupy" (s. 197). Dodajmy na koniec, że oprócz imponującej ilościowo literatury polskojęzycznej autor uwzględnił w niewielkim stopniu prace badaczy ukraińskich, słowackich i czeskich. Nie wszyscy cytowani autorzy znaleźli się w bibliografii i czytelnik musi się niekiedy nabiedzić, aby odnaleźć interesującą go pracę w przypisach (zapisu bibliograficznego pracy L. Wyrostka nie udało mi się znaleźć). Książka zaś K. Moszyńskiego O sposobach badania kultury materialnej Prasłowian ukazała się nie w 1952, a w 1962 roku. Autor nie ustrzegł się drobnych nieścisłości: oto o wsi Jasionka raz pisze, że pojawia się w źródłach dopiero w 1665 roku (s. 14, tak samo na mapie nr 1.), gdzie indziej zaś, że już w roku 1386 (s. 100). Zapewne chodzi o dwie różne wsie tej nazwy, bowiem podaje autor stan ludności grekokatolickiej w Jasionce w 1785 - 210, w 1928 - 249 (s. 178). Nie może to być Jasionka koło Dukli, bo ta, o ile pamiętam, jest polska. W rzeczy samej na reprodukowanych w książce mapach znajdujemy raz Jasionkę koło Gładyszowa (ił. 8 na .s. 42), drugi raz pod Duklą (Jasiąka, ił. 1 na s. 8). Frycowa, którą autor odnajduje po raz pierwszy w źródłach już w roku 1379 (s. 97), nie trafiła do wykazu ani na mapę zapewne z tego powodu, że była (i jest) wsią polską; na próżno jednak szukać informacji o niej na s. 83, do czego zachęca indeks geograficzny (ukłony od chochlika drukarskiego!). Recenzja historyka ijęzykoznawcy byłaby z pewnością po części odmienna, może bardziej krytyczna. Z pewnością też usłyszelibyśmy zarzut o braku krytycznego podsumowania prac historyków zajmujących się tym zagadnieniem, zwłaszcza czeskich i słowackich, np. J. MacIirek, V. Prasek, V. Chaloupecky (dawniejsze prace na ten temat omawia skróto- �356 wo w swej recenzji A. Nyrek w 46. t. "Ludu"). Jednak ani historycy, ani językoznawcy takiej wyczerpującej pracy nie napisali, chociaż wciąż jej brakowało. Etnolog podniesie tu kwestię innej natury: w recenzowanej pracy są zaznaczone powiązania między procesami historycznymi i językowymi, brakuje natomiast poważniejszych odniesień do materialów etnograficznych. Zaskakuje to u autora, który często, chętnie i z dużym wyczuciem posługuje się w swych pracach etnologicznych materiałem historycznym. Tym bardziej, że literatura etnologiczna jest nader bogata. Warto tu przypomnieć pracę zbiorową Viehwirtschaft und Hirtenkultur, red. L. FOldes, Budapest 1969. Zabrakło znaczącej książki B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, Tradycyjna gospodarka sezonowa w Karpatach Polskich, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 20, Wrocław 1969, oraz kilku publikacji A. Kowalskiej-Lewickiej, zwłaszcza Hodowla ipasterstwo w Beskidzie Sądeckim, Wrocław 1980,książki W. Jostowej Pasterstwo na Polskiej Orawie, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 26, Wrocław 1972, W. Kubijowicza, Życie pasterskie w Beskidach wschodnie/l, Kraków 1926 i cennych artykułów L. Sawickiego, dotyczących szałaśnictwa na Wołoszczyźnie Morawskiej, Śląsku Cieszyńskim i w górach żywieckich ("Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 14, 1919). Nie można jednak zrzucić na barki autora obowiązku napisania wszystkiego na ten temat. Otrzymaliśmy cenne i nader interesujące studium traktujące o genezie Łemkowszczyzny. To dużo. Zygmunt Kłodnicki Justyna Kur c z a k, Historiozofia nadziei. Romantyczne słowianofilstwo polskie, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2000. Książka Justyny Kurczak, będąca pewnego rodzaju synteząpolskiej, romantycznej myśli słowianofilskiej, jest publikacją niezwykle istotną, gdyż od roku 1926, tj. od czasu ukazania się pracy Zofii Klarnerówny pl. Słowianofilstwo w literaturze polskiej lat 1800 do 1848 (Warszawa), temat ten nie doczekał się kompleksowego opracowania. Nie należy jednakże traktować Historiozofii nadziei jako podręcznika, kompendium słowianofilstwa polskiego, zbioru dat, nazwisk i faktów, lecz jako próbę - uważam, iż udaną - charakterystyki epoki, a przynajmniej jej wycinka, w której Polakom pozostała jedynie nadzieja. "Wiek XIX był wiekiem słowiańskiego odrodzenia narodowego" (s. 3) - tymi słowami Autorka rozpoczyna książkę. We Wstępie do swojej pracy kreśli tło filozoficzno-historyczne słowianofilstwa polskiego, odwołując się także do innych słowiańskich narodów, które od początku wieku XIX poszukiwały własnej tożsamości narodowej i kulturowej. Cechą charakterystyczną słowianofilstwa jest brak jedności ideologicznej pośród różnych słowiańskich szczepów. Jednakże Autorka wskazuje na szerokie kontakty między słowianofilami, np. jeden z czołowych czeskich "budzicieli", JosefDobrovskY, odbywał podróże do Rosji, był recenzentem słownika Lindego, członkiem Warszawskiego i Krakowskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, itd. Justyna Kurczak mnoży przykłady podobnych związków. We Wstępie przytacza również kilka koncepcji pochodzenia nazwy Słowianin, od lingwistycznej do historyczno-eschatologicznej (s. 13-17). Nie braknie tutaj również refleksji nad samym terminem słowianofilstwo. Dla rozprawy naukowej - a taką niewątpliwie jest książka 1. Kurczak - bardzo ważne jest przedstawienie dotychczasowego stanu badań, a także uwag natury metodologicznej, a takich punktów we Wstępie niestety brakuje. Brak zdefiniowania podstawowych pojęć, �357 jakimi Autorka się posługuje (historia, historiozofia, historiografia - te pojęcia omawiane są dopiero w części III), a także brak wyznaczenia granic chronologicznych, powoduje niespójność całego tekstu. Należy zadać pytania: kiedy rozpoczyna się tytułowy Romantyzm, a co ważniejsze, kiedy się kończy? Justyna Kurczak chronologicznie kończy swoją pracę na latach 30. XIX wieku lub na roku 1848, natomiast Romantyzm w Polsce trwał dłużej. Jeśli tak, to podany w tytule temun wprowadza trochę niejasności do tekstu i wydaje się, iż cezura wprowadzona przez Z. Klarnerównę we wspomnianej już wyżej pracy wydaje się bardziej odpowiadać omawianemu zagadnieniu. W części pierwszej 1. Kurczak przedstawia tezy takich autorów jak Brodziński, Mickiewicz, Maciejowski czy Dołęga Chodakowski. Wymienieni autorzy, będący słowianofilami, chętnie sięgali do współnoty prasłowiańskiej, przedchrześcijańskiej, wskazując na pierwotną jedność, myśleli o współczesności i odrodzeniu się owej wspólnoty. Uważali, za Herderem, iż Słowianie są ludem ze swcj natury pokojowo nastawionym do innych, zakorzenionym głęboko w .,glebie", tak przyrodniczo, jak i kulturowo - w tradycji. W nie istniejącym państwie - Rzeczpospolitej - słowiańska utopia miała za zadanie natchnąć nadzieją społeczeństwo pod zaborami, dlatego też dopuszczano się różnorakich niedomówień, przemilczeń itp. Twórcy tego okresu dopuszczali się nawet fałszerstw (por. w Czechach Rękopis królowo dworski, Rękopis zielonogórski V. Hanki), by osiągnąć swój cel, wymyślali fantastyczne teorie, chyba nie tylko z powodu niewiedzy, lecz kierowani "wyższymi pobudkami", odrodzeniem narodu, odzyskaniem wołności państwa. 1. Kurczak porównuje sytuację społeczeństw slowiańskich na początku XIX wieku ze schyłkiem wieku XX i zagrożeniami takimi jak: "cywilizacja przemysłowo-techniczna, zacierająca granice odrębności kulturowych, homogenizująca społeczeństwa dotąd wyraźnie odróżniające się od siebie" (s. 55). Dziś moglibyśmy nazwać ów proces modnym terminem - globałizacja. Sięgnięcie do historii prawodawstwa (Maciejewski, Rakowiecki), powiązanie historii z prawodawstwem, pozwoliło Autorce pokazać istotę zmian na różnych płaszczyznach: etycznej, politycznej, społecznej. Uważam, iż cała filozofia słowianofilstwa graniczyła z mitologią, częstokroć ją przekraczając. Owa mitologizacja (pra-)historii, własnych dziejów, przodków, mitologizacja cech narodowych, osiągnięć itd., tak charakterystyczna dla okresu romantyzmu, była nieodłączną cechą słowianofilstwa nie tylko polskiego (np. por. 1. Rapacka, Spory o kształt tradycji chorwackiej, [w:) Godzina Herdera. O Serbach, Chorwatach i ideijugosłowiańskiej, Warszawa 1995, s. 52-72). 1. Kurczak doskonale tę cechę uchwyciła. Przedstawia koncepcje autorów - poza wspomnianymi już - takich jak: Woronicz, Surowiecki, Safatik, które częstokroć były wyrażane w tekstach literackich, pretendujących do literatury naukowej. Słusznie Autorka zauważa, iż upadek powstania listopadowego, terror, który zapanował tuż po tym, doprowadziły do zachwiania wiary w braterstwo słowiańskie. W myśli słowianofilskiej następuje zn1iana: od wspólnoty kulturowej narodów słowiańskich, do idei federacyjnej, która pojawia się w latach 30. XIX wieku. Owa idea federacyjna nawiązuje do pomysłu H. Dąbrowskiego z 1797 roku, utworzenia wspólnoty Polaków, Słowaków, W ęgrów i Chorwatów pod berłem Napoleona. Podobne postulaty wysuwał K. Libelt na zjeździe słowiańskim w Pradze w 1848 roku. J. Kurczak kończy swoją pracę spojrzeniem z perspektywy końca XX wieku, zastanawiając się, jaki ślad słowianofilstwo pozostawiło w Europie, w szczególności zaś w Polsce. W omawianej tu pracy można zauważyć, iż niektóre analizy j interpretacje tekstów źródłowych zupełnie wydają się nie uwzględniać aspektu pozatekstowego, dlatego też bywają zbyt jednostronne. Wynika to być może z niedookreślenia przez Autorkęjasnych metod postępowania badawczego. Bibliografiajest stosunkowo obszerna, jednakże brakuje w niej �358 np. prac Andrzeja Walickiego pl. Aleksander Hercen. Kwestia polska i geneza pewnych stereotypów (Warszawa 1991) oraz Leszka Kuka Orientacja slowiallska w myśli politycznej Wielkiej Emigracji (do wybuchu wojny krymskiej), Toruń 1996, który porusza wybrane zagadnienia z tej tematyki. Pewną niedogodnością jest również brak indeksu nazwisk. Historiozofia nadziei, pomimo iż może sprawiać w niektórych miejscach wrażenie fikcyjnej opowieści z XIX wieku, tak naprawdę okazuje się doskonałym opisem i komentarzem całego zjawiska słowianofi lstwa polskiego, ze wszystkimi jego koncepcjami, nurtami itd. Justyna Kurczak niejako "oddaje głos" autorom tamtej epoki, przemawia ich słowami, co ważne, ich językiem, by przybliżyć nam "historiozofię nadziei". Historiozofię pisaną pod zaborami, także intelektualnymi. Duch nadziei, który towarzyszył pracom Lelewela i Maciejowskiego, Dołęgi Chodakowskiego i Rakowieckiego, obecny jest na stronach omawianej książki i jest to mocna strona tej publikacji. Adam Kola Riepriessirowanyje etnograf y, praca zbiorowa pod red. D. D. Tumarkina, Wostocznaja Litieratura RAN, Moskwa 1999, ss. 344. W XX wieku w Rosji najpierw czerwony terror w czasie rewolucji, a potem reżym stalinowski zebrały obfite krwawe żniwo wśród inteligencji. Żadna dziedzina nauki nie została pominięta - etnografia nie była wyjątkiem. Nauce wyznaczono rolę narzędzia mającego wzmocnić ideę socjalizmu-komunizmu w Związku Radzieckim. Miała udowodnić, że przejście od stosunków rodowych lub feudalnych do socjalizmu stanowi wielką szansę dla opóźnionych w rozwoju ludów ZSRR. Podjęte badania nad etnicznością miały wskazać, że narodowe kultury można rozwijać w ramach wielonarodowego państwa. Szukano cech łączących ludy Związku Radzieckiego, aby pokazać zarówno całemu światu, jak i wszystkim obywatelom radzieckim, że to państwo nie jest sztucznym tworem, a powstało w sposób naturalny - wolą wszystkich ludów ZSRR. Tych uczonych, którzy nie zamierzali realizować wyznaczonych im przez państwo komunistyczne zadań, karano na różne sposoby: pozbawiano możliwości pracy, więziono, rozstrzeliwano, zsyłano na Syberię. Wiele projektów i idei naukowych nie zrealizowano, a ich twórców zapomniano. Poddanych represjom badaczy wymazywano z literatury, niszczono ich zdjęcia i usuwano ich postacie z fotografii zbiorowych, aby na zawsze zginęła o nich pamięć. Po rozpadzie ZSRR zainteresowano się ofiarami komunizmu. Ludzie zaczęli opowiadać o swoich represjonowanych krewnych, w archiwach udostępniono tajne dokumenty śledcze. Masowo pojawiły się publikacje i dzieła zapomnianych naukowców. W końcu i etnografia doczekała się książki o poddanych represjom badaczach. Riepriessirowanyje etnograf y to pierwsza publikacja zbiorowa dotycząca pracy naukowej i losu rosyjskich etnografów. Zawiera ona 12 opracowań, z których każde opowiada o jednej postaci. Wszystkie opracowania bardzo się różnią stylistyką i stosunkiem autora do osoby opisywanej, ale ukazują w jasny sposób życie i twórczość etnografów. Co ważne, w opracowaniach i załączonych do nich bibliografiach podane są wszystkie prace omawianych naukowców, a także informacje o archiwach, gdzie można znaleźć ich nie wydrukowane pozycje oraz notatki z badań terenowych. Teraz chciałabym przedstawić bliżej postacie naukowców z tej książki opracowane kolejno przez M. A. Dewleta, A. A. Siriną, A. M. Rieszetowa, N. G. Wołkową i G. A. Siergiej ewą, Ju. D. Anczabadze, B. Ch. Karmyszewą, M. M. Kie- �359 rimową, O. B. Naumową, R. Sz. Dżarylgasinową i M. Ju. Sorokiną, Ju. W. Iwanową, N. S. Polisiuk, S. I. Wajnsztejna, G. Ju. Gagien- Tom. Aleksander Wasyljewicz Adrianow (1854-1920). Zajmował się obszarem Syberii. Interesował się folklorem, szamanizmem i obrzędami u takich ludów jak Telengici, Czelkańczycy. Selkupowie, Ewenkowie i Szorowie. Uczestniczył w kilku wyprawach terenowych na terenie Chakasji i Tuwy. W 1902 wydał książkę Rosyjskie bajki ipieśni Syberii. Ponadto opublikował pracę Ornament u ludów syberyjskich i jeszcze kilka innych artykułów o szamanizmie Ałtaju. Niestety inne dzieła zostały albo zniszczone, albo nie dokończone. W marcu 1920 roku A.W. Adrianow został stracony za drukowanie w gazecie "Syberyjskie Życie" antybolszewickich artykułów; Bemgard Eduardowicz Pietri (1884-1937). Przedmiotem zainteresowania Pietriego byli przede wszystkim Buriaci. Zaczynał pracę jako pracownik Muzeum Antropologii i Etnografii w Sankt-Petersburgu i później objął stanowisko profesora na Uniwersytecie Irkuckim. Prowadził badania na terenie Wschodniej Syberii. Zajmował się Buriatami, Tunguzami (Ewenkarni), Sojotarni (Tuwinczykami), Tofalararni. Podczas badań terenowych wykonywał antropologiczne pomiary, zbierał eksponaty, zajmował się wykopaliskami archeologicznymi. Największe jego dzieła to Szkoła szamanów u północnych Buriatów i Stopnie poświęcenia szamanów mongolsko-buriackich. Został rozstrzelany w listopadzie 1937 roku jako domniemany szpieg niemiecko-angielski; Nikołaj Nikołajewicz Kozmin (1872-1938). Zasłużył się rosyjskiej nauce raczej jako historyk. Badał Chakasów, głównie ze strony ustroju ekonomicznego i społecznego. Jego najważniejszą pracą, jedyną budzącą zainteresowania etnologów, jest książka Chakasowie z 1925 roku, w której to opisuje m.in. etnogenezę tego ludu. Aresztowany w sierpniu 1937 roku jako szpieg japoński, rok później zmarł w szpitalu więziennym; Anatolij Niestorowicz Gienko (1896-1941). Jest to zasłużony językoznawca. Pracował w Muzeum Azjatyckim, a także w Instytucie Wschodoznawstwa w Moskwie, w którym prowadził Gabinet Kaukaski. Gienko jako pierwszy badał Abazinów, Ubychów, Cachurów, Chinalusów. Także jako pierwszy opisał kubiński dialekt języka lezgińskiego. Prowadził intensywne badania terenowe na całym Kaukazie, na podstawie których wydał kolejne prace: Ojęzyku Ubychów, Z kulturowej przeszłości Inguszy, Język arabski i kaukazoznawstwo. W 1941 roku aresztowany pod zarzutem działalności antyradzieckiej. W styczniu tego samego roku zmarł w szpitalu więziennym; Georgij Aleksandrowicz Kokijew (1896-1955). Badał tereny Osetji i Kabardii na Kaukazie. Wykładał na Uniwersytecie Moskiewskim etnografię i historię Osetyjczyków i Kabardyjczyków. Napisał takie dzieła jak Szkice z historii Osetyjczyków, Historia osetyjska na przełomie I-II tys. n.e., Domki pogrzebowe Osetyjczyków. W 1949 roku aresztowany i wysłany do łagru za działalność antyradziecką. W 1955 roku zmarł w łagrze; Fiodr Arturowicz Fijelstrup (1889-1933). Domeną tego etnografa była Azja Środkowa, a konkretnie Kazachowie i Kirgizi. Zajmował się kulturą materialną, obrzędami rodzinnymi, hodowlą bydła u tych ludów. Uczestniczył także przed rewolucją pażdziemikową w wyprawie do Południowej Ameryki, gdzie prowadził badania pośród Indian Brazylii. Niestety, nie wydał żadnej pracy, zachowały się tylko notatki z badań terenowych. W listopadzie 1933 roku Fijelstrup został aresztowany i kilka dni później podczas przesłuchania, jak informowano, zachłysnął się wrzątkiem; Aleksiej Nikołajewicz Charozin (1864-1932). Był etnografem i antropologiem fizycznym, specjalizował się w badaniach ludów tureckojęzycznych. W tym zakresie wydał monografię Kirgizi (Kazachowie) Bukiejewskiej ordy; napisał kilka artykułów o etnogenezie Kazachów i typach antropologicznych Tatarów. W późniejszych latach swojej działalności Charuzin zainteresował się południowymi Słowianami. Uczestniczył w wielu wyprawach �360 badawczych. W jego dorobku znalazły się artykuły porównawcze na temat budownictwa austriackiego, bośniackiego, morawskiego, halickiego, litewskiego. Jego ostatnim dziełem jest Słowia/I.skie budownictwo w Kraju Północno-Zachodnim. które poprzedzały 6-letnie badania terenowe wśród Białorusinów, Wielkorusinów, Małorusinów i Polaków. Aresztowany w 1932 roku za działalność antyradziecką. Dwa miesiące później Charuzin zmarł w więzieniu; Nikołaj Josificz Konrad (1891-1970). Jest uważany za największego japonistę Rosji. W zasadzie nie zajmował się etnografią. Jedyne jego dzielo, które może zainteresować etnologów, to Szkice o organizacji społecznej i kulturze duchowej Koreańczyków na przełomie XIX-XX wieku. Opisał w tej monografii system pokrewieństwa, obrzędowość rodzinną, religię i zabawy Koreańczyków. W 1939 roku został skazany na pięć lat łagrów za zdradę ojczyzny. W 1941 roku został zwolniony i wrócił do pracy naukowej; Piotr Fiodorowicz Prieobrażenskij (1894-1941). Byl znaczącą postacią etnografii rosyjskiej. Próbował patrzeć na historię całego świata przez pryzmat etnografii. Sformułował pojęcie areału techniczno-gospodarczego - jednostki badawczej kultury związanej zjednym zwartym obszarem. Zajmował się także wczesnymi formami religii. Był profesorem Wydziału Etnografii Uniwersytetu Moskiewskiego. Jako pierwszy w Rosji napisał podręcznik dla studentów - Kurs etnologii. W 1937 roku został skazany na osiem lat łagrów za działalność kontrrewolucyjną, a w 1941 roku rozstrzelany w łagrze za działalność antyradziecką; Natalia Iwanowna Lebiediewa (1894-1978). Specjalista w dziedzinie kultury mateńalnej Słowian wschodnich, zajmowała się także folklorem, obrzędami, wierzeniami. Na podstawie badań terenowych wydała monografię obwodu ńazańskiego i Polesia. Najbardziej interesowała się strojem ludowym Rosjan. Opublikowała następujące prace - Strój ludowy obwodu riazallskiego, Przędzenie i tkanie Słowian wschodnich i inne. Osądzona w 1933 roku za członkostwo w nie istniejącej Rosyjskiej Partii Nacjonalistycznej na trzy lata zesłania. Pod koniec 1934 roku została zwolniona z powodu choroby, ale niestety już nigdy nie wróciła do pracy naukowej; Borys Osipowicz Dołgich (1904-1971). Zajmował się ludami północnej Syberii. Pierwszy jego wyjazd w tundrę Tajmyru związany był ze spisem ludności w latach 1926-1927. Później niejednokrotnie uczestniczył w badaniach terenowych na Tajmyrze, w Kraju Ewenków. Badał kulturę materialną i duchową takich ludów jak Ketowie, Nganasanie, Eńcy, Dołganie, Jakuci, Ewenkowie. Został aresztowany w 1929 roku za krytykę kolektywizacji i zesłany na cztery lata nad rzekę Lenę. W 1933 roku wrócił do pracy naukowej. Wydał takie opracowania jak Ketowie, Skład rodowy i plemienny ludności północy Syberii Środkowej i swoje największe dzieło - monografię Skład rodowy i plemienny ludów Syberii w XVII wieku; Nina Iwanowna Gagien-Tom (1900-1986). Zainteresowania tego etnografa były szerokie, ale najwięcej uwagi badaczka poświęcala kulturze mateńalnej ludów nadwołżańskich. Zajmowała się także strojami i obrzędami Wielkorusinów. Uczestniczyła w wielu wyprawach terenowych na obszarach rosyjskiej północy, Republiki Czuwaskiej, rzeki Angary. Była pracownikiem Instytutu Antropologii i Etnografii ZSRR. W 1937 roku osądzona na pięć lat zesłania w łagrze nad rzeką Kołymą, w 1942 roku wróciła do pracy naukowej, ale w 1948 roku znów zesłano ją na pięć lat do łagru w Mordowii za działalność antyradziecką. W 1954 roku wróciła do nauki. Spodjej pióra wyszły opracowania na temat znaczenia włosów i czapek w obrzędach i życiu ludów Europy Wschodniej, opisywała stroje badanych ludów, ornamenty, ozdoby. Napisała kilka artykułów o L. Ja. Sztembergu, D. K. Zieleninie, którzy byli jej nauczycielami. Oczywiście, jak to często bywa w pracach zbiorowych, poziom poszczególnych artykułów jest bardzo różny. Chciałabym zwrócić uwagę na to, że dwie osoby - Konrad �361 i Kozmin, nie były etnografami. W swojej działalności pośrednio związani byli z etnologią, byłoby zatem lepiej, gdyby miejsce tych dwóch, bez wątpienia zasłużonych w swoich dziedzinach naukowców, zajęli zapomniani etnografowie. Na tle innych gorzej prezentują się, moim zdaniem, opracowania dotyczące Adrianowa, Fijelstrupa i Charuzina. Zawierają zbyt wiele niepotrzebnych infornlacji, materiał nie jest uporządkowany chronologicznie. Pozostałe szkice zawierają wiele faktów, dobrze jest w nich przedstawiona twórczość etnografów - streszczenia ich prac, co pomaga czytającemu wybrać odpowiednie dzieła, a także w niektórych przypadkach umieszczone są wskazówki, gdzie można znaleźć materiały pozostawione przez poddanych represjom etnografów. Są też dwa artykuły, które wyróżniająsię spośród pozostałych. Są to eseje o B. O. Dołgichu i N. I. Gagien-Torn umieszczone na końcu książki. Autorzy tych dwóch opracowań znali osobiście i cenili omawiane przez siebie postacie. W tych dwóch artykułach nie zapomniano między innymi o tym, że każdy naukowiec jest przede wszystkim po prostu człowiekiem ze swoimi radościami i tragediami. Książka Riepriessirowanyje etnografy pełni bardzo ważną rolę. Przypomina 12 spośród około 500 etnografów w ZSRR, którzy poddani zostali represjom. Ujawnia zapomniane teorie i dzieła etnografów, pomaga dotrzeć do ukrytych z powodów politycznych i ideologicznych materiałów. Wskazuje na losy nauki i mechanizmy postępowania z nauką w państwie totalitarnym. My, współcześni etnologowie, mamy obowiązek pamiętać zarówno o zagrożeniach dla nauki w warunkach totalitarnego państwa, jak i o postaciach represjonowanych badaczy. Veronika Beliaeva The Small Indigenous NatiollS of Northern Russia. A Guide for Researchers, Ed. by Dmitriy A. Funk, Lennard SilIanpiiii, Abo Akademi University: Social Science Research Unit, Publication No. 29, Vaasa 1999, ss. 184. KOpeHHble MaJlO'lUCJleHHble Hapoobl Ce8epa u Cu6upuu. PYK080ocm80 OJlR UCCJle006ame.neu, peJl. ,l(MJiTpJłiiA. c1>yUK, neHHapJl CHJlJlaHIDIH, YHHBepcHTeT AKa,1leMHH A60: CeKUHHCOllHOJlOmqeCKHX I1cCJleJlOBaHHR, BbmycK 29, Baaca 1999, c. 173. Odsłoniła się żelazna kurtyna, etnolodzy ze świata zachodniego ruszyli na Wschód. Zamknięte do tej pory państwa byłego ZSRR stanęły przed nimi otworem, kusząc obrazem tubylczych kultur nie zmienionych przez globalizację, za to z piętnem polityki kulturowej okresu radzieckiego. Tematyka to bardzo zachęcająca, gdyż aktualna sytuacja niestabilności politycznej i gospodarczej w Rosji i innych krajach postradzieckicb stawia te kultury w obliczu nowych przemian, czyniąc je naturalnym laboratorium dla badań etnologicznych. Jednocześnie naukowcy rosyjscy coraz chętniej nawiązują współpracę z kolegami po fachu z Zachodu. Otwarcie Rosji na świat zachodni zaczyna przynosić pierwsze efekty także na polu etnologii, takie jak wspólne publikacje i projekty badawcze. Owocem takiej właśnie współpracy jest opisywany przewodnik dla badaczy - napisany głównie przez Rosjan, wydany w Finlandii, przeznaczony dla etnologów z całego świata zainteresowanych tematyką rosyjskiej Północy. Autorami pracy są przede wszystkim etnolodzy rosyjscy ze specjalizującej się w opisywanej tematyce jednostki badawczej, Oddziału Ludów Północy i Syberii Instytutu Etnologii i Antropologii Rosyjskiej Akademii Nauk w Moskwie, instytucji o wielkiej tradycji i kluczo- �362 wyro znaczeniu dla etnologii w Rosji. PielWszy z redaktorów, Dmitrij A. Funk, kieruje tym właśnie Oddziałem. Drugi, Lennard Sillanpiili,jest docentem nauk politycznych na Wydziale Nauk Społecznych na uniwersytecie w Vaasa w Finlandii. Poszczególne rozdziały dotyczące konkretnych ludów napisali etnolodzy specjalizujący się w badaniu kultury tych właśnie ludów, z których można wymienić np. T. W. Lukjanczenko (Saamowie), M. I. Nowikową (Chantowie i Mansowie) czy samego D. A. Funka (Teleuci). Przewodnik dla badaczy wydany został jako wydawnictwo dwujęzyczne, w języku rosyjskim i angielskim. Tekst obu wersji biegnie z przeciwnych kierunków i w środku rozdzielony jest rozkładanymi arkuszami map. Ponieważ mamy do czynienia z publikacją dwujęzyczną, autorzy zdecydowali się na zamieszczenie streszczeń aż w pięciu wersjach: angielskiej, rosyjskiej, fińskiej, szwedzkiej i francuskiej. Już okładka książki, identyczna dla obu wersji językowych, sugeruje nam, co będzie jej tematem. Fotografia przedstawia rodzinę syberyjskich autochtonów w strojach europejskich, siedzących z niewesołymi minami wewnątrz domostwa. A więc - współczesna trudna sytuacja ludów Syberii. Tytuł publikacji: Małe tubylcze ludy Północy i Syberii nawiązuje do pewnej prawnej kategorii ludów stworzonej w czasach ZSRR, obejmującej niewielkie autochtoniczne grupy, nie przekraczające swą liczebnością 35 tysięcy, które zamieszkują olbrzymie obszary Syberii, niegdyś stanowiące ich terytorium, dziś będące na nim mniejszością w wyniku intensywnej kolonizacji rosyjskiej. Mottem książki jest wiersz poetki Mansi, A. F. Kopiewej, przeciwstawiający dawne życie autochtonów Północy w ich bogatym środowisku naturalnym sytuacji obecnej, zniszczonej przyrodzie i odejściu młodych pokoleń od tubylczej kultury, której nie sposób podtrzymywać w warunkach katastrofy ekologicznej. Celem tego przewodnika jest, według autorów, ocena współczesnej sytuacji tubylczych narodów Sybeńi i Północy i ich praw jako grup mniejszościowych na swoich terytońach. Drugimjego zadaniemjest dostarczenie szerokiej perspektywy dla spojrzenia na histońę ekspansji i kolonizacji rosyjskiej na terenach ludów tubylczych i polityki narodowościowej okresu radzieckiego. Przed przejściem do właściwego tekstu przewodnika możemy zapoznać się wstępnie z bohaterami całego wydarzenia. Umożliwia nam to tablica przedstawiająca liczebność wszystkich dwudziestu sześciu "małych tubylczych ludów Północy i Syberii" na przestrzeni ostatniego półwiecza. Na końcu publikacji znajdujemy natomiast krótką charakterystykę dokonań naukowych autorów i redaktorów publikacji oraz mapę obrazującąrozmieszczenie opisywanych ludów. PielWszy rozdział jest ujęciem ogólnym, dotyczącym całej rosyjskiej Północy. Autorzy (E. P. Batjanowa, T. W. Lukjanczenko, A. N. Kałabanow) przedstawiają histońę polityki państwa rosyjskiego i radzieckiego wobec ludów tubylczych Północy, Syberii i Dalekiego Wschodu od xvrr do XX wieku. W jego zakończeniu opisany jest aktualny status prawny ludów rosyjskiej Północy, które w ostatnich latach zaczynają walczyć o swoje prawa, tworząc różne organizacje, domagające się adekwatnego dla autochtonów prawodawstwa oraz przestrzegania międzynarodowych konwencji dotyczących ludów tubylczych, a także rekompensaty poniesionych w wyniku zniszczenia środowiska szkód. Kolejne rozdziały poświęcone są poszczególnym rodzinom językowym: uralskiej, ałtajskiej, paleoazjatyckiej i eskimosko-aleuckiej. Ponieważ w ramach danej rodziny językowej narody uszeregowane są geograficznie, a klasyfikacja językowa w przypadku Sybeńi odpowiada w przybliżeniu także regionalizacji geograficznej, układ książki pozwala nam na podróż z zachodu na wschód: od ludów żyjących na półwyspie Kolskim aż do autochtonów wschodnich krańców Półwyspu Czukockiego oraz Wysp Komandorskich. Drugi rozdział dotyczy ludów uralskich, a wśród nich kolejno: Saamów, Chantów, Mansów, Nieńców, Eńców, Nganasan i Selkupów. W kolejnym, trzecim rozdziale możemy się zapoznać z charakterystykąi bibliografią dotyczącą ludów ałtajskich: Ewenków, Ewenów, Nanajów, Ulczów, �363 Udehejczyków, Oroczan, Negidalczyków, Oroków, Dołgan, Teleutów i Czuwańczyków. W czwartym rozdziale omówione zostały ludy paleoazjatyckie: Ketowie, Jukagirzy, Czukcze, Koriacy, Itelmeni i Niwchowie. Ostatnia, piąta część poświęcona jest Eskimosom i Aleutoml• Każdemu z dwudziestu sześciu "małych tubylczych ludów Północy" odpowiada jeden podrozdział składający się z krótkiej charakterystyki oraz z wykazu bibliografii dotyczącej przedmiotu. Charakterystyki ludów przedstawione są w powtarzającym się porządku: etnonimy, liczebność, rozmieszczenie, język, tradycyjna i współczesna gospodarka. Dalej pojawia się miejsce na historię badań etnograficznych w okresie rosyjskim, radzieckim do II wojny światowej, radzieckim po II wojnie światowej oraz współczesnym - lata 80. i 90. Omówienie kończy się opisaniem współczesnych procesów etnicznych oraz regulacji prawnych związanych z danym ludem. W bibliografii, obok typowych publikacji etnologicznych, znalazło się, w formie oddzielnego akapitu, miejsce dla aktów legislacyjnych, dotyczących opisywanej grupy, od prawodawstwa państwowego aż po rozporządzenia na poziomie lokalnym. Bibliografia w wersji angielskiej oprócz tłumaczenia tytułu zawiera także transliterację łacińską tytułu rosyjskiego. Wszystkie charakterystyki poszczególnych ludów napisane są w sposób jasny i czytelny, według opisanego powyżej schematu, co ulatwia porównywanie. Wyłamują się z niego jedynie niektórzy autorzy, w tym paradoksalnie redaktor publikacji D. A. Funk w rozdziale dotyczącym Selkupów. Te drobne odstępstwa nie psująjednak wrażenia dobrej organizacji tekstu i przydatności do porównań. Dwujęzyczność publikacji dobrze koresponduje z rolą przewodnika bibliograficznego. Wersja angielska ulatwia poruszanie się w literaturze badaczom znającym słabo język rosyjski, wersja rosyjska ulatwia ostateczne dotarcie do źródeł, napisanych przecież w tym właśnie języku (i alfabecie, co nie jest bez znaczenia przy poszukiwaniach literatury). Forma książki dwujęzycznej łączącej syntetyczne omówienia poszczególnych narodów z obszerną bibliografią wydaje się pomyslem nowym w piśmiennictwie dotyczącym etnologii Syberii. Przewodnik dla badaczy zawiera może mniej informacji o kulturze poszczególnych ludów niż na przykład encyklopedia Narody Rossii (1994) czy przewodnik encyklopedyczny Krasnaja lazigajazykov narodov Rossii (1994), ale za to przedstawia znacznie bogatszą bibliografię. W przeciwieilstwie zaś do zwykłego wykazu bibliografii, daje możliwość zapoznania się z ogólnym zarysem wiedzy na temat danego ludu i z krótką historią powstawania przedstawianej literatury. Ciekawostką ułatwiającą poruszanie się po bibliografii może być wydzielenie w odrębny blok prac zbiorowych. I byloby to rzeczywiście korzystne posunięcie, gdyby nie fakt, że pojawia się tylko w wersji angielskiej, co nieco zmniejsza równorzędność obu wersji. Zastosowana w pracy klasyfikacja według kryteriów językowych jest jak najbardziej odpowiednia w stosunku do ludów Syberii. Podział przeprowadzony według typu gospodarki byłby tu raczej trudny do zastosowania ze względu na znaczne przemiany w tradycyjnej gospodarce, zaś klasyfikacja językowa powiązana jest także z regionalizacją geograficzną - ludy należące do tej samej rodziny zamieszkują w większości sąsiadujące ze sobą obszary. Ważną zaletą książki jest położenie nacisku na zagadnienia prawne. Dla zachowania kultury ludów Syberii odpowiednie regulacje prawne są kwestią kluczową. Jedynie odpowiednie prawa tubylców do ich ziemi i zasobów środowiska naturalnego mogą zapewnić I Polskie nazewnictwo podaję za: A. Fuńer, Z. Jasiewicz, Europa Wschodniaoraz Azja Pólnocna i Zachodnia, w: Wielka Encyklopedia Geografii Świata, t. 17. Świat grup etnicznych; red. A. Posem-Zieliński, Poznań 2000, s. 65-68. �364 podstawy kulturze syberyjskich autochtonów. Istotne jest też przestrzeganie tych praw, o co w Rosji dzisiaj nielatwo. Dlatego zwrócenie uwagi świata naukowego, a przez to całej światowej opinii publicznej, na to zagadnienie wydaje się bardzo ważnym i godnym podkreślenia pomyslem. Niestety, publikacja nie jest wolna od błędów i niedopowiedzeń. Pierwsze wątpliwości nasuwają się już, gdy oglądamy obie strony okładki. W wersji rosyjskiej dowiadujemy się, że książka dotyczy małych tubylczych ludów Pólnocy i Syberii, a w wersji angielskiej małych tubylczych narodów północnej Rosji. Tytuł powinien być raczej jednolity, choćby dla porządku bibliograficznego. Pojawiają się też niekonsekwencje w stosowaniu klasyfikacjijęzykowej. I tak na przykład w rozdziale dotyczącym rodziny uralskiej Saamowie zostają zaliczeni do rodziny ugrofińskiej, a Nieńcy do rodziny samojedzkiej, które musiałyby być sklasyfikowane raczej jako podrodziny lub grupy. Można by też zadać pytanie, dlaczego zabrakło w zestawieniu grup zaliczonych oficjalnie do "małych ludów tubylczych" w latach 90.: Kumandyńczyków, Szorów i Tuwińczyków-Todżyńczyków, podczas gdy znaleźli się w nim na przykład Teleuci, również uwzględnieni w spisach tych ludów dopiero w 1993 roku2• Szkoda, że w wykazach bibliografii prawie wcale nie znalazły się wyniki nowych badał} etnologów zachodnich oraz Rosjan publikowane na Zachodzie. Jest ich w ostatnich latach coraz więcej, a niewątpliwie odmienne spojrzenie w nich zawarte mogloby wzbogacić przewodnik. W książce cytowane są właściwie tylko dwie pozycje, w tym/n the Soviet House of Culture (1995) B. Granta. A przecież powinno znaleźć się miejsce dla tak istotnej publikacji jak Arctic Mirrors: Russia and the Small Peoples of the North Y. Slezkine'a (1994). Być może autorzy uznali, że badacze zachodni mają do nich łatwy dostęp i dlatego skoncentrowali się na publikacjach rosyjskojęzycznych? Tym niemniej zubożyło to wartość książki jako szczegółowego i aktualnego przewodnika po bibliografii. Zastanawiać mogą także różnice w obu wersjach językowych. Obok wspomnianego już tytułu można by tu wymienić podkreślanie tytułów w tekście, samo w sobie korzystne dla przejrzystości tekstu, ale występujące nie wiadomo czemu tylko w części angielskojęzycznej. Dziwi skrócenie streszczenia rosyjskiego w stosunku do pozostałych, jak gdyby czytelnicy rosyjskojęzyczni nie potrzebowali wszystkich informacji. Drobne różnice pojawiają się niestety także w samej treści niektórych rozdzialów. I tak na przykład w tekście angielskim dotyczącym Teleutów brakuje około pół strony informacji zawartych w wersji rosyjskiej. Układ tekstu (fakt, że poszczególne wersje językowe rozpoczynają się z przeciwnych stron) może nieco utrudniać porównywanie obu wersji, gdyż książkę trzeba nieustannie odwracać. Ale być może to kłopot tylko dla recenzenta ... Myślęjednak, że każdy zainteresowany tą tematyką naukowiec z Zachodu będzie znał lub staral się poznać język kraju badań i dlatego będzie zaglądał również do wersji rosyjskiej. Stąd lepszy byłby chyba układ tekstu w jednym kierunku. Wszystkie opisane powyżej cechy Przewodnika dla badaczy pozwalają ocenić książkę jako pozycję o wysokiej wartości merytorycznej, której nie obniżają pewne drobne blędy i różnice pomiędzy obiema wersjami językowymi. Na pewno chętnie skorzystają z niej wszyscy zainteresowani tematyką rosyjskiej Pólnocy. Książka ma dużą szansę spełnić swoją rolę informatora dla naukowców oraz tych wszystkich, którzy chcą pogłębić swoją wiedzę na temat ludów Syberii. Tomasz Biela 2 A. Furier, Z. Jasiewicz, op. cit., s. 68. �365 Wanderer und Wanderinnen zwischen zwei Welten? Zur kulturellen Integration russlanddeutscher Aussiedlerinnen und Aussiedler in der Bundesrepublik Deutschland. Referate der Tagung des Johannes-Kiinzig-Instituts fiir ostdeutsche Volkskunde vom 7/8 November 1996, hrsg. Hans-Werner Retterath, Freiburg 1998. Omawiana książka zawiera teksty 12 referatów, dotyczących przesiedlania się do RFN i integrowania z niemieckim społeczeństwem ludności niemieckiej z terenów Rosji azjatyckiej (Syberii) i Kazachstanu w drugiej połowie XX wieku, zwłaszcza zaś w latach 1989-1996. Przedstawione zostały te referaty wcześniej na konferencji, zorganizowanej przez Instytut Ludoznawstwa Wschodnio-niemieckiego im. 1. Kiinziga we Freiburgu Bryzgowijskim. Prawie wszystkie oparte zostały w całości lub głównie na własnych badaniach terenowych (wywiadach, obserwacjach) ich autorów, bądź na badaniach zespołowych, a także, w różnym stopniu, na dość bogatej już literaturze przedmiotu. Osiem z tych referatów opracowali badacze niemieccy z RFN, dwa Rosjanie, jeden Polka (z Uniwersytetu Warszawskiego) i jeden zamieszkala we Freiburgu od blisko 30 lat Ślązaczka, absolwentka Uniwersytetu Wrocławskiego (etnograf), pracująca w Instytucie 1. Kiinziga. Losy ludności niemieckiej w Rosji i potem w ZSRR były w pewnej mierze podobne do losów polskiej ludności, która się tam znalazła, pod pewnymi zaś względami różne. Ze względu więc na to,jak i na (prawdopodobną) aktualność sprawy przesiedlenia się do Polski części Polaków z Kazachstanu, przedstawione w tej książce fakty i problemy zasługują na uwagę tak ze względów ściśle poznawczych, jak i ze względu na możliwość i nawet potrzebę wyprowadzenia z nich praktycznych wniosków ważnych dla spraw przesiedlania, rozmieszczenia na terenie Polski, adaptacji i przyszłej integracji naszych rodaków z głębi Azji. Podkreślić tu wypada, że tamtejsi Polacy to faktycznie prawie tylko potomkowie polskich chłopów (wyjątkowo też drobnej szlachty), osiedlonych głównie w pierwszej połowie XVIII wieku w licznych wsiach oraz osadach śródleśnych (tzw. rodniach) wschodniego Wołynia oraz Podola. Znaczna ich część wysiedlona została stamtąd przez władzę sowiecką w latach 30. do Kazachstanu, podobnie jak znaczna większość potomków niemieckich osadników, która wywieziona została z początkiem wojny w 1941 roku z europejskiej części Rosji do środkowej Syberii i Kazachstanu. Liczba wysiedlonych do Kazachstanu Polaków była wielokrotnie mniejsza od liczby wysiedlonych wkrótce potem Niemców, liczba zaś branych pod uwagę polskich potencjalnych repatriantów stanowi niewiele ponad 2% dotychczasowych niemieckich repatriantów z Rosji i Kazachstanu do RFN*. Autor wstępu do omawianej książki, H. W. Retterath przypomniał, że pojęcie integracji kulturowej jest komplementarne w stosunku do pojęcia asymilacji i oznacza w tym przypadku wzajellUle oddziaływanie zbliżających się ku sobie, scalających się zbiorowości ludzkich. Zasadnicze znaczenie ma tu obustronne zainteresowanie się partnerów integracji "światem tych drugich", powstawanie między nimi styczności kulturowych, wymiana myśli, zbliżanie poglądów i upodobań, przystosowywanie zachowań. Integracja kulturowa odnosi się w analizowanym tu przypadku zwlaszcza do podstawowego zasobu kultury, a więc do zasad życia codziennego, umiejętności w zakresie pracy i zdobywania środków do życia, organizacji domu i życia rodzinnego, ujawnianych zasad światopoglądowych, upodobań i zachowań towarzyskich, świętowania, ubierania się itp. W tym przypadku mamy problem integrowania się ludzi wyrosłych w dwu różnych systemach kulturowych - gospodarzy określonego terenu oraz jakby gości, dalekich rodaków wyrosłych w bardzo odmiennych * O Polakach w Kazachstanie patrz zwłaszcza: Z. Jasiewicz, Polacy z Ukrainy w Kazachstanie. Etniczność a historia, "Lud", t. 75, ł992, ss. 11-53 oraz: Apel w sprawie ludności polskiej w Kazachstanie, red. S. Ciesielski i N. Kaczyński, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1996, ss. 625. �366, warunkach geograficznych i cywilizacyjnych, z których większość nie zna nawet języka swych gospodarzy - rodaków, najwyżej posługuje się zapomnianą tu już gwarą swych dawnych przodków. Dla ogółu przesiedleńców z Rosji i Kazachstanu niezbędne jest więc stosunkowo szybkie, choćby częściowe przetworzenie wcześniej nabytych zasad, nawyków i upodobań, wyzbycie się wielu z nich, opanowanie nowych, a to nie może przebiegać łatwo. Podobne "zderzenie kultur" nastąpiłoby w przypadku osiedlenia u nas potomków polskich wychodźców sprzed 2-3 stuleci, dziś Polaków ,,rosyjskich" względnie "ukraińskich" lub "kazachskich". Określenie "Niemcy rosyjscy" pochodzi jeszcze z czasów Rosji carskiej, później powstało określenie "Niemcy sowieccy", które zanikło po rozwiązaniu ZSRR, zaś "Niemcy kazachscy" rzadko bywa uźywane. Inne możliwe określenie: "Niemcy syberyjscy" jakby nie zaistniało, nie zostało w tej książce wymienione. To pierwsze określenie uźywane jest nadal, w tym przez przesiedlonych Niemców w odniesieniu do samych siebie, choć ogromna większość z nich przybywa z syberyjskiej części Rosji lub z Kazachstanu. W jego ogólności zatarte zostaje ich bardzo duże zróżnicowanie, wynikłe z odmiennego już pochodzenia regionalnego i wyznaniowego ich przodków, z dużych różnic gwarowych między nimi, jakie przetrwały do drugiej połowy XX wieku, z geograficznego zróżnicowania ich późniejszych siedzib, wykonywania różnych zawodów itp. Ogółem było Niemców rosyjskich w ostatniej ćwierci XX wieku ponad 2 miliony. Ich przodkowie, niemal wyłącznie ludność wiejska, osiedlali się w Rosji (wcześniej nad środkową Wołgą, później na Ukrainie i w Besarabii) w ciągu ponad stu lat, do końca XIX wieku, nakłonieni do tego rozległymi udogodnieniami, z jakich mogli korzystać tam niemal do wybuchu I wojny światowej. Niektóre aspekty źycia rosyjskich Niemców na Syberii i w Kazachstanie w 3 i 4 ćwierci XX wieku przedstawione zostały przez dwójkę badaczy rosyjskich. Lew W. Malinowskij przedstawił referat pt. Poziom życia ijego ludoznawcze aspekty u Niemców rosyjskich. Ten dziennikarz i socjolog przeżył w zachodniej i środkowej Syberii swe dorosłe źycie, a zainteresował się tamtejszymi Niemcami jeszcze w latach 60. Po chwilowej odwilźy i pewnym rozkwicie nauk społecznych, w tym etnografii i socjologii za czasów Chruszczowa (tj. do 1965 r.), nasiliły się ograniczenia w zakresie tematów badawczych i publikowania ich wyników. Nie mógł więc Malinowskij ogłosić swej dysertacji kandydackiej o Niemcach syberyjskich, a pewne fragmenty wyników swych badań ogłaszać mógł tylko w lokalnej prasie niemieckiej. Swe studia nad Niemcami prowadził w ramach ogólnych badań nad ludami Syberii, w tym nad codziennym używaniem języka niemieckiego w różnych wsiach syberyjskich; obejmowało ono od 1/3 do 2/3 rodzin, pozostałe zaś były już zasymilowane językowo. Co najmniej 90% rodzin Niemców syberyjskich tworzyli deportowani tam na Syberię od 1940 roku i ich potomkowie, a nieco ponad 8% stanowili potomkowie Niemców osiadłych tam do 1914 roku, przybyłych zwłaszcza z Ukrainy. W badaniach swych porównywał M. sytuację materialną Niemców z sytuacją zamieszkałych w ich sąsiedztwie Ukraińców, Tatarów i Czuwaszów. Między innymi w nowych domach, zbudowanych po roku 1955, mieszkało pod koniec lat 60.70,5% Ukraińców i 67% Niemców. Wśród starych ludzi sporo jeszcze znalazło się analfabetów, w tym 11,6% wśród Niemców, 20% Ukraińców, 21% Tatarów, 36% Czuwaszów. Szkołę średnią ukończyło 7,7% badanych przez M. Ukraińców, 4,6% Tatarów i tylko 3% Niemców. Po 1969 roku poziom źycia, wykształcenia i zatrudnienia zawodowego zmieniły się znacznie na lepsze, wiełu Niemców przeniosło się do miast. Autor podkreślił ich duże nadal zróżnicowanie kulturowe, wyznaniowe, także językowe, które tworzyło z nich słabo zintegrowaną, rozproszoną w setkach miejscowości swoistą masę etniczną. Wyniki tych badań przedstawił L. W. Malinowskij w Niemczech po raz pierwszy przed kilku laty. Larysa Moskaluk, Tradycja i zmienność w leksyce dialektów rosyjsko-niemieckich. Temat ten przedstawiła autorka na podstawie badań przeprowadzonych przez siebie wśród �367 trzech pokoleń mieszkańców w trzech typach niemieckich wsi dwujęzycznych, leżących u podnóża gór Ałtajskich. Okolica tamta już od ponad stu lat była wielojęzyczna, gdyż chłopi ze wsi niemieckich mówili po niemiecku, gdy w innych wsiach dominował rosyjski. Od 1890 roku przeniosło się tu wielu Niemców z ich starych osiedli nad Wołgą i w południowej Ukrainie, gdzie żyli względnie izolowani od wpływów zewnętrznych. Na Syberii zachowali oni swą dawną zasadę - różne wyznania osobno zakładały swe wsie, a z tym wiązała się też odrębność dialektów: północnobawarskiego katolików, górnofrankońskiego protestantów i mieszanego dialektu dolnoniemieckiego menonitów. Dialekty te utrzymywały się w życiu codziennym we wsiach jednorodnych, o nie zmienionym składzie mieszkańców. Literackiego języka niemieckiego i rosyjskiego uczono w szkole, ale na co dzień używany był w domu i we wsi stary dialekt. Jego znajomość słabła w ostatnim półwieczu wśród młodej generacji, która doskonaliła znajomość języka rosyjskiego. Do wsi pod Ałtajem wysiedleni zostali w 1941 roku liczni Niemcy znad Wołgi, a później, do końca lat 60., likwidacji uległy liczne małe wsie, których mieszkańców połączono z innymi w większych wsiach. Tam rolę języka kontaktowego przejął jeden z ich niemieckich dialektów lub język rosyjski. Były też miejscowości dawniej jednolicie niemieckie, do których później przybyli Niemcy z Kazachstanu, którzy słabo już znali język niemiecki lub wcale, a w niektórych osiedlali się także Rosjanie. Dominować tam zaczął język rosyjski. W tych trzech typach społeczności dialekty niemieckie odgrywały różną rolę w życiu tamtejszych Niemców aż do ostatniej ćwierci XX wieku. Były to społeczności jednolite językowo, bądź o różnych dialektach lub językach, tj. posługujące sięjęzykiem niemieckim i rosyjskim. Wewnątrz każdej z nich wytworzyła się swoista homogeniczność społeczno-kulturowa, a język rosyjski był postrzegany jako nadrzędnie użyteczny i posiadający większy prestiż. Kontakt z nim wpływał na tworzenie się w języku niemieckim odchyleń od podstawowej normy językowej. Niemieccy członkowie tych społeczności byli przecież przywiązani do swej niemieckiej warstwy kultury i cenili ją. Ostatecznie prawie wszyscy Niemcy ałtajscy stałi się dwujęzyczni, przy czym u kolejnych pokoleń ta dwujęzyczność różnie była zaawansowana. Niewielujuż zostało jednojęzycznych, głównie starszych, którzy posługiwali sięjednak licznymi zapożyczeniami z rosyjskiego. Na poziomie rozmów wewnątrz społeczności wioskowych najliczniejsi posługiwali się jeszcze jakimś dialektem niemieckim i literackim językiem rosyjskim, natomiast prawie wszyscy umieli przynajmniej czytać w jakiejś mierze po niemiecku. W dostępnych tam mediach (prasa, radio, TV) spotykali się Niemcy z językiem rosyjskim i niemieckim, w szkole z rosyjskim i niemieckim, w kościele z niemieckim, ale i z rosyjskim, w lecznictwie z rosyjskim głównie, lecz używali tam również dialektu. Do wyrażania pojęć naukowych, technicznych używano z reguły języka rosyjskiego. Większa część owych Niemców rosyjskich zdołała przenieść się do połowy lat 90. do Niemiec, z całym swym zasobem umiejętności i nawyków kulturowych i językowych. Ulrike Kleinknecht-Strahle, Niemcy z by/ego ZSRR. Trzy fazy migracji i integracji w RFN w ujęciu porównawczym. Otwarcie granic byłych państw komunistycznych spowodowało gwałtowny wzrost chętnych pośród Niemców do ich opuszczenia, którzy liczyli na przyjęcie w RFN i odpowiednie przy tym wsparcie finansowe. Od 1991 roku przybywało do RFN ponad 220 tys. przesiedleńców rocznie, w tym ponad 95% z byłego ZSRR. Z uwagi na postępujące demokratyzowanie się tamtych państw oraz problemy gospodarcze RFN zrewidowano od stycznia 1993 roku dotychczasowe podstawy prawne tych przenosin. Pomoc finansowa została mocno zredukowana, a krąg osób chętnych do przeniesienia się tak zdefiniowany, że imigracja ich ze wschodu do RFN może się przeciągnąć jeszcze na okres 20 lat. Dokonana przez autorkę analiza oparta została na 70 wywiadach biograficznych z Niemcami rosyjskimi, którzy w latach od 1944 do 1995 osiedlili się w Badenii Wirtembergii. Były to głównie kobiety, urodzone między rokiem 1902 i 1985, przybyłe z różnych regio- �368 nów ZSRR. Na podstawie ich losówopisala autorka sposoby integrowania się różnych grup przesiedleńców w Niemczech. Przodkowie tych infonnatorów osiedlili się niegdyś nad Wołgą, Morzem Czarnym i pod Kaukazem. Gdy nad Wołgą postępowalo ubożenie gospodarstw rolniczych, nad Morzem Czarnym prosperowały one dobrze. W 1924 roku została przez władze ZSRR utworzona nad Wołgą Niemiecka Autonomiczna Republika Socjalistyczna, którą tamtejsi Niemcy zaakceptowali. Po 22 czerwca 1941 roku około 600-700 tys. Niemców zostało deportowanych znad Wołgi i spod Kaukazu do Kazachstanu i na Syberię; z nich ok. 114 poddana została różnym represjom. Blisko lI2 miliona Niemców, którzy już wcześniej osiedlili się na Syberii, nie uległo deportacjom. Niemców ~ z Ukrainy nie zdążyły władze sowieckie deportować i pod koniec 1943 roku zostali oni w liczbie ok. 350 tysięcy przesiedleni przez władze III Rzeszy do polskich miejscowości w Wielkopolsce, później zaś ewakuowani zostali dalej w głąb Niemiec. Na mocy wcześniejszej decyzji zwycięskich mocarstw prawie wszyscy zostali oni w 1945 roku odszukani i "repatriowani", jako obywatele radzieccy, do ZSRR, lecz nie do dawnych swych wsi, lecz na Syberię, jako "zdrajcy". W 1956 roku dano tym Niemcom możność osiedlenia się tam, gdzie znajdą miejsce, lecz nie tam, gdzie żyli dawniej, tj. na Ukrainie. Ich sytuacja poprawiła się stopniowo i w latach 80. mieli podobne szanse jak inni w zakresie pracy i wykształcenia, choć na wyższych uczelniach było Niemców proporcjonalnie mniej niż Rosjan i Kazachów. Po 1991 roku pogorszyla się znacznie sytuacja ogółu Niemców w Kazachstanie jako "obcych", więc z obawy o przyszłość swą i swych dzieci masowo zwrócili się ku emigracji do Niemiec, ojczyzny swych przodków. Pierwsza faza migracji do Niemiec, jak określa autorka, miała miejsce jeszcze w 1945 • roku, gdy około 50 tysiącom przesiedleńców z Ukrainy udało się ukryć w zachodnich prowincjach niemieckich i uchronić przed przymusową repatriacją do ZSRR. Druga faza trwała przez ok. 30 lat, od 1956 roku, gdy w ramach łączenia bliskich krewnych wyjechało do Niemiec 93300 osób. Około 2/3 z nich stanowili Niemcy niegdyś ukraińscy lub ich potomkowie. Podejmowano decyzję wyjazdu głównie przez wzgląd na przyszłość dzieci, starania trwały nawet do 8 lat. Wyjeżdżający spotykali się z dezaprobatą znajomych, nie tylko Rosjan, lecz także krewnych, wymyślano im nawet od faszystów. W 1987 roku zaczęła się trzecia, masowa faza migracji, która objęła do 1995 roku 1,4 miliona osób, w tym nie tylko Niemców, lecz także nieniemieckich członków ich rodzin, jak małżonkowie czy teściowie Rosjanie. Wielu Niemców uważało się wcześniej przede wszystkim za obywateli ZSRR, a skłoniło ich do wyjazdu znaczne pogorszenie warunków życia. O RFN wielu nie wiedziało prawie nic; do 1990 roku dominowały w mediach negatywne infonnacje o tym państwie. Emigrowanie z Rosji wiązało się czasem z rozrywaniem rodzin, rozwodami, gdy np. mąż był Rosjaninem i nie chciał opuścić swej ojczyzny. Upowszechniła się teraz pozytywna identyfikacja z Niemcami. Omawiając sprawy integracji rosyjskich Niemców w RFN, skupiła się autorka na gospodarczym i społecznym jej aspekcie. Ci, co przybyli w I fazie, stanowili niewielką część spośród ośmiu milionów uchodźców i wypędzonych, którzy znaleźli się w trzech zachodnich strefach okupowanych do 1948 roku Niemiec. Niektórzy z nich wyemigrowali dalej za Ocean. W ITfazie przybywało niewielu, ok. 3000 osób rocznie, znajdujących wsparcie ze strony tutejszych swych krewnych. Asymilowali się oni indywidualnie, uzyskiwali pracę, mieszkania socjalne, dorabiali się mieszkań własnościowych. W III fazie masowo zaczęły przybywać rodziny nie mające na ogól w Niemczech żadnego oparcia wśród krewnych, nie znające panujących tu stosunków, bez znajomości aktualnie obiegowego języka ani zwyczajów. Dla opanowania podstaw języka miały posłużyć organizowane masowo 6-miesięczne kursy. Przygotowano im pomieszczenia przejściowe na ogół w większych skupiskach, np. w blokach mieszkalnych zajmowanych poprzednio przez wojsko, w starych hotelach, po kilka nawet rodzin razem - l rodzina w l pokoju, wspólna kuchnia, łazienka. �369 Między owymi przesiedleńcami a miejscową ludnością niemiecką ujawniały sięjuż od lat powojennych postawy niechętne, dystans, a także widoczna też w II fazie krytyczna postawa przybyszy wobec nadmiernej ich zdaniem swobody, wygodnego, konsumpcyjnego życia tubylców. Wobec zaś najnowszych przybyszy powszechne jest nazywanie ich "Ruski", co podkreśla ich inność, nawet obcość. Wielu traktuje ich nawet jako nie-Niemców - "Przecież ci wszyscy są zmieszani". Nawet niektórzy starsi, przybyli znacznie wcześniej, w IT fazie, uważają, że i oni będą tu długo jeszcze uważani za imigrantów, a swobodniej czują się w towarzystwie tych nowych Niemców z Rosji, których uważają za "swoich". Ujawniły się niechętne, konfliktowe postawy między Niemcami z Rosji a licznymi w RFN Turkami. Co najmniej połowa Turków jest niechętna, przeciwna tym imigrantom z Rosji, czując zagrożenie z ich strony w walce o miejsca pracy. Autorka określa jako ogólnie pozytywną obecną ocenę swego życia tych Niemców z Rosji, którzy przybyli do RFN w I i II fazie, a ich samychjako zadowolonych z tego, "że się tu trafiło we właściwym czasie". Wśród przybyszy najnowszych panuje raczej postawa, że musi się być zadowolonym, a "grzechem byłoby nie". Umacniały to zadowolenie zdarzające się niekiedy wyjazdy do Rosji tych, co mieli wątpliwości. "Gdy się zobaczy to, co się tam teraz dzieje, to tu jest się całkiem zadowolonym". Trzeba tylko oswoić się z nowymi warunkami życia i z językiem. Postulaty w zakresie nauczania języka dla przesiedleńców omówiła Nina Berend. Przesiedleńcy mają swoisty dla nich, niemiecki zasób językowy, określający ich możliwości myślenia w tym języku i poznawania zewnętrznego świata wynikłe z dawniejszych doświadczeń w innych całkiem środowiskach. Trzeba to uwzględnić przy wdrażaniu tych ludzi do poprawnego posługiwania się językiem niemieckim, a także rozumienia i nazywania rzeczy i zjawisk w nowym dla nich świecie. W omawianym tomie zostało zamieszczone tylko streszczenie referatu N. Berend, który ogłoszony został w "Studien zur deutschen Sprache", Bd 14, Tiibingen 1998. Jako ciekawostkę metodologiczną można określić referat Klausa Brake, Opowiadanie jako katharsis. Funkcjonalny ~vpopowieści biograficznych. Obrazuje on wartość poznawczą biograficznych badań ludoznawczych,jakje określa, dla wydobywania swoistych postaw ludzkich wobec szczególnych wydarzeń przeżytych i przeżywanych przez opowiadającą osobę. "Dzialanie oczyszczające oznacza, ...że (wydobyty zostaje) poziom opowiadania o tym, co codzienne i co dotyczy pewnej historii, a ulega zatarciu (...). Opowiadanie funkcjonalne odbija nie tylko świadomość opowiadającego, lecz także słuchającego. Opowiadania biograficzne rosyjskich Niemców przedstawiają różne ich typy, gatunki i toposy, które znamy nawet wtedy, gdy ich nie nazwaliśmy". Jedno z takich opowiadań, przytoczone tu przez autora, odnosi się do przeżyć opowiadającej Niemki jako młodej dziewczyny, osadzonej z siostrą i matką w obozie pracy w 1947 roku. Na szczególną uwagę zasługuje referat Anny Wróblewskiej, Integracja Niemców rosyjskich z oglądu badaczki z innej. trzeciej kultury. Badania swe nad integracją niemieckich przesiedleńców z Rosji w RFN prowadzila autorka w lipcu 1994 roku i w lutym 1996 roku, drogą obserwacji i wywiadów z 34 przesiedleńcami i 2 pracownikami socjalnymi, lącząc w nich formę roznlOWYsterowanej, swobodnej i zapis magnetofonowy najważniejszych stwierdzeń informatora. Prowadziła je w czterech skupiskach dla przesiedleńców na południu RFN. Uwzględniła 3 generacje rozmówców: powyżej 65 roku życia, od 40 do 60 roku życia i poniżej 35 roku życia. Ludzie z najstarszej generacji, pytani o swą małą ojczyznę (Heimat), wskazywali na tę, gdzie się urodzili i spędzili dzieciństwo, np. nad Wołgą. Ludzie średniej generacji deportowani byli jako dzieci. Przeżywane ograniczenia i szykany wzmocniły ich poczucie narodowe, choć brak im było szkolnej nauki niemieckiego. Ich dzieci, pod wpływem szkoły, przechodziły na język rosyjski, a narodowość nie była już dla nich tak ważna. Dla ich rodzi- �370 ców Syberia i Kazachstan były miejscem zesłania, lecz dla nich, ich dzieci, to była ich mała ojczyzna. Dla generacji młodej liczą się głównie lata 70. i 80., stabilizacji i względnego dobrobytu, przeżyte w ZSRR; ten wielki kraj traktowali jako swą ojczyznę. Mówią: "Nie miałem problemów jako Niemiec"; "Dumny jestem, że jestem Rosjaninem"; "W paszporcie jestem Rosjaninem i czuję to, choć ojciec i dziadek to byli Niemcy". Mają teraz problemy językowe, trudne kontakty z tubylcami. Lepiej mówią po rosyjsku, odważają się mówić po rosyjsku także na ulicy, choć niektórzy tutejsi zwracają na to uwagę, przygadują: "Du, Russe" - ty Rosjaninie. "Ale co, Turcy mówią po turecku, a my tu nie możemy po swojemu?". Rozmawiają więc po swojemu, zachowują swe zwyczaje i obrzędy religijne, świętują nawet dzień 8 marca i 9 maja. Młodzi przybysze uważają zwykle, a podobnie i starzy, że tutejsi ludzie nie są zdolni do szczerej przyjażni. Mężczyzna 25-letni, od 6 lat w Niemczech: "Nie mam niemieckich przyjaciół, nie lubię i nie rozumiem Niemców. Są nieprzyjemni. Oni myślą chyba podobnie o nas". Mężczyzna l8-letni, od 6lat w Niemczech. Rozczarowany niemieckimi przyjaciółmi: "Nie są dobrzy, są wygodni, w razie potrzeby nie ma ich, inaczej nasi, zawsze są blisko". Kobieta lat 79, od 2lat w Niemczech: "Dzieci nasze są znacznie lepiej wychowane, tu są bezczelne i grubiańskie, głośne. Także Kazachowie są lepsi, oni nikogo nie obrażają". Przybyszy starszych zwłaszcza razi sposób życia i moralność tubylców, którzy "są wyrachowani, powierzchowni, zimni, liczy się dla nich forsa". "U nas gość był zawsze mile widziany, ale nie tu". Kim są, jak się określają ci przybysze? Raczej jako Niemcy z Rosji lub jako Rosjanie, także jako Niemcy ze Związku Radzieckiego. Autorka podkreśliła, że w uzyskiwaniu szczerych wypowiedzi indagowanych pomocna była wydatnie jej socjokulturowa bliskość wobec nich, znajomość realiów ustroju, w którym żyli przedtem. Stawali się odprężeni, dowiadując się, że nie jest Niemką, że tak samo nie jest tutejsza, jak oni, a wzajemne rozumienie ułatwiała jej także znajomość języka rosyjskiego. Poczucie bliskiej ojczyzny (Heimat) u późnych przesiedleńców badała Ortun Irene Martini; w omawianym tomie przedstawiła wyciąg ze swej wcześniejszej pracy magisterskiej na ten temat. Gdy kilka lat wcześniej rozpoczynała swe badania, niewiele jeszcze napotkała publikacji na temat integracji kulturowej i integrujących się zbiorowości. Do badań swych dobrała 16 osób z ZSRR i z Rumunii w wieku powyżej 60 lat. Uwydatnia znamienną wypowiedź: "Gdyby tam zostało tak, jak było przed wojną, to żaden z nas by tu nie był". Kraj dziecinnych lat, mimo ówczesnych wstrząsów, pozostał nie tylko dla tej osoby czymś bliskim. "Tutaj znaleźliśmy dom, ale nie swą ojczyznę". Ktoś inny dodał: "Nie czuję bólu za swoją tamtą bliską ojczyzną, lecz czasem jakąś tęsknotę". Tylko niektórzy młodzi odczuwają pojęcie swej bliskiej ojczyzny za nieistotne, mówiąc: "Ważne, że jest mi dobrze tu, gdzie żyję". Na tle tych rozmów rozwinęła autorka swe rozważania nad znacżeniem bliskiej ojczyzny (niem. Heimat), oznaczającej oswojoną dla człowieka przestrzeń i ludzi w niej, jasne stosunki międzyludzkie, kulturę opartą na tradycji, bezpieczeństwo. Młodych niemieckich przesiedleńców z Rosji w opinii ich starszej generacji przedstawił H. W. Retterath, ukazując na wstępie zróżnicowanie tej zbiorowości i zróżnicowanie jej otoczenia. Ci młodzi ludzie mogli się usamodzielnić i osobno zamieszkać tylko po zawarciu małżeństwa, stosownie do obowiązujących zasad w ich środowiskach rodzinnych, a małżeństwa ich były na ogół wczesne. Obowiązywało tam wychowanie religijne, szacunek młodych dla starszych, poważne, zdyscyplinowane traktowanie nauki szkolnej, solidne traktowanie obowiązku pracy, zakaz palenia i picia, ekstrawagancji. Zachowanie się natomiast młodzieży miejscowej w RFN uważają starsi za nazbyt swobodne, egoistyczne, nieobyczajne, kryminogenne, więc swoją wniesioną tu kulturę ze Związku Radzieckiego mają za lepszą, wyższą, bardziej obyczajną. Tymczasem sytuacja wrastania w tutejsze środowiska wymaga, aby się nie wyróżniać od nich, być takimi jak inni. Towarzyszy temu �371 nadzieja, że młodzi przybysze będą dobrymi Niemcami i mimo wszystko nie stracą swych dobrych zasad. Integracja będzie wymagać szeregu lat, aż się wszyscy staną "Niemcami jak my". Dwa teksty dotyczą szczególnych sytuacji i roli rosyjskich Niemek w scalaniu się obu społeczności niemieckich. Sprawy przesiedlonej młodzieży żeńskiej na przykładziejednego z powiatów przedstawiła Teresa Jacobi. W 1994 roku aż 26,3 % przesiedlonych stanowiła młodzież w wieku szkolnym, ogółem zaś w wieku do 25 lat znajdowało się 45,4% przybyszy. Autorka oparła się głównie na wywiadach z przedstawicielami instytucji opiekujących się przesiedlonymi, nauczycielami i paru młodymi dziewczynami. Stwierdziła, że miejscowych partii politycznych temat przesiedleńców nie interesował. We wrześniu 1996 roku przebywało w badanym przez autorkę okręgu około 1000 przesiedleńców, umieszczonych w starych hotelach oraz w domach w kilku miejscowościach; czuwało nad nimi 3 opiekunów socjalnych. W tych przepełnionych pomieszczeniach żyli oni w swoim środowisku. Do 1988 roku pobyt w takich warunkach trwał do pół roku, później przeciągnął się do 3-4 lat. Dzieci zapisywano do szkół stosownie do kryterium wieku, z reguły po parę dzieci przesiedleńczych w jednej klasie. Nauczyciele i miejscowe dzieci mało wiedzą o histońi Niemców rosyjskich. Na lekcjach, odbywanych oczywiście w języku niemieckim, dzieci z Rosji milczały, na pauzach rozmawiały ze sobą po rosyjsku. Dzieci te były przyzwyczajone do tradycyjnych form uczenia się, przy tym bardziej zdyscyplinowane. Dziewczęta zwłaszcza źle odczuwały swobodne zachowanie się tutejszych, wyśmiewanie ich jako "ruskich". Rosyjski jest tu uznawany jako egzotyczny w szkole, obowiązkowy jest angielski, bez znajomości którego nie można zdać matury. Część dzieci mieszka już w normalnych mieszkaniach, te mają lepsze warunki do nauki. Badane dziewczęta nie mają tu w szkole przyjaciółek, tylko koleżanki w klasie, z którymi kontakt po szkole urywa się. Korespondencji z dawnymi koleżankami w Rosji już zwykle nie utrzymują. W języku niemieckim nadal nie czują się dość pewnie, lecz po 3-4 latach opanowały go dość dobrze. Myślą czasem o dawnej ojczyźnie, lecz nie czują tęsknoty, bo tam się już wszystko bardzo zmieniło, ale chciałyby kiedyś udać się tam w odwiedziny. Są w M. kluby młodzieżowe przeznaczone dla przybyszy, pozostające pod honorową opieką studentek z pobliskiego uniwersytetu; wyjątkowo zajdzie tam ktoś z miejscowych. Wedle miejscowego urzędu pracy oczekiwania zawodowe dziewcząt rosyjsko-niemieckich są podobne jak miejscowych, preferują one jeden z 15 popularnych tu zawodów, jak sprzedawca, kosmetyczka, fryzjerka, przedszkolanka, pomoc w aptece lub lekarska itp. Wzrastaj ąj ednak wymogi rynku pracy, kreatywności, elastyczności, wytrwałości, umiejętności współpracy, które nie każda potrafi spełnić. Wykształcenie i posiadane umiejętności uzupełniają kursy zawodowe, z których przybysze nie bardzo umieją i chcą korzystać, tym bardziej, że widoki odpowiedniej pracy nie są optymistyczne. Stąd częste bywają psychosomatyczne dolegliwości uczennic. Chętnie bywają przyjmowane jako praktykantki, ałe bywa to nieraz wybór między marną pracą a bezrobociem. Dorastające dziewczęta po szkole zawierały małżeństwa tylko wśród swoich, zamykając się w swym domowym otoczeniu. Rolę kobiet w procesie integracji przedstawiła Felicitas Drobek na podstawie mateńałów zebranych w ramach projektu badawczego Instytutu Kiinziga w rejonie Freiburga. Wykorzystała 40 wywiadów przeprowadzonych głównie z kobietami, które przybyły do RFN ze swymi rodzinami po roku 1990 i mieszkają nadal w przejściowych mieszkaniach. Większość z nich pochodziła ze wsi i pracowała dawniej w rolnictwie. Przybysze dosadnie kreślili obraz zmian, jakie się dokonały z upadkiem ZSRR, stwierdzając np.: ,,Dla Niemców i innych Europejczyków nie ma tam miejsca"; cenna dla Niemców wartość pracy uległa tam deprecjacji na rzecz spekulacji i oszustw, pogorszyły się bardzo stosunki międzyludzkie. Jeśli chodzi o tryb życia w domach zamieszkiwanych przez przesiedleńców, to utrzymał się w nich porządek życia rodzinnego i sąsiedzkiego podobny do tego, jaki istniał na �372 wsi północnego Kazachstanu. Przybysze mniej się już wyróżniają zewnętrznym wyglądem od tubylców, zdążyli się wyzbyć niektórych dawnych elementów ubioru, lecz nosili się nadal tradycyjnie, wyraźnie rozróżniając ubiór codzienny od świątecznego. Ostoją życia rodzinnego były tu, tak jak dawniej w ZSRR, kobiety matki. Znamienne, że kobiety szybciej opanowywały język niemiecki, rozmawiając z uczącymi się w szkole dziećmi i wykorzystując codzienne kontakty związane z zakupami itp. Mniej wstydziły się słabo mówić po niemiecku od swych mężczyzn. Wiele kobiet zaczęło szukać prostej pracy dla siebie i możliwości zarobku, zwłaszcza w roli sprzątaczek. Podejmowały się tej pracy nawet kobiety z wyższym wykształceniem i zawodem takim, jak lekarki, nauczycielki. Cenione są jako dokładne, sumienne. Bywając choćby w tej roli w tutejszych domach, nauczyły się wykorzystywać pewne poczynione tam spostrzeżenia u siebie. Gorzej znajdują się w tej całkiem nowej sytuacji mężczyźni, którzy nie mogąc wykonywać swej pracy wyuczonej lub podobnej, tracąc możność stałego zarabiania na utrzymanie rodziny, stają się często bezradni, tracą swą pozycję w rodzinie i społeczności, a stąd częste są wśród nich przypadki alkoholizmu, samobójstwa. Kobiety, nie mając stałej pracy zarobkowej, bardziej angażują się w utrzymanie domu, pomoc dzieciom. Okazują się bardziej elastyczne i wielostronne od mężczyzn w tej trudnej dla wielu rodzin sytuacji. Szczególnie wyróżniającą się zbiorowość niemieckich emigrantów przedstawiła Elisabeth Wisotzki w tekście Rosyjsko-niemieccy menonici - swoistość ich integracji. Menonici byli najbardziej wyróżniającą się grupą wyznaniową i kulturową wśród osiadłych w Rosji kolonistów niemieckich. Stanowią oni odłam baptystów, utworzony około połowy XVI wieku przez kaznodzieję Menno Simonsa. Nie mają oni wyodrębnionego stanu kapłańskiego. Ich podstawowe zasady to bezwzględna wierność prawdomówności, a stąd nie składanie żadnych przysiąg, wyrzeczenie się służby wojskowej i jakiegokolwiek udziału w wojnach. Unikając prześladowań, przenieśli się już w XVI wieku nad ujście Wisły, gdzie uzyskali zapewnienie od królów polskich swobodnego bytu. Zagospodarowali Żuławy, znani byli jako doskonali rzemieślnicy. Po zagarnięciu Pomorza przez Prusy, źle widziani przez Fryderyka II jako antymilitaryści, skorzystali z możliwości osiedlenia się na Ukrainie, gdzie od Katarzyny II uzyskali podobne swobody, jak dawniej w Polsce, mieli swój własny samorząd, szkoły. Posługiwali się od dawna dolnoniemieckim dialektem plattdeutsch w ich swoistej adaptacji, znali też literacki język niemiecki. W Rosji byli lojalnymi obywatelami tego państwa, ale w przededniu I wojny światowej wydano im zakaz posługiwania się językiem niemieckim w publikacjach i zgromadzeniach, a w 1915 roku ograniczono swobodę w dysponowaniu posiadaną ziemią. Część z nich przeniosła się już wcześniej, w 2 poł. XIX wieku, do Kanady i do Paragwaju. Pod panowaniem sowieckim spadły na nich nowe represje, w 1927 roku wysiedlono dużą ich część na Syberię, gdzie musieli karczować lasy, budować drogi. Pozostali na Ukrainie zostali w liczbie ok. 35 tysięcy przesiedleni przez władze niemieckie w 1943 roku do Rzeszy, skąd ok. 2/3 z nich ,,repatriowano" do ZSRR i osiedlono na Syberii. Po 1955 roku uzyskali możność zmiany swych siedzib, więc osiedlili się w Azji środkowej w licznych małych osiedlach. Od 1972 roku przeniosło się do RFN około 125 tysięcy, w tym 11000 do 1990 roku. Przybywający w ostatnich latach krytycznie oceniają tych współziomków, którzy się wcześniej tu przenieśli, podobnie jak całe niemieckie społeczeństwo w RFN, wytykając im złe wychowanie młodzieży, nieprzyzwoitość, zanik przyjaźni, biurokratyczną oschłość. Bardzo pracowici i aktywni menonici przywykli do samodzielności i współdziałania wśród swoich, łatwiej przy tym uzyskują pracę w RFN, ale tylko mężczyźni. Pomagają sobie w ramach swych gmin. Prowadzący życie pracowite, zdyscyplinowane, napotykają prostolinijni menonici w RFN inne wzory życia, postawy konsumpcyjne, swobodę moralną, a te stają się ważną przeszkodą w integrowaniu się ich z tutejszymi Niemcami; młodzi jednak ulegają nowym wzorom postępowania. Starsi z goryczą przyjmują osłabianie swych więzi �373 grupowych i krewniaczych na skutek rozproszenia ich miejsc zamieszkania w RFN. W Rosji wytworzyły społeczności menonitów swoiste zasady współżycia zbiorowego, gdzie zasady religijne, społeczne i kulturalne przenikały się i silnie oddziaływały na kształtowanie sięjednostek. Trwają one w RFN, możnaje rozpoznać w funkcjonowaniu menonickich rodzin, gmin, grup wiernych. Ich wiara ma siłę zobowiązującą ludzi do tego, by mieć swą godność, być rzetelnym, sprawiedliwym, pilnym, godnym zaufania. Młodym wpajano podstawowe wskazanie: być cichszym od (spokojnej) wody i mniejszym od trawy, ale pozostać sobą. Nie są rozrzutni, ich podstawowa inwestycja to własny dom. Możliwość kontynuowania w RFN życia w oparciu o swe dawne zasady oceniają pesymistycznie. E. Wisotzki badała przez dłuższy czas dzieje menonitów, napisała wcześniej rozprawę doktorską o strategiach przeżycia ich rosyjsko-niemieckiej zbiorowości; referowana praca ukazuje ostatnią fazę ich wędrówek, adaptację do życia we współczesnym państwie niemieckim i w nowoczesnym społeczeństwie europejskim. Nieco zbliżony jest temat artykułu Reginy Loneke: ••Spraw Panie, aby nikt nie opuścił tego świata nie zbawiony". Przekazywanie wartości przez ewangelizację. Dotyczy on praktykowanych w Kościołach protestanckich w XX wieku akcji misyjnych, rozwijanych również przez menonitów. W czasie I wojny światowej menoniccy sanitariusze utworzyli w Rosji "Chrześcijański Związek Żolnierski", prowadząc ewangelizację wśród żołnierzy i także wśród ludności rosyjskiej, kontynuując ją też krótki czas po wojnie. W czasie niepogody wykorzystywali w tym celu duże namioty, skąd wzięło się określenie "misje namiotowe". W drugiej polowie lat 20. zakazały ich ostro władze sowieckie, więc odtąd organizowano takie ewangelizacyjne spotkania tylko w swym wąskim kręgu. Autorka przedstawiła tego rodzaju akcje, prowadzone obecnie w RFN we wschodniej części Westfalii dla niemieckich przybyszy ze Wschodu, lecz dostępne dla wszystkich: dwie misje namiotowe i dwie ewangelizacje w gminach menonickich. Zródłem są tu zapisy magnetofonowe z przebiegu kilku takich spotkań misyjnych oraz wywiad z przełożonymjednej z gmin menonickich. Misje namiotowe trwały od 7 do 10 dni, ewangelizacje 4-5 dni, przez mniej więcej półtorej godziny co wieczór. Zaczyna się od powitania przybyłych przez przedstawiciela gminy, potem następuje chóralne odśpiewanie paru pieśni religijnych, krótkie informacje o sobie osób pozyskanych dla wiary (czasem po rosyjsku), a potem kazanie trwające od ok. 40 do 70 minut, z fragmentami powtarzanymi przez niektórych kaznodziejów po rosyjsku. Całość kończy śpiew chóralny i końcowa modlitwa kaznodziei. Po spotkaniu mają miejsce indywidualne rozmowy z kaznodzieją. Kaznodzieje ci nie mają specjalnego wykształcenia, studiów, decydujące są ich osobiste predyspozycje, ,jakiś dar Boży". Jest ich na tym terenie około dziesięciu, wyjeżdżają w sprawach misyjnych także do innych krajów niemieckich. Znają oni różne środowiska i wielu ludzi osobiście. Niektórzy wygłosili już po parę tysięcy kazań. Zwracają się oni przede wszystkim do uczuć słuchaczy, " z sercem do Boga". W kazaniach są także wskazania dla Niemców przybyłych z Rosji,jak żyć tutaj właściwie, w zgodzie z nauk:ąJezusa. Całość kończy Sprawozdanie z wycieczki proseminaryjnej pięciu studentów ludoznawstwa pod kierunkiem H. W. Retteratha do M Lahr w Badenii, w lipcu 1996 roku, gdzie zapoznawali się z warunkami życia osiedlonych tam przybyszy z Rosji i Kazachstanu. Osadzono tych przybyszy głównie w opuszczonym przez Kanadyjczyków osiedlu wojskowym na obrzeżu miasta. Na blisko 42 000 mieszkańców było w Lahr 6-7000 imigrantów z Niemiec. Połowę z nich stanowili tzw. późni przesiedleńcy, wśród których blisko 113stanowiły osoby innej narodowości niż Niemcy. Wiele z nich nie znało języka niemieckiego. Stosownie do tego, jak się obie strony nazwały, byli teraz w Lahr Reichsdeutsche (Niemcy z Rzeszy) i Russdeutsche (Niemcy z Rosji). Jest (1996) tam paru pracowników socjalnych oraz nauczycieli łączników, tj. znających oba języki, którzy udzielają młodzieży z Rosji Domocv w nauce. w rozumieniu iezvk~ niemi""ki""n nl"ll7 nntl1i,,""n~I'i <:V<:t"tl111 """1'7"_ �374 nia. Okazuje się, że zasób wiadomości niektórych uczniów przybyszy był nawet większy niż tutejszych. W rodzinach przybyszy jest około l/3 dzieci więcej niż w rodzinach miejscowych. Młodzież przesiedlona ma na osiedlu swój klub czynny 3 razy w tygodniu; rozmawiano tam głównie po rosyjsku. Jest na osiedlu też minimarket "Bieriozka", z którego korzysta ludność rosyjsko-niemiecka. Miejscowi na ogół źle oceniają przybyszy, wymieniają wszystkie możliwe ich wady. "Pracujemy, aby ci Ruscy mogli lepiej żyć. Inni wyrzucają takie śmiecie". Ich zdaniem ci przybysze są niedbali, kradną, są "leniwi lub głupi" i wszędzie słychać "ich rosyjskie gadanie". Trzeba więc zmieniać ich postawy i zachowania, skoro już muszą zostać. Z przedstawionych tu opracowań wynika m.in. ten istotny fakt, że kategorię "swoich", rodaków stanowią tak dła Niemców z RFN, jak dla Niemców z byłego ZSRR, takie osoby z obu tych zbiorowości, które akceptują i posiadają wspólny im zespół podstawowych wartości, wzorów myślenia i postępowania, więc posługują się też mniej więcej sprawnie tym samym językiem (odpowiednio niemieckim lub rosyjskim!) i posiadają świadomość tego, kto jest dla nich swój, a kto obcy. Istniała (i zapewne nadal istnieje) u tych zbiorowości stopniowalność obu tych cech w odniesieniu do różnych osób, ale wśród jednych i drugich przeważało raczej poczucie wzajemnego dystansu, co najmniej półobcości. Bliska ojczyzna to dla starszego i średniego pokolenia głównie ,,kraj lat dziecinnych" i młodzieńczych, jeśli zwłaszcza jest on kojarzony z jego pozytywną oceną. Jest to widoczne zwłaszcza u przesiedleńców z ZSRR, co wydać się może swoistym paradoksem. Tam jednak żyli oni w warunkach, które bardziej przypominały tradycyjną organizację życia społecznego, jaka istniała kiedyś i w Niemczech, niż tę radykalnie zmienioną w społeczeństwach zachodnioeuropejskich pod wpływem zglobalizowanej kultury masowej. Wzrasta przecież nieuchronnie liczba takich wśród masy niemieckich "repatriantów" z Rosji, u których owo tradycyjne rozumienie ich bliskiej ojczyzny (Heimat) oraz związanych z nią, tradycyjnych, bliższych ludziom nonn życia społecznego zaciera się i coraz mniej znaczy, zwłaszcza wśród młodszych, wypierane przez aktualnie użyteczne wzory życia we współczesnym, zmodernizowanym świecie. Podobne "zderzenie kultur" wystąpić może i w Polsce, choć na mniejszą skalę, w wypadku przesiedlenia tu choćby kilkunastu tysięcy potomków polskich emigrantów z Kazachstanu. Wydaje się, że państwo nasze (zwłaszcza jego zbiurokratyzowane władze admi· nistracyjne) jest dziś niestety gorzej przygotowane do przyjęcia swych repatriantów ze Wschodu niż Niemcy i gorzej nawet, niż przed pół wiekiem administracyjne władze w PRL. W każdym razie niemieckie doświadczenia w zakresie adaptowania ich repatriantów z Rosji i Kazachstanu dostarczyć mogą nam niewątpliwie sporo wniosków cennych poznawczo i praktycznie. Edward Pietraszek Alice G a b o rj ił n, Cifrasziirok, Budapest 2000, ss. 175. Otwarta w lecie od 24 czerwca do 24 września 2000 roku wystawa A cifrasziir w Neprajzi Muzeum w Budapeszcie prezentowała fonny i bogactwo dekoracyjnych elementów tego tak charakterystycznego dla Węgrów tradycyjnego męskiego okrycia. Jego genezę, historię oraz regionalne odmiany ukazała również w swym obszernym katalogu Alice Ga- �375 borjfm, długoletnia pracownica tegoż muzeum, a równocześnie znana autorka wielu opracowań na temat ludowych strojów i ich historii. Wspomniana publikacja jest piątą z kolei w serii katalogowych wydawnictw muzeum, jak zwykle starannie przygotowana i bogato ilustrowana (poprzednie: T. Horvath, Gyiiriik, 1999). Cifrasziir używane jako wierzchnie okrycie, szyte jest z grubego sukna-fryzu i bogato zdobione haftem z wełnianych nici i aplikacją ze skóry. Służył wieśniakom i pasterzom, nie był natomiast okryciem mężczyzn innych grup społecznych. Jego prostokątny krój (podobny do łemkowskiej czuhanii) warunkował bieg nici wątku i osnowy, i przypomina niektóre starożytne formy okryć wierzchnich i koszul występujące na terenie Środkowo-wschodniej Europy, Afryki Północnej, Małej Azji, przechodząc swym zasięgiem daleko na wschód. Nie należy jednak mylić tego kroju okrycia z innym podobnym, stosowanym od czasu renesansu jako peleryna, a określanym przez Węgrów mianem szuba. Wyróżnia się dwa rodzaje cifrasziir. Jeden, starszy - z odchylonymi prostymi rewersami sięgającymi do dołu po obydwu stronach rozcięcia przodu, z kwadratowym kołnierzem opadającym na plecy i ozdobiony haftami; drugi, który przyjął się pod koniec XIX wieku, ma rewersy również szerokie, lecz zwężające się ku dołowi, szwy na ramionach i mały stojący kołnierz, łączący się z kwadratowym kołnierzem opadającym na plecy, zdobiony jest przede wszystkim aplikacjami o motywach kwiatów i bukietów. Motywy roślinne charakterystyczne są także dla haftów stanowiących dekorację starszego typu cifrasziir. Szycie i zdobienie jest wyłącznym zajęciem męskim i tylko wyjątkowo, w rejonie Hajdusag, pomagają im w tym kobiety. Wyróżniającymi się tutaj kolorami jest zielony i czerwony, a kompozycje kwiatowe nie układają się w bukiety. Taką kompozycję w narożnikach przodów i kołnierza mają natomiast cifrasziir z regionu Kansag. Tutaj też głównymi motywami zdobin są: róża, tulipan i liść rozmarynu. Najstarsze przykłady z regionu Bihar i Transylwanii odznaczają się drobnymi haftami, a po 1870 roku zaczęły się pojawiać bukietowe aplikacje. Cifrasziir z Górnych Węgier i Wielkiej Niziny jest długi i szeroki, a z Transdanubii raczej krótszy i z krótkimi, zaszytymi, sterczącymi rękawami, natomiast duży kołnierz ma podszycie tak jak krawędzie przodów i dołu - czerwonym suknem. W regionie Jaszkunsagi-Alfóld dominuje cifrasziir z białego sukna o przewadze ozdób w kolorze czerwonym, w Kiskunsag - z sukna ciemnego z czerwonymi i lila ozdobami, w B6k6s - z sukna białego i ozdobami czerwonymi, w Szeged - z sukna białego i ozdobami w zielonym i czerwonym kolorze. W regionie Debreczyn cifrasziir jest biały z czerwonymi ornamentami, ale też z brązowymi i żółtymi, a w okolicy Hajdu ozdoby o drobnych motywach pokrywają mniejsze powierzchnie, natomiast w HajdubOszormeny same okrycia są ciemne, obszyte żółtym suknem i żółto--<:zerwonymi ornamentami. W tych stronach nie brak też połączeń z zielonym suknem lub z suknem czarnym. Okazuje się więc, że kombinacji co do ozdób i obszyć jest bardzo dużo, przy czym swą ciemną kolorystyką sukna i szarymi ozdobami wyróżnia się cifrasziir z okolic Bihar, a czerwonym suknem o bardzo krótkich zamkniętych rękawach i czerwono-biało--<:zarnymi ozdobami - krótki cifrasziir z Veszprem w regionie Felfóld. W katalogu, tak jak na wystawie, ukazano specyfikę około 80 okazów wyróżniających poszczególne regiony, tj. Jaszkunsag-Alfóld, Debreczyn-Hajdusag, Bihar-Erd6ły, Felfóld i Dunantul. Najstarsze pochodzą z drugiej połowy XIX wieku, a najnowsze z drugiej połowy XX wieku. Wszystkie zasługują na uwagę ze względu na charakterystyczne motywy zdobnicze i kompozycję oraz niepowtarzalność formy. Barbara Bazielich �376 Jozefas P er k o v s k i s; Zemaićilł liaudies meno omamentas: forma ir simbolika, red. naukowa Auksole Cepaitiene, Vilianus Dailes Akademios Leidykla, Vilnius 1999, ss. 287, ilustracje. W 1999 roku Litewska Akademia Nauk postanowiła przypomnieć, poprzez wydanie pracy o ornamencie oraz sztuce ludowej Żmudzi, postać zapomnianego grafika, malarza i etnografa Józefa Perkowskiego. Józef Perkowski urodził się i wychował w wybitnej polskiej rodzinie. Jego ojciec, Seweryn, był słynnym chirurgiem urologiem, członkiem wielu naukowych towarzystw medycznych. Z racji aktywnego uczestnictwa w powstaniu styczniowym w oddziale gen. Antoniego Jeziorańskiego w 1863 roku zmuszony został do opuszczenia kraju i wyemigrowania do Francji, gdzie na Sorbonie kontynuował rozpoczęte już wcześniej w Polsce studia medyczne. W 1869 roku uzyskał tam dyplom doktora nauk medycznych. Jak wielu współczesnych mu emigrantów, w czasie wojny francusko-pruskiej zaangażował się w konflikt po stronie francuskiej - był lekarzem ambulatorium ruchomego. Za zasługi wojenne przyznane mu zostało obywatelstwo francuskie. Jednakże po ogłoszeniu amnestii w 1874 roku powrócił do Polski. Matka Józefa - Wanda Górska, pomagała słynnemu archeologowi Tadasowi Daugirdasowi, który podróżował przez Żmudź, gdzie zbierał materiały do pracy o wzgórzach zamkowych. W. Górska, jako znawczyni terenu, przekazała archeołogowi wiele żmudzkich podań i legend. Niektóre z tych opowieści publikowane były w "Wiśłe". Perkowscy pobrał i się w 1890 roku. JózefPerkowski urodził się 23 listopada 1896 roku jako jeden z bliźniaków w rodzinnej posiadłości w Dżuginianach na Żmudzi. Ich dzieciństwo nie było łatwe. Gdy mielijedenaście lat, zmarł im ojciec, a siedem lat później matka. J. Perkowski wraz z bratem bliźniakiem (Tadeuszem) podjął naukę w Warszawie w Gimnazjum Emiliana Konopczyńskiego. W czasie pobytu w Polsce bardzo tęsknił do żmudzkiego rodzinnego krajobrazu. Wówczas to właśnie zainteresował się żmudzką sztuką ludową i następnie zaczął ją kolekcjonować. Pierwszy jego list dotyczący sztuki ludowtti Litwy ukazał się w "Tygodniku Ilustrowanym" w 1901 roku. Jego zainteresowanie Litwą oraz jej kulturą było wieloaspektowe. Poznawał oraz obserwował ludzi zarówno przy ich codziennej pracy, jak i w czasie dni świątecznych. Wędrując z notesem, zapisywał swe spostrzeżenia, jednocześnie robił wiele zdjęć, które stały się zalążkiem niezwykle cennej kolekcji przedstawiającej życie Żmudzinów w początkach XX wieku. Jego zainteresowaniu nie umknęła niezwykła przyroda rodzinnych okolic. Aby lepiej zrozumieć kulturę, sztukę oraz aby poznać mentalność okolicznych mieszkańców, podjął się nauki języka litewskiego. W 1922 roku rozpoczął studia w Warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych, gdzie studiował grafikę w klasie wybitnego polskiego grafika- Władysława Skoczylasa. Wówczas to wstąpił do Stowarzyszenia Polskich Artystów Grafików "Ryt", którego jednocześnie, wraz ze Skoczylasem, był zalożycielem. Był również członkiem Związku Połskich Artystów Płastyków. Po powrocie w 1928 roku na Żmudź do rodzinnego majątku w Dżuginianach, J. Perkowski nadal utrzymywal ścisły kontakt z polskimi artystami, czego dowodem było wzięcie udziału w Pierwszej Międzynarodowej Wystawie Drzeworytu Współczesnego, która odbyła się w 1933 roku w Warszawie. W owym czasie grafiki Perkowskiego ukazywały się w wielu czasopismach ówczesnej Europy. Wymownym tego przykładem jest "La Revue modem e illustree des arts et de la vie", czy też "Gazeta Polska". Również prace jego autorstwa ilustrowały książki, między innymi tomik poezji Pranasa Genysa Dzwony Dziugas. JózefPerkowski jako grafik uprawiał różne techniki: suchą igłę, litografię, lecz najczęściej drzeworyt. Nie zapomniał on o swym młodzieńczym zainteresowaniu twórczością ludową. Jako etnograf debiutował w 1922 roku w czasopiśmie "Przemysł - Rzemiosło - Sztuka" artykułem pod tytułem Uwagi o malarstwie ludowym w północno-zachodnim skrawku Żmudzi. W 1929 roku ukazują się dwa cykle artykułów w "Dniu Kowieńskim", w których Per- �377 kowski omawia architekturę i rzeźbę ludową Żmudzi. W 1930 roku, w liście do profesora Galaune, Perkowski czyni aluzję, iż posiada jeszcze nie ukończony manuskrypt pracy Ornament w żmudzkiej sztuce ludowej. w rzeźbie i wyrobach kowalskich. Manuskrypt został ukończony rok później, lecz mimo licznych starań Perkowskiego nigdy nie ukazał się drukiem. W 1933 roku ukazują się w "Ziemi" jego niezwykle cenne artykuły uwypuklające podobieństwa istniejące pomiędzy polską a żmudzką sztuką ludową. Wskazywał w nich wówczas na jej europejski charakter, co było ewenementem w tamtych czasach, bowiem jeśli pisano o litewskiej czy żmudzkiej sztuce ludowej, to jedynie wskazywano na jej archaiczność. Dwa lata później ukazał się cykl artykułów w żmudzkim czasopiśmie "Mosy Tautosaka" dotyczących tego samego zagadnienia. W sumie, od czasu powrotu na Żmudź, Perkowski ogłosił około 20 artykułów omawiających zagadnienia związane ze sztuką ludową Litwy i Żmudzi. Zajmował się również krytyką artystyczną. Przede wszystkim publikował w "Zemaiciu. Prietelis", "Tygodniku Ilustrowanym", "Ziemi" oraz w "Pionie". Ostatnie lata życia Józefa Perkowskiego były pełne pracy i kreatywnych pomysłów. 24 lipca 1940 roku Perkowski, nie zgadzając się na sowiecką okupację, odebrał sobie życie. Józef Perkowski pozostawił po sobie imponującą, jak na owe czasy, kolekcję zdjęć (około 400), przedstawiających życie codzienne na Żmudzi. Prace jego znajdują się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie, w Bibliotece Jagiellońskiej oraz w Muzeum Krajoznawczym w Auśra w Szawlach. Również Muzeum w Teleszach jest w posiadaniu bogatego zbioru dzieł Perkowskiego. Pozostawił również po sobie kolekcję rysunków, z czego ok. 700 zostało zamieszczonych w omawianej pracy. ZemaićitJ liaudies meno ornamentas: forma ir simbolika jest niezwykle staranie wydanym albumem, poprzedzonym obszernym wstępem dr Vacysa Valvada, w którym przypomina on zarówno osobę oraz dorobek naukowy i artystyczny Józefa Perkowskiego. Praca niniejsza sklada się z dwóch, wzajemnie uzupełniających się części. Pierwsza część przedstawia bogactwo żmudzkich ludowych ornamentów, usystematyzowanych wedle fonny na geometryczne, kwiatowe, figuratywne czy religijne. Druga część pracy stanowi komplementarny komentarz do prezentowanego materiału ikonograficznego. Przedstawiając niezwykle bogactwo ornamentyki żmudzkiej, Perkowski wykazał się dużym zmysłem obserwacyjnym, zauważał zarówno wzory znajdujące się na łyżnikach, na ceramice, jak i ozdobne detale architektoniczne. Nie ominął w swych dociekaniach barwnych krzyży przydrożnych znanych z pracy Bronisława Piłsudskiego czy Michała Bernsteina, sprzętów gospodarstwa domowego czy też mebli. Z taką samą wnikliwością przyglądał się pazdurom, szparogom, nadokiennikom, kominom domów, jak i zawiasom przytrzymującym drzwi wiejskich chat. Jego rysunki zachwycają starannością wykonania oraz dbałością o szczegóły. Praca Perkowskiego jest cennym zbiorem przedstawiającym zaginiony świat żmudzkich ornamentów. Ukazanie się niniejszej pracy wskazuje również na coraz silniej uwidaczniającą się na Litwie tendencję do podkreślania polsko-litewskich związków kulturowych. Katarzyna Marciniak Religia w świecie współczesnym. Zarys problematyki religiologicznej, red. Henryk Zimoń SVD, "Studia Religiologiczne" I,Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2000, ss. 653. Prowadząc od wielu lat zajęcia z antropologii religii dla studentów etnologii, ze zrozumiałych powodów przeglądam wszelkie nowości wydawnicze dotyczące religii. A zatem sięgnąłem także po obszemą pracę zbiorową, zredagowaną przez Henryka Zimonia, pod �378 tytułem Religia w świecie współczesnym. Zarys problematyki religiologicznej, która stanowi inicjalny tom planowanych "Studiów Religiologicznych". Zapoznając się z nią, zastanawiałem się oczywiście, czy polecić ją swoim studentom. A w takim razie, jakim celom dydaktycznym mogłaby ona służyć. Pierwsza refleksja, jaka mi przyszła do głowy podczas wertowania tego tomu, ma związek z dziejami nauk o religii w Polsce. Ta książka bezsprzecznie jest wynikiem takiego, a nie innego rozwoju tychże nauk, a uprawianie ich nigdy w tym kraju nie należało do zajęć łatwych. Działo się tak z powodu rozmaitych uwikłań ideologicznych, w jakich się one znajdowały. Szczególnie dotkliwe były one w okresie peerelowskiego czterdziestopięciolecia. Wówczas to badania nad religią zazwyczaj tkwiły korzeniami w jednej z dwóch konkurencyjnych ideologii: marksistowskiej bądź katolickiej. W związku z tym ukonstytuowało się religioznawstwo marksistowskie oraz katolickie. To pierwsze de facto było lub przynajmniej miało być krytyką religii, drugie zaś jednym z nurtów tematycznych teologii fundamentalnej (apologetyki) czy też jej nauką pomocniczą. Między jednym a drugim działało bardzo wielu badaczy, którzy poznanie religii starali się nie uzależniać od jakichkolwiek ideologii. Wśród nich znajdowało się niemało zajmujących się religią etnologów. Dziś po religioznawstwie marksistowskim nie ma śladu. Za to jego adwersarz z czasów PRL-u nie przestał się rozwijać, o czym świadczy omawiane dzieło. Mógłbym więc pokazać studentom niektóre numery "Euhemera" i podręczniki religioznawstwa dla uczniów szkół średnich z połowy lat osiemdziesiątych, a ponadto - będące reakcją na nie - podręczniki pisane przez katolickich autorów. I wreszcie Religię w świecie współczesnym będącą dojrzałym owocem konsekwentnych badań prowadzonych przez katolickich specjalistów. Książkę tę wypełniają prace czołowych badaczy religii związanych z Katolickim Uniwersytetem Lubelskim. Czytelnik znający działalność naukową tego środowiska nie znajdzie w niej wiele nowego, lecz nie służy ona prezentacji najnowszych osiągnięć tych uczonych, a stanowi - jak można przeczytać we "wprowadzeniu" - "obszemy i tematycznie zróżnicowany podręcznik problematyki religiologicznej". Co to jest zatem religiologia? - mógłby zapytać dociekliwy student. Otóż mianem religiologii badacze KUL-u opatrują złożony kompleks nauk zajmujących się religią, w skład którego wchodzą humanistyczne nauki o religii, filozofia religii i teologiczne nauki o religii. Najbardziej zróżnicowane są te pierwsze, które łącznie określa się jako religioznawstwo. Wyróżnia się religioznawstwo - dość bliskie filozofii religii, a poza tym religioznawstwo szczegółowe, dzielące się na cały szereg dyscyplin: historię religii, socjologię religii, psychologię religii, etnoreligioznawstwo, fenomenologię religii oraz geografię i ekologię religii. Pro domo mea wytknąć tutaj muszę brak antropologii religii, która rozpatruje religięjako zjawisko kulturowe. Pewnie ta stosunkowo młoda dyscyplina jeszcze nie znalazła sobie miejsca pośród pozostałych. Omawiana praca składa się z trzech części. Pierwsza, zatytułowana ,;Z problematyki badań nad religią" (autorzy: A. Bronk, Z. Zdybicka, M. Rusecki, Z. Chlewiński, 1.Mariański, Z. K.rzysztowski), ujmuje religię w aspekcie ogólnym. Odmienny charakter ma część druga, pod tytułem "Religie pozachrześcijańskie" (H. Zimoń, M. Zięba, Z. Wesołowski, R. Małek, M. Melanowicz, R. Rubinkiewicz, S. Grodź, W. Kowalik, S. Wargacki). Składające się na nią artykuły prezentują głównie wielkie systemy religijne: ich historię, doktrynę, kult oraz strukturę społeczną. Wreszcie trzecia, "Wybrane zagadnienia z teologii religii" (M. Rusecki, K. Kaucha, I. Lewoń, Z. Pawłowicz, 1. Urban, A. Bronk). Jej autorzy zastanawiają się nad swoistością chrześcijaństwa, a poza tym nad relacjami łączącymi je z innymi wyznaniami. Niewątpliwie ta ostatnia partia książki jest najważniejsza. Nic w tym dziwnego, skoro, jak napisano we "Wprowadzeniu", książka jest podręcznikiem przeznaczonym między innymi czy wręcz przede wszystkim dla "alumnów wyższych seminariów duchownych diecezjalnych i zakonnych, studentów teologii, duszpasterzy, katechetów", a więc dla osób, �379 których zadaniem jest lub niedługo będzie nawracanie na wiarę katolicką albo też jej utrwalanie. N a pewno potrzebują oni narzędzi, za pomocą których będą mogli intelektualnie ustosunkować się do pluralizmu religijnego w świecie i wykazać tezę, że pełnia prawdy objawionej znajduje się w chrześcijaństwie, zwłaszcza w jego wersji katolickiej. Adept etnologii natomiast ma tylko zapoznać się z owym pluralizmem, gdyż jest on istotnym aspektem kultury. Musi przyswoić sobie wiedzę zawartą w drugiej, religioznawczej części tej pracy. Czy w takiej sytuacji część trzeciajest mu zupełnie niepotrzebna? Na to pytanie trudno dać jednoznaczną odpowiedź. Na pierwszych zajęciach mówię studentom, że jeśli mają jakieś wątpliwości dotyczące ich własnej wiary, nie powinni zbyt wiele spodziewać się po religioznawstwie. Żadna ze składających się nań dyscyplin, z antropologią religii włącznie, nie zastanawia się, czy istnieje Bóg. Każda jedynie przyjmuje za fakt obiektywny, że ludzie w Niego wierzą i bada rozliczne przejawy owej wiary. Poczyniwszy takie zastrzeżenie, bynajmniej nie eliminuję na dalszych zajęciach ostrych niekiedy dyskusji właśnie na tematy wierzeniowe. Spierają się studenci o poglądach katolickich z antyklerykałami, do głosu dochodzą też sympatycy flew age i buddyzmu. A zatem, choć próbuję ograniczyć dyskurs do ram religioznawstwa, uczestnicy zajęć sami wprowadzają w nie kwestie teologiczne. Być może uznać to należy za argument proreligiologiczny: filozoficzno-humanistyczna i w dodatku teologiczna religiologia zdaje się najpełniejszym ujęciem zjawiska religii. Być może z podręcznikiem pod redakcją Zimonia powinni się zapoznać również studenci etnologii. Grzegorz Pelczyński Anna Z a d r o ż y ń s k a, Targowisko ,.6żflości. Spojrzeflie f1a kulturę wsp61czesflą, Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa 2001. Czytelnik książki zostaje zabrany w dociekliwą podróż po świecie współczesnej kultury. Za pośrednictwem autorki ma możliwość skonfrontowania swoich poglądów i odczuć dotyczących najbardziej aktualnych spraw i problemów życia codziennego, a więc wyzwań, z którymi musi sobie poradzić każdy z nas. Z całej różnorodnej masy zjawisk kultury popularnej Anna Zadrożyńska zwraca uwagę na takie zagadnienia jak: wpływ gier komputerowych na mentalność i psychikę graczy, uniseks - jako przejaw zacierania się różnic pomiędzy płciami, problemy równouprawnienia płci i związane z tym faktem zagadnienia coraz szerszej emancypacji kobiet przy jednoczesnym zagubieniu w nowej sytuacji mężczyzn, problem cielesności ciała - jego wyglądu i związanej z tym mody na młodość i zarazem desperackie bronienie się przed starością, udawanie, że ona nie istnieje - czyli zaburzenie normalnego, biologicznego rytmu życia: dzieciństwa, młodości, dorosłości i starości, która dawniej kojarzyła się z rozwagą, mądrością i szacunkiem. Kolejnym zagadnieniem jest pustka emocjonalna przejawiająca się w kontaktach międzyludzkich, opartych nie na dogłębnych, mocnych fundamentach porozumienia i wzajemnej akceptacji, lecz na powierzchowności, pośpiechu, często niskich pobudkach wykorzystania znajomości w celu załatwienia swoich interesów. Konsekwencją tego jest pokaźna ilość anonsów informujących o chęci znalezienia partnera bądź partnerki, połączonych jednocześnie ze strachem przed stałymi związkami. Prostsze i łatwiejsze wydaje się czytanie książek o miłości lub oglądanie seriali o tej tematyce niż obdarzanie uczuciami ludzi, z którymi spotykamy się w codziennym życiu. W drugiej części swojej książki autorka wywodzi tradycję chamstwa od zdarzenia biblijnego, zapisanego w Księdze Genesis, mianowicie od przewinienia Chama wobec swo- �380 jego ojca - Noego. Zobaczywszy nagość swojego rodzica upojonego alkoholem, Cham opowiedział o tym swoim braciom, tym samym nie uszanował słabości i wykorzystał bezbronność swojego ojca. Tak postępując, Cham naruszył społeczne normy postępowania. Również dzisiaj chamstwo to sprzeniewierzenie się normom kulturowym. Współczesne społeczeństwa otwarte, pozbawione więzi, rodzin, religii są szczególnie narażone na powstanie dogodnych warunków dla rozwoju nieodpowiedzialności, wręcz poczucia bezkarności za swoje postępowanie. Kolejnym zjawiskiem bardzo widocznym, a zarazem niepokojącym we współczesnej kulturze, jest narastająca agresja. Autorka wspomina o dawnym sposobie godzenia zwaśnionych stron konfliktu, jakim była wróżda, która stanowiła kodeks karny dla wielu społeczeństw. Niemożliwość rozładowania napięć i frustracji prowadzi do działań wojennych, które sygnalizują kryzys norm wypracowanych przez cywilizację. Przyczyn obecnego stanu kultury autorka szuka w przeszłości. Analizując historię zjawisk poprzedzających wydarzenia aktualne, wywodzi z nich obecny stan kultury popularnej. Anna Torobińska - ODIE PTL Monika S z naj d e r m a n, Współczesna Biblia pauperum. Szkice o wideo i kulturze popularnej (Current Biblia Pauperum. The Outlines ofVideo and Popular Culture), Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1998, ss. 117. Praca jest próbą namysłu nad istotą treści kultury popularnej, postrzeganej w obszarze przestrzeni obyczajowej i świadomościowej mieszkańców polskiej wsi końca XX wieku. Empirycznym punktem odniesienia autorki są amerykańskie filmy wideo, które nazwane są "trzecim wymiarem kina", to jest kina bez przypisanej mu szczególnej atmosfery sali kinowej, pozbawionego także krytycznej oceny treści ze strony widzów tworzących jedynie specyficzne wspólnoty wideomanów, przeżywających ekranowe historie w wymiarze życia domowego i wiejskich prywatek. Ów trzeci wymiar kina nabiera kolorytu właśnie w kontekście polskiej prowincji, gdzie na początku lat dziewięćdziesiątych objawiła się nowa filozofia życia związana z rynkiem wiejskich sklepików i wypożyczalni kaset wideo. Monika Sznajderman prowadziła swoje etnograficzne obserwacje tworzenia się nowej fom1Ykulturowej na terenie wiosek i osad Beskidu Niskiego. Mieszkając w jednej z górskich wsi, była świadkiem niezmiernie szybkiego wzrostu popularności sposobu spędzania czasu polegającego na grupowym oglądaniu filmów na kasetach wideo. Główny repertuar tych ostatnich zawierał się przy tym głównie w trzeciorzędnych pod względem artystycznym produkcjach obejmujących takie gatunki filmowe jak: horrory, s.f., fantasy, thriIlery czy filmy akcji. Zastanawiając się nad postawieniem poprawnej tezy tłumaczącej fenomen popularności, a więc także akceptowalności treści eksponowanych na wideokasetach, autorka uznała, iż świat budowany podług amerykańskich wzorców wyobrażeniowych, dopuszczających istnienie fantastycznych postaci i akcesoriów, bliski jest, na pewnym poziomie, rzeczywistości polskiej kultury ludowej. przywolać można tutaj bogaty w znaczenia dawny folklor z ważnym dla niego przykładem bajki ludowej. Wielka popularność filmowych opowieści o wspomnianej proweniencji ma również inne źródła. Otóż w składające się na nie egzotyczne obrazy ich twórcy włączyli stare, rzec można, odwieczne tematy i motywy stale obecne w kulturze europejskiej. Dziś uważny obserwator-egzegeta napotykaje choćby w filmach wideo. Monika Sznajderman, odwołując się do szeregu z nich, zestawia listę tytułów, wybierając grupy filmów reprezentatyw- �381 nych dla danego gatunku, aby następnie przystąpić do ich analizy, przyjmując za punkt wyjścia organizujące je tematy. We wszystkich tych filmach autorka odnajduje wielkie motywy raju, eschatologiczne, apokaliptyczne i angelologiczne. Wszystkie one, rozwijane na przestrzeni wieków przez literaturę i sztukę tzw. kultury wysokiej, aktualnie stanowią swoisty opad treści przynależny kulturze popularnej (ludowej). Odkrywając i poddając interpretacji wspomniane wyżej tematy i motywy, przypisuje się filmom wideo rolę specyficznej Biblii pauperum dla współczesnych odbiorców. Marcin Andrzej Kafar - ODIE PTL Dominika Jaź w i e c k a - B u j a l s k a, Między magią a religią, czyli zabobony i przesądy wśród ducllOwiellstwa katolickiego we współczesnej Polsce, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, Kraków 2000, ss. 123. Celem pracy jest poznanie mechanizmu myślenia współczesnych duchownych katolickich na temat magii i zabobonów. Autorka zbierała materiał w połowie lat 90., ale z powodu szczególnie trudnej pozycji polskiego duchowieństwa na forum społecznym w tym czasie (okres transformacji kulturowo-ekonomicznej), opublikowała go dopiero po upływie kilku lat. Nie chciała - jak sama podkreśla to we wstępie - by jej książka została wpisana w nurt antyklerykalny. Zgromadzony materiał obejmuje 10 wywiadów z księżmi w różnym wieku (od 25 do 75 lat) pełniącymi różne funkcje w Kościele (np. wikary, wiejski proboszcz, biskup). Autorka podczas opracowywania wywiadów posługiwała się metodami jakościowymi. Wynikało to z charakteru przeprowadzonych rozmów - swobodnych i pogłębionych. We wstępie odkryła także "tajemnicę" swojego warsztatu: jak udało sięjej nakłonić księży do zabrania głosu na tak drażliwy dla nich temat jak Kościół a przesądy. Posługiwała się kwestionariuszem problemowym dotyczącym zagadnień z historii Kościoła i jego współczesnego stanowiska wobec zjawisk magii, parapsychologii, jasnowidzenia, wróżbiarstwa, opętania, wydarzeń cudownych, uzdrowień itp. Starała się wtedy sprowokować rozmówców do bardziej osobistych wynurzeń i ocen, a to było dla niej najważniejszym celem tych rozmów. Autorkę najbardziej interesowało zderzenie ze sobą oficjalnego podejścia Kościoła do szeroko rozumianej sfery nadprzyrodzonej oraz to, jaki efekt przynosi ono na poziomie świadomości i zachowań jednostkowych. Na ile księża utożsamiają się faktycznie z oficjalną doktryną kościelną, a na ile jednak hołdują pewnym przesądom potępianym przez Kościół. Autorka podzieliła materiał na siedem części, poświęconych: pojmowaniu magii i religii w antropologii kulturowej, mentalności pierwszych chrześcijan w świecie pogańskim, Świętej Inkwizycji, zabobonom i magii, egzorcyzmom, talizmanom i medalikom oraz cudom i energoterapii. Każdy rozdział zawiera na początku rys historyczny danego zjawiska, jego interpretację kościelną oraz naukową i charakterystykę kontekstu społecznego, w jakim dane zjawisko rodziło się i z jakim odbiorem spotkało. Następnie autorka konfrontuje to z wypowiedziami indywidualnymi. Komentuje i interpretuje wypowiedzi księży na poruszany temat, a dzięki metodzie jakościowej udaje się jej wydobyć sprzeczności w wypowiedziach i sądach swoich rozmówców. Pragnie dotrzeć do motywów ich poglądów, bardzo zróżnicowanych ze względu na wiek, funkcję i osobowość. Opisany przez nią na początku-każdego rozdziału obiektywny kształt danego zjawiska zderza się z indywidualnym sądem każdego z księży i z jego osobistym rozumieniem danego fenomenu. �382 Autorka dochodzi do konkluzji, że zajęcie wybrane przez jej rozmówców niewiele wpływa na racjonalizację i unikanie przez nich "zabobonnego" sposobu myślenia. Księża nie są od niego wolni, ale zdobyta przez nich wiedza teologiczna pozwala na podejście krytyczne i oczyszczanie swojej świadomości z przesądów. Zauważa, że ambicją duchownych jest pogodzenie głębokiej wiary z wiedzą teoretyczną na poziomie osobistych poglądów. Ich wypowiedzi sąjednak pełne sprzeczności, tym bardziej, że wielu rozmówców wychowało się na wsi, gdzie myślenie magiczne wolniej się dewaluuje. Dlatego autorka stawia tezę, że dla kształtowania się naszego typu myślenia najważniejszą rolę spełniają nawyki nabyte w domu rodzinnym, choć każdy z nas ma skłonności do myślenia mitycznego i racjonalnego. Zadanie, które próbowała przeprowadzić, to znaczy zaklasyfikować poglądy księży (jako szczególnej grupy zawodowej) do pewnego specyficznego typu myślenia o religii i przesądach, nie powiodło się. Konkluduje, że można tylko próbować odtworzyć pewne mechanizmy myślenia ludzi i koleje ich umysłowości. żaden typ zajęcia nie eliminuje całkowicie uprzednio nabytych nawyków i poglądów. Inga Kuźma - ODIE PTL Dorota Ś w i t a ł a - T r y b e k, Święto i zabawa. Odpusty parafialne na Górnym Śląsku, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 2000. Praca dotyczy różnych sposobów świętowania odpustów obchodzonych na cześć patronów danej parafii na Górnym Śląsku. Autorka, opierając się na swoich badaniach terenowych, omawia formy obchodów tej uroczystości w dwóch aspektach: jako wydarzenia kościelnego (tutaj koncentruje się na czynnościach mających na celu oddawanie czci świętym i błogosławionym patronom, które przejawiają się w uczestniczeniu w nabożeństwach odpustowych, śpiewaniu pieśni, w których parafianie zwracają się bezpośrednio do swoich patronów z określonymi prośbami, jednocześnie oddając im cześć. Zwraca uwagę na odświętny strój osób uczestniczących w uroczystych mszach i towarzyszących im procesjach, opisuje charakter odpustowych kazań, które nawołują wiernych do naśladowania patronów). Drugi aspekt pracy związany jest z ludowymi tradycjami odpustowymi. Podstawowym jego elementem jest biesiadowanie i związane z nim spotkania rodzinne, goszczenie gości specjalnie na tę okazję przygotowanymi posiłkami, tworzenie miłej, radosnej atmosfery, dającej poczucie bezpieczeństwa i odprężenia. Drugim motywem przewodnim tradycji ludowej, związanej z odpustami, jest nieodzowna obecność kramów (tzw. bud) z różnymi, przypisanymi zwyczajowo do tych okoliczności towarami. Badania autorki wykazały, iż 64% stanowią stoiska z zabawkami, 16% - stoiska ze słodyczami, 20% zarezerwowane jest dla innych artykułów, takichjak: kasety i płyty kompaktowe, artykuły szkolne, owoce sezonowe, dewocjonalia. Autorka zwróciła również uwagę na formy haseł reklamowych i okrzyków zachwalających sprzedawane produkty i zachęcających do ich kupna. Obowiązkowymi elementami odpustów były niegdyś karuzele, strzelnice, zabawy taneczne oraz festyny. Autorka zwraca uwagę na fakt, iż te formy zabawy towarzyszące odpustom nie zawsze są obecne w dzisiejszej rzeczywistości świąt związanych z patronami danej parafii. Anna Torobińska - ODIE PTL �383 PRL z pamięci, red. Czesław Robotycki, "Prace Etnograficzne", z. 36, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2001, ss. 214. PRL jest już okresem zamkniętym, ale budzącym ciągle żywe spory, ocenianym niejednoznacznie, zdaje się, że nierzadko, wraz z upływem lat, idealizowanym. Przytoczone we Wstępie tomu PRL z pamięci, przez jego redaktora Czesława Robotyckiego, słowa Piotra Wojciechowskiego trafnie chyba ujmują istotę rzeczy: "Każdy, kto choćby kawałkiem świadomego życiorysu zahaczył o tę przedziwną hybrydalną między epokę, do końca życia będzie miał z nią rachunki, będzie wspominał jej krzywdy, będzie nosił w pamięci jej łatwe słodycze". Z jednej strony wiadomo, i pamiętamy to dobrze (czy wszyscy?), że życie w PRL nie było sielanką, a z drugiej strony jakże trudno nieraz przyznać, że zmarnowało się aż tyle lat. I nie chodzi tu o zasadnicze kwestie, jak np. zakres autonomii PRL-u w stosunku do ZSRR, które są przedmiotem polemik historyków i również polityków, i długo pewnie jeszcze pozostaną. Te w gruncie rzeczy należą do wielkiej histońi, która niekoniecznie musi budzić emocje u zwykłych obywateli. Minioną epokę oceniamy przede wszystkim przez pryzmat tego, jak się nam w niej żyło. I właśnie odpowiedzieć na to pytanie chcą autorzy poszczególnych artykułów, składających się na omawianą tu pracę. Przedmiotem ich zainteresowania jest więc życie codzienne w Polsce Ludowej - to utrwalone w pamięci samych piszących, jak i w pamiętnikach i wspomnieniach innych. Sądzę, że zrozumieć PRL najlepiej można, przyglądając sięjego codzienności. Już pierwszy artykuł, Andrzeja Delorme'a pl Szarość komunistycznej codzienności. Percepcjajakości życia w PRL-u, przynosi tegoż życia wielce interesujący opis. Autor sięga po dzienniki Tyrmanda, Kisielewskiego, Dąbrowskiej, Proroka i innych pisarzy, których okres twórczości przypada na lata Polski Ludowej. Z wszystkich jednoznacznie wynika, że ich autorzy mieli przygnębiające poczucie mieszkania w kraju zapaści cywilizacyjnej. Drugi tekst, Leszka Dzięgla Miasta w filozofii władzy PRL-u i społecznej praktyce. Wyzwania dla badacza kultury, podnosi jeden z najbardziej aktualnych do dziś problemów w Polsce. Jak żyło się (i żyje) w miastach, w domach z wielkiej płyty? Jaki wpływ ma życie w blokach na psychikę człowieka? Na marginesie wspomnieć można, że postulat poświęcenia temu zagadnieniu odrębnych studiów znalazł, przynajmniej częściowe, spełnienie w wydanej niedawno pracy Andrzeja Basisty, Betonowe dziedzictwo. Architektura w Polsce czasów komunizmu. Nie mniej interesujące są kolejne artykuły poświęcone zagadnieniom bardziej szczegółowym. Jacek Chrobaczyński odtwarza, sięgając do własnej pamięci, atnl0sferę panującą w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych w Sanoku, w niewielkim mieście, ale szczególnie ciekawym, bo "uwikłanym w historię", pamiętającym "polsko-ukraińską wojnę". Helena Duć-Fajfer i Anna Skalik w swoich artykułach przedstawiają losy Łemków i grekokatolików w PRL-u. Teksty te uzmysławiają, jak mało znany jest to fragment naszych dziejów najnowszych, a przecież i bolesny, i wstydliwy. Obie autorki udowadniają, że Polska Ludowa nie była zainteresowana rozwojem kultury mniejszości narodowych, często wręcz zaprzeczając istnieniu takowych. Janusz Goćkowski, ks. Tadeusz Ślipko SJ i Kazimierz Bujak piszą o edukacji w PRL-u, poświęcając swoją uwagę kolejno: życiu codziennemu uczonych w realnym socjalizmie, możliwości odbywania studiów uniwersyteckich przez jezuitów i wychowaniu w szkole socjalistycznej. Wyjątkowo ciekawy jest tekst Goćkowskiego - zwłaszcza dla pracownika uniwersytetu - skłania on do refleksji nad współczesnym stanem nauki polskiej. Ostatni artykuł, Aleksandra Matyukhina, Uśmiech Peerelu. O micie Polski w sowieckim Lwowie (/944-1990), stanowi optymistyczny akcent na zakończenie tego tomu. Optymistyczny, bo okazuje się, że PRL była postrzegana przez Ukraińców ze Lwowa jako kraj cieszący się znaczną swobodą i relatywnym dobrobytem. �384 PRL z pamięci należy do najciekawszych pozycji poświęconych Polsce Ludowej, jakich zresztą sporo ukazuje się w ostatnich latach. Stanowi ambitną próbę odpowiedzi na pytanie: jak się wówczas żyło? Taki właśnie, w gruncie rzeczy antropologiczny opis życia w PRL-u, ma niepoślednie walory. Z upływem lat zdobędziemy być może pewien dystans do tej epoki, ale teraz mamy wciąż jeszcze do dyspozycji jej naocznych świadków. Potem badacz tamtych czasów będzie skazany już tylko na materiały źródłowe. Dorota SIwtarczak - ODIE PTL Ludwik S t o m m a, Słownik polskich "J'zwisk. inwektyw i określell pejoratywnych, Oficyna Wydawnicza Graf-Punkt, Warszawa 2000, ss. 260. Ludwik Stomma to etnolog i antropolog kultury, uczestnik europejskich forum naukowych, a od 1983 roku profesor Ecole Pratique des Hautes Etudes (Sorbona). Czytelnikom dał się poznać jako autor 14 książek - historycznych, biograficznych i innych, ale także dwóch pozycji dla dzieci. Pracując nad Słownikiem ..., autor przewertował kilkaset książek. Prezentując poszczególne hasła, powołuje się na ich konkretne użycie w tekście przez takich autorów jak: Marian Hemar, Stefan Kisielewski, Waldemar Łysiak, Józef Piłsudski, Mikołaj Rej, Julian Tuwim i Tadeusz Żeleński-Boy. Autor posługuje się cytatami ze słowników języka polskiego, polskich przekleństw i wulgaryzmów, słownika pijackiego, gwar przestępczych; zagląda też do księgi przysłów polskich oraz do jednej ze swych wcześniejszych prac Antropologii kultuly wsi polskiej. O źródle cytatu czytelnik informowany jest odpowiednim skrótem literowym umieszczonym przy haśle. Autor w swej pracy zawarł wyłącznie określenia pejoratywne występujące w formie rzeczownikowej. Słownik zawiera określenia używane dziś powszechnie - dlatego pominięto tu na przykład regionalne wyzwiska ludowe czy obrażliwe określenia staropolskie. Warto wspomnieć, że przystępujących do lektury Słownika ... Ludwik Stomma ostrzega we wstępie: "Niniejszy słownik nie jest dziełem filologicznym. Uczeni w piśmie znajdą w nim dość luk i braków, żeby nie pozostawić na autorze suchej nitki...". Robert Kornacki - ODIE PTL Bogusława B u d r o w s k a, Macierzyństwo jako punkt zwrotny w życiu kobiety, Wydawnictwo Funna, Wrocław 2000, ss. 420. Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej, Seria humanistyczna. Praca składa się z trzech części. Pierwsza poświęcona jest analizie macierzyństwa, traktowanego jako podstawowa rola kobiety. W części tej autorka uwzględnia stanowiska nurtów feministycznych, zawierających zarówno krytykę macierzyństwa, jak i jego aprobatę. Druga część prezentuje społeczno-kulturowe wzorce macierzyństwa. Autorka omawia wzorce funkcjonujące w kulturze zachodniej (amerykańskiej), jak również uwzględnia specyfikę polską. W trzeciej części, najobszemiejszej, autorka stara się pokazać, co dzieje się w życiu kobiety, gdy zostaje matką. Podstawowym pytaniem, na które poszukuje odpowiedzi, jest �385 to, czy macierzyństwo w życiu kobiety jest punktem zwrotnym przynoszącym jakieś zmiany, czy może nie? Dla uzyskania materiału badawczego Bogusława Budrowska posłużyła się kwestionariuszem oraz wywiadem. Badaniem zostały objęte kobiety, które urodziły pierwsze dziecko i w chwili badania było ono w przedziale wiekowym między 6 a 12 miesiącem. Głównym założeniem badania było dotarcie do indywidualnego postrzt>gania przez kobiety doświadczenia macierzyństwa. Badania zostały przeprowadzone w dwóch środowiskach: wielkiego i małego miasta - w Warszawie i Sokółce - miejscowości w b. woj. białostockim. Przy omawianiu zebranego materiału autorka wzięła pod uwagę polską sytuację społeczno~emograficzną. Do tej pory w polskiej literaturze przedmiotu nie zajmowano się macierzyństwem postrzeganym z perspektywy kobiety. Pod tym względem jest to praca nowatorska. Katarzyna Chojnacka - ODIE PTL Adam Kra w i e c, Seksualność w średniowiecznej Polsce, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2000, ss. 280. Przedstawione i zinterpretowane w książce fakty dotyczą okresu od tworzenia się zrębów państwowości Polski (koniec X w.) po początek wieku XVI. Powodem powstania książki jest brak w zagranicznych publikacjach naukowych dotyczących seksualności odniesienia do kultury polskiej, a w rodzimych pracach - pozycji, które obejmowałyby w sposób całościowy życie seksualne w Polsce. Celem pracy jest więc próba holistycznego ukazania ewoluujących społecznych i kulturowych fonn, w jakich manifestowały się zachowania seksualne Polaków. Autor przedstawiaj e w poszczególnych rozdziałach, którym nadaje tytuły łacińsko-polskie. Są nimi:jornicatio - stosunki seksualne osoby niezamężnej; matrimonium - małżeństwo; concubinatus - konkubinat; adulterium - cudzołóstwo; stuprum/raptus virginae - zgwałcenie, uprowadzenie panny; castitas laicorum - czystość (abstynencja osób świeckich); meretricia - nierząd; superstitiones - przesądy (magia miłosna, płodnościowa itp.); peccatum contra naturam - grzech przeciw naturze (wszelkie stosunki uniemożliwiające prokreację). Baząpracy są cztery rodzaje źródeł pisanych: narracyjne - kroniki i roczniki (np. Kronika Anonima zwanego Gallem, kronika Jana Długosza, kronika Thietmara); prawne przepisy prawa zwyczajowego, miejskiego (np. księgi proskrybowanych), ziemskiego, kościelnego (np. księgi sądów kościelnych); moralizatorskie - przede wszystkim kazania, a także literatura świecka (np. wiersze miłosne); etnograficzne - prace naukowe opisujące kulturę ludową (autor wyraźnie podkreśla, że są zapisem faktów z przełomu XIX/XX w.). Ze względu na skąpą ilość i rozproszenie zachowanych do dziś źródeł ikonograficznych autor świadomie z nich rezygnuje. Większa część pracy (dotycząca przestępstw seksualnych) podporządkowana jest jednej z dwóch głównych metod badawczych stosowanych w historii. Autor pomija, z racji fragmentaryczności i nieciągłości zapisów źródłowych, metodę statystyczną na rzecz "impresjonistycznej", przy czym modyfikuje jąna potrzeby pracy - obok zdarzeń nietypowych bierze również pod uwagę przeciętne. Wśród tych, od których autor czerpie inspiracje i myśli, znajdują się osoby reprezentujące różne dziedziny naukowe: religioznawstwo, teologię, etnologię, filozofię, socjologię, seksuologię, językoznawstwo itd. Są to między innymi: Michael Foucault, James Brundage, �386 Hubertus Lutterbach, Jean Delumeau, Fritz Keren, Eve Levin, Kazimierz Moszyński, Ludwik Stomma, Ryszard Tomicki, Anna Zadrożyńska, Roman Jakimowicz, Jacek Banaszkiewicz i inni. Ogólne konkluzje autora dotyczą rosnącego wraz z upływem czasu wpływu Kościoła katolickiego na sferę seksualną społeczeństwa polskiego, wyrażającego się w zawłaszczaniu coraz większej ilości praw do egzekwowania zasad życia seksualnego zgodnych z doktryną religii. Tendencja do rozszerzania obszaru zachowań seksualnych, poddanych np. kontroli miast, widoczna też jest w prawie miejskim schyłku średniowiecza. W zakończeniu autor zwraca również uwagę, iż: "przeprowadzona analiza dostępnych źródeł nie potwierdziła pierwotnych przypuszczeń, dotyczących znikomej liczby pochodzących z polskiego średniowiecza informacji na temat zagadnienia seksuałności. Na stan taki mógł wskazywać wcześniejszy brak zainteresowania tą tematyką ze strony polskich historyków. W rzeczywistości w niemał każdej kategorii źródeł: dziejopisarstwie, moralistyce, źródłach z dziedziny prawa świeckiego oraz kościelnego itp., można odnaleźć informacje pozwalające odtworzyć obraz seksualiznlU mieszkańców państwa polskiego w wiekach średnich, w jego poszczególnych aspektach". Piotr Polewski - ODIE PTL Marek B u dz i arek, Łodzianie, Wydawnictwo Literatura, Łódź 2000, s. 269, ił. 53, bibliogr. Seria: Lodziana. Książka Marka Budziarka daleka jest od naukowego obiektywizmu, o czym autor informuje nas już we wstępie: "Chcę zabarwić ją moim osobistym postrzeganiem tego miasta. Wydobyłem więc z niego to, co sam uważam za właściwe, słuszne i reprezentatywne. To jest moje oglądanie tego miasta". Czytelnik otrzymuje zatem historię Łodzi - miasta w centralnej Polsce; zapis dwóch ostatnich stuleci widzianych oczami Marka Budziarka, a ukazanych przez pryzmat jej mieszkańców - przedstawiciełi różnych warstw społecznych, narodowości i religii. To lokalna historia, dzieje tworzenia miasta - jego potęgi przemysłowej, intelektualnej i artystycznej - przez ludzi dziś określanych często mianem Lodzermensche, Polaków i Niemców, katolików, żydów i protestantów. Autor prezentuje 55 biografii zgrupowanych w trzech działach charakteryzujących pole działania opisywanych osób: są to duchowni łódzcy różnych wyznań, burmistrzowie i prezydenci, czyli lokalne władze, oraz przedstawiciele przemysłu. Autor próbuje zbadać, w jaki sposób działalność tytułowych "łodzian" wpływała na rozwój społeczny, duchowy czy też polityczny mieszkańców miasta, jak kształtowała się ich mentalność i zmieniały warunki bytowania. Początkowym zamysłem Budziarka były szkice o Łodzi i łodzianach prezentowane w dzienniku .,Gazeta Wyborcza", jednak materiał zebrany w trakcie prac okazał się duży i zaowocował prezentowaną książką. Autor korzystał w pracy ze źródeł znajdujących się w archiwum Archidiecezji Łódzkiej i Muzeum Historii Miasta, relacji ustnych oraz szeregu prac drukowanych, traktujących o Łodzi i jej mieszkańcach. Robert Kornacki - ODIE PTL �387 Zofia T r a c e w i c z, Oświata a procesy asymilacyjne wśród mniejszości ukraińskiej, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń, 2000, ss. 227. Tematem pracy autorki jest badanie procesów asymilacji mniejszości ukraińskiej na gruncie polskim, a w szczególności wpływu szkolnictwa na tenże proces. Książkajest skróconą i poprawioną wersją pracy doktorskiej obronionej przez nią w styczniu 1998 roku. Terenem, na którym przeprowadzono badania były ziemie zachodnie i północne Polski, a w szczególności istniejące tam trzy licea z ukraińskim językiem nauczania: w Legnicy, Białym Borze, Górowie Iławieckim oraz liceum z polskimjęzykiem nauczania w Lidzbarku Warnlińskim. Badania prowadzono na przestrzeni lat 90. XX wieku. Autorka podkreśla, iż dotychczas sprawa procesów asymilacji i desynulacji (desymilacja - proces hamowania asymilacji) na gruncie polskim nie doczekała się wystarczających opracowań, nUmo iż społeczeństwo polskie jest w swej istocie wielonarodowe. Praca ta jest próbą prześledzenia wpływu szkolnictwa na procesy asymilacji mniejszości ukraińskiej, która aktywnie uczestniczy w życiu społecznym, kulturalnym i gospodarczym Polski, a jednocześnie wciąż kształtuje poczucie własnej, narodowej tożsamości. Celem pracy jest odpowiedź na pytanie, w jakim stopniu zorganizowana oświata dla mniejszości wpływa na procesy asymilacji wśród młodzieży ukraińskiej. Tezą, którą próbuje udowodnić autorka na podstawie swych badań, jest przekonanie o hamującym, niekorzystnym wpływie zorganizowanej działalności oświatowej na procesy asymilacji. Proces ów rozumie się tu jako proces wzajemnego przenikania i zlewania się wartości, wzorów społeczno-kulturowych dwóch sąsiadujących grup społecznych. W konkluzji, do jakiej dochodzi, prócz podtrzymania tezy o desynlilacyjnym wpływie działalności liceów ogólnokształcących na zachowania i postawy młodzieży, pojawia się refleksja natury ogólniejszej nad asymilacją w ogóle. Autorka postuluje, by na to zjawisko spojrzeć z szerszej perspektywy, nie tylko w wynliarze akulturacji i integracji. Podkreśla, że asymilacja jest zjawiskiem wieloaspektowym i jako wielowymiarowe winno być traktowane szczegółowiej zwłaszcza w kontekście badań empirycznych. Autorka w swych badaniach posłużyła się metodą sondażu diagnostycznego, wykorzystując trzy techniki badawcze: ankietę, wywiad i analizę dokumentów. W części empirycznej przyjęła koncepcję amerykańskiego antropologa i socjologa J. V. Vander Zandena. Ważnymi odniesieniami teoretycznymi były prace Pierre'a Bourdieu, R. Collinsa i M. S. Archera. Najważniejszymi źródłami, na których oparła pracę, to materiały z przeprowadzonych osobiście badań. Justyna Tomaszewska - "Orbis Interior", Pismo Muzealno-Humanistyczne, 2/2000 r., ss. 210. ODIE PTL Muzeum Miejskie w Zabrzu, Spośród 12 artykułów składających się na ten zeszyt szczególnie cztery zasługują na omówienie ze względu na poruszane przez nie kwestie, analizowane z punktu widzenia antropologii społecznej oraz kulturowej. Są to następujące artykuły: l. Dorota Simonides, Przeobrażenia kulturowe w śląskim środowisku wielkoprzemysłowym, ss. 7-35. Artykuł dotyczy przemian zachodzących na przestrzeni ostatnich 50 lat XX wieku w sferze obyczajów na Górnym Śląsku. Autorka charakteryzuje wspólnotę kulturową Górnego Śląska, która wyrasta z odrębnej kultury zawodowej górniczo-hutniczej. Przywołuje �388 nazwiska najwybitniejszych polskich badaczy kultur grup zawodowych: M. Żywirskiej, J. Ligęzy, A. Dygacza i M. G. Gerlicha. Definiując pojęcie obyczaju, powołuje się na J. S. Bystronia, którego teorie ocenia jako najprzydatniejsze do analizy kultury środowisk wielkoprzemysłowych. Opisuje, na czym bazował dawny typ więzi lokalnych i pod wpływem jakich czynników zanika i wykształca się nowy. Podkreśla rolę systemu wartości i podzielaną wizję świata. Opisowi dawnych form życia wspólnotowego (rytuały, ceremonie rodzinne, zachowania sąsiedzkie, kamrackie, w pracy, wobec obcych itp.) towarzyszą przykłady zmian i wysuwane są hipotezy dotyczące przyczyn tych zmian. 2. Marian Grzegorz Gerlich, "Ludowa historiografia n, czyli potoczna wizja losu własnej grupy w czasie. Przypadek Zabrski, ss. 36-70. Autor wykorzystuje relacje mieszkańców Zabrza, pochodzące z lat: 1988, 1992 i 1998. Podaje zasadnicze cechy budujące postrzeganie od wewnątrz historii własnej grupy (rozumienie własnej specyfiki, kondycji, pozycji, roli i funkcji w dziejach). Podkreśla wagę historii żywej, często interpretowanej na sposób mityczny, spotykanej najczęściej na pograniczach lub na tych terenach, na których dochodziło do licznych konfrontacji etnicznych, wyznaniowych i politycznych, między innymi takich jak Górny Śląsk. Centralnym pojęciem pamięci zbiorowej mieszkańców Zabrzajest tzw. śląska krzywda, nad której genezą zastanawia się autor, przywołując wydarzenia sprzed Iwojny światowej aż po zakończenie IIwojny. Takie rozumienia dziejów własnej grupy, jaką prezentują wypowiedzi zabrzan, autor ocenia jako przyczynek do historii typu oralnego, bazującej przede wszystkim na emocjach i wnioskach wyciąganych z doświadczeń osobistych. 3. Adam Regiewicz, O średniowiecznym rodowodzie estetyki i wyobraźni ludowej w podaniach i legendach Górnego Śląska, ss. 163-168. Analiza najpopulamiejszych wątków mitologii górnośląskiej. Autor wpisuje odnawiające się zainteresowanie tą mitologią w nurt poszukiwań swoich korzeni i "małej ojczyzny". Szuka paraleli między umoralniającymi historiami średniowiecznymi, posługującymi się często alegorią i efektywną fantastyką, a legendami, również stawiającymi sobie za cel sprowokowanie przemiany wewnętrznej. Na tym poziomie wyróżnia dwie główne cechy folkloru: jest on szczególną wizytówką "małej ojczyzny", z drugiej strony przekazuje uniwersalne prawdy o dobru i złu. 4. Ewa Szczotka, Przyczynek do badań nad społecznością Romów w Zabrzu, ss. 169-181. Artykuł ma na celu przybliżenie teorii i hipotez dotyczących kształtowania się narodu, jego cech, mniejszości narodowych i grup etnicznych. Autorka prowadziła badania w latach 1997-1998. Poświęcone były one sytuacji społeczno-kulturalnej Romów w Nowym Sączu, a ostatnio także w Zabrzu. W tym opracowaniu powołuje się na nazwiska takich teoretyków wyżej wymienionych zagadnień, jak między innymi: Florian Znaniecki, Zygmunt Bauman, Stanisław Ossowski, Antonina Kłoskowska, Clifford Geertz. Pozostałe artykuły dotyczą problematyki historycznej. Opisują zdarzenia, które miały miejsce w Zabrzu od drugiej połowy XIX wieku do czasów współczesnych, np.: strajk górników, losy Muzeum Miejskiego w Zabrzu czy zabytki architektury przemysłowej zabrzańskiej oraz przedstawiają szkice biograficzne o wybitnych działaczach politycznych i kulturalnych Górnego Śląska, jak Wojciech Korfanty i ksiądz Andrzej Hauptman. Inga Kuźma - ODIE PTL � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7c81090dbde6d6f1aab3b2c7e377468.pdf 342b50956208a614dc372c4b8291a9f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2020 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1875 Title A name given to the resource Kronika / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.389-420 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85,2001 KRONIKA DELEGATóW 75. WALNE ZGROMADZENIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, CIECHANÓW 24 WRZEśNIA 1999 75. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego odbyło się. 24 września 1999 roku w dworku w Gołotczyźnie (Oddział Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie). Zebranie otworzył prezes ZG Towarzystwa prof. dr hab. Zygmunt Kłodnicki, który przedstawił porządek obrad: I. Wspomnienie zmarłych członków Towarzystwa; 2. Wybór przewodniczącego i protokolanta obrad; 3. Nadanie godności członków honorowych; 4. Powołanie nowego Oddziału PTL w Ciechanowie; 5. Odczytanie protokołu z poprzedniego WZD i sprawozdanie sekretarza generalnego; 6. Sprawozdanie skarbnika; 7. Sprawozdanie Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej; 8. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej; 9. Dyskusja; 10. Udzielenie absolutorium ustę.pującemu Zarządowi; 11. Powołanie Komisji Wnioskowej; 12. Powołanie Komisji Mandatowej; 13. Powołanie Komisji Skrutacyjnej; 14. Wybory nowych władz Towarzystwa; 15. Sprawozdania Oddziałów i Sekcji (Kół) zainteresowań; 16. Przedstawienie wyników wyborów; 17. Wystąpienie Komisji Wnioskowej i wybór miejsca Zgromadzenia w 2000 r.; 18. Ukonstytuowanie się. nowych władz PTL; 19. Zakończenie obrad. Ad l. Prezes ZG PTL Z. Kłodnicki odczytał listę. zmarłych w okresie od IX 1998 do IX 1999 roku członków Towarzystwa. Byli to: Janusz Bohdanowicz, Zbigniew Dąbrowicki, Romualda Hankowska, Jak Kapłon, Halina Mikułowska, Flora Nazarin, Feliks Olesiejuk, Roman Reinfuss, Maria Soleska, Jerzy Topolski, Jan Wróbel. Zebrani uczcili pamię.ć zmarłych kolegów minutą ciszy. Ad 2. Na przewodniczącą obrad wybrano w jawnym głosowaniu prof. dr hab. Annę. Brzozowską-Krajkę., a na protokolantkę - Małgorzatę Golicką-Jabłońską. Ad 3. Prezes Z. Kłodnicki przedstawił sylwetki osób, którym ZG proponował nadać godność honorowych członków PTL. Byli to: doc. Magdalena Parikova (Słowacja), prof. Klaus Beitł (Austria) i mgr Zbigniew Toroński (Polska). W jawnym głosowaniu zgromadzenie delegatów zatwierdziło propozycję ZG. Obecni na obradach M. Parikowa i Z. Toroński odebrali dyplomy członków honorowych. Następnie Z. Kłodnicki przekazał na ręce prezesa Oddziału Krakowskiego - dr Anny Spiss podziękowanie za zorganizowanie 74. WZD w roku ubiegłym i podziękowanie dla prof. dr. hab. Wiesława Bieńkowskiego za ofiarną pracę podczas 50 lat przynależności do PTL. �390 Ad 4. Walne zgromadzenie delegatów w jawnym głosowaniu wyraziło zgodę na powołanie nowego oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Ciechanowie przy Muzeum Szlachty Mazowieckiej. Oddział przyjął nazwę: Oddział północno-Mazowiecki. Liczy 12osób. Ad 5. Sprawozdanie sekretarza generalnego odczytała pełniąca tę funkcję dr Magdalena Rostworowska (w załączeniu). Ad 6. Sprawozdanie finansowe przedstawił skarbnik Zarządu Głównego mgr Zbigniew Toroński (w załączeniu). Ad 7. Sprawozdanie Ośrodka Informacji i Dokumentacji Etnograficznej w Łodzi odczytała delegat Oddziału Łódzkiego mgr Małgorzata Golicka-Jabłońska (w załączeniu). Ad 8. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej przedstawił przewodniczący Komisji dr Jerzy Adamczewski (w załączeniu). Ad 9. Dyskusja. Przewodniczący Komisji Rewizyjnej J. Adamczewski zaproponował, aby ze względów oszczędnościowych ograniczyć liczbę członków Zarządu Głównego z 19 do 14 osób (12 członków i 2 zastępców). Wniosek jednomyślnie przyjęto. Z. Kłodnicki przedstawił delegatom sytuację finansowąi organizacyjną ODIE. Ośrodek praktycznie przestał istnieć. Mimo długoletnich, uporczywych starań nie udało się zapewnić funduszy nawet na symboliczne wynagrodzenie dla dwóch osób, które w tej sytuacji przeszły do pracy w innych instytucjach. Cennymi materiałami ODIE opiekuje się obecnie społecznie założycielka Ośrodka - prof. B. Kopczyńska-Jaworska. Ze względu na wagę i znaczenie dokumentacji gromadzonej w Ośrodku nie powinno się rezygnować ze starań o zapewnienie warunków do jego funkcjonowania. Następnie Z. Kłodnicki omówił zagadnienia związane z mateńałami dydaktycznymi do nowego przedmiotu nauczania. Od l września w programach szkolnych znalazł się przedmiot "Edukacja regionalna", do którego brak podręczników. ZG PTL od dawna zabiegał w MEN o możliwość przygotowania takich podręczników, słusznie wychodząc z założenia, iż etnolodzy posiadają ku temu odpowiednią wiedzę i przygotowanie. Ukazała się już propozycja książkowa pt. Dziedzictwo kulturowe Dolnego Śląska opracowana przez wrocławski Oddział PTL. Kolejne pozycje powstają w kilku oddziałach. Z. Kłodnicki apelował o szybkie podjęcie prac. Jest to szansa zarówno dla PTL, jak i dla autorów - etnologów. O fundusze na wydanie podręczników należy zwracać się do odpowiednich samorządów. Z. Kłodnicki zgłosił wniosek, aby kolejne książki ukazywały się w seńi pod wspólnym tytułem "Dziedzictwo kulturowe". Wniosek przegłosowano jednomyślnie. J. Kamocki wyraził pochwałę dla różnorodnych wydawnictw PTL, które zaleca jako lekturę studentom. Niska cena publikacji powoduje, iż są one dostępne dla studenckich kieszeni. W. Sadowski zgłosił wniosek, aby "Lud" zamieszczał kronikę wystaw muzealnych w placówkach etnograficznych w Polsce. Natychmiast uzyskał odpowiedź redaktora "Ludu" prof. dr. Z. Jasiewicza, że chętnie taki wykaz będzie zamieszczał, jeśli znajdzie się osoba, która zajmie się opracowaniem. Jednocześnie prof. Z. Jasiewicz przypomniał, że z powodów finansowych jest zmuszony ograniczać liczbę arkuszy wydawniczych "Ludu". W. Sadowski zgłosił wniosek, aby raz w roku Komisja Rewizyjna lub jej delegat kontrolowała jeden wybrany oddział PTL. Wniosek przyjęto przez głosowanie. Ad 10. Na wniosek Komisji Rewizyjnej zebrani w jawnym głosowaniu udzielili absolutorium ustępującemu Zarządowi. Ad 11. Delegaci wybrali w jawnym głosowaniu Komisję Wnioskową w składzie: prof. dr Teresa Karwicka, mgr Alicja Małeta i mgr Hanna Gruszczyńska. Ad 12. Delegaci w jawnym głosowaniu wybrali Komisję Mandatową w składzie: mgr Jan Cieślak, mgr Elżbieta Teresa Filip i Teofila Latoś. Ad 13. Delegaci w jawnym głosowaniu wybrali Komisję Skrutacyjną w składzie: mgr Wiktońa Blacharska, mgr Alfred Gauda i mgr Grzegorz Graff. �391 Ad 14. Komisja Mandatowa stwierdziła, że Walne Zgromadzenie Delegatów jest prawomocne do przeprowadzenia wyborów nowych władz Towarzystwa. Ustępujący Zarząd i delegaci zgłosili następujące kandydatury: Kandydaci do Zarządu Głównego: Dorota Simonides (wyraziła zgodę na kandydowanie; ze względu na inne obowiązki nie uczestniczyła w obradach). Bronisława Kopczyńska-Jaworska (wyraziła zgodę na kandydowanie; nie uczestniczyła w obradach z powodu wyjazdu na konferencję na Cypr), Andrzej Stawarz, Krystyna Kaczko, Magdalena Rostworowska, Zbigniew Toroński, Anna Spiss, Irena Kotowicz-Borowy, Irena Soppa, Teresa Smolińska, Zbigniew Jasiewicz, Zbigniew Kłodnicki, Jerzy Adamczewski, Janusz Kamocki, Andrzej Rataj. Kandydaci do Sądu Koleżeńskiego: Stanisław Chmielowski, Aleksandra Wojciechowska, Irena Wronkowska. Kandydaci do Głównej Komisji Rewizyjnej: Anna Kowalska-Lewicka, Wojciech Sadowski, Maria Parnowska, Roman Tubaja. Odbyły się tajne wybory nowych władz PTL. Zgodnie ze statutem głosowali delegaci posiadający mandaty. Ad 15. Podczas obliczania głosów przedstawiciele Oddziałów i Sekcji (Kół Zainteresowań) odczytali sprawozdania z działalności w minionym roku (w załączeniu). Ad 16. W imieniu Komisji Skrutacyjnej wyniki wyborów ogłosił A. Gauda. Głosowało 38 osób. Wszystkie głosy były ważne. Do Zarządu wybrano 14 osób. Są to: Dorota Simonides, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Andrzej Stawarz, Krystyna Kaczko, Magdalena Rostworowska, Zbigniew Toroński, Anna Spiss, Irena Kotowicz-Borowy, Irena Soppa, Zbigniew Kłodnicki, Teresa Smolińska, Zbigniew Jasiewicz, Jerzy Adamczewski, Jerzy Kamocki. Do Sądu Koleżeńskiego weszli: Stanisław Chmielowski, Aleksandra Wojciechowska, Irena Wronkowska. Do Głównej Komisji Rewizyjnej weszli: Anna Kowalska-Lewicka, Wojciech Sadowski, Maria Parnowska (protokół Komisji w załączeniu). Ad 17. W imieniu Komisji Wnioskowej wnioski przedstawiła T. Karwicka. Wniosek l. - dotyczył zmniejszenia liczby członków Zarządu Głównego z 19 do 14 osób. Wniosek 2. - dotyczył powołania seńi wydawniczej "Dziedzictwo kulturowe regionu". Wniosek 3. - dotyczył dokonywania raz w roku rewizji jednego Oddziału PTL. Wniosek 4. - dotyczył wyboru miejsca WZD w roku 2000. Zaproszenia zgłosiły dwa Oddziały: w Toruniu i w Gdańsku. przyjęto obie propozycje. Delegaci w jawnym głosowaniu zadecydowali, że WZD w roku 2000 odbędzie się w Toruniu, w związku z uroczystościami rocznicowymi w Muzeum Etnograficznym, a w roku 200 l w Gdańsku (protokół Komisji Wnioskowej w załączeniu). Ad 18. Na pierwszych posiedzeniach nowe władze PTL ukonstytuowały się w następującym składzie: Zarząd Główny: -prof. dr hab. DOROTA SIMONIDES prezes - prof. dr BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA wice-prezes wice-prezes - dr ANDRZEJ STAWARZ sekretarz generalny - dr JERZY ADAMCZEWSKI zastępca sekretarza - mgr KRYSTYNA KACZKO skarbnik - mgr ZBIGNIEW TOROŃSKI zastępca skarbnika - dr MAGDALENA ROSTWOROWSKA Sąd Koleżeński: przewodniczący - dr STANISŁAW CHMIELOWSKI �392 członkowie - prof dr ALEKSANDRA WOJCIECHOWSKA - mgr IRENA WRONKOWSKA Główna Komisja Rewizyjna: przewodnicząca - dr ANNA KOWALSKA-LEWICKA członkowie - mgr MARIA PARNOWSKA - dr WOJCIECH SADOWSKI Ad 19. Na tym obrady zakończono. W imieniu ustępującego Zarządu Z. Kłodnicki podziękował mgr Irenie Kotowicz-Borowy, głównej organizatorce 75. zgromadzenia i sesji w Ciechanowie. W imieniu zebranych Irena Borowy i Andrzej Stawarz serdecznie podziękowali Z. Kłodnickiemu za dziesięcioletni trud sprawowania funkcji prezesa i ogromne oddanie sprawom Towarzystwa. przewodnicząca prof dr hab. Anna Brzozowska-Krajka protokołowała: mgr Małgorzata Golicka-Jabłońska SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYS1WA LUDOZNAWCZEGO W OKRESIE WRZESIEŃ 1999- WRZESIEŃ 2000 24 września 1999 roku w Golotczyźnie kolo Ciechanowa odbyło się 75. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zgodnie ze statutem przeprowadzono wówczas wybory do Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej oraz Sądu Koleżeńskiego. W wyniku tajnego głosowania do Zarządu Głównego wybrano 14 osób. W porządku alfabetycznym byli to: Jerzy Adamczewski, Zbigniew Jasiewicz, Krystyna Kaczko, Janusz Kamocki, Zygmunt Kłodnicki, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Irena Kotowicz-Borowy, Magdalena Rostworowska, Dorota Simonides, Teresa Smolińska, Irena Soppa, Anna Spiss, Andrzej Stawarz, Zbigniew Toroński. Prezydium Zarządu Głównego ukonstytuowało się w następującym składzie: prezes - prof. dr hab. Dorota Simonides, wiceprezes - prof. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, wiceprezes - dr Andrzej Stawarz, sekretarz generalny - dr Jerzy Adamczewski, zastępca sekretarza - mgr Krystyna Kaczko, skarbnik - mgr Zbigniew Toroński, zastępca skarbnika - dr Magdalena Rostworowska. W skład Głównej Komisji Rewizyjnej weszli: dr Anna Kowalska-Lewicka, wybrana przewodniczącą, orazjako członkowie GKR: mgr Maria Pamowska i dr Wojciech Sadowski. W skład Sądu Koleżeńskiego weszli: dr Stanisław Chmielowski, wybrany przewodniczącym, orazjako członkowie: dr Aleksandra Wojciechowska i mgr Irena Wronkowska. 75. Walne Zgromadzenie Delegatów w dniach 24-26 września 1999 roku miało miejsce w Gołotczyźnie w Oddziale Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie. Walnemu Zgromadzeniu towarzyszyła sesja naukowa Rola szlachty mazowieckiej w kształtowaniu polskiego krajobrazu kulturowego. Organizatorem zjazdu i konferencji było rzeczone Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie, a przede wszystkim p. mgr Irena Kotowicz-Borowy. Walne Zgromadzenie w głosowaniu jawnym wyraziło zgodę na powołanie nowego oddzia- �393 łu Towarzystwa przy Muzeum Szlachty Mazowieckiej. Oddział przyjął nazwę "Północno-Mazowiecki" i liczy 16 osób. Tegoroczne plenarne posiedzenie Zarządu Głównego połączone jest z 76. Walnym Zgromadzeniem Delegatów w Toruniu, któremu to Zgromadzeniu towarzyszy sesja naukowa Przeszłość etnologii polskiej w jej teraźniejszości. Postacie, idee, problematyka, ośrodki, nad którą pieczę merytoryczną sprawuje prof. Z. Jasiewicz. Organizacją zjazdu oraz sesji zajął się Oddział Toruński i toruńskie Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Priifferowej. W roku sprawozdawczym odbyły się trzy posiedzenia Prezydium Zarządu Głównego (15.10.1999 r., 22.02.2000 r., 12.06.2000 r.), posiedzenie Rady Wydawniczej (12.06.2000 r.) oraz jedno zebranie Głównej Komisji Rewizyjnej (5.09.2000 r.). Na pierwszym spotkaniu nowo wybrane Prezydium zapoznało się przede wszystkim z sytuacją finansową Towarzystwa. Elastyczna, a zarazem rozsądna i ostrożna polityka finansowa dotychczasowego oraz nowego prezesa, skarbnika i głównej księgowej powoduje, iż od kilku lat Polskie Towarzystwo Ludoznawcze nie ma żadnych zobowiązań finansowych. Wpływy w roku 1999 wyniosły 205999,19 zł, w tym dotacja celowa z Komitetu Badań Naukowych - 144250 zł (z pieniędzy tych finansowana jest działalność wydawnicza, dofinansowane zaś funkcjonowanie Biblioteki Naukowej, a także Archiwum Naukowego) oraz wpływy ze sprzedaży wydawnictw36097,67 zł. Po stronie wydatków i kosztów zanotowano kwotę 202 600,02 zł, a najważniejsze pozycje to wynagrodzenie pracownicze - 69008,62 zł i koszt druku wydawnictw69920 zł. Natomiast w okresie od I stycznia do 31 lipca 2000 r. na finansowanie działalności statutowej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego wpłynęło 207 936 zł. Najważniejszą pozycję stanowi dotacja z Komitetu Badań Naukowych w wysokości 169 100 zł. Ze zgromadzonych w 2000 r. środków pieniężnych do 31 lipca 2000 r. wydano na prace statutowe oraz całokształt funkcjonowania biura przy Zarządzie Głównym kwotę 91499 zł. Przychylność oraz dobre stosunki Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z władzami Uniwersytetu Wrocławskiego powodują, iż uczelnia ponosi koszty użytkowania pomieszczeń biura Zarządu Głównego, koszty energii elektrycznej i utrzymania czystości. Prof. Z. Kłodnicki podjął wobec zeszłorocznego Zgromadzenia zobowiązanie utrzymania dalszych kontaktów z władzami uczelni, co ma duże znaczenie w przededniu mającego rozpocząć się wkrótce remontu budynku, w którym znajduje się siedziba Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Kolejne problemy poruszane na posiedzeniach Prezydium to działalność wydawnicza Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, opracowania monografii regionalnych - niezwykle ważne zagadnienie w związku z wprowadzeniem do szkół programów dziedzictwa kulturowego, przygotowania do Walnego Zgromadzenia Delegatów w Toruniu oraz analiza codziennego funkcjonowania biura przy Zarządzie Głównym. W okresie od 24.09.1999 r. do 12.06.2000 r., kiedy to odbyło się ostatnie posiedzenie Prezydium, przyjęto w szeregi Towarzystwa 47 osób. Itak w Oddziale Północno-Mazowieckim -16, w Toruniu-3, w Krakowie-6, wŁodzi-lO, wLublinie-4, wWarszawie-4, w Gdańsku - 2, we Wrocławiu - 2. Przy Zarządzie Głównym zarejestrowanychjest obecnie 19 oddziałów. Najmłodszym jest Oddział Północno-Mazowiecki funkcjonujący przy Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie. Do końca sierpnia do Zarządu Głównego wpłynęły zweryfikowane dane dotyczące liczby osób należących do 12 oddziałów, w których to oddziałach zarejestrowanych jest 522 członków. Nie zaktualizowały spisu oddziały w Łańcucie, Łodzi, Zielonej Górze oraz Wrocławiu i Zamościu, który zgłosił zawieszenie działalności. Z oddziałami w Koszalinie i Zakopanem brak jest jakiegokolwiek kontaktu. Sprawozdania ze swej działalności przysłało jednak tylko 9 oddziałów. Są to: Gdański, Krakowski, Lubelski, Łódzki, w Mszanie Dolnej, Poznański, Śląski, Warszawski, Zielonogórski. Przy Oddziale Gdańskim i Krakowskim funkcjonuje Koło Zainteresowań Kulturą Ormian, a także Klub Hafciarski. W ramach Oddziału Warszawskiego działa Koło Zaintere- �394 sowań Kulturą Ormian, Koło Zainteresowań Kulturą Gruzji, Koło Zainteresowań Etnografią Miasta. Sprawozdanie finansowe dostarczyło natomiast 13 oddziałów. Przypomnieć należy, iż składki członkowskie oraz dochody ze sprzedaży wydawnictw Towarzystwa pozostają w dyspozycji oddziałów. Łódzki Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej, kierowany społecznie przez prof. B. Kopczyńską-Jaworską, nie ma w tej chwili pracownika etatowego. Pani Małgorzata Wilbik od 1 kwietnia tego roku nie jest już zatrudniona na etacie. Prace wykonuje w ramach umowy o dzieło. Ośrodek Dokumentacji otrzymał w tym roku z Komitetu Badań Naukowych dotację w wysokości 6000 zł na kontynuację tworzenia i użytkowania baz danych oraz na kontynuację upowszechniania i promocji osiągnięć nauki polskiej w wysokości 4600 zł. W tym roku ukończone zostanie przygotowanie materiałów bibliograficznych za lata 1991-1992, a także gromadzenie informacji na nośnikach komputerowych, kwerenda, klasyfIkacja i zapis w bazie danych bibliograficznych za lata 1991-1995, trwają prace nad bieżącą bibliografią etnografii polskiej. Działalność wydawnicza Po rezygnacji prof. dr hab. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej przewodniczącym Rady Wydawniczej został dr Andrzej Stawarz. Wszystkie serie wydawnicze dotowane są przez Komitet Badań Naukowych. Od dwóch lat brak jest natomiast dotacji z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Najnowszą, dziesiątąjuż serią wydawniczą Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego jest Dziedzictwo kulturowe. Pierwszym tomem,jaki się ukazał, to Dziedzictwo kulturowe Dolnego Śląska. Trwają prace nad przygotowaniem kolejnych tomów: Dziedzictwo kulturowe Górnego Śląska i ziem ościennych, Dziedzictwo kulturowe Mazowsza. Środowisko opolskie opracowuje swój tom. Na posiedzeniu Rady Wydawniczej omawiano sprawy związane z edycją kolejnych wydawnictw w poszczególnych seriach wydawniczych. Literatura Ludowa: kolejne numery za rok 2000 poświęcone będą Jakucji, zbierane są też materiały na przyszłoroczny tom, poświęcony m.in. symbolice zwierzęcej. Lud: redaktor czasopisma prof. Zbigniew Jasiewicz nie miał jeszcze wszystkich artykułów oraz materiałów informacyjnych i recenzji do tegorocznego tomu. Łódzkie Studia Etnograficzne: plany wydawnicze na rok 2001 ob(jmują materiały prof. B. Jaworskiej i dr Krzysztofa Woźniaka, a w 2002 r. wydany zostanie tom judaistyczny autorstwa p. Mulkiewicz-Goldbergowej. Atlas Polskich Strojów Ludowych: redaktor serii prof. B. Bazielich proponuje wydanie Stroju wilamowickiego. Prace i Materiały Etnograficzne: redaktor serii prof. E. Pietraszek; czynione są starania o pozyskanie finansów na reedycję pracy Kazimierza Moszyńskiego, Człowiek. Biblioteka Popularnonaukowa: redaktor serii dr A. Kowalska-Lewicka zgłosiła pracę Elżbiety Berendt, Hierofania Śląska. Archiwum Etnograficzne: redaktor serii dr 1. Kamocki; zgłoszona została praca Elżbiety Umińskiej, Wierzenia o roślinach w demonologii i obrzędowości ludowej. Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego: wobec śmierci dotychczasowego redaktora dr Janusza Bohdanowicza prof. Z. Kłodnicki wystąpił z pismem o zgodę na opracowanie kolejnych tomów. Jako szósty tom zgłosił pracę Adama Szymańskiego, Młynarstwo wietrzne. Ostateczne decyzje dotyczące zgłoszenia konkretnych tytułów do Komitetu Badań Naukowych z prośbą o dofinansowanie w roku 200 l zostanąpodjęte na najbliższym posiedzeniu Zarządu Głównego. �395 W roku 1999 ukazały się następujące publikacje: A) Periodyki: - Literatura Ludowa, t. 43, nr 1,2,3,4/5,6, -Lud,t. 83, - Łódzkie Studia Etnograficzne, t. 39, B) Seńe Wydawnicze: - Archiwum Etnograficzne - t. 36/III: Jan Świętek, Brzozowa i okolice Zakliczyna nad Dunajcem, t. 3, - Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego - t. 5: Zwyczaje, obrzędy i wie- rzenia pogrzebowe, - Atlas Polskich Strojów Ludowych - t. 33: Jan Wielek, Strój Górali Łąckich. Wydawnictwa planowane w roku 2000 to: l. Literatura Ludowa, ukazał sięjuż nr l, 2 i 312000, 2. Lud, t 84, 3. Łódzkie Studia Etnograficzne, t. 38, 4. Jan Świętek, Brzozowa i okolice Zakliczyna nad Dunajcem, t. 4 (seria Archiwum Etnograficzne, t. 36), 5. Barbara Bazielich, Odzież i strój ludowy w Polsce (seria Biblioteka Popularnonaukowa, t.l3), 6. Kornelia Lach, Wierzenia, zwyczaje i obrzędy. Folklor pogranicza polsko-czeskiego (seńa Prace i Materiały Etnograficzne, t. 33), 7. Dorota Świtała-Trybek, Święto i zabawa. Odpusty parafialne na Górnym Śląsku (seńa Prace i Materiały Etnograficzne, t. 32). Na wszystkie te tytuły, na podstawie przygotowanych wniosków, Towarzystwo uzyskało dotację z Komitetu Badań Naukowych. Pieniądze wpływająjednak na konto Towarzystwa dopiero po upływie kilku miesięcy od początku roku. Ponadto nieustannie czynione są starania o pozyskiwanie sponsorów nie tylko zresztą na cele wydawnicze. Dodatkowo zwrócono się więc o pomoc finansową do 33 różnych instytucji, organów samorządowych i zakładów pracy. Pozytywną odpowiedź uzyskano w 6 przypadkach. Wpływy ze sprzedaży wydawnictw systematycznie zmniejszają się, mimo iż w sprzedaż publikacji zaangażowany jest cały zespół pracownic biura przy Zarządzie Głównym. W zeszłym roku dochody wyniosły 36097,67 zł, co stanowi niecałe 79% wpływów w 1998 r., które wówczas były na poziomie 82% wpływów w 1997 r. Wpływy ze sprzedaży są źródłem finansowania niektórych kosztów funkcjonowania biura przy Zarządzie Głównym. Należą do nich między innymi: wynagrodzenie pracowników, koszty podróży, opłaty pocztowe, rozmowy telefoniczne. Stan ilościowy wydawnictw w magazynie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przy Zarządzie Głównym wynosił 64250 egzemplarzy na kwotę 234 865,05 zł. Na koniec lipca tego roku odpowiednio 63326 egzemplarzy na kwotę 234 456 zł. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego Bibliotekę prowadzi mgr Jadwiga Kłodnicka. Dotacja z Komitetu Badań Naukowych na działalność biblioteki wynosi w tym roku 60000 zł. W księgozbiorze gromadzone sąpublikacje z zakresu etnografii, etnologii oraz ważniejsze opracowania z nauk pokrewnych archeologii, histońi, socjologii, językoznawstwa i antropologii. Biblioteka powiększa swoje zbiory poprzez zakupy, wymianę, dary i publikacje Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W okresie sprawozdawczym księgozbiór powiększył się o 380 woluminów i liczy obecnie 39698 woluminów. W tym czasie zakupiono 72 woluminy, z wymiany krajowej i zagra- �396 nicznej otrzymano 213 woluminów, jako dary wpłynęły 83 woluminy. 12 woluminów to tytuły wydane przez Towarzystwo. Głównym źródłem pozyskiwania publikacji (czasopism i dzieł zwartych) jest wymiana, którą Polskie Towarzystwo Ludoznawcze prowadzi z 38 instytucjami krajowymi i 160 zagranicznymi. Wymiana zapewnia stały dopływ najnowszej zagranicznej literatury etnograficznej, zwłaszcza czasopism. Dzięki wymianie publikacje Polskiego Towarzystwa Ludoznaw· czego docierają do najważniejszych ośrodków naukowych, muzeów i zagranicznych towa· rzystw naukowych. W roku 1999 w bibliotece zarejestrowanych było 185 osób. W czytelni udostępniono 3502 woluminy, na zewnątrz wypożyczono 1009 woluminów. Archiwum Naukowe Archiwum prowadzi mgr Paulina Suchecka. Dotacja z Komitetu Badań Naukowych na działalność archiwum w 2000 r. wynosi 6000 zł. W okresie sprawozdawczym ze zbiorówar· chiwalnych - głównie syberyjskich - korzystali studenci Uniwersytetu Wrocławskiego (kierunek studiów; historia, filologia polska, politologia, etnologia) - 17 wypożyczeń, śred· nio po lOtek autorskich. Na zlecenie pracownika naukowego UMCS w Lublinie wykonano kserokopie dwóch tek archiwalnych, dotyczących kultury tradycyjnej na Lubelszczyźnie. Dla Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie skopiowano korespondencję Eugeniusza Frankowskiego do Adama Fiszera. Przeprowadzono dwie kwerendy w archiwalnych zbiorach etnograficznych. Opracował: dr Jerzy Adamczewski 76. WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, TORUŃ, 22 WRZEśNIA 2000 76. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego otworzył w imieniu gospodarzy, Oddziału Toruńskiego, dr Jan Swięch, który serdecznie witając ze· branych gości, życzył owocnych obrad, interesującej konferencji towarzyszącej tegorocznemu zjazdowi, ciekawych spotkań oraz nowych znajomości, które być może, zaowocują w przyszłości wspaniałymi realizacjami. Dr Jan Swięch przypomniał, iż wszystkie obrady, spotkania i wieczorki towarzyskie odbywać się będą w Muzeum Etnograficznym w Toruniu, bowiem Oddział Toruński PTL zawsze mocno był związany z Muzeum Etnograficznym, z tej choćby racji, iż inspiratorką i założycielką oddziału była Profesor Maria Znamierowska-Priifferowa, wieloletni dyrektor muzeum. W imieniu Zarządu Głównego Towarzy~twa uczestników obrad oraz organizatorów gorąco powitał wiceprezes Andrzej Stawarz. A. Stawarz usprawiedliwił nieobecność prezesa PTL prof. Doroty Simonides oraz wiceprezesa prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej, które z powodu wyjazdów za granicę nie mogły przyjechać do Torunia. Na przewodniczącego obrad Andrzej Stawarz wysunął przyjętą wcześniej przez Zarząd Główny kandydaturę prof. Zygmunta Kłodnickiego. Przy jednym głosie wstrzymującym przewodniczącym 76. WZD PTL został prof. Kłodnicki. Na protokolanta 76. WZD wybrano Małgorzatę Wilbik z Łodzi. �397 Wiceprezes Andrzej Stawarz w imieniu ZG PTL i całego Towarzystwa wręczył dyplom prezesowi Oddziału Toruńskiego Irenie Borowy za bardzo sprawne przygotowanie 75. WZD wraz z towarzyszącą mu sesją naukową pt. "Rola szlachty mazowieckiej w kształtowaniu polskiego krajobrazu kulturowego". Prof. Zygmunt Kłodnicki przedstawił program porządku dziennego, który zebrani przyjęli jednogłośnie: l. Oficjalne otwarcie obrad; 2. Wybór przewodniczącego obrad i protokolanta; 3. Wspomnienie o zmarłych członkach Towarzystwa; 4. Przedstawienie kandydatów na Członków Honorowych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i nadawanie tej godności; 5. Powołanie Komisji Wnioskowej; 6. Odczytanie protokołu z poprzedniego Walnego Zgromadzenia; 7. Sprawozdanie sekretarza generalnego; 8. Sprawozdanie skarbnika; 9. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej; 10. Sprawozdanie ODIE; 11. Dyskusja; 12. Sprawozdania oddziałów i kół zainteresowań PTL; 13. Wystąpienie Komisji Wnioskowej i wybór miejsca WZD w 2001 roku; 14. Wolne wnioski. Ad 3. W okresie od poprzedniego WZD odeszli następujący członkowie Towarzystwa: - z Oddziału Krakowskiego: Wiesław Bieńkowski i Ewa Kobylańska; - z Oddziału Łódzkiego: JózefDzienis; - z Oddziału Lubelskiego: JózefStefański; - z Oddziału Toruńskiego: Ryszard Kukier. Zebrani uczcili pamięć zmarłych kolegów minutą ciszy. Ad 4. Prezes Andrzej Stawarz zreferował zebranym wnioski Zarządu Głównego o o przyjęciu w poczet członków honorowych PTL: Witolda Nowosza z Łodzi i profesora Zygmunta Kłodnickiego, których wieloletnia praca i zasługi dla Towarzystwa są ogromne. Obie kandydatury zostały przyjęte przez aklamację. Profesor Kłodnicki, dziękując za tak wspaniałe wyróżnienie, powiedział, że Towarzystwo jest tym miejscem, gdzie poznajemy się ze sobą, i z którego później wyrastają różne formy współpracy na polu dokumentowania i popularyzowania tradycyjnej kultury ludowej. Zdając sobie sprawę z tego, że to najważniejsze wyróżnienie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego związane jest z jego dziesięcioletnią prezesurą, profesor Kłodnicki szczególne podziękowania złożył pod adresem osób, które dzień po dniu pracują na rzecz Towarzystwa: pani Annie Lubańskiej, która od lat trzyma w ryzach sprawy finansowe, dyrektor biura pani Paulinie Sucheckiej, kierownikowi magazynu pani Bożenie Wrońskiej oraz swojej żonie, która od 351at związanajest z Towarzystwem i której pomoc w ciągu tych dziesięciu lat była dla niego nieoceniona. Ad 5. Do Komisji Wnioskowej, przy trzech głosach wstrzymujących się, powołano: prof. Irenę Bukowską-Floreńską, prof. Teresę Karwicką, prof. Teresę Smolińską oraz Alfreda Gaudę· Ad 6. Protokół z 75. Walnego Zgromadzenia Delegatów odczytał wiceprezes PTL Andrzej Stawarz. Ad 7. Jerzy Adamczewski przedstawił sprawozdanie Sekretarza Generalnego PTL z działalności Zarządu Głównego PTL w okresie: wrzesień 1999 - wrzesień 2000. Ad 8. Sprawozdanie skarbnika PTL odczytał Zygmunt Toroński. W sprawozdaniu omówiono sprawy dochodów, sprawy wydatków i kosztów oraz stan magazynowy wydawnictw Towarzystwa. �398 Ad 9. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej przedstawiła Maria Pamowska Główna Komisja Rewizyjna stwierdziła, że działalność Zarządu Głównego i agend Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego była prowadzona w minionym roku zgodnie ze statutem i wyraża swoje uznanie oraz podzi((kowania prezesom, sekretarzowi, członkom biura i pozostałym osobom, które przyczyniły si(( do dobrej pracy i kondycji Towarzystwa. Ad l O. Sprawozdanie z działalności Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej za okres od września 1999 roku do września 2000 roku w zast((pstwie prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej odczytała Małgorzata Wilbik. Przewodniczący obrad prof. Zygmunt Kłodnicki wyraził w tym miejscu nieobecnej prof. Bronisławie Kopczyńskiej-Jaworskiej podzi((kowanie za prac((na rzecz Ośrodka i Towarzystwa. Ad 11. Jako pierwszy zabrał głos wiceprezes Stawarz, który za przykładem przewodniczącego obrad wnioskował o oficjalne podzi((kowania dla pracowników biura przy Zarządzie Głównym, którzy za tak niewielkie uposażenia wykonująswojąprac(( w sposób kompetentny, właściwy i na bardzo wysokim poziomie. Bez osób tych, tworzących zaplecze organizacyjne, działalność Towarzystwa nie mogłaby być prowadzona. Ponadto prezes Stawarz poinformował, że w tej chwili po analizie tego, co Towarzystwo wydaje, perspektywa uzyskania dochodów jest niewielka. Wynika to z faktu, iż obecnie jest bardzo małe zainteresowanie czytelnictwem, a do ksi((gami wchodzi si((zwykle po leksykon czy słownik. Towarzystwo prowadzi jednak działalność wydawniczą i musi starać si((o zaistnienie na rynku wydawniczym. Być może w ciągu roku czy dwóch uda si(( wypracować formuł(( dwóch, trzech pozycji, które zaistnieją na rynku i przyniosąjakiś dochód, ale najpierw muszą być odpowiedni autorzy, tytuły oraz muszą znaleźć si(( środki na inwestycje. Dotacje na działalność wydawnicząPTL raz uzyskuje, a raz nie, i sumy te są też bardzo różne. Towarzystwo ze swej strony stara si((wychodzić naprzeciw potrzebom społecznym. Tak rzecz ma si((z dziedzictwem kulturowym w regionie, skierowanym do szkół. Druga możliwość zaistnienia na rynku wydawniczym to słowniki i encyklopedie. Prezes Andrzej Stawarz wspomniał, że spośród sąsiadów Polska jako jedyna nie ma słownika ludoznawczego. W związku z tym na ostatnim posiedzeniu Zarządu Głównego podj((to wst((pne ustalenia o powołaniu w najbliższym czasie zespołu, który zajmuje si((opracowaniem koncepcji i przygotowaniem podstaw organizacyjnych przedsi((wzi((cia zmierzającego do wydania słownika. Do zespołu mającego zająć si(( założeniami koncepcyjnymi i organizacyjnymi Zarząd zaproponował m.in. kandydatury: profesor Bazielich, profesora Kłodnickiego, profesor Kopczyńskiej-Jaworskiej oraz doktora Stawarza. Zespół przygotowałby plan pracy, który przedstawiłby na kolejnym WZD. W nast((pnej kadencji zaj((toby si((już wykonaniem tego przedsi((wzi((cia. Podstawową i naj trudniejszą kwestią b((dzie zdobycie funduszy, bowiem KBN najprawdopodobniej nie dofinansuje tego typu wydawnictwa. Profesor Zygmunt Kłodnicki, uzupełniając wypowiedź prezesa Stowarzyszenia, dodał, iż w krajach są,siednich mniejsze lub wi((ksze encyklopedie już powstały. Mająją od kilku lat Białorusini - jeden gruby tom, Słowacy - dwa tomy, również Czesi już opracowali i w najbliższych miesiącach wydadzą dwutomową encyklopedi((, natomiast W((grzy opracowali pi((ciotomową, zaś Niemcy mają słownik ludoznawstwa niemieckiego. Zarówno w przypadku Słowaków, jak i Czechów tamtejsze komitety naukowe przez lata finansowały prace nad słownikami. Nie należy wi((c rezygnować z możliwości wystąpienia o grant do KBN. Trzeba tylko bardzo starannie przygotować plan prac i wniosek o dofinansowanie. Z kolei głos zabrała dr Anna Spiss, która poruszyła spraw(( dystrybucji wydawnictw. Wspomniała, iż od wielu lat oddział krakowski zamawia we Wrocławiu wydawnictwa, które sprzedawane są na zebraniach, odczytach, różnych sesjach i konferencjach oraz w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Niektóre pozycje sprzedająsi(( lepiej, a niektóre gorzej. Anna Spiss konkludując zauważyła, iż trzeba przypomnieć oddziałom, aby zamawiały wydawnictwa i je sprzedawały, czy nawet rozdawały. Najważniejsze, aby Towarzystwo poprzez swoje �399 wydawnictwa było zauważane na zewnątrz. W ten sposób można byłoby chociaż częściowo rozładować magazyny we Wrocławiu. Dyrektor biura Paulina Suchecka, w nawiązaniu do odczytanych sprawozdań, wyjaśniła zebranym, że ukazujące się w ostatnich latach wydawnictwa PTL mają bardzo niskie nakłady, po 300-500 egzemplarzy. Są to więc nakłady na granicy opłacalności. W magazynach zalegają pozycje stare, których nakład wynosił nawet 20 tys. egzemplarzy, np. książki z seńi ,,Biblioteka Zesłańca" wychodziły w nakładzie 6 tys. Jeśli zaś chodzi o zakup nowych książek do księgozbioru PTL, to mimo zmniejszających się na ten cel funduszy, nie rezygnuje się z zakupu etnograficznych nowości ukazujących się na rynku. Ograniczane są natomiast zakupy encyklopedii i słowników, które dostępne są zwykle we wszystkich bibliotekach publicznych. Ad 12. Sprawozdania z działalności oddziałów zaprezentowali: Oddziału Śląskiego - Barbara Badzielich, Gdańskiego - Mirosław Kuklik, Zieleniogórskiego - Irena Soppa, Krakowskiego - Grzegorz Graff, Lubelskiego - Aleksandra Basak, Łódzkiego - Atllla Styczyńska, w Mszanie Dolnej - Anna Antos, Opoczyńskiego - Jan Łuczkowski, Opolskiego - Dorota Świtała-Trybek, Północno-mazowieckiego - Irena Borowy, Poznańskiego - Irena Kabat, Toruńskiego - Jan Święch, Warszawskiego - Helena Kozicka. Ad 13. Komisja Wnioskowa po wysłuchaniu sprawozdań: sekretarza generalnego PTL, skarbnika, Głównej Komisji Rewizyjnej, sprawozdań oddziałów oraz wniosków indywidualnych przedstawiła następujące wnioski: l. Należy powołać zespół dla opracowania koncepcji merytorycznej i podstaw organizacyjnych wydania przez PTL "Słownika kultury ludowej w Polsce". Prace te powinny być sfinalizowane do końca 2001 roku; 2. Zgodnie z sugestią Głównej Komisji Rewizyjnej należy zweryfikować liczbę oddziałów PTL, bowiem kilka z nich nie przejawia w ostatnich latach żadnej działalności; 3. Zgodnie z sugestią Głównej Komisji Rewizyjnej należy ograniczyć bezpłatne rozdawanie książek; 4. Należy zwiększyć ofertę sprzedaży wydawnictw PTL za pośrednictwem oddziałów PTL, muzeów, księgami uniwersyteckich i domów kultury różnych szczebli; 5. Należy podwyższyć roczną składkę członkowską co najmniej do 10 zł (wniosek Oddziału Wrocławskiego); 6. Należy opracować nowy wzór legitymacji członkowskiej PTL (legitymacja wraz ze zdjęciem); 7. Delegaci 76. WZD PTL wnioskują o wyrażenie oficjalnego podziękowania pracownikom Biura ZG PTL za dotychczasową pracę; 8. Oddział Gdański ponowił wniosek o zwołanie 77. WZD PTL w Helu, w dniach 21-24 czerwca 200 l roku (w związku z terminem morskiej pielgrzymki); Przewodniczący obrad Zygmunt Kłodnicki odnośnie 8 punktu Komisji Wnioskowej przypomniał przedstawicielom Oddziału Gdańskiego, że aby otrzymać z KBN dotację na towarzyszącą WZD sesję naukową: - opiekę nad konferencją musi sprawować samodzielny pracownik naukowy; - z tytułu i założeń sesji wynikać musi, że nie ma ona charakteru regionalnego; - dobrze jest, jeśli część referentów jest z zagranicy. Wnioski Komisji Wnioskowej przyjęto przez aklamację. Na zakończenie prof. Kłodnicki poinformował, że Towarzystwo otrzymało pięć zaproszeń na Kongres Kultury Polskiej. Zarząd Główny zaproponował, aby zaproszenia przekazać: prof. D. Simonides, prof. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, dr. A. Stawarzowi, prof. Z. Jasiewiczowi i prof. Z. Kłodnickiemu. Ostateczna decyzja zostanie jednak podjęta później. Na tym 76. Walne Zgromadzenie Delegatów PTL w Toruniu zostało zakończone. Protokołowała: Małgorzata Wilbik �400 PROF. DR JADWIGA KLIMASZEWSKA HONOROWYM CZŁONKIEM KOMITETU NAUK EINOLOGICZNYCH PAN 16 stycznia 200 l roku prof. Dr Jadwidze Klimaszewskiej wręczony został dyplom honorowego - pierwszego ijak dotąd jedynego - członka Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Podczas uroczystego spotkania w Krakowie aktu tego dokonali wnioskodawcy przedsięwzięcia prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz - przewodniczący Komitetu Nauk Etnologicznych PAN oraz prof. dr hab. Czesław Robotycki, kierownik Instytutu Etnologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, instytucji, z którą prof. J. Klimaszewska związana była całe lata. "Z prawdziwym wzruszeniem - podkreślił w swoim wystąpieniu prof. Jasiewicz, który z paniąProfesor zetknął się w czasie studiów - uczestniczę w uroczystości, której celemjest wręczenie czcigodnej Pani Profesor dyplomu Honorowego Członka Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, korporacji samodzielnych pracowników nauki z zakresu nauk etnologicznych, działającej już od przeszło ćwierćwiecza. Dzięki swoim pracom naukowym, dydaktycznym i organizacyjnym współtworzyła Pani Profesor podstawy etnologii w Polsce, dzięki wartościom i cechom osobowościowym, które Pani Profesor reprezentuje, stała się Pani godnym naśladowania wzorem uczonego i człowieka". Wśród uczestników tego uroczystego wydarzenia większość stanowili uczniowie i wychowankowie Pani Profesor Klimaszewskiej. W ich gronie znalazła się również Pani Senator R.P. znana folklorystka prof. dr hab. Dorota Simonides, która przypomniała swój pierwszy kontakt z Panią Profesor mający miejsce w Opolu z okresu, gdy była jeszcze uczennicą szkoły średniej. Spotkanie to - jak twierdzi - wywarło duży wpływ na jej późniejsze zainteresowania i wybór kierunku studiów. Było inspirujące. Wielkie zasługi Pani Profesor Klimaszewskiej jako nauczyciela akademickiego podkreślało wielu spośród obecnych. Wspominano interesujące ćwiczenia prowadzone w czasie studiów, życzliwość nie pozbawioną wymagań i nie bezkrytyczną, zainteresowanie skierowane na każdego studenta, o co tak trudno w tej chwili, przy dużej ilości studiujących etnologię. Podkreślano również rolę Pani Profesor w umacnianiu instytucjonalnych podstaw etnologii w trakcie kierowania Katedrami Etnografii na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie i Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, działalność w Komitecie Nauk Etnologicznych PAN, do którego weszła już w 1972 roku, kiedy pozostawał jeszcze Sekcją Etnograficzną Komitetu Nauk Socjologicznych PAN, a później powoływana bywała przez długie lata na członka Komitetu i członka Prezydium Komitetu. Nie zapomniano również o zasługach Pani Profesor w pracach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. "Cenimy sobie wysoko wieloletnią współpracę z Panią Profesor - stwierdziła dr Anna Spiss, prezes krakowskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego - opiekę naukową i niezmiernie życzliwy do nas stosunek. Mamy przy tym nadzieję na dalszy aktywny udział Pani Profesor w życiu i działalności naukowej naszego Oddziału". Ogromną zasługą Pani Profesor jest również rozwój studiów nad obrzędowością, przygotowanie wspólnie z prof. Kazimierzem Moszyńskim pierwszego atlasu kultury ludowej w Polsce, a także badania nad folklorem. Ważna także była rola Pani Profesor jako najbliższego współpracownika profesora K. Moszyńskiego, jednego z najwybitniejszych uczonych w dziedzinie etnologii. Dorobek naukowy prof. Jadwigi Klimaszewskiej jest wielostronny. Prace jej oparte na gruntownych, własnych badaniach terenowych prowadzonych w całej Polsce i znacznej części Słowiańszczyzny, a także świetnej znajomości źródeł historycznych, językoznawczych i archeologicznych są cennym wkładem w rekonstrukcję kultury ludowej Polski na szerokim tle porównawczym. Wnoszą również wiele nowego w poznanie współczesnych przeobrażeń. Prof. 1. Klimaszewska swoją ogromną wiedzę i imponującą erudycję oddała przede wszystkim pracy dydaktycznej. Jest wychowawcą wielu pokoleń etnografów i bez przesady można �401 powiedzieć, że mało jest w Polsce placówek etnologicznych, w których nie pracowałby uczeń Pani Profesor. Oddana bez reszty dydaktyce, nie zapominała o kontaktach z młodzieżą szkół średnich i życzliwym traktowaniu studentów. Równie życzliwym zainteresowaniem obejmuje Pani Profesor koleje życia i pracę swoich uczniów po studiach, szczególnie tych pracujących w etnologii. Z większością nadal jest w stałym kontakcie. Takie są cechy osobowości Pani Profesor Jadwigi Klimaszewskiej - Honorowego Członka Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Danuta Ty/kowa Z PRAC KOMISJI DO BADANIA KULTIJRY LUDOWEJ W KARPATACH W dniach od 20-22 czerwca 200 l roku odbyło się w Krakowie, kolejne - po spotkaniach w: Igołomii k. Krakowa (18-20 października 1994), Mszanie Dolnej (25-26 września 1997), Rożnowie pod Radhostem - Czechy (11-15 października 1999) - spotkanie członków zespołu redakcyjnego syntez przygotowywanych w ramach działalności Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach (MKKK). Wypada przypomnieć, że Komisja ta została powołana w 1959 roku, a w 1976 roku na posiedzeniu w Smolenicach na Słowacji postanowiono, że dalsze systematyczne i planowe poszukiwania powinny objąć nie tylko region Karpat, ale także rejony górskie Bułgarii i Jugosławii. Od tego roku ulega zmianie nazwa Komisji na: Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach (MKKKB)I. Niestety, zmiany polityczne i społeczno-ekonomiczne, które zaszły na przełomie lat 80. i 90., wpłynęły na przerwę w możliwościach wzajemnych kontaktów zespołów autorskich, stwarzając również przerwę w realizacji podjętych syntez. Ze względów organizacyjnych pewnemu zahamowaniu uległy prace nad syntezą pasterstwa. Odnowienie działalności Komisji po 3-letniej przerwie nastąpiło na spotkaniu przedstawicieli sekcji Krajowych MKKKB we Lwowie, które odbyło się w dniach 29 listopada1 grudnia 1993 roku. Na posiedzeniu we Lwowie postanowiono odnowić działalność Komisji w granicach Karpat, zawieszając czasowo uczestnictwo krajów bałkańskich z powodu braku kontaktu z ich strony. Sytuacja ta nadal jest aktualna. W ramach działalności Komisji we wszystkich krajach członkowskich MKKKB (Bułgaria, Czechy, Polska, Rumunia, Serbia, Słowacja, Ukraina i Węgry) przystąpiono do opracowania syntez wybranych dziedzin kultury ludowej, tj. architektury, pasterstwa wysokogórskiego i folkloru zbójnickiego. Koncepcje poszczególnych syntez zostały opracowane przez Sekcje Krajowe: architektura - Czechy i Słowacja, pasterstwo - Polska, a folklor zbójnicki - Słowacja i Ukraina. Prace nad syntezami realizowano w ramach międzynarodowych zespołów autorskich. Referowano je na dorocznych spotkaniach. Drukiem ukazały się zestawy bibliograficzne wymienionych zagadnień. W obecnym spotkaniu krakowskim, w dyskusji nad syntezami uczestniczyli: Ph. dr. Jin Langer CSc. (Czechy) współautor, obok Ph. dr. Heleny Bockovej CSc, syntezy architektury J Bliższe informacje dotyczące powstania i działalności Międzynarodowej Komisji do Badania KulturyLudowej w Karpatach, zob. np. M. Gładysz, Zarys planu dzialalności iorganizacji Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, "Etnografia Polska", t. 6, 1962, ss. 15-40; V.Frolec, Dwadzieścia lat działalności Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach (MKKKB), "Etnografia Polska", t. 25, 1981, z. 2, ss. 35-45; D. Tylkowa, K. Hermanowicz-Nowak, Konferencja Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na BalkLmach, Lwów,29 XI-l XII 1993 R., "Etnografia Polska", t. 38, 1994, z. 1-2, ss. 225-228. �402 ludowej (tradycyjne budownictwo mieszkalne), dr Piroska Szabó, sekretarz Komisji Karpackiej na Węgrzech, koordynator do spraw wydawniczych syntezy folkloru zbójnickiego, doc. dr Danuta Tylkowa - przewodnicząca Komisji Karpackiej w Polsce, współautor do spraw wydawniczych obu syntez, oraz dr Krystyna Hermanowicz-Nowak - sekretarz Komisji Karpackiej w Polsce. W czasie spotkania omawiano sprawy związane z zakończeniem tekstu syntezy architektury ludowej, która napisana została na podstawie opracowań krajowych pochodzących z obszarów karpacko-bałkańskich. Ustalono, że prace redakcyjne zostaną zakończone do końca 2001 roku. Obfity materiał ilustracyjny jest już skompletowany. Wst«p dotyczący metodologii i genezy tego tematu w obrębie MKKKB przygotuje D. Tylkowa. Wopracowaniu przyjęto współczesny, obowiązujący podział administracyjny państw. Zgodnie z umową - synteza architektury ludowej zostanie wydana w języku czeskim, podpisy pod ilustracjami będą dwujęzyczne - po czesku i angielsku, a streszczenie w j. angielskim. Ustalono tytuł publikacji: Budynki mieszkalne w zagrodzie na obszarze Karpat i przyległych terenach bałkańskich (Obydli w Karpatech a phlehlych oblastech balkcmskYch). Projektuje się wydanie jej w postaci książki o objętości ok. 700 stron z 350 ilustracjami oraz CD jako uzupełnienie zawierający 1500 ilustracji. Synteza folkloru zbójnickiego, która zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami zostanie wydana w j. rosyjskim, została ukończona i zredagowana przez Ph. Dr. Vere GaspańkovąDr Sc. z Bratysławy, a nast«pnie przesłana do Instytutu Folkloru Europejskiego w Budapeszcie, którego dyrektor - Ph. Dr. Mihaly Hoppal podjął się wydania tej pracy. Przyjęto tytuł opracowania: Zbójnictwo w Karpatach. Folklor ustny środkowo-wschodniej Europy - studium porównawcze. Ustalono, że w każdym opracowaniu zostaną wymienione wszystkie Instytuty Akademii Nauk, na które opiewa wieloletnia i wielostronna umowa o współpracy, a także autorzy opracowań syntez krajowych i reprezentowane przez nich instytucje. Autorzy opracowań krajowych zobowiązani są ponadto do udzielenia praw autorskich oraz zabezpieczenia praw autorskich zamieszczonych ilustracji. Wszystko wskazuje na to, iż obydwie syntezy karpackie ukażą się drukiem w 2002 roku. Danuta Tylkowa Krystyna Hermanowicz-Nowak ZEBRANIE KOMISn DO BADANIA WSCHODU KOMITElU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK Komisja do Badania Wschodu KNE PAN została powołana 10 grudnia 1999 roku. 22 marca 2001 roku na Wydziale Historycznym Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu odbyło się pierwsze zebranie jej członków. Głównym celem jednodniowego posiedzenia było zapoznanie się uczestników z aktualnie prowadzonymi pracami w różnych ośrodkach akademickich w kraju oraz ustalenie głównych zadań, które będą realizowane w ramach działalności Komisji. Posiedzenie prowadził przewodniczący Komisji prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz. W obradach brali udział: mgr Rafał Beszterda (sekretarz KBW), dr Dagnosław Demski, dr Marek Gawęcki, dr Danuta Penkala-Gawęcka, mgr Małgorzata Gdok-Klatkowska, mgr Przemysław Hinca, dr Piotr Klafkowski, mgr Justyna Kowalińska, dr Maria Kośko, dr Antoni Kuczyński, mgr Agnieszka Oleśkowicz-Popiel, mh'f Mirosław Pecuch, prof. dr hab. Sła- �403 woj Szynkiewicz, mgr Anna Urbańska. Pierwsza część poświęcona była indywidualnym prezentacjom uczestników spotkania. Każdy z nich omówił swoją działalność związaną z problematyką Wschodu. Oprócz skrótowego przedstawienia własnych zainteresowań badawczych oraz projektów aktualnie realizowanych poruszano tematykę prac planowanych. W drugiej części zebrania dyskutowano nad głównymi zadaniami Komisji oraz zakresemjej działania. Można sądzić, że poprzez działalność w pracach Komisji oraz udział w cyklicznych zebraniach nastąpi zintegrowanie środowiska badaczy zajmujących się problematyką Wschodu oraz zintensyfikowane zostaną dyskusje w szerszym gronie nad projektami badawczymi. Poza tym możliwe będzie nawiązanie kontaktu i być może przyszłej współpracy młodych badaczy z doświadczonymi, samodzielnymi pracownikami nauki, co można już było zauważyć podczas obrad. W dyskusji poruszone zostały również problemy określenia specyfiki badań etnologicznych nad Wschodem, znaczeniem Wschodu jako terminu, rozległościąproblemów badawczych, nad którymi pracują członkowie Komisji. Istotną kwestią było również omówienie konieczności skupienia reprezentantów z pozostałych ośrodków akademickich w kraju (obecnie w składzie Komisji dominują przedstawiciele ośrodków poznańskich). Na zakończenie wyrażono chęć zorganizowania konferencji zawężonej tematycznie do jednego z aspektów działalności badawczej na terenie szeroko pojmowanego Wschodu. Przemysław Hinca "WIELKOMIEJSKIE KULTIJRY E1NICZNE: PRZEIRWANIE I INTERAKCJE' - INTERKONGRES MIĘDZVNAROOOWEJ UNII NAUK ANIROPOLOGICZNYCH I EINOLOGICZNYCH, PEKIN, 24-28 LIPCA 2000 Głównym organizatorem i gospodarzem ubiegłorocznego kongresu (IUAES w Pekinie było Chińskie Stowarzyszenie Antropologii Miasta (China Urban Anthropology Association). Podstawowym tematem obrad była kultura miejska, procesy globalizacyjne i urbanizacyjne oraz wynikająca z nich wielokulturowość widoczna w ośrodkach miejskich całego świata. Znaczna część dyskusji dotyczyła także samych nauk antropologicznych, które podlegają zmianom i przekształceniom wraz z badaną przez nie rzeczywistością, tak aby mogły sprostać nowym problemom badawczym. Oprócz powyższych tematów pojawiły się również sesje podejmujące szeroki zakres problematyki związanej z miastemjako podstawowym ośrodkiem życia współczesnego świata. Jak można się domyślić, tematyka taka zgromadziła przede wszystkim socjologów, politologów oraz specjalistów z dziedziny antropologii stosowanej. Najbardziej liczną grupę referentów stanowili przedstawiciele kraju gospodarzy oraz krajów ościennych, głównie Japonii i Indii, co spowodowało, że problemy dotyczące antropologii miasta i kwestii etnicznych w regionie Azji Południowo-Wschodniej stanowiły główną oś Kongresu. Wielu było przedstawicieli krajów Ameryki Północnej oraz Europy (w tym i Polski), ale obecni byli również reprezentanci pozostałych kontynentów. W ramach Kongresu równolegle odbywały się obrady pięciu komisji, które z kolei dzieliły się na poszczególne sekcje. Głównym obradom przewodniczył prof. Yang Houdi, prezydent Chińskiego Stowarzyszenia Antropologii Miasta; odbywały się one pod hasłem przyświecającym całemu Kongresowi, czyli "Wielkomiejskie kultury etniczne: przetrwanie i interakcje". Na sesjach próbowano ukazać obraz miast XX wieku, w których za istotną cechę uznano koegzystencję wielu odmiennych grup i kultur. Tę wielokulturowość miast uznano zgodnie za zjawisko �404 pozytywne zarówno dla jednostek, jak i dla całości kultury i społeczeństwa. Kluczowym problemem było ukazanie sposobów na zachowanie dziedzictwa kulturowego różnych grup etnicznych w tych niesprzyjających im warunkach. Wskazano tu na rolę mediów, edukacji dwujęzycznej, folkloru, a nawet turystyki. Rozważano również problemy wynikające z miejskiej wielokulturowości, które odbijają się na kondycji poszczególnych grup, a nawet na skalę dużo szerszą niż dane miasto. Podczas Kongresu miała miejsce VII Światowa Konferencja Akademicka na temat Ekologii Człowieka (The 7th World Academic Conference on Human Ecology), której organizatorem był przewodniczący Komisji ds. Ekologii Człowieka w ramach IUAES oraz kierownik Instytutu Ekologii Człowieka Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, prof. Napoleon Wolański. W ramach tej konferencji wystąpiły także dwie inne reprezentantki nauki polskiej, prof. Maria Kaczmarek z Instytutu Antropologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz dr Anna Siniarska z Instytutu Ekologii Człowieka Polskiej Akademii Nauk w Warszawie. Ekologia człowieka stara się tworzyć pomost między naukami biologicznymi i społecznymi, wskazując na ścisłe związki społeczności ludzkich z warunkami środowiskowymi. Tematyką konferencji było między innymi postępujące zróżnicowanie biologiczne populacji ludzkich w efekcie postępującej urbanizacji i globalizacji oraz procesy zmian środowiskowych w miastach wywołujące adaptację ludzi do nowych warunków życia. Trzy sesje zorganizowała w Pekinie Komisja IUAES ds. Antropologii w Polityce i Praktyce (The IUAES COnmUssion on Anthropology in Policy and Practice), pod przewodnictwem dr Carmen Boeno Castellanos, współprzewodniczącej tej komisji w ramach IUAES. Pierwsza poświęcona była wzajemnym relacjom między procesami kulturowymi a rozwojem technologicznym i ukazywała możliwości, które wynikają z umiejętnego połączenia obu tych sfer.Na kolejnej sesji podjęto dyskusję nad rozwojem i propagowaniem antropologii stosowanej, a zwłaszcza nad sposobem odpowiedniego kształcenia i praktycznego przygotowania studentów do podejmowania działań z zakresu tej dziedziny. Ostatnią z sesji, która dotyczyła relacji między kulturą i komunikacją międzykulturową a problemami zawodowymi, można uznać za rozwinięcie poprzedniej, ponieważ ukazywała, jak kultura, a zwłaszcza różnice kulturowe, wpływają na niepowodzenia w różnego rodzaju przedsięwzięciach, oraz przedstawiała możliwości ich uniknięcia poprzez praktyczne zastosowanie antropologii. Jest to szczególnie istotne w obecnych czasach, kiedy globalizacja wymusza lub też stwarza szansę na współpracę przedstawicieli różnych kultur w miejscu pracy. Komunikacyjne, negocjacyjne i mediacyjne możliwości antropologii stosowanej są wciąż jeszcze w takich sytuacjach niedoceniane. Komisja IUAES ds. Stosunków Etnicznych (The IUAES Commission on Ethnic Relations) podjęła w ramach Kongresu problem imigracji. Ponieważ problem imigrantów pojawia się najczęściej przy okazji badań nad trudnościami ich adaptacji do nowej społeczności !ub konfliktami spowodowanymi ich przybyciem, na sesji podjęto próbę ukazania ruchów migracyjnych jako pozytywnego czynnika, który w pewnych warunkach stymuluje rozwój zarówno nowej społeczności, jak i społeczności macierzystej. Przewodniczącym tej sesji był dr Nico Kielstra z Uniwersytetu w Amsterdamie, który pełnił tę funkcję w zastępstwie nieobecnego na Kongresie przewodniczącego Komisji ds. Stosunków Etnicznych. Komisja IUAES ds. Antropologii Miasta (The IUAES Commission on Urban Anthropology) obradowała podczas sześciu sesji: I. "Dzieci i dzieciństwo w wielkomiejskich kulturach etnicznych"; 2. "Etniczność i miejska bieda - walka o przetrwanie"; 3. ,,Prawa człowieka w społeczeństwach wieloetnicznych"; 4. "Megaurbanizacja w Indonezji, Indii i Chinach"; 5. "Przestrzenne odzwierciedlenie zróżnicowania etnicznego w miastach"; 6. "Tradycyjna wiedza o zdrowiu w dobie zmian środowiskowych i globalizacji". Koordynatorem tych sesji był dr Freek Colombijn, sekretarz Komisji IUAES ds. Antropologii Miasta. Oprócz wyżej wymienionych sympozjów, na pekińskim Kongresie odbyły się także pojedyncze sesje dotyczące innych zagadnień związanych z antropologią miasta. Poświęcone �405 one były: antropologii płci (gender anthropology), studiom kobiecym nad procesami urbanizacji i globalizacji (gender subjectivities in urban settings), problemowi folkloru miejskiego, antropologii w filmie, antropologii biologicznej, naukom antropologicznym w Azji Wschodniej, teoriom i postawom obecnym w antropologii miasta, aktualnym zmianom w naukach etnologicznych i antropologicznych, relacjom między pasterstwem a procesami urbanizacyjnymi. Ponadto Kongresowi w Pekinie towarzyszyły dwie wystawy fotograficzne. Pierwsza prezentowała kultury mniejszości etnicznych Chin, druga przedstawiała sylwetki kobiet-antropologów, które przyczyniły się do rozwoju tej nauki w Chinach. Na uwagę zasługują także wykłady plenarne, które miały miejsce podczas ceremonii otwarcia oraz zamknięcia Kongresu. Dotyczyły one między innymi: nauk antropologicznych w Chinach (prof. Fei Xiaotong), pluralizmu kulturowego w dobie globalizacji (prof. Aidan Southal) i współczesnej kondycji nauk antropologicznych (prof. Walter Goldschmidt). Alicja Pasek 7. KONFERENCJA MIĘDZVNARODOWEGO SmWARZYSZENIA EINOLOGII I FOLKLORU (SIEF) "TIMES, PLACES, PASSAGES" BUDAPESZT, 23-28 KWIEINIA 2001 Societe Internationale d'Ethnologie et de Folklore, założonemu w Atenach w roku 1964, dał początek Congres International des Arts Populaires, zorganizowany w Pradze w roku 1928 pod auspicjami Institut International de Cooperation InteIlectuelle de la Societe des Nations. Konferencję w Budapeszcie przygotował Komitet Naukowy, którym kierował Konrad KostIin, dotychczasowy przewodniczący SIEF oraz miejscowy Komitet Organizacyjny na czele z Atillą Pahidi-Kovacsem. Instytucją goszczącą Konferencję był Instytut Etnologii Węgierskiej Akademii Nauk, współpracujący w tym zakresie z Muzeum Skansenowskim w Szentendre oraz Muzeum Etnograficznym w Budapeszcie. Konferencji towarzyszyło Zgromadzenie Ogólne członków SIEF, prezentacja działalności Wenner-Gren Foundation, zresztą sponsorującej spotkanie w Budapeszcie, dokonana przez jej prezesa Richarda Foxa, zwiedzanie interesującej wystawy w Muzeum Etnograficznym "Wizerunki czasu", wizyta w Instytucie Etnografii Uniwersytetu w Budapeszcie kierowanym przez Vilmosa Voigta, przegląd węgierskich filmów etnograficznych oraz, w ostatnim dniu spotkania, wycieczka do Skansenu w Szentendre. O strukturze i działalności instytucji etnologicznych, w tym współorganizujących Konferencję, dobrze informowała publikacja Ethnology in Hungary. Institutional Background. Budapest 2001, wydana przez European Folklore Institute, założony w Budapeszcie w roku 1994 z rekomendacji UNESCO i kierowany obecnie przez Mihaly Hopp3la oraz ekspozycja wydawnictw węgierskich, z wyłożonym tamże, redagowanym przez tegoż Hoppala razem z Adamem Molnarem czasopismem "Shaman" - organem International Society for Shamanistic Research (dotąd 8 tomów). Konferencja pracowała w ramach wykładów plenamych oraz 25 panelów i sekcji problemowych, przy udziale ponad 300 uczestników z większości krajów europejskich i wielu pozaeuropejskich. Pojemna nazwa konferencji pozwalała w niej pomieścić nie tylko referaty związane bezpośrednio z czasem, pamiętaniem o nim i postawami wobec niego, a także jego związkami z miejscem i fazami przejść, w tym pielgrzymowaniem i znaczeniem tradycji, ale również dotyczące wszystkich innych zagadnień interesujących obecnie etnologów. Pojawiły się więc rozważania na temat procesów transformacji, etniczności i tożsamości. Proble- �406 matykę europejskości ijednoczącej się Europy podjął m.in. Chrispin Shore w Nation and State in the European Union. Anthropological Perspective; Jonas Frykman w Articulating Europe in the Local: Between Memory and Material Culture i Gabrielle Schubert w Myt/lOS "Europa" - aus entgegenengeset::ten Perspektiven. Ważne były referaty skoncentrowane na etnologii europejskiej, takie m.in. jak Reginy Bendix Translating between European Ethnologies; Reinharda Johlera The" Small Ethnologies" and the Future of European Ethnology i Richarda Jerdbka Ein biographisches Lexikon del' Europiiischen Ethnologie. Etnologowie polscy uczestniczący w Konferencji wystąpili z referatami: Monika Baer" To Feel European at Last ... ". Discourses and Practices ofConsumption among Polish Middle-Class Women; Zbigniew Jasiewicz What Has Happened to the Polish Ethnology since 1989?; Jolanta Kowalska The Concept ofthe Rite of Passage and the Cultural Reality ofthe End ofthe 2(Jh Century; Violetta Krawczyk-Wasilewska The Authority of Memory in the Process of Transition: Polish Case; Wojciech Olszewski "Nous sommes entoures de nationalisme renaissant, de tribalisme, de tensions et/lIliques ... ". Au besoin de nouvelles theorie et politique de l'identite culturelle; Sławoj Szynkiewicz Nationalism: Shared Emotions or Exclusive Sentiment?; i Mieczysław Trojan Nach funfzig Jahren: Dynarnische KulturmerJ...71laledel' Stadt Wroclaw (an del' Schwelle des neuen Jahrtausends). Wygłoszone zostały także referaty badaczy z zewnątrz z badań nad postawami Polaków i w Polsce: Sabine Hess" I am not willing to return justnow. .. ". Transmigration of Eastern European Women: A Cultural Strategy in the Context of Transformations in East and West Europe; Tracie L. Wilson, Motivation and Strategies of Polish Enviromental Activists: An Ethnographic Inquily oraz Amy Goldberg Turism and Tradition in Poland: An Ethnographic Study ofthe Amber Jewellery Industry in OdaliSk. W ubiegłym roku uczestniczyłem w konferencji Europejskiego Stowarzyszenia Antropologów Społecznych (EASA) w Krakowie. Jaki obraz etnologii i antropologii w Europie prezentują obie konferencje? Uderza bliskość tematyki i sposobu prowadzenia badań uprawianych pod tymi dwoma różnymi nazwami. Tylko nieliczne referaty z wymienionych dwóch konferencji nie mogłyby być wygłoszone na każdej z nich; powtarzała się także część uczestników. W Krakowie najliczniejsi byli uczestnicy z krajów anglojęzycznych, w tym pozaeuropejskich, natomiast w Budapeszcie z krajów niemieckojęzycznych, z nieco mniejszym udziałem gości spoza Europy. Można wskazać na różnice w tradycji: z jednej strony związki z naukami przyrodniczymi, dostrzegalne u podstaw antropologii, a z drugiej z naukami historycznymi i szerzej humanistyką, wyraźne od początków etnologii. Obie tradycje jednakże obecnie przenikają się i nie stanowią o kształcie współczesnej antropologii i etnologii. Można dostrzec silniejszą w ramach antropologii integrację ponadnarodową, mniej się w niej mówi, w porównaniu z etnologią, o "małych antropologiach/etnologiach", wykształconych w ramach narodów czy regionów, zajmujących się zagadnieniami lokalnymi, budującymi lokalne tożsamości. Etnologia i antropologia, bliskie sobie również w przeszłości, stały się szczególnie dzisiaj dwoma perspektywami przyjmowanymi w nauce o człowieku jako istocie kulturowej, obydwoma niezbędnymi, z których pierwsza kładzie nacisk na uwarunkowania lokalne kultury (etniczne, narodowe, regionalne), natomiast druga najej aspekty uniwersalne. W referacie wygłoszonym w Budapeszcie na temat przemian w polskiej etnologii po roku 1989 mówiłem m.in. o relacjach między etnologią a antropologią kulturową i społeczną w Polsce. Z jednej strony antropologia traktowana jest jako część "nauk etnologicznych", a nawet konkuruje z etnologią o miejsce nazwy głównej, nadawanej całemu zespołowi dyscyplin, z drugiej natomiast zachowuje autonomię wobec etnologii i stanowi miejsce spotkań przedstawicieli tej nauki z przedstawicielami innych dyscyplin. Sytuacja tego rodzaju jest charakterystyczna dla większości krajów europejskich, włącznie z Wielką Brytanią, w których akceptuje się obecnie zarówno bliskość i komplementarość etnologii (etnografii, ludoznawstwa) i antropologii, jak i w pewnym zakresie ich autonomię. �407 Ważne w Budapeszcie było Zgromadzenie Ogólne członków SIEF. Ustępujący prezydent Towarzystwa Konrad Kostlin złożył sprawozdanie z działalności w okresie od ostatniej konferencji w Amsterdamie w roku 1998. Sprawozdania przedstawili również przewodniczący komisji Towarzystwa: Badań nad Balladami - Luisa deI Guidice; Badań nad Pożywieniem - Patricia Lysagh; Etnokartografii - Thomas Schippers; Badań nad Religią Ludową - Gabor Barno; Badań nad Budownictwem - Anders Gustavsson oraz Komunikacji Interkulturowej - Klaus Roth. Wyjątkowego znaczenia nadały Zgromadzeniu obradującemu w Budapeszcie projekty zmian w Towarzystwie zmierzające do silniejszej integracji, w nowych warunkach politycznych powstałych w Europie po roku 1989, europejskich etnologów i instytucji etnologicznych, ze zrozumieniem dla różnej ich historii i warunków działania. Przygotowywane są strony www Towarzystwa, które będą administrowane przez Meertens Insitute w Amsterdamie, z miejscem dla biuletynu i czasopisma oraz dla poszczególnych komisji. Przedstawiono Zgromadzeniu projekt zmiany nazwy Towarzystwa (zaproponowana nowa nazwa: Society of European Ethnology), która miałaby wyraźniej zaakcentować jego naukowy charakter i upowszechnić termin nadrzędny wobec nazw regionalnych lub o węższym zakresie, takich jak ludoznawstwo/Volkskunde, folklorystyka, studia kulturowe, tradizioni popolare i in. Sprawę zmiany nazwy Zgromadzenie odrzuciło i przełożyło do następnego spotkania, natomiast przyjęto nowy Statut Towarzystwa, który m.in. pozostawia trzy języki: angielski, francuski i niemiecki jako oficjalne w SIEF. Wybrano nowe władze: Reginę Bendix (Niemcy, USA) jako prezydenta oraz Bjame Rogana (Norwegia) i Hermana Roodenburga (Holandia) jako wiceprezydentów, a także Reginalda Byrona (Wielka Brytania), Luise deI Guidice (Włochy, USA), Joao Leal (Portugalia) i Giselę Welz (Niemcy) jako członków zarządu. Nowe władze, a przede wszystkim nowa prezydent, wydają się zapewniać aktywizację Towarzystwa i zamierzone zacieśnienie kontaktów między etnologami i instytucjami etnologicznymi w Europie. Zabrakło w nich jednak, wbrew zaleceniom Statutu przewidującego obecność w zarządzie przedstawicieli wszystkich ważnych obszarów kontynentu, reprezentantów Europy Środkowej i Wschodniej. Na miejsce następnego spotkania SIEF wybrano Marsylię. Konferencja w Budapeszcie była w zasadzie dobrze zorganizowana. Nie było trudności z uzyskiwaniem informacji przed konferencją, dobrze przekazywano także informacje w czasie jej trwania. Biorący udział otrzymali opublikowany program, listę uczestników i streszczenia większości referatów. Brakiem było niepozostawienie czasu na choćby pytania w czasie posiedzeń plenarnych. Zmiany w programie: nieobecność na otwarciu Ministra Kultury czy konieczność opuszczenia w środę po południu gmachu Akademii Nauk, oddanego w tym czasie na inne cele, były niezależne od miejscowych organizatorów. Materiały konferencyjne mają zostać opublikowane. Spotkanie w Budapeszcie, przedstawiona w trakcie Zgromadzenia Ogólnego nowa wizja kształtu i programu oraz wybrane nowe władze, pozwalają oczekiwać lepszej organizacji i skuteczniejszego oddziaływania Towarzystwa na losy etnologii europejskiej. Zbigniew Jasiewicz �408 X MIĘDZVNAROOOWA KONFERENOA NAUKOWA "TRADYOE ŚLĄSKIFJ KULTIJRY MUZYCZNEJ". W RAMACH OBCHODów 100. ROCZNICY ŚMIERCI RAFAŁA LUDWIKA MASZKOWSKIEGO, WROCŁAW, 16-17 MARCA 2001 Wrocław, historyczna stolica Dolnego Śląska, stał się gospodarzem dziesiątej już z kolei konferencji naukowej pl. "Tradycje Śląskiej Kultury Muzycznej". Okazją do przypomnienia najwybitniejszego polskiego dyrygenta drugiej połowy XIX wieku - Rafała Ludwika Maszkowskiego była setna rocznica śmierci przypadająca 14 marca 2001 roku. Warto odnotować, że Maszkowski od roku 1890 do końca życia zajmował stanowisko dyrygenta Wrocławskiego Stowarzyszenia Orkiestralnego (Breslauer Orchester-Vereinns). Do rocznicowych obchodów włączył się Zakład Historii Śląskiej Kultury Muzycznej kierowany przez prof. dr Marię Zduniak (będącą równocześnie kierownikiem naukowym sesji) działający w ramach I Wydziału Akademii Muzycznej im. Karola Lipińskiego we Wrocławiu, a także Związek Kompozytorów Polskich, Oddział we Wrocławiu. Honorowy Protektorat przyjął Kazimierz Michał Ujazdowski - Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W skład Komitetu Honorowego weszli: prof. Jerzy Mrozik - Rektor wrocławskiej Akademii Muzycznej, dr Peter F. Obc - Konsul Generalny Republiki Federalnej Niemiec. Program naukowy tegorocznej konferencji był obszerny, przyciągnął uczonych o międzynarodowym autorytecie, nie tylko z Polski, ale też z Niemiec, Austrii, Anglii i Stanów Zjednoczonych. Obrady zagaił 1M Rektor Akademii Muzycznej we Wrocławiu - prof. Jerzy Mrozik. N atomiast Paweł Zawadzki powitał uczestników, wykonując na fortepianie finał III Sonaty fis-moll 1. Brahmsa. W programie konferencji tradycyjnie już wyróżnić można było trzy grupy tematyczne, dotyczące przeszłości muzycznej Śląska, współczesnej kultury muzycznej tego regionu oraz śląskiego folkloru muzycznego. Spośród tych trzech grup tematycznych zwrócimy szczególną uwagę na folklor muzyczny Śląska. Krystyna Turek, w referacie Śląskie pieśni ludowe z teki folklorystycznej Stanisława WalIisa, omówiła dorobek tego znanego dokumentalisty i badacza śląskiej kultury ludowej. Wysiłek pracowitego życia Stanisława Wallisa zaowocował obfitą kołekcją - materiały pieśniowe zachowane w jego rękopiśmiennych tekach są zróżnicowane pod względem tematyki i funkcji utworów. Znajdujemy wśród nich podstawowe grupy pieśniowe znane folklorystyce połskiej. Prócz archaicznych pieśni obrzędowych, zbiór Waliisa przynosi bogaty zbiór pieśni powszechnych, w głównej mierze zalotnych i miłosnych, społecznych, rodzinnych, sierocych i żartobliwych,jak również zawodowych. Do osobliwości należą utwory, które m.in. opiewają urok śląskiej ziemi, opisują trudy ludzkiej egzystencji, a także specyfikę pracy. Wartość prac WalIisa, a także ich walory poznawcze oraz zróżnicowanie słowno-muzyczne wskazują, że należą one do znaczących osiągnięć folkloru Górnego Śląska. Magdalena Dziadek przedstawiła referat Stan zachowania tradycyjnego repertuaru katolickich pieśni kościelnych na Śląsku CieszYliskim. Pomimo ruchów migracyjnych repertuar ten zachował się prawie w niezmiennej formie, ma charakter reliktowy, swoiste cechy funkcjonalne, a także wariantową w stosunku do oficjalnego repertuaru postać muzyczną. Opierając się na przykładach pieśni użytkowych w wybranych parafiach, autorka próbowała dokonać typologii procedur, które doprowadzają do powstania wariantów, w podziale na problematykę związaną z podłożem skalowym pieśni, ich strukturą metrorytmiczną, melodyczną i fonnalną· Wystąpienie Jadwigi Bobrowskiej dotyczyło piosenki o "wilczku ożenionym" ijej wariantach w zbiorach śląskich pieśni ludowych, występującej w repertuarze XIX- i XX-wiecznych śpiewaków ludowych, poświadczonej również w staropolskich źródłach literackich. Tę humorystyczną opowiastkę, opartą na przeciwstawieniu się sytuacji kawałera �409 i żonatego mężczyzny, przekazał w jednym z Figlików Mikołaj Rej; jej wersja wokalno-taneczna zachowała się w XVII-wiecznym zbiorku liryki popularnej Pieśni, tańce, podwany, aj ej późniejsze warianty ludowe utrwalili m.in. Fr. Chopin i O. Kolberg. Przedstawiane przez autorkę śląskie warianty omawianej piosenki znajdują się w zbiorach A. Cinciały, Wallisa, E. lmieli, J. Taciny i A. Dygacza. Tomasz Michalewski w referacie Śląski folklor Opolszczyzny w świetle badań Piotra Świerca, zaprezentował pokrótce sylwetkę badacza, a także jego dokonania nad folklorem i śląską pieśnią ludową. Wyniki jego badań nad folklorem muzycznym Opolszczyzny ujawniły jego polski charakter, a także wielostronność i złożoność tematyki. Świerc ukazuje realia zawarte w pieśniach, bada ich funkcje i znaczenie, podkreśla walory poznawcze większych segmentów treściowych, rozpatruje także aspekty socjologiczne pieśni. Autor referatu dowodzi, że Świerc był wytrawnym znawcą muzycznego folkloru śląskiego, szczególnie zaś opolskiej pieśni ludowej. Wystąpienie Zbigniewa Kościowa poświęcone było Serbołużyckim śladom muzycznym na Śląsku. Z referatu dowiadujemy się, że najwcześniejszy ślad związków między muzykami serbołużyckimi ze Śląskiem znajdujemy w biografii Jana Krygara - kompozytora, organisty i teoretyka. Autor przedstawia też Jana Arnosta Smolera - autora dzieła etnografii serbołużyckiej Pjesnicki "ornych a delnych Łuźiskich Serbow, a także Jana Cyza. Autor przedstawia także znaczącą rolę, jaką spełniła Opolska Państwowa Szkoła Muzyczna I i II stopnia, a także Filharmonia Opolska i Opolska Rozgłośnia Radiowa w promowaniu muzyki serbołużyckiej. Wspomina także o kompozytorach T. Natansonie i S. Smiełowskim, którzy opracowali wiele ludowych melodii serbołużyckich m.in. na fortepian i śpiew z fortepianem. Obradom towarzyszyła dyskusja. Uczestniczyli w niej m.in. Maria Zduniak, Krzysztof Rottermund, Jan Maszkowski, Magdalena Dziadek. Kwestie wiodące konferencji były ponadto podejmowane w dyskusjach i rozmowach kuluarowych. Teksty odczytów zostaną zebrane we wspólnym tomie, noszącym tytuł identyczny jak sympozjum, i skierowane do druku dzięki pomocy finansowej Komitetu Badań Naukowych. Miłym, ale także bardzo cennym punktem Konferencji okazała się wystawa, która spotkała się z aplauzem wszystkich, zatytułowana: Życie i działalność Rafała Ludwika Maszkowskiego, przygotowana przez pracowników Biblioteki Głównej Akademii Muzycznej im. Karola Lipińskiego we Wrocławiu. Materiały na wystawę zostały udostępnione ze zbiorów Jana Wydry-Maszkowskiego, Muzeum Narodowego we Wrocławiu, Oddziału Zbiorów Specjalnych Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu oraz z kolekcji prof. dr Marii Zduniak. Wydarzeniem kulturalnym, które spotkało się z uznaniem wszystkich, był koncert orkiestry symfonicznej wrocławskiej Akademii Muzycznej w studio koncertowym Polskiego Radia we Wrocławiu. Uczestników, gości i organizatorów podejmował podczas wystawnego przyjęcia w siedzibie konsulatu Konsul Generalny Niemiec dr Peter F. Ohr. Tomasz Michalewski "WŚRÓD pUSTYŃ, BUSZU, LASÓW I OGRODÓW. SPOTKANIA Z KULTIJRĄ ABORYGENÓW I PAPUASÓW'-KONFERENCJA NAUKOWA I WYSTAWA W MUZEUM ARCHEOLOGICZNYM I EWOGRAFICZNYM W WDzr W dniach 23-25 listopada 2000 roku w Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi odbyła się konferencja naukowa poświęcona kulturom Australii i Nowej Gwinei, połączona z uroczystym otwarciem wystawy etnograficznej. Całość zorganizowano pod wspólnym tytułem "Wśród pustyń, buszu, lasów i ogrodów. Spotkania z kulturą Aborygenów i Papuasów". �410 Pierwszy dzień obrad konferencji: W pierwszym r.lędzie siedzą od lewej: Marcela Kaspnyk - kierownik Działu Kultury Ambasady Australii w Polsce, Margaret Adamson - Ambasador Australii w Polsce i doc. dr hab. Ryszard Grygiel- dyrektor Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Fot. Władysław Pohorecki Współorganizatorami spotkań byli: Komitet Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, Zakład Studiów Brytyjskich i Krajów Wspólnoty Brytyjskiej Uniwersytetu Łódzkiego, James Cook University ofNorth Queensland oraz Oddział Łódzki Polskiego Towarzystwa Ludoznawczegol. Spotkania odbyły się pod honorowym patronatem: Margaret Adamson - Ambasadora Australii w Polsce, Waldemara Matusewicza - Marszałka Województwa Łódzkiego oraz Tadeusza Matusiaka - Prezydenta Miasta Łodzi. W uroczystym otwarciu, a także w pierwszej części obrad konferencji uczestniczyła pani Ambasador Australii w Polsce, która w swoim wystąpieniu zwróciła uwagę na coraz szersze zainteresowanie polskich naukowców problematyką australijską. Podkreśliła także wpływ dziedzictwa kulturowego Aborygenów na kulturę współczesnej Australii. Głównym powodem zorganizowania wystawy i konferencji było podsumowanie siedmioletniej współpracy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi z James Cook University ofNorth Queensland w Townsville2, która zaowocowała obustronną wymianą ) Imprezę wsparly finansowo następujące instytucje: AMCOR RENTSCH-Europe; ARCUS sp. z 0.0.; Komitet Badań Naukowych; SCRIPT - Pracownia Infonnacji Wizualnej i Reklamy; Wydział Kultury i Ochrony Zabytków Urzędu Miasta Łodzi. 2 Szerzej na temat tych działań pisze autom w opracowaniu "Kolekcja z Australii i Oceanii efekt współpracy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi z James Cook University ofNorth Queensland", oddanym do druku w wydawnictwie Ludy ikultury Australii iOceanii, Wrocław 2001. �411 kolekcji etnograficznych. W zamian za przekazany muzeum uniwersyteckiemu w Townsville zbiór polskiej sztuki i rzemiosła ludowego łódzkie Muzeum otrzymało kolekcje ilustrujące kultury Australii i Oceanii. Ze strony Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi wymianę przygotowała autorka niniejszej relacji. Działania na terenie Australii prowadziła początkowo dr Maria Wrońska-Friend, a następnie May Abernethy. Omawiana ekspozycja prezentowała otrzymane przez nas w drodze wymiany obiekty, które uzupełniono zabytkami pozyskanymi przez łódzkie Muzeum w latach wcześniejszych. Myślą przewodnią wystawy było ukazanie zróżnicowania kulturowego Australii i Nowej Gwinei oraz podkreślenie wzajemnych powiązań kultury ze środowiskiem naturalnym. W oparciu o przedmioty codziennego użytku ukazano rozmaite sposoby bytowania i gospodarowania, wynikające ze znacznego zróżnicowania ekosystemów. Obiekty sztuki umożliwiły natomiast zwrócenie uwagi na mitologiczne, wierzeniowe i obrzędowe aspekty kultury Aborygenów i Papuasów. Ekspozycja sygnalizowała także kierunki współczesnych przemian kulturowych zachodzących na tych obszarach. Jej wartość podnosiły także fotografie autorstwa pani Barbary Meder3. Uroczyste otwarcie wystawy połączono z inauguracją interdyscyplinarnej konferencji naukowej, poświęconej kulturom Australii i Oceanii. Czynny udział w obradach wzięło 16 referentów - etnologów, socjologów, religioznawców, językoznawców i muzealników z Polski i Australii, którzy wygłosili w sumie 18 wykładów poświęconych następującym zagadnieniom: - historii i charakterystyce polskich muzealnych kolekcji etnograficznych pochodzących z terenu Australii i Oceanii; - rozmaitym aspektom tradycyjnej kultury Aborygenów i Papuasów; - kierunkom zainteresowań polskich badaczy Australii i Oceanii; - współczesnym przemianom społecznym i kulturowym zachodzącym wśród tubylczych mieszkańców Australii i Oceanii; - współczesnej twórczości poetyckiej i narracyjnej Aborygenów. Opiekunem naukowym konferencji był prof. dr hab. Aleksander Posern-Zieliński (Komitet Nauk Etnologicznych PAN). Obrady toczyły się w dwóch sekcjach: - etnologicznej, nad którą opiekę merytoryczną sprawowała prof. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska (Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Oddział w Łodzi) oraz filologicznej, kierowanej przez prof. dr hab. Krystynę Kujawińską-Courtney (Zakład Studiów Brytyjskich i Krajów Wspólnoty Brytyjskiej UŁ). Gościem honorowym konferencji był prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz - przewodniczący Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Funkcję sekretarza konferencji pełniła autorka niniejszej informacji, reprezentując Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. Konferencję uzupełniono pokazem filmów oświatowych dotyczących kultur Aborygenów, połączonym z dyskusją na temat możliwości i ograniczeń związanych z upowszechnianiem wiedzy na temat kultur Australii i Nowej Gwinei. Obrady miały charakter otwartych spotkań i skupiły znaczną ilość słuchaczy, wśród których byli muzealnicy, pracownicy naukowi oraz studenci Uniwersytetu Łódzkiego i Uniwersytetu im. M. Kopernika w Toruniu, członkowie Oddziału Łódzkiego PTL, a także wolni 3 Autorką scenariusza wystawy była dr Anna Styczyńska. Konsultacji merytorycznej udzieliła dr Maria Wrońska-Friend. Zdjęcia do wystawy udostępniła nieodpłatnie ich autorka - Barbara Meder. Oprawę plastyczną opracowała artysta plastyk Beata Wawrzecka, a autorami makiet i rekonstrukcji byli Maciej Mastalerz i Anna Lisiecka. Funkcję komisarza wystawy pełniła mgr Alicja Woźniak. Wystawietowarzyszył informator dotyczący kultur Australii i Nowej Gwinei oraz ulotka omawiającahistorięwspółpracyMuzeumArcheologicznegoi Etnograficznegow Łodzi z James Cook University. �412 Ekspozycja "Wśród pustyń, buszu, lasów iogrodów. Spotkania z kulturą Aborygenów i Papuasów" (fragment) - sale poświęcone kulturom Australii. Fot. Władysław Pohorecki �413 Ekspozycja "Wśród pustyń, busZlI, lasów i ogrodów. Spotkania z kulturą Aborygenów i Papuasów" (fragment) - sala poświl(cona kulturom Nowej Gwinei. Fot. Władysław Pohorecki �414 słuchacze zainteresowani problematyką konferencji. Materiały z sesji są obecnie opracowywane redakcyjnie i zostaną wydane drukiem przez Zakład Studiów Brytyjskich i Krajów Wspólnoty Brytyjskiej Uniwersytetu Łódzkiego. Pozytywne reakcje uczestników konferencji, zgromadzonych gości i publiczności były najlepszym dowodem potrzeby organizowania w muzeach kilku rozmaitych działań naukowo-oświatowych, skupionych wokół wspólnego zagadnienia. W przypadku tematyki pozaeuropejskiej aktywność taka jest tym bardziej wskazana, że możliwości organizowania imprez poświęconych innym kontynentom są w polskich muzeach etnograficznych ograniczone, ze względu na niewielką ilość kolekcji muzealnych tego typu. Trudności lokalowe, zjakimi boryka się Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, połączone z komplikacjami finansowymi, pozwalają na prezentację kolekcji pozaeuropejskiej jedynie na wystawach czasowych, które z wymienionych przyczyn mogą być realizowane stosunkowo rzadko. Uczestnicy omawianej konferencji i jej słuchacze podkreślali potrzebę organizowania cyklicznych spotkań poświęconych polskim badaniom etnograficznym prowadzonym na terenach pozaeuropejskich. Amerykaniści co roku przedstawiają swoje osiągnięcia naukowe na konferencjach organizowanych przez "ośrodek poznański". Podobną potrzebę deklarują specjaliści z zakresu afrykanistyki, badacze Azji, czy wreszcie Australii i Oceanii. Istotne także jest, aby konferencje te skupiały również pracowników polskich muzeów posiadających zbiory pozaeuropejskie, gdyż zdarza się, że nasi koledzy akademiccy nie mają świadomości zakresu i charakteru polskich muzealnych kolekcji pozaeuropejskich. Łączenie takich spotkań naukowych z wystawą daje także dodatkowe możliwości zaprezentowania zbiorów specjalistom z danej dziedziny. Czy Łódź - zgodnie z sugestią gości konferencji - przyjmie na siebie rolę organizatora takich spotkań - czas pokaże. W chwili obecnej nie wydaje się to realne. Mamy jednak nadzieję, że spotkania z kulturą Aborygenów iPapuasów spełniły swoje zadanie, a planowane wydawnictwo utrwali efekty wymiany myśli oraz doświadczeń badawczych i zawodowych ludzi zainteresowanych kulturami Australii i Nowej Gwinei·. Anna Styczyńska WYSTAWA ETNOGRAFICZNA "SZARE JAK ZIEMIA, BARWNE JAK PAMIĘĆ" W MUZEUM ARCHEOLOGICZNYM I ETNOGRAFICZNYM W ŁODZI "...Od ciebieprzechodniuzależy,czy będę grobemczy skarbem,czybędęmilczałlubmówił,od ciebiezależyprzyjacielu: nie wchodźtu bez pożądania... Rzeczyrzadkiealbopięknetu przemyślniezebraneucząoko,by miałozobaczyćto wszystko, co na świecie,jak coś, czego nigdy dotąd nie widziało" (napis autorstwa Paula Valery ponad wejściem do pałacu Chaillot- Wystawyświatowejw 1937roku). Współczesny nurt krytyczny w antropologii, skoncentrowany na ocenie i interpretacji dokonań dyscypliny, przynosi także ważne konstatacje o roli i istocie muzeum etnograficznego. Wszyscy wiemy, że antropologiczne podejście do kultury uległo w ostatnich latach • Wszystkie zdjęcia pochodzą z Archiwum EtnograficznegoMuzeum Archeologicznegoi Etnograficznego w Łodzi. Fotografował: Władysław Pohorecki. �415 Wystawa "Szare jak ziemia, barwne jak pamięć", cz. [ " Dzieciństwo" Fot. Władysław Pohorecki Izba opoczyńska. generalnym zmianom. Ponowna egzegza kanonicznych dzieł, rozwój postaw interpretacyjnych wskazujących na wielogłosowość, posługiwanie się narracją w pierwszej osobie wskazuje, że antropologów interesuje przede wszystkim proces i sposób dochodzenia do prawdyo kulturze, niż wypowiadanie twierdzeń niepodważalnych. Bowiem "prawda w antropologii okazała się niejednoznaczna, a dzieło antropologa rodzajem opowieści". Powracają więc dawne pytania: czym były i czym są wystawy etnograficzne, jakie założenia ideowe i metodologiczne im towarzyszą? Od dawna wiemy, że poprzez przedmiot lub rzecz przenika teoria każdej prezentacji muzealnej. To, czym jest muzeum, zależy od wizerunku epoki, prądów umysłowych egzystujących w kulturze. Ewolucjonistyczny model związany z tendencją pozytywistyczną wydaje się współczesnym anachroniczny. Wspomniałam, że dziś mówi się, iż dzieło antropologa/etnografa jest rodzajem opowieści. Na taką etnograficzną opowieść zaprosili nas twórcy wystawy "Szare jak ziemia, barwne jak pamięć" do Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi; autorka scenariusza - Ewa Zawiej ska, komisarz - Elżbieta Królikowska i autor projektu plastycznego - Zbigniew Władyka. Wystawa ma charakter ekspozycji s t a ł ej, musi więc spełniać kilka podstawowych funkcji. A lo: - powinna prezentować zbiory łódzkiego muzeum; - powinna być etnograficzną wizytówką regionu; - a także mieć charakter uniwersalny. Paradoksalność to pozorna (uniwersalizm i regionalizm), o tym wiedzą antropolodzy. Jestem przekonana, że ekspozycja łódzka wszystkie te cele wypełniła. Założeniem scenariusza, założeniem doskonale zresztą zrealizowanym, nie jest ekspozycja r z e c z y. Dziś - mówi antropolog - "należy poddać w wątpliwość przekonanie, że przeszłość istnieje w rzeczach, że coś w nich można zobaczyć. Trawestując Fryderyka Nietzschego, powiedzmy za nim: (fakty) rzeczy są zawsze głupie. Dla ich rozumienia konieczne �416 są k o n t e k s t y. Inaczej wydaje się, że muzeum etnograficzne to piękny cmentarz". Wystawa autorstwa Ewy Zawiejskiej to nostalgiczna opowieść o człowieku jako uczestniku i twórcy kultury, stąd jej humanistyczny wymiar. Autorka rezygnuje z paradygmatycznego dawniej podziału na trzy sfery kultury: materialną, społeczną i duchową, jest bowiem przekonana o jego akademickiej, teoretycznej nieprzystawalności. Ramą kompozycyjną wystawy stało się ludzkie życie, bytowanie w obszarze codzienności i świąteczności wsi środkowopolskiej w dwudziestoleciu międzywojennym. Życie to ukazane zostaje w rytmie pór roku, które organizowały chłopską egzystencję. Od wiosny - dzieciństwa do jesieni - starości. W ten sposób autorom udało się przekazać jeszcze jedną ważną ideę - doświadczania czasu w kulturach typu ludowego. Mityczny światopogląd to poczucie czasu kolistego, wiecznie odnawiającego się, bowiem po śmierci natury - zimie następowała wiosna, i świat powstawał od początku. Takie poczucie czasu dawało człowiekowi kultur tradycyjnych nadzieję na zmartwychwstanie. Kompozycja przestrzenna wystawy owo "koło życia" natury i człowieka potwierdza. Pierwsza sala to ekspozycja wiosny natury, a w niej dzieciństwa i młodości mieszkańców wsi; druga prezentuje lato i jesień, a w nich dojrzałość i ludzką starość. Między nimi, niejako centralnie biegnący korytarz - poświęcony ekspozycji rzeźby sakralnej, która staje się osią ,,koła życia", zgodnie z ideą światopoglądu ludowego o współegzystencji bytów realnych i nadprzyrodzonych, o wiejskim homo religiosus uzgadniającym swoje bytowanie z siłami pozaziemskimi. Zima - dzieciństwo człowieka - prezentowana poprzez model wnętrza domu opoczyńskiego. Zgodnie z przekonaniem o roli domu jako obszaru pierwszego bezpieczeństwa. Zgodnie z wiedzą o kulturze wsi to wnętrze kuchni, w której koncentrowało się życie zimowe. Widocznymi znakami dzieciństwa są: kołyska, drewniane zabawki, ubranka dziecięce, a znakami zimy: drewno pod piecem, suszące się nad nim ubrania czy obecność w izbie kołowrotka. Na przeciwległej ścianie plansza z opisem pory roku i paralelnie zdarzeń dzieciństwa. Widz może uzupełnić swoją wiedzę - autorzy wystawy uzupełnili każdy jej z n a c z ąc y element o słowo wyjaśniające. W skrzyneczkach są karty z tekstami o dzieciństwie na wsi, możemy je zabrać do swoich domów. Wiosna - młodość człowieka. Scena przedstawia dwie grupy obrzędowe na wiejskiej drodze przed kościołem, dziewczęta z "gaikiem" i młodych chłopców chodzących z "kurkiem" po dyngusie; eksponaty pochodzą z regionu rawskiego. Młodość to już możliwość pełnego uczestnictwa w życiu obrzędowym, tu: zaklinania i powoływania wiosny. Autorom poprzez szczególny typ scenografii udało się wskazać na synkretyzm religijny wsi (obecność Kościoła jako przedstawiciela oficjalnej religii i magicznych sposobów wspomagania sił natury). Znów obserwujemy dbałość o szczegóły: stroju, rekwizytów obrzędowych, ustawienia manekinów zgodnie z symbolicznym doświadczeniem prawej i lewej strony w kulturach typu ludowego. W tej części łódzkiej ekspozycji autorzy decydują się na zawsze ryzykowny zabieg: wprowadzenia manekinów. Znakomite imitowanie fizjologii gestów człowieka (to musiał być wielki wkład pracy!) sytuuje wykorzystane manekiny w tradycji figur szopkowych, "wpisując" je w kolejne sceny teatru życia. Wiosnę natury i młodość człowieka zamyka scena oczepin - obrzędu weselnego. Ponownie wracamy do obszaru domu, tym razem autorzy wskazali najego symboliczny charakter. Obserwujemy rekonstrukcję izby łowickiej, z całym bogactwem sztuki z tego regionu. Znakami przystosowania izby do obrzędu weselnego jest między innymi brak łóźka, wyniesionego dla potrzeb świąteczności. W centrum grupa osób uczestniczących w oczepinach. Obrzęd weselny klarownie sugeruje widzowi, iż wchodzimy w okres dojrzałości. Lato - dojrzałość. Autorzy wystawy przekonują widza o trudach tego okresu ludzkiego życia. Ukazanie codzienności zamanifestowano z pomocą dwóch scen - odrębnych ekspozycji: chłopskiej zagrody (łowickie) z całym jej wyposażeniem i sceny w polu przy żni- �417 wach (z tradycyjnym podziałem ról w pracy rolnika). A więc praca rozumianajako konieczność i kreacjajednocześnie. Dalej chłopska kuźnia i targ z całym kulturowym asortymentem. Ten zabieg inscenizacyjny uznaję za niezwykle interesujący. Autorzy nie rezygnują bowiem z prezentacji jeszcze jednego z istotnych zajęć chłopskiej kultury, rzemiosła - ale pokazują je inaczej -jego efekt jako produkt handlowy. Odnajdujemy różnorodność rzemieślniczych profesji: garncarstwo, kołodziejstwo, wikliniarstwo, zabawkarstwo, tkaninę, kowalstwo, kapelusznictwo itd. Uroku scenie targowej dodaje obecność starannie zrekonstruowanego straganu z kobiecymi akcesoriami. I wreszcie jesień - ekwiwalent ludzkiej starości, zaznaczony delikatnie metaforą oczekiwania i odpoczynku (dwoje staruszków na ławce przed domem).To przygotowanie do odejścia zarówno obumierającej natury, jak i ludzi. To klamra o znaczeniu uniwersalnym i regionalnym (sieradzkie). I choć wystawę kończy jesień, to przecież widz może podjąć wędrówkę raz jeszcze - ku wiośnie i młodości zgodnie z doświadczeniem czasu w kulturach typu ludowego. Wszystkie sceny ludzkiego teatru są zatrzymane wczasie i ,,ruchome" jednocześnie; uchylone okna domów, zioła, zboża, liście i szopkowe lalki w dokładnie wystudiowanych gestach. Wspomniałam już, że współczesna antropologia/etnografia uznaje za prawomocne naukowo narracje w pierwszej osobie. To wypowiedź etnografów końca wieku, realistyczna i zmityzowana jednocześnie. Ukazuje świat ustalonego p o r z ą d k u - codzienności i świąteczności, świat chłopskiej aksjologii; świat, który odszedł pewnie bezpowrotnie, za Wystawa"Szarejak ziemia,barwnejak pamięć",cz. IV "Starość".Fot. WładysławPohoreckiol< ol< Zdjęciapochodzą z Archiwum EtnograficznegoMuzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. �418 którym zdarza się nam tęsknić, żyjąc w czasach wielogłosowości i entropii kulturowej. Ma więc charakter n o s t a l gi c z n y, jak wiele prac współczesnych humanistów (Eliade). Nie ma w niej bezdomności, tragedii nieprzystosowania, buntu wobec norm. To już temat na inną etnograficzną opowieść. Pomysł, kompozycja, rzetelność merytoryczna, wielowarstwowość w jednorodności przedstawienia, ciekawy kształt plastyczny (piękne kompozycje iluzorycznej perspektywy) to cechy tej wystawy. Towarzysząjej trzy formy wyjaśniające i wspomagające: katalog, folder i karteczki na kształt wiejskich druków ulotnych opisujące każdy etap życia człowieka i natury. Na szczególną uwagę zasługuje katalog towarzyszący wystawie, a to nie tylko ze względu na merytoryczną wartość tekstu Ewy Zawiejskiej, ale także ze względu na wstęp prof. M. Wieruszewskiej, pisany z pozycji człowieka końca wieku. Kształt plastyczny katalogu, dobór fotografii świadczą o wrażliwości estetycznej autorów. Podejmijmy trud wędrówki, odwiedzając łódzkie Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne. Ewa Nowina-Sroczyńska 5th INTERNATIONAL ASTRA FILM FESTIVAL W SIBIU, 25-29 PAźDZIERNIKA 2000 Niewielkie Sibiu, historyczne miasto Siedmiogrodu, jest miejscem wielkiego festiwalu filmów dokumentalnych i antropologii wizualnej. Zainicjowana w 1993 roku impreza ma już swoją międzynarodową renomę, zaś Dumitru Budrala i jego współpracownicy z Astra Film Studio musieli obejrzeć ponad 240 filmów, by móc zakwalifikować 43 z nich. Noszące saksońską nazwę Hermannstadt stało się miejscem prezentacji filmów dokumentujących splecione rzeczywistości świata ludzkiego i tego co go otacza, filmów wykraczających poza formułę zwykłego dziennikarstwa. Program specjalny skupia się na osiągnięciach antropologii wizualnej, której celem jest ukazywanie sposobów, w jaki społeczności ludzkie stanowią swoje wartości, postrzegają interakcje społeczne oraz na ile i jak można zrozumieć znaczenia kulturowe poszczególnych grup. W bieżącej edycji festiwalu ukazano w ramach tego programu pięć filmów australijskiego klasyka antropologii wizualnej, Davida MacDougalla. Jego dokumenty cechuje zmniejszenie dystansu między twórcą a obiektem. Ten "uczestniczący" rodzaj filmowania, operujący "nieuprzywilejowaną" kamerą, niweluje autorytatywność i dydaktyzin narracji dokumentu. Kamera wtapia się np. w życie pasterzy Turkana w Kenii, indyjskich fotografów spod Himalajów czy górali sardyńskich. Nagrodę główną festiwalu zdobył nakręcony w 1999 roku holenderski film For Ever Little (Na zawsze mali) Barbary den Uyl. To wzruszająca, a zarazem wnikliwa opowieść o dorosłych ludziach niskiego wzrostu, którzy organizują sobie normalne życie, tworzą sieć wzajemnych powiązań, zakochują się, żenią, rodzą i wychowują dzieci, spotykają, wtapiają w społeczeństwo. Autorka z wielką delikatnością i sympatią śledzi troski i radości tych niezwykłych, a zarazem przecież zwykłych ludzi. Przy okazji zaznaczyć wypada, że wszystkie cztery zaprezentowane filmy holenderskie były bardzo dobre: trafnie wybrany temat, profesjonalizm dokumentu, tropienie wybranego wątku. Następną z kolei, Nagrodę Międzynarodową Festiwalu Astra, przyznano chińskiemu twórcy Bibo Liangowi za film Marriage (Małżeństwo). Jury doceniło uchwycenie żywości obliczonego na wiele miesięcy procesu negocjowania zawarcia małżeństwa przez rodziców młodych oraz samego obrzędu zaślubin i wesela, które także rozłożone są na kilka etapów. �419 W kategorii najlepszego filmu wschodnioeuropejskiego dwie równorzędne nagrody zdobyły bułgarski film A Month in the Life ofEphtim D. (Jeden miesiąc z życia Eftima D.) w reżyserii Asena Balikci i Antoniego Donczewa oraz Black and White in Colour (Czarne i białe w kolorze) Miry Erdevicki. Pierwszy opowiada, jak żyjący z żoną emeryt bułgarski, dawny komunista, wiąże dziś koniec z końcem ze swej skromnej emerytury. Drugi ukazuje drogę życiową ze skrajnie ubogiej romskiej wsi na Słowacji, przez czeskie życie estradowe, po występy na paryskich scenach śpiewaczki Viery Bilej. Film obrazuje też styl życia tej energicznej, przypominającej zapaśnika sumo śpiewaczki, która nie wyrzeka się swych korzeni i do końca pozostaje spontaniczna. Faworytem publiczności był film chorwacki Saszy Podgoreleca BBB, oznaczające Bad Blue Boys, o wplątanych w politykę nacjonalizmu kibicach Dynama Zagrzeb. Jury miało tu jednak najtrudniejszy wybór, gdyż większość z filmów z regionu albo nie reprezentowała najwyższego poziomu, albo nie wykraczała poza konwencję dziennikarską, albo niezbyt pasowała do formuły festiwalu. Tym ostatnim rodzajem filmu był Cisza, ciemność Pawła Kędzierskiego traktujący o ludziach głuchoniemych i niewidomych, którym kreowanie rzeźb daje wiele szczęścia. Ciemne barwy i cisza wytwarzają aurę świata, w jakim, możemy sobie wyobrazić, żyją ci ludzie. Ta artystyczna, a zarazem głęboka opowieść poruszyła widzów i zebrała pochwały jury, lecz nie była w stanie zdobyć laurów, gdyż nie mieściła się w dokumentalno-antropologicznej konwencji festiwalu. Nawiasem mówiąc szkoda, że był to jedyny polski film nadesłany do Sibiu. Nie pierwszy to przypadek, gdy organizatorzy festiwali w regionie narzekają na niemożność pozyskania filmów dokumentalnych z Polski. Szkoda. W kategorii filmów rumuńskich zwyciężyły No Rush, No Women (Bez pośpiechu, bez kobiet) Gabriela Hanganu i Adiny Bradeanu oraz A Cuckoo s Nest (Kukułcze gniazdo) Catalin Apostol. Pierwszy ukazał życie codzienne pasterzy, którzy wypasają swe owce ... na dnie niedoszłego sztucznego jeziora, którego budowę rozpoczęto za czasów komunistycznych na przedmieściach Bukaresztu. Dawni pracownicy państwowych zakładów wrócili do tradycyjnych zajęć, by w iście spartańskich i prymitywnych warunkach układać swe życie. Ich osobiste losy stały się metaforą całej postsocjalistycznej transformacji. Natomiast dokument ukazujący świat grupy ludzi zamkniętych w zakładzie psychiatrycznym w Rumunii daje asumpt do myślenia o uniwersalnym problemie "normalności" i "nienormalności" naszego społeczeństwa. Warto się przyjrzeć w tym lustrze, by lepiej widzieć absurdalność naszego z pozoru racjonalnego świata. Michał Buchowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b04440cb96df67af99d07e07e18c1a4.pdf 6ba82047082ee6fe0866af1bbc3cb7d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2016 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource mit - aspekt psychologiczny etnopsychologia mit - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1871 Title A name given to the resource Między gnozą a niedouczeniem / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.305-312 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buliński, Tarzycjusz ; Kairski, Mariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, 2001 MIĘDZY GNOZĄ A NIEDOUCZENIEM. O "PSYCHOLOGII MITU" ANDRZEJA PANKALLP Obcy (Biali, Nieindianie) nic nie wiedzą. (...) Nie widzą tego, co w głębi (w środku). Nie widzą, bo nie umieją patrzeć. Elias Lucitante2 l przyłożyłem do tego serce moje, abym poznał mądrość. szaleństwo i głupotę: Alem doznał, iż to też jest utrapienie ducha. Eklezjasta 1.17 Od czasów tzw. zwrotu lingwistycznego w humanistyce "kłusownictwo intelektualne" poczęło zataczać coraz szersze kręgi, aż wreszcie doczekało się pełnego uznania i nikogo nie dziwi dziś fakt pisania prac poruszających się na pograniczu różnych dyscyplin. Jednym z takich obszarów pogranicza jest dziedzina leżąca pomiędzy antropologią kulturową a psychologią, która należy chyba do najtrudniejszych obszarów badawczych w naukach społecznych i, jak pokazuje historia myśli etnologicznej, jest nader podatna na uproszczenia. A ponieważ sytuuje się ona w granicach naszych zainteresowań teorią kultury pierwotnej, z tym większą uwagą powitaliśmy ukazanie się książki Andrzeja PankalIi, która odważnie, by nie rzec buńczucznie, wkracza na ów "zaminowany" teren i podejmuje zagadnienie pograniczne właśnie: temat mitu. Niestety, nie obyło się bez ofiar. W niniejszym tekście chcielibyśmy pokrótce przedstawić naszą opinię o rzeczonej pozycji i uzasadnić, dlaczego próba ta zakończyła się niepowodzeniem. Praca stawia sobie za cel połączenie psychologicznych i kulturowych ujęć nader szeroko rozumianego mitu w ramach subdyscypliny nazywanej w książI Tekst dotyczy książki Andrzeja Pankałłi pl. Psychologia mitu. Kultury tradycyjne a współczesność, Warszawa Eneteia, 2000, ss. 171. Autor jest psychologiem zajmującym się historią myśli psychologicznej, dorobkiem Jungowskim (współredaktor "Albo Albo") oraz etnopsychologią. Swoje pasje etnologiczne realizował w trakcie podróży do Indian meksykańskich (Lacandon) oraz ekwadorskich (Kofan. Siona). 2 Szaman Kofanów z osady Santa Rosa de Sucumbios, depo Putumayo, Kolumbia, pażdziernik 1981. �306 ce etnopsychologią. Autor zatem stara się: 1) najpierw zrekonstruować obecność kategorii mitu w rozlegle pojmowanej psychologii; 2) następnie zarysować perspektywę psychologiczno-kulturową jego ujęcia; 3) by w końcu spenetrować możliwości zastosowania tejże perspektywy do badań mitu w konkretnej społeczności (Indianie Kofan). Program słuszny i ambitny i jemu też Pankalla deklaruje podporządkowanie struktury pierwszej części książki (Psychologia mitu). Natomiast składająca się z kilku esejów partia druga (Ku/tury tradycyjne a współczesność) ma najprawdopodobniej stanowić uzupełnienie problematyki poruszanej w jądrze pracy. Myśl przewodnia książki zamyka się w tezie mówiącej, iż mit jest zjawiskiem wielopłaszczyznowym i badający go psycholog winien "skupić się na jednym, psychologicznym wymiarze mitu, jednak ze świadomością istnienia pozostałych wymiarów oraz interakcji między nimi" (s. 30). Podstawę teoretyczną tego poglądu autor znajduje w Popperowskim podziale rzeczywistości na trzy światy (obiekty fizyczne, stany psychiczne, byty abstrakcyjne) oraz w perspektywie antyredukcjonizmu ontologicznego, występującego przeciwko stosowaniu w badaniach nad kulturą indywidualizmu metodologicznego, psychologizmu i naturalizmu. Deklaruje więc omijanie pułapek, które zazwyczaj stawały się smutnym udziałem psychologii nowożytnej, biorącej się za wyjaśnianie zjawisk kulturowych. Tyle tytułem wstępu. Realizacja jednak nie tyle odbiega od założeń, co raczej się z nimi rozmija. Nasze poważne wątpliwości Psychologia mitu wzbudza na kilku płaszczyznach: 1) wiedzy będącej udziałem Andrzeja PankalIi, którą dzieli się z czytelnikiem, 2) sposobu jej pozyskiwania, 3) strony etycznej całego przedsięwzięcia, 4) poziomu samego wykonania. l. Zacznijmy od kwestii merytorycznych. Na wstępie warto chyba sobie zadać pytanie, dlaczego autor wybrał głównie kulturę Indian Kofan jako "materię", na której prezentuje swe etnopsychologiczne tezy. Jedynym bezpośrednim wskazaniem jest stwierdzenie: "powodem, dla którego tak szczegółowo przedstawiliśmy charakterystykę tej grupy (to jest Kofanów) oraz rytuał yage, jest niemożność odseparowania zjawiska mitu od osoby szamana, świętej dla Kofanów rośliny yage i samego rytuału" (s. 84). Pięknie - tylko, że to w sumie dość banalne i oczywiste kryterium spełnia w Ameryce Południowej co najmniej 300 innych indiańskich ludów, jeśli tylko Banisteriopsis caapi, czyliyage zastąpimy czterema innymi halucogennymi roślinami czy grzybami, tak powszechnymi na tym kontynencie (Lophophora williamsii, Datura mete/oides, Salvia divinorum i wiele innych). Może więc wybór Kofanów podyktowany był względami czysto praktycznymi: po prostu Pankalla dysponował własnym, obszernym materiałem empirycznym dobrze ilustrującym problemy psychologii mitu? Kierunek takiego rozumowania sugeruje informacja o badaniach autora (s. 79). Problem jednak w tym, że zgromadzone przez Pankallę w czasie wyprawy dane z zakresu etnopsychologii Kofanów nijak przekładają się na opisy �307 i interpretacje przedstawione w książce, albowiem zdecydowana większość materiału odnoszącego się do mitologii i rytuałów yage w kulturze Kofan, to po prostu mniej lub bardziej zgrabnie dobrane wyimki z pracy M. Califano i J. A. Gonzalo (1995), zresztą wcale nie najważniejszej w bibliografii dotyczącej tego ludu. Niezrozumiałe dla nas pozostaje także to, dlaczego w przypisie dotyczącym mitologii Kofanów przywołana jest praca Alby Moya (1997), będąca zbiorem niewielkich, popularnonaukowych esejów o poszczególnych ludach indiańskich Ekwadoru, gdzie mitologii Kofanów poświęcono ledwie półtorej strony ogólnikowego tekstu. Tak więc pytanie "dlaczego Kofanowie?" pozostaje bez odpowiedzi. Mamy też zastrzeżenia innego rodzaju: prezentowane przez A. Pankallę poglądy J. M. Fericglii (1997), których używa jako teoretycznego zaplecza dla kofańskiego materiału empirycznego, odnoszą się do zupełnie innego ludu zamieszkującego Amazonię ekwadorską: Indian Shuar (zob. też Fericgla 1994), ludu o całkowicie odmiennej kulturze! Trzeba wiele odwagi, by owe odmienne rzeczywistości tak bezrefleksyjnie połączyć. Całkowite zdziwienie wzbudza jednak sposób potraktowania przez autora dzieła S. S. Robinsona (1979, 1996), które odnosi się bezpośrednio do zagadnień mitów i rytuałów Kofanów i jest wynikiem wielomiesięcznych, intensywnych, zweryfikowanych po latach badań terenowych. Dzieło, które wymagałoby rzetelnej analizy i krytyki, w omawianej książce występuje w postaci mocno szczątkowej, przy czym w jednym przypadku przytaczany fragment nie istnieje na wskazanej stronie (cytat ze strony 120, Robinson 1979) w drugim jest mocno konfabulowany (s. 153, tamże). W etnologicznej literaturze przedmiotu obecnej w Psychologii mitu widać przerażająco rozległe luki. O żałośnie ubogiej bibliografii dotyczącej Kofanów już pisaliśmy, przyjrzyjmy się teraz merytorycznej oprawie problemów teoretycznych. Wedle autora w kompleksie zagadnień dotyczących mitów, rytuałów, snów oraz używania halucynogenów przez Indian Ameryki Południowej istnieją tylko, serwowane w sosie prawdy obiektywnej, opracowania i pomysły Fericglii. Dalej nie ma już nic. Trzydziestoletni dorobek antropologii nagle gdzieś zniknął, rozpłynął się we mgle. Brak jakichkolwiek odniesień do klasycznych już prac (G. Baer, P. Furst, M. Hamer), czy choćby cienia prezentacji i refleksji nad współczesnymi zmaganiami z problematyką (W. Kracke, E. Langdon, G. Reichel-Dolmatoft); nie ma nic, po prostu czarna dziura. Z kolei tak ogromną dziedzinę jak psychologia międzykulturowa Andrzej Pankalla zdaje się znać wyłącznie z podręcznika Triandisa i Lamberta (1980), który zresztą wypadałoby porównać z innymi pracami tego typu (Y. Barnouw, 1. Berry, R. Munroe). Jednak przy ferowaniu wyroków w zakresie uniwersaliów ludzkiego myślenia, sposobów odczuwania i zachowania wypadałoby przynajmniej zarysować własną perspektywę teoretyczną w tym względzie i odnieść ją do aktualnego stanu badań. Tymczasem nie uświadczymy w pracy ani nawiązań do szeroko rozumianej opcji Piagetowskiej (P. Dasen, D. Price-Wil- �308 liams), ani do badaczy testujących koncepcję Wygotskiego (M. Cole, J. Lave). Oczywiście, każdy ma prawo do wyboru opcji teoretycznej - pod warunkiem jego przekonującego uzasadnienia - i stąd też jakoś wytłumaczyć można jeszcze nieobecność powyższych prac. Jak jednak wyjaśnić brak pozycji omawiających międzykulturowe badania przeprowadzane w paradygmacie przywoływanego w książce "wczesnego" Jeromego Brunera, który aż się prosi o porównanie z reprezentowaną przez autora Popperowską wizją działania ludzkiego umysłu? Nie będziemy już tutaj rozpatrywać niewytłumaczalnych braków w zakresie antropologicznych dyskusji nad badaniem myślenia w społecznościach nie-nowożytnych, których recepcję Pankalla zakończył chyba wraz z pobieżną lekturą Levi-Straussa. Gdzie opcja antropologii symbolicznej (Y. Turner, C. Geertz)? Gdzie intelektualiści współcześni (1. Goody, R. Horton, D. Sperber) lub kognitywiści nowocześnie pojmowani (P. Boyer)? A są to zarzuty odnoszące się tylko do jednej z trzech powyższych dziedzin, tj. myślenia - obszaru emocji i zachowania w ogóle nie rozpatrujemy. Warto odnotować także, iż Psychologia mitu wprowadza nowe zwyczaje do polskiego piśmiennictwa naukowego, traktując pismo TAWACIN (dawniej organ Polskiego Towarzystwa Przyjaciół Indian) jako źródło bibliograficzne. Jeden z autorów niniejszego tekstu jest członkiem zespołu redakcyjnego TAWACINU i jest mu miło, że także naukowcy sięgają po ,jego" pismo. Niemniej jednak jest to kwartalnik dla młodzieży stawiający sobie za cel prezentację niestereotypowej wiedzy o tubylczych ludach obu Ameryk i traktowanie go jako głównego źródła do badań postaw aksjologicznych, hm, z całym szacunkiem - to chyba jednak lekka przesada. Ciekawe też, dlaczego w przypadku rozdziału Wstęp do psychologii Lacandonów znajduje się tylko jeden (słownie jeden) przypis odnoszący się do ... ni mniej, ni więcej Levy Bruhla! Wprawdzie na okładce książki widnieje informacja, że A. Pankalla współorganizował "wyprawę" do Meksyku (Indianie Lacandoni), lecz w świetle powyższych trudności w zidentyfikowaniu autorskiego "materiału kofańskiego", pozostawmy sprawę "materiału lacandońskiego" w świętym spokoju. 2. Patrząc na omawianą pracę od strony sposobu pozyskiwania wiedzy, nie możemy się oprzeć wrażeniu, że sytuuje się ona bardziej po stronie szeroko rozumianej gnozy niźli nauki, a zatem opowiada się za takim modelem poznania rzeczywistości, w którym dotarcie do "prawdy" odbywa się na drodze bezpośredniego, autentycznego doświadczenia istoty zjawiska. Ta droga łącząca interpretacyjnie rozum z wiarą tym się choćby różni od naukowej, że nie podlega intersubiektywnej sprawdzalności, jest na wskroś jednostkowa. Myśl przewodnia tego wątku delikatnie przewijająca się zwłaszcza przez eseje części drugiej sugeruje czytelnikowi, iż "twarda naukowość" w rodzaju psychologii poznawczej nie oddaje całej prawdy o człowieku, że "nauki miękkie" takie jak etnologia oferują nam wprawdzie o wiele bardziej ulotne metody dotarcia do sedna, ale dzięki temu pozwalają na powiedzenie, jak się rzeczy mają napraw- �309 dę. Nie znajdujemy innego rozsądnego wytłumaczenia ferowanych przez autora sądów tyczących się konkretnych społeczności etnicznych lub też zjawisk kulturowych. Skąd na przykład Andrzej Pankalla czerpie wnioski o uniwersalnych postawach społecznych wobec ludzi upośledzonych (s. 110)? Na jakiej podstawie uznaje, że mistyfikacja zwana kulturą Tasadajów przekazuje jednak prawdę o pierwotnych koncepcjach duszy (s. 141)? Pytania można mnożyć. Dogmatyzm, gnoza czy niedouczenie? Wizja rzeczywistości przepajająca Psychologię mitu oparta na specyficznym mariażu ontologii Popperowskiej i myśli Jungowskiej funkcjonuje w pracy jako pewnik, a nie hipoteza i nikt nie ma zamiaru jej sprawdzać. Bo czyż można w ramach dyskursu nauk społecznych poważnie traktować takie stwierdzenia odnoszące się do kulturoznawczego wątku twórczości Freuda jak: "zarzuty natury metodologicznej i merytorycznej niekonieczne muszą świadczyć na jego niekorzyść. Metodologiczne niedociągnięcia teorii Freuda mogą być pretekstem do odebrania jego antropologicznej twórczości w nowy sposób, tj. jako próbę stworzenia gatunku literackiego o nazwie «baśń naukowa», (która) jest inspirująca poznawczo" (s. 106)? Azaliż naprawdę Hermes Trismegistos? Wszystkie dyscypliny naukowe, a w tym etnologia i psychologia, wymagają jednak rzetelnych badań empirycznych lub też zwykłej konfrontacji z aktualnym stanem wiedzy uobecnionym w literaturze. W tym świetle wnioski proponowane przez autora rytmicznie zataczają się od banalności do niezgody ze współczesną antropologią kulturową. 3. Kwestią łączącą się z gnostyckim rozumieniem wiedzy jest wymiar moralny całego przedsięwzięcia. Warto o tym wspomnieć, bo dotykamy tu ważnej naszym zdaniem sfery etyki zawodowej. Chodzi nam tu o dwie sprawy: rozmijanie się z prawdą oraz manipulowanie czytelnikiem. Oto cytat ze strony 79: "Porządek kulturowy Indian Kofan z Amazonii Ekwadorskiej badany był w ramach kierowanej przez autora książki etnopsychologicznej wyprawy naukowej «KOFAN 98». Program naukowy wyprawy został napisany pod kierunkiem prof. Aleksandra Posem-Zielińskiego i dr. Mariusza Kairskiego z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. (...) Projekt badawczy pracy pt.: «Psycho-kulturowy wymiar mitu. Badania terenowe wśród Indian Kofan» został zaakceptowany przez Komitet Badań Naukowych w ramach grantu nr lHOIFOI416". Spieszymy donieść, że żadna z wymienionych tu osób nie kierowała pracami nad projektem badawczym zatytułowanym "Psycho-kulturowy wymiar mitu". I co dalej? - zapyta zniecierpliwiony czytelnik. Dalej jest tak, jak w znanym dowcipie: nie na placu Czerwonym tylko Maneżowym, nie szynkę, tylko rowery, nie dają, tylko kradną. Andrzej Pankalla nie był kierownikiem etnopsychologicznej wyprawy naukowej "KOFAN 98", lecz "tylko" członkiem wyprawy antropologicznej "KOFAN 98" , której celem był opis i analiza aktualnej sytuacji etno-kulturowej ludu Kofan. Kierownikiem wyprawy była mgr Alicja Pasek, �310 doktorantka w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu, i to jej projekt, zatytułowany "Aktualna sytuacja etno-kulturowa Kofanów ekwadorskich", był przygotowywany pod kierunkiem prof. Aleksandra Posem-Zielińskiego i dra Mariusza Kairskiego (IEiAK UAM). Ewentualny podprojekt o charakterze etnopsychologicznym (który oczywiście mógł być realizowany podczas antropologicznej wyprawy "KOFAN 98") nigdy nie zmaterializował się na terenie Instytutu Etnologii w postaci zapełnionych kartek papieru. W związku z tym siłą rzeczy nie mógł być "napisany pod kierunkiem", konsultowany, oceniony pozytywnie czy negatywnie. Po prostu nie zaistniał. To pierwsza sprawa, która ociera się o kwestie etyczne. Druga dotyczy zgoła nienaukowej postawy, jaką prezentuje Pankalla w swoim dziele. Chodzi nam tutaj o takie manipulowanie czytelnikiem, aby miał on wrażenie, że autor dotknął głębiej indiańskiej rzeczywistości, głębiej niż pierwszy lepszy turysta, jakich zresztą pełno w kofańskich wioskach. Są to oczywiście drobiazgi, ale dość znamienne - wiele bowiem mówią o autorze jako badaczu. Jako przykład weźmy fotografie dołączone do pracy. A. Pankalla pisze, że "integralną częścią rozdziału są zdjęcia i mapki" (s. 79) dokumentujące życie rytualne Kofanów. Taka zapowiedź każe nam oczekiwać przyzwoitej fotografii etnograficznej. Cóż jednak znajdujemy? Otóż dostajemy 14 zdjęć, wśród których pięć to obrazy indiańskich chałup (w tym dwa z nich to ten sam budynek, tyle że sfotografowany z dwóch stron), sześć to etapy zbierania oraz przygotowywanie halucynogennego wywaru z rośliny yage (zrywanie pnączy, kociołek z gotującym się wywarem). I gdzie tu obraz rytuału? Zostały jeszcze trzy zdjęcia. Na jednym autor spoczywa samotnie w hamaku, a podpis głosi, że znajdujemy się we wnętrzu chaty rytualnej, gdzie A. Pankalla odpoczywa przed rytuałem yage (sugerując, że weźmie udział w rytuale). Dwa dalsze tak samo w żaden sposób nie oddają kofańskich rzeczonych obrzędów: autor stoi na nich obok wyprostowanych na baczność, odświętnie ubranych Indian Kofan. I co dalej?raz jeszcze zapyta czytelnik. I to wszystko - raz jeszcze odpowiadamy. Sugerowanie czytelnikowi, że będąc Tam, doświadczyło się czegoś Prawdziwego, czego nie da się przekazać w języku nauki i można jedynie przedstawić otoczenie, w którym owo spotkanie nastąpiło, o taką właśnie postawę nam chodzi. Podobne techniki znajdujemy w literaturze bynajmniej nie naukowej, lecz podróżniczej i publicystycznej. Przykładów tego typu postępowania można znaleźć w książce znacznie więcej, ale nie o obrazowanie skrupulatności nam tutaj chodzi. I jeszcze dwa "drobiazgi" w etycznej materii. Na jakiej podstawie autor zestawia swoje prace wespół z Levi-Straussem czy Cassirerem w podstawowej literaturze przedmiotu tyczącej myślenia mitycznego (s. 123)? I wreszcie, czy praktykowanie autokanibalizmu (umieszczanie w bibliografii swojej książki własnych pozycji, będących w istocie rozdziałami tej właśnie książki) jest doprawdy właściwym postępowaniem? Z dwojga złego wolimy jednak zjadanie wrogów. �311 4. Na koniec popatrzymy na Psychologię mitu od strony wykonawczej, przyjrzyjmy sięjej metodologii oraz formalnej kompozycji tekstu. Nasze wątpliwości wzbudzają tu trzy kwestie. Po pierwsze, niepomiernie zadziwia nas brak definicji podstawowych dla pracy kategorii poznawczych, tj. "mitu" i "kultury tradycyjnej/kultury pierwotnej". O ile w przypadku tej pierwszej Pankalla przytacza tylko szereg cudzych rozstrzygnięć, za żadnym się wprost nie opowiadając, to w kwestii drugiego pojęcia brakuje choćby napomknięcia o tym, czym taka kultura miałaby się charakteryzować, chociaż proponowane zestawienie na stronach 110-113 daje dość wstrząsające wyobrażenie (ludy Afryki, mieszkańcy Wysp Fidżi, społeczności starożytnej Sparty, Peru i Polinezji, Żydzi, Grecy, Rzymianie, społeczeństwa okresu Średniowiecza i Reformacji, bliżej nieokreślone chrześcijaństwo, Indianie Ameryki Północnej, Chińczycy, Arabowie, lud rosyjski, Olmekowie - kolejność autora). Co oznaczają w kontekście kultur pierwotnych pojęcia takie jak: "porządek kulturowy", "bóg", "duch", "skodyfikowany system mityczny", "system religijny", "mit eksplikatywny", "mit deskryptywny"? Czyżby unikanie zdefiniowania podstawowych kategorii badawczych to świadoma strategia? Jeśli tak, to znajdujemy tutaj potwierdzenie naszej "gnostyckiej hipotezy", tj. rezygnację z precyzyjnego dookreślenia narzędzi poznawczych. Wolimy się nie zastanawiać, jaka jest odpowiedź przy drugim wariancie tego pytania. Krótko mówiąc, coś nieokreślonego (tj. mit) funkcjonuje w czymś nieokreślonym (tj. kulturach tradycyjnych). Taka praktyka jest dokładnym zaprzeczeniem reguł naukowego postępowania. Po drugie, część referująca humanistyczne poglądy na temat mitu przypomina raczej wypisy z literatury niźli rozwiązywanie problemów badawczych. Strona za stroną napotykamy kolejne ujęcia kategorii mitu, które przedstawiane są bez zaplecza macierzystych teorii, w ramach których zostały skonstruowane. Czytelnik nie obznajomiony z rzeczonymi koncepcjami narażony jest na ryzyko całkowitego niezrozumienia tekstu. Dodatkowo, fakt całkowitej nieobecności poglądów pokazujących słabe i mocne strony przytaczanych ujęć mitu buduje wrażenie, iż każdy z prezentowanych myślicieli w jakimś stopniu miał rację, co znowuż jest najzupełniej zgodne z ukrytym epistemologicznym nastawieniem pracy (jeśli oczywiście nasza "gnostycka hipoteza" ma sens). Po trzecie, układ formalny pracy wywołuje (przynajmniej u nas) młodzieńczą chęć dorównania Sherlockowi Holmesowi. Czy coś łączy dwie główne części książki prócz szeroko rozumianej tematyki "psychologia a kultura"? Wydaje się, że nie, lecz ciągle nie mamy pewności. Dlaczego tytuł i podtytuł książki rozmijają się ze sobą i określają dwie, nie przystające do siebie partie? Z jakiej przyczyny w polskojęzycznej pracy widnieje esej w języku angielskim (Lucien Levy Bruhl - Theory of Primitive Personality), a inny tematycznie jest jakby z innej książki (Intuicyjny wgląd a percepcja dziecięca)? I tak dalej, i tak dalej. �312 Podsumujmy całość. Jakie są główne grzechy tej książki? Po pierwsze, przedstawiona w niej perspektywa etnologiczna prawie w całości sytuuje się w obszarze wiedzy potocznej i niewiele ma wspólnego z rzeczywistymi dokonaniami antropologów. Po drugie, autor reprezentuje w niej, nieważne, świadomie czy nie, wiedzę gnostyczną przybraną w szaty obiektywizującej wiedzy naukowej. Po trzecie, sposób realizacji jest nie tyle przeciętny, co mierny. Po czwarte wreszcie, postawa etyczna Andrzeja Pankalli jako naukowca pozostawia wiele do życzenia. Naszym zdaniem w przypadku Psychologii mitu mariaż psychologii z antropologią kulturową zakończył się dotkliwą porażką. Rzecz jasna nie oznacza to, że nie potrafimy dostrzec obiecujących poznawczo perspektyw, jakie rysują się przed próbami łączenia tych dwóch dyscyplin w badaniach społeczności pierwotnych. Wprost przeciwnie, sądzimy, że jest to najlepsza droga na tym polu. Nie zgadzamy się jednak na wypaczanie stanu aktualnej wiedzy antropologicznej czynione pod płaszczykiem etnopsychologii. Niestety, praca Andrzeja Pankalli nie będzie przydatna ani dla psychologów, ani dla antropologów, a to chyba najsmutniejszy los, jaki książkę spotkać może. Jakakolwiek dalsza krytyka byłaby dowartościowaniem pracy tego wysiłku niewartej. Tarzycjusz Bu/iński, Mariusz Kairski BIBLIOGRAFIA Califano M., J. A. Gonzalo. Los A °i dei rio Aguarico. Mito y cosmovisión, Quito: Edicio1995 nes Abya Yala. Fericgla J. M. 1994 Jibaros. Los Cazadores de Sueńos, Diario de un antropólogo entre los Shuar. Experimentos con la Ayahuasca, Quito: Ediciones Abya Yala. Al tras luz de la ayahuasca. Antropologia cognitiva. consciencias alternati1997 vas y oniromancia, Quito: Ediciones Abya Yala. MoyaA. 1997 Ethnos. Atlas etnogrtifico del Ecuador. Quito: Proyecto EB!. Robinson S. S. 1979 Toward an Understanding of Kofan Shamanism, Ithaca: Latin American Studies Program, Dissertation Series, no. 74. 1996 Hacia una nueva comprensión del shamanismo Cofan, Quito: Ediciones Abya Yala. Triandis, H. c., Lambert W. W. 1980 Handbook of Cross-Cultural Psychology, Boston: Allyn and Bacon. / � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7ceac92bbd86f916b59cc754d035884c.pdf 2221c10421555b22b3cf71fc20fe1385 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2025 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Subject The topic of the resource medycyna ludowa medycyna komplementarna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1879 Title A name given to the resource Medycyna komplementarna w Polsce i jej badanie / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.43-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala-Gawęcka, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74, 1991 DANUTA PENKALA-Gi\ WĘCKA Instytut Etnologii VA\!, Poznań \IEDYCYNA KOMPLEMENTARNA W POLSCE I JEJ BADANIE (na przykładzie badań w małym miasteczku wielkopolskim) Artykuł składa się z dwóch części. Pierwsza omawia w zarysie rozwój medycyny komplementarnej w Polsce w ciągu ostatnich kilkunastu lat oraz jej obecne status quo. Przedstawia także stan badań nad tą dziedziną oraz pewne kontrowersje związane z etnograficznymi badaniami nad medycyną ludową. Druga część stanowi studium na temat medycyny komplementarnej w małym miasteczku leżącym we wschodniej Wielkopolsce, Ślesinie, oraz w jego okolicy 1. Jest to próba realizacji zarysowanych w artykule propozycji metodologicznych autorki. Medycyna komplemen tarna 2 jest obecnie niezwykle popularna w Polsce. Pierwsza fala przypływu zainteresowania nią miała miejsce pod koniec lat 70. co wiązało się z działalnością brytyjskiego uzdrowiciela C. Harrisa, do dziś często przyjeżdżającego do Polski, oraz pojawieniem się miejscowych bioenergoterapeutów, z których najszerzej znany był nieżyjący już dziś S. Nardelli. W owym czasie zasłynął również o. A. Klimuszko z Elbląga, zielarz, uzdrowiciel i jasnowidz, którego książki również obecnie są bardzo popularne. Równocześnie rosło coraz bardziej zainteresowanie akupunkturą, przede wszystkim dzięki wieloletnim, niestrudzonym wysiłkom prof. Z. Garnuszewskiego. Przyjmowało się coraz szerzej ziołolecznictwo, propagowane przez szereg lekarzy i farmakologów, z prof. A. Ożarowskim na czele. Te dwie dziedziny doczekały się przynajmniej częściowego uznania ze strony medycyny oficjalnej. W Pol1 Artykuł powstał w oparciu o dwutygodniowe badania terenowe przeprowadzone przez autorkę wraz z grupą kilkunastu studentów etnografii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu latem 1990 roku. Studentom tym chciałabym wyrazić wdzięczność za solidną, pełną zapału i zaangażowania pra~. Mimo dość krótkiego okresu badań udało się zebrać obszerne i interesujące materiały. ! Termin "medycyna komplementarna" wydaje się być bardziej adekwatny niż częściej używany termin "medycyna alternatywna". Zgadzam się z tymi badacZ<lmi. którzy, jak np. U. Sharma (1990) z\\'Tacają uwagę na iakt, że ludzie nie korzystają z niej zamiast, ale obok uciekania się do medycyny oficjalnej. Jest zatem uzupeŁniająca a nie alternatywna. Inne spotykane terminy: medycyna niecficjalna, niekonwencjonalna, nieortodoksyjna, są o tyle niezręczne, że zostały ukute pn:C1!:przeciwstawienie medycynie oficjalnej. �44 sce działa obecnie ponad 500 lekarzy-akupunkturzystów przygotowanych na specjalnych kursach, a w stolicy istnieje duże Centrum Leczenia Akupunkturą. Homeopatia, wprawdzie mniej doceniana, ale także funkcjonująca na pograniczu medycyny oficjalnej, w całym okresie powojennym (jak i przed wojną) posiadała sporo zwolenników. Swiadczy o tym nieprzerwana działalność kilku aptek homeopatycznych w kraju i reaktywowanie w roku 1976 Towarzystwa Zwolenników Homeopatii, o niemal stuletniej już tradycji, prowadzącego kursy homeopatii dla lekarzy. Około połowy lat 80. mniej niż poprzednio pisze się o medycynie komplementarnej, a jeżeli - to w tonie bardzo krytycznym. Spadek oficjalnego zainteresowania wiązał się niewątpliwie z wydanym przez Ministerstwo Zdrowia zakazem działalności leczniczej osób nie posiadających dyplomu lekarskiego 3, a także wszelkiej współpracy z nimi lekarzy licencjonowanych. W praktyce zresztą nie stosowano wówczas sankcji wobec leczących nieoficjalnie. Zahamowano jednak dobrze dotąd rozwijającą się współpracę między lekarzami i niektórymi bioenergoterapeutami, którym uprzednio zezwolono na przyjmowanie pacjentów w kilku spółdzielniach lekarskich. Ostatnie lata przynoszą znowu wzrost popularności medycyny komplementarnej w Polsce, do czego przyczynia się wyraźnie zmieniony ton publikacji prasowych, programów telewizyjnych i radiowych. Srodki przekazu wręcz popularyzują metody medycyny komplementarnej, czego najdobitniejszym przykładem może być nadawany przez telewizję przez wiele miesięcy cykl seansów "teleterapii" rosyjskiego lekarza, psychoterapeuty Anatolija Kaszpirowskiego. Do studia zapraszani są także polscy bioenergoterapeuci, tacy, jak np. propagowany przez "Telewizję Sniadaniową" Z. Nowak. Nie sposób wyliczyć tutaj nawet części spośród ogromnej liczby działań i incjatyw z interesującej nas dziedziny. Wspomnijmy tylko, że ukazują się rozmaite publikacje specjalistyczne takie, jak "Akupunktura Polska", czasopisma i biuletyny wydawane przez radiestetów, popularne miesięczniki, jak "Szaman" czy "Nie z Tej Ziemi" i niezliczone broszury i książki. Polskę odwiedzają mnisi tybetańscy leczący ziołami, hawajscy kahuni, rosyjscy bioenergoterapeuci przyjmujący pacjentów w poznańskim hotelu "Merkury", uzdrowiciele ze Szwecji czy Ukrainy odbywający seanse terapeu-'tyczne w kościołach. Jednocześnie nadal toczy się walka części środowiska lekarskiego (prawda, że liczebnie mniej znacznej) i pokrewnych specjalności o oficjalne uznanie "naturalnych metod leczenia" właśnie 8 Ministerstwo wypowiedziało się oficjalnie w tej sprawie w 1985 roku. Zresztą do dziś .obowiązuje ustawa z 1950 roku, według której karze podlega każdy, kto zajmuje się rozpoznawilniem, .1eczęniem i. zapobieganiemchor6b, a ·nie posiada dyplomu lekarza. ,. , . �45 jako komplementarnych względem medycyny konwencjonalnej, w obliczu fatalnego stanu rodzimej służby zdrowia i ciągle pogarszającej się kondycji zdrowotnej Polaków. Postuluje się między innymi akceptację szeregu metod medycyny komplementarnej, utworzenie specjalnych przychodni i kliniki lecznictwa naturalnego, wprowadzenie, wzorem niektórych państw zachodnich, licencji dla osób bez dyplomu lekarza po zdaniu przez nie odpowiedniego egzaminu 4. Spośród wielu postulatów tylko jeden, dotyczący reprywatyzacji części aptek, doczekał się realizacji i to w szerszym zakresie niż przewidywano. Jednak brak oficjalnego uznania nie ma wi~kszego wpływu na opisaną pokrótce powyżej działalność przedstawicieli różnych gałęzi medycyny komplementarn.2j. J'vIimoburzliwego wręcz rozwoju medycyny komplementarnej w Polsce, nie stała się ona dotychczas obiektem pogłębionych badań. Pierwsze próby podejmują nieliczni socjologowie medycyny - wśród nich przede wszystkim W. Piątkowski (1984, 1988). Analizy niektórych zjawisk z tego zakresu przeprowadzają psychologowie (przykładem L. Gapik badający "fenomen Kaszpirowskiego"). Etnologowie zdają się stronić od omawianych wyżej zagadnień. Ci, którzy interesują się zbliżoną problematyką, koncentrują się z reguły na badaniu medycyny ludowej, poszukując przy tym pozostałości tradycyjnych wyobrażeil i praktyk, które niejako wyizolowują z całościowego kontekstu potocznych przekonań i działań leczniczych. Nieliczni podejmują problemy bardziej ogólnej natury. Ale podczas gdy w innych krajach, tych, w których antropologia medyczna jest już dobrze rozwiniętą specjalnością, poszukuje się rozwiązań istotnych problemów teoretycznych i metodologicznych, u nas badacze wdają się np. w dyskusje, czy można używać terminu "medycyna ludowa". W. Piątkowski (1988, s. 6-9) twierdzi, że w odniesieniu do praktyk uzdrowicieli i lecznictwa ludowego nie można stosować terminu "medycyna", bowiem nie spełniają one kryteriów naukowości. Proponuje więc dość niezręczne określenie: "lecznictwo niemedyczne" . Jednak obiekc je powyższe z punktu widzenia etnologa nie wydają się uzasadnione; analogicznie, nie rezygnujemy przecież z używania takich terminów, jak "prawo ludowe" czy "ekonomia społeczeństw pierwotnych". Z kolei zdaniem L. Stommy, tzw. "medycyna ludowa" jest wydzielana sztucznie, bowiem wchodzi w skład ludowej wizji kosmosu, "wizji konstrukcji świata, z której wyciągane są, z dużą konsekwencją i logiką, «terapeutyczne» 4 Wśród os6b od lat walczących o uregulowanie sytuacji medycyny komplementarnej w Polsce warto wymienić nieżyjącą już prof. M. Sokołowską, socjologa medycyny i lekarza oraz prof. A. Ożarowskiego, farmakologa, autora listu otwartego w tej sprawie do Ministra Zdrowia (z roku 1989), członka Rady Naukowej przy Ministerstwie Zdrowia. �46 wnioski" (1986, s. 193). Ale dlaczegóż by nie wyodrębnić "medycyny ludowej" z owej całościowej wizji kosmosu (pamiętając oczywiście o jej ścisłych związkach z religią, magią, mitem), skoro reguluje ona specyficzny, odrębny typ praktyki społecznej? Ponadto L. Stomma atakuje użycie terminu "medycyna ludowa" z innej jeszcze pozycji, wskazuje mianowicie, że w przeciwieństwie do medycyny naukowej nie opiera się ona na "racjonalnej analizie reakcji i skutków" (s. 195). Przytacza równeiż drastyczne przykłady takich działań ludowych adeptów "medycyny", które nie mają nic wspólnego z tym, co rozumie się przez praktyki lecznicze w medycynie oficjalnej. Nie dowodzi to jednak niczego poza faktem, że lecznicze praktyki ludowe i oficjalne różnią się, bo oparte są na różnych systemach wiedzy, czy też, jak powiedziałby L. Stomma, wizjach kosmosu. Zarówno A. Paluch, który odszukuje w medycynie ludowej "jądro racjonalne" (1979, s. 86-88), jak i L. Stomma, który ostro krytykuje to podejście (1986, s. 193), traktują medycynę oficjalną jako punkt odniesienia, do którego przyrównują wiedzę medyczną i terapię ludową. "Racjonalne" jest tu ujmowane jako zgodne z paradygmatem biomedycznym. Takie postawienie problemu nie odbiega daleko od tradycyjnego, nadal spotykanego (np. Tylkowa, 1990) rozróżnienia "racjonalnych" i "irracjonalnych" przekonań i praktyk ludowej medycyny 5. Natomiast jeżeli zgodzimy się przyjąć założenie o racjonalności działarl ludzkich (por. np. Topolski, 1973, s. 212-214), według którego jednosb:a dąży do osiągnięcia rezultatu maksymalnie preferowanego zgodnie ze swoim systemem wiedzy, zrezygnujemy z oceniania czynności i motywujących je przekonań z perspektywy zupełnie innego systemu wiedzy. Zostawmy zatem ocenie specjalistów-farmakologów, chemików, psychologów i innych - kwestie skuteczności leków i praktyk medycyny iudowej. Nas powinno interesować badanie jej - i szerzej, medycyny komplementarnej - jako zjawiska kulturowego. Terminem "medycyna komplementarna" bądź "alternatywna" określa się zwykle takie dziedziny, jak wymieniane wyżej: homeopatia, akupunktura, bioenergoterapia i szereg innych, spoza lecznictwa ludowego. Opracowania na temat medycyny komplementarnej koncentrują się z regdy na tych właśnie jej składnikach 6. Tymczasem, moim zdaniem, współczesna medycyna ludowa również mieści się w ramach medycyny komplementarnej, tworząc wraz z innymi jej formami zestaw uzupelniaj1{cy 5 Gwoli sprawiedliwości należy dodać, że w innym mIeJSCU A. Paluch (LibC'r;" Paluch, 1988, s. 151) dobitnie przeciwstawia się temu podejściu, wywodzącemu "ię z paradygmatu pozytywistycznego. a Mowa o opracowaniach ukazujących się w krajach zachodnich (np. Sern!l'us, 1987). �47 względem propozycji medycyny oficjalnej. W opracowaniach na temat medycyny ludovvej często zwraca się uwagę na rozmaite kanały informacji (np. dwory, klasztory, szkoły, literatura popularna), poprzez które dokonywał się w ciągu wieków przekaz nowych idei z zewnątrz. Zapomina ~ię jednak nieraz, że jest to proces ciągły, w dodatku wskutek rozwoju środków masowego przekazu i większej mobilności ludności ciągle przybierający na sile. Do mieszkal'lców miasteczek i wsi docierają zarówno, przekształcone w rozmaity sposób, idee i koncepcje medycyny oficjalnej, jak i nowinki na temat modnych w mieście metod leczenia komplementarnego. Trudno jest zatem "wypreparować" medycynę ludową z całości medycyny komplementarnej. Możemy starać się wydzielić elementy tradycyjne dla celów analitycznych, np. zastanawiając się nad pochodzeniem poszczególnych składników medycyny komplementarnej. N ależy jednak pamiętać, że są one ze sobą ściśle powiązane, składając się, w różnych proporcjach, na potoczną wiedzę i praktykę medyczną w rozmaitych środowiskach kulturowych. Przejdźmy teraz do omówienia stanu medycyny komplementarnej w Slesinie i okolicy. Jest to wstępne, ogólne opracowanie na podstawie obszernych materiałów, które są przedmiotem dalszych, wnikliwych badań. Slesin jest niewielkim miasteczkiem położonym 23 km na północ od Konina, na skraju rozległego Konińskiego Obszaru Przemysłowego, w pobliźu odkrywkowych kopalń węgla brunatnego, eksploatowanych od lat 60., elektrowni i huty aluminium. W związku z tym występuje tu daleko posunięta degradacja środowiska naturalnego. Duża część mieszkailców, szczególnie mężczyzn, jest zatrudniona w kopalniach i innych zakładach. Część ludności Slesina, a przede wszystkim okolicznych wiosek, zajmuje się rolnictwem, w samym Slesinie wiele osób trudni się handlem, usługami i rzemiosłem. Bliskość miasta i dojazdy do pracy sprzyjają nawiązywaniu szerszych kontaktów. Dawniej w takich kontaktach pośredniczyli głównie handlarze 9ierzem (Slesin był ważnym ośrodkiem handlu pierzem), w mniejszym stopniu również wędrowni sprzedawcy leków, jak mówiono, "jeżdżący z medycyną" po okolicznych wsiach. W ramach medycyny komplementarnej można z grubsza wydzielić medycynę "domową" praktykowaną w kręgu rodzinno-sąsiedzkim oraz segment reprezentowany przez rozmaitych specjalistów. Jednak w praktyce i w tym wypadku granice między wyróżnionymi działami są płynne. W Ślesinie np. na pograniczu między nimi praktykują kobiety zajml\jące się tzw. "mierzeniem", o czym będzie mowa niżej. W zespole potocznych przekonań medycznych ważne miejsce zajmują wyobrażenia na temat etiologii chorób. W znaczący sposób wpływają one na postawienie diagnozy i wybór metody leczenia. Do najczęściej �48 przywoływanych etiologii naturalistycznych 7 należy zbytnie ochłodzenie organizmu ("przeziębienie" traktowane zarówno jako przyczyna choroby, jak i jako sama choroba), zawianie ("zacugowanie"), dżwiganie ciężkich przedmiotów, złe uchwycenie dziecka, przelęknięcie (przyczyna padaczki), zakażenie (wskutek ukłucia jakimś brudnym przedmiotem), zarażenie się (powszechnie znane są różne choroby zakażne, ale raczej nie mówi się o bakteriach czy wirusach). Często wymienia się również zanieczyszczone powietrze ("złe", "zatrute") wskutek bliskości przemysłu, a także awarii w Czarnobylu ("promienie z Czarnobyla powodują raka"), a także nawozy sztuczne i skażoną przez nie żywność. Znacznie rzadziej spotyka się etiologie personalistyczne - tu należy przede wszystkim wiara w rzucanie uroków. Zazwyczaj twierdzi się, że dawniej spotykano wiele czarownic ("ciot") rzucających uroki, a teraz już ich nie ma; jednak część informatorów nadal wierzy w urok jako przyczynę niektórych chorób. Spośród wyróżnianych chorób warto wymienić kilka nie posiadających bezpośrednich odpowiedników w klasyfikacji biomedycznej, a więc należących do tzw. "chorób kulturowo zdeterminowanych". Są to między innymi "przełamanie" czy "przegibnięcie", o którym będzie jeszcze mowa; "oberwanie" spowodowane dżwignięciem ciężkiego przedmiotu, a objawiające się bólami brzucha i gorączką; "żganie" (kłucie w boku); "spadnięcie" czy "przeskoczenie" żyły (od nadwyrężenia); "wilk", który ma dotykać tylko mężczyzn, objawiający się krostami i bólami w odbycie i odbytnicy, spowodowany siedzeniem na czymś zimnym; kołtun dziś już nie spotykany, ale dobrze pamiętany, powodowany "ociotowaniem" 8. Niektóre z tych terminów, np. oberwanie albo przełamanie, używane są zarówno na określenie choroby, jak i jej przyczyny. Do najpopularniejszych domowych sposobów terapeutycznych należy leczenie ziołami. W każdym domu znanych jest przynajmniej kilka najpospolitszych ziół, jak lipa i rumianek (stosowane na przeziębienie), dziurawiec, mięta i siemię lniane (używane przy dolegliwościach przewodu pokarmowego). Jest to domena kobiet, które niekiedy jeszcze same zbierają zioła, choć w ostatnich latach coraz częściej kupowano je w aptece 9. Informacje o ziołach i ich stosowaniu uzyskuje się najczęściej od sąsiadek i znajomych, niekiedy od lekarzy albo z popularnych czasopism. Niektóre kobiety posiadają znacznie lepszą niż przeciętna znajomość ziół Podział na etiologie naturalistyczne i personalistyczne stosuję za G. M. Fo(1976). 8 Wyczerpujące informacje o kołtunie i jego analizę strukturalno-semiotyczną zawiera artykuł Z. Libery i A. Palucha (1988). 9 W ostatnich latach lekarze coraz chętniej zapisują leki ziołowe. 7 sterem �49 (twierdzą, że nauczyły się tego od matki czy od babki) i chętnie udzielają rad znajomym. Natomiast nie ma obecnie w Ślesinie i okolicy zielarzy-specjalistów, prowadzących działalność na szerszą skalę. Z innych metod szczególnie szerokie zastosowanie ma stawianie baniek w wypadku przeziębienia i innych chorób układu oddechowego. Metoda ta zresztą od pewnego czasu doczekała się ponownego uznania i jest zalecana przez lekarzy, także w Ślesinie. Dawniej stosowano również bańki cięte, służące ściągnięciu z organizmu "popsutej" krwi. Nadal jeszcze spotyka się przystawianie pijawek dla usunięcia "złej" krwi przy bólach zębów, dziąseł, puchnięciu nóg (pijawki można podobno kupić na targu w Koninie). Na bóle nerek i dolegliwości reumatyczne przykłada się kocią skórkę, przy tych ostanich stosuje się również zewnętrznie nalewkę ze spirytusu lub denaturatu na mrówkach. Na odmrożenia zaleca się smarowanie naftą i ogrzewanie nad ogniem miejsca odmrożenia, terpentyną smaruje się liszaje. To tylko kilka przykładów z dość obfitego zestawu metod domowych. Wspomina się takie, które wyszły już z użycia, np. odkażanie ran moczem ludzkim albo picie psiego sadła na gruźlicę. Wchodzą natomiast do repertuaru domowych środków nowe leki. Wydaje się, że okresowo występuje moda na pewne metody i środki lecznicze, pojawiająca się najpierw w mieście, później przenikająca także, różnymi kanałami informacji, do środowisk małomiasteczkowych i wiejskich i stopniowo zanikająca. W Ślesinie taką niemal już przebrzmiałą modą było stosowanie tzw. "grzybka chińskiego", hodowanego na mleku, zalecanego "na krążenie", "na żołądek". Nieco mniej znane były "kryształki japońskie", hodowane na wodzie z rodzynkami, stosowane między innymi na nadciśnienie i dolegliwości wątroby. Zaleca się także kit pszczeli (na serce, na przeziębienie), napój z soku z aloesu z winem i miodem (na wzmocnienie), nalewkę bursztynową (na serce). Za wskazane uważa się również noszenie ozdób z bursztynu, między innymi na bóle głowy i choroby tarczycy, oraz, mniej popularne z miedzi. Napotkano nawet w Ślesinie parę osób na własną rękę stosujących akupresurę, o której dowiedziały się od znajomych z miasta i z broszur. W 1990 roku, kiedy prowadzono badania, niezwykle popularne stały się w Polsce telewizyjne seanse terapeutyczne Anatolija Kaszpirowskiego. Również w Ślesinie wiele osób oglądało te seanse. Większość informatorów wierzyła w skuteczność i sensowność takiego leczenia ("lepszego niż operacje, trucie lekami"), nawet jeżeli im samym nie pomogło. Kilka osób potwierdziło przypadki wyleczenia siebie czy kogoś z rodziny z takich dolegliwości, jak bóle serca, bóle reumatyczne, niepłodność, moczenie się dziecka. ł Lud t. LXXIV �50 Leczenie magiczno-religijne, dawniej zajmujące bardzo ważne miejsce ludowej terapii, ma obecnie mniejsze znaczenie. Wspomina się czasem kobiety zajmujące się niegdyś zamawianiem, odczynianiem uroków (umiały to robić także "cioty", które same rzucały uroki). Spotyka się jeszcze sporadycznie informacje, że w przypadku uroku, kiedy np. bardzo boli głowa, należy otrzeć czoło rąbkiem koszuli. Ale generalnie resztki wiary w uroki manifestują się jedynie w zabiegach profilaktyo:nych zawiązywaniu czerwonych wstążek na płocie, przy łóżeczku niemowlęcia czy przy uprzęży konia. Rzadko już okadza się chorych, np. cierpiących na ból zęba, spalanymi wianuszkami z ziół, choć nadal jeszcze starsze lwbiety noszą te wianki do kościoła do poświęcenia w oktawę święta Bożego Ciała. Ze względu na bliskość słynnego sanktuarium J\'Iatki Bożej w Licheniu, mieszkańcy Ślesina i okolic często odwiedzają to miejsce pielgrzymkowe. Szczególnie chętnie jeżdżą tam na odpust w święto l\tlatki Boskiej Zielnej, 15 sierpnia. Odbywają również pielgrzymki do Częstochowy. Brak jednak informacji o konkretnych przypadkach wyleczenia chorób w miejscach pielgrzymek. Informatorzy twierdzą, że dawniej często zdarzały siC; cudowne wyleczenia. Większość nie wątpi w ich możliwość, jeżeli tylko chory gorąco się modli. Natomiast woda z cudownego źródła w pobliżu licheńskiego sanktuarium, czerpana przez wielu pielgrzymów, nie cieszy się prawdopodobnie szczególną popularnością wśród mieszkańców Ślesina. Większość twierdzi, że jest to zwykła woda i raczej nie może pomóc chorym. Bardziej popularna jest wiara w leczniczą moc św. Walentego, patrona chorych na padaczkę. 14 lutego wielu wiernych przybywa na odpust do kościoła w Ślesinie, gdzie jest ołtarz poświęcony św. Walentemu. Informatorzy utrzymują, że uzdrowił on już wielu chorych na padaczkę. Wśród lokalnych praktyków działających na polu medycyny komplementarnej najliczniejszą grup(~ stanowią wspomniane już kobiety zajmujące się "mierzeniem" (inaczej "namierzaniem"). Praktykują one w większości w kręgu rodzinno-sąsiedzkim, ale są i takie, nieliczne, które można uznać za specjalistki. Są one szerzej znane, z ich usług najchętniej się korzysta. "Mierzenie" to nazwa, którą określa się zarówno czynności diagnostyczne, jak i lecznicze, wykonywane jeżeli stwierdzi się tzw. "przełamanie" (inaczej "przegibnięcie" , "wywichnięcie"). Choroba ta występuje przede wszystkim u niemowląt i małych dzieci, ale może się zdarzyć i u osób dorosłych. Objawami rodzącymi podejrzenie o przełamanie u małego dziecka są: ciągły płacz, brak apetytu, podwyższona a nawet wysoka temperatura, niekiedy wymioty. Według informatorów lekarze często diagnozują taki stan jako przeziębienie albo zapalenie oskrzeli. Tymczasem nieleczone przełamanie, którego istotą jest to, że "kości w kręgosłupie ulegną przestawieniu lub wyleci dysk" (według słów jednej ze specjalistek), prowadzi w konsekwencji do kalectwa, powstania ga;·bu. VI �51 Mierząc stwierdza si~ naJplerw, czy dziecko jest rzeczywIscle "przegibnięte". Stosuje się trzy podstawowe sposoby. Pierwszy polega na zmierzeniu za pomocą bawełnianej chusty złożonej w pasek odległości między łokciami przy rozprostowanych ramionach. Następnie tą samą chustką sprawdza się, czy zmierzonej długości odpowiada obwód ldatki piersiowej dziecka. Jeżeli jest większy, dziecko jest przełamane. Leczenie polega na stopniowym, delikatnym dociąganiu chustki w celu wyróv,;nania obu odległości. Czasem wystarcza jeden zabieg, czasem powtarza siE;go przez kilka kolejnych dni. Drugi sposób mierzenia przeprowadza się sp;-awdzając, czy osobie mierzącE:~juda się u leżącego na plecach dziecka dotknąć lewy łokieć do prawego kolana i prawy łokieć do kolana lewego. Jeżeli nie -trzeba stopniowo, bez użycia siły dociągnąć. Stosując trzeci sposób próbuje się u dziecka leżącego na brzuchu dotknąć piętą miejsca zgięcia rączki w nadgarstku, również "na krzyż" (według innej wersji: piętą do łokcia). Dociągnąć należy bardzo delikatnie, bo jeśli ktoś "nie ma czucia w rękach", może zaszkodzić dziecku, które nie ma jeszcze twardych kości. U dorosłych "wywichnięcie" występuje rzadziej w kręgosłupie albo w łopatce, wskutek urazu, przewrócenia, dŹ\vigania. Stosuje się wówczas namierzanie w pozycji siedzącej, tak by chory dotknął prawym okiem lewego kolana i odwrotnie. Informatorzy powszechnie wierzą w skuteczność opisanego leczenia przełamania. Twierdzą, że leczenie stosowane przez lekarzy jest nieskuteczne. Według jednej ze specjalistek, zajmującej się od 25 lat mierzeniem, jest ono obecnie bardzo popularne w miasteczku i okolicznych wsiach, przy czym wciąż poszerza się krąg kobiet znających tę technikę. Dawniej było ich znacznie mniej, ale były to znakomite specjalistki, o dużym autorytecie, przekazujące swe umiejętności córkom albo synom. Teraz coraz więcej matek uczy się podstaw mierzenia u specjalistek i same stosują tę metodę u swoich dzieci. Mierzenie można uznać za rodzaj fizykoterapii, pośredni między nastawianiem kości i masażem (przy stosowaniu pierwszego z opisanych sposobów). W niektórych przypadkach po zabiegu przeprowadza się oddzielnie masaż. Specjaliści od nastawiania kości cieszą się szczególną popularnością wśród ludności. Zwani są na ogół kręgarzami. Informatorzy wspominają kilkoro, już nieżyjących, ale najsłynniejszy był niewątpliwie zmarły przed kilku laty Matusz spod Konina. Nastawiał złamania, zwichnięcia, wstawiał wypadnięte kręgi. Jego działalność kontynuują obecnie syn i wnuczka. Wielu informatorów (w różnym wieku) i członków ich rodzin leczyło się u Matusza. Niemal wszyscy wypowiadają się pozytywnie o jego umiejętnościach, twierdzą, że nastawiał lepiej niż lekarze 10. 10 Tylko j2dna informatorka powołała się na odmienn;ł opinię swojego kolegi pracującego na oddzi?le fl'habiliti',cji szpitala w Koninie. Twierdzi on. że wi:,,3a �52 Wśród innych praktyków należy wymienić kilku specjalistów łączących zdolności różdżkarskie, bioenergoterapeu tyczne i znajomość ziół. Jeden z nich, mieszkaniec Ślesina, zmarł przed 6 laty, ale nadal jest dobrze pamiętany. Był z zawodu ślusarzem, a odkrył swe zdolności dzięki zajmującemu się leczeniem niekonwencjonalnym ksiqdzu z Izbicy Kujawskiej. Wykrywał choroby posługując się wahadełkiem, leczył dotykiem, zalecał różne zioła. Od księdza z Izbicy zapożyczył przepis na leczenie raka hubą brzozową, korzystał również z książek na temat leczniczych właściwości ziół. W okolicy Ślesina (Sompolno, Przystronie) działają nadal specjaliści tego rodzaju, jeden od 15, drugi od 4 lat. Ten ostatni twierdzi, że pacjenci przyjeżdżają do niego z całej Polski, a nawet z zagranicy. Utrzymuje, że jest w stanie wyleczyć wszystkie choroby, łącznie z rakiem i potrafi zatrzymać postępy AIDS. Podkreśla jednak kluczowe znaczenie wiary chorego w wyleczenie. Ponadto w wiosce tuż pod Ślesinem praktykuje radiesteta (z zawodu mechanik), zajmujący się od 2 lat produkcją żywej i martwej wody. Nauczył się tego z rozmaitych książek i broszur, sprzedaje wodę ludziom z okolicy i udziela porad. Inny specjalista, ślusarz ze Ślesina, od niemal 20 lat zajmuje się pszczelarstwem i leczy produktami pszczelimi - miodem, kitem i mleczkiem pszczelim 11. Ponadto na niewielką skalę leczy schorzenia reumatyczne ukłuciami pszczół, przeprowadzając długotrwałą, 3-6 miesięczną kurację. Podsumowując, dla lokalnych specjalistów medycyny komplementarnej leczenie jest zajęciem dodatkowym, nie są oni pełnymi profesjonalistami. Za swoje usługi na ogół nie biorą pieniędzy (na przykład kobiety zajmujące się mierzeniem) albo biorą "co łaska" (jak Matusz), bądź pobierają tylko opłaty za produkty lecznicze (żywa i martwa woda, produkty pszczele). Jeżeli któremuś szczególnie zależy na pieniądzach, opinia mieszkańców ocenia go bardzo krytycznie. Interesujące są drogi, które prowadzą specjalistów do rozpoczęcia praktyki. W wypadku umiejętności raczej technicznych, manualnych, jak mierzenie czy kręgarstwo, mamy do czynienia z przekazem międzypokoleniowym w ramach rodziny. Inaczej jest ze specjalnościami, które wymagają posiadania specjalnej "mocy" (jak różdżkarstwo czy bioenergoterapia). Momentem kluczowym jest tu odkrycie, zwykle nagłe i przypadkowe, posiadanej siły przez samego praktyka lub kogoś z zewnątrz. Interesujący jest jeden przypadek objawienia we śnie i nakazu leczenia ze strony istoty nadprzyrodzonej ludziom Matusz zaszkodził. Podobno na oddziale rehabilitacji często przeprowadza się operacje poprawiające "robotę" Matusza. 11 Mleczka pszczelego pozyskuje tak mało, że leczy nim tylko żonę chorą na serce. �53 TlTatkiBoskiej. Warto podkreślić otwarcie tych specjalistów na kontakty zewnętrzne - związki z kołami radiestetów, udział w kursach, korzystanie z różnych publikacji. Lekarze medycyny oficjalnej w Ślesinie 12 są nastawieni pozytywnie, przynajmniej do niektórych metod medycyny komplementarnej, w szczególności do stosowania ziół i do rnierzenia. Jedna ze specjalistek od namierzania twierdziła, że spotyka się nawet z pochwałami ze strony lekarzy. Mieszkańcy z kolei chętnie korzystają z usług miejscowej służby zdrowia, którą oceniają na ogół pozytywnie, postulując jedynie zatrudnienie lekarzy o pewnych nie reprezentowanych tu specjalnościach. Ludność nie widzi sprzeczności między systmem medycyny oficjalnej a medycyną komplementarną, nie traktuje ich alternatywnie. Ta druga jest faktycznie komplementarna w stosunku do pierwszej. Korzysta si(~ po prostu z całej gamy możliwości poprawienia stanu zdrowia. Sama medycyna komplementarna jest złożoną, synkretyczną całością, w której można dostrzec z jednej strony kontynuację tradycyjnych, ludowych przekonań i praktyk, z drugiej - nowe, w różny sposób przetworzone elementy pochodzące z rozmaitych źródeł, przekazywane przez wiele kanałów informacyjnych. Jest zatem zmienna i dynamiczna. LITERATURA Foster G. M. etiologies in non-Western medical systems, "American Anthropologist", vol. 78, no. 4, s. 773-782. Libera Z., Paluch A. 1983 Ethnomedicine and the plica, w: S. Szynkiewicz [ed.], Poland at the 12th Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, Wrocław, s. 149-160. Paluch A. 1976 Disease 1979 Badania nad lecznictwem w: Z. Jasiewicz W. nie, Piątkowski 1984 Naturalnc 1988 Lecznictwo sposoby ludOWym [red.], Funkcje społeczne Wrocław, leczenia, niemedyczne 11) Polsce Polsce U) 11) i ich współczesne etnologii, Poznań, znacze- s. 85-92. Nauka dla Wszystkich, nr 384. XX wieku, Wrocław, Nauka dla Wszystkich, nr 418. Sermeus G. 1987 Altcrnative medicine in Europe, Brussels. Sharma U. 1990 Complemcntary medicine and medical social anthropology niepublikowancgo referatu wygłoszonego podczas I Konferencji Association of Social Anthropologists w 1990 r.l, 12 W Ośrodku Zdrowia i w Slesinie przyjmuje nekolog, 2 stomatologów i 1 felczer. 3 internistów, (maszynopis European 2 pediatrów, ] gi- �54 Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej w., Warszawa. XIX Topolski J. 1973 Dyrektywa menty racjonalizowania marksistowskiej Tylkowa D. 1990 Medycyna czesność, ludowa Wrocław, działań metodologii w kulturze Biblioteka wsi ludzkich, h1LmanistlJki, Karpat Etnografii w: J. Kmita [red.]. ElePozna,'l, s. 222-236. Tradycja nr 42. Polskich. Polskiej, i wspót- Dunuta Penkala-Gawęcka COMPLEMENTARY MEDICINE IN POLAND A;\~D ~TS RE:SEARCH (Summary) The article consists of two parts. The first presents the development and status quo of complementary medicine in Poland and the beginnings of its research. The second part is an initial account of the research on complementary medicine conducted in 1990 by the author and a group of ethnography students in Slesin, a small town in eastern Wielkopolska, and in the vicirilty of Slesin. The author presents popular medical knowledge and practice which make part of the "domestic" complementary medicine, practised by families and their neighbours. It consists of the traditional folk elements as well as new. elements which are transformations of certain ideas of official medicine or borrowings from trends of complementary medicine fashionable in towns. The article also discusses another branch of complementary medicine represented by different specialists: chiropractors (traditional specjalization) as well as dowsers, bioenergetics therapists and other persons who practise treatment forms that are new in the community under study. Women dealing in the so-called "measuring", part of whom can be regarded as specialists, are on the borderline of these domains. Complementary medicine is very popular and, at the same time, it makes no alternative to the official medicine. People willingly avail themselves of both. Furthermore, doctors have a positive attitude to, at least, some types at complementary medicine. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8664551e68ffc0d5edbde1fea6505995.pdf c55c346996d29d9d750a275f55a0c7c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:613 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:562 Title A name given to the resource Melanezyjskie ruchy millenarystyczne jako przykład współczesnych przeobrażeń kulturowych / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.349-365 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI MELANEZYJSKIE RUCHY MILLENARYSTYCZNE JAKO PRZYKŁAD WSPÓŁCZESNYCH PRZEOBRAŻEŃ K U L T U R O W Y C H Studia nad d a w n y m i w i e r z e n i a m i autochtonicznej ludności A u s t r a l i i i Oceanii znajdują się do dziś w c e n t r u m zainteresowania szeregu r e l i ­ gioznawców i etnografów. Badania t y c h „pierwotnych", o ile je t a k można nazwać, r e l i g i i czy systemów wierzeń posiadają duże znaczenie. Ułatwiają one poznanie i zrozumienie różnorodnych f o r m r e l i g i i oraz rzucić mogą n o w e światło n a i c h rozwój i genezę. N i e można jednak ograniczać się wyłącznie do badań n a d archaicz­ n y m i f o r m a m i wierzeń dzisiejszych ludów k o l o n i a l n y c h l u b t y c h , które jeszcze wczoraj n i m i były. T a k j a k zmieniają się w a r u n k i życia I n d i a n czy Melanezyjezyków, t a k też zmieniały się i c h wierzenia, zmieniało się miejsce t y c h wierzeń w całokształcie nowego zespołu k u l t u r o w e g o , zmieniała się także i c h f u n k c j a społeczna. Dlatego też ważnym dziś zadaniem d l a etnografa i religioznawcy jest śledzenie procesów powsta­ w a n i a n o w y c h zespołów, n o w y c h f o r m wierzeń, n o w y c h r e l i g i i u ludów, które do niedawna były uważane za t y p o w y c h wyznawców, być może nawet najstarszych do dziś zachowanych f o r m wierzeń — t a k i c h j a k np. t o t e m i z m , fetyszyzm l u b a n i m i z m . Charakterystyczną formą nowo powstałych wyobrażeń r e l i g i j n y c h na terenie M e l a n e z j i są m . i n . t z w . k u l t y cargo. Wokół pojawiających się proroków, głoszących b l i s k i koniec świata l u b l o k a l n y w i e l k i k a ­ t a k l i z m w rodzaju powodzi albo trzęsienia ziemi, grupują się t u b y l c y . Wierzą o n i , iż po t a k i e j k a t a s t r o f i e z j a w i się na ziemi „zbawiciel" bądź to w postaci i c h zmartwychwstałych przodków, bądź też w postaci j a ­ kiegoś dawniejszego, dziś n i e m a l zapomnianego bóstwa, które przyniesie s w o i m w y z n a w c o m szereg dóbr t y p o w y c h d l a „białej c y w i l i z a c j i " . W celu ochrony swego życia od grożącego k a t a k l i z m u i przyśpieszenia p r z y b y c i a mesjasza t u b y l c y organizują r e l i g i j n e stowarzyszenia. Ideą przewodnią t y c h r e l i g i j n y c h ruchów występujących na terenie Melanezji o d połowy �350 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI X I X w . do czasów współczesnych jest pragnienie uzyskania wyższego standartu życiowego, pragnienie posiadania i k o r z y s t a n i a z t y c h wszel-k i c h dobrodziejstw europejskiej c y w i l i z a c j i technicznej X X w., które „dziki człowiek" widział u swego białego pana — p l a n t a t o r a , urzędnika a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l n e j , misjonarza czy żołnierza, a które d l a niego p r a k t y c z n i e nie były osiągalne. Ponieważ Melanezyjczycy n i g d y nie spo­ t y k a l i się z produkcją t a k i c h wytworów, j a k n p . samochód, radio czy ubranie, dlatego też przypuszczali, że t o w a r y te są dziełem rąk jakiejś nieznanej, n i e m a t e r i a l n e j , cudownej siły, która przekazała je w posia­ danie białych l u d z i . Zakładając więc cudowne pochodzenie t y c h dóbr t u b y l c y uważają, że równie dobrze w niedalekiej przyszłości nastąpi okres, k i e d y ta nieznana siła, być może w postaci i c h przodków, przekaże z k o l e i i m t e wszystkie upragnione p r z e d m i o t y . W i a r a , iż t o w a r y te przybyć mają, dzięki p r z o d k o m l u b z b a w i c i e l o w i , na w i e l k i m s t a t k u , wyraźnie łączy się z codziennym w i d o k i e m z a w i j a ­ jących z E u r o p y i A m e r y k i statków załadowanych najróżnorodniejszymi produktami . Ponieważ w języku hiszpańskim i a n g i e l s k i m ładunek s t a t k u okreś­ l a n y jest jako cargo, dlatego też wspomniane wyżej r e l i g i j n e r u c h y n a ­ z y w a n o „kultami cargo". Te powszechne na terenie Melanezji „kulty cargo" zaliczają niektórzy badacze do k a t e g o r i i t z w . ruchów m i l l e n a r y ­ stycznych mających w pełni podstawę materialną, będących n i e r o z w i niętą i zaciemnioną przez religijną ideologię formą w a l k i n a r o d o w o w y ­ zwoleńczej. Słowo „millenaryzm" używany jest na określenie t y c h r u ­ chów r e l i g i j n y c h , które związane są z przywróceniem szczęśliwego o k r e ­ su „złotego w i e k u " . N i e należy jednak z b y t dosłownie interpretować tego t e r m i n u , gdyż oczywiście n i e chodzi t u o okres a k u r a t tysiącletni, lecz o t a k i e czasy, w których nastąpią gwałtowne z m i a n y w obecnej s y t u a c j i politycznej, ekonomicznej i k u l t u r o w e j . 1 2 3 J a k i jest jednak cel badań tego t y p u r e l i g i j n y c h , czy też r e l i g i j n o - p o l i t y c z n y c h ruchów? Czy mają one praktyczne znaczenie? Czy rzucić mogą n o w e światło na dzieje wierzeń r e l i g i j n y c h ? 'J. G u i a r t, en Mélanésie, P. W o r s 1 e y, L a Repartition , , A r c h i v e s de Sociologie d r u k u , J . G i j a r, P. U o r s 1 i, Rasprostranienie laniezii, [w:] v Mielaniezii, 2 P. Uorsli, Kogda des Mouvements Millénaristes des R e l i g i o n s " n r 5: 1958; k o r z y s t a m z p r z e ­ wostrubit millenaristskich trúba. dwiżienij 1 ssliedowanie w kultów Miekargo M o s k w a 1963, s. 352—353. G . E c k e r t , Prophetentum in Melanesien, „Zeitschrift fiir E t h n o l o g i e " , t. 69: 1937, s. 140. 3 sia, P. W o r s 1 e y, The trumpet London termin 1957 (za U o r s l i , millenaryzm, gdyż jest shall sound. A s t u d y of „Cargo" Kogda..., on w g s. 16). Z a W o r s l e y ' e m mnie najbardziej n i a współczesnych r e l i g i j n y c h ruchów mających m i e j s c e cult in przyjąłem odpowiedni na terenie Melane­ także d l a określe­ Oceanii. t �MELANEZYJSKIE RUCHY MILLENARYSTYCZNE 351 W obliczu w i e l u faktów wskazujących, że r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e występowały w różnych okresach h i s t o r y c z n y c h , u różnych ludów, i t o stojących na różnym s t o p n i u r o z w o j u stosunków społecznych, ważnym zadaniem jest ustalenie regularności t y c h zjawisk, w y k r y c i e i c h zna­ czenia i i c h związku z sytuacją społeczno-ekonomiczną, polityczną i k u l ­ turową. Badanie n a d r u c h a m i m i l l e n a r y s t y c z n y m i występującymi u ludów tzw. k o l o n i a l n y c h w i c h najpóźniejszej fazie, t j . w X X w., posiadało w rękach w i e l u badaczy j a k najbardziej p r a k t y c z n e znaczenie. D o s t a r ­ czały one k o l o n i a l n y m władzom niezbędnych wskazówek pomocnych dla r e g u l o w a n i a t y m i r u c h a m i , ich ograniczania, a nawet l i k w i d o w a n i a . W y k r y c i e źródeł t y c h m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów stanowiących przecież swoistą formę p r o t e s t u p r z e c i w k o k o l o n i a l n y m stosunkom m a pierwszo­ rzędne znaczenie d l a poznania ogólnych procesów kształtowania się w a l ­ k i narodowowyzwoleńczej. W y k r y c i e , dlaczego protest t e n przybrał f o r ­ mę religijną, stanowiłoby poważny wkład do badań n a d u s t a l e n i e m stosunku ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h do i n n y c h przejawów ruchów n a ­ rodowowyzwoleńczych i ruchów czysto r e l i g i j n y c h . Studiując współczesne r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e posiadamy możliwość śledzenia procesów p o w s t a w a n i a n o w y c h systemów r e l i g i j n y c h , posia­ d a m y możliwość badania procesów s y n k r e t y z a c y j n y c h , procesów w z a ­ jemnego p r z e n i k a n i a się dwóch światów wyobrażeń r e l i g i j n y c h : chrześci­ jańskiego i tradycyjnego — tubylczego. Tą drogą uzyskać możemy m a ­ teriał porównawczy, który p o z w o l i n a m także analizować podobne r u c h y , mające miejsce stosunkowo niedawno, n p . w X I X w., a o których ze względu na niedostateczną ilość materiału n i e w i e l e możemy powiedzieć. Studia n a d r u c h a m i m i l l e n a r y s t y c z n y m i umożliwiają śledzenie współ­ czesnych procesów k u l t u r o w e j d y f u z j i i p o w s t a w a n i a niezależnych od siebie, a podobnych czy nawet i d e n t y c z n y c h wytworów k u l t u r y w w y ­ n i k u zbliżonych warunków . 4 W y k r y c i e ogólnych t e n d e n c j i i prawidłowości współczesnych ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h przyczynić się może do dalszego zrozumienia i n n y c h podobnych l u b zbliżonych ruchów, nawet t a k i c h , które miały miejsce w odległej przeszłości. Badania więc t a k ie rzucić mogą także nowe światło na genezę chrześcijaństwa. Już dziś można wyróżnić pewne wspólne cechy między rodzącym się chrześcijaństwem w I i I I w . n.e. a m i l l e n a r y s t y c z n y m i r u c h a m i na N o w e j G w i n e i i M e l a n e z j i w w i e ­ kach X I X i X X , m i m o iż oczywiście w a r u n k i historyczne były całko- 4 s. 577. R. H. L o w i e, An Introduction to Cultural Anthropology, N e w Y o r k 1956, �ALEKSANDER 352 POSERN-ZIELIÑSKI w i c i e inne. Jednak i t u , i t a m występowano p o d wspólnym hasłem c u d o w n e j d r o g i zbawienia n a r o d u od ciemiężycieli . Badania n a d r u c h a m i m i l l e n a r y s t y c z n y m i i r u c h a m i o zbliżonym cha­ rakterze rozpoczęły się stosunkowo niedawno — na przełomie X I X i X X w., m i m o t o jednak l i t e r a t u r a i m poświęcona jest dziś bardzo o b ­ szerna, lecz niestety u nas nie zawsze dostępna. Po okresie zupełnego niezwracania u w a g i na takie r u c h y , j a k „kult cargo", u k a z y w a n o i c h charakter w świetle nie zawsze właściwym. T r z e Ъа przecież pamiętać, że były to jednak r u c h y skierowane wyraźnie przeciwko u s t r o j o w i k o l o n i a l n e m u . Dlatego też z jednej s t r o n y stoso­ wano w stosunku do nich silne represje, z d r u g i e j zaś zaczęto je a n a l i ­ zować — podkreślając te cechy, które wskazywać miały na o b j a w y n i e m a l p a t o l o g i i społecznej i r e l i g i j n e j . Często w y k a z y w a n o i w y s u ­ w a n o na p l a n pierwszy specyficzne psychiczne cechy osobowości p r z y ­ wódców poszczególnych ruchów. Starano się także zwiększyć w p u b l i ­ kacjach znaczenie momentów ściśle r e l i g i j n y c h , maskując l u b nie z w r a ­ cając u w a g i na społeczną i polityczną stronę t y c h ruchów . Współcze­ śnie coraz więcej autorów ukazuje także na n i e r e l i g i j n e aspekty m i l l e ­ narystycznych ruchów . Szczególne jednak miejsce wśród n i c h zajmuje angielski etnograf Worsley, stosujący w swoich n a u k o w y c h badaniach metodologiczne podejście bardzo zbliżone do marksistowskiego. Dał on dobrą monografię ruchów t y p u „kult cargo", ukazując je na t l e złożonej s y t u a c j i społecznej, politycznej i ekonomicznej terenów Melanezji i N o ­ w e j G w i n e i od w i e k u X I X do czasów obecnych . 5 6 7 8 Celem uzyskania właściwego obrazu ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h n a ­ leży korzystając bezpośrednio z materiału źródłowego w sposób m a k s y ­ m a l n y odrzucić tendencyjność opisu l u b i n t e r p r e t a c j i . Źródłami b o w i e m prócz bezpośrednich badań t e r e n o w y c h czy autopSyjnych spostrzeżeń A . L . К г o e b e r, Anthropology. Race. Language. Culture. Psychology. Pre­ history, N e w Y o r k 1948, s. 439—440; S . A . T o k a r i e w , Priedislowie riedakcii, [ w : ] U o r s l i , op. cit., s. 8 — 9 ; E . M. B a r t o s z e w i c z , Angiely, siejuszcze smierť, M o s k w a 1965, s. 31—75. 5 P o r . A . M é t r a u X , The Guaraní, [w:] Handbook of South American Indians, The Tropical Forest Tribes, Smithsonian Institution, B u r e a u of A m e r i c a n E t h n o ­ logy, B u l l e t i n 143, W a s h i n g t o n 1948, s. 93—94; A . M é ť r a u x, The Tupinamba, [w:] Handbook of South, American Indians..., s. 131. 6 P o r . F . M . К e e s i n g, The South Seas in the modern World, New Y o r k 1945, s. 77—79, 174—175; J . J . H o n i g m a n n , The World of Man, N e w Y o r k 1959, s. 265—266; C . S . В e 1 s h a w, The Significance of modern cults in Melanesian development, „The A u s t r a l i a n O u t l o o k " , t. 4: 1950, s. 116—125 (za Reader in Com­ parative Religion. An Anthropological Approach, E v ^ n s t o n — E l m s f o r d 1962, s. 4 9 0 — 492. 7 8 W o r s l e y , op. ctí. �MELANEZYJSKIE RUCHY 353 MILLENARYSTYCZNE w y s z k o l o n y c h etnografów badających te p r o b l e m y , głównie w latach trzydziestych i czterdziestych X X w., są, jeśli chodzi o okresy wcześniej­ sze, różnorodne urzędowe r a p o r t y urzędników a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l ­ nej, w y r o k i sądów miejscowych, relacje i sprawozdania placówek m i s y j ­ n y c h , w s p o m n i e n i a w o j s k o w y c h biorących udział w działaniach z b r o j ­ n y c h p r z e c i w k o uczestnikom t y c h ruchów, czy też przypadkowe zapisy w dziennikach i pamiętnikach t y c h Europejczyków, którzy m i e l i okazję przebywać wówczas na terenie „czarnych w y s p " M e l a n e z j i . R u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e rozpoczęły się na terenie Oceanii około s t u lat t e m u . Już w 1857 r. protestanccy misjonarze p i s a l i o t y m , że wśród Papuasów zamieszkujących wybrzeża dzisiejszego I r i a n u Zachodniego rozprzestrzeniał się m i t o powrocie jednego z k u l t u r o w y c h bohaterów . W dziesięć l a t później na t y c h samych terenach pojawił się p r o r o k , w y ­ słannik t e j m i s t y c z n e j postaci. Skłaniał o n l u d z i do porzucania s w y c h pól, gdyż już niedługo — j a k głosił — nastąpi okres tysiącletniego pań­ stwa szczęśliwości, a k u l t u r o w y bohater p r z y w i e z i e ze sobą wszystkie te rzeczy, których człowiek może pragnąć, a także t y l e jedzenia, iż n i g d y ludzie nie będą cierpieć głodu . 9 10 O d tego też czasu r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e zataczają w M e l a n e z j i coraz szersze kręgi. T u b y l c y wierzą przeważnie, że cargo — c u d o w n y wynalazek X X w., jest dziełem i c h przodków. B i a l i t a k j a k u k r a d l i czar­ n y m l u d z i o m ziemię, t a k też u k r a d l i i c h p r z o d k o m cargo. Dziś natomiast ukrywają to i kłamią głosząc, że wszystkie t e p r z e d m i o t y w y k o n a l i sa­ m i . Jednak p r z y j d z i e czas, k i e d y wszystko się z m i e n i , przodkowie p o ­ wrócą i cargo stanie się własnością tubylców. Biała ludność zginie l u b zostanie wypędzona, albo też z m i e n i k o l o r skóry na czarny, a M e l a n e zyjczycy staną się b i a l i . u Wiele elementów t e j nowej ideologii pochodzi z okresu p r z e d k o l o n i zacyjnego, z okresu, k i e d y i k u l t u r a , i miejscowe społeczeństwo n i e uległy jeszcze z m i a n o m pod wpływem europejskiego osadnictwa. Wszyst­ k i e t e dawne wierzenia, t a k i e j a k n p . w i a r a w bohaterów k u l t u r o w y c h i k u l t przodków, splotły się razem z k o m p l e k s e m chrześcijańskich r e l i ­ g i j n y c h wyobrażeń . 12 B o h a t e r k u l t u r o w y — m i t o l o g i c z n a postać o n a d n a t u r a l n e j s i l e , mająca często l u d z k i e kształty. W i e l u mieszkańców A u s t r a l i i i O c e a n i i wierzyło, że b o h a ­ ter k u l t u r o w y żył niegdyś j a k człowiek n a z i e m i . Odchodząc przekazał l u d z i o m w s z y s t k i e w y t w o r y k u l t u r y oraz nauczył i c h z n i c h korzystać. 9 W o r s 1 e y, op. cit., s. 62—68, H . D a m m, Kanaka. L e i p z i g 1959, s. 315. 10 11 S. A . W o r s l e y , op. cit., s. 299—301; J . J . T о к a r i e w, Rieligija w istorii narodów F . R . L e h m a n n , Prophetentum gie", t. 66: 1934, s. 262—265. 12 23 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I Menschen der Südsee, Honigmann, op. cit., s. 265; mira, M o s k w a 1964, s. 73. in der Südsee, „Zeitschrift für E t h n o l o - �354 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Ważną rolę w p o w s t a w a n i u t y c h s y n k r e t y c z n y c h kultów, obok n o ­ wego układu stosunków społecznych i ekonomicznych, spełnili k a t o l i c c y i protestanccy misjonarze; szerząc nową wiarę i zakładając coraz to więcej placówek m i s y j n y c h p r z y g o t o w y w a l i o n i o d p o w i e d n i g r u n t d l a a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l n e j , włączającej wkrótce te t e r e n y w sferę eksploatatorskiej p o l i t y k i . T u b y l c y porzucając stare wierzenia i stare bóstwa, które Skutecznie n i e stawiły czoła t a j e m n i c z y m siłom białych l u d z i , p r z y j m o w a l i stosunkowo chętnie wiarę chrześcijańską uważając, że da i m to możliwość uczestniczenia w e w s z e l k i c h dobrodziejstwach c y w i l i ­ zacji. G d y jednak t o nie następowało, w t e d y występowali o n i p r z e c i w ­ k o m i s j i i m i s j o n a r z o m zarzucając i m k ł a m s t w o . Stare w i e r z e n i a przodków zostały zdyskredytowane, nowe nie spełniły pokładanej w n i c h nadziei, dlatego też t u b y l c y m u s i e l i stworzyć sobie inną postać wierzeń, czerpiąc zarówno z d a w n y c h t r a d y c j i m i t o l o g i c z n y c h , j a k i z n o w y c h — chrześcijańskich. W t e n sposób zrodziła się koncepcja cargo, w t e n też sposób powstała nadzieja na przyjście nowego okresu — okresu „zło­ tego w i e k u " . T u b y l c y przedstawiają historię swojego l u d u przeważnie jako trój­ s t o p n i o w y schemat mitologiczny. Pierwszy okres stanowią czasy sprzedeuropejskiej k o l o n i z a c j i . W oczach współczesnych tubylców uległ o n t a k dalekiej idealizacji, iż uważają go o n i za u t r a c o n y „złoty w i e k " . D r u g i okres to czasy kontaktów świata tubylczego z europejskim, czasy gwał­ t o w n y c h z m i a n k u l t u r o w y c h i społecznych. Trzeci — t o czasy przyszłe, te które przyniosą ze sobą w darze miejscowej ludności wszelkie b o ­ gactwa, władzę i p r z y w i l e j e — przeznaczone obecnie wyłącznie dla Europejczyków . Z w o l e n n i c y t y c h koncepcji, aby należycie przygotować się do p r z y ­ bycia zbawiciela, aby przyspieszyć nadejście w i e k u szczęśliwości, p o r z u ­ cają swoje codzienne zajęcia, wędrują w ustronne miejsca i t a m o d b y ­ wają swoje obrzędy. I n n i budują na brzegu morza duże magazyny, które mają pomieścić przywiezione t o w a r y , przygotowują nadbrzeża, aby umożliwić łatwe przybicie statku, konstruują specjalne obserwacyjne wieże, rozwieszają „anteny", za pomocą których nawiązują bezpośredni k o n t a k t z p r z o d k a m i . W czasie zebrań, pieśni i tańców bardzo często mają miejsce zbiorowe a t a k i h i s t e r i i , h a l u c y n a c j i , transu, w który w p r o ­ wadzają swoich wyznawców p r o r o c y i organizatorzy ruchów. Rekrutują się o n i przeważnie z jednostek, które zetknęły się bliżej z cywilizacją 13 14 15 13 W o r s l e y , op. c i i . , s. 52—54; К е е s i n g , op. cit., С. V a 1 a n t i n e, U s e s h i s t o r y " , t. 7: 1960, s. 1—28. 1 4 15 ą. 315. Honigmann, of Elnohistory in op. cit., s. 265; E c k e r t , s. 236—238. an Acculturation study, „Ethno- op. cit., s. 137; D a m m, op. cit., �MELANEZYJSKIE 365 RUCHY MILLENARYSTYCZNE Białych. Są to więc często b y l i żołnierze służący w czasie w o j n y w a r m i i japońskiej l u b amerykańskiej, b y l i pomocnicy misjonarzy, niżsi urzędni­ cy organów a d m i n i s t r a c j i . Przywódcy c i o w i e l e lepiej niż i n n i poznali w a r u n k i życia ludności białej, wartość pieniądza i znaczenie e u r o p e j ­ skich produktów. O n i też głosili jako p i e r w s i hasła „kataklizmu", „zło­ tego w i e k u " , o d w r o t n e j segregacji" i cargo. Prorocy oprócz s w y c h w r o ­ dzonych zdolności „szamanistycznych" posiadali także często t a l e n t organizacyjny i p o l i t y c z n y . O n i też w sposób twórczy w p r o w a d z a l i do melanezyjskich kultów elementy zaczerpnięte z opowieści b i b l i j n y c h , a w szczególności wątki apokaliptyczne. R u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e t y p u cargo i przybliżone rozpoczęły p o j a ­ wiać się w w i e k u X I X n a s k u t e k początkowej działalności k o l o n i z a t o ­ rów, którzy w p r o w a d z i l i na t e r e n y N o w e j G w i n e i i w y s p M e l a n e z j i e p i ­ demie, a l k o h o l i z m i spowodowali znaczne zmniejszenie się l i c z b y t u b y l ­ czej ludności na skutek podsycanych w a l k międzyplemiennych. Reszty dopełniła akcja w e r b u n k u siły roboczej na powstające w i e l k i e p l a n t a ­ cje k o p r y i działalność m i s y j n a . W t y m też czasie do najbardziej znanych ruchów zaliczyć należy t z w . k u l t T u k a występujący w siedemdziesiątych i osiemdziesiątych latach n a w y s p a c h F i d ż i . Pod koniec X I X w . n a większą skalę r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e pojawiać zaczęły się na wybrzeżach N o w e j G w i n e i . Przykładem służyć n a m może r u c h p r o r o k a z zatoki M i l n e w południo­ wo-wschodniej części w y s p y w r o k u 1893 . Chociaż r u c h y te zapoczątkowane zostały w X I X w., to jednak i c h największe nasilenie na terenie M e l a n e z j i miało miejsce w latach czter­ dziestych i pięćdziesiątych X X w . W t e d y też najczęściej p o j a w i a l i się zbawiciele i prorocy. Dzisiaj t r u d n o nawet ustalić dokładną liczbę t y c h ruchów, dane b o w i e m są bardzo często niepełne i sprzeczne. T r u d n o też ustalić ścisłą chronologię poszczególnych ruchów, gdyż mogły one p o ­ wstać o w i e l e wcześniej, niż mówią n a m to zapisy dokonane przez a d m i ­ nistracyjne władze. Jednak ogólna liczba znanych dziś ruchów m i l l e ­ n a r y s t y c z n y c h na terenie Oceanii sięga 70. N a j l i c z n i e j występowały one na N o w e j G w i n e i , i to w j e j części północno-wschodniej, oraz na N o w y c h H e b r y d a c h , Wyspach Salomona i Wyspach F i d ż i . Do najbardziej powszechnych i daleko rozprzestrzenionych w M e l a ­ nezji elementów m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów należy zaliczyć pojawienie 16 17 18 19 16 W о г s 1 e y, op. cit., s. 41—60. 1 7 В e 1 s h a w, op. cit., s. 487; W o r s 1 e y, op. cit, s. 2 3 — 4 0 ; K e e s i n g , op. cit., s. 237. 18 W o r s 1 e y, op. cit., s. 65—68. " Guiart, s. 487—491. Worsley, op. cit., s. 351—357 i mapa; В e 1 s h a w, op. cit., �356 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI się m i t u o z m a r t w y c h w s t a n i u przodków, częściowy powrót o d chrześci­ jaństwa k u d a w n y m , lecz z m o d y f i k o w a n y m w i e r z e n i o m , w y k o r z y s t a n i e p e w n y c h p r a k t y k i d o g m a t y k i chrześcijańskiej, powstanie m i t u o cargo, który m a być dostarczony na s t a t k u , samolocie l u b łodzi podwodnej, pojawienie się m i t u o kosmicznej katastrofie, po której powstanie o d ­ w r o t n y do dzisiejszego układ h i e r a r c h i i między Białymi i C z a r n y m i , pojawienie się i d e i zbawiciela-mesjasza, występowanie polityczno-ekono­ m i c z n y c h aspektów w ramach religijnego p r o g r a m u , wrogość d o E u r o ­ pejczyków połączona często z a k t a m i siły . Worsley uważa, że r e l i g i j n o - m i s t y c z n a obrzędowość t y c h kultów w y ­ stępuje w największym s t o p n i u w t a k i c h regionach, gdzie nowe socjalno-ekonomiczne w a r u n k i jeszcze n i e spowodowały całkowitego rozkładu miejscowej k u l t u r y . T a m natomiast, gdzie rozkład tradycyjnego społe­ czeństwa już nastąpił, w ruchach t y p u cargo zmniejsza się r o l a c z y n n i ­ ków r e l i g i j n y c h . I n n y m i słowy r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e w swej drodze ewolucyjnej posiadają tendencję przechodzenia od ruchów r e l i g i j n y c h do r e l i g i j n o - p o l i t y c z n y c h , b y wreszcie stracić całkowicie charakter r e l i ­ g i j n y i stać się świeckim r u c h e m a n t y k o l o n i a l n y m . T y p o w y m p r z y ­ kładem takiego r u c h u , w którym przywódcy z mistyków^proroków stają się l i d e r a m i n o w y c h p a r t i i p o l i t y c z n y c h , jest r u c h P a l i a u mający miejsce w latach 1946—1954 n a Wyspach A d m i r a l i c j i . Świadectwem, j a k dalece elementy r e l i g i j n e splecione były z p o l i t y c z n y m i i społecznymi, jest f a k t , iż dość często na Zachodzie określano niektóre r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e j a k o „komunistyczne" l u b będące inspiracją „komunistycznych agen­ tów" . 20 21 22 23 Z d r u g i e j s t r o n y zachodzić mogą i procesy o d w r o t n e . Ruch m i l l e n a ­ r y s t y c z n y n a s k u t e k z m i a n y warunków miejscowych, na Skutek f o r m o ­ w a n i a się świeckich organów — p a r t i i p o l i t y c z n y c h z a n t y k o l o n i a l n y m p r o g r a m e m — tracić może charakter w a l k i narodowowyzwoleńczej i po­ w o l i przekształcać Się w r u c h sektancki, separatystyczny, nawet w r o g o usposobiony w stosunku do sił postępowych . 24 W e w o l u c j i więc ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h zachodzi o d w r o t n i e p r o ­ p o r c j o n a l n y stosunek między sferą ideologii r e l i g i j n e j a walką a n t y k o lonialną. W czasach współczesnych s p o t y k a m y się najczęściej z fazami E l e m e n t y te n i e muszą oczywiście G u i a r t, W o r s 1 e y, op. cit., s. 355 i m a p a . W o r s l e y , op. cit., s. 287—288. 2 0 występować wszystkie razem; por. 21 W o r s l e y , op. cit., s. 228—241; D a m m, op. cit., s. 315; M. M e a d , New lives for old. Cultural transformation. Manus 1928—1953, N e w Y o r k 1956, s. 166 п., 192—195. 2 2 2 3 В e 1 s h a w, op. cit., s. 491; К e e s i n g, op. c i t , s. 175. 2 4 В. Afriki, I . S z a r i e w s к a j a, Staruje i nowyje rieligii tropiczieskoj M o s k w a 1964, s. 269—270; W o r s 1 e y, op. cit., s. 287—288. i jużnoj �MELANEZYJSKIE RUCHY 357 MILLENARYSTYCZNE końcowymi r o z w o j u ruchów cargo. Tracą one jednak szybko swój b o ­ j o w y charakter i przekształcają się w s e k t y o o g r a n i c z o n y m zasięgu i oddziaływaniu. Obok n i c h wyrastają nowe organy — już n i e r e l i g i j ­ ne, lecz polityczne, nie mające w zasadzie nic wspólnego z „klasycz­ n y m " m i l l e n a r y z m e m prócz t r a d y c j i w a l k i . R u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e i i m p o k r e w n e podzielić można za W o r sley'em na a k t y w n e i bierne. A k t y w n e są te, które w s w y m programie posiadają koncepcję gwałtownych z m i a n obecnie istniejącej rzeczywisto­ ści, i to zmian, które nastąpić mają w stosunkowo b l i s k i m czasie. W prze­ ciwieństwie do n i c h r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e określane j a k o bierne za­ kładają w s w o i m programie, iż okres „złotego w i e k u " nastąpi, ale w d a ­ lekiej przyszłości, i to albo na ziemi, albo też w świecie życia pozagrobowego. Społeczna r o l a t y c h ruchów jest oczywiście bez porów­ nania mniejsza niż ruchów należących do pierwszej k a t e g o r i i . 2 5 R u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e na terenie N o w e j G w i n e i i M e l a n e z j i ode­ grały dużą rolę w kształtowaniu się nowej świadomości tamtejszych mieszkańców. Należy przecież pamiętać o t y m , iż etniczna s t r u k t u r a t y c h terenów do okresu kolonialnego — to k o n g l o m e r a t setek najróżnorodniejszych p l e m i o n , z których n i e m a l każde stanowiło całkowicie odrębny etnos. T o oczywiście n i e sprzyjało p o w s t a n i u nowego zintegrowanego społeczeństwa, takiego społeczeństwa, które odpowiadałoby w a r u n k o m społeczno-ekonomicznym n a r z u c o n y m przez władze kolonialne. Rozkład jednak d a w n y c h stosunków społecznych na s k u t e k z m i a n k u l t u r o w y c h zachodzących w w y n i k u zetknięcia się dwóch c y w i l i z a c j i , z których j e d ­ na — ta wyższa — uzurpowała sobie p r a w o do rządzenia tą niższą, spowodował ożywienie kontaktów międzyplemiennych i masowe m i g r a ­ cje. Rozprzestrzenianie się m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów i uniwersalnego języka, j a k i m jest „pidgin E n g l i s h " , w największym c h y b a s t o p n i u p o ­ łączyły mieszkańców. W i a r a w cargo wyszła b o w i e m poza r a m y starej religii plemiennej. N o w a sytuacja historyczna spowodowała, że po jednej stronie sta­ nęli Czarni, po d r u g i e j zaś B i a l i . W t y c h n o w y c h w a r u n k a c h w obozie Czarnych rodzić zaczęły się procelsy i n t e g r a c j i , powstawała n o w a świa­ domość. W t e n sposób na t l e zaistniałych warunków społeczno-ekonom i c z n y c h i ruchów r e l i g i j n o - m i l l e n a r y s t y c z n y c h o charakterze a n t y k o l o n i a l n y m powstały początki nacjonalizmu, które uzewnętrzniły się w przejawach solidarności narodowej i dążeniach do państwowej samo­ dzielności. R u c h y t e w g L o m m e l a są nie t y l k o świadectwem w z r o s t u nacjonalizmu, lecz także narzędziem jego u t w i e r d z a n i a . Oczywiście t y l k o 26 der 25 W o r s 1 e y, op. cit., s. 16. 26 A. L o r a r a e l , „Europaisierung Der „Cargo-Kult" der Primitiven", in Melanesien. Ein Beitrag zura Problem „Zeitschrift f i i r E t h n o l o g i e " , t. 78: 1953, n r 1. �358 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI do czasu, dopóki odgrywają one wiodącą rolę w opozycji a n t y k o l o n i a l nej. W dalszej fazie b o w i e m muszą przekształcić się w separatystyczne sekty o charakterze p a s y w n y m — w sekty o odmiennej r o l i i znaczeniu. Na pozostałym obszarze Oceanii, poza t e r e n a m i N o w e j G w i n e i i a r ­ chipelagami Melanezji r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e występowały stosunkowo rzadko. Na Polinezji znamy zasadniczo takie r u c h y głównie z W y s p T o w a r z y s t w a , Hawajów i N o w e j Z e l a n d i i . Wszystkie one jednak miały miejsce nie w czasach n a m współczesnych, lecz w d r u g i e j połowie X I X w . Do najbardziej znanych należał r u c h z w a n y H a u - H a u l u b P a i - M a r i r e występujący w latach 1864—1868 na terenie N o w e j Z e l a n d i i . Był t o r u c h z b r o j n y w y m i e r z o n y przeciwko A n g l i k o m , którzy w t y m okresie przeprowadzali akcję odbierania M a o r y s o m ziemi. Był zorganizowany na wzór w o j s k o w y z naczelnym r e l i g i j n y m przywódcą międzyplemiennym prowadzącym oprócz działań w o j e n n y c h zakrojoną na szeroką skalę akcję nawracania na nową wiarę. Ideą przewodnią t e j r e l i g i i było przekonanie, iż dzięki magicznej sile o t r z y m a n e j za pośrednictwem kapłanów o d bóstwa będzie można pokonać i wygnać z N o w e j Z e l a n d i i białych k o l o ­ nizatorów . W X I X w . na Hawajach, w w a r u n k a c h szybkiego u p a d k u rodzimej k u l t u r y i rozkładu tamtejszego społecznego systemu, stara w i a r a stawa­ ła się anachronizmem. Dlatego najbardziej charakterystyczną formą w a l k i narodowowyzwoleńczej było powstawanie szeregu sekt, których d o g m a t y k a stanowiła k o n g l o m e r a t starych h a w a j s k i c h wierzeń ze spe­ cjalnie pojętymi ideami chrześcijańskimi. R u c h y te miały także cha­ r a k t e r społeczny, gdyż zwróciły się one przeciwko p r o t e s t a n c k i m m i s j o m , które sankcjonowały wewnątrzhawajskie r o z w a r s t w i e n i e klasowe, j a k i panujące a k t u a l n i e stosunki k o l o n i a l n e . Wszystkie te r u c h y , określane często w relacjach m i s j o n a r z y jako anarchia l u b rozpusta, miały ogól­ n o n a r o d o w y charakter i p r o f i l wyraźnie a n t y m i s y j n y . Wszystkie one zwalczane były zbrojnie przez kolonialne w o j s k a i w zasadzie po w i e k u X I X już nie występowały; t u b y l c y b o w i e m na Hawajach i N o w e j Z e ­ l a n d i i s t a l i się mniejszością, która nie mogła nawet w sferze r e l i g i j n e j przeciwstawić się n a p o r o w i przybyszów. „ W t e n sposób wyspiarze u t r a ­ c i l i swój pacyficzny r a j , j a k nazywano w Europie n p . Hawaje, ale za to osiągnęli możliwość dostępu do r a j u w n i e b i e " . 21 28 2 7 czeskij A. I. Blinów, Sborník, 64—65, 84; A . land, Maorijskie Trudy bytnoj (1843—1872), R e i s с h e k, Sterbende Welt. D. D. kultury Zelandji, Oceanijskij Zwolf Jahre Forschleben oj New Zealand, Etnograji- 1957, s. 57—61, auf Neusee- L o n d o n 1960, „Missye K a t o l i c k i e " , t. 18: 1899, s. 57—61. T u m а г к i n, R o i amierikanskich gawajskogo [w:] t. 38, N. S., M o s k w a - L e i p z i g 1924, s. 148; K . S i n c l a i r , A history s. 137—138, 140—142; Z Nowej 28 wojny Instituía E t n o g r a f i i , missionierow národa i ego kolonialnom w razruszenii poraboszczenii, [w:] samoProblemy �MELANEZYJSKIE RUCHY 359 MILLENARYSTYCZNE W ogólnym zarysie te m i l l e n a r y s t y c z n e r u c h y polinezyjskie były bardzo zbliżone do r e l i g i j n y c h ruchów, z którymi s p o t y k a m y się w w i e ­ k u X X na terenie N o w e j G w i n e i i w y s p M e l a n e z j i . Jednak nigdzie w t a k dużych r o z m i a r a c h nie występowały r e l i g i j n o -polityczne r u c h y , j a k w czarnej A f r y c e . T a m też sprzęgły się one n a j ­ silniej z walką narodowowyzwoleńczą. Można powiedzieć, że wszystkie pierwsze masowe r u c h y Afrykańczyków mające n a r o d o w y charakter — to r u c h y r e l i g i j n e . Przyczyną powstania t y c h ruchów, z których najsłyn­ niejszy był t z w . „kinbangizm" w K o n g u , jest k o l o n i a l i z m , który spo­ wodował upadek rodzimej k u l t u r y . W t e j atmosferze nowa w i a r a n a r z u ­ cona przez Białych była całkowicie niezrozumiała, można ją za to było świetnie kojarzyć z k o l o n i a l n y m panowaniem. W t y c h w a r u n k a c h m i e j ­ scowa ludność, p o d w p ł y w e m pojawiających się masowo proroków i zbawicieli, tworzyła nowe k u l t y o charakterze a n t y k o l o n i a l n y m . Była to oczywiście reakcja na panujące s t o s u n k i między białym k o l o n i z a t o ­ r e m , urzędnikiem i misjonarzem, a c z a r n y m r o b o t n i k i e m , służącym i r o l n i k i e m . R u c h y te były w y r a z e m dążności do polepszenia swej s y ­ t u a c j i w n o w y c h dotychczas n i e znanych w a r u n k a c h . Interesująca w t y m względzie jest uwaga Malinowskiego, który twierdził, że „Euro­ pejczycy n i e p o w i n n i wszelkiej edukacji uważać za w i e l k i s k a r b ; lecz zwrócić uwagę na to, że [. ..] to, co [. . .] bierze [ M u r z y n ] z k u l t u r y e u r o ­ pejskiej, może stać się d l a niego zawadą i przekleństwem i wyrządzić m u krzywdę, jeśli o t w i e r a przed n i m h o r y z o n t y i r o z w i j a ambicje, które n i e mogą być zaspokojone" . Niestety, autor t e j c y t a t y n i e przewidział odmiennego r o z w o j u p o l i ­ tycznego, j a k i zaszedł krótko po I I w o j n i e światowej na c z a r n y m lą­ dzie, zmian, które dziś n i e t y l k o rozwijają h o r y z o n t y i ambicje, ale także zmierzają k u i c h b l i s k i e j realizacji. W p i e r w s z y m okresie powstawania t y c h zbliżonych do m e l a n e z y j skiego m i l l e n a r y z m u ruchów, t j . w w i e k u X I X , związane one były z głosami p r o t e s t u przeciwko naruszaniu plemiennej niezależności. O d lat 30-tych X X w . tendencje a n t y k o l o n i a l n e , j a k zresztą wszędzie, tracą całkowicie na znaczeniu, tracą b o w i e m tę funkcję na rzecz i n n y c h o r g a 29 3 0 31 istorii i etnografii narodów Awstralii, Nowoj Gwiniei i Gawajskich Ostrowów, „Trudy Instituía E t n o g r a f i i " , t. 80, M o s k w a 1962, s. 251—255, 264. 29 E. A n d e r s s o n , Messianic popular movements in the Lower Congo, Upsala 1958. 30 S z a r i e w s к a j a, op. cit., s. 17, 236, 239, 269—270, 301—302; E . G r e i v s - - A b a í i 1, O moíem otnoszenii к christianstwu, „Sowietskaja Etnografija", n r 6: Szkice teorii 1960, s. 142. 31 kultury, B. Malinowski, Warszawa Dynamika 1958, s. 196. przemian kulturowych, [w:] z �360 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI nizacji. W ostatnich czasach w związku ze z j a w i s k i e m przechodzenia od aktywnego do biernego etapu r o z w o j u ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h , w A f r y c e — podobnie j a k i w Melanezji — s p o t y k a m y się ze z j a w i s k i e m j a k najbardziej s z k o d l i w y m — ze z j a w i s k i e m t z w . „czarnego r a s i z m u " , szowinistycznej d o k t r y n y dominującej dziś w w i e l u afrykańskich sek­ tach W A m e r y c e r u c h y , które można b y nazwać także m i l l e n a r y s t y c z n y ­ m i , występowały na dużym obszarze, m i m o to jednak do dziś są one bardzo mało zbadane. Do najbardziej znanych zaliczyć należy t z w . „ta­ niec duchów" — r u c h , który objął cały szereg północndkalifornijskich plemion, a później rozprzestrzeniał się na t e r e n y n i e m a l wszystkich rezerwatów Stanów Z j e d n o c z o n y c h . Po k r w a w e j masakrze w y z n a w ­ ców „tańca duchów" wszystkie inne r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e na terenie A m e r y k i Północnej przybrały zasadniczo charakter pasywny, a I n d i a n i e rozpoczęli organizować się w sekty t y p o w o pacyfistyczne. Przykładem t a k i m może być p e y o t y z m . Bardzo zbliżone do k u l t u t y p u cargo są r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e na terenie A m e r y k i Południowej, zaobserwowane n p . wśród p l e m i o n T u kuna, Guaraní, T u p i n a m b a . Pojawiający się t a m prorocy przepowiadają bardzo bliską erę kataklizmów, w czasie której znikną „biali". Po niej nastąpi okres n o w e j „złotej e r y " . Podobnie j a k w Melanezji, t u b y l c y w i e r z y l i , iż z d a l e k i c h s t r o n przybyć mają s t a t k i załadowane pożądany­ m i przez n i c h t o w a r a m i . W programie t y c h ruchów były także hasła t y p o w o a n t y k o l o n i a l n e . P r o r o c y T u k u n a nawoływali do biernego, a n a ­ w e t czasami do zbrojnego o p o r u przeciwko p l a n t a t o r o m k a u c z u k u , w y ­ wołując oczywiście z i c h s t r o n y zaciekłą kampanię antyindiańską . 3 2 33 34 35 M i l l e n a r y s t y c z n e r u c h y , charakterystyczne w zasadzie d l a ludów t z w . „kolonialnych", występowały również t a m , gdzie masy chłopskie znajdowały się w e wczesnym s t a d i u m organizacji p o l i t y c z n e j . Z t a k i m t y p e m m i l l e n a r y s t y c z n y c h l u b bardzo do n i c h zbliżonych ruchów spotyS z a r i e w s k a j a , op. cit., s. 270. J . M o o n e y, The Ghost-Dance Religion and the Sioux outbreak of 1890, [w:] Hth Annual Report of the Bureau of Ethnology to the Secretary of the Smithsonian Institution, t. 2, W a s h i n g t o n 1896, s. 641—1136. W. L a B a r r e , The Peyote Cult, Yale University Publications in Anthropo­ logy, t. 19, L o n d o n 1938; M . G U s i n d e, Der Peyote-Kult. Entstehung und Verbreitung, Sankt Gabriel Studien, Festschrift zum 50-jahrigen Bestandsjubilaum des Missionshauses St. Gabriel, W i e n 1939, s. 401—499; G . W a g n e r , Entwicklung und Verbreitung des Peyote-Kultes, „Baessler A r c h i v " , t. 15: 1932 z. 2 — 3 , s. 59—144. M é t r a u X, The Guaraní, s. 93; M é t r a u x, The Tupinamba, s. 131; M . V . de Q u e i r ó z , К woprosu o proroczeskich, vjiñienijach (miessianstwie) sriedi Тикипоги, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , n r 1: 1965, s. 72—80; C . N i m u e n d a j u , The Tucuna, [w:] Handbook of South American Indians, s. 724—725. 3 2 33 34 35 �MELANEZYJSKIE RUCHY 361 MILLENARYSTYCZNE k a m y się w i e l o k r o t n i e śledząc historię średniowiecznej E u r o p y lub carskiej R o s j i . M i l l e n a r y z m — określenie wprowadzone do l i t e r a t u r y przez oceanistów — nie znalazło do dziś jeszcze pełnej aprobaty. T e r m i n t e n b o ­ w i e m , oddający dość dobrze istotę współczesnych r e l i g i j n y c h l u b r e l i g i j n o - p o l i t y c z n y c h ruchów n a obszarze Oceanii, przetransponowywany na i n n e t e r e n y wywoływać m u s i p e w n e zrozumiałe sprzeciwy. M i m o b o ­ w i e m w i e l u bezsprzecznych cech wspólnych o m a w i a n y c h ruchów szereg z n i c h w y k a z u j e dość poważne różnice, w zależności o d miejsca i czasu i c h występowania. Dlatego też adekwatne określenie dla jednej o g r a n i ­ czonej t e r y t o r i a l n i e i chronologicznie g r u p y t y c h ruchów nie w każ­ d y m w y p a d k u może być stosowane do ruchów aczkolwiek wykazują­ cych p e w n e cechy wspólne, lecz przecież n i e tożsame. Być może dalsze badania porównawcze ustalą ogólną istotę t y c h w s z y s t k i c h ruchów n a ­ z y w a n y c h n i e k i e d y m i l l e n a r y s t y c z n y m i i umożliwią weryfikację stoso­ w a n e j dziś t e r m i n o l o g i i . Powszechnie używanym t e r m i n e m przez etnografów amerykańskich jest „natywizm", rozpowszechniony przez L i n t o n a . „ N a t y w i z m " t r a k ­ t u j e o n j a k o specyficzną fazę zmian k u l t u r a c y j n y c h . R u c h y „natywistyczne" t o takie, które w w y n i k u zaistnienia n o w e j s y t u a c j i g l o r y f i ­ kują przeszłość i starają się ją przywrócić do życia — „starają się o o d ­ rodzenie p e w n y c h aspektów m i n i o n e j k u l t u r y " , „czynią świadome w y ­ siłki, b y ją przywrócić" . T a k i e stanowisko kładzie nacisk na r e a k t y w o w a n i e przeszłości, w y ­ suwa na p l a n p i e r w s z y dawne, dziś nie progresywne, a regresywne ele3 6 3 7 3 8 39 36 W W o r s l e y , op. cit., s. 27.9, 285; B a r t o s z e w i c z , szczególności odnieść w Anglii, T . Miinzera to w należy do znanych 1525 r. w N i e m c z e c h powstań op. cit., s. 78, 86—93. W. Tylera w 1381 r. c z y Taborytów w C z e c h a c h w po­ czątkach X V w . 3 7 P. T o k a r i e w, op. cit., s. 157, 177—178; B a r t o s z e w i c z , W o r s 1 e y, Priedislowie s. 12—13. W wśród szczególności mniejszości awtora ruchy narodowych к russkomu reformatorskie carskiej op. cit., s. 100—110; izdcmiju, [w:] W o r s 1 e y, op. cit., religijno-polityczne R o s j i . Oprócz bowiem występowały klasowego ucisku związane one były także z dyskryminacją narodowościową i polityką c h r y s t i a n i z a cyjną. N a j b a r d z i e j z n a n e to t z w . „kult C h e r i - M a p a " u Nanajców (początek X X w.), b u r c h a n i z m w górach A ł t a j u (pocz. X X w.), r u c h M o r d w y w pocz. X I X w . i s e k t a „ K u g u - S o r t a " (70 l a t a X V I I I w . do końca X I X w.) n a Powołżu. 38 W p r o w a d z a o n także t a k i e t e r m i n y , j a k — v a l i s t i c n a t i v i s m ) , w którym n a c i s k p o s t a w i o n y „natywizm uwieczniający" (perpetuative „natywizm o d r o d z e n i o w y " n a t i v i s m ) , odznaczający r y c h celem jest zachowanie po w s z e t o n , Nativistic „American A n t h r o p o l o g i s t " movements, R e a d e r in comparative..., 39 R. in Seven (revi- jest n a powrót k u przeszłości i — t a k i e r u c h y , któ­ c z a s y obecnego s t a n u k u l t u r o w e g o . R. Lin­ t. 45: 1943, s. 230—240 (za s. 466—468). Linton, Tłie Distinctive American Indian Tribes, Aspects of Acculturation, New York—London [w:] Acculturation 1940, s. 502, 517. �362 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI m e n t y k u l t u r y . Czy w ruchach t y c h rzeczywiście dominującą rolę o d ­ grywały elementy przeszłości? One istniały, ale były twórczo przekształcone, były dostosowywane do n o w y c h warunków, ciasno spla­ tały się z elementami eurqpejskiej k u l t u r y . Doktryną w i e l u z t y c h ruchów był powrót do „złotego w i e k u " , ale nie do takiego, j a k i istnieć miał przed okresem kolonizacji. T u b y l c y dążyli do „złotego w i e k u " , w którym m o g l i b y korzystać z dobrodziejstw europejskiej c y w i l i z a c j i , w którym rządziliby sami sobą i w którym k o n t y n u o w a l i b y swoje t r a ­ dycje. Czy ten jednak p r o g r a m nazwać można p r o g r a m e m r e a k t y w o ­ w a n i a przeszłości — p r o g r a m e m „natywistycznym"? W y d a j e się, że p o ­ dejście takie byłoby błędne. Odrzucając t e r m i n „natywizm", należy także odrzucić i inne zwią­ zane z doktryną L i n t o n a , t a k j a k n p . „ruchy odrodzeniowe", „ruchy odświeżeniowe" czy „kryzysy r e l i g i j n e " — t e r m i n negujący postępowy i społeczny charakter t y c h r u c h ó w . Odmienne spojrzenie n a r u c h y „natywistyczne" m a F i r t h . Uważa on je za „objaw trudności a d a p t a c y j n y c h " a nie za „powrót do dzikości i atawistycznego sposobu myślenia". T r a k t u j e je b o w i e m jako „próby rozwiązania poważnych trudności powstałych w okresie h a r m o n i z o w a n i a starych i n o w y c h i n s t y t u c j i , p r a w i wartości" i uważa je za „pozytywną reakcję, choć w f o r m i e p r o t e s t u " , a nie za przejaw jakiegoś k r y z y s u czy p a t o l o g i i . Jeszcze dalej w s w y c h poglądach na r u c h y religijno-wolnościowe p o ­ szedł włoski badacz L a n t e r n a r i . Używa o n t e r m i n u „ruchy prorocze", słusznego wyłącznie w odniesieniu do t a k i c h , w których rzeczywiście s p o t y k a m y się z postacią p r o r o k a . L a n t e r n a r i r o z p a t r u j e te r u c h y j a k o „wyrażenie k u l t u r o w e g o zderzenia między l u d a m i o różnych stopniach 40 41 4 2 40 Odrodzenie przeszłości j e s t j a k n a j b a r d z i e j niejszych faz rozwoju t y c h ruchów, później c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a najwcześ­ n a t o m i a s t jego z n a c z e n i e m a l e j e , nawet na tych wczesnych etapach znajdujemy e l e m e n t y nowe, ale np. chęć u z y s k a n i a p e w n y c h dóbr — d o t y c h c z a s całkowicie n i e z n a n y c h . 41 F o r m a „natywizm" w y d a j e gdyż w tej postaci n i e mówi się być także n i e do przyjęcia w języku p o l s k i m , o n a n a m dosłownie n i c . T e r m i n i „revivalizm" stosuje np. M é t r a u x , żeniowe" stosuje A. F . C. Wallace, The Guaraní, „kryzys religijny" s. 93. T e r m i n „ruchy odświe­ Revitalization Movements, „American An­ t h r o p o l o g i s t " , t. 58: 1956 n r 2. 42 szawa R. Firth, ludzkie. Społeczności Wstąp także s a m t e r m i n „natywizm" i w p r o w a d z a cult" do antropologii 1965, s. 222. P o d o b n e s t a n o w i s k o r e p r e z e n t u j e (R. Piddington, burgh—London An Introduction z a m i a s t niego to Social por. К r o e b e r, op. cit, of Cultural Ecology, [w:] Horizons — War­ odrzuca ..adjustment t. 2, E d i n ­ w t y m d u c h u to n p . — s. 437, l u b „movement of e n t h u - s i a s " , por. M e a d , op. cit, s. 373; M . D. S a h 1 i n s, Culture Study nowy który Anthropology, 1963, s. 735—743). I n n e t e r m i n y s t o s o w a n e „nativistic e n d e a v o r s " , społecznej, R. Piddington, of Anthropology, and Environment. London The 1965, s. 143. �MELANEZYJSKIE RUCHY 363 MILLENARYSTYCZNE r o z w o j u i reakcją na to zderzenie" . T r a k t u j e on te r u c h y jako próbę przystosowania r o d z i m e j k u l t u r y do n o w y c h warunków, p r z y j e d n o ­ czesnym zachowaniu k u l t u r o w y c h t r a d y c j i . Pomimo, że L a n t e r n a r i zwraca już uwagę na a n t y k o l o n i a l n y wydźwięk w i e l u z t y c h „proro­ czych ruchów", to jednak i c h zasadniczą podstawę w i d z i w r e l i g i i i sferze t z w . „zderzenia k u l t u r " . 43 Najczęściej używanym t e r m i n e m obok t a k i c h , j a k m i l l e n a r y z m i „na­ t y w i z m " , jest „mesjanizm". W i a r a w przyjście mesjasza-zbawiciela ludzkości może objawiać się w dwóch w a r i a n t a c h : 1) jako „mesjanizm i n d y w i d u a l n y " (o i l e go t a k można nazwać), c z y l i w i a r a w przyjście zbawiciela l u b k i l k u z b a w i c i e l i w postaci przodka, bohatera, boga, który u r a t u j e swych wyznawców o d jakichś kataklizmów czy klęsk; 2) jako „mesjanizm n a r o d o w y " — w i a r a w szczególne posłannictwo własnego n a r o d u . T e n z k o l e i mesjanizm, n a z y w a n y także e t n o c e n t r y c z n y m , przekształcić się może w mesjanizm społeczny, którego p r o g r a m e m jest w y z w o l e n i e w s z y s t k i c h uciśnionych bez względu n a przynależność pań­ stwową czy narodową . 4 4 45 T e r m i n u „mesjanizm" używać można zasadniczo t y l k o w odnie­ sieniu do t a k i c h ruchów, w których występowała koncepcja p r z y b y ­ cia mesjasza-zbawiciela. W i e l e jednak m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów zna­ n y c h z terenów M e l a n e z j i i N o w e j G w i n e i nie posiadało t e j koncepcji, m i m o że zakładało bliskie nadejście „złotego w i e k u " . Dlatego też t e r ­ m i n „mesjanizm" należy stosować wyłącznie w t a k i c h w y p a d k a c h , gdzie idea zbawiciela l u b idea zbawienia odgrywała dominującą rolę. W przedkolonizacyjnych wierzeniach w i e l u ludów Oceanii istniało zjawisko „zmaterializowanej idei z b a w i e n i a " , c z y l i koncepcja w y b a ­ w i e n i a od k o n k r e t n e g o zła doczesnego, n p . choroby l u b śmierci. Z t a k i m też pojęciem zmaterializowanego zbawienia s p o t y k a m y się i w później­ szej fazie r o z w o j u t y c h wierzeń — w i c h fazie s y n k r e t y z a c j i z doktryną chrześcijańską. Zbawienie nastąpić m a na ziemi, przyniesie ono z sobą wolność, wszelkie pożądane dobra, obfitość jedzenia i szczęśliwość. D o ­ piero w późniejszych fazach r o z w o j u m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów t a idea zbawienia przekształca się w ideę zbawienia niematerialnego. 46 Podobną ewolucję przechodził też t z w . „ekskluzywizm s o t e r y c z n y " — idea przyznająca t y l k o ściśle określonej grupie l u d z i p r a w o do uzyskania 43 44 L a n t e r n a r i , Les V. peuples opprimés, Np. mouvements religieux de Liberté et de salut des P a r i s 1962, s. 313, c y t . za S z a r i e w s k a j a , op. cit., s. 17. mesjanizm afrykański lub doktryna fílozoficzno-polityczna w P o l s c e około połowy X I X w., głosząca m.in. wyjątkową misję n a r o d u istniejąca polskiego w d z i e j a c h świata. Poniatowski, Treść wierzeń 45 Z. 46 P o n i a t o w s k i , op. cit., s. 273—274. religijnych, Warszawa 1965, s. 275. �364 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI zbawienia. O d e k s k l u z y w i z m u wioskowego, rodowego czy plemiennego rozwój poszedł w r a z z p o w s t a n i e m świadomości narodowej i nacjona­ l i z m u w k i e r u n k u e k s k l u z y w i z m u narodowego i wreszcie w k i e r u n k u e k s k l u z y w i z m u rasowego . Związana ściśle z m i l l e n a r y z m e m i mesjanizmem koncepcja „złotego w i e k u " znana jest n i e m a l w e w s z y s t k i c h k u l t u r a c h . Posiada ona w y ­ raźny aspekt społeczny polegający n a t y m , iż w r a z ze wzrastającym podziałem k l a s o w y m , jeśli chodzi o procesy wewnątrz społeczne, l u b też w r a z z p o d b i j a n i e m j e d n y c h ludów przez drugie musiało w określo­ n y m społeczeństwie — a w szczególności w t e j jego w a r s t w i e , która n i e osiągnęła wysokiego s t a n d a r t u życiowego — wzmagać się zaintereso­ w a n i e t a k i m okresem, w którym wszystko było lepsze i inne. Okres ten, t z w . „złoty w i e k " , umiejscawiano albo w czasach j a k najbardziej odległych, albo też w dalekiej przyszłości . Natomiast r u c h y m i l l e n a ­ rystyczne w s w y m m e l a n e z y j s k i m w y d a n i u przybliżyły t e n okres wiecz­ nej szczęśliwości n i e m a l k u czasom współczesnym. Dalszy j e d n a k i c h rozwój — j a k w i e m y — przyczynił się do przeobrażenia t y c h m i l l e n a ­ r y s t y c z n y c h , mesjanistycznych lüb proroczych ruchów w separatystycz­ ne sekty, które idee zbawienia i ideę „złotego w i e k u " odsunęły daleko w przyszłość, tracąc przez to d a w n y a k t y w n y charakter, w którym w i ­ dzieć można p r z e j a w w a l k a n t y k o l o n i a l n y c h i narodowowyzwoleńczych. 47 48 A l e k s a n d e r Posern-Zieliński MELANESIAN MILLENARIAN OF MOVEMENTS CONTEMPORARY AS AN CULTURAL ILLUSTRATION CHANGE S u m m a r y S i d e b y side w i t h c h a n g e s i n the l i v i n g c o n d i t i o n s of some c o l o n i a l peoples or peoples w h o h a v e b e e n c o l o n i a l u n t i l r e c e n t l y , c h a n g e s h a v e also been t a k i n g p l a c e i n t h e i r beliefs, i n t h e p l a c e of t h e s e beliefs i n t h e n e w c u l t u r a l setting, a n d i n the s o c i a l f u n c t i o n of t h e s e beliefs. T h u s t h e e t h n o g r a p h e r a n d e x p e r t on r e l i g i o n m u s t face the u r g e n t t a s k of s t u d y i n g t h e processes w h e r e b y some n e w r e l i g i o n s or beliefs a r e born. I n M e l a n e s i a t h e s o - c a l l e d " c a r g o c u l t s " a r e a c h a r a c t e r i s t i c f o r m of t h e n e w l y emerging emerged religious ideas. T h e g u i d i n g idea of t h e s e r e l i g i o u s movements, which i n t h i s a r e a f r o m t h e m i d d l e of t h e 19th c e n t u r y u p to t h e p r e s e n t d a y , is t h e d e s i r e to a t t a i n a higher, s t a n d a r d of l i v i n g , t h e d e s i r e to possess a l l those t h i n g s w h i c h t h e w h i t e m a n uses. T h e " c a r g o c u l t s " w h i c h a r e c o m m o n l y found i n T e n o s t a t n i występował b a r d z o często wśród mieszkańców środkowej A f r y k i i w y s p M e l a n e z j i . Z b a w i e n i e i dostęp do „złotego w i e k u " uzyskać mogą wyłącznie „czarni". 4 7 4 8 P o n i a t o w s к i, op. cit., s. 203—204. �MELANEZYJSKIE RUCHY 365 MILLENARYSTYCZNE M e l a n e s i a m a y be p l a c e d i n the category of the s o - c a l l e d " m i l l e n a r i a n m o v e m e n t s " which have a purely struggle for m a t e r i a l base, a n d w h i c h a r e a n u n d e v e l o p e d national liberation. The new ideology is a form of the conglomeration of old beliefs a n d C h r i s t i a n ideas. T h e old beliefs of the f o r e f a t h e r s h a v e b e e n d i s c r e d i t e d , w h i l e the n e w beliefs h a v e not f u l f i l l e d n a t i v e s h a v e h a d to c r e a t e beliefs thological "cargo" traditions and and on the like movements the hopes placed in them, therefore of a n o t h e r k i n d , d r a w i n g new, that is, C h r i s t i a n t r a d i t i o n s . began to a p p e a r most common the my­ Millenarian i n t h e 19th c e n t u r y as a r e a c t i o n to the a c t i v i t i e s of the c o l o n i s e r s . T h e s e m o v e m e n t s sity in Melanesia, however, both on t h e old r e a c h e d t h e i r greatest i n t e n ­ i n the forties a n d fifties of the p r e s e n t c e n t u r y . T h e e l e m e n t s of the m i l l e n a r i a n m o v e m e n t s in Melanesia are: a myth c o n c e r n i n g the r e s u r r e c t i o n of a n c e s t o r s , a p a r t i a l r e t u r n f r o m C h r i s t i a n i t y t o w a r d s old, but m o d i f i e d beliefs, t h e a c c e p t a n c e of c e r t a i n C h r i s t i a n p r a c t i c e s a n d dogmas, the m y t h of „cargo", t h a t is, the w o n d e r f u l p r o d u c t s of w h i t e c i v i l i z a t i o n w h i c h a r e to be b r o u g h t by s h i p , a e r o p l a n e or s u b m a r i n e , the m y t h of a c o s m i c c a t a s t r o p h e w h i c h w i l l be f o l l o w e d by a h i e r a r c h y b e t w e e n b l a c k a n d w h i t e the opposite of t h a t p r e v a i l i n g today, the idea of a M e s s i a h or s a v i o u r , t h e o c c u r r e n c e of p o l i t i c a l and economic aspects within the framework of the religious programme, and h o s t i l i t y to E u r o p e a n s , often c o m b i n e d w i t h acts of force. I n t h e e v o l u t i o n of the m i l l e n a r i a n m o v e m e n t s , t h e s p h e r e of r e l i g i o u s ideology a n d the struggle a g a i n s t c o l o n i a l i s m are c o n v e r s e l y r e l a t e d . I n c o n t e m p o r a r y t i m e s it is m o r e u s u a l for us to e n c o u n t e r " c a r g o " m o v e m e n t s i n t h e i r f i n a l p h a s e . T h e y rapidly lose t h e i r m i l i t a n t c h a r a c t e r a n d e x t e n t a n d i n f l u e n c e . S i d e by change into sects w h i c h a r e l i m i t e d i n side w i t h t h e m g r o w u p n e w bodies t h a t a r e not religious, but p o l i t i c a l . T h e m i l l e n a r i a n m o v e m e n t s h a v e p l a y e d a n i m p o r t a n t p a r t i n m o u l d i n g the n e w ideas of the i n h a b i t a n t s of M e l a n e s i a t h r o u g h i n t e g r a t i o n a n d the r i s e of n a t i o n a l i s m . W e f i n d s i m i l a r r e l i g i o u s - p o l i t i c a l m o v e m e n t s also i n P o l y n e s i a , A f r i c a , a n d on the A m e r i c a n c o n t i n e n t — w h e r e v e r c o l o n i a l i s m h a s been. T h e q u e s t i o n of t e r m i n o l o g y millenarianism, has w o n full is s t i l l disputable. U n t i l n o w approbation. For no t e r m , i n c l u d i n g a t e r m t h a t is a p p l i c a b l e to one t e r r i t o r i a l l y a n d c h r o n o l o g i c a l l y l i m i t e d g r o u p of t h e s e m o v e m e n t s is by no m e a n s a p p l i c a b l e to other m o v e m e n t s t h a t a r e s i m i l a r but not i d e n t i c a l . T h u s a p a r t from " m i l l e n a r i a n i s m " , the l i t e r a t u r e on t h e s u b j e c t c o n t a i n s s u c h t e r m s as " n a t i v i s t i c movements", "revivalism", "revitalization movements", "adjustment cult", "move­ m e n t of e n t h u s i a s m " , a n d m a n y others. Translated by Krystyna Kozłowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/67251137afec1816d15f35625223d07e.pdf 9a10bfafb516265eaabe12598ee4f480 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2284 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2119 Title A name given to the resource Święty obraz w szarym bloku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3, s.43-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciarka, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryszard Ciarka ŚWIĘTY O B R A Z W S Z A R Y M B L O K U (SZKIC DO SCENARIUSZA FILMOWEGO) Chociaż s ł o w o „ o s i e d l e " należy d o t e g o t y p u zdarzeń j ę z y k o ­ wych, k t ó r y c h e t y m o l o g i a o d w o ł u j e nas bezpośrednio d o istoty zamieszkiwania, osadzenia w m i e j s c u , przypisania pewnych szczególnych wartości związanych s c h o d o w e , zsypy, w i n d y ; z w y d r a p a n y m i n a p i s a m i , z zapachem m o c z u , z w y b i t ą szybą w oknie. przestrzeni W i t a m y Cię o najsłodsza M a t k o z oswojeniem, J a s n o g ó r s k a Pani, na naszej g r a n i c y zsakralizacją, t o t r u d n o j e d n a k zarazem ustrzec się o d skojarzeń N i e c h się T w o j ą pięknością każdy z nas z a c h w y c i . daleko bardziej i n n y c h , b y nie rzec p e j o r a t y w n y c h . Osiedle t o O t o Cię p r o s i m y , M a t k o Boska z nieba także obszar r o z r z u c o n y c h b l o k ó w , szarych b e t o n o w y c h płyt, jednakowo zamieszkanych s z e ś c i a n ó w , upiornej A b y w naszym d o m u n i g d y nie zabrakło chleba. szachownicy I Syna S w e g o , p o p r o ś o t o z nami mieszkań. A l e i takie osidle, kiedy p o p a t r z y m y d o k ł a d n i e j , dość O t o m y grzesznicy prosimy Cię ze łzami. •zybko zaczyna żyć s w o i m w ł a s n y m ż y c i e m , a każdy blok zaczyna nabierać jakichś s z c z e g ó l n y c h c e c h i n n o ś c i o d p o z o s t a ł y c h . 1 r N a w i e d z e n i e b l o k u przez Ś w i ę t y Obraz ( k o p i a obrazu M a t k i Nieomal z cyniczną precyzją i d o k ł a d n o ś c i ą z a p r o j e k t o w a n e Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j ) na p e w n o b y ł o w y d a r z e n i e m dla j e g o w y k o n a n e szare sześciany j u ż p o k i l k u latach m i e s z k a ń c ó w . W y d a r z e n i e m w skali rodziny, k o n k r e t n e g o miesz­ mozolnego "Oswajania" tej m o n o t o n n e j przestrzeni zaczynają w y g l ą d a ć na kania, jak i dla c a ł e g o skupiska •zamieszkałe". P i e r w s z y m t e g o t y p u ś w i a d e c t w e m są b a l k o n y , d w i e ś c i e o d r ę b n y c h g o s p o d a r s t w - czyli c h y b a w c a l e niemałej * rozmaity s p o s ó b zadaszone i o b u d o w a n e . N a s t ę p n y m , p o ­ wsi.' bielenie d ł u g i c h , t u n e l o w y c h korytarzy na małe zamykane e n Wawy, pełne rupieci, m e b l i , b u t ó w , przyklejonych d o ścian l u d z k i e g o , liczącego Wszelkie przejawy, tej m o n o t o n n e j , blisko kilkudziesięciodniowej w ę d r ó w k i Obrazu z piętra na piętro, o d zamkniętej enklawy Bazetowych ilustracji. Wreszcie „ s w o j e " , „ t u t a j " , „ t a m c i " , „nasza korytarza d o następnej, o d mieszkania d o mieszkania, zamknięte •trona" zaczyna nabierać, na p e w n o kalekiego, ale zawsze sensu są t y l k o w e w n ą t r z b l o k u . O c z y w i ś c i e g r a n i c ą tej n o w o w y ­ lakim jest „ d o m " . Niszczeją i stale ulegają degradacji t y l k o strefy „ n i c z y j e " : klatki k r e o w a n e j przestrzeni, która jednak w jakiś s p o s ó b p o k r y w a się z już f u n k c j o n u j ą c ą , jest ciemna klatka parteru. 43 �P o d ścianą ze szklanych kafli, d a j ą c y c h nikłe ś w i a t ł o , o p a r t o duży obraz M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j i p o o b u s t r o n y c h stoi stół, teraz o d ś w i ę t n i e przystrojony, nakryty o b r u s e m , są k w i a t y i ś w i e c e , które p o w i n n y się palić całe 2 4 g o d z i n y . flagi: polską i maryjną; stolik p o k r y t y białą serwetą, k w i a t y , ś w i e c e Obraz w o k n i e , na stole... w dzień jest p r a w i e n i e w i d o c z n y , gdy i nieodłączne j u ż w t a k i m z e s t a w i e n i u d o p e ł n i e n i e : s y m b o l e niemal całe ś w i a t ł o w p a d a z zewnątrz staje się t y l k o ciemnym N S Z Z S o l i d a r n o ś ć , zdjęcie papieża, ks. Jerzego, Prymasa Tysiąc­ p r o s t o k ą t e m , ale jakaś siła każe dostrzegać w t a k i m zestawieniu lecia... A l e d u s z n y zapach k w i a t o w i p a l ą c y c h się ś w i e c , u d e k o r o ­ ( o k n o - stół - ś w i ę t y obraz) ład i h a r m o n i ę , n a w e t piękno, w a n y obraz, t o t y l k o znak, akcent granicy, w p r o w a d z e n i e i przy­ a przede w s z y s t k i m istotę miejsca w ł a ś c i w e g o . Przecież w wypo­ p o m n i e n i e , że w b l o k u zdarzyło się c h y b a coś n i e z w y k ł e g o . w i a d a n y c h i w y ś p i e w y w a n y c h s ł o w a c h m o d l i t w y zawsze tyle Na k t ó r y m piętrze jest Obraz? - na 6, 9 , 1 0 , 3. W s p i n a j ą c się p o s c h o d a c h , w z d ł u ż o d r a p a n y c h ścian „ z i e m i n i c z y j e j " dość t r u d n o odnaleźć t o miejsce. Czasami znakiem będzie kilka k o l o r o w y c h wstążek p r z y w i ą z a n y c h d o m e t a l o w e j balustrady s c h o d ó w . Cza­ sami d o d r z w i k o r y t a r z o w e j e n k l a w y przylepi ktoś ś w i ę t y obrazek l u b w y c i ę t y z papieru krzyż. Czasami j e d n a k przez oszklone d r z w i , z a w i e s z o n e firanki, oddzielające korytarz o d klatki, dostrzec światła! P o b ł o g o s ł a w nas w s z y s t k i c h , n a w e t m a ł y c h dzieci Niech łaska T w a Ś w i ę t a zawsze za nas ś w i e c i . Będziemy się m o d l i ć Najświętsza Panienko Ty nas B ł o g o s ł a w S w o j ą Ś w i ę t ą ręką. A za ś w i ą t y m o k n e m , ś w i ę t e g o b l o k u w i d a ć i skrawek niebe m o ż n a m i g o t l i w e ś w i a t ł o ś w i e c y , która stoi na s t o l i k u p o d ścianą, i skrawek osiedla, t r o c h ę szarych c h m u r i t r o c h ę szarych bloków, b u k i e t k w i a t ó w w w a z o n i e i jakiś mały obrazek. „ S t o l i k c z u w a ­ zamieszkanego miejsca. n i a " , jak p o w i a d a j ą mieszkańcy b l o k u , najlepiej i n f o r m u j e , na k t ó r y m piętrze, w k t ó r y m z z a m y k a n y c h korytarzy jest Obraz. Przekazywanie k o p i i C u d o w n e g o Obrazu n a s t ę p n y m , w y z n a ­ O d p o c z ą t k u k w i e t n i a d o k o ń c a maja 1 9 8 9 r. kopia obreżU Jasnogórskiego nawiedziła blok przy ulicy Wyszogrodzki*} c z o n y m w k o l e j n o ś c i , o d b y w a się n i e z m i e n n y m r y t m e m zawsze w W a r s z a w i e P r a g a - P ó ł n o c ( B r ó d n o ) w ramach misji k a t e c h t t f c o 18°°, na granicy, na p r o g u n o w e g o mieszkania. I z n ó w o k n o , na cyjnej p o ś w i ę c o n e j rodzinie, o r g a n i z o w a n e j przez parafię o k n i e , przy oknie... tak jak p o p r z e d n i o , tak jak kilka d n i w c z e ś n i e j , cioła R z y m . - K a t o l . p o d w e z w . „ M a t k i Boskiej R ó ż a ń c o w e j " ^ będzie t y m miejscem w y b r a n y m . Z w y k l e t a m b o w i e m na c o dzień Bródnie. Fot. A u t o r 44 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7fac988a2b8f9a4e0de9f37804226b22.pdf e0715d8c250f739338fd37cab443ca49 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:616 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:565 Title A name given to the resource Materiały do studiów nad genezą teatru / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.396-410 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska-Barącz, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA ZADROŻYŃSKA-BARĄCZ M A T E R I A Ł Y DO STUDIÓW N A D GENEZĄ Przegląd hipotez. Koncepcja TEATRU A. D. Awdiejewa 1 W i d o w i s k o teatralne, element k u l t u r y o d n a j d o w a n y u w s z y s t k i c h ludów na w s z y s t k i c h szerokościach geograficznych z i e m i , stanowił i sta­ n o w i jeden z najbardziej a t r a k c y j n y c h tematów badań d l a naukowców w i e l u dziedzin. Jak każde zjawisko o n i e z w y k l e bogatej t r a d y c j i , różno­ rodności f o r m i treści, m u s i podlegać analizie z różnych punktów w i ­ dzenia, ocenie według w i e l u kryteriów, dzięki czemu możliwe staje się zrozumienie go w jego w i e l o w a r s t w o w y c h powiązaniach. Zadaniem etno­ g r a f i i w t e j dziedzinie p o w i n n o być dostarczenie j a k najobszerniejszego materiału pozwalającego odpowiedzieć na szereg pytań zadawanych so­ bie przez badaczy o d k i l k u wieków. Czy jednak te p y t a n i a : od k i e d y można mówić o w i d o w i s k u t e a t r a l n y m ? j a k i e są początkowe jego f o r m y ? jaka jest jego f u n k c j a w społeczeństwie, w którym powstaje, a więc, jakie w a r u n k i gospodarczo-społeczne, można określić jako wystarczające (i konieczne?) do powstania teatru? czy elementy w i d o w i s k o w e obrzę­ dów, m a g i i , gier należy również zaliczyć do teatru? j a k a jest f u n k c j a t e a t r u ludowego w społeczeństwie w y s o k o zorganizowanym? j a k a jest funkcja t e a t r u w społeczeństwach t z w . p r y m i t y w n y c h żyjących współ­ cześnie? nie prowadzą w k o n s e k w e n c j i d o jasnego zdania sobie s p r a w y z tego, czym jest teatr? A b y zrozumieć o g r o m możliwości, właściwie ustawić p r o b l e m i o d ­ powiedzieć na postawione p y t a n i a , należy rozpocząć badania o d próby d e f i n i c j i t e a t r u . D e f i n i c j a t a natomiast, jeśli prześledzić ją w l i t e r a t u r z e , była zazwyczaj sprawą i n t u i c j i badaczy i zwyczajowo przyjętych określeń. Historię t e a t r u r o z p a t r y w a n o najczęściej zaczynając od d r a m a t u grec­ kiego, a więc traktując teatr jako zorganizowany system r e k r e a c y j n y , Zob. A . D . A w d i e j e w , P r o i s c h o z d i e n i j e tieatra. Elemienty tieatra w pierwoobszczinnom stroje, L e n i n g r a d — M o s k w a 1959. P r a c a ta p r a w d o p o d o b n i e z o s t a n i e przetłumaczona n a język p o l s k i . 1 �397 STUDIA NAD GENEZĄ T E A T R U gdzie i s t n i e j e scena i w i d o w n i a . Natomiast d l a badacza, dysponującego materiałem e t n o g r a f i c z n y m , zagadnienie zaczyna się komplikować w m o ­ mencie porównywania analogicznych z j a w i s k k u l t u r y ludów z w a n y c h p r y m i t y w n y m i i społeczeństw wysoko zorganizowanych. Które e l e m e n t y w dziedzinie t e a t r u należy traktować jako analogiczne? P y t a n i e to p r o ­ wadzić m u s i do szukania elementów stałych, n i e z m i e n n y c h w i d o w i s k a teatralnego i genezy zjawiska. P r o b l e m genezy t e a t r u wypłynął w X I X w . w związku z n a g r o m a ­ dzeniem się o g r o m n e j ilości faktów i materiałów etnograficznych z róż­ n y c h terenów. Powstała konieczność i c h uporządkowania, analizy i p i e r w ­ szych wniosków. W n i o s k i natomiast wyciągano zgodnie z ogólnym prą­ d e m n a u k i — ewolucjonizmem. Poszukiwano więc początkowych f o r m t e a t r u wśród opisów tańców m i m i c z n y c h p r z y p i s y w a n y c h już najwcześ­ n i e j s z y m etapom k u l t u r y człowieka. W r o k u 1881 E. T y l o r pisze: „Na n i s k i c h poziomach c y w i l i z a c j i tańce i w i d o w i s k a t e a t r a l n e stanowią oczy­ wiście jedność [•••] Za czasów klasycznych sztuka aktorska dzieliła się na wiele gałęzi. P a n t o m i m a zachowała formę najdawniejszą" . K i l k a ­ dziesiąt l a t później reprezentant szkoły n i e m i e c k i e j , s u m i e n n y badacz 0 dużej i n t u i c j i n a u k o w e j i o r y g i n a l n y m podejściu d o r o z p a t r y w a n y c h zagadnień, H . S c h u r t z sugeruje myśl podobną. Rozwija ją i dowodzi w i e l o m a przykładami: „ W dziedzinie poezji d r a m a t y c z n e j można o d ­ naleźć u narodów p r y m i t y w n y c h j e d y n i e nieliczne z a b y t k i i chyba t y l k o związane z tańcami m i m i c z n y m i . Jest t o bardzo i s t o t n y m spostrzeżeniem, gdyż d r a m a t r o z w i j a się zawsze z tego źródła" . P r a w i e równocześnie z pracą Schurtza ukazuje się opracowanie R. Wallaschka , czeskiego m u ­ zykologa, poświęcone genezie m u z y k i . N a p o t y k a m y t a m również p o d ­ kreślenie ścisłych związków między muzyką, tańcem i przedstawieniem p a n t o m i m i c z n y m u ludów t z w . p i e r w o t n y c h : „[...] na n i s k i c h etapach k u l t u r y taniec jest t a k ściśle związany z p r z e d s t a w i e n i a m i p a n t o m i m i c z n y m i , że t r u d n o przeprowadzić granicę [...] P a n t o m i m a ta, t a k samo j a k 1 p r y m i t y w n y taniec, są w istocie p r y m i t y w n y m d r a m a t e m " . W d o w o ­ dach swych twierdzeń autor opiera się przede w s z y s t k i m na m a t e r i a l e e t n o g r a f i c z n y m i co więcej wyciąga śmiałe i nie pozbawione chyba słuszności w n i o s k i dotyczące przedstawień t e a t r a l n y c h u społeczeństw p i e r w o t n y c h : istotą więc przedstawień d r a m a t y c z n y c h są gesty m i m i c z n e , słowa odgrywają rolę drugorzędną, m u z y k a i d r a m a t są w y t w o r a m i o wspólnej genezie. 2 3 4 5 2 E . B. T y l o r , Antropologia. Wstęp do b a d a n i a człowieka i cywilizacji, s z a w a 1902, s. 303—304. 3 H. S c h u r t z , istorija pierioobytnoj 4 R. W a l l a s c h e k , 5 W a 11 a s с h e к, Anfange op. cit, kultury, der Tonkunst, s. 240. Pietierburg L e i p z i g 1903. 1907, s. 541. War­ �ANNA 398 ZADROŻYNSKA-BARĄCZ Poprzez w s p o m n i a n e prace zaczyna zapełniać się l u k a w l i t e r a t u r z e dotyczącej kształtowania się i r o z w o j u w i d o w i s k a teatralnego okresu przedgreckiego, proces nabiera k o n k r e t n y c h f o r m , zostają połączone ze sobą d w a odrębne do t e j p o r y światy: wysoko rozwiniętej c y w i l i z a c j i o tradycjach t e a t r u greckiego i c y w i l i z a c j i ludów z w a n y c h p r y m i t y w ­ n y m i o tradycjach spektakli mimicznych. Możliwość w y k o r z y s t a n i a źródeł etnograficznych b u d z i zrozumiałe zainteresowanie wśród specjalistów teatrologów. J e d n y m z najbardziej znanych historyków t e a t r u antycznego był W. Ridgeway, autor dwóch obszernych prac: Origin of Tragedy i The Dramas and Dramatic Dan­ ces . W pierwszej z w y m i e n i o n y c h prac R i d g e w a y stara się dowieść tezy 0 pochodzeniu t r a g e d i i starogreckiej. D r u g i e s t u d i u m zawiera rozsze­ rzoną argumentację poprzedniej tezy. I t a k , opierając się na doskonałej znajomości dotychczasowej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u , dysponując o l b r z y m i m materiałem e t n o g r a f i c z n y m porównawczym, dotyczącym p r y m i t y w n y c h f o r m t e a t r u z terenów całego świata, Ridgeway w y s u w a hipotezę, że k o ­ r z e n i t r a g e d i i greckiej należy szukać na długo przed przeniknięciem t a m k u l t u Dionizosa, z którym do t e j p o r y wiązano genezę d r a m a t u grec­ kiego, a m i a n o w i c i e może być ona kontynuacją k u l t u zmarłych wodzów 1 bohaterów. K u l t y te charakteryzowały się przede w s z y s t k i m obecnością tańców m i m i c z n y c h i chórów (znanych później w t r a g e d i i greckiej) w y ­ k o n y w a n y c h p r z y grobach i świątyniach poświęconych bohaterom . K o n ­ cepcja t a nie jest odosobniona. Podobnie i J . G. Frazer chce wywieść w i ­ d o w i s k o dramatyczne od p e w n y c h szczególnych wydarzeń w życiu czło­ w i e k a . Lecz podczas g d y R i d g e w a y dochodzi do w n i o s k u , że u większości ludów świata tragedia j a k o f o r m a dramatyczna wyrosła na analogicz­ n y m do greckiego podłożu ceremonii pogrzebowych i k u l t u zmarłych, Frazer wiąże j e j genezę z dramatyzacją przez człowieka p r y m i t y w n e g o z m i a n pór r o k u . 6 1 8 9 Pierwsze dwudziestolecie naszego w i e k u o b f i t u j e w liczne prace tykuły wiążące się bezpośrednio l u b pośrednio z genezą t e a t r u . k a w y m w y d a r z e n i e m na t y m t l e staje się artykuł W. N . C h a r u z i n y b l i k o w a n y w r o k u 1927 przez radzieckie czasopismo „Etnografia" 10 W. R i d g e w a y , Origin of tragedy, C a m b r i g d e 1910. W. R i d g e w a y , The dramas and dramatic dances of non-european in special reference to the origin of greek tragedy, C a m b r i d g e 1915. i ar­ Cie­ opu­ pod 6 7 8 Ridgeway, 3 J . G . F r a z e r, Adonis; races op. cit., s. 11. Attis, Osiris, L o n d o n 1914, s. 3. lo Przytoczą t u chociażby n a z w i s k a G e v e m a y e r a i J e w r e i n o w a , których l i c z n e p r a c e ukazują się w l a t a c h d w u d z i e s t y c h . P r a c e te j e d n a k n i e wnoszą n i c istot­ nego w d z i e d z i n i e k o n c e p c j i genezy t e a t r u . �STUDIA NAD GENEZĄ 399 TEATRU tytułem Prymitywne formy sztuki dramatycznej . Z e względu na za­ w a r t e w n i m koncepcje i sposób wykładu postaram się krótko go omó­ wić. Składa się on z dwóch części. Pierwszą stanowi to, co można b y nazwać p r o g r a m e m badawczym. C h a r u z i n a stara się określić przede w s z y s t k i m p r z e d m i o t s w y c h rozważań. Pisze: „badanie w i d o w i s k d r a m a ­ t y c z n y c h [...] jest najwłaściwsze, g d y bierzemy p o d uwagę i c h cechy c h a r a k t e r y s t y c z n e " . I dalej proponuje w „prymitywnych w i d o w i s k a c h d r a m a t y c z n y c h [...] odróżnić d w a aspekty: wewnętrzną myśl s p e k t a k l u od sposobu wyrażania j e j n a zewnątrz" ; jest to więc propozycja o d ­ dzielenia f o r m y od treści. Konsekwencją tego mechanicznego podziału będzie osobna analiza każdego z w y m i e n i o n y c h elementów s p e k t a k l u , a s p e k t a k l a m i t e a t r a l n y m i określa C h a r u z i n a zjawiska charakteryzujące się następującymi cechami: m u s i istnieć w y k o n a w c a i w i d z , reżyser, miejsce w y k o n a n i a , k o s t i u m i r e k w i z y t y . Praca C h a r u z i n y stawiała po raz pierwszy jasno d w a powiązane ze sobą zagadnienia teoretyczne: określenie cech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h w i d o w i s k a dramatycznego i syste­ matyzację t y c h w i d o w i s k zawartą w d r u g i e j części pracy. W r o k u 1928 J . L i p s opracowuje d l a niemieckiego T o w a r z y s t w a A n ­ tropologicznego referat na temat pochodzenia t e a t r u u ludów p r y m i t y w ­ n y c h , który jako jeden z rozdziałów wszedł do późniejszej jego pracy V źródeł cywilizacji . A u t o r nawiązując do genezy d w u kierunków roz­ w o j u późniejszego t e a t r u : t r a g e d i i i k o m e d i i , sugeruje, że teatr jako w i ­ dowisko powstał u społeczeństw t z w . p r y m i t y w n y c h . „Jedynie studia nad t e a t r e m ludów p i e r w o t n y c h mogą dać odpowiedź" na p y t a n i e o tę genezę. Jest to p r o g r a m badawczy. S p o t y k a m y u Lipsa również d e f i ­ nicję t e a t r u : „[...] elementy w i d o w i s k a teatralnego ludów p i e r w o t n y c h : taniec, maski, m u z y k a i a k c j a " oraz podstawowe założenia m e t o d y b a ­ dań: „podstawowe pojęcia t e a t r u , jego środki w y r a z u oraz sama istota d r a m a t u p r a w i e się nie zmieniły. Wszystkie najistotniejsze cechy n o w o ­ czesnej sceny można p r z y n a j m n i e j w zarodku odnaleźć w teatrze ludów p i e r w o t n y c h " '. Pod t y m też kątem c y t u j e L i p s przykłady w i d o w i s k t e a t r a l n y c h , szuka w n i c h elementów d r a m a t u współczesnego, n i e z w r a ­ cając u w a g i na i c h treść i funkcję, jaką spełniały owe w i d o w i s k a w o r ­ ganizacji społeczeństwa p r y m i t y w n e g o i jaką spełniają w wysoko zor­ ganizowanej c y w i l i z a c j i współczesnej. n 12 13 14 15 16 17 J . N. C h a r u z i n a , Primitiwnyje g r a f i j a " , 1927 n r 1, 2: 1928 n r 1, 2. 11 12 13 14 15 l c 17 formy dramaticzeskogo C h a r u z i n a , op. cit., „Etnografija", 1927 n r 1, s. 58. C h a r u z i n a , l.c J . E . L i p s, TJ źródeł cywilizacji. L i p s , op. cit., s. 307. L i p s , op. cit., s. 305. L i p s , op. cit., s. 306. W a r s z a w a 1957. iskusstwa, „Etno- �400 ANNA ZADR02YŃSKA-BARĄCZ Na materiałach etnograficznych oparta jest również analiza zjawiska t e a t r u przeprowadzona przez K . T h . Preussa , która szczególnie p o d ­ kreśla ścisły związek tańca i w i d o w i s k a dramatycznego u ludów p r y m i ­ t y w n y c h . Idzie j e d n a k jeszcze o k r o k dalej niż jego poprzednicy: stara się oddzielić od siebie o b y d w a te rodzaje s z t u k i . Zauważa, że w i d o w i s k o teatralne łączy się zazwyczaj z występowaniem k o s t i u m u , a głównie m a s k i : „Tylko m n i e j l u b więcej pełna kostiumologia, a w szczególności zakrycie t w a r z y maską, może wskazać badaczowi, że w d a n y m w y p a d k u ma o n do czynienia ze sceną dramatyczną" . W przeobrażeniu się czło­ w i e k a w inną istotę w i d z i najbardziej charakterystyczną d l a t e a t r u cechę. Więcej, rozgranicza bezwzględnie zabawy od w i d o w i s k d r a m a ­ t y c z n y c h , a t e ostatnie uznaje za pierwotną formę t e a t r u . Dalsze k o n ­ cepcje Preussa wiążą się z analizą f o r m w i d o w i s k o w y c h w różnych spo­ łecznościach w zależności od f o r m gospodarki. W t y m w y p a d k u w y d a j e się d l a nas m n i e j ważne, że podział systemów gospodarczych, który p r z y ­ jął Preuss, był n i e r e a l n y , najbardziej istotne jest to, że dostrzegł różnicę f o r m y w i d o w i s k a teatralnego w zależności od układu gospodarczego spo­ łeczeństwa. W dalszych więc studiach n a d t e a t r e m należałoby ustalić rzeczywisty schemat systemów gospodarczych, przeanalizować funkcję w i d o w i s k t e a t r a l n y c h w związku z i c h formą zależną o d gospodarki spo­ łeczeństwa, w którym występują. Preuss zasygnalizował j e d y n i e k i e ­ r u n k i r o z w o j u badań. 18 19 Przedstawiony, zapewne niepełny, zarys kształtowania się i dojrze­ w a n i a określonych k o n c e p c j i w dziedzinie genezy t e a t r u miał na celu pokazanie, że po pierwsze większość błędów oraz skrajne rozwiązania zagadnienia powstać mogły w związku z b r a k i e m jednoznacznego zdefi­ n i o w a n i a zjawiska oraz, po d r u g i e , rozwiązanie p r o b l e m u genezy i h i ­ s t o r i i t e a t r u n i e leży wyłącznie w kompetencjach teatrologów, p r z e c i w ­ nie, podstawą badań p o w i n n y stać się przede w s z y s t k i m materiały e t n o ­ graficzne. Pracą, którą można uznać za podsumowującą i porządkującą d o t y c h ­ czasowy dorobek w t e j dziedzinie, jest niewątpliwie Pochodzenie teatru A. D . A w d i e j e w a . A u t o r , h i s t o r y k , teatrolog i etnograf radziecki, p i e r w ­ szą wersję opracowania ukończył jeszcze w latach t r z y d z i e s t y c h . Książka, w y d a n a po w i e l u latach studiów i badań, zawiera dogłębnie przemyślaną koncepcję i konsekwentną motywację t e o r i i . Celem j e j jest rozpatrzyć „historię t e a t r u j a k o proces historycznego r o z w o j u od najwcześniejszych 1 8 K . T h . P r e u s s , Der b u r g " , t. 7: 1927/1928. 1 3 P r e u s s , op. cit., s. 5. Unterbau des Dramas, „Vortráge d e r B i b l i o t h e k War­ �STUDIA NAD GENEZĄ 401 TEATRU f o r m e l e m e n t a r n y c h do f o r m złożonych, wyższych [...]" . I dalej autor pisze: „[...] o c z y w i s t y m jest, że historię t e a t r u należy zacząć n i e od h i ­ s t o r i i t e a t r u antycznego, t z n . t e a t r u w społeczeństwie n i e w o l n i c z y m , lecz od rozpatrzenia elementów t e a t r u w u s t r o j u wspólnoty p i e r w o t n e j oraz od ustawienia p r o b l e m u pochodzenia t e a t r u jako jednej z f o r m świado­ mości społecznej, jeżeli oczywiście powstanie t e a t r u wiąże się z u s t r o ­ j e m wspólnoty p i e r w o t n e j [...] Natomiast w t y m właśnie celu należy przede w s z y s t k i m jasno zdawać sobie sprawę, co r o z u m i e m y pod poję­ ciem t e a t r u , którego początki spodziewamy się odkryć w u s t r o j u wspól­ n o t y p i e r w o t n e j , j a k a jest jego specyfika?" . O d tego też zagadnienia rozpoczął pracę A w d i e j e w . Uważa on przede w s z y s t k i m t e a t r za przejaw sztuki, za określony i odrębny j e j rodzaj. W t y c h też kategoriach r o z p a t r u j e jego specyfikę wychodząc z założenia, że każdy gatunek s z t u k i poza e l e m e n t a m i wspól­ n y m i , j a k obrazowe odtwarzanie rzeczywistości, posiada cechy i n d y w i ­ dualne a t y m i są sposoby i f o r m y k o n s t r u o w a n i a owego obrazu rzeczy­ wistości. „Obraz t e a t r a l n y l u b sceniczny, powstaje w t e d y , g d y a k t o r o t r z y m a w s z y [...] rolę, zrozumiawszy ją p r z y pomocy swoich warunków psycho-fizycznych [...] zmienia się, przeistacza w inną nową istotę (rola + a k t o r = obraz s c e n i c z n y ) " . A k t o r jest więc w a r u n k i e m k o n i e c z n y m s p e k t a k l u . Jednakże samo przeistoczenie się a k t o r a w inną istotę n i e t w o r z y jeszcze t e a t r u . Zaczyna się on dopiero w momencie, g d y m a m y do czynienia z odbioreą-widzem „[...] przeistoczenie aktora w inną istotę, odtworzenie zachowania się t e j ostatniej oraz wypadków z nią związa­ nych, n a koniec percepcja tego działania przez w i d z a — oto co t w o r z y sztukę teatralną" . M a m y więc podstawowe k r y t e r i a oceny zjawisk i za­ szeregowania i c h bądź w dziedzinę t e a t r u , bądź odrzucenie i c h do i n n y c h k a t e g o r i i . A w d i e j e w omawia g r y , zabawy, inscenizację pieśni, obrzędy j a k o f o r m y , które często uważano, bez j a k i e j k o l w i e k a n a l i z y , za w i ­ d o w i s k a teatralne. N i e przeczy, że spotyka się wśród nich często bogatą inscenizację teatralną, lecz n i e jest t o teatr — w teatrze aktor staje się kimś i n n y m i konsekwentnie poddaje się akcji, natomiast g r y , za­ bawy, inscenizacje bajek czy pieśni posiadają i n n y cel, przyjmują j e d y ­ nie pewne f o r m y w i d o w i s k a i ekspresji, podczas g d y same n i e tworzą s p e k t a k l u . Obrzędy należy ponadto zaliczyć do zupełnie i n n e j k a t e g o r i i zjawisk. N i e można na pewno zaprzeczyć, że odegrały one niemałą rolę 20 21 22 23 24 20 Awdiejew, op. cit. 21 Awdiejew, op. cit., s. 25. 2 2 Awdiejew, op. cit., s. 28. 23 Awdiejew, op. cit., s. 30. 2 4 С а г u z i n a, op. cit. 26 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X I �402 ANNA ZADROZYNSKA-BARĄCZ w kształtowaniu się t e a t r u , lecz wiele z nich należy absolutnie w y k l u ­ czyć p r z y rozważaniach n a d t e a t r e m . Przede w s z y s t k i m w sferę zainte­ resowań n i e mogą wejść t z w . obrzędy zamawiania a n i obrzędy w e ­ selne — główne postacie w i d o w i s k a n i e zmieniają swej osobowości i nie odgrywają a k c j i n i e z n i m i związanej. Można analizować poszczególne obrzędy w bogactwie i c h f o r m i stopniowo klasyfikować i c h przynależ­ ność, nie t o jednak jest zamierzeniem A w d i e j e w a . Twierdząc, że cechą zasadniczą, specyfiką t e a t r u jest przeobrażenie człowieka-aktora w inną istotę, bada A w d i e j e w w a r u n k i , które mogły spowodować powstanie t a ­ kiego zjawiska w działalności człowieka. N i e szuka więc w k u l t u r z e społeczności d z i k i c h w pełni ukształtowanego zjawiska t e a t r u , lecz j e ­ d y n i e śladów cechy, którą uznał za charakterystyczną również i d l a póź­ niejszych w i d o w i s k t e a t r a l n y c h . Zagadnienie wygląda inaczej niż u p o ­ przednich badaczy. N i e poszukuje się f o r m zjawiska skomplikowanego l u b chociażby jego pojedynczych elementów a n i ukształtowanej w pełni po­ staci na początkowych etapach r o z w o j u c y w i l i z a c j i , lecz warunków, które mogły zmusić człowieka do u d a w a n i a i n n e j i s t o t y uważając t o za n a j ­ istotniejszy m o m e n t badanego procesu prowadzącego do powstania w i ­ d o w i s k a sensu stricto teatralnego. Przebieranie się i maskowanie są w e ­ dług A w d i e j e w a p i e r w s z y m i p r z e j a w a m i późniejszego t e a t r u . P r z y c z y n y takiego zachowania się człowieka są możliwe do określenia n a podstawie i n t e r p r e t a c j i materiałów archeologicznych i etnograficznych, wypływają bezpośrednio z warunków gospodarczo-społecznych ówczesnego człowie­ ka. Poprzez określenie najistotniejszej cechy zjawiska zwanego t e a t r e m , w y e l i m i n o w a n i e aspektów ubocznych, rozpraszających k o n t u r y zagad­ nienia, otrzymał A w d i e j e w stosunkowo prostą, rozwikłaną postać p r o ­ b l e m u . Pozostaje więc teraz omówić ów schemat r o z w o j u w i d o w i s k a teatralnego t a k , j a k podaje go autor, kładąc nacisk na w a r u n k i ekonomiczno-społeczne j a k o na podstawową determinantę r o z w o j u . A u t o r przyjął następujący podział dla swoich rozważań: 1) elementy s z t u k i t e a t r u na wczesnych etapach u s t r o j u wspólnoty p i e r w o t n e j ; 2) ele­ m e n t y s z t u k i t e a t r u w rozwiniętym u s t r o j u wspólnoty p i e r w o t n e j ; 3) ele­ m e n t y s z t u k i t e a t r u w okresie rozpadu wspólnoty r o d o w e j ; 4) elementy s z t u k i t e a t r u w okresie przejścia do społeczeństwa klasowego. N i e mówiąc o „teatrze", lecz o „elementach s z t u k i t e a t r u " stoi autor na s t a n o w i s k u k o n s e k w e n t n y m w stosunku do omówionych wyżej za­ łożeń badawczych. Oto w skrócie koncepcja A w d i e j e w a dotycząca p o ­ chodzenia i r o z w o j u f o r m s z t u k i t e a t r u . Elementy sztuki teatru na wczesnych etapach u s t r o j u w s p ó l n o t y p i e r w o t n e j . Ustrój wspólnoty p i e r w o t n e j uznano teoretycznie za pierwszą formację gospodarczo-społeczną społe­ czeństwa ludzkiego. A w d i e j e w sugeruje, że pojawienie się elementów �STUDIA NAD GENEZĄ 403 TEATRU s z t u k i t e a t r u wiąże się z najwcześniejszymi m o m e n t a m i f u n k c j o n o w a n i a tego społeczeństwa. N i e jest to myśl b y n a j m n i e j nowatorska, gdyż tego rodzaju poglądy s p o t y k a m y w f i l o z o f i i s z t u k i już na przestrzeni k i l k u wieków — o r y g i n a l n e w p r a c y A w d i e j e w a jest — podkreślam to jesz­ cze raz — ustawienie p r o b l e m u . „ K i e d y i p r z y j a k i c h w a r u n k a c h powsta­ je w u s t r o j u wspólnoty p i e r w o t n e j dążność i potrzeba przeobrażania się człowieka w inną istotę, t o znaczy jego przebieranie się?" . Początkowe etapy r o z w o j u społeczeństwa ludzkiego zawierają już w sobie p i e r w s z y podstawowy podział pracy między kobietę i mężczyznę: k o b i e t y zajmują się zbieractwem, mężczyźni łowami i p o l o w a n i e m . T k w i t u najprawdopodobniej sedno zagadnienia. W a r u n k i e m b y t u są efekty zbieractwa i łowów. Z b i e r a c t w o n i e w y m a g a specjalnych narzędzi, łowy natomiast absorbują twórczą wyobraźnię człowieka w k i e r u n k u stopnio­ wego udoskonalania narzędzi i sposobów polowania. Początkowo człowiek nie dysponuje dużymi możliwościami zwycięstwa n a d zwierzętami poza użyciem n a j p r y m i t y w n i e j s z y c h narzędzi. Zmuszony zostaje do m a s k o w a ­ nia się i przebierania, udawania i s t o t y n i e - l u d z k i e j , b y zwierzę zbliżyło się n a odległość dostępną d l a jego b r o n i . Dlatego myśliwskie maskowanie się i przebieranie uznaje A w d i e j e w za pierwszą próbę przeobrażenia czło­ w i e k a w inną istotę. D o w o d a m i takiego zachowania się człowieka są m a ­ lowidła znane z grot F r a n c j i , Hiszpanii czy A f r y k i , zawierające sceny p o ­ lowań, przebrane za zwierzęta postacie myśliwych oraz Sposoby p o l o w a ­ nia znane z materiałów etnograficznych współczesnych l u b d a w n y c h z terenów A f r y k i , A m e r y k i czy A u s t r a l i i . Przebranie to polega na zasło­ nięciu głowy l u b całej postaci maską l u b skórą zwierzęcia n i e budzącego strachu w zwierzętach, na które się poluje. Występują t u d w a elementy s p o t y k a n e później we w s z y s t k i c h f o r ­ mach w i d o w i s k a teatralnego: maska — j a k o pierwszy sposób przebrania się człowieka, a t y m s a m y m przejaw jego usiłowania przeobrażenia się w inną istotę, oraz d r u g i element — f a k t , że przebierającymi są wyłącz­ nie mężczyźni, myśliwi: do mężczyzn b o w i e m p r a w i e wyłącznie należał teatr jeszcze w epoce szekspirowskiej, gdzie g r a l i o n i wszystkie role, z k o b i e c y m i włącznie. Te d w i e cechy: maska oraz aktor-mężczyzna, spo­ t y k a n e są zarówno w teatrach Wschodu, E u r o p y , j a k i w w i d o w i s k a c h teatralnych u plemion zwanych p r y m i t y w n y m i . 25 Przebranie myśliwego w maskę l u b skórę zwierzęcia jest j e d n a k w u s t r o j u wspólnoty p i e r w o t n e j t y l k o rodzajem narzędzia p r a c y — t r a k ­ tując j e j a k o określony element późniejszej s z t u k i t e a t r u A w d i e j e w myśli przede w s z y s t k i m o tkwiących t u możliwościach wykształcenia się z d o l ­ ności naśladowczych. Takie zdolności w f o r m i e doprowadzonej p r a w i e do A w d i e j e w , op. cit., s. 39. �404 ANNA ZADROŻYŃSKA-BARĄCZ p e r f e k c j i w i d z i autor w tańcach myśliwskich, w i e r n i e kopiujących spo­ soby poruszania się i zachowania niektórych zwierząt. Tańce myśliwskie uważa za bezsprzeczne ogniwo w łańcuchu prowadzącym do w i d o w i s k t e a t r a l n y c h . Następnym o g n i w e m w t y m łańcuchu były, według A w ­ diejewa, tańce totemiczne. Elementy sztuki teatru w rozwiniętym ustroju wspólnoty rodowej. Wraz z r o z w o j e m i w z r o s t e m wspólnoty rodowej rozwijają się sposoby p r o d u k c j i , pojawiają się nowe narzędzia i n o w e sposoby p r a c y . Myślistwo, a t y m bardziej zbieractwo n i e zapew­ niają już b y t u . Należy zdobyć sposób regularnego i systematycznego d o ­ starczania pożywienia, n i e zdawać się j e d y n i e na przypadek. W efekcie t y c h potrzeb wykształca się p r y m i t y w n e r o l n i c t w o zdobywające sobie stopniowo coraz większe znaczenie w gospodarce. Wiąże się ono ze zmia­ ną ekonomicznych f u n k c j i k o b i e t y i mężczyzny w rodzinie: mężczyzna zajmuje się k a r c z o w a n i e m i w y p a l a n i e m lasów, k o b i e t y spulchniają gle­ bę, sieją i zbierają p l o n y . Z m i a n y b y t u znajdują odzwierciedlenie w ide­ ologii — zmienia się r o l a zwierząt w gospodarce człowieka, naśladowanie ich zwyczajów, przebieranie się w i c h skóry do taneczno-mimicznego s p e k t a k l u muszą zostać włączone w system rolniczej p r o d u k c j i j a k o d o ­ minującej n a d polowaniem. Poszczególne więc etapy u p r a w y r o l i świę­ cono tańcem naśladującym jeszcze zwierzęta. K u l t ziemi jednak w p r o ­ wadza nowe wątki do w i d o w i s k , znaczenia nabiera idea płodności, coraz częściej s p o t y k a się elementy falliczne w ceremoniach. W k u l c i e zwierzę­ ta ustępują p o w o l i miejsca postaci człowieka. Wyobrażenie przodka i j e ­ go k u l t zyskują sobie tę samą rangę, którą do tej p o r y posiadały j e d y n i e zwierzęta totemowe. Rozpowszechnia się k u l t przodków. Początkowo ce­ remonie k u l t o w e odnoszą się do bezpośrednich przodków, stopniowo j e d ­ nak t e n o b i e k t k u l t u oddala się w przeszłość, b y na etapie rozpadu wspól­ n o t y p i e r w o t n e j stać się sławionym przez m i t y i legendy antenatem. K u l t zmarłych p r z y b i e r a różne f o r m y aż po formę w i d o w i s k a , które­ go centralną postacią jest zmarły, jego działalność, czyny, odgrywane przed z g r o m a d z o n y m i w i d z a m i . Ściśle z k u l t e m przodków wiążą się cere­ monie pogrzebowe oraz uroczystości związane z pamięcią zmarłych. O j ­ ciec plemienia, w i e l k i przodek, jest również centralną postacią obrzędów i n i c j a c y j n y c h . W t a j e m n i c z a n i zaznajamiają się z historią społeczności, której mają stać się pełnoprawnymi członkami, poprzez oglądanie insce­ n i z o w a n y c h mitów p l e m i e n i a sławiących wodza-założyciela, ojca wszyst­ k i c h współplemieńców, przodka-bohatera, wyjaśniających zasady p o k r e ­ wieństwa. Inscenizacje te mają postać czasami tańców m i m i c z n y c h l u b rozbudowanego w i d o w i s k a j e d n a k o określonej i zawsze stałej tematyce. E l e m e n t y s z t u k i t e a t r u w okresie rozpadu wspól­ n o t y r o d o w e j . W dziedzinie gospodarki Okres t e n c h a r a k t e r y z u j e �STUDIA NAD GENEZĄ TEATRU 405 się s t o p n i o w y m wejściem w użycie narzędzi m e t a l o w y c h , s z y b k i m r o z ­ w o j e m r o l n i c t w a , h o d o w l i i rzemiosł. Pod względem społecznym jest to początek rozpadu wspólnoty r o d o w e j . W w y t w a r z a n i u dóbr m a t e r i a l ­ n y c h można mówić już o i s t n i e n i u p r o d u k t u dodatkowego, który umożli­ w i a wymianę międzyplemienną i indywidualną. W związku z r o z w o j e m rzemiosł i h o d o w l i wzrasta społeczna r o l a mężczyzny. Od niego zależy teraz b y t g r u p y : rodzina p r z y b i e r a cechy patriarchálně. Elementarne f o r m y s z t u k i teatralnej nabierają w t y m okresie cech specjalnych. Początki artystycznej i n t e r p r e t a c j i w inscenizowaniu mitów, j a k i e o d n a j d u j e m y już w p o p r z e d n i m okresie, zyskują k o r z y s t n e w a r u n ­ k i r o z w o j u na obecnym etapie stosunków gospodarczo-społecznych, gdzie k o l e k t y w p o w o l i t r a c i poprzednie znaczenie, jednostka natomiast zdoby­ w a sobie czołową pozycję j a k o indywidualność twórcza w każdej dziedzi­ nie. Stopniowo w i d o w i s k a noszące charakter obrzędów czy c e r e m o n i i roz­ budowane zostają pod względem a r t y s t y c z n y m i w końcu stają się dome­ ną f a n t a z j i p i e r w o t n e g o a r t y s t y . Pojawia się również nowa f o r m a światopoglądu związanego z prze­ m i a n a m i gospodarczo-społecznymi — jest nią a n i m i z m , który stwarza liczne nowe możliwości i n t e r p r e t a c j i zjawisk świata p r z y r o d y . T o z k o l e i nie pozostaje bez wpływu na formę i treść e l e m e n t a r n y c h w i d o w i s k t e a t ­ r a l n y c h . Spektakle zaczynają być p r z y g o t o w y w a n e , co wiąże się z p o ­ w s t a n i e m organizacji specjalistów i znawców w dziedzinie mitów, l e ­ gend, d a t obrzędów i uroczystości oraz w y k o n a w s t w a . Organizacje te najczęściej przybierają formę t a j n y c h stowarzyszeń, które wprowadzają kandydatów w sekrety i arkana sztuki w y k o n a w c z e j związanej z o d t w a ­ r z a n i e m określonych ról w ceremoniach. Wraz z a n i m i z m e m t e a t r p i e r ­ w o t n y zyskuje nowe postacie w spektaklach: są t o wyobrażenia duchów i i c h nadprzyrodzona, i r r a c j o n a l n a działalność w świecie p r z y r o d y i l u ­ d z i . Integracja duchów w świat człowieka odbywa się p r z y pomocy spe­ cjalnie w t a j e m n i c z o n y c h jednostek — szamanów. Występy członków t a j n y c h stowarzyszeń, a jeszcze bardziej seanse szamańskie, noszą cechy zorganizowanych w i d o w i s k t e a t r a l n y c h . M i s ­ trzostwo w y k o n a n i a , twórcze uczestnictwo widzów, atmosfera emocji, k o n t a k t wykonawców z w i d z a m i , czysto estetyczna ocena występu przez widownię w t y m w y p a d k u pozwalają już mówić o teatrze. W dalszym ciągu pracy omawia autor f o r m y w i d o w i s k w okresie p o ­ przedzającym bezpośrednio teatr grecki, a więc m i s t e r i a poświęcone zwierzętom, analizę przedstawiania zwierząt w teatrze, opisy bohaterów w i d o w i s k oraz misteria, w których udział biorą półbogowie. P r o w a d z i to w dalszym ciągu pracy do r o z p a t r y w a n i a k o n k r e t n y c h f o r m t e a t r u , m i a ­ nowicie d r a m a t u starogreckiego, t z w . d r a m a t u satyrów, jawajskiego t o - �406 ANNA ZADHOŻYNSKA-BAHĄCZ peng-dalangu oraz japońskiego t e a t r u N o pod kątem i c h genezy, i p r z e t r w a n i a w teatrze społeczeństw k l a s o w y c h elementów starych, ukształtowanych n a dużo wcześniejszych etapach r o z w o j u tego społeczeń­ stwa. W y m i e n i o n e f o r m y t e a t r u są w pełni z o r g a n i z o w a n y m i systemami w i d o w i s k związanymi ze społeczeństwem k l a s o w y m — d r a m a t s t a r o grecki i d r a m a t satyrów kształtują się w społeczeństwie n i e w o l n i c z y m , j a w a j s k i topeng-delang i teatr No stanowią f o r m y związane ze społe­ czeństwem f e u d a l n y m . A w d i e j e w uważa, że m i m o niepowiązania ze sobą t y c h f o r m t e a t r u , zarówno w czasie j a k i w przestrzeni, posiadają one dużo cech wspólnych, którymi są elementy włączone i przetrwałe od okresu wspólnoty p i e r w o t n e j . „Daje to n a m podstawę do sądzenia, że historię t e j f o r m y t e a t r u , która u danego n a r o d u przedstawia sobą postać najdawniejszą s z t u k i t e a t r u , należy zaczynać o d studiów nad elementami tej s z t u k i związanymi jeszcze z u s t r o j e m wspólnoty p i e r w o t n e j . A n a l i z a t y c h elementów pozwala ustalić i zrozumieć prawdziwą historię p o w s t a ­ n i a i kształtowania się danego k o n k r e t n e g o układu teatralnego z jednej strony, a z d r u g i e j — dobitnie w y k a z u j e jedność procesu r o z w o j u h i s t o ­ rycznego s z t u k i t e a t r u niezależnie od właściwości l o k a l n y c h , wariantów i oryginalności n a r o d o w y c h " . Koncepcja A w d i e j e w a zbudowana jest konsekwentnie w stosunku do założeń postawionych na początku pracy. Z a w i e r a ponadto o l b r z y m i m a ­ teriał d o w o d o w y z dziedziny archeologii, doskonały materiał etnogra­ ficzny z terenów całego świata, szczegółową analizę treści i f o r m w i e l u s p e k t a k l i t e a t r a l n y c h — wszystko t o c z y n i w sumie tę książkę n i e z m i e r 26 2 7 28 A w d i e j e w, op. c i i . , s. 227—233. T e a t r j a w a j s k i t o p e n g - d a l a n g 26 ny j e s t już p r z e z -maska), nosił się najczęściej był b a r d z o raty jawajskie wyraźny dworskiej. feudała, w ogrodzie Przedstawienia lub jednej utwory do opowieści o n a r o d o w y c h m u z y c z n e , tańce, w y m i intermediami dalanga sceny j a w a j s k i c h bohaterach. pantomiczne (topengodbywały z sal zamku. Repertuar s z e r o k i od s c e n ze z n a n y c h i n d y j s k i c h poematów e p i c k i c h czy R a m a j a n y wano charakter rozrywki n a dworze wspomina­ k r o n i k i z X I w . n.e. B y l to t e a t r m a s e k przerywane często MahabhaWykony­ komedio­ — błazna, który jednocześnie był k i e r o w n i k i e m całe­ go zespołu. A w d i e j e w, op. cit., s. 234—250. Japoński t e a t r N o 2 7 kazów ikonografii tradycja Wschodu kontynuowana grany jest w był jeszcze w znany z wielu Japonii w dzisiejszym narodowym roku prze­ 1958, a jego teatrze Japonii. T e a t r t e n zawierał w sobie c e c h y s h i e r a r c h i z o w a n e g o układu społecznego: b r a l i w n i m udział tzw. a aktorzy każdy prawa główni, z nich wyjść. potem miał ściśle aktorzy drugorzędni, określone miejsce D o i c h r o l i należało j e d y n i e dalej na ich pomocnicy s c e n i e , poza powtarzanie jako które echo fraz logów aktorów głównych. P r z e d s t a w i e n i e odbywało się n a k w a d r a t o w y m z dachem podpartym i słudzy, n i e miał i mono­ pomoście c z t e r e m a słupami — do p o m o s t u przylegał p l a c d l a o r k i e s t r y , d l a chóru oraz długi k r y t y pomost, częściej g a l e r i a , którą w c h o d z i l i i w y c h o d z i l i a k t o r z y i m u z y k a n c i . S c e n a n i e posiadała k u r t y n y , n i e było też z m i a n d e k o r a c j i . 28 Awdiejew, op. cit., s. 250. �STUDIA NAD GENEZĄ 407 TEATRU nie wartościową, choć n i e sposób n i e zastanawiać się n a d niektórymi tezami autora. T a k i e refleksje b u d z i przede w s z y s t k i m zastosowany p o ­ dział na epoki ekonomiczno-społeczne j a k o podstawowe i właściwie j e ­ dyne k r y t e r i u m analizy i oceny f o r m t e a t r u . Schematyczne podporządko­ w a n i e Określonemu s y s t e m o w i gospodarki jednego systemu społecznego i światopoglądowego, operowanie pojęciami: m a t r i a r c h a t , p a t r i a r c h a t , t o t e m i z m , a n i m i z m , bez uwzględnienia wieloaspektowości t y c h pojęć, m u s i wytworzyć w c z y t e l n i k u postawę krytyczną. N i e chcę powtarzać znanych argumentów pro i contra e w o l u c j o n i z m o w i , którego o c z y w i s t y m i k o n ­ s e k w e n t n y m r e p r e z e n t a n t e m jest A w d i e j e w , a odnoszących się również do podziału h i s t o r i i n a formacje gospodarczo-społeczne i związane z n i m i f o r m y k u l t u r y człowieka, nie m a sensu również powtarzanie d y s k u s j i na temat słuszności, r e k o n s t r u k c j i ciągów e w o l u c y j n y c h wytworów k u l ­ t u r y . W tej c h w i l i chodzi o podkreślenie w ys ok ie j wartości pracy A . D . A w d i e j e w a w dziedzinie usystematyzowania w i e d z y o przejawach d z i a ­ łalności człowieka, które mogły doprowadzić do p o w s t a n i a t e a t r u . Po­ nadto praca ta jest n o w y m p u n k t e m oparcia d l a t y c h , którzy zechcą dalej poświęcać się s t u d i o m nad teatrem. Po t y m ogólnym przeglądzie d o r o b k u n a u k i w dziedzinie t e a t r u sta­ j e m y przed zagadnieniem współczesnych potrzeb, możliwości i wymogów w badaniach n a d t e a t r e m i r o l i specjalisty, j a k i m jest h i s t o r y k - e t n o g r a f w tej dziedzinie. Chciałabym poruszyć k i l k a możliwości rozważając n a d a l książkę A w d i e j e w a , biorąc ją za p u n k t odniesienia i oparcia, p r z e d m i o t k r y t y k i i podstawowy element przykładowy. N i e ulega dziś wątpliwości, że badając zjawiska i w y t w o r y k u l t u r y l u d z k i e j nie można i c h analizować poza układem f o r m a c j i gospodarczo-społecznych. Z j a w i s k a te b o w i e m posiadają ściśle określone f u n k c j e i treści społeczne zależne od stosunków ekonomicznych. Oto co pisze W i t o l d K u l a na t e n temat: ,,Z tezy t e j ( t j . tezy d i a l e k t y k i m a r k s i s t o w ­ skiej o wszechzwiązku) w y n i k a , że analogiczne zjawiska społeczne mogą odgrywać zupełnie inną rolę społeczną, mieć zupełnie inną treść społecz­ ną i funkcję w r o z w o j u społecznym w zależności od tego, w skład j a k i e ­ go szerszego k o n t e k s t u społecznego wchodzą" . Tego właśnie m o m e n t u nie uwzględnia A w d i e j e w w swojej pracy, p o m i m o podkreśleń różnorod­ ności i zależności zjawiska od układu gospodarczo-społecznego i p o m i m o zawężenia t e m a t u d o analizy elementu wspólnego w s z y s t k i m f o r m a c j o m . 29 D r u g i m p o d s t a w o w y m p r o b l e m e m nurtującym współczesną naukę, a głównie n a u k i historyczne, stał się p r o b l e m j e d n o - i w i e l o k i e r u n k o wości r o z w o j u k u l t u r y l u d z k i e j . Ściśle biorąc zagadnienia, o których n a ­ leży jeszcze chociaż krótko wspomnieć — zagadnienie warunków i możW. K u l a , Problemy i metody historii gospodarczej, Warszawa 1963, s. 684. �408 ANNA ZADHOZYNSKA-BAHĄCZ ności stosowania metody porównawczej w studiach n a d historią k u l t u r y wiążące się z n i m zagadnienie długości t z w . fazy czasowej badanego zjawiska oraz poruszane już zagadnienie f o r m a c j i gospodarczo-społecz­ nej sprowadzają się w istocie do p r o b l e m u j e d n o - i wielókierunkowości rozwoju k u l t u r y ludzkiej. 30 Pozycja n a u k o w a przyjmująca j e d n o k i e r u n k o w y rozwój c y w i l i z a c j i l u d z k i e j (praca A w d i e j e w a skonstruowana jest pod t y m kątem), sugeruje i właściwie uznaje cywilizację europejską za najwyższy szczebel r o z w o ­ j o w y , właściwy społeczeństwu i n d u s t r i a l n e m u . Podobnie sprawa wyglą­ da w pracy A w d i e j e w a , gdzie wszystkie rozgałęzione d r o g i w i d o w i s k t e a t r a l n y c h schodzą się w jeden szeroki gościniec w momencie powstania d r a m a t u starogreckiego, a późniejsze różnice lokalne w swojej najgłęb­ szej istocie stanowią już t y l k o elementy, w p r a w d z i e o dużej różnorod­ ności, lecz jednego k i e r u n k u r o z w o j u tego samego w y t w o r u . T y m sa­ m y m inaczej zorganizowane f o r m y w i d o w i s k u ludów o i n n e j s t r u k t u r z e ekonomiezno-społecznej, zwanych p r y m i t y w n y m i , uznane zostają za niż­ sze etapy w ogólnym procesie r o z w o j o w y m . Przeciwne stanowisko, zakładające wielokierunkowość r o z w o j u k u l ­ t u r świata, zawierać w sobie p o w i n n o głęboko humanistyczną myśl o i c h równowartości i równouprawnieniu. Myśl ta w istocie jest zawarta w pismach D u r k h e i m a , Malinowskiego, Czarnowskiego czy Levi-Straussa. W t y m w y p a d k u , przyjmując tezy takiego myślenia, abstrahującego od genezy i etapów r o z w o j u zjawiska, należałoby w dziedzinie t e a t r u p o k a ­ zać cały w a c h l a r z właśnie różnorodności w i d o w i s k , i c h lokalne w a r i a n t y , rozbudowane i c h f u n k c j e społeezno-ekonomiezne, które nie uprawniają w żadnym w y p a d k u do stawiania t y c h s p e k t a k l i w rzędzie niższych eta­ pów r o z w o j o w y c h . Wydaje się, że tą drogą otrzymalibyśmy n i e z w y k l e ciekawy, bogaty obraz określonej dziedziny k u l t u r y l u d z k i e j , która w k o m p o n o w a n a w k o n k r e t n y układ ekonomiczno-społeczny spełnia w n i m określoną rolę, zmieniającą się w czasie w r a z ze zmianą określonego ukła­ d u społeczno-gospodarczego, oraz różną w przestrzeni. W o b y d w u założeniach w s p o m n i a n y c h badawczych tkwią możliwości i niebezpieczeństwa s k r a j n y c h ujęć, prowadzących do absurdu oraz m o ­ m e n t y k o n s t r u k t y w n e i koncepcje humanistyczne. P r z y założeniu j e d n o k i e r u n k o w e g o r o z w o j u k u l t u r y zagadnieniem d u ­ żej w a g i staje się zagadnienie fazy czasowej, t j . okresu, który chcemy objąć b a d a n i a m i . Jeżeli m a m y badać z b y t długi okres r o z w o j u danego zja­ w i s k a k u l t u r o w e g o , powstaje trudność związana z odnalezieniem elemen­ tów wspólnych d l a poszczególnych jego etapów r o z w o j u historycznego. Konieczność zmusza do ograniczenia analizy do n i e w i e l u cech, j a k n p . 3 0 K u l a , op. cit., s. 681 n. �STUDIA NAD GENEZĄ 409 TEATRU w w y p a d k u p r a c y A w d i e j e w a . Badanie jednoczesne w i e l u faz r o z w o j o ­ w y c h rozległych czasowo daje duże możliwości analizy zjawiska p r z y jednoczesnym zwiększeniu się możliwości błędnego w n i o s k o w a n i a , w y ­ pływających ze zmniejszania się w czasie jednorodności badanego zja­ w i s k a jego r o z w i j a n i a się w k i e r u n k u różnorodności f o r m . T y m s a m y m wkroczyliśmy w problematykę dotyczącą możności i warunków p r z y stosowaniu w h i s t o r i i ( i w s z y s t k i c h j e j specjalnych dziedzinach) m e t o d y porównawczej. Spór na ten temat t r w a już wystarczająco długo, b y p o ­ wiadomić badacza, że w t e j dziedzinie porównań należy poruszać się wyjątkowo ostrożnie. Porównania wytworów k u l t u r o w y c h w przestrzeni oraz omówione zagadnienie i c h porównań w czasie stanowią do dziś n i e ustalony jednoznacznie moment metodologiczny. F a k t e m jest jednak, że koniecznością stało się posługiwanie się w h i s t o r i i i n a u k a c h społecznych tą metodą, a stosowana z odpowiednią ostrożnością, intuicją i konsek­ wencją oraz k o r y g o w a n a przez inne m e t o d y daje e f e k t y w dziedzinie ocen przeszłości, teraźniejszości oraz prognoz na przyszłość. Z k o l e i założenie w i e l o k i e r u n k o w e g o r o z w o j u k u l t u r y p r o w a d z i czę­ sto poprzez błędne tezy pomocnicze (zakładając n p . statykę zespołu w momencie badań oraz jego izolację) do wyników niezgodnych z rze­ czywistością. Oto j a k u j m u j e rozważaną alternatywę stanowisk c y t o w a n y już W. K u l a : „Jeżeli f u n d a m e n t a l n y m zagadnieniem naszych czasów jest u n i f i k a c j a świata w ramach c y w i l i z a c j i przemysłowej — to może właś­ nie zadaniem n a u k i historycznej naszych czasów jest spojrzenie na prze­ szłość pod kątem tego, co do tej jedności prowadzi? Z d r u g i e j s t r o n y m a ­ m y teorie w i e l o k i e r u n k o w e , jednocześnie pociągające u r o k i e m n a u k o ­ w y m i jednocześnie prowadzące do a b d y k a c j i n a u k o w e j , j a k b o w i e m zbadać obce n a m cywilizacje, skoro być może sami n i e jesteśmy w sta­ nie i c h zrozumieć, skoro w p e w n y c h dziedzinach nasza m i a r k a jest być może »za krótka« b y i c h osiągnięcia zmierzyć?" . R a c j o n a l n y m w n i o s k i e m z t y c h u w a g p o w i n n a być postawa pośrednia, zależna od t e m a t u badań i i c h celu, uwzględniająca rozwój i n d y w i d u a l ­ n y i ogólny, uwzględniająca k o n t a k t y gospodarczo-kulturowe, których w y n i k i e m są p r z e m i a n y i rozwój k u l t u r y . Z uwag powyższych można wyciągnąć dalsze w n i o s k i dotyczące k o n ­ k r e t n i e jednego t e m a t u badań n a d t e a t r e m . A więc po pierwsze, bez względu na stanowisko i założenie „nie możemy t e a t r u rozpatrywać j a k o k a t e g o r i i bezwzględnej, ponadspołecznej i ponadczasowej" . Po d r u ­ gie — zakładając jednokierunkowość r o z w o j u k u l t u r y l u d z k i e j możemy szukać genezy zjawiska j e d y n i e w sposób, w j a k i uczynił to A w d i e j e w , 31 32 31 32 К u-1 a, op. cit., s. 610. A . H e r t z , Zagadnienia socjologii teatru, Lwów (przed 1816), s. 59. �410 ANNA ZADROZYŃSKA-BARĄCZ i w p o d o b n y sposób rekonstruować rozwój zjawiska. Po trzecie — biorąc pod uwagę możliwości p r z y założeniu wielokierunkowości r o z w o j u k u l ­ t u r y czy n i e należałoby pokazać różnorodności ról i f u n k c j i społecznych spełnianych przez teatr w różnych społeczeństwach o różnej s t r u k t u r z e gospodarczej, z uwzględnieniem wpływów i powiązań k u l t u r o w y c h , spo­ łecznych i gospodarczych z i n n y m i grupami? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93eb1f5e9d16fcfd3ea58fba1a796f35.pdf d775042ebdb79747ec59d6e498e120a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2280 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2115 Title A name given to the resource Portret ludzkiego losu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3, s.22-25 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Tworzy portrety w e w n ę t r z a c h , portrety, które n a z y w a „ z a p i ­ sem s o c j o l o g i c z n y m " . Słusznie. W a ż n ą c e c h ą t y c h p o r t r e t ó w jest Aleksander J a c k o w s k i ich z b i o r o w y charakter. Każda twarz, p o w i ę k s z o n a , m ó w i ł a b y 0 człowieku, t y m j e d y n y m , n i e p o w t a r z a l n y m , z n a n y m z imienia 1 nazwiska. A l e te postacie, s y t u o w a n e w c e n t r u m f o t o g r a f i i PORTRETY LUDZKIEGO LOSU wśród s p r z ę t ó w i dekoracji, stają się w c y k l u „ Z a p i s u " rodzajem portretu z b i o r o w e g o . Nakładają na siebie, kuszą o d r ę b n o ś c i ą szczegółów, ale w sumie t w o r z ą obraz niemalże statystyczny. Łączy je ś w i a d o m o ś ć losu, nierozerwalna j u ż więź c z ł o w i e k a P e w n i e m o ż n a f o t o g r a f i e Z o f i i Rydet n a z w a ć s k r o m n i e j , i n a ­ czej, p o z o s t a n ę j e d n a k przy t y m t y t u l e , sądzę b o w i e m , że najpeł­ niej określa krąg zainteresować artystki. M o ż n a co prawda znaleźć w J e j d o r o b k u prace bliskie p o e t y c e a w a n g a r d y , kolaże, zapisy s n ó w , obrazy brzemienne s y m b o l i k ą - ale i w o d n a j d z i e m y p i ę t n o losu, ludzkiej d o l i . Zawsze - nich człowiek, w i d z i a n y serdecznie, c z ł o w i e k - taki j a k i m jest, j a k i m u f o r m o w a ł g o los. C i ą g ł y d i a l o g : c z ł o w i e k i los. K o n f r o n t a c j a - d o m , k t ó r y g o otacza, d o m k t ó r y g o f o r m u j e , m o ż e i ciąży, jak k a m i e ń , jak przeszłość, j a k los - i d o m , k t ó r y jest też w y r a z e m z b i o r o w y c h i j e d n o s t k o w y c h dążeń. M y z t e g o d o m u , o n z nas. D o m w sensie szerokim, przestrzeni, którą t w o r z y m y i k t ó r a nas t w o r z y , na którą się g o d z i m y , l u b której ulegamy. T o nie przypadek, że p o c y k l u „ M a ł y c z ł o w i e k " , w k t ó r y m z taką w r a ż l i w o ś c i ą przedstawia d z i e c i , j u ż z wyrazistością ich c h a r a k t e r ó w , ale jeszcze pełne nadziei, jeszcze nie określone przez życie - artystka p o d e j m u j e w późniejszych pracach temat c z ł o w i e c z e g o losu, kiedy się już 'miejscem m u p r z e z n a c z o n y m . Poszczególne f o t o g r a m y m o ż n a jest s k r y s t a l i z o w a n y m , o b a r c z o n y m p r z e d m i o t a m i , uformowa- odbierać jak „ n o r m a l n ą " d o k u m e n t a c j ę k o n k r e t n e j o s o b y w k o n - n y m . P o z b a w i o n y m nadziei, szans na i n n y p r o g r a m życia. tatnym W i ę c - n a j p i e r w d z i e c k o , c i e k a w o ś ć , nadzieja, j u ż spętani* w n ę t r z u . A l e p r a w i d ł o w y m o g l ą d e m staje się d o p i e r o 4rW- Setka i n d y w i d u a l n y c h p o r t r e t ó w , jak test - l o s e m , d o m e m , boleśnie n a d c h o d z ą c ą starością, później - doj­ rzałość, m i ł o ś ć i lęk, p o w o l n e , z d n i a na d z i e ń f o r m o w a n i e «ł> coraz m n i e j m o ż l i w o ś c i , szans, w y b o r ó w - i wreszcie s t a r o s t identycznie r ó w n i e w a ż n y , r ó w n i e p i ę k n y i s m u t n y w s w e j egzystencji, w s w y m zakorzenieniu. Zdarzało się, że g d y w r a c a ł a d o l u d z i zastawała j u ż t y l k o pustkę. Zdjęcie ś l u b n e , kiedyś wiszące nad ł ó ż k i e m z n a j d o w a ł a p o d szkłem - na n a g r o b k u . Umierają ludzie, umierają d o m y , o d c h o d z ą w z o r y p o k o l e n i o w e . Zofia Rydet t w o r z y d o k u m e n t czasu, zwłaszcza w s i . D z i e n ­ nikarze, m i ł o ś n i c y l u d o w e j k u l t u r y starają się j ą r e k o n s t r u o w a ć , f o t o g r a f u j ą w y c i n a n k a r k ę w stroju k u r p i o w s k i m , j a k b y t o b y ł jej c o d z i e n n y ubiór. L u d o w e zespoły w ś r ó d łąk i starych c h a ł u p ze skansenu t w o r z ą naszą żałosną wersję z g r z e b n e g o D i s n e y l a n d u . Ile p r a w d y - na t y m tle - zawierają w sobie f o t o g r a f i e Z o f i i Rydet, jak w a ż n y to obraz świata, który o d c h o d z i . L o s u , który się dopełnia. " k o m p o n o w a n y c h - u j a w n i a portret z b i o r o w y , społeczności i g e Jeracji. się j u ż t y l k o jest i dzień przechodzi za d n i e m , i coraz b l t t * * * " Autorka t w o r z y s w e c y k l e w r ó ż n y c h w a r i a n t a c h , może b y ć ••eionalny, np. Podhala; może b y ć j e d n a m i e j s c o w o ś ć - np. ś w i a d o m o ś ć przemijania. ^*»Ckorona; może b y ć ś r o d o w i s k o w y - w i e ś , inteligencja miejsT e n cykl „ d o r o s ł y " z a t y t u ł o w a ł a „ C z a s p r z e m i j a n i a " . Pi Czasem p o j a w i a się p r ó b a z r ó ż n i c o w a n i a p o k o l e n i o w e g o , „ Ś w i a t u c z u ć i w y o b r a ż e ń " . Opatrzyła g o autorskim k o " * * : tarzem: „ ( . . . ) m ó w i o c z ł o w i e k u z a g r o ż o n y m j u ż o d e h * * ^ ^ y n a c j a m ł o d ą d z i e w c z y n ą siedzącą na tapczanie w ś r ó d lalek, n a r o d z i n , o j e g o obsesjach, o j e g o u c z u c i a c h , osamotnietfW ^ m i n u j e j e d n a k m o t y w ludzi d o j r z a ł y c h , s p r a c o w a n y c h . Ludzi * V p i s a n ą biografią ś r o d o w i s k a i p o k o l e n i a na t w a r z a c h , o d ­ p r a g n i e n i a c h , o lęku, przed k t ó r y m ratuje g o t y l k o m«ło*« wodzących. U s y t u o w a n i w c e n t r u m f o t o g r a f i i siedzą w s p o k o j u , o tragedii przemijania, o strachu przed zagładą i zniszczenie"'' Ten strach każe j e j na przukór rzeczywistości zatrzymać СЯР g ł u c h u , czekają... Ludzie starzy i d a j ą się zawsze czekać. I t o ich l e - w kadrze, w f o t o g r a f i i . J e d y n e , c o c z ł o w i e k może z r o b & o c a l i ć pamięć. U t r w a l i ć c h w i l ę . 9 * k a n i e , ten ślad istnienia, rejestruje artystka. Z czułością, ^ d o c z n y m szacunkiem dla każdego. B o każdy jest dla niej Zofia Rydet, ur. w 1 9 1 1 r. u k o ń c z y ł a s t u d i a e k o n o m i c z n e . P a s j o n o w a ł a ją f o t o g r a f i a , p o ś w i ę c i ł a jej całe życie. J e s t c z ł o n ­ k i e m Z w i ą z k u Polskich A r t y s t ó w F o t o g r a f i k ó w , w y k ł a d a ł a f o t o ­ grafię na W y d z i a l e A r c h i t e k t u r y P o l i t e c h n i k i Śląskiej. Wzięła udział w p o n a d 3 5 0 w y s t a w a c h w kraju i zagranicą. W y d a n o trzy a l b u m y z jej zdjęciami. Fotografie zamieszczone w t y m numerze p o c h o d z ą z w y s t a w y „ Z a p i s s o c j o l o g i c z n y 1 9 7 8 - 1 9 9 0 " , która miała miejsce w maju - c z e r w c u br. w Galerii FF przy Ł ó d z k i m D o m u Kultury. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b662dca10a449c877fef1b71cd8c2184.pdf f01eeb721fd463abab6ec3d12fa49595 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2281 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2116 Title A name given to the resource Marginalia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3, s.26-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander J a c k o w s k i MARGINALIA Zaczynam tę rubrykę z p e w n y m n i e p o k o j e m . J a k ją przyjmą Czytelnicy? Czy nie będą mieli za złe, że o b o k t e k s t ó w p o w a ż ­ n y c h , ź r ó d ł o w y c h p o j a w i się f e l i e t o n a w najlepszym razie mini-esej? I d r u g a o b a w a , by t e g o c o piszę nie przyjęto za próbę k o k i e t o w a n i a czy b a w i e n i a . C h c i a ł b y m b o w i e m rejestrować na t y m miejscu fakty, luźne m y ś l i , w s p o m n i e n i a , relacje o ludziach i w y d a r z e n i a c h , szkice i n o t a t k i . Na p r a w a c h dziennika z p a m i ę c i . Sądzę, że w n a t ł o k u w y d a r z e ń , k t ó r y c h jesteśmy ś w i a d k a m i , kiedy nie można ich jeszcze, jak f i g i - u c u k r o w a ć , taka f o r m a rejestracji zdarzeń i myśli może mieć sens. Zwłaszcza, że pisana jest przez k o g o ś , k t o s p o r o w i d z i a ł i z a c h o w a ł jeszcze z d o l n o ś ć d z i w i e n i a się i c i e k a w o ś ć świata. P o n i e w a ż z a r ó w n o w t y m , jak i w n a s t ę p n y m numerze „ P o l ­ skiej Sztuki L u d o w e j " d o m i n u j e z a i n t e r e s o w a n i e s y m b o l i k ą o j ­ c o w i z n y , d o m u , c h c i a ł b y m d o r z u c i ć kilka w s p o m n i e ń i u w a g , nie o d o m a c h „ j a k o t a k i c h " , lecz k o n k r e t n y c h , t a k i c h , które stały się f o r m ą ekspresji ich t w ó r c ó w , w y r a z e m ich o s o b o w o ś c i . Poprze­ dzę je r e f l e k s j ą - w s p o m n i e n i e m . Serce domu Czy d o m ma serce? E t n o l o g p o w i n i e n m n i e w t y m m o m e n c i e zabić. T a k i m językiem się nie m ó w i , t a k i c h pytań nie zadaje. A l e skoro zadałem - o d p o w i e m : O c z y w i ś c i e ! T o serce można zresztą określić inaczej, j a k o c e n t r u m , miejsce w k t ó r y m k o n d e n s u j e się życie rodziny, ale nie zmienia to f a k t u , że da się o n o dostrzec na r ó ż n y c h etapach przemian w kulturze. Na k o ń c u tej d r o g i będzie zwłaszcza u nas, w p o k o l e n i a c h średnich i starszych, miejsce przed t e l e w i z o r e m . Tam w j e g o zasięgu o g n i s k u j e się życie d o m u . T a m , jak niegdyś przed k o m i n k i e m , sadza się g o ś c i , r o z m a w i a l u b milczy, w y m i e n i a k o n w e n c j o n a l n e u w a g i . T e l e w i z o r f a s c y n u j e jak p ł o m i e ń , w który się w p a t r u j e m y , a jest t o ten rodzaj fascynacji, który w y d a j e się bliższy hipnozie, w p a t r y w a n i u w szklaną kulę, niż p o b u d z e n i u myśli. W erze p r z e d - t e l e w i z o r e m t a k i m miejscem, w k t ó r y m k o n d e n s o w a ł o s i ę życie rodziny była k u c h n i a , p o k ó j przy k u c h n i , p o k ó j ze s t o ł e m , nad k t ó r y m wisiała duża lampa - jak s y m b o l d o m o w e g o ogniska. Zawsze w i ę c w y s t ę p o w a ł w kontekście b e z p o ś r e d n i m l u b u k r y t y m - o g i e ń , ś w i a t ł o i ciepło. Na w s i sercem k u c h n i był piec, z niszą d o pieczenia chleba. G o t o w a n o na n i m strawę, siadano, p o l e g i w a n o , spano. I z n ó w - o g i e ń , p r o m i e n i u j ą c e o d niego ciepło. Jak bardzo zakorzenione jest w p o d ś w i a d o m o ś c i istnienie p i e c a - o g n i a , ś w i a d c z y ć może intuicja j e g o o b e c n o ś c i u dzieci, mieszkających w miejskich osiedlach, b l o k o w i s k a c h . W latach sześćdziesiątych dr Izabella Bielicka s t o s o w a ł a przy b a d a n i u dzieci z r o z b i t y c h małżeństw ( w szpitalu przy ul. N o w o g r o d z k i e j w W a r s z a w i e ) test r y s u n k o w y . Przed dzieckiem s t a w i a n o mise­ czki z farbami i p r o s z o n o by n a m a l o w a ł o kilka o b r a z ó w , ale direct, o p u s z k a m i p a l c ó w , bądź całą d ł o n i ą . Niemal wszędzie p o j a w i a ł się d o m - c h a ł u p a , z k o m i n e m na d a c h u . Dzieci o p s y c h i c e niezakłóconej m a l o w a ł y d r z w i i biegnącą d o n i c h dróżkę, i c o szczególnie istotne - zawsze lecący d y m z k o m i n a . T e g o d y m u nie b y ł o na rysunkach dzieci, p o z b a w i o n y c h n o r m a l n e g o d o m u rodzicielskiego. D y m okazał się s y m b o l e m życia d o m u . D y m - p r o d u k t ogniska d o m o w e g o . S p r a w d z a ł e m , powtarzała się ta konstatacja w d o w o l n i e w y b r a n y c h kilkudziesięciu teczkach „ p e r s o n a l n y c h " . A b y ł o ich w ó w c z a s p o n a d 7 . 0 0 0 . Skąd ten d y m - s y m b o l ? T r u d n o uwierzyć, że te dzieci miejskie, kojarzyły na p o d s t a w i e obserwacji d y m z o b e c n o ś c i ą rodziny. Przecież nie m o g ł y przeprowadzać r o z u m o w a n i a : dobra rodzina = d y m ; rozbita, zła = brak d y m u ! P o d e j r z e w a m , że skojarzenia te w i ą z a ł y się z a r c h e t y p i c z n y m p o d t e k s t e m , a d y m s y m b o l i z o w a ł istnienie d o m o w e g o ogniska, i t o w sensie d o s ł o w n y m . M i e l i ś m y w i ę c ciąg skojarzeń: d y m - piec - ogień - a w c z e ś n i e j , o g n i s k o . P r z y p o m i n a m sobie, jak w p o c z ą t k a c h g r u d n i a 1 9 3 9 r. znalaz- 26 ł e m się na pasie g r a n i c z n y m między N i e m c a m i a S o w i e t a m i . Było t o k o ł o Z a m b r o w a . T ł u m y przechodziły w o b i e strony, w ę d r o w a ł y z całym d o b y t k i e m , k t o się k o g o w i ę c e j bał - szedł na drugą stronę. Jeszcze dobrze nie w i e d z i a n o , k t o i dla k o g o gorszy. Więc m y akurat na t y m pasie, a i c i , i ci z d e c y d o w a l i zamknąć dotąd o t w a r t ą ( p ó ł - o t w a r t ą ) granicę. Płacz, s z a m o t a n i n a , ci strzelają, t a m c i krzyczą i kłują b a g n e t a m i . A t u zima, ś n i e g . T r w a ł o t o k i l k i d n i , w i ę c rozebraliśmy płoty, zabrali c o się d a ł o d o spalenia - i każda rodzina miała s w o j e o g n i s k o , przy k t ó r y m można się było ogrzać, spać na t ł u m o k a c h i w a l i z k a c h . C h o d z i l i ś m y z wizytami, p o kilku d n i a c h już się znało kitka r o d z i n . I w t e d y późnym w i e c z o r e m , p o w i e d z i a ł e m d o mojej ż o n y - c h o d ź p ó j d z i e m y de d o m u . Tak, d o d o m u . Pamiętam d o dziś tę nieoczekiwaną i naturalną konstatację. D o m t o b y ł y nasze b e t y , nasze miejsc*, nasze o g n i s k o . Później w i d z i a ł e m tysiące s p a l o n y c h domów. Wszędzie sterczały k i k u t y k o m i n ó w , p r z e w o d ó w o g n i o w y c h sięgających d o mniej czy bardziej rozłożystych p i e c ó w . Pogorzel­ cy g r o m a d z i l i się przy n i c h , g o t o w a l i , j e d l i . Taki niezamierzony s y m b o l - jak już w s z y s t k o uległo zniszczeniu, z o s t a w a ł piec - serce d o m u . Dom - wizytówka M ó j d o m - moja t w i e r d z a , p o w i a d a j ą A n g l i c y . D o m zapewnia b e z p i e c z e ń s t w o , k o m f o r t p s y c h i c z n y bycia sobą i posiadania Często, a zaczyna się to juz o d d z i e c i ń s t w a , w p o k o j u , domu t w o r z y m y s w ó j w ł a s n y ś w i a t , s w ó j azyl. D o m staje się miejscem samorealizacji, ekspresji o s o b o w o ś c i właściciela. W ten sposób d o m , jak i c z ł o w i e k , ma s w ó j charakter. Pokaż mi s w ó j dom, p o w i e m c i , kim jesteś, jaki jesteś! Pedant, n i e c h l u j , rozpiera cię ambicja, nie przywiązujesz w a g i d o t e g o , c o p o w i e d z ą inni, wręcz p r z e c i w n i e , t o jest dla ciebie najważniejsce - w i d o m e szczebla sukcesu, a w a n s u ż y c i o w e g o , który u j a w n i a się w stosunku do d o m u , s a m o c h o d u , psa a n a w e t żony. O t o dzielnica willowa w S u w a ł k a c h , 1 9 8 8 rok. O d razu w i d a ć zmianę w modzie a r c h i t e k t o n i c z n e j . Na g ł ó w n y c h u l i c a c h miasta p o w s t a ł y domy, będące zaprzeczeniem idei f u n k c j o n a l i z m u , zaprzeczeniem także szarego, b e z o s o b o w e g o b u d o w n i c t w a „ m i e s z k a n i o w e g o " . Na­ zywają je „ M a l b o r k i " , nie g ł u p i o , w t y c h liniach krętych, wklęsło­ ściach i w y k u s z a c h , c y l i n d r y c z n y c h klatkach s c h o d o w y c h , nad­ b u d ó w k a c h , b a l k o n i k a c h jest coś z p y c h y krzyżackiego zamku ale i z szaleństewa śmietnika p o d n i e s i o n e g o d o rangi dzieła sztuki. A że w mieście M a l b o r k i , w d z i e l n i c a c h w i l l o w y c h też ta sama tendencja, każdy d o m nieco inny, prześciga się w bogactwie dekoracji, brązy szlachetnych t y n k ó w sąsiadują z chropowatoś­ cią b e ż o w y c h płaszczyzn, d a c h y coraz częściej łamane, dziwaczenie ś w i a d c z y o postępie z d u c h e m czasu. N o w e dzielnice И w i z y t ó w k ą f i n a n s o w y c h karier, pozycji społecznej. T u łączą się ze sobą g r u p y , t w o r z ą c e a r y w i s t y c z n ą elitę, klasę posiadaczy. Kolej­ n o p y t a m w ł a ś c i c i e l i , k i m są - stolarz, dentysta, były wysoki dygnitarz, g i n e k o l o g , w ł a ś c i c i e l warsztatu s a m o c h o d o w e g o , byty sekretarz partii, z n ó w stolarz, o g r o d n i k , z n ó w ktoś z nomenk­ latury. Biedne jest dziecko ze s k r o m n e g o d o m k u wciśniętego między te w i l l e ! W c h o d z ę d o w n ę t r z a , przyjmuje m n i e pani stolarzowa. Dumna A t u aż kłuje oczy b o g a c t w o połączone z brakiem smaku. M W r - kicz. J a k się Panu p o d o b a ? Co m a m powiedzieć? Obrazić в kobietę z a h a r o w a n ą gorzej niż łódzka w ł ó k n i a r k a . Te dyw*n¥' tapety, obrazy, żyrandole złocące się m o s i ą d z e m , parkiety płecy" zyjnie (stolarz!) u ł o ż o n e w brzydkie w z o r y , w ł o s k i e - przecież t o sukces życia, ś w i a d e c t w o , że się d o czegoś " ° * T Że się coś z o s t a w i d z i e c i o m , że się będzie „ k i m ś " w ich р а п Ш ^ Zasada t y c h mieszkań i d o m ó w jest taka sama - podobnte|»^ mają zamożni ( b ą d w p ł y w o w i - ale t o przecież znaczy to sarw �sąsiedzi, t y l k o jeszcze f ikuśniej, jeszcze b o g a c i e j . A w i ę c zasada ta sama, którą w i d a ć w przemianach stroju l u d o w e g o , n p . w haftach c y f r o w a n y c h portek g ó r a l s k i c h , kiedy t o z a m a w i a j ą c y żąda o d krawca, by m u h a t f o w a l parzenicę większą i piękniejszą niż zrobił sąsiadom. C h c i a ł o b y się p o w i e d z i e ć , nie ma niczego gorszego niż b o g a c t w o p o ł ą c z o n e ze z ł y m s m a k i e m , b o g a c t w o d o k t ó r e g o się k u l t u r o w o i psychicznie nie d o r o s ł o . W ł a ś c i w i e m o ż n a by o d t e j strony napisać historię k u l t u r y , „ c y w i l i z o w a n i a s i ę " b o g a t y c h , dojrzewania d o s w o j e j k o n d y c j i . D o j r z e w a n i a d o a m b i c j i m e c e nasowskich... M o ż n a b y też i o d tej s t r o n y spojrzeć na historię chłopskiej sztuki u ż y t k o w e j - w której m o t o r e m r o z w o j u byli bogaci g o s p o d a r z e ( z w ł . p o u w ł a s z c z e n i u w G a l i c j i ) , m a l e ń c y medyceusze, z a m a w i a j ą c y i u t r z y m u j ą c y b i e d n y c h a r t y s t ó w - hafciarki, k r a w c ó w , stolarzy, k o w a l i , cieśli... T y l k o , że tak w Renesa­ nsie, jak i kulturze c h ł o p a galicyjskiego s c h y ł k u X I X w . działo się to w s z y s t k o w ś w i a d o m o ś c i istniejących w z o r c ó w estetycznych odbiorcy, z g o d n i e z o b o w i ą z u j ą c y m i m o d a m i . Jeśli dziś p o d z i w i a m y bezbłędną organizację f o r m y w każdym dziele, czy t o Renesansu, czy d a w n e j sztuki c h ł o p s k i e j , nie dostrzegając z a k ł ó c e ń , które b y ś m y m o g l i nazwać kiczem, dzieje się tak z c o najmniej d w ó c h p o d s t a w o w y c h przyczyn. Pierwszą jest z g o d n o ś ć p o d s t a w o w y c h k a n o n ó w e s t e t y c z n y c h , t w ó r c ó w i o d b i o r c ó w . Była t o j a k b y przestrzeń, w której realizowały się zarówno akty t w ó r c z e jak i potrzeby o d b i o r c ó w . I druga przy­ czyna - stabilność t y c h p o d s t a w o w y c h k a n o n ó w , sprawiająca, iż mimo przemian w szczegółach, sam wzorzec p o s t a w t r w a ł s t o s u n k o w o d ł u g o , będąc naturalną szkołą „ s m a k u " , o g ó l n i e zrozumiałego „ s t y l u " . W naszym czasie te trzy estetyki: t w ó r c y , o d b i o r c y i dzieła uległy z a k ł ó c e n i u . Z m i e n i ł y się autorytety, w z o r c e , migracje w s p o ł e c z e ń s t w i e przyczyniły się d o p r z e j m o w a n i a , bez zro­ zumienia ich istoty, w z o r c ó w i n n y c h w a r s t w . Kultura stała się kiczorodna. I w ł a ś n i e d l a t e g o apele w prasie ( b y ł y t a k i e ! ) , by walczyć z kiczem, trafiały w próżnię. R o z p o z n a w a n o nie kicz - jako z j a w i s k o - istniejące na r ó ż n y c h p o z i o m a c h kultury, lecz konkretną, n a z w a n ą i ośmieszoną j e g o postać, np. makatki z jeleniem na r y k o w i s k u . T u p r z y p o m i n a mi się, jak kiedyś, w pięćdziesiątych latach zaprosił m n i e d o swej rezydencji nasz ambasador w Belgradzie. Pan się zna na sztuce, t o Panu coś pokażę! t o nie moje - m a c h n ą ł ręką - kiedy przechodziliśmy przez hol i salonik, urządzone „ o f i c j a l n i e " przez architekta z M S Z , ale t u , niech Pan patrzy! p o w i e d z i a ł z d u m ą . T o w s z y s t k o urządziła moja żona, no i j a ! Staliśmy w koszmarnej s y p i a l n i , przybranej w s t ą ż ­ kami, narzutami z frędzlami, w i e l k i e , p o d w ó j n e łoże na ś r o d k u , nad nim makatki - na czerni aksamitu białe k o t k i , z r ó ż o w y m i kokardami, p r a w a nóżka opiera się na piłeczce. Nie w y t r z y m a ł e m , coś m u s i a ł e m bąknąć nie tak, bo ambasador (hydraulik z z a w o d u ) z d e n e r w o w a ł się. - Panie! - p o w i e d z i a ł - kicz to w t e d y , g d y jest jeleń na r y k o w i s k u ! Przydługa ta dygresja miała na celu p o ś w i a d c z y ć , jak bezradni jesteśmy, walcząc z o b j a w a m i , jak daremne są w y s i ł k i „ o d u c z e ­ nia", g d y istota polega na niskiej kulturze plastycznej, braku przekonujących i z sensem l a n s o w a n y c h w z o r ó w p o z y t y w n y c h , no i na t y m , c o juz p o w i e d z i a ł e m - na charakterze naszej cywilizacji, na k i c z o r o d n o ś c i r ó ż n y c h f o r m kultury masowej... Zresztą dla e t n o l o g a istotne jest dostrzeżenie faktu w kontekście czasowym i przestrzennym, a nie w a r t o ś c i o w a n i e z pozycji innej Warstwy społecznej, i n n y c h w z o r ó w e t y c z n y c h czy estetycznych. Wszelkie etykietki - kicz, arcydzieło - m o g ą w r ę c z osłabić zdolność dostrzeżenia t e g o , c o istotne i c i e k a w e w kontekście kulturowym, s o c j o l o g i c z n y m czy p s y c h o l o g i c z n y m . Ś w i a d c z y Otym przykład następny: Dom jako ekspresja osobowości jego twórcy. _ Dom ten stał się dziełem życia, ucieleśnieniem marzeń, aktem t w ó r c z y m . Przed k i l k u n a s t u laty w y w o ł y w a ł duże emocje, d z i e n ­ nikarze osaczyli g o jak psy, pisano o n i m w k o l o r o w y c h t y g o d ­ nikach, gazetach. Pluto, że kicz, d e n e r w o w a n o się, że coś t a k i e g o *Jdnieje przy w a ż n e j arterii, Szosie Krakowskiej w Ł o d z i . W ł a d z e ""ejskie musiały zakręt na d r o d z e , tuż za d o m e m , w y ł o ż y ć ,°Ponami z c i ę ż a r o w y c h s a m o c h o d ó w , gdyż k i e r o w c y w i d z ą c **"'lez 1 5 0 0 k o l u m i e n k a m i przestawali uważać na d r o g ę i w y l a t y J* 'i z zakrętu. Kiedy t a m b y ł e m słyszałem o 6 w y p a d k a c h , p e w n o ich w i ę c e j . a D o m z a f r a p o w a ł m n i e , napisałem d o w ł a ś c i c i e l a , z g o d z i ł się na w i z y t ę . Spędziłem w t y m d o m u cały d z i e ń , ujęty serdecznością gospodarza, ciągle o d k r y w a j ą c coś n o w e g o dla siebie. N a j w a ż ­ niejszym o d k r y c i e m b y ł o t o , że przestałem w a r t o ś c i o w a ć , n a w e t t y l k o myśleć w kategoriach „ k i c z - n i e k i c z " . Jeśli n a w e t użyć t e g o pojęcia, t o ten d o m był p o e m a t e m w y s n u t y m z k i c z u , c z e g o nie m ó g ł b y m p o w i e d z i e ć o Pałacu Kultury i N a u k i ! B y l p r o d u k t e m nie tyle czasu, c o o s o b o w o ś c i w ł a ś c i c i e l a . K o n s e k w e n t n ą projekcją j e g o o s o b o w o ś c i . Delikatny, szlachetny ten c z ł o w i e k nie w o l n y był o d n a i w n o ś c i , czego p r z e j a w e m b y ł o t o , że s w y c h u p o d o b a ń nie skrywał, p r z e c i w n i e , chciał by w s z y s c y m o g l i p o d z i w i a ć w i l l ę , na której s c h o d a c h , tarasach i d a c h u znalazło się te 1.500 g i p s o w y c h „ t r a l e k " , a w o g r o d z i e k a m i e n n y k o p c z y k z krasnalem, w o k o ł o zaś inne f i g u r k i , żaby, ptaki. W s z y s t k o k o l o r o w e . B y ł o dla niego o c z y w i s t e , że t o w s z y s t k o jest piękne, t y m boleśniej p r z y j m o w a ł kpiące artykuły w prasie. A l e , by zrozumieć j e g o p o s t a w ę , trzeba b y ł o w e j ś ć d o środka, p o m y ś l e ć , p o m ó w i ć . Spojrzeć na ten d o m przez pryzmat c z ł o w i e k a , który m ó g ł i umiał g o s t w o r z y ć na miarę s w o i c h życzeń. O w y g l ą d z i e z e w n ę t r z n y m p o w i e d z i a ł e m już. D o d a m - w i e l k o ś ć sporej w i l l i (na parterze 1 duży i chyba 2 mniejsze p o k o j e , hall, rozłożysta klatka s c h o d o ­ w a ) , t y n k biały w poprzeczne, niebieskie pasy. O g r ó d , zieleń, k w i a t y . Pierwsze wrażenia g d y się w e s z ł o d o środka - w s p a n i a ł e trofea m y ś l i w s k i e , na p o l e r o w a n y c h d r e w n i a n y c h kartuszach o g r o m n e ł b y - j e l e n i , d z i k ó w , czegoś t a m jeszcze. Gospodarz k u p i ł je zaraz p o w o j n i e , p o c h o d z i ł y z kolekcji Goeringa. Na piętrze aż lśni o d złota. Figurki p i ę k n e , muzealnej urody i jarmarczne. Galimatias, różnice klas n i e b o t y c z n e , w a r t o ś c i także, ale gospodarz zdaje się nie czynić między nimi różnicy. Tłumaczy, lubi w s z y s t k o złote. Z ł o t o czy t o m b a k , istotne że ma złocisty blask. Pieniądz nie o d g r y w a tu roli, g o s p o d a r z r ó w n i e c h ę t n i e k u p o w a ł w Desie jak na o d p u ś c i e . Przyznam, że t y m m n i e ujął, s z a l e ń s t w o podszyte n a i w n o ś c i ą i szczerym u c z u c i e m potrącają p e w n i e w e m n i e jakieś w s p ó ł b r z m i ą c e struny. Gospodarz p r o w a d z i , o g l ą d a ­ my figurkę po figurce. Na b i u r k u s t a r o ś w i e c k i kałamarz. N i e c h Pan patrzy, unosi złocisty kolpaczek, p r z y k r y w a j ą c y naczynie z atramentem, osadzone w... k o ń s k i m k o p y t k u , o c z y w i ś c i e o b r z e ­ ż o n y m z ł o t y m i l i s t e w k a m i . Też z kolekcji G o e r i n g a , d o d a j e , otrzymał ją od króla A n g l i i Jerzego V. Była to pamiątka po u l u b i o n y m k o n i u . G d y padł, monarcha z m a r t w i ł się w i e l c e i kazał, by m u na pamiątkę z r o b i o n o z k o p y t kałamarze. W p i w n i c y o g l ą d a m f o r m ę i prasę d o w y r o b u k o l u m i e n e k . Pani d o m u w s p o m i n a , ile t o było pracy, sami je odciskali... Pytam z lekkim z a ż e n o w a n i e m - skąd środki? B i e d n y nie był, a później założył warsztat, w y r o b y z plastiku, jakieś grzebyki, w i s i o r k i , to nie temat d o r o z m o w y . Coraz mi bardziej s y m p a t y c z n y ten gospodarz. O g l ą d a m książki, r o z m a w i a m y o n i c h . N o i taki jest ten d o m . J e g o d o m . J e g o radość, c h o ć i troska. M ó w i ą o t y m d o m u kicz. M o ż e . Coraz mniej t o s ł o w o t ł u m a c z y , coraz mniej m n i e o b c h o d z i . Kicz jest w i d o c z n y t a m , gdzie następuje zakłócenie estetyki, jednej k u l t u r y . Kicz jest w i ę c nieodłączną cechą naszej rzeczywistości, na k a ż d y m „ p i ę t r z e " - Kicz - g a l o w y koncert „ A r t y ś c i dla R z e c z p o s p o l i t e j " , kicz w kościele, kicz - piosenkarka, a może nie kicz? b o j a k b y sama się z siebie śmieje. Taka Danuta Rinn. W i ę c nie kicz. A Violetta Villas - kicz, bo p o w a ż n a . Na serio się m i o t a , płacze, w ł o s y rozrzuca. Tysiąc, m i l i o n o b l i c z k i c z u . J a k lustro, które o d b i j a e p o k ę . Kicz jest wszędzie, w i ę c już j a k b y g o nie b y ł o . W s z y s t k o zależy o d u m o w y , jak co się odbiera. Na z i m n o , serio - nie ma g o , B a u h a u s m ó g ł być w czymś zły, ale na myśl nam nie w p a d n i e p o w i e d z i e ć kicz. K o m a n d o s i , w o j s k o - nie te s p r a w y , ale k o m p a n i a reprezen­ tacyjna, t u p a n i e , unoszenie n ó g , m a r s o w e m i n y , t o aby nie kicz? W i e m , te parady może k o g o ś - gdzieś wzruszą, ale kicz jest właśnie wtedy! w tanim wzruszeniu, w fabrykowaniu wzruszeń. Dość o kiczu. D o m , o k t ó r y m piszę, który był przed 2 0 laty, bo dziś już i inni ludzie w n i m mieszkają, i w s z y s t k o już nie takie, otóż ten d o m w s p o m i n a m c i e p ł o , serdecznie. T o b y ł o dzieło życia c z ł o w i e k a , który bardzo, ale to bardzo k o c h a ł w y k w i n t , a s y m ­ b o l e m elegancji b y ł o dla niego w s z y s t k o c o złociście się lśniło. Ryszard b u d u j e s w ó j d o m już 12 lat. Z i m ą w K a t o w i c a c h maluje, w y k o n u j e prace graficzne, c h a ł t u r y , jakieś kalendarze - t o m u daje środki na b u d o w ę . B u d o w i e p o d p o r z ą d k o w a ł w s z y s t k o , 27 �n a w e t miał się przenieść na zimę bliżej, może d o S u w a ł k , Sejn? O d w i o s n y d o późnej jesieni mieszka w m a l e ń k i m baraczku, o b o k d o m u . W t y m czasie urodziło m u się dziecko, d o s z ł o d o 5 r o k u życia, b a w i ą c się w ś r ó d bali m o d r z e w i o w y c h , strużyn i kamieni. Ryszard nie miał d o m u r o d z i n n e g o , w y c h o w y w a ł się w d o m u dziecka, jest ś r e d n i e g o w z r o s t u , ale bardzo silny. J a k coś p o ­ s t a n o w i , t o z r o b i , c h o ć b y t o miało t r w a ć nie w i e m jak d ł u g o . Jest prosty w najpiękniejszym sensie t e g o s ł o w a , bez pozy, fałszu. T r o c h ę jak w i e l k i e dziecko. M ą d r e , u c z c i w e , u f n e m i m o d o ś w i a d ­ c z e ń , k t ó r y c h życie n i k o m u nie skąpi. M e ż o n ę , też z branży jrtyttyeznej, o w i e l k i m uroku, spokojną, wyrozumiałą i dumną z Ryszarda. D o rodziny należy j a m n i k - Figa. W lecie o b o k izby-baraczka zawsze t ł u m g o ś c i . Przyjaciele, z n a j o m i . O b o k Ewy, t o jej d o m e n a . Cały w i ę c dzień - g o t o w a n i e , m y c i e n a c z y ń , robienie z a k u p ó w , szukanie g r z y b k ó w , z n ó w g o t o w a n i e , roz­ m o w y . . . Czasem już w n o c y nad jeziorem niesie d ź w i ę k i f o r ­ t e p i a n u . Ryszard gra. Fortepian stoi w t y m baraczku! T o n i e p r a w ­ d o p o d o b n e , że w s z y s c y się w n i m mieszczą. B u j n e życie, a o n j a k b y w y i z o l o w a n y , pracuje. W s z y s t k o , c o się da, robi sam. A l e j a k ! precyzyjnie, pasując belki tak jak przy stolarskiej r o b o c i e . Kliny, rygle, z a m k i , ż a d n y c h g w o ź d z i , w s z y s t k o „ n a p a s " . D r e w n o suche, przecież g r o m a d z o n e i suszone przez lata, żadnej szczeli­ ny, którą się zatka m c h e m . Ryszard nie b u d u j e c h ł o p s k i e j c h a ł u p y , bele o c i o s u j e d o kształtu p r o s t o p a d ł o ś c i a n u , zestawia mierząc d o k ł a d n i e , żadnej f u c h y , jak k o l b u s z o w s k i e k o m o d y czy jak k l o c k i Lego. Tyle że t r w a ł e , tu już niczego nie rozerwiesz. Ryszard b u d u j e d o m , który jest zaprzeczeniem naszego czasu. Ś m i e j m y się, b o nie w i e m y , czy ś w i a t p o t r w a trzy t y g o d n i e - m a w i a ł Baumarchais. M o ż e i nie p o t r w a , ale d o m zostanie. Na p o d ­ m u r ó w c e z g ł a z ó w , kamieni p o l n y c h . Całe piętro t y c h g ł a z ó w , też p a s o w a n y c h j e d e n d o d r u g i e g o . Sam je t u przytaszczył, gdzieś miesiącami w y p a t r y w a ł , p o t e m sam ustawiał. Jak? w y m y ś l i ł proste i skuteczne m e t o d y , przecież k o p u ł ę Ś w . Piotra też b u d o w a n o bez d ź w i g ó w ! Ryszard by p e w n i e sam tę k o p u ł ę z b u d o w a ł , ale t o by m u zajęło całe życie, a zresztą urodził się za p ó ź n o . W y w a ż a belki, d ł u g i e na 1 0 m e t r ó w , ciężkie, nie d o uniesienia, p o t e m „ s p o s o b e m " u n o s i , klinuje, p o d p i e r a , z n ó w w a g a , k l i n , podpora... Z t y c h lat 1 2 , c o najmniej 6 zabrała sama b u d o w a , o d p a d a zima, deszcze, okresy g d y był zagranicą ze s w y m i obrazami. M ó g ł zrobić d a w n o d o m , który by przetrwał kilkadziesiąt, n o - sto lat. Bez tej katorżnej, zegarmistrzowskiej pracy. A l e Ryszard p o s t a n o w i ł , że będzie miał d o m , który z o ­ stanie, g d y się już d a w n o rozpadną bloki mieszkalne i w i e ż o w c e . D o m Ryszarda jest s y m b o l e m , celem w ż y c i u . Czasem, p e w n i e szczerze, narzeka, że stał się n i e w o l n i k i e m t e g o d o m u , że by t o sprzedał, zostawił... Tak m ó w i , p o c z e m robi dalej. Kiedy patrzę na n i e g o p r z y c h o d z i mi na myśl c h ł o p - J a n S t a c h , który p o k ł ó t n i z sąsiadem o drogę, p o s t a n o w i ł w y b u d o w a ć most na rzeczce, i przez kilkanaście lat - k r o w ą taszczył kamienie, sam je układał i nie w i e d z ą c n a w e t o t y m w y b u d o w a ł most, jota w j o t ę , jak d a w n e romańskie. W i d z i a ł e m kronikę f i l m o w ą - z a b a w a , stół z a s t a w i o n y j a d ł e m , ludzie ze w s i , dziennikarze, w ł a d z e , toasty a o n s m u t n y , bez u ś m i e c h u . No, skończył. I c o dalej? C h c i a ł e m n a w e t d o n i e g o pojechać, zobaczyć, c o r o b i , c o m y ś l i , czy ma teraz p o c o żyć? T o p r o b l e m : zrealizować cel życia i jak żyć dalej? J a c e k Olędzki opisał w art. Dywan na suficie ( P S L 1 9 7 7 nr 2 ) m ł o d e g o c z ł o w i e k a - Waldemara Paciuka, dekoratora, który p o przejściu na rentę n a j p i e r w w y r e m o n t o w a ł zamek - pałac w Krzeszowie, a później w y n a l a z ł k o ł o W a ł b r z y c h a , w Strudze, z d e w a s t o w a n y pałac. Zamieszkał w n i m . Założył h o d o w l ę przepiórek, by mieć pieniądze na remont, sprzedawał jajka, p ó k i była na nie m o d a , za uzyskane pieniądze k u p o w a ł szyby i oszklił kilkaset o k i e n , załatał d a c h , o d n o w i ł p o k o j e , salę b a l o w ą a p o n i e w a ż na ścianie została w i e l k a rama - n a m a l o w a ł obraz, najpiękniej jak u m i a ł (łabędzie ciągną jak r y d w a n - g o n d o l e z p i ę k n y m i d z i e w c z y n a m i w p o ­ w ł ó c z y s t y c h szatach...), żyrandole w y m y ś l i ł o z d o b n e , błyszczące inkrustacją, szkiełkami - a g d y już pałac był u r a t o w a n y przyszli działacze z m i e j s c o w e g o koła Z M P , uważając, że będzie t o dla n i c h s t o s o w n a siedziba. W t e d y bez skargi, s p o k o j n i e - w y j e c h a ł , by z n ó w sobie coś znaleźć d o o d b u d o w y . Z n ó w mieć cel i satysfakcję. A może już t y l k o gorycz? znamię t r w a ł o ś c i . S a m o c h ó d , j a c h t - t o w a r t o ś c i nietrwale, k o n s u m p c y j n e . A d o m jest f u n d a m e n t e m rodziny. Małą ojczyzną. O j c o w i z n ą . Jak i ziemia rodzinna. A l e kult ziemi przeminął (nie t y l k o z w i n y ustroju) natomiast d o m jest t y m , c o p o w i n n o trwać, łączyć. Co się przekaże d z i e c i o m . M i m o p o w o j e n n y c h migracji w c i ą ż w y c z u w a się u nas po­ trzebę posiadania d o m u - k o t w i c y . D o m u , który w i ą ż e pokolenia, który jest pamięcią i inicjacją. Inaczej jest w s p o ł e c z e ń s t w a c h k o c z o w n i c z y c h , inaczej również w c y w i l i z a c j a c h c h a r a k t e r y z u j ą c y c h się dużą labilnością r o d z i n . Tak n p . w Startach Z j e d n o c z o n y c h d o m i miejsce zamiesz­ kania staje się ś w i a d e c t w e m a w a n s u s p o ł e c z n e g o . Dzielnice deklasują się, w l e d y zamożniejsi przenoszą się d o i n n y c h . Ar­ c h e t y p d o m u zostaje w ó w c z a s s t ł u m i o n y , z w i ą z a n y z n i m krąg s y m b o l i s p ł y c o n y , r e a l i z o w a n y inaczej. Dom - ideologia N a z y w a j ą g o S ł o m a . O c z y w i ś c i e ma imię, n a z w i s k o , ale zawsze się słyszy - b ę b n y S ł o m y , Słoma t o , t a m t o . Teraz Słoma buduje s w ó j d o m . S t u d i o w a ł na A k a d e m i i Sztuk P i ę k n y c h w Warszawie, bodajże rzeźbę. J u ż w t e d y w i e d z i a ł , że t o t y l k o jakiś etap, o t w a r c i e okienka, p u n k t w y j ś c i a . M o g ł o być t o , m o g ł o inne. Sądzę, że z d a w a ł sobie s p r a w ę z t e g o , iż inaczej się startuje w jakiejś dziedzinie sztuki, kiedy się ma za sobą doświadczenie innej dziedziny. P e w n i e t o sprawa s a m o ś w i a d o m o ś c i , dystansu d o t e g o , c o robią i robili inni, zrozumienia roli struktury dzieła, o b o j ę t n e jakiego. S ł o m a jest także m u z y k i e m , gra na różnych i n s t r u m e n t a c h , ś p i e w a piosenki, które sam układa - z filozofią rastafariańską i j e g o w ł a s n ą . Realizuje się w życiu i sztuce, w ł a ś c i w i e granice zostały t u zatarte, życie kształtuje jak sztukę. J e d n o ś ć . T o jest założenie, ale i naturalna droga życia. Mieszka w osadzie, można ją tak nazwać, p o n i e w a ż w p r o m i e n i u kilku k i l o m e t r ó w mieszkają rodziny j e g o przyjaciół, czujących i żyją­ c y c h p o d o b n i e . Osadzie jakiej? Boję się, że każde nazwanie przyniesie fałsz, nazwa jest precyzyjna i skuteczna kiedy coś się s k o ń c z y ł o , da d o czegoś p r z y r ó w n a ć , czymś w y o d r ę b n i ć . A tu - życie. O t w a r t e . Na ludzi, myśl, w i a r ę , d o z n a n i a , wzruszenia. W i ę c i nazwać t r u d n o , a p e w n i e i nie trzeba. S ł o m a , j e g o żona, o t o c z e n i e - są w s z y s t k i m ż y c z l i w i . Przychodzą d o ludzi, sąsiadów z u ś m i e c h e m na twarzy. T o im bardzo p o m a g a , t r u d n o bowiem być u nas „ i n n y m " , mała jest tolerancja n a w e t na tę zewnętrzną, niegroźną Inność. Trzeba ludzi o s w o i ć , przyzwyczaić, uszano­ w a ć . W ł a ś n i e t o - u s z a n o w a ć . Nie łazić g o ł o po ł ą k a c h , nie gzić się na w i d o k u w s z y s t k i c h , nie p r a c o w a ć w dzień święty.., Tolerancja jest procesem o s w a j a n i a , t o jak z w i e w i ó r k ą , trzeba s p o k o j n i e , trzeba coś dać z siebie, w z b u d z i ć ufność, wtedy przyjdzie, w s k o c z y ci na ramiona, szturchnie w i l g o t n y m noskiem. Słoma chce żyć w zgodzie z naturą, w n i e u s t a n n y m zachwycie. N a j p i e r w g d y przyjechali z żoną nie mieli gdzie mieszkać, więc zaczął b u d o w a ć dom-szałas. Prowizorkę. Z czego żył? Jak od lat z w y r o b u i sprzedaży b ę b n ó w . D u ż y c h , m a ł y c h , drążonych' w p n i a c h d r e w n a , z d o b i o n y c h na w z ó r afrykańskich. Bębny mają; duszę, kiedy się z nimi o b c u j e w i d z i się różnice - w tonie, t o . o c z y w i s t e , w charakterze d ź w i ę k u , c h c i a ł o b y się powiedzieć; - w z a c h o w a n i u . O c z y w i ś c i e nakłada się t u p r y m i t y w n a wiedza; 0 magicznej roli b ę b n ó w , c h o ć może i d z w o n n i c y mogliby podobnie powiedzieć o swych dzwonach? Ale wróćmy t e m a t u . Kiedy już Słoma zamieszkał w s w y m domu-szałasie,-! p r z y p o m i n a j ą c y m s t ó g siana zaczął kreślić plan trwałej budowli*; d o m u , o k t o g o n a l n e g o . T r u d n o p o w i e d z i e ć , czy na początku byłe* idea filozoficzna, czy - c h y b a prędzej - intuicja, ale jak juz б№w e s z ł o w b u d o w ę , s w o j e prawa d y k t o w a ł materiał, logika* 1 konkret w a r u n k ó w . D o m p o w s t a j e , t o już ze 3 lata trwa b u d o w a . D o m , który ma w sobie jakiś w y m i a r sacrum, dom. w k t ó r y m się mieszka, g o t u j e , ale i myśli, k o n t e m p l u j e . Dom, ktćflK jest zaprzeczeniem C o r b u s i e r o w s k i e j „ m a s z y n y d o m i e s z k a n M Ł j . D o m , który sprzyja życiu w e w n ę t r z n e m u , jest w i ę c funkcjonaMftSj " ale nie jak w Bauhauzie. W e w s z y s t k i c h p r z y k ł a d a c h , na które się p o w o ł u j ę , współ jest j e d n o - w i ę ź między o s o b o w o ś c i ą c z ł o w i e k a a j e g o dorneflV D o m jest t u f o r m ą emanacji o s o b o w o ś c i , przedłużeniem my*"*idei, u p o d o b a ń . P o d o b n i e jak u w i e l u ludzi, którzy d o m u nie • S j L щ i nie będą mieli - taką emanacją o s o b o w o ś c i może być I w ^ - J . , mieszkanie, p o k ó j , a n a w e t kąt. t l l e B u d o w a może dać satysfakcję w y j ą t k o w ą . Jest c e l e m n a j ­ w s p a n i a l s z y m , jaki sobie można p o s t a w i ć . Przez t o , że ma w sobie 28 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a1da2a5e9ade70e95118e76dca8a53b.pdf 73a5a15a380d620016e3a532a6a5df35 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2275 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2110 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3, s.2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PL I S S N 0 0 3 2 - 3 7 2 1 polska sztuka ludowa ROKXLIV-1990 NR 3 �TREŚĆ Grzegorz Olesiak W y o b r a ż e n i e „ m a ł e j o j c z y z n y " . M o r f o l o g i a idealnego świata Jerzy Bartmiński Ojczyzna w pieśniach i wierszach c h ł o p s k i c h Grażyna W i a n e c k a Życie i działalność M a r i i K o z ł o w e j 14 Maria K o z ł o w a Lamenty p o w y s i e d l o n e j w s i ( w s t ę p Jerzego B a r t m i ń s k i e g o ) 17 * * * Aleksander J a c k o w s k i . . . . 3 9 D a w n a w i e ś polska w f o t o g r a f i i Louise Arner B o y d ( I I ) 20 Portret 22 ludzkiego losu Aleksander J a c k o w s k i Marginalia Marta Leśniakowska „ J a m d w ó r p o l s k i . . . " , czyli raz jeszcze o mityzacji w nauce 26 29 Ryszard Przybylski Kuźnia m i t u 35 Eleonora Bergman D o m cadyka w Ryszard Ciarka Święty obraz w szarym bloku (szkic d o scenariusza f i l m o w e g o ) Kocku 43 39 A n t o n i Pelczyk P o s z u k i w a n i e s y s t e m ó w proporcji w architekturze l u d o w e j 45 Zbigniew Benedyktowicz S y m b o l i k a d o m u w tradycji l u d o w e j (cz. I) 48 A. K. Bajburin W s p r a w i e o p i s u struktury s ł o w i a ń s k i e g o rytuału b u d o w n i ­ Danuta B e n e d y k t o w i c z , Aleksander J a c k o w s k i czego 69 Prof, dr hab. Maria Z n a m i e r o w s k a - P r u f f e r o w a ( 1 8 9 8 - 1 9 9 0 ) 70 S u m m a r y of Articles 71 N a o k ł a d c e : Krzyż przydrożny, Z o f i a n k a , d . p o w . J a n ó w Lubelski. Fot. Stefan Deptuszewski Na stronie tytułowej: Oko w kościele). Fot. J a n Ś w i d e r s k i opatrzności, Młdzawy M a ł e , d. p o w . Pińczów (obraz �polska sztuka ludowa tradycja - współczesność, kultura środowisk nieelitarnych problemy antropologii kultury P OLSKA A K A D E M I A NAUK # INSTYTUT SZTUKI # ROK XLIV # 1990 * Nr 3 �CONTENTS Grzegorz Olesiak Image of a " l i t t l e h o m e l a n d " . T h e m o r p h o l o g y of an ideal world 3 Jerzy Bartmiński H o m e l a n d in peasants' s o n g s a n d p o e m s Grażyna W i a n e c k a Maria K o z f o w a ' s life and activity Maria K o z ł o w a Laments over the desolate Village ( w i t h Jerzy Bartminski's introduction) * * * 9 14 17 T h e o l d Polish c o u n t r y s i d e in Louise Arner B o y d ' s p h o t o ­ graphs (II) 20 Aleksander J a c k o w s k i A portrait of h u m a n d e s t i n y 22 Aleksander J a c k o w s k i M a r g i n a l notes 26 Marta Leśniakowska „ I a m a Polish m a n o r - h o u s e . . . " , that is a b o u t m y t h i z a t i o n in sciences o n c e again 29 Ryszard Przybylski Forge of a m y t h 35 Eleonora B e r g m a n T h e Z a d d i c k ' s C o u r t in Kock 39 Ryszard Ciarka A holy picture in a grey b l o c k of flats ( A sketch t o a f i l m script) 43 A n t o n i Pelczyk In search of the systems of p r o p o r t i o n s in f o l k architecture 45 Benedyktowicz H o m e s y m b o l i s m in folk t r a d i t i o n ( I ) 48 A. K. B a j b u r i n O n t h e d e s c r i p t i o n of t h e structure of t h e Slav b u i l d i n g ritual 62 Aleksander J a c k o w s k i Prof, dr hab. Maria Z n a m i e r o w s k a - P r u f f e r o w a ( 1 8 9 8 - 1 9 9 0 ) Danuta and Zbigniew S u m m a r y of the Articles 70 71 R E D A K C J A : Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z (z-ca r e d . ) , Aleksander J a c k o w s k i ( r e d . ) , Ewa Korulska, A n n a K u n c z y ń s k a - l r a c k a , S ł a w o m i r Sikora (sekretarz redakcji) RADA R E D A K C Y J N A : Jerzy B a r t m i ń s k i , Tadeusz C h r z a n o w s k i , M a r c i n C z e r w i ń s k i , Ewa Fryś-Pietraszkowa, Franciszek M i d u r a , J a c e k Olędzki, M i e c z y s ł a w Porębski, R o m a n Reinfuss, Czesław R o b o t y c k i , Zofia S o k o l e w i c z , L u d w i k S t o m m a , R o c h S u l i m a W S P Ó Ł P R A C O W N I C Y R E D A K C J I : Zofia Bisiak, J a n Ś w i d e r s k i T Ł U M A C Z : Piotr Paszkiewicz, M a g d a l e n a I w i ń s k a R E D A K T O R T E C H N I C Z N Y : Krzysztof N a l e w a j k o A d r e s Redakcji: Instytut Sztuki P A N , u l . D ł u g a 2 8 , 0 0 - 9 5 0 W a r s z a w a , skr. poczt. 9 9 4 , tel. 31-32-71/4, wewn. 227 ,mtm � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94aa25416f5c92cd852c9716694c1c5a.pdf 66484ac6e5056271afb932e9a5d768e3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2277 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2112 Title A name given to the resource Ojczyzna w pieśniach i wierszach chłopskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3, s.9-13 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartmiński, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Bartmiński O J C Z Y Z N A W PIEŚNIACH I W I E R S Z A C H CHŁOPSKICH R o z w ó j pojęcia ojczyzny w polskiej kulturze l u d o w e j przebie­ e m b r i o n a l n e , r o d z i n n e znaczenie ojczyzny ludzie wychowani gał inaczej niż w kulturze o g ó l n o n a r o d o w e j - c h o ć o c z y w i ś c i e w kulturze w i e j s k i e j z a c h o w u j ą niekiedy bardzo d ł u g o : „ W m o j e j vv p o w i ą z a n i u z nią. Był w y p a d k o w ą zapożyczeń, p r z e w a r t o ś ­ w i o s c e p o d K r a k o w e m - stwierdza w s p ó ł c z e s n y autor, profesor c i o w a ń i w ł a s n y c h d o k o n a ń . Na l u d o w e dzieje ojczyzny u n i w e r s y t e t u - d o m r o d z i n n y n a z y w a się ojczyzną. B y ł o t o dla się b o w i e m recepcja działań p r o p a g a n d o w y c h składa patriotów od końca X V I I I w i e k u poczynając, znajdująca o d b i c i e w fascynacji programem n a r o d o w y m w r ó ż n y c h j e g o w e r s j a c h p o l i t y c z n y c h m n i e przez w i e l e lat j e d y n e znaczenie s ł o w a ojczyzna. Z n a c z y ł o o n o d o m . Po prostu d o m . " 1 1 W d o k u m e n t a c j i hasła ojczyzna zgromadzonej w krakowskiej i samorzutne rodzenie się w ś r ó d c h ł o p ó w poczucia w s p ó l n o t y p r a c o w n i s ł o w n i k a g w a r p o l s k i c h P A N , znaczenie „ o j c o w i z n y " ponadregionalnej i p o n a d k l a s o w e j połączona z b u d o w a n i e m i l o ś c i o w o z d e c y d o w a n i e przeważa nad znaczeniem „ o j c z y z n y radykalnego p r o g r a m u r u c h u c h ł o p s k i e g o , i wreszcie dramatycz­ n a r o d o w e j " (które jest d o k u m e n t o w a n e ś l a d o w o ) - ale jest t o ne d o c h o d z e n i e d o w ł a s n e j w e w n ę t r z n e j dojrzałości, oparte na użycie w ł a ś n i e p o t o c z n e , c o d z i e n n e . u g r u n t o w a n y c h w a r t o ś c i a c h tradycji k u l t u r o w e j . Przetwarzanie 1 2 Jeśli s i ę g n i e m y p o f o l k l o r p i e ś n i o w y , t j . l u d o w ą poezję ustną, koncepcji n a r o d o w y c h w d u c h u c h ł o p s k i e g o systemu w a r t o ś c i t o s t w i e r d z i m y , że ojczyzna i religijno-ludowej waloryzacji świata i człowieka, doprowadziło z d u m i e w a j ą c o rzadko. W d o k u m e n t a c j i do u f o r m o w a n i a d u j e m y ją w ż a r t o b l i w e j c h ł o p s k i e j piosence: Umar Maciek umar, daj mu jego™ w ł a s n e g o w a r i a n t u pojęcia ojczyzny, który wobec j e d n y c h k o n c e p c j i e l i t a r n y c h s t a n o w i k o n t r p r o p o z y c j ę , Boże niebo, - „ o j c o w i z n a " p o j a w i a się w a ja będę Kolbergowskiej mieszkał niej znaj­ na ojczyźnie wobec i n n y c h - r o z w i n i ę c i e , d o p e ł n i e n i e . Nurt k u l t u r y l u d o w e j i w weselnej p r z y ś p i e w c e : Podajcie spotkał się z s i l n y m o s t a t n i o n u r t e m o g ó l n o n a r o d o w y m , „ m i ł o - dwoje, s z o w s k i m " , w szukaniu dla ojczyzny w y z n a c z n i k ó w b l i s k i c h , j e d y n e d w a p o ś w i a d c z e n i a na p o n a d d w a d z i e ś c i a tysięcy pieśni 1 w p o w r a c a n i u d o idei ojczyzny p r y w a t n e j i „ m a ł y c h o j c z y z n " . Chcę w t y m szkicu o b s e r w o w a ć przemiany t y t u ł o w e g o pojęcia na materiale t z w . t w ó r c z o ś c i l u d o w e j , t j . t r a d y c y j n y c h pieśni co ja sobie podweselę mi skrzypce, za ojczyznę zapisancych w c a ł y m „ L u d z i e " ! 1 5 podajcie swoje" mi - to bodaj M o ż n a w r ę c z p o w i e d z i e ć , że w tradycyjnej pieśni l u d o w e j ojczyzna w znaczeniu „ o j c o w i z n y " nie f u n k c j o n u j e . l u d o w y c h , a także ( n a w e t przede w s z y s t k i m ) - pisanej poezji F u n k c j o n u j e n a t o m i a s t w pieśniach ojczyzna narodowa, ideo­ chłopskiej. Poezja ta w o s t a t n i m czasie w r a c a d o źródeł, d o logiczna. W k r o c z y ł a t a m już w X I X w i e k u j a k o element u r o c z y s ­ swoich p o d s t a w o w y c h w a r t o ś c i . Ojczyzna t o j e d e n z p o d s t a w o ­ tego słownika patriotycznego i obywatelskiego, jako synomim wych jej t e m a t ó w . Taki t y t u ł nosi n i e d a w n o w y d a n y z b i o r o w y Polski w z y w a j ą c e j s w o j e dzieci d o w a l k i o n i e p o d l e g ł o ś ć . Jest tom wierszy w s p ó ł c z e s n y c h a u t o r ó w c h ł o p s k i c h i - licznie p o ś w i a d c z a n a w materiałach z a p i s y w a n y c h przez Kolber­ zdaniem w y d a w c y - j e s t t o „najtrafniejsze u o g ó l n i e n i e i w s p ó l n y m i a n o w ­ ga o d p o ł o w y w i e k u , częsta też jest w pieśniach p ó ź n i e j s z y c h . nik w y p o w i e d z i p o e t y c k i e j p o d s t a w o w e j części p o e t ó w l u d o ­ J e d n a k bliższe przyjrzenie się K o l b e r g o w s k i m z a p i s o m pokazuje, J w y c h " . Liczne - d a w n e i n o w e - wiersze z ojczyzną w t y t u l e że nie są t o b y n a j m n i e j teksty czysto l u d o w e , lecz niemal bez znajdujemy w y j ą t k u teksty „ p r z y n i e s i o n e " : z w o j s k a w retrospektywnej Antologii 3 1830-1980 J . S z c z a w i e j a , np. Połączenie Lengowskiego, Uczmy Nosala, Ziemia się kochać ojczysta mojej ludowej z ojczyzną ojczyznę naszą Michała Wojciecha J ó z e f a Ś w i d e r s k i e g o , Pożegnanie czyzny Piotra Piecha, Ojczyste W ojczyźnie poezji strony Stanisława Palecznego, S t a n i s ł a w a B u c z y ń s k i e g o , Kocham Stefana C e b u l s k i e g o , Że ty jesteś oj­ moją ojczyzną ojczyznę J a n a Pocka. Kościuszkowskiego, z Legionów, z szeregów powstańczych: Bartosie, Bartosie, nę nam zbawP* My Polaki, ocalenie nie traćmy nadziei. Bóg pobłogosławi, nieboraki, swą krew na plac toczyć stawać będziem" będziem. - Żegnam was, kraino żyzna i ty mi bądź zdrowa, ojczyznę od zguby z latami p o p u l a r n o ś ć t e m a t y k i ojczyźnianej rośnie. Wiersze pt. Byłeś, Polsko, Ojczyzna ma w s w o i m d o r o b k u kilkudziesięciu p o e t ó w c h ł o p s ­ mnie płynie Przechodziło o n o w czasie? z rodziną i d o m e m j a k o w y z n a c z n i k a m i Podstawowymi j e g o treści. wolną była, chętnie siła, wszak dom dziedziczony zniosę to dla ojczyzny™; utworach traktowana niech narodowa blizny, niech krwi ze itp. ojczyzna jest w tych „ p o w i n n o ś c i o w o " , d o m a g a się ofiary, n i e p o d l e g ł o ś c i o w o - p a t r i o t y c z n y przy t y m p o ułańsku splata się t u z e r o t y c z n y m (Bo takiemu Historycznie p i e r w o t n e znaczenie s ł o w a ojczyzna 1 a proś Boga, spełnienia p a t r i o t y c z n e g o o b o w i ą z k u , p o d j ę c i a w a l k i . W ą t e k Przede w s z y s t k i m w kulturze l u d o w e j n i g d y nie została ze­ rwana w i ę ź ojczyzny przez zachowa'"; Zapożyczona z zewnątrz Co składa się na l u d o w e pojęcie ojczyzny i jakie m e t a m o r f o z y ojczyzny w y d a w c ę j a k o pieśń „ k o ś c i u s z k o w s k a " ; Podobny obraz dają liczne i n d y w i d u a l n e i z b i o r o w e publikacje, kich'. Za kwalifikowana takie jak Wieś tworząca* czy Złote ziarna*. O d n o s i się wrażenie, że ojczyz­ - to wariant znanego „krakowiaka Kościuszki"; po ojcu", „ojcowizna" - - które „grunt zaczęło kochanka kto krew ochoczy 30 nie żałuje wianka ), za ojczyznę broczy, o b r o n a kraju jest na s p o s ó b r o m a n t y c z n y t r a k t o w a n a j a k o t y t u ł d o c h w a ł y (O nie i o sławie nuci młodzież 2 1 po Warszawie... ' ), ojczyź­ a sama śmierć zamierać w polszczyźnie o g ó l n e j j u ż w w i e k u X V I , w kulturze z b r o n i ą w ręku w ludowej i j ę z y k u w s i b y ł o n i e z m i e n n i e ż y w e i w d u ż y m s t o p n i u o c z y w i ś c i e ) jest ż o ł n i e r z o w i miła: Za ojczyznę Pozostało aktualne d o dziś. Z n a c z e n i e t o m i a ł o silne z a k o t ­ koszą polegnę , wiczenie ż y c i o w e , b y ł o w r o ś n i ę t e w c o d z i e n n ą g w a r ę , p o t o c z n e Ten u ł o ń s k o - r o m a n t y c z n y sztafaż, zachęcający d o w a l k i , silnie *Vobrażenia, w n o r m y z w y c z a j o w e i p r a k t y k i . C h ł o p s k i e p o ­ rzekadło Cyja pańscyzna, 1 tego i ojcyzna przyznawało prawo do Dfuntu o j c o w s k i e g o t e m u , k t o o d r a b i a ł d w o r s k ą Щяугпе o d r ó ż n i a n o o d babizny: powinność. „ D w ó c h braci mieszkających 22 b o : na [...] grobie zejdą kwiatki patosu w trywialny kontekst przyśpiewkowy: • ' A tj. mając t y l k o p o j e d n y m k o n i u , łączą je w parę dla o b o p ó l n e j być ojczyźnie mnie zrodziła, to a kochance wyssałem: wiernym, stałym. " • " u c h o m e d z i e d z i c z n e " , o d r ó ż n i a n o o d mienia n a b y t e g o , czyli Napijmy się, ^upizny.* napijmy się Na Kurpiach o m ł o d o ż e ń c a c h m ó w i o n o , że zamiesz- *"И na ojczyźnie, 4 1 1 jeśli szli mieszkać u r o d z i c ó w m ł o d e g o , l u b jeśli do r o d z i c ó w m ł o d e j , że o n ożenił się do niej.™ Itp. T o 23 ojczyzny Polka czyli „ m i e n i e z roz­ zapłaczą . f o l k l o r nie cofa się przed w p r o w a d z e n i e m n o b l i w e j z mlekiem - ojcowiznę i Polki k o n t r a s t u j e ^ tragiczną t o n a c j ą X I X - w i e c z n e j a u t e n t y c z n e j l u d o ­ • " • d Raby etnograf - dla ł a t w i e j s z e g o o b r o b i e n i a roli ((sprzęgają 8 dziewczyny i za ciebie w e j pieśni o w o j n i e . R ó w n o c z e ś n i e nie a k c e p t u j ą c y • s ą s i e d z t w i e , j e d e n «na ojcyźnie», d r u g i «na babiźnie» - n o t u j e •'Otrzeby." Na innej zasadzie ojczyznę o b r o n i e Polski (i u k o c h a n e j kumo, obie, bo nam ta nie gorzałecki w dadzą, 2 grobie. * �D o k o n u j e się też prozaizacji p o d n i o s ł e g o s ł o w a w c i s k a j ą c je Wyssałem w ż a r t o b l i w y refren: Więc „wszystkie Porodzśla Niemca a Moskala świnia, a Polaka koza, porzĄdna u Ojczyźnie siły jej składam ojcz.izna kochana}* Choć my tacy, lecz Dumni z naszej śpieszając d o j r z e w a n i e ś w i a d o m o ś c i n a r o d o w e j w ś r o d o w i s k u Co ojczyznę c h ł o p s k i m , sprzyjała asymilacji n o w e g o pojęcia. N a s t ę p o w a ł o t o I piosenki mi p o s t a w chłopów w broni, w świat Polskim p o u w ł a s z c z e n i u - pisze Helena B r o d o w s k a - mieli o n i 26 Potwierdzają tę o p i n i ę o p u b l i k o w a n e w W a r s z a w i e w 1 9 1 2 r o k u Wspomnienia z roku 1863, chłopa niowym. C h ł o p s k i e m u w r a s t a n i u w e w s p ó l n o t ę n a r o d o w ą d ł u g o prze­ szkadzało p o c z u c i e k r z y w d y społecznej i k o n f l i k t y o p o d ł o ż u k l a s o w y m . Zasadniczy d y l e m a t p a t r i o t y z m u c h ł o p s k i e g o : być Polakami razem z klasą „ p a n ó w " czy też odrzucając szlacheckie tradycje samodzielnie b u d o w a ć ojczyznę c h ł o p s k ą , przewija się latami przez p r o g r a m o w e w y p o w i e d z i i osobiste w y n u r z e n i a . Rozstrzygnięcie radykalne s f o r m u ł o w a n e o k o ł o p o ł o w y w i e k u XIX ( „ O j c z y z n a nasza, t o jest L u d polski, zawsze była o d ł ą c z o n a 2 7 o d ojczyzny szlachty p o l s k i e j " ) przetrwało p o czasy Leona K r u c z k o w s k i e g o ( 1 9 3 2 ) , Ojczyzny Kordiana Wandy Wasi­ lewskiej ( 1 9 3 5 ) by z a o w o c o w a ć p o j ę c i e m „ O j c z y z n y L u d o w e j " w okresie f o r m o w a n i a PRL i wierszami t y p u Ojczyzny Para-Hejki (Moja Ojcyzna o chłopskich zgrubach na Józefa 2 gęb/e... *). Koniec tradycji szlacheckiej d e k r e t o w a n o w poznańskiej przy­ ... chłop ni bo w naszej chłopka, Umie oddać krew Ojczyźnie czy swoją sochą. i serce ( M . K o z a c z k o w a , ur. 1 9 4 7 ) " Etos ten jest zawsze t r a k t o w a n y j a k o w ł a s n a c h ł o p s k a tradycja, nie podlegająca w najmniejszym s t o p n i u zakwestionowaniu. J e g o s y m b o l e m jest przede w s z y s t k i m k o s a , narzędzie z a r ó w n o w a l k i , jak pracy - z h i s t o r y c z n y m r o d o w o d e m sięgającym Rac­ ł a w i c i Kościuszki: gdy w porannym kawic, Wtedy kosiarz, pieszczący myśli: o tej spod niemowlę Racławic. Ojczyzny, słońcu klingę [...] a dla siebie padnie snop na kosisku, którą kosie ręce kosiły chłopskie -przywoływały błys­ O innej lepszą dolę. ( J . 3 6 Z y c h , ur. 1 8 9 5 ) . Jest przy t y m w y r a ź n i e określana motywacja i d e o w a tej p o s t a w y w a l k i : wyraża ją hasło nie tyle niepodległości, c o w o l n o ś c i , łączące w sobie sens z a r ó w n o n a r o d o w y , jak społeczny: silnie wierzę, że to orlę nasze Powstanie ze snu i wolność zadnieje э т ( W . Z a w a d a ur. 1 8 7 0 ) ; będzie wolna Ojczyzna / wtedy będziesz szczęśliwa ( H . Waligóra, 3 8 ur. 1 9 2 9 ) ; krew parobka, Twe płakały, wzdychały do Boga. Broniely wolności 3 9 Silami (K. Z a b o r o w s k a , ur. 1 8 8 2 ) ; chłopska przelana za wolność ojczyzny (S. Klimas, ur. 1920) ojczyźnie, Ojczyzno! a już po poniewierce. traktorem wszystkiemi gospodarza w Orząc ziemię praojców Dzieci ś p i e w c e z lat siedemdziesiątych: Nie trzeba się wstydzić 3 4 uroni. powstańca I g n a c e g o Drygasa, parobczańskiego syna, który przedostał się z Prus, b y w a l c z y ć o Polskę w P o w s t a n i u S t y c z ­ i chama ( J a n t e k z Bugaja, ur. 1 8 7 4 ) dłoni żywi Królestwie ś w i a d o m o ś ć p a n o w a n i a o b c y c h na ziemiach Polski, którą ś w i a t lejsi n a z y w a l i o j c z y z n ą . " 3 3 szczęśliwi, chłopskiej s t o p n i o w o na d ł u g o przed o d r o d z e n i e m się p o l s k i e g o p a ń s t w a . podstawie znanych ofierze" ( W . B r e o w i c z , ur. 1 9 0 2 ) dana Sytuacja n i e w o l i n a r o d o w e j i k o n f l i k t ó w p o l i t y c z n y c h , przy­ „Na spłacić... w dzewcz.ina, dana ci jest Poznaniaka, nakaz: - Dług ślachetczyźnie. . bez W rzeczywistości j e d n a k „ s z l a c h e t c z y z n a " nie t y l k o nie zginęła, ale s t o p n i o w o przekazując s w ó j etos p a t r i o t y c z n y rodzącej się Wolna grozy bata, tysiąclecie 1 tyś! To nie złudzenie! co przez twarz (Z. Kupisz, ur. 1 8 9 4 ) * ; świśnie ( M . Burzyńska, ur. 1 9 1 7 ) - otośmy wolni na 4 2 P u n k t w i d z e n i a o b r o ń c y s p r a w i a , że ojczyzna stale j a w i sie~ inteligencji, zaczęła f o r m o w a ć także c h ł o p s k i e pojęcie ojczyzny c h ł o p s k i e m u poecie jako w a r t o ś ć zagrożona przez otaczających - P o l s k i . Silnie o d d z i a ł y w a ł y - p o d k r e ś l a c y t o w a n a H. B r o d o w s k a ją w r o g ó w : Pilnować - takie c z y n n i k i , jak miłość d o ziemi o j c ó w , niechęć d o zaborcy, Sięgną po ojców religia, język, tradycja n a r o d o w a , o ś w i a t a zwłaszcza tajna, na w s k i , ur. 1 9 0 7 , Ojczyzna) . ziemiach r u s y f i k o w a n y c h i g e r m a n i z o w a n y c h . 30 Odrodzenie Pol­ ski i znaczący udział c h ł o p ó w w jej życiu p o l i t y c z n y m p r o w a d z i ł y jak relikwii 43 Poszedłem I bronić moich spuściznę. walczyć Mojej muszę, gdy ręce Ojczyzny A gdy Ojczyznę czyja- (S. Komonie- palii wróg przeklęty. o Polskę nad Odrą ( W . B r e o w i c z ur. 1902) **, itp. d o utożsamienia p o w i n n o ś c i o w e g o etosu ojczyzny z p r z y j m o w a ­ D e f i n i t y w n ą p r a w d z i w o ś ć t y c h deklaracji s ł o w n y c h poświad­ niem o d p o w i e d z i a l n o ś c i za kraj. W i t o s o w ą k o n c e p c j ę ojczyzny czył rzeczywiście m a s o w y udział c h ł o p ó w w partyzantce w okre­ j a k o p a ń s t w a należącego d o całego narodu poeta c h ł o p s k i uznaje sie I! W o j n y Ś w i a t o w e j , kiedy - w e d l e s ł ó w K. Zaborowskiej za realizację i n t e r e s ó w także s w o j e j w a r s t w y społecznej: - Biedne Wyszedłeś z Wierzchosławic tylko by chłopów wiersze przyjmujące formę żołnierskiego m e l d u n k u : Rozkaz mych niony. do drzwi że za wolność oddać trzeba, wszystkim państwa ojczyzny pamiętać jest nawet by bronić własne Ojczyzno! spełniony)które [...] d o k o n a ń literackich: wiersze stają się e k w i w a l e n t e m literacki!* przedłużają działanie rzeczywiste na tereflM c z y n u p a t r i o t y c z n e g o , p o d o b n i e jak d o k u m e n t o w a n i e - poprzej musicie, zapis kronikarski, elegię, w s p o m n i e n i e - b o h a t e r s k i c h сгупбш— cenie, t y c h , c o w a l c z y l i o Polskę (por. wiersze: Kościuszko życie nego. zatraceniem. ( W ł a d y s ł a w R u t k o w s k i , Wincenty Witos) 31 Racławickie duchy W „ p o w i n n o ś c i o w ą " k o n c e p c j ę ojczyzny n a r o d o w e j został j e d n o z n a c z n i e w p i s a n y o b o w i ą z e k służby i ofiary. Etos służby ojczyźnie - o b r o ń c y , a z czasem także ż y w i c i e l a - s t a n o w i w c h ł o p s k i c h w y p o w i e d z i a c h o ojczyźnie t r w a ł ą i niezmienną k o n o t a c j ę i nadaje t y m w y p o w i e d z i o m w a l o r szlachetnej d y d a k ­ t y k i patriotycznej: Jeszcze Polski się Ojczyźnie S. Cebulskiego, J . M o d r z e j e w s k i e g o , Hel A. Piepera, Nad S. K a p ł a n o w e j , Za drutami Nie posiądzie speł­ (F. Ł o j a s - K o ś l a , ur. 1 9 4 6 , wiersz RozkeĘ_. przyznam, w najwyższej jej przed [...] zapuka, was dla niej oszukam!" chetnk- Poetycką k o n s e k w e n c j ą o d d a n i a się w służbę ojczyźnie st, ojczyzna że nie wam, jej pierwszeństwo przede to „Ilekroć a gdy trza będzie, O jednym uzely, Ale dlo ojcyzny do własnej z całym narodem że niepodległość sławy, ojczyzny. to biedy zawieść / rzekłeś swoim: wiedzcie, nie po strzępy partyzanty s/uze/y**. S. Palec*-* Westerplatte grobem partyzantt 4 7 0 F. Raka i t p . ) . D o t e g o g a t u n k u P * ^ u ż y t k o w e j należą apele i manifesty patriotyczne, z d o m i n o w a n e j przez p o c z u c i e o b y w a t e l s k i e g o o b o w i ą z k u , o d k t ó r y c h roi sie "f*** w e w s z y s t k i c h trzech w y d a n i a c h Antologii poezji ludowej JeeJffr Szczawieja - j e d n a k jak się zdaje nie bez inspiracji i udzie*!** redaktora, s p o ł e c z n e g o a k t y w i s t y . C h ł o p s k i p a t r i o t y z m zostaje t f r przełożony na p r o g r a m p o l i t y c z n y ł a t w o w c h ł a n i a j ą c y aktualnfc. obca nam chłopska и kosa и treści p r o p a g a n d o w e , k t ó r y m nb. ś w i a d o m o ś ć „ t w ó r c ó w ' ^ * * * ohyda. w y c h " zawsze ulegała silniej niż ś w i a d o m o ś ć i n n y c h ś r o d o w * e r przyda. (F. Kuraś, ur. 1 8 7 1 ) 3 2 społecznych. * �Jak w okresie w a l k i o Polskę za p o d s t a w o w y o b o w i ą z e k poeta c h ł o p s k i uznaje ofiarę k r w i , tak w czasie p o k o j o w y m - g ł ó w n y m hasłem staje się dla n i e g o p r a c a - praca dla ojczyzny: Idę budować ojczyznę. Oto ja dąb. ( J . Ś w i d e r s k i , ur. 1 9 0 3 ) *"; Mej ojczyzny postać nowa w treści życia, a nie słowach, radość, piękno twórczej pracy, która kraj mój wciąż bogaci, i tęczowy pracy znak, i dni nowych nowy tad ( S . C h o j n o w s k i , ur. 1 9 2 6 ) ; Ze syćkiemi wami sie dziełem, nomilejsi bracio rodocy, i zycem pomocy boskiej w tyj spólnej pracy. Co jom konomy lo ojcyzny (A. F l o r e k - S k u p i e ń , ur. 1 9 0 2 ) . W a r t o ś c i o w a n i e sakralne i a n i m i s t y c z n e ziemi s t a n o w i p o m o s t w p r o w a d z a j ą c y ojczyznę w sferę l u d o w e g o k u l t u r e l i g i j n e g o , k u l t u maryjnego. A b y o d t w o r z y ć te l u d o w e d r o g i r o z w o j u pojęcia ojczyzny zatrzymajmy się w i ę c przy t y m j e g o f u n d a m e n t a l n y m w y z n a c z n i k u , j a k i m jest ziemia. W c h ł o p s k i c h wierszach „ z i e m i a i ojczyzna p o j m o w a n e [są] 4 9 5 0 Na drodze t e g o n u r t u p o w i n n o ś c i o w e g o czai się j e d n a k deklaratywizm p o l i t y c z n y : Moja ojczyzna to zieleń i czerwień Pierwszego Maja, i wielkie święto lipcowe - Manifest, wolność dla kraju (K. W i ś n i e w s k a , ur. 1 9 2 1 ) P o l s k o Ludowa,, Ty Kwitnąca Różo ( W . J a r e c k i , Wiersz o Ojczyźnie) ; Dla ciebie. Ojczyzno, wioskem porzucił. Rodzeństwo, ojca i matkę.... Do hut poszedłem i do kopalni. By kraj nasz w przemysł wzrastał ( B . Pietrak, Dla ciebie. Ojczyzno) - a także n i e b e z p i e c z e ń s t w o akceptacji ograniczenia w ł a s n e j roli d o w ą s k i c h ram w y z n a c z o ­ nych „ c z ł o w i e k o w i w s i " przez oficjalną i d e o l o g i ę i rozminięcia się z l u d o w ą hierarchią w a r t o ś c i , z nakazem „ b y c i a c z ł o w i e k i e m " . Wiele wierszy t e m u n i e b e z p i e c z e ń s t w u ulega. 52 M Wizerunek „ p o w i n n o ś c i o w y " ojczyzny p r o w a d z i w s p o s ó b konieczny d o pytania o t o , c o ojczyzna ma w zamian d o dania swoim o b r o ń c o m i s ł u g o m , d o p o s t a w i e n i a p r o b l e m u p r a w , d o sprecyzowania o c z e k i w a ń i nadziei. Pytania te stają się o d pewnego czasu stałym s k ł a d n i k i e m l u d o w y c h w y p o w i e d z i o o j ­ czyźnie. G o r z k i m r a c h u n k o m i p o c z u c i u n i e s p r a w i e d l i w o ś c i -Nie dala Ojczyzna mi szczęścia, pasanie stada tylko znalem (B. Rosiński, ur. 1 9 2 6 ) " - t o w a r z y s z y postulat p e ł n e g o u c z e s t n i c t w a we w s p ó l n o c i e historii i kultury, aspiracje bycia nie t y l k o t y m i , c o „żywią i b r o n i ą " , ale p o p r o s t u p e ł n o p r a w n y m i o b y w a t e l a m i : Do pojęcia ojczyzny należy książka - pisał w okresie o k u p a c j i a n o n i m o w y c h ł o p z Prus W s c h o d n i c h . C h ł o p s k i e nadzieje wobec idealnej ojczyzny zawierają się w s ł o w a c h t a k i c h , jak radość i pokój ( W . J a r e c k i ) , zgoda i pokój (A. F l o r e k - S k u ­ pień) , radość, praca (S. C h o j n o w s k i ) , praca i prawa (A. F i l i p ) , przede w s z y s t k i m j e d n a k - jak p o w i e d z i a n o w y ż e j - w o l n o ś ć (rozumiana w sensie s p o ł e c z n y m ) : W ojczyźnie, w której się najadłem bólu jak koń siana [...] muszę być - jak szary derkacz na polnej miedzy - wolny i muszę mieć serce radością i szczęściem rozkwitłe - p o d s u m o w y w a ł u kresu XX-lecia m i ę ­ dzywojennego c h ł o p s k i e d o ś w i a d c z e n i a i nadzieje J a n Pocek (Muszę być) "°. M n i e j e d n o k r o t n i e j a k o s y n o n i m y " (S. W e r e m c z u k ) ; Pocek „ m i ę ­ dzy k u l t e m ziemi a p o s t a w ą [...] znak r ó w n o ś c i " (A. A l e k s a n d r o w i c z ) . O ojczyźnie m ó w i ą patriotyczną poeci c h ł o p s c y u ż y w a j ą c metaforyki c h t o n i c z n e j : pachnie kwitnie łanem i lasem Ojczyzno - schedo) 65 5 5 M 59 Etos służby ojczyźnie nie przerodził się na g r u n c i e l u d o w y m w „re'igię p a t r i o t y z m u " , jak się t o zdarzało w ś r o d o w i s k a c h romantycznych b o j o w n i k ó w o Polskę. Nie t y l k o z p o w o d u gorszej społecznej pozycji l u d o w e g o p o w s t a ń c a , szeregowca, lecz i d l a t e g o , że w c h ł o p s k i m kościele miejsce na ołtarzu b y ł o zajęte. Ojczyzna n a r o d o w a m o g ł a się t a m znaleźć t y l k o w p i s u j ą c 'ię w ś w i a t u z n a n y c h w a r t o ś c i r e l i g i j n y c h . O w s z e m , obser­ wujemy w poezji c h ł o p s k i e j t e n d e n c j ę d o sakralizacji ojczyzny, jednak sakralizacja ta następuje zupełnie inną, s w o i s t ą d r o g ą : prcez nawiązanie d o t r a d y c y j n e g o w a r t o ś c i o w a n i a ziemi j a k o fundamentu c h ł o p s k i e g o ś w i a t a , miejsca pracy, źródła życia. W n o w s z y c h wierszach c h ł o p s k i c h r o z w i j a n i u idei ojczyzny towarzyszy r ó w n o l e g ł e w y a r t y k u ł o w a n i e archaicznego agrarneflo mitu ziemi; ziemi ś w i ę t e j , z i e m i - m a t k i . W tradycji l u d o w e j mit 'en znajdował w y r a z raczej p o z a s ł o w n y , poprzez w i e r z e n i a , ryty ' n o r m y z a c h o w a ń . Teraz jest g ł o s z o n y w p r o s t : 0 grudko mojej 0 relikwio orny, zagon uprawny, w mojej Bo te soki Co dajesz Иг" krew 1 dają mi krew łan, a w i ę c pracy, dostarczycielka chleba. D o m i n u j ą c y t y p l u d o w e g o wiersza o ojczyźnie - oparty na k o n w e n c j i „ k a t e c h i z m o w e j " , znanej z M . K o n o p n i c k i e j (Co ojczyzna?) czy A. O p p m a n a (Twoja ojczyzna) - zawiera obrazy miejsc s w o j s k i c h , k t ó r y c h i n t y m n y stosunek z c z ł o w i e k i e m jest o p a r t y na w y s i ł k u , na ludzkiej pracy, dającej poczucie pełnej h a r m o n i i z o t o c z e n i e m : To jest wieś moja - dalej, kościół Oto południe lipcowe: zmęczeni żniwiarze z komina dymu rozp/ot Jest niebiesko sennym z wiadra zostawia... nasze. słodko od kwitnących brzęk się zwie Ta przestrzeń, sobą co widzisz przed jest! lip, niesie; idzie od zżętego Teraz już wiesz, jak to wszystko - to moja ojczyzna żurawia, moje, pszczeli świeżego [...] gaszą: w górze ślad od pogody, - skrzypienie pragnienie twoje, powietrzem smak chleba i cmentarz przy chacie Oto jest życie biblijne: żyta... się? To nasza Rzeczpospolita! (F. Beciński, ur. 1 8 9 7 ) W tym modelu utworu cieszy się (w opinii wielu t w ó r c ó w - „ o j c z y ź n i a n e g o " , który 6 6 niesłabnącą p o p u l a r n o ś c i ą , s t a n o w i ą c s w o i s t ą społeczną oczekiwaną) legitymację tożsamości pisarza l u d o w e g o , o g r o m n ą rolę gra t o p o g r a f i a , w y l i c z a n i e i o p i ­ sanie s k ł a d n i k ó w najbliższego otoczenia. Nie c h o d z i jednak wcale o wierność fotograficzną, doborem szczegółów rządzi zasada semiotyczna i f u n k c j o n a l n a . W obrazie ojczyzny p o j a w i a j ą się p r z e d m i o t y - s y m b o l e , p r z e d m i o t y , które w o b e c c z ł o w i e k a funkcjonują pozytywnie: zapewniają mu bezpieczeństwo i ciepło ( d o m ) , zaspokajają g ł ó d (zboża, pola, p r z y s ł o w i o w y zagon), dostarczają w r a ż e ń estetycznych ojczysty ( k w i a t y , ptaki) i t d . Integrują ś w i a t rzeczy ze ś w i a t e m ludzkich potrzeb i w a r t o ś c i . Powstaje s ł o w n i k z n a k ó w , s y m b o l i , s t e r e o t y p ó w i m i t ó w k u l t u r o ­ w y c h , z b u d o w a n y z szeregów e k w i w a l e n t n y c h m o t y w ó w : dzinny zagon, żniwiarze, woń pola chleb miodu, i łąki, ziarno, ( p r z y r o d a ) ; lasy ( u k s z t a ł t o w a n i e t e r e n u ) ; ziemia czyste, wioska, kłosy, żyto, (praca na r o l i ) , lipy, topole, ptaki dom rodzinny i gaje, polska, pszenica, kwiaty, góry, ( m i e j s c a ) ; kościół, pszczoły, rzeki kraj, region, ro­ kosa, i jeziora strony cmentarz, oj­ kości ( o b i e k t y i pamiątki k u l t u r y ) . D w a szeregi o szczególnej pozycji t w o r z ą ojciec zwyczaje, ojczysty i matka, historia, bracia, sztandary, dom, ojczysty e m o c j o n a l n y c h : miłość, dzieci, bitwy... wnuki... oraz: mowa, Częstość najwyższą osiąga zagon i Wisła. O s o b n o stoi szereg w y r a ż e ń szczęście, radość, tęsknota, ból i t d . Do ojczyzny - „ z i e m i m o j e g o n a r o d u " ś w i a d o m o ś ć c h ł o p s k a c o «swoje» - niepojęta! dłoni w oczach czyć na «głos ziemi» w ł a s n e j , ale przecież celem j e g o p o c z y n a ń jest w y z w o l e n i e c a ł e g o kraju. A w i ę c w y o b r a ż o n y m , i d e a l n y m tętni. terenem j e g o działań przestał być obszar ziemi, o której z n a j g ł ę b ­ Twoja. szym przekonaniem m ó g ł d o t ą d p o w i e d z i e ć , że t o ziemia «moja» żywotne. l u b «nasza». Wszak «kraj» l u b «ojczyzna» t o z e t n i c z n e g o p u n k t u obficie. się we mnie pisze badacz poezji o k u p a c y j n e j - partyzanta o g r o m n i e się rozrasta, bohater idzie c o p r a w d a w a l ­ moja. Ta krew, co we mnie To przecież niwa, przestrzeń o s w o j o n a , bliska, przyjazna, ż y c i o d a j n a , miejsce w y p r o w a d z a c h ł o p s k i e g o partyzanta z o j c o w i z n y w ś w i a t . „ T o , Jakaś siła nas razem łączy Ty czujesz ( J . Król, d o c h o d z i przez c z y n zbrojny okresu II w o j n y ś w i a t o w e j . W o j n a ziemi, święta! Jak krew krąży chlebem, , jest chlebna itp. Ojczyzna t o grunt - ы (Pocek, Musimy) 5 5 57 stawia ю w i d z e n i a teren nieznany m u i n a p r a w d ę o b c y . " zmieniają 6 7 J a k o miejsce życia ziemia „ o j c z y s t a " jest w i ę c dla piszących życie. 6 1 (Paulina H o ł y s z o w a , ur. 1 8 9 5 ) . c h ł o p ó w przestrzenią rozszerzającą stale s w ó j h o r y z o n t . „ W i ę k - 11 �szość t y c h p o e t ó w jest zakochana w s w o j e j małej ojczyźnie i daje na p o w i n n o ś c i ) s t a w i a c e c h y „ ż e ń s k i e " , „ m a c i e r z y ń s k i e " (oparte t e m u w y r a z . Nie są t o j e d n a k poeci r e g i o n a l n i . Nie c h c ą b o w i e m na bliskości, akceptacji i w s p ó ł o d c z u w a n i u ) . ograniczać się d o przypisanego im z natury rzeczy f o l k l o r u . Są Przypadający na lata osiemdziesiąte w y r a ź n y n a w r ó t poezji lokalni na t y l e , na ile konieczne t o jest, żeby nie być n i j a k i m i . c h ł o p s k i e j d o t r a d y c y j n e g o e t o s u , oznaczający „ n o w e przewar­ U t r w a l a j ą urodę s w o j s k i e g o krajobrazu, o k o l i c y , w i d z ą przecież t o ś c i o w a n i a " " i o ż y w i e n i e z a i n t e r e s o w a ń ź r ó d ł a m i w ł a s n e j kul­ dalej i szerzej" - pisała recenzentka Antologii Szczawieja, Barbara tury i jej w a r t o ś c i przynosi w z m o c n i e n i e n u r t u a u t o n o m i c z n e g o , M i c h a ł o w s k a •*. J . A d a m o w s k i , k o m e n t u j ą c zebrane z r ę k o p i s ó w rdzennie c h ł o p s k i e g o w m y ś l e n i u o ojczyźnie. Reprezentuje go w y p o w i e d z i p o e t ó w z a m o j s k i c h , zauważa, że „ D l a c h ł o p a oj­ w najczystszej postaci J a n Pocek, nie bez p o w o d u nazywany - t o przede w s z y s t k i m ziemia, którą u p r a w i a . [...] w n a ­ „ k s i ę c i e m p o e t ó w c h ł o p s k i c h " . Pocek „ z a w i e s z a j a k b y wzór czyzna 7 stępnej k o l e j n o ś c i poezja c h ł o p s k a p r z y w o ł u j e i b u d u j e pojęcie myślenia o ojczyźnie u p o w s z e c h n i o n y przez lektury „ o j c z y z n y r e g i o n a l n e j " , której zakres g e o g r a f i c z n y u w i d o c z n i o n y i chama, jest np. w tytulaturze n i e k t ó r y c h wierszy: Ziemia (M. w y c h cieszył się z n a c z n y m p o w o d z e n i e m , o d c h o d z i także o d jej ziemia (A. Kotlińska) itp. I jest w r e s z ­ p o w o j e n n y c h rozmaitych ideologizacji. W y b i j a się na niezależ­ S i t a r c z y k ) , Hrubieszowska Zamojska cie w tej t w ó r c z o ś c i pojęcie ojczyzny rozumiane j a k o : kraj, n a r ó d , Kordiana wzór, który w m i ę d z y w o j e n n y c h ś r o d o w i s k a c h w i c i o ­ ność, d e f i n i u j e pojęcie ojczyzny p o s w o j e m u . W wierszach poety 69 państwo, a więc ojczyzna-Polska." z Kalenia treść s ł o w a ojczyzna - w e d l e s ł ó w krytyka - „ n i e ma i n n y c h w y r ó ż n i k ó w p o n a d te, które zawierają się w s ł o w a c h : T o przyrastanie przestrzeni ojczystej nie osłabia j e d n a k pozycji k o ł y s k a - d o m - t r u m n a - w i e c z n o ś ć . Nie ma t u m o w y o patriotyz­ c e n t r a l n e g o c z ł o n u , j a k i m jest d o m i najbliższa o k o l i c a . Z n a j ­ mie j a k o z a d a n i u , j a k o i d e o l o g i i . Jest natomiast ojczyzna jako d u j e m y t u t ę samą zasadę k o n c e n t r y c z n o ś c i , która p o r z ą d ­ w i e c z n e t r w a n i e . Poeta j a k b y pragnął „ r o z t o p i ć " znaczenie tego kuje przestrzenny w y m i a r ojczyzny na g r u n c i e słowa w świadomości ś w i e c i e c a ł y m , który jest ostatecznie równoważny 7 0 o g ó l n o n a r o d o w e j , a r ó w n o c z e ś n i e w c h ł o p s k i e j poezji „ o j c z y ź ­ „ c z t e r e m ś c i a n o m najprostszej o j c z y z n y " n i a n e j " o b o w i ą z u j e zasada transferu w a r t o ś c i , ich przenoszenia Pojęcie ojczyzny pojawia się w m o m e n t a c h zagrożenia, w momen­ z kręgu d o m o w e g o ( r o d z i n n e g o ) na kręgi dalsze - r e g i o n u , kraju. tach p r z e ł o m o w y c h , w o b l i c z u narodzin i umierania. Jest ono W całokształtem w i d z i a l n e g o i o d c z u w a n e g o świata. Jej treść jest ten sposób pojęcie ojczyzny (także n a r o d u ) , w y s o c e p o z y t y w n e charakterystyki „ e l e m e n t ó w dziedziczy pierwszych", z m y s ł o w a , a nie i d e o l o g i c z n a . " 79 (Ojczyzna i chłop). R ó w n o c z e ś n i e c h ł o p s k i poeta d o m u i rodziny, w s i rodzinnej i społeczności s w o j a k ó w , krajan, przemawia j a k o Polak, ś w i a d o m y w ł a s n e j tradycji narodowej, z i o m k ó w . Wszystkie te składniki z a c h o w u j ą miejsce w p o j ę c i u umiejący ją postrzegać na tle szerokim, p o n a d n a r o d o w y m : ojczyzny n a r o d o w e j , k o n t r o l u j ą j e g o r o z w ó j i przekazują jej s w o j e wartościowanie. 7 1 Ziemia t o nie t y l k o przestrzeń, t o także ż y w i o ł , namacalny i bliski, jak p o w i e t r z e , w o d a , o g i e ń . Nosicielka t a j e m n i c y w i e c z n i e o d r a d z a j ą c e g o się życia, j e g o początku i k o ń c a . Ź r ó d ł o - matka w s z y s t k i e g o , c o żyje, i ta, która przyjmuje z p o w r o t e m d o s w e g o w n ę t r z a ; ta, która leczy; która jest ż y w a jak c z ł o w i e k i w r a ż l i w a moralnie: jęczy z b ó l u , drży i trzęsie się z g n i e w u , rozstępuje i p o c h ł a n i a złych ludzi, w y r z u c a z w ł o k i grzesznych; miejsce nie pisaliśmy - jak żydzi - biblii nie bijaliśmy - jak grecy persów w czterech ścianach przysięgliśmy dlatego najprostszej wierność dzisiaj ze złotych - kosturem mamy białych i - to co nic nie daje najwyżej wierszom coś w sobie pszenic ojczyzny polom jest jabłoni kochamy w dłoni ( J . Pocek, spełniania się ł a d u świata. Ziemia ś w i ę t a , p r z e d m i o t czci. Przysięgliśmy)" U ś w i ę c e n i e pojęcia ojczyzny o d b y ł o się w m y ś l e n i u l u d o w y m P o w r ó t ze świata d o siebie, odnalezienie w ł a s n e j wartości poprzez w p i s a n i e jej w sakralną ( n a t u r a l n o - r e l i g i j n ą i chrześ­ i w o l n o ś c i , w i d z e n i e w p r z e d m i o t a c h bliskich ś w i a d k ó w historii cijańską) k o n c e p c j ę ł a d u ś w i a t a , w grę p i e r w i a s t k ó w żeńskiego dalekiej, k r a j o w e j i „ ś w i a t o w e j " , o d n a j d u j e m y też u pisarzy nurtu i m ę s k i e g o , o p o z y c j ę ziemi i nieba, m a t k i i ojca, matki i syna. wiejskiego: C h ł o p s k a ojczyzna staje w z m i t o l o g i z o w a n y m szeregu po stronie żeńskości, macierzyńskości, ziemskości, w opozycji d o t e g o c o męskie, o j c o w s k i e . Ostatecznie znajduje s w ó j wyraz w kulcie maryjnym, religijny tak charakterystycznym dla polskiej k u l t u r y l u d o w e j . Kult B o g a r o d z i c y - p r z y p o m i n a ostatni t ł u m a c z chyli się słońce i zapada już dotyka rejtana Księgi M ą d r o ś c i - był p o p r z e d z o n y w Europie przez najstarszą nad wawelem nad głowy stojącego stodoły ojczyzną-ojcowizną mojego u wrót ojca [...] ( J . Baran, Chyli się słońce nad Wawelem stodoły)" religię (starszą niż indoeuropejska i n w a z j a ) , religię M a t k i - Z i e ­ mi. 7 2 Matecznik W s p ó ł c z e ś n i l u d o w i poeci zwracając się d o ziemi używają f o r m u ł sakralnych, zaczerpniętych z m o d l i t w d o M a t k i Bożej: Bądź pochwalona nie z gwiazd próchnicy ziemi) ; w ramiona na nas głodu Dolino I pelnaś [...] jestem pełen (S. B u c z y ń s k i , Wierzę w [...] nie strasz tak swego kona. Niebo Chleborodzicy chleba w miłości / radości i słońca n i k ó w » t o masa w y d a n a na żer i d e o l o g i o m , a zarazem gleba, na której kiełkują tak ł a t w o najróżniejsze t o t a l i z m y . " 8 2 ziemię Ogromnym wieńcem Moja ty / skowronka / Matka d o k t r y n y , i d e o l o g i e , s e z o n o w e k o n i u n k t u r y . Ludzie bez «matecz- 7S przygrania ( W a n d a Czubernat, Moja Dolino «pałubiczny», przez który przepływają s w o b o d n i e najróżniejsze Modlitwa) ; n / B/ogos/awionaś ziemi potęgę z «matecznika», ten okrada się z «siebie», przybiera kształt narodu. (Ksenia P i r o g o w i c z , Chrystus welo­ Ziemio, ( W ł a d y s ł a w S i t k o w s k i , Na dróg rozstaju) ; Nowotarska I surowa ka) gdzie I dary składa z ziół i pszenicy gotem tęsknotę O ziemio pszeniczna, Na dróg rozstaju, w ( J . Pocek, Bądź pochwalona) ; ciepła jak ręce matek, śmierć, Nie dopuszczaj ziemio dziewico 13 złotych pełna, - na życie, 7t - bądź pochwalona, M . Pilota zawiera p o d o b n e przesłanie. Komentator określa je następująco: „ Kto daje się w y p ę d z i ć z «małej ojczyzny*, świer­ wśród matek Nowotars­ 77 . Takie broniące się przed nadmierną ideologizacją i upolitycz­ nieniem p o j m o w a n i e ojczyzny jest w y n i k i e m wewnętrzneflO r o z w o j u k u l t u r y c h ł o p s k i e j , osiągania w ł a s n e j dojrzałości P° d ł u g i m okresie h i s t o r y c z n y c h d o ś w i a d c z e ń . P o j m o w a n i e to zara­ W t y m m o m e n c i e ojczyzna zmienia na g r u n c i e l u d o w e j k u l t u r y zem k o r e s p o n d u j e z t e n d e n c j a m i , które wyraziście z a r y s o w a ł y * ? s w o j e oblicze, w y ż e j niż d o t y c h c z a s o w e c e c h y „ m ę s k i e " , „ o j ­ w literaturze n a r o d o w e j , w t w ó r c z o ś c i Czesława Miłosza, Stanis­ c o w s k i e " ( u t r w a l o n e w e t y m o l o g i i s ł o w a , oparte na o b o w i ą z k u , ł a w a Vincenza, J e r z e g o S t e m p o w s k i e g o . 12 �PRZYPISY 1 S. O s s o w s k i , Analiza socjologiczna pojęcia ojczyzny, „Myśl W s p ó ł c z e s n a " 1 9 4 6 , nr 2; przedruk w : S. O s s o w s k i , O ojczyźnie j narodzie. Warszawa 1 9 8 4 , s. 1 5 - 4 6 Ojczyzna. Antologia współczesnej poezji ludowej. Wybór, o p r a c o w a n i e , p o s ł o w i e i indeks S t a n i s ł a w W e r e m c z u k , L u b l i n 1987, s. 2 5 1 (dalej O A W P L ) . III w y d a n i e w 1 9 8 5 r o k u , I - 1 9 6 7 , 1 1 - 1 9 7 2 * Т. I p o d red. A l i n y A l e k s a n d r o w i c z - L u b l i n 1 9 6 2 , t. I I - V I I p o d red. Elżbiety i R o m a n a R o s i a k ó w - L u b l i n 1 9 6 6 - 1 9 8 3 * Złote ziarna. Antologia współczesnej poezji ludowej ziemi zamojskiej p o d red. J a n a A d a m o w s k i e g o , L u b l i n 1 9 8 6 • Pozostaje t o w z w i ą z k u z o r g a n i z o w a n i e m t e m a t y c z n y c h konkursów i ankiet przez redakcje p i s m i organizacje społeczne. Ankietę w ś r ó d p o e t ó w na t e m a t ojczyzny o g ł o s i ł y „ R e g i o n y " na 60-lecie odzyskania n i e p o d l e g ł o ś c i Polski ( 1 8 w y p o w i e d z i o p u ­ blikowano w nrze 4 z r o k u 1 9 7 8 ) ; w 1 9 8 8 r o k u k o n k u r s dla l u d o w y c h p l a s t y k ó w pt. „ M o j a mała O j c z y z n a " o g ł o s i ł y : Z G Stowarzyszenia T w ó r c ó w L u d o w y c h i NK Z S L . Słownik gwar polskich J . Karłowicza (dalej SG P ) , 111,424; o d Międzyrzeca. „ M a t e r i a ł y A n t r o p o l o g i c z n o - A r c h e o l o g i c z n e i Etnograficz­ ne", (dalej M A A E ) , I I , cz. 2, 1 4 7 - 1 4 8 • Tamże, s. 1 9 4 0 . Kolberg, Dzieła wszystkie, (dalej K o l b ) , t. 2 7 , Mazowsze 4,224 Tadeusz Styczeń, w : T. S t y c z e ń , E. Balawajder, Jedynie prawda wyzwala. Rozmowy o Janie Pawle II, Roma 1 9 8 6 , s. 7 4 L u d o w a rzeczowość w w i d z e n i u świata przydaje niekiedy wyrazowi ojczyzna jeszcze inne interesujące znaczenie, i n t e r p ­ retujące pojęcie w s p ó l n o t y ludzkiej poprzez w i ę ź b i o l o g i c z n ą , mianowicie znaczenie „ m ę s k i e g o narządu r o d n e g o " . W kartotece słownika g w a r o w e g o w K r a k o w i e ma o n o d o k u m e n t a c j ę z W i e l ­ kopolski, o d Ś r e m u , O b o r n i k , W ą g r o w c a , Wrześni (zapisy A . Tomaszewskiego). Kolb t. 5 0 , Sanocko-Krośnieńskie 2, nr 541 (zapisy z lat ok. 1883-1884). Kolb t. 1 2 , Poznańskie 4, 265 ( 1 8 7 9 ) . Informacja z kartoteki s ł o w n i k a s t e r e o t y p ó w j ę z y k o w y c h UMCS. " Kolb t. 6, Krakowskie 2, nr 7 0 7 ( 1 8 7 3 ) . " Kolb t. 4 1 , Mazowsze 6, nr 1 1 8 4 (zapis z lat 1 8 4 3 - 1 8 6 9 ) ; tamże w a r i a n t p o d nr 1 1 8 5 ; też Kolb t. 3 9 Pomorze, nr 2 1 5 , (1875). Kolb t. 5 0 , Sanocko-Krośnieńskie 2, nr 6 1 3 (zapis z lat 1883-1885). " Tamże, nr 6 0 9 (zapis z lat 1 8 8 3 - 1 8 8 5 ) . Kolb t. 6, Krakowskie 2, nr 6 4 2 (zapis ok. roku 1 8 7 3 ) . Kolb t. 5 0 , Sanocko-Krośnieńskie 2, nr 6 1 0 ( 1 8 8 3 - 1 8 8 5 ) . Tamże, nr 6 1 3 ( 1 8 8 3 - 1 8 8 5 ) . Tamże, nr 6 1 3 Kolb 4 6 , Kaliskie i Sieradzkie, nr 5 5 2 (mat. z lat 1 8 4 3 - 1 8 8 6 ) . Ł. Kamieński, Pieśni ludu pomorskiego 1936, nr 1 2 0 ; podobny refren w pieśni w s p ó ł c z e s n e j zapisano w r o k u 1 9 5 1 , por. L. Bielawski i A. M i o d u c h o w s k a , Kaszuby, m p s , nr 6 1 9 B. H. B r o d o w s k a , Chłopi o sobie i Polsce, W a r s z a w a 1 9 8 4 , s. 16 27 Lud polski na emigracji 1835-1846, Jersey 1854, s.4 38 OAWPL 70 Kolb t. 1 2 , Poznańskie 4 , nr 5 2 7 H. B r o d o w s k a , o p . cit., s. 13 OAWPL 209-211 Antologia poezji ludowej 1830-1980. W y d . III p o p r a w i o n e ; 2 3 7 8 10 11 12 13 14 18 18 20 21 22 23 24 28 rozszerzone, opr. J a n S z c z a w i e j , W a r s z a w a 1 9 8 5 , s. 1 6 6 (dalej APL). APL 417 APL 186 APL 556 APL 300 A P L 162 O A W P L 69 OAWPL 227 APL 803 APL 275 OAWPL 224 APL 489 APL 421 APL 206 O A W P L 67 APL APL 462 APL 846 » APL 444 ' OAWPL 84 O A W P L 77 OAWPL 82 APL 857 J . Jastrzębski, Między apologia a negacją. Kultura ludowa w polemikach 1939-1948, W a r s z a w a 1 9 8 7 , s. 1 3 0 O A W P L 77 APL 444 APL 846 OAWPL 225 J . Pocek, Poezje wybrane. W a r s z a w a 1 9 8 8 , s. 1 0 5 P. H o ł y s z o w a , O grudko mojej ziemi. W a r s z a w a 1 9 7 6 , s. 9 Posłowie d o : O A W P L 1 9 8 7 , s. 2 5 1 W e Wstępie d o : J . Pocek, Poezje. L u b l i n 1 9 8 0 , s. 4 2 OAWPL 232 O A W P L 81 A P L 341 J . Ś w i ę c h , Pieśń niepodległa. Model poezji konspiracyjnej 1939-1945. Warszawa 1 9 8 2 , s. 2 7 6 - 2 7 7 Trza łapać nowe, „ P o l i t y k a " 1 9 6 8 , nr 2 9 ; cyt. za A P L 3 8 J . A d a m o w s k i , Posłowie d o : Złote ziarna. Antologia współ­ czesnej poezji ludowej ziemi zamojskiej, L u b l i n 1 9 8 5 , s. 3 0 9 J . B a r t m i ń s k i , Jak biegną drogi ojczyzny?, „ E t h o s " nr 5, 1 9 8 9 , s. 1 6 8 Por. J . B a r t m i ń s k i , Niebo się wstydzi. Wokół ludowego pojmowania ładu świata, [ w : ] Kultura, literatura, folklor. Prace o f i a r o w a n e P r o f e s o r o w i C z e s ł a w o w i H e r n a s o w i . Red. M . Graszewicz i J . K o l b u s z e w s k i , Warszawa 1 9 8 8 , s. 9 6 - 9 7 Cz. M i ł o s z , Przedmowa d o : Księga Mądrości. Tłumaczył z greckiego i k o m e n t a r z e m opatrzył Cz. M i ł o s z , Paris 1 9 8 9 , s. 37 Poezje 1980, s. 8 0 O A W P L 231 Nad ołtarzem pól. Antologia religijnej poezji ludowej lubelszczyzny. W y b ó r i s ł o w o w s t ę p n e M . L e s i ó w , L u b l i n 1 9 8 6 , (dalej NOP), 98 NOP 117 O A W P L 75 S. W e r e m c z u k w Posłowiu O A W P L 251 R. S u l i m a , Po jasnej stronie świata. [ W s t ę p d o : ] J . Pocek, Poezje wybrane, o p . cit., s. 1 6 - 1 8 J . Pocek, Poezje wybrane, s. 1 0 4 „ R e g i o n y " , 1 9 7 8 , nr 4 , s. 5 R. S u l i m a , Male ojczyzny, „ R e g i o n y " , 1 9 8 9 , nr 3, s. 1 0 4 3 3 3 4 3 5 ж 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 8 4 7 4 8 4 9 1 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 5 8 8 9 6 0 6 1 62 6 3 8 4 6 5 6 6 6 7 68 6 9 7 0 7 1 7 2 73 7 4 75 7 6 7 7 7 8 7 9 8 0 8 1 8 2 13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/63744cef5837b10640e6f267e8fb6f34.pdf 8b4443f50b4a2650c0a466286bf0af6d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3770 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3539 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1, strony tytułowe Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa �T R E Ś Ć Jacek Olędzki Doroczne pieczywo obrzędowe północno-wschod­ niej Polski Jerzy Czajkowski Ostatni garncarz Bardiowa Paul Henri Staihl Słońce, księżyc i gwiazdy w n i c t w i e rumuńskim X I X w ludowym Maria Przeździecka Wincenty Flak — rzeźbiarz samouk . Franciszek Zabawa Aleksander Jackowski w zdob­ 27 Ludowe Edward Pietraszek żelaza 24 Zofia Barbara Głowa Kotula zdobnictwo 3 pow. Opoczno . . . ludowa Z a r c h i w u m historycznego: Ośrodki garncarskie w dobrach w X V I I I i pierwszej poł. X I X w 34 41 46 tenczyńskich 48 Refleksje po wystawach malarstwa, drzeworytu i rzeźby w K r a k o w i e 54 Kronika 61 Summary of articles 63 Na okładce: Fragment obrazu na płótnie „Matka Boska Gidelska", wł. Mu­ zeum Tatrzańskiego w Zakopanem. Fot. Stefan Deptuszewski. Na stronie tytułowej: Pieczywo „kozy prostyńskie", wyobrażenie sarny, ciasto pszenne, wys. 5 cm. Wyk. w 1959 r. I. Zakrzewska, Ostrów Mazowiecka. Fot. Jacek Olędzki. �f , Th * ***** P O L S K A S Z T U K A L U D O W A R, X V - 1961 TREŚĆ Czajkowski Jerzy Ostatni garncarz Bardiowa s. 24 . . . . . . Czajkowski Jerzy Zagroda wydłużona typu bielsko-hajnowskiego s. 153 Czerepińscy Jadwiga i Anatoliusz X V I I I - w i e c z n y l u d o w y strój biłgorajski na obrazach w o t y w n y c h z Puszczy Solskiej s. 84 Czerepińscy Jadwiga i Anatólimz Władysław Chajec — rzeźbiarz l u d o w y z Kamienicy Górnej, pow. Jasło s. 233 Fryś-Pietraszkowa Ewa Meble Józefa Gibuły s. 97 Fryś-Pietraszkowa Ewa Mazerowane k u f r y podlaskie s. 165 . . . . Głowa Zofia Barbara Ludowe zdobnictwo żelaza w pow. Opoczno s. 34 . Głowa Zofia Barbara Zagadnienia plastyki ludowej n a konferencji P.T.L s. 179 , Kotula Franciszek Zabawa l u d o w a s. 46 Kunczyńska Anna Teofil Kożuchowski s. 171 Matusek Małgorzata Ludowe „dywany" przetykane na Lubelszczyźnie s. 145 Matuszewska Barbara Obiekty budownictwa podcieniowego w powiecie żnińskim s. 222 Nahlik Adam W sprawie pochodzenia w o w y c h s. 137 Olędzki Jacek Polski s. Doroczne pieczywo tak zwanych dywanów nr 1 nr 3 nr 2 nr nr nr nr 4 2 3 1 nr nr nr nr 3 1 3 3 nr 4 dwuosnonr 3 obrzędowe północno-wschodniej 3 nr 1 Olędzki Jacek Artystyczna twórczość kowalska na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej o d końca X I X w . do I w o j n y światowej s. 199 . . Pękalski Michał Drewniane kapliczki nagrobne w powiecie biłgorajskim s. 94 Przeździecka Maria Wincenty Flak — rzeźbiarz samouk s. 41 . . . Reinfuss Roman Na marginesie badań sztuki ludowej Białostocczyzny s. 131 Stahl Henri Paul Słońce, księżyc i gwiazdy w l u d o w y m zdobnictwie rumuń­ s k i m X I X w . s. 27 Sławski Tadeusz Z przeszłości garncarstwa w Bieczu s. 215 Świątkowska Anna Łowicka wycinanka s. 67 ARCHIWUM . . . . 4 2 1 3 nr 1 nr 4 nr 2 HISTORYCZNE Jasiewicz Zbigniew Materiały do dziejów garncarstwa w powiecie koniń­ s k i m w X V I I I w i e k u s. 243 . nr 3 Franciszek Mieszczańscy malarze i obrazy w domach mieszczań­ skich s. 181 . . . . ,' . .' nr 3 Pietraszek Edward Ośrodki garncarskie w dobrach tenczyńskkh w X V I I I i pierwszej poł. X I X w . (cz. I) s. 48 . . . . . . . . nr 1 Pietraszek Edward Ośrodki garncarskie w dobrach tenczyńskich w X V I I I i pierwszej poł. X I X w . (cz. I I ) s. 101 nr 2 Kotula uzupełnień do dziejów nr 4 polskiej tkaniny pasia­ -. . . . . . . . Kamińska Janina stej s. 106 Kilka nr nr nr nr ; RECENZJE Bazielich Barbara Zwyczaje s k i m s. 109 Fryś-Pietraszkowa w Opocznie Ewa s, 115 Z W Y S T A W I KONKURSÓW ludowe na Śląsku i w Zagłębiu Dąbrow­ nr 2 Pokonkursowa wystawa Jackowski Aleksander Refleksje po wystawach i rzeźby w K r a k o w i e s. 54 sztuki ludowej nr 2 malarstwa, drzeworytu nr 1 �Mathys F. K., Jackowski w Bazylei s. 116 Aleksander O wystawie polskiej sztuki ludowej RECENZJE Z nr 2 nr nr nr nr 4 4 4 4 PUBLIKACJI Przeździecka Maria Sdhweizerisches A r c h i v f. Volkskunde s. 246 Przeździecka Maria Arnost Kovar: Serbskie j u t r o w n e j e j k a s. 248 Przeździecka Maria Is l i e t u v i u k u l t u r o s istorijos s. 248 . . Przegląd w y d a w n i c t w s. 251 RÓŻNE Gawrak Zbigniew Filmografia polskiej sztuki ludowej 1957—1960 s. 118 . . . . . . Terlecki Marian Pogórzanie czy Podgórzanie s. 108 K r o n i k a s. 61 . . K r o n i k a s. 122 K r o n i k a s. 190 K r o n i k a s. 250 Summary of Articles s. 63 Summary of Articles s. 125 Summary of Articles s. 192 Summary of Articles s. 253 Pe3ioMe s. 127 PearoMe s. 194 Pe3K)Me s. 255 • . . . . . i f o l k l o r u za lata nr 2 ni nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr 2 1 2 3 4 1 2 3 4 2 3 4 �RECENZJE Z KSIĄŻEK Bazielich Barbara I . P. Rabotnowa, W. Ja, Jakowlewa: Russkaja Narodnaja Wysziwka s. 186 Rss. Otokar Macel, Jarosław Vajdis: Slovacko, arehitektonicki vyvoj vesnice s. 58 . -.- . .. > Rss. Caiete de a r t a populara s. 58 nr 3 nr 1 nr 1 ROŻNE Jefabek Richard Wspomnienie pośmiertne o prof, d r A n t o n i m v i k u s. 120 Kunz Ludwik (Brno) Prof, d r Josef V y d r a n i e żyje s. 120 Kotula Franciszek Pogórzanie czy Podgórzanie (list do redakcji) Sprawozdania z badań s. 121 K r o n i k a s. 59 K r o n i k a s. 125 K r o n i k a s. 188 K r o n i k a s. 252 . . . . . . Summary of articles s. 63 Summary of articles s. 127 Summary of articles s. 190 Summary o f articles s. 254 Vacla. ' ,: . .: n r nr s. 185 nr nr nr nr nr . . nr nr nr nir nr T 2 2 3 2 1 2 3 4 1 2 3 4 �P O L S K A S Z T U K A L U D O W A R. X I V - 1 9 6 0 SPIS T R E Ś C I Błachowski Aleksander Z badań n a d sztuką ludową Opolszczyzny nie malowane) s. 23 Błachowski Aleksander nych s. 87 Czajkowski Jackowski Jasiewicz Zbigniew ule skrzynkowe s. 206 nr 4 nr 4 Forma do w y p i e k u ciasta z okolic Międzyrzecza s. 39 nr 1 Emilia Chmiel (wspomnienie Kotula Franciszek Wincenty Jaskier, rzeźbiarz zabawek Kotula Franciszek Nowożytne u r n y s. 230 pośmiertne) s. 106 . s. 168 . . nr 2 . nr 3 nr 4 Kunczyńska Anna Chrystus Frasobliwy w 'polskiej rzeźbie ludowej s. 211 Lippóczy Norbert Oskwarek znowu maluje s. 101 Maśliński Michał Ludowe k o w a l s t w o artystyczne s. 243 Mulkiewicz Olga T k a n i n a ażurowa s. 37 Mulkiewicz Olga Z zagadnień kieleckiej snycerki s. 195 Olędzki Jacek Wota woskowe ze w s i Brodowe Łąki i Krzynowłoga WiClka s. 3 Pietrusiński Jerzy Małopolskie Bohomazy •malarstwa ikon) s. 131 Reinfuss w nr 1 n r 3 nr 3 . nr 3 nr 2 nr 3 HISTORYCZNE Gajerski Stanisław Franciszek Materiały skich w Potyliczu i okolicy s. 42 do historii ośrodków garncar­ nr 1 Pietraszek Edward Stan majątkowy garncarzy s. 110 Seweryn Tadeusz Garncarze i kaflarze w K r a k o w i e w I I poł. X I X w . s. 176 SPRAWOZDANIA Z WYSTAW żywieckiego nr 2 nr 3 I KONKURSÓW Fryś Ewa Wystawa sztuki ludowej w Łańcucie s. 50 Kunczyńska Anna Konkurs na ludowe i artystyczne pamiątki z B y d ­ goszczy s. 116 K o n k u r s haftu 4 2 4 1 4 (Notatki z podróży Scheuffler Vladimir Czarna ceramika na ziemiach czeskich s. 163 . Seweryn Tadeusz Orawski Orbis Pictus s. 67 Świątkowski Henryk Starodawny haft łowicki s. 172 ARCHIWUM nr nr nr nr nr (Materiały i uwagi do epilogu Roman Sztuka ludowa w Czechosłowacji 1959 r.) s. 155 Kunczyńska Anna w e j s. 248 nr 2 O motywach ludowych i i c h adaptacji s. 23 . Franciszek Kotula nr 1 Dominika Bujnowska, tkaczka dywanów podwój­ : . Ozdobne Jerzy Aleksander (Skrzy­ i przegląd sztuki nr 1 nr 2 ludo­ Kunczyńska Anna Wystawy wycinanek w Muzeum Łowickim s. 250 Mulkiewicz Olga Wystawa sztuki ludowej Pogórzan Gorlickich s. 179 Przeździecka Maria Wystawa haftów w Rzeszowie s. 56 Rss. X V powojenny konkurs szopek s. 111 nr 4 nr nr nr nr 4 3 1 2 �polska sztuka ludowa KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI PAN R O K XV 1961 NR 1 �KOMITET Mgr mgr prof, prof, prof, REDAKCYJNY Aleksander Jackowski, Kazimierz Pietkiewicz, d r Ksawery P i w o c k i , d r Roman Reinfuss, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: m g r Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, dr Roman R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, redaktor działu: m g r A n ­ na Kunczyńska, redaktor techniczny: M a r i a K l u k o w ska, okładka i układ graficzny: Józef Wilkoń. Tłumacz: Doris Ronowicz. Red.: Instytut Sztuki P A N , Warszawa, u l . Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, Krak. Przedmieście 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90be6a416629bc9d72c38ccf9c69808e.pdf b8609b7ad8a8aa2cfc223e0fb3c9b25a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3768 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3538 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4, s.254-257 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F O QUARTERLY PUBLISHED BY THE A R T INSTITUTE N. 4 L K OF T H E P O L I S H Y E A R BOOK X I V A ACADAMY OF R T SCIENCES I960 SUMMMARY O F A R T I C L E S Olga Mulkiewicz — SOME PROBLEMS CONCERNING KIELCE WOOD-CARVING I n contrast to f u l l figure sculpture i n wood, w h i c h was found throughout the whole of Poland, decorative sculpture only appeared i n certain districts. U n t i l recently the only k n o w n centre of this craft was Podhale. Recent research has brought to light some valuable and interesting decorative woodcarving i n Kielce Voivodship. I t was confined here to one group of objects forming traditional gifts from boys to girls. These were m a i n l y distaffs, shuttles etc. carved w i t h a knife i n poplar, aspen, birch or p l u m . Sometimes a lathe was used. For decoration straight (fig. 4) and circular incisions were used sparingly and the techniques of straight (fig. 1) and wedge shaving (a framework for the space to be decorated and motifs f i l l i n g this space — f i g . 3) were widespread. I n the composition of the ornamentation geometrical stripes predominate; more rarely plant motifs appear and animal motifs are an exception. Sometimes one finds decorative motifs taken from Christian symbolism, such as crosses or hearts. Ornamentation was not used equally over the whole surface of the object. I n shuttles the pointed ends were decorated, i n the distaff also only certain parts. Kielce wood-carving is a quite individual phenomenon, differing f r o m the wood-carving of neighbouring districts as w e l l as from that of Western Poland. Certain similarities of technique are r e m i n i scent of the wood-carving of the Opole region and the Carpathians, but i n relation to these the carvings from Kielce represents an earlier stage of development, both from the point of view of technique and the simple character of the ornamentation, as w e l l as the freedom of composition. Plant motifs appear here i n a very early stage of development, entirely w i t h o u t influence of historical styles. Kielce wood-carving also preserves its o w n individual character when compared to wood-carving from neighbouring countries. Jerzy Czajkowski BEEHIVES — DECORATED BOX-TYPE Of a l l the forms of hives used i n beekeeping, box-type hives are the most recent and became widespread only from the end of the 19th century onwards. Made of planks and set on four short legs, these box hives are mostly covered by a simple sloping roof w i t h two sides, or sometimes one w i t h four sides or a semi-circular one. Decorative ten- 254 dencies occasionally appear i n the overall design of the hive (fig. 1), i n ornamentation w i t h architectural elements, and often there are carved ornaments (fig. 3) o r relief sculptures fastened to the w a l l s of the hive, mostly near the opening. These ornaments, as w e l l as the incised decorations have been transferred to the new box hives from the older type of hollowed block hive (fig. 2 and 3) and figurines of people, eagles, geese, owls and cocks were intended to protect the hive from thieves and also to increase the yield of honey by some magical means. (In folk magic the cock, for example, appears as a fertility symbol). Today the magical element of this imagery has disappeared, but the decorative element has remained. The painting of hives i n several colours is far more widespread than carved decorations. I t was thought that this w o u l d make i t easier for bees to find their way back to the proper hive. Although i t is k n o w n today that this is not so, painting is s t i l l used to preserve the wood and improve the appearance of the hive. On the basis of k n o w n material i t is possible to distinguish various types of decorative painting, the most often found including hives where different walls are painted i n different colours, i.e. the front blue, the sides b r o w n or white, the border and small ledge of the entry hole being picked out i n a different colour. I n the second type geometrical designs appear on a single-colour background (figs. 6, 7, 8). Another type consists of hives Whose surface is decorated w i t h plant or animal motifs, treated i n a geometrical manner (fig. 9) or schematised (figs. 10, 11). Sometimes geometrical and plant motifs appear side by side. One can also come across beehives painted to resemble houses ( w i t h painted windows, the outline of brick foundations — fig. 12 — and walls i m i t a t i n g stone). Colours most often used are blue, green, yellow and red. One can also find brown, white, black, pink, violet and others. A n interesting development may be observed in these painted beehives: a new branch of decorative folk art is beginning to evolve from the straightforward application of paint for mainly practical purposes. Anna Kunczynska — T H E M A N OF SORROWS I N POLISH FOLK SCULPTURE The carved effigies of the "Man of Sorrows" are among the finest achievements of Polish folk art. �The theme appeared even i n late gothic devotional effigies, later i n the folk art of central and p a r t l y also of eastern and western Europe. Even earlier, however, w e f i n d related representations of a seated figure w i t h a similar formal appearance, and the tradition extended far beyond Christian iconography (Greek, Etruscan, Asiatic and Indonesian art). One may conjecture that the M a n of Sorrows represents a new interpretation of an o l d symbol of care and meditation. One m a y also conjecture (Prof. Moszyń­ ski) that folk art, d r a w i n g on pagan traditions, combined i n the figure of the M a n of Sorrows the effigy of the o l d gods w i t h the new Christian God. A deep human emotional content, contributed to the popularity of this image, p a r t i c u l a r l y i n Poland, where i t expressed the people's own cares, sufferings and oppression, and thus achieved a new artistic force. I n Poland the M a n of Sorrows appeared at the t u r n of the 15th and 16th centuries i n a l l three iconographic variants k n o w n i n Western Europe (in the scenes 'Waiting for the Crucifixion', 'Santa Converzatione' and i n the free-standing carved devotio­ n a l effigy). Models were taken above a l l from German art, and since L o w e r Silesia represented particularly strong links w i t h that art, one may conjecture that it played an i m p o r t a n t role i n the popularisation of the M a n of Sorrows i n Poland. I n the M i d d l e Ages isolated devotional images of the M a n of Sorrows appeared a l l over Poland i n more or less the same iconographic conception (fig. 1, 2). The were a l l f u l l figure sculptures i n wood, up to one metre high, placed inside churches or mona­ steries. As essential role i n the spread of the cult of the M a n of Sorrows was played by the mysticism developing i n the Franciscan, Dominican and Bernardine monasteries. I n Renaissance art the M a n of Sorrows is rare. Effigies that have been preserved do not add any new elements to the gothic conception and they may be ascribed to a belated survival of the gothic t r a ­ dition. During the Baroque period monasteries continued to promote the c u l t and i n the 17th century the effigy began to appear i n wayside chapels and images. I n the Baroque period, too, we find the first effigies of the M a n of Sorrows i n a royal cloak, holding a reed-sceptre (an association w i t h 'Ecce Homo'). I n the 17th and 18th centuries the craftsmen w h o made these images came m a i n l y from among provincial wood-carvers, w h o took over forms from the t u r n of the 15th and 16th centuries as w e l l as late gothic iconographic traditions. They began to concentrate on the expression of the face — w h i c h was later to be the characteristic feature of 19th century folk sculptures. I t is difficult to say w h e n the M a n of Sorrows first appeared i n Polish folk art. Certain features of transition to folk a r t are already apparent i n examples from the 16th century, w h i l e certain 18th century sculptures may be regarded as the immediate predecessors of the 19th century holy folk images. Basically the f u l l y formed folk interpretation of the M a n of Sorrows is mainly k n o w n from 19th century examples. Most often i t repeats the gothic schematised image of the devotional effigy. I n the Rzeszów Voivodship there are iconographic variants differing i n the w a y the hands are held (figs. 6, 7). The royal cloak and sceptre k n o w n from the Baroque is also met w i t h i n Poland. A variant departing radically from traditional patterns is the figure of Christ clad i n a long robe (particularly typical for K u r p i e — figs. 8), or i n male apparel (figs. 11, 14). I n folk art the M a n of Sorrows became an independent iconographic type, only losely connected w i t h the Passion, i n contrast to the gothic effigies. I n the imagination of the folk artist several icono­ graphic types mingle i n the M a n of Sorrows to form a symbol of mercy and p i t y for the suffering. The immage appears a l l over southern, south-eastern as w e l l as central Poland. I t is not found i n the n o r t h — in Pomorze this is no doubt due to Protestant influence. I n folk painting the M a n of Sorrows played almost no role, although the image was popular i n folk woodcuts. Although i n d i v i d u a l images of one iconographic type show no divergence, a formal analysis clearly shows characteristic regional variants. The author distinguishes two groups from Podhale — 1 (figs. 18, 19) effigies of Christ i n a royal cloak, distinguished by the frontal presentation and compact, flat form of the sceptre. Group 2 (fig. 20) is connected w i t h Slovak sculptures. The M a n of Sorrows is represented crouching i n an abyss, w i t h a c r o w n of thorns and a triple-rayed nimbus on his head. The southern L u b l i n group (figs. 21, 22, 23) is characterised by the spacious treatment of the muscular figure of Christ, represented crouching i n an abyss w i t h a crown of thorns. The L u b l i n sculptures are linked by general similarities, presumably resulting from the existence of some common original model. T w o Rzeszów groups — 1 the Krosno School (figs. 24, 25) groups together sculptures showing an analogical decorative treatment of the hair, back, arms and legs. Group 2 — from the neighbourhood of Jasło, Krosno, Sanok and Rzeszów is character­ ised by the enlarged head, feet and hands (figs. 6, 7). The Upper Silesian group (fig. 26), undoubtedly connected w i t h the original Baroque model, repre­ sents Christ i n a royal cloak, forming a k i n d of background for his figure, and holding a reed in his hand. The K u r p i e group (figs. 8, 9) is distinguished by a complete departure from the content of the Passion, and represents the M a n of Sorrows i n a long flowing robe, leaning back i n a chair. The Mazowsze group — l a collection of sculptures from near Płock, must have been modelled on the gothic sculpture i n the church at Długosiele. The second group of sculptures (figs. 27, 28) shows Christ as a slender figure w i t h a heavy plaited crown of thorns. Franciszek Kotula — M O D E R N F U N E R A L URNS The article describes excavations carried out by A. Jaroch, an inhabitant of the village of Wyszatyce, P r z e m y ś l district. His f i n d consisted of a large number of broken clay pots, containing bones from the skeletons of small children. This must undoubtedly have been a cemetery for unchristened children and the small chapel standing there as w e l l as two coins from the year 1761 show its 18th century origin. The vessels dug up belong to folk majolica, similar to the Rzeszów finds of 15th and 17th century origin. Most of the jugs were covered w i t h a white substance which under the influence of some dye took on different colours: grey (fig. 2, 5) light blue (fig. 3) yellowish (fig. 4). Only t w o vessels (figs. 6 and 7) were the natural red colour of clay. On the main body of the pots is a painted coloured ornamentation w h i c h w o u l d seem to support the supposition that the vessels date back to the 18th century. 255 �Aleksander Jackowski — THE DECORATIVE MOTIF A N D T H E P R O B L E M OF A D A P T A T I O N I N F O L K ART. The article is an attempt to formulate a c r i t i c i s m of the mechanical adaptation of folk motifs. At the beginning the author analyses the underlying p r i n ciples of ornamentation, the inner logic of its application and its role i n traditional folk art. Decorative motifs appeared i n i t only i n certain conditions. Ornamentation was intimately connected w i t h the object, its function and form. I t emphasised its structure and plastic character (figs. 3—7). I t was dependant on the nature of the material, tools, technique. I t appeared i n a definite context and i f torn from this and transferred to some other object, would change its inner character. A frequent mistake w h i c h arises i n the adaptation of folk ornament is the separation of a single motif from the whole and treating i t as an independent element. The effect is that the object „ d e c o r a t e d " w i t h folk motifs altogether loses its folk character. I t is enough to change the scale, for the effect to be completely different (figs. 7—9). I n folk a r t every form, every motif has its o w n proper role, scale and proportion, i n relationship to the other parts. The measure of this relationship is man. Perfection of proportion and the m u t u a l relations of form causes folk a r t to impress itself on us as an artistic whole, determined by its o w n inner laws. What theory is for the trained artist, to the folk artist was the experience passed on from generation to generation, and confirmed by practice. The discipline o f plastic thought was formed by tradition, constant use of the material, the tools and above all — the object itself. For the folk artist was at the same t i m e designer, craftsman and user of his own product. The situation changed i n the second half of the 19th century, w h e n as a result of economic and social development folk culture began to lose some of its integrity. Side by side w i t h i t , examples of urban culture appeared i n t h e countryside, and together w i t h them different ambitions, different aesthetic needs. To an ever greater degree the c i t y became the consumer of folk art. B u t this new relationship was burdened by already existing tastes, formed by decorative tendencies towards the end of last century. This was the period of electicism, and just as styles and motifs were transferred to buildings and products of the time w i t h o u t any understanding, so motifs from folk art were a r b i t r a r i l y put together to f o r m an absurd whole (fig. 15), or folk a r t products were deprived of their functional purpose (fig. 14). The author then goes on to discuss the origin and role of the so-called "Zakopane style", showing that i n spite of the efforts of trained artists, the o l d mistaken theories persist to this day — theories according to w h i c h the decorative m o t i f „in itself" decides about the folk or national character of the work. Certain motifs s i m p l y became symbols — the cock of the paper-cut almost became an unofficial national coat of arms. Hence i n the w o r k of trained artists folk motifs are also often used as ashorthand sign, a symbol. Certain lovers and promoters of folk art see i n the motif the source of national art, the specific character of a region, and even publish designs — of embroidery for example — to be adapted. The author shows that this only promotes folk art i n a very superficial manner, but i n fact undermines its very existence, destroys the tradition of disciplined thought, the principles of good craftsmanship. This problem has become particularly important now, w h e n folk artists are themselves w o r k i n g for the urban consumer and thus have to adapt the traditional crafts to new needs ,and even to create new objects, not k n o w n and not used i n their own milieu. Numerous examples show that attempts at adaptation are often undertaken mechanically, and run counter to the traditional discipline of plastic thought. The author discusses several examples of this and shows that i n this situation the role of the trained artist-adviser is p a r t i c u l a r l y important, as is te role of juries at folk a r t or regional souvenir competitions and also the proper formulation of p r i n c i p les. Where these principles are i n agreement w i t h the experience of the folk artist, i t w i l l be easier for h i m to f i n d a solution close to tradition and at the same time purposeful, functional. Michal Maslinski — F O L K D E C O R A T I V E FORGED IRON W O R K (REFLECTIONS A R I S I N G O U T A POST-COMPETITION D I S P L A Y I N CRACOW) There are insufficient facts to show w h e n original folk decorative forged iron w o r k , not subject to the norms of guild production, first made its appearance. The oldest of the relics known to us come from Silesia and go back to the 18th century. The iron w o r k shows remarkable independence of the i n f l u ences of official art and its styles. A greater influence was exerted by adjacent industrial centres, particul a r l y cast-iron foundries whose presence hampered the development of forged iron w o r k . Nevertheless the craft remained alive throughout the whole of the 19th century and i n some areas even d u r i n g the i n t e r - w a r period. The decline of this sphere of folk art came together w i t h the disintegration of t r a d i tional folk culture: the countryside simply ceased to have any use for the traditional forged i r o n decorations. I n order to investigate the present creative talents of village blacksmiths the Section for Research into Folk A r t of the Polish Academy of Sciences' Institute of A r t and the C u l t u r a l Department of the Cracow Voivodship Council organised a competition of decorative forged i r o n w o r k i n A p r i l , followed by an exhibition of w o r k submitted. As many as 43 blacksmiths took part and also a few artisans whose w o r k was however outside the scope of the competition, as i t departed from the traditions of folk i r o n w o r k . The exhibition was i n two sections — the first i n cluded w o r k of a traditional character (about 50 per cent: fig. 2, 8, 9) and the second exhibits made for urban use (fig. 10, 13). The author discusses the technique of the w o r k in general and the decorative processes appearing in folk forged iron work. He asserts that the exhibition showed the high artistic level of t r a d i t i o n a l forms (for instance the iron fitting for a cart-shaft (fig. 2, 8). Worse results can be observed i n the exhibits intended for urban use. I n many cases these showed an attempt to transfer traditional motifs to a new function) i . e. the small dog from an i r o n cart-fitting used as a decoration for an ashtray — fig. 13). Pointing out that these unsuccessful attempts are due to difficulties arising out of changed tasks, the author of the article expresses the hope that further experience w i l l lead to better results. The exhibition was very w e l l attented. I t aroused great interest among blackmiths as w e l l as artists and teachers from vocational schools, w h o urged that such displays should be arranged more frequently. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez P.P. W Y D A W N I C T W A ARTYSTYCZNE I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , kwartalnik, ponad 100 str. d u ż e g o formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k 64 str. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zl, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. PRZEGLĄD ARTYSTYCZNY, k w a r t a l n i k poświęcony nowoczesnej twórczości plastycznej, 80 str. d u ż e g o formatu, bogata szata ilustra­ cyjna w technice rotograwiurowej. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. druku, o k o ł o 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , o k o ł o 100 str. druku, k i l k a n a ś c i e Cena 10 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 20 ził, roczna — 40 zł. 1 M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , o k o ł o 130 sta , druku, liczne p r z y k ł a d y Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. ilustracji. nutowe. PRENUMERATA Z a m ó w i e n i a i p r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane s ą w t e r m i n i e do d n i a 15-.go m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty — przez: U r z ę d y Pocztowe, listonoszy oraz Oddziały i Delegatury „ R u c h u " . M o ż n a r ó w n i e ż z a m ó w i ć p r e n u m e r a t ę d o k o n u j ą c w p ł a t y na konto P K O nr 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — Warszawa, u l . Srebrna 12. <l Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40 /o droższa od ceny podanej w y ­ żej. P r z e d p ł a t y na tę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy p ó ł r o c z n e i roczne P r z e d s i ę b i o r s t w o Eksportu i Irniportu „ R u c h " w Warszawie, Wilcza 46, konto 2-6-71 w Narodowym Banku Polskim w Warszawie, u l Warecka 10. SPRZEDAŻ Aktualne numery czasopism Instytutu Sztuki P A N w w i ę k s z y c h k s i ę g a r n i a c h miast w o j e w ó d z k i c h . są do nabycia Egzemplarze zdezaktualizowane m o ż n a n a b y ć w sklepie „ R u c h u " przy u l . Wiejskiej 14 w Warszawie. Z a m ó w i e n i a spoza Warszawy należy k i e r o w a ć do Centrali K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „ R u c h " , W a r ­ szawa, u l . Srebrna 12. Stołeczne Zakłady Graficzne. Z. W. W-wa, Podchorążych 39. Zam. 597. ilustr. kl. I I I , 120 g A l + karton biały kl. I I I , 220 g. B l . Nakład 1200 + 30 egz. Druk ukończono w grudniu 1960 r. Pap. C-37. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/320994074ce34da5eadda19611a8aeef.pdf 7e0198138f85f6abe2a256d0e4ad681b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3761 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource pszczelarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3531 Title A name given to the resource Ozdobne ule skrzynkowe/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4, s.206-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Czajkowski OZDOBNE II. 1. Ul malowany. pow. Brzesko. Wl. w Krakowie. Z u ż y w a n y c h przez pszczelarzy form u l i — ule skrzynkowe są formą najmłodszą, k t ó r a w ś r ó d ludu zaczęła r o z p o w s z e c h n i a ć się dopiero od k o ń c a X I X w . Zgodnie z n a z w ą , ul taki s k ł a d a się ze skrzynki zbitej /. desek, posiadającej kształt p r o s t o p a d ł o ś c i a n u zbu­ dowanego na podstawie p r o s t o k ą t n e j , rzadziej k w a ­ dratowej. Skrzynka ula wzniesiona jest zwykle nad po­ w i e r z c h n i ę ziemi dzięki czterem niezbyt wysokim nóżkom, k t ó r e niekiedy zastępują w b i t e w ziemię p a l i k i lub kamienie. Od g ó r y ule skrzynkowe zabez­ piecza dach najczęściej dwuspadowy; k r a w ę d z i e da­ chu, wypuszczone szeroko na z e w n ą t r z , o c h r a n i a j ą budyneczek od deszczu. Dachy p r z e w a ż n i e wykony­ wane s ą z desek, często dodatkowo nakrytych p a p ą lub gontami. Rzadziej użyty jest inny m a t e r i a ł , jak "blacha, d a c h ó w k a lub słoma, a jeszcze rzadziej — p ł a t y kory, k t ó r ą często nakrywano ule kłodowe. O p r ó c z dwuspadowych znajdujemy czasem dachy pół­ o k r ą g ł e lub czterospadowe, jak np. na ulu z Przybysławic. Podobnie jak to bywa z u l a m i plecionymi ze słomy lub u l a m i k ł o d o w y m i w y k o n a n y m i z pnia — tak i ule skrzynkowe są niekiedy traktowane w sposób dekoracyjny. Idea zdobienia u l i nie jest nowa. W y ­ daje się, że z p o c z ą t k a m i zdobienia m o ż n a z e t k n ą ć się już przy oznaczaniu w ł a s n o ś c i o w y m barci, prze­ c h o d z ą c y m na ulach kłodowych w mniej lub więcej 206 ULE SKRZYNKOWE Przybyslawice, Muz. Etnogr. skomplikowane wzory zdobnicze, co m o ż n a s p o t k a ć z a r ó w n o na terenie Polski jak i pobliskiej Słowacji. Jeśli chodzi o ule skrzynkowe, tendencje zdobnicze w y r a ż a j ą się niekiedy w sposobie traktowania ogól­ nej formy budynku. P r z y k ł a d e m jest np. ul z Przyb y s ł a w i c (pow. Brzesko), k t ó r e m u dano p o s t a ć wieży z poziomą g a l e r y j k ą umieszczoną w połowie wyso­ kości ( i l . 1), lub m a ł y u l dla k r ó l o w e j , wykonany przez Franciszka Markowskiego z M r o k o w a (pow. Garwolin), w k t ó r y m dwuspadowy, ł a m a n y dach autor z a o p a t r z y ł w w y m y ś l n ą , a ż u r o w a n ą s t e r c z y n ę , a cały budyneczek w s p a r ł od d o ł u na skomplikowanej pod­ stawie. Przyozdobianie u l i dekoracjami o charakterze architektonicznym ma u nas dość odległe tradycje. J u ż w pasiece Jana Dzierżonia, s ł y n n e g o t w ó r c y no­ woczesnego pszczelarstwa, z d a r z a ł y się ule ozdobione na szczytowych k r a w ę d z i a c h dwuspadowych d a s z k ó w (podobnie ozdobiony jest współczesny u l z Białego Boru, pow. Mielec — i l . 2). Niekiedy zdarza się, że na powierzchni ula w y s t ę ­ p u j ą dekoracje plastyczne wykonane t e c h n i k ą sny­ cerską. Na Podhalu spotyka się obecnie ule skrzyn­ kowe, k t ó r e na ś c i a n k a c h m a j ą w y r y t e cyrklowe ro­ zety i leluje, j a k b y przeniesione bezpośrednio z r y ­ zowanego s o s r ę b u ( i l . 3). Wzory wykonane s ą t u przy pomocy d ł u t a . Ryt nie jest głęboki, a w z ó r rodzimy, p o d h a l a ń s k i . Z tego samego terenu znany jest r ó w - �II. 2. Ul zdobiony rzeźbą. 1930 r. Wyk. Józef Mazur, Bobro­ wa, pow. Dębica. Wl. Władysława Cronia, Biały Bór, pow. Mie­ lec. II. 3. Ul zdobio­ ny ryzowaniem. Zaskok, pow. Nowy Targ. 2 nież (reproduKowany w pracy T. Seweryna') u l kło­ dowy z k o ń c a X I X w. z ryzowanymi m o t y w a m i r o ś ­ l i n n y m i i geometrycznymi, co w s k a z y w a ł o b y na ciąg­ łość tradycji w snycerskiej dekoracji powierzchni u l i . Prócz ozdób plastycznych wykonanych bezpośred­ nio na ścianie ula, spotyka s i ę r ó w n i e ż płaskorzeźbione dekoracje przymocowywane na jego ścianach, szczególnie z a ś przy otworze w l o t o w y m , czyli tzw. „oczku". Ozdoby takie dosyć często w y s t ę p u j ą j u ż na ulach k ł o d o w y c h , czego p r z y k ł a d y znamy z a r ó w n o z terenu P o l s k i j a k S ł o w a c j i , czy M o r a w . B y w a j ą wypadki, że — podobnie j a k ornamenty ryzowane — ozdoby te p r z e c h o d z ą ze starszych u l i k ł o d o w y c h na skrzynkowe. P r z y k ł a d e m może być nie istniejący j u ż dziś u l W ł a d y s ł a w a Gronia z Białego Boru, pow. Mielec ( i l . 2 ) . Ozdoby z tego ula, w postaci d w u rzeźbionych masek, z n a j d u j ą s i ę dziś w Muzeum" Etno­ graficznym w K r a k o w i e . Rzeźby te s ą bardzo ciekawe i zasługują na szczegółowy opis. Jedna z nich przed­ stawia twarz „ C h i ń c z y k a " , druga z a ś „Żyda". W y k o n a ł je Józef Mazur z Bobrowej (pow. Dębica) w roku 1937. 2 3 4 5 G ł o w ę „ C h i ń c z y k a " (wys. 24 cm, szer. 22 cm) cechuje spłaszczony nos, lekko s k o ś n e oczy, wydatne, ale płasko cięte usta z widocznymi z ę b a m i i szeroka, spłaszczona t w a r z o silnie zaznaczonych kościach po­ liczkowych. Realizm r z e ź b y p o w i ę k s z a j ą włosy, w y ­ r a ż o n e d r o b n y m i i gęstymi nacięciami na powierzchni drewna ( i l . 4). G ł o w a „Żyda", wykonana — podobnie j a k poprzed­ nia — z drzewa olchowego, potraktowana została przez r z e ź b i a r z a w sposób nieco groteskowy. Poszcze­ gólne elementy twarzy, jak nos. oczy, usta, s ą p e ł n e 1 T. Seweryn, Ludowa świecka rzeźba monumen­ talna, „ P o l s k a Sztuka Ludowa", 1955. nr 2, s. 69, ryc 3. Jw., s. 71, ryc. 5 1 6. R. Bednarik, Slovenske ule, Bratislava 1957, a. 104, 120. Np. pasieka z u l i k ł o d o w y c h ozdobionych mas­ kami w Muzeum w Roznovie 2 ekspresji. D u ż e oczy mają czarne, poszerzone źrenice, a siłę wzroku s k o n c e n t r o w a n ą w jednym punkcie podkreślają mocno zaznaczone l u k i b r w i o w e i b r w i . W olbrzymich, p ó ł r o z w a r t y c h ustach t k w i jeden z ą b . wykonany z gwoździa. G ó r n ą w a r g ę zdobią sumiaste wąsy, pomalowane, podobnie jak b r w i . czarna farbą. Najbardziej w y d a t n y m punktem twarzy jest krogulezy nos, k t ó r y w swej. podstawie odstaje od twarzy 6 c m . Jest on dorobiony z innego k a w a ł k a drewna l i i M Obie głowy przybite były (za u s z y ) do ścian ula. Zwyczaj przybijania u wlotu do ula figurek wy­ obrażających postacie ludzkie, orła, sowę, gęś. ko­ guta — T. Seweryn tłumaczy chęcią ochrony za war tości ula przed złodziejami ». Wydaje się jednak, że oprócz tego rodzaju w y j a ś n i e n i a m o ż n a by w z i ą ć [xxi uwagę również pragnienie pomnożenia dobytku w sposób magiczny; wydaje się to n i e w ą t p l i w e szcze­ gólnie w odniesieniu do postaci koguta, wiadomo bo­ wiem, że w magii ludowej gra on rolę czynnika w z m a g a j ą c e g o p ł o d n o ś ć ' . Ten sam cel mogło mieć umieszczanie Wlotu do ula w ś r o d k u między rozwar­ t y m i nogami przybitych na z e w n ą t r z ludzkich postaci. W czasach dzisiejszych magiczny charakter wspom­ nianych t u w y o b r a ż e ń zupełnie z a t a r ł się w ś w i a d o ­ mości pszczelarzy. Właściciel i ofiarodawca rzeźbio­ nych masek z Białego Boru. W ł a d y s ł a w Gron, i-oltj ich t ł u m a c z y ł w sposób bardzo prosty: ..podobało mi się j a k pszczoły wchodziły do gęby''. Daleko bardziej od u l i zdobionych p r z y pomucy technik snycerskich rozpowszechnione są na terenie Polski ule skrzynkowe barwnie malowane. Kiedy lei. zwyczaj p o j a w i ł się w ś r ó d pszczelarzy, trudno d o k ł a d 5 Odkryty w 1950 r. w czasie badan terenowych, prowadzonych przez Sekcję Badania F l a s t y K i Luo<>wej IS P A N w Krakowie. 3 4 8 7 T. Seweryn, op J. Gajek, L w ó w 1934. Kogut clt.. s w 77 wierzeniach ludowych. 20- �H. 4. Głowa Chińczyka. II. 5. Głowa Żyda. Rzeźby z ula. Biały Bór, pow. Mielec. Wyk. Józef Mazur. Bobrowa, pow. Dębica. II. 6. Ul malowany. Pielgrzymka, pow. II. 7. Ul malowany z pasieki Sebastiana Jurgów, pow. Nowy Targ. Gorlice. Górki. �I I U. 8. Ul malowany. Skawa Dolna, pow. Sucha. II. 9. Ul malowany. Lubla, pow. Strzy­ żów. 11. 10. Ul malowany. Ho­ la, pow. Włodawa. 11. 11. Ul malowany. Wandalin, pow. Opole Lubelskie. II. 12. Ul ma­ lowany. Niewino Stare. pow. Bielsk Podlaski. niej określić. Skoro jednak ule skrzynkowe rozpo­ w s z e c h n i a j ą s i ę na wsi dopiero pod koniec ubiegłego wieku, m o ż n a przypuszczać, że kolorowe zdobnictwo uli zjawiło się nie wcześniej niż ok. I wojny ś w i a t o ­ wej. Obecnie z malowanymi r ó ż n o b a r w n i e ulami skrzynkowymi spotykamy s i ę na terenie całej Polski, zawsze jednak s ą to b ą d ź pojedyncze pasieki ( K r a ­ kowskie, Rzeszowskie e t c ) , b ą d ź nawet pojedyncze ule w pasiekach. Nigdzie natomiast zwyczaj różno­ barwnego malowania u l i nie p r z y j ą ł s i ę tak szeroko, a b y ś m y go mogli n a z w a ć powszechnym. Często m ó w i się o t y m , że malowanie u l i jaskra­ w y m i kolorami ma na celu u ł a t w i a n i e pszczołom tra­ fienia do w ł a ś c i w e g o ula. Czy pszczoły istotnie potrze­ bują tego rodzaju ś r o d k ó w pomocniczych, wydaje się co najmniej w ą t p l i w e . Skoro pszczoła t r a f i a ł a do swo­ jej barci zagubionej w ś r ó d t y s i ą c a identycznych pra­ wie drzew w puszczy, skoro trafiała do swego ula w olbrzymich pasiekach podolskich, złożonych cza­ sem z setki i więcej jednakowych p n i , t y m bardziej potrafi z o r i e n t o w a ć s i ę w o b r ę b i e tych k i l k u u l i skrzynkowych, k t ó r e s k ł a d a j ą się dziś na p r z e c i ę t n ą pasiekę. Przeloty pszczoły rzadko p r z e k r a c z a j ą od­ ległość 3—4 k m od ula. Dzięki przeprowadzonym badaniom nad życiem pszczół wiemy, że posiadają one d o s k o n a ł ą p a m i ę ć miejsca . że z w r a c a j ą u w a g ę na znaki orientacyjne, j a k gałęzie, kołki, d e s k i , nie 8 9 8 K . Frisch, Zycie pszczół. s. 51, 65. St. Mendrala, Pszczoły, Warszawa 1947. s. 249. 9 Warszawa [bez daty], m ó w i ą c j u ż o prawdziwych znakach topograficznych, jak domy, drzewa i t p . Większe bodaj znaczenie od orientacji wzrokowej ma u pszczół doskonale rozwinięty zmysł powonienia. P o m i j a j ą c jednak to ostatnie, z w r ó ć m y u w a g ę na spo­ sób reagowania pszczół na barwy. Jest dowiedzione, że w i d z ą one kolory, nieco inaczej jednak n i ż oko człowieka. Nie r e a g u j ą na fale długości ponad 650 m i l i m i k r o n ó w , natomiast w y c h w y t u j ą fale ultrafioletowe długości 365—300 m i l i m i k r o n ó w , k t ó r e nie są j u ż do­ s t ę p n e dla oka ludzkiego. W kolorach w y g l ą d a to n a s t ę p u j ą c o : w i d z ą „[...) na pewno kolor żółty, błę­ k i t n y i biały, przy czym biel o ł o w i a n a wydaje się pszczołom jako biała l u b jasnoszara, zaś na biel cyn­ kową, t y t a n o w ą i t i t o f a n o w ą reagują tak samo j a k na niebieskozieloną. Podobnie j a k żółty, w i d z ą t a k ż e kolor zielony. P o m a r a ń c z o w y i cynober wydaje się pszczołom jako ś r e d n i o i ciemnobrunatny", kolor czer­ wony widzą jako czarny, a na purpurowoczerwony. m a j ą c y d o m i e s z k ę niebieskiego i fioletowy reagują j a k na ś r e d n i o i ciemnoniebieski, biel zaś w naturze widzą jako niebieskozieloną . 10 Mając w ten sposób w y ł o ż o n ą reakcję pszczół na kolory, widzimy, że malowanie u l i może m i e ć pewien sens racjonalny. Z drugiej strony, nie jest to bez­ względnie konieczne, gdyż — j a k mówi K Frisch — „zapach jest d l a pszczół bardziej p r z e k o n y w a j ą c y " . 1! 10 11 ich życie i Jw., s. 246, 249, 250; K . Frisch. op. cit.. s. 53. K . Frisch. op. cit.. s. (if). produkty. 209 �T a k ż e wiele najnowszych p o d r ę c z n i k ó w pszczelarskich malowanie u w a ż a g ł ó w n i e za sposób konserwacji ula, n a d a j ą c y m u estetyczny w y g l ą d lub c h r o n i ą c y przed d z i a ł a n i e m słońca (malowanie na b i a ł o ) . Obecnie d u ż y procent pszczelarzy ludowych korzy­ sta z l i t e r a t u r y fachowej (periodyki, książki), s t ą d też p o g l ą d y ich na znaczenie malowanych u l i nie różnią się zbytnio o d naukowych, tak j a k i metody hodowlane nowoczesnego, racjonalnego pszczelarstwa. Charakter malatur na ulach wskazuje ponad w s z e l k ą w ą t p l i w o ś ć , że na plan pierwszy w y s u w a j ą się tu momenty estetyczne. W dotychczasowej literaturze poświęconej sztuce ludowej nie spotykamy pracy po­ święconej malaturom na ulach, m a ł o też uwagi po­ ś w i ę c a n o temu zagadnieniu w czasie b a d a ń tereno­ wych. T y m w i ę k s z ą w a g ę posiadają dla nas m a t e r i a ł y zebrane z tego zakresu przez Sekcję Badania Plastyki Ludowej IS P A N w K r a k o w i e (posłużyły one r ó w n i e ż za o s n o w ę przy opracowaniu niniejszego szkicu). I2 Na podstawie posiadanych m a t e r i a ł ó w ilustracyj­ nych i opisów, w ś r ó d malowanych u l i skrzynkowych wydzielić m o ż n a k i l k a grup, różniących się od siebie sposobem r o z w i ą z a n i a dekoracji malarskiej. Najlicz­ niejszą n i e w ą t p l i w i e g r u p ę s t a n o w i ą ule, k t ó r y c h skrzynka posiada ś c i a n y jednolicie pomalowane na r ó ż n e kolory, np. front na niebiesko, boki na b r ą z o w o czy biało. W grupie tej odmiennym kolorem pod­ k r e ś l a się k r a w ę d z i e b r y ł y budynku, deseczkę poniżej „oczka", czasem p r o s t o k ą t n e pola zdobnicze, k t ó r e s t a n o w i ą pojedyncze ściany, dzieli się na d w i e r ó ż ­ nego koloru powierzchnie, s t y k a j ą c e się ze sobą w z d ł u ż p r z e k ą t n i . Trudno jest oczywiście rozstrzygnąć, w jakiej mierze w tej grupie malownych u l i malatura w y n i k a z podniet estetycznych, a w jakiej jest w y r a ­ zem potrzeb czysto praktycznych, j a k chęć konserwacji drewna czy też u ł a t w i e n i e orientacji pszczołom. D r u g ą g r u p ę s t a n o w i ć b ę d ą ule, na k t ó r y c h po­ wierzchni, zagruntowanej t y m czy i n n y m kolorem, p o j a w i a j ą się elementy o n i e w ą t p l i w i e dekoracyjnym charakterze. W ś r ó d tych u l i pewna, dosyć zresztą p o w a ż n a część zdobiona jest w sposób abstrakcyjny, przy pomocy rytmicznie rozplanowanych e l e m e n t ó w geometrycznych. Najprostszym p r z y k ł a d e m z tej grupy będzie ul z Pielgrzymki (pow. Gorlice), k t ó r e g o po­ wierzchnia pokryta jest w całości równomiernie rozłożonymi niebieskimi kropkami ( i l . 6). Z w y k l e de­ koracja w tej grupie u l i bywa jednak bardziej skom­ plikowana, co w y r a ż a się z a r ó w n o przez z r ó ż n i c o w a ­ nie kolorów tła, j a k i przez szerszy wachlarz elemen­ t ó w zdobniczych, w ś r ó d k t ó r y c h obok kropek poja­ w i a j ą się t r ó j k ą t y i półkola ( i l . 7) lub starannie roz­ planowane motywy pasowe złożone z ł u k ó w ( i l . 8), co upodobnia ten u k ł a d ornamentu do n i e k t ó r y c h u k ł a d ó w w y s t ę p u j ą c y c h na żelaznych okuciach. I n n ą g r u p ę s t a n o w i ą ule, na k t ó r y c h powierzchni znajdujemy m o t y w y r o ś l i n n e lub antropomorficzne. M o t y w y r o ś l i n n e b y w a j ą b ą d ź silnie zgeometryzowane, j a k to m o ż n a s t w i e r d z i ć na ścianie ula z L u b l i (pow. Strzyżów, i l . 9), b ą d ź traktowane w s p o s ó b schema­ tyczny, ale m i m o to z pewnym zacięciem realistycz­ n y m ( i l . 10). Tematyka figuralna z a r ó w n o antropoj a k i zoomorficzna nie b y ł a dotychczas notowana w m a t e r i a ł a c h d o t y c z ą c y c h u l i malowanych. Raz jeden tylko na frontowej ścianie ula z Wandalina (pow. Opole Lubelskie) spotkano kompozycję d e k o r a c y j n ą , k t ó r ą s t a n o w i ą d w i e umieszczone nad sobą, w ą s a t e twarze ludzkie, wykonane w sposób skrajnie sche­ matyczny ( i l . 11). Czasem zdarza się, że m o t y w y geometryczne oraz mniej lub więcej dekoracyjnie traktowane motywy r o ś l i n n e w y s t ę p u j ą na malowanych ulach obok siebie. Spotykamy się z t y m w pasiece z M r o k o w a (pow. Garwolin), k t ó r e j ule odznaczały się nie spotykanym wprost bogactwem malarskiej dekoracji. Pasieka ta ma zresztą z u p e ł n i e w y j ą t k o w y charakter, podobnie j a k i jej t w ó r c a , niedawno z m a r ł y Franciszek So­ chacki. 1 3 Z e w n ę t r z n e p o d o b i e ń s t w o ula skrzynkowego do domu mieszkalnego prowokuje niejako, aby je t y m bardziej p o d k r e ś l i ć przez odpowiednie malowanie. S t ą d na ś c i a n a c h u l i spotyka się malowane okna, za­ rysy murowanego fundamentu ( i l . 12), a w wypadkach, gdy budynek ula wykonany jest w kształcie np. wieży (il. 1), c a ł e ściany malowane są w sposób m a j ą c y n a ś l a d o w a ć bloki kamiennego m u r u . D o b ó r i zestawienie k o l o r ó w zależą od i n d y w i ­ dualnego podejścia pszczelarzy-malarzy. Pytany o to pszczelarz z Podhala w y r a z i ł się w ten s p o s ó b : „pszczoły l u b i ą te kolory na ulach, k t ó r e najczęściej s p o t y k a j ą w przyrodzie". Jest to zupełnie naturalne, ale niezgodne z i n t e n c j ą : „ m a l u j e m y po to, by pszczoła ł a t w i e j z n a l a z ł a d r o g ę p o w r o t n ą do ula", podczas gdy stosowanie k o l o r ó w najczęściej spotyka­ nych w przyrodzie powinno raczej u t r u d n i a ć owadowi trafienie do swego ula. Sądząc z przeprowadzonych r o z m ó w i obserwacji, najczęściej stosowanymi kolo­ rami s ą : niebieski, zielony, żółty i , o dziwo, kolor czerwony, to jest ten, którego pszczoła nie rozpoznaje, w i d z ą c go jako czarny. Wymienione kolory w y s t ę ­ p u j ą w najrozmaitszych odcieniach. Poza t y m spo­ tykamy kolory: brązowy, biały, czarny, różowy, fio­ letowy i inne. O b s e r w u j ą c rozwój malatur na ulach skrzynko­ wych, u c h w y c i ć m o ż e m y c i e k a w ą ewolucję, k t ó r e j proces bynajmniej nie został jeszcze zakończony. W i ­ dzimy bowiem, j a k z prostego pokrywania powierzchni ula farbą, podyktowanego przede wszystkim momen­ tami praktycznymi, zaczyna p o w s t a w a ć nowa gałąź ludowej sztuki dekoracyjnej. 12 [Zbiór.] Pszczelarstwo, Warszawa 1951, s. 71; rzbior.] Poradnik Pszczelarza, Warszawa 1952, s. 135; M . Janiszewski, Ule i sprzęt pasieczny, Warszawa 1957, s. 24. 13 W jednym z najbliższych n u m e r ó w p o ś w i ę c i m y temu t w ó r c y specjalny a r t y k u ł . Red. Fot: Jerzy Czajkowski — il. 6, 7, 11; Stefan Deptuszewski — il. 1, 4, 5, 8, 9, 12; Maria Przeździecka — il. 3, 10, — il. 2; Michał Maśliński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/079834c8783200e020cf304a95f0654b.pdf 37691f42ad670cd5c02340b5f080ad39 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3463 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3246 Title A name given to the resource Lajkonik w oczach badaczy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1, s.3-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bujak, Jan; Pilichowska, Bogdana Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jan Bujak, Bogdana Pilichowska LAJKONIK W O C Z A C H BADACZY Nieoficjalnym s y m b o l e m K r a k o w a jest p o s t a ć b r o ­ datego j e ź d ź c a w p s e u d o o r i e n t a l n y m s t r o j u , na bogato ubranym, nieproporcjonalnie m a ł y m drewnianym koni­ k u bez n 6 g , s t o j ą c y m n a w y ł a n i a j ą c y c h s i ę s p o d k o ń ­ skiego k o r p u s u nogach j e ź d ź c a . N a z w ę L a j k o n i k a w i d z i ­ m y na s z y l d a c h s k l e p ó w , k a w i a r n i , b a r ó w , a n a w e t i n s ­ tytucji, zaś postać zdobi w i n i e t y k r a k o w s k i c h gazet, reklamy, k a r t y pocztowe itd. W y o b r a ż a j ą j ą t a k ż e liczne zabawki, sprzedawane t u r y s t o m jako p a m i ą t k a z K r a ­ kowa. Do L a j k o n i k a i do l e g e n d y z n i m z w i ą z a n e j j e s t e ś m y już tak p r z y z w y c z a j e n i , ż e p r z y j m u j e m y j ą nie zasta­ nawiając się, s k ą d w ł a ś c i w i e w z i ą ł się ten barwny zwyczaj. T y m bardziej, że w a r t y k u ł a c h o n i m , k t ó r e u k a z a ł y się w ostatnich latach, z n a j d u j e m y często p o w t a ­ r z a n e s t w i e r d z e n i e , iż „ t a j e m n i c a L a j k o n i k a z o s t a ł a r o z ­ szyfrowana". W rzeczywistości jednak w ciągu prawie 160 l a t b u r z l i w y c h d o c i e k a ń d o t y c z ą c y c h g e n e z y tego z w y c z a j u n i e w y s z l i ś m y c i ą g l e jeszcze poza h i p o t e z y — mniej lub bardziej przekonujące, a niekiedy wprost fantastyczne. Nie w i e m y nawet k i e d y w ł a ś c i w i e zwy­ czaj t e n p o j a w i ł s i ę w K r a k o w i e . P r z e z l a t a p o w s t a ł y i u p a d ł y d z i e s i ą t k i hipotez, t w o r z y ł y się obozy, w y b u c h a ­ ły z a w z i ę t e spory i p o l e m i k i zamieszczane na łamach p o w a ż n y c h n a u k o w y c h p u b l i k a c j i . W ś r ó d badaczy, k t ó ­ rzy zajmowali się L a j k o n i k i e m , byli wybitni uczeni. Ż y w o i n t e r e s o w a l i s i ę t e m a t e m t a k ż e d z i e n n i k a r z e co­ d z i e n n y c h gazet k r a k o w s k i c h , k t ó r z y s t a r a l i s i ę z a w s z e w y ł a p a ć wszystkie nowości i rewelacje, by je przeka­ zać s w y m czytelnikom. A w s z y s t k o z a c z ę ł o s i ę w r o k u 1820, k i e d y t o na ł a m a c h pierwszego w K r a k o w i e czasopisma literackiego „Pszczółki Krakowskiej", jego założyciel i wydawca K o n s t a n t y M a j e r a n o w s k i (1790—1851) o p u b l i k o w a ł r e l a ­ cję z obchodu K o n i k a Zwierzynieckiego, p o d a j ą c jedno­ c z e ś n i e w y j a ś n i e n i e g e n e z y tego z w y c z a j u . Z a t r z y m a j m y się c h w i l ę p r z y autorze tego a r t y k u ł u , g d y ż j e g o osoba j e s t n i e z w y k l e w a ż n a d l a c a ł e j s p r a w y L a j k o n i k a , a t o co w ó w c z a s n a p i s a ł , d o d n i a d z i s i e j s z e ­ go j e s t t r e ś c i ą p o l e m i k i r o z w a ż a ń . K o n s t a n t y M a j e r a ­ nowski był człowiekiem niezwykle kontrowersyjnym. Dał się p o z n a ć j a k o dziennikarz o b ł y s k o t l i w e j , w y b i t ­ nej i n t e l i g e n c j i , j a k o poeta, d r a m a t u r g i p o w i e ś c i o p i sarz, ale — j a k p i s a ł A m b r o ż y G r a b o w s k i — „przy z d o l n o ś c i a c h p i ó r a n i e o b f i t o w a ł w t o , co n a z y w a m y c h a r a k t e r e m . N i e o g l ę d n y na j u t r o , l e k k o m y ś l n y , o k o ł o r. 1830 do 1831 w p l ą t a ł s w e i m i ę w s p r a w y g o d n e p o ­ g a r d y , co go z o h y d z i ł o . . . i r e s z t ę ż y c i a z a k o ń c z y ł tu w K r a k o w i e , nie z o s t a w i a j ą c u nikogo dobrego w s p o m ­ n i e n i a po sobie" Przede w s z y s t k i m zarzucano m u , że b y ł p ł a t n y m szpiegiem i d e n u n c j a t o r e m na u s ł u g a c h gen. A l e k s a n d r a R o ż n i e o k i e g o , szefa t a j n e j p o l i c j i K r ó l e s t w a P o l s k i e g o . W czasach R z e c z y p o s p o l i t e j K r a k o w s k i e j zo­ stał naczelnikiem cenzury w K r a k o w i e t ę p i ą c wszelkie p r z e j a w y s w o b o d n e g o m y ś l e n i a . A l e t e n sam człowiek w l a t a c h 1819—1822 p i s y w a ł d o „ P s z c z ó ł k i " i „ K r a k u ­ sa" a r t y k u ł y „ t c h n ą c e n i e t y l k o m i ł o ś c i ą o j c z y z n y , a l e chęcią ożywienia ducha narodowego, budzenia serc z u ś p i e n i a i a p a t i i " . W 1848 r. o p u b l i k o w a ł 10 o b r a z ó w 8 I z dziejów Polski i K r a k o w a , napisanych w t y m patriotycznym Był i też duchu Majeranowski popularyzatorem jów. W z Artykuł r. Kronika wielkim legend, „Pszczółce" „Pielgrzym 1820 pt. 10 Krakowa. miłośnikiem, zbieraczem podań, obrzędów publikował je pod i Data j e s t tu ukazał ważna odbył — się w opis dniu 9 musiał go i p a m i ę t a ł a i „Wielu wie — rada pole do porównań, nas choćby Sam szcze­ z tym, dzisiaj. z was pisał konika, kochani ziomkowie, Pielgrzym z Tęczyna na równinach — może co jeszcze znaczy ta przedmieścia ku pomimo t y s i ę c y l u d z i na grożącego jej jedno miejsce deszczu, nie pa­ Zwierzyń­ c o w i , w dTugi c z w a r t e k u r o c z y s t o ś c i B o ż e g o C i a ł a , wczoraj, ścisły, większość jego przebieg. zaś opis — j a k o w ogóle pierwszy — jest dla ciekawy, dając czerwca być się poprzedniego dnia czytelników oglądała co w i d z i m y zwycza­ pseudonimem Tęczyna". o Lajkoniku gdyż Lajkonik gólnie samym dni do którą dziesięciu zwabiła? C z ł o w i e k po t a t a r s k u p r z e b r a n y , w z a w o j u i w ż ó ł ­ t y c h b u t a c h , z w i e l k ą b u ł a w ą w r ę k u ; u d a j e h a r c e na p o s u w i s t y m biegunie; w istocie na z r ę c z n i e p r z y s t r o j o ­ n y m k o n i k u z drewna, otoczony s t r a ż ą policji, przy od­ g ł o s i e m u z y k i , t r ą b i k o t ł ó w . Za k a ż d y m p o d s k o c z e n i e m w t ą albo o w ą s t r o n ę , k i l k a s e t l u d z i do zamieszania przywodzi; wielu z niebezpieczeństwem szwanku, znęca do w ł a ż e n i a na d a c h y , p a r k a n y , d r z e w a i k a m i e n i e w szychtach, byle m u się p r z y p a t r z e ć mogli. O b c h ó d t e n , n a l e ż ą c y do r z ę d u n a j w e s e l s z y c h i n a j ­ dawniejszych w Krakowie, dzieje się w następujący s p o s ó b : skoro się t y l k o procesja o d P a n n y M a r i i po r y n k u miasta u k o ń c z y , zaraz cała p u b l i c z n o ś ć rozmaitego stanu, w i e k u i p ł c i o b o j e j p o ś p i e s z a na r o z l e g ł ą r ó w ­ n i n ę za b i s k u p i m p a ł a c e m , p r z e z B r a c k ą , W i ś l n ą i F r a n ­ c i s z k a ń s k ą ulicę aby zgromadzenie W ł ó c z k ó w * u p r z e d z i ć , które powraca z nabożeństwa, krokiem wolnym, i w p o r z ą d k u s t o s o w n y m do d a w n e g o z w y c z a j u . T a m po n i e j a k i e j c h w i l i , p o k a z u j e się od Z w i e r z y ń c a o c z e k i w a ­ n y k o n i k ze s w o i m u d z i e l n y m o r s z a k i e m , p o s t ę p u j ą c y t a k ż e Bwolna, n a p r z y j ę c i e b r a c t w a z k t ó r a m n i e b a w e m się łączy, i zajeżdża przed okna Biskupa Krakowskiego, d l a z ł o ż e n i a M u czci n a l e ż n e j p r z e z t r z y k r o t n y powiew c h o r ą g w i ą . Po d o p e ł n i e n i u tego o b r z ę d u , Włóczkowie z a t r z y m u j ą się nieco opodal — a rozweselony T a t a r z y n harcuje dopiero na s w y m k o n i k u , w p a d a j ą c m i ę d z y pos­ p ó l s t w o , gdzie najbardziej ś c i ś n i o n e t ł u m y uwodzi. W r z a ­ w a i p o p ł o c h na wszystkie strony, z n a m i o n u j ą dziarskie j e g o o b r o t y . Po k i l k u t a k i c h z a w o d a c h , u c z ę s t o w a w s z y b u ł a w ą w p l e c y ( g a ł k a tej b u ł a w y jest w y p c h a n a s i e r ś ­ cią) niejednego z b i e d a k ó w , k t ó r y nie z d ą ż y , albo nie chce d o b r o w o l n i e u s t ą p i ć z d r o g i , ł ą c z y się na p o w r ó t z W ł ó c z k a m i , i na i c h czele z p o w a g ą wodza p r z o d k u jącego z a s t ę p o m u w i e ń c z o n y m c h w a ł ą z w y c i ę s t w a jedzie na p r z e d m i e ś c i e Z w i e r z y ń c a , gdzie j a k ł a t w o się do­ m y ś l a ć , k o ń c z y d o s t o j n o ś ć s w o j ą , na p r z y g o t o w a n e j ucz­ cie u s t a r s z e g o , w e d ł u g p o w s z e c h n e j w i a d o m o ś c i , s k r o m ­ nej a l e w e s o ł e j . *) W ł ó c z k o w i e , flisactwem. drwale zajmujący się jednocześnie �Dzisiejszy j e ź d z i e c na dziesiąt, pełen żywości się K u l i s i e w i c z , ków. o źródło z nim tego liczy około zapału i jest j e d n y m Rozmawiałem skwapliwie koniku, i lat młodzieńca, z przedniejszych kilkakrotnie, obchodu, sześć­ nazywa Włócz­ dopytując lecz t y l e tylko się był w stanie m n i e n a u c z y ć : że zwyczaj ten jest bardzo d a w ­ ny, p o d o b n o jeszcze o d n a j a z d ó w tatarskich istniejący". W dalszej części a r t y k u ł u M a j e r a n o w s k i stara się w y j a ś n i ć g e n e z ę o b r z ę d u : „ J a k w i e ś ć niesie powszechna, j a k l u d p r o s t y z p e w n o ś c i ą u t r z y m u j e , a co h i s t o r i a nasza n i e o m y l n i e z d a j e s i ę s t w i e r d z a ć ; o k o ł o r o k u 1281, pod n i e s z c z ę ś l i w y m p a n o w a n i e m Leszka Czarnego, T a ­ t a r z y p o r a z t r z e c i g r a s u j ą w Polsce, p o d s u n ę l i s i ę a ż p o d s a m K r a k ó w , k t ó r y j u ż za B o l e s ł a w a W s t y d l i w e g o d w a k r o ć o g n i e m i m i e c z e m pustoszyli. W ł a ś n i e podczas p r o c e s j i B o ż e g o C i a ł a dano z n a ć do m i a s t a , że znaczny o d d z i a ł tej h o r d y p o p e ł n i a g w a ł t y i r a b u n k i na p r z e d ­ mieściach Zwierzyńca. Chwilowa trwoga ogarnęła umy­ sły l u d u ; p ł a c z , narzekanie kobiet, s t a r c ó w i dzieci roz­ l e g a ł o s i ę n a o k o ł o ; m y ś l a n o j u ż z d a ć s i ę na l i t o ś ć k r w a ­ wych najeźdźców, których pożoga i mordy były jedy­ n y m h a s ł e m , g d y w z d o l n y c h do b o j u n a w e t z a c h w i a ł o się m ę s t w o . W t y m jeden z p o m i ę d z y W ł ó c z k ó w zwie­ r z y n i e c k i c h , z a g r z a n y o d w a g ą b o h a t e r a , p o r y w a za c h o ­ r ą g i e w , k t ó r e j d o t ą d jest g o d ł e m o r z e ł b i a ł y , i k r z y k ­ n ą w s z y na s w o i c h : „ Z a m n ą b r a c i a ! U d e r z m y n a t y c h zbójców! G i ń m y a nie p o z w ó l m y i m bezkarnie nacho­ d z i ć naszej z i e m i ! " — o b u d z ą p o w s z e c h n y z a p a ł i n a czele u z b r o j o n e g o l u d u p o ś p i e s z a n a Z w i e r z y n i e c . W k i l ­ k u godzinach zasłano t r u p a m i n a d b r z e ż a Wisły, która się k r w i ą ich z a r u m i e n i ł a , a waleczny d o w ó d c a , p r z y ­ strojony od l u d u w u b i o r y zabitego naczelnika p o h a ń c ó w , z t r y u m f e m p r o w a d z o n y do m i a s t a , w i t a n y o k r z y ­ k a m i r a d o ś c i w t e m s a m e m p r a w i e miejscu, w k t ó r e m się dzisiaj łączy z p o w r a c a j ą c ą z procesji W ł ó c z k ó w cho­ rągwią" . 3 Widzimy, 4 jak w miarę tego „wyjaśniania", autora coraz bardziej ponosi fantazja, j a k barwniejsze, w z r u s z a j ą c e szczegóły. dorzuca coraz to Przez d z i e s i ą t k i l a t l i c z n i a u t o r z y p r z e p i s u j ą le­ g e n d ę bez z m i a n l u b jeszcze b a r d z i e j j ą upiększają, t w o r z ą c na j e j k a n w i e w y c i s k a j ą c e ł z y o p o w i a d a n i a , a nawet poematy . W niektórych publikacjach znajdu­ j e m y dodatkowe — niekiedy ciekawe — szczegóły doty­ c z ą c e u b i o r u L a j k o n i k a , k a p e l i i g r a n y c h przez n i ą m e ­ l o d i i , z m i a n t r a s y pochodu i t p . oraz u w a g i o p o d o b i e ń ­ stwie do o b r z ę d ó w l u d o w y c h . T y m o s t a t n i m zagadnie­ n i e m z a j ę l i s i ę szerzej J ó z e f M i k o ł a j W i ś l i c k i i O s k a r K o l b e r g . W y j a ś n i e n i e genezy o b c h o d u dane przez M a jeranowskiego nie było w t y m okresie kwestionowane. P i e r w s z y m , k t ó r y s i ę do n i e g o s c e p t y c z n i e u s t o s u n k o w a ł b y ł A m b r o ż y G r a b o w s k i . „ Ż y j ę t u l a t 58 — p i s a ł w 1855 r. — a p r z y b y w s z y do K r a k o w a s p o r y m , b o l a t 14 i p ó ł m a j ą c y m w y r o s t k i e m , d o b r z e p a m i ę t a m , co s i ę t u d z i a ł o w czasach m o j e j m ł o d o ś c i . N i g d y p r z e c i e ż n i e p a m i ę t a m , aby kiedy m ó w i o n e było o „ K o n i k u Zwierzynieckim", co n i e c h y b n i e j a k o m ł o d e g o i c i e k a w e g o , b y ł o b y m n i e s p o w o d o w a ł o i ś ć p r z y p a t r z e ć m u s i ę w ż y w e oczy. N i g d y też n i e w i d z i a ł e m , aby, j a k to się dzieje teraz, c a ł i procesya z r y n k u k ł u s e m biegła k u p r z e d m i e ś c i u Z w i e ­ r z y n i e c o g l ą d a ć t e g o n i b y T a t a r a (...)' P r z y t e m p r z e g l ą d a ­ ł e m k s i ę g i d a w n e g o cechu w ł ó c z k ó w , k t ó r z y w o w y c h odległych wiekach g ł ó w n y m i mieli być aktorami te.^o zdarzenia, owego pobicia i odpędzenia Tatarów (...) wszelako w t y c h k s i ę g a c h cechu w ł ó c z k ó w nic nie zna­ l a z ł e m , c o b y d a w a ł o ś l a d j a k i tego z w y c z a j u w d a w ­ n y c h czasach. R o z g ł o s tego K o n i k a Z w i e r z y n i e c k i e g o n a ­ l e ż y s i ę K o n s t a n t e m u M a j e r a n o w s k i e m u (...) T e r a z ju>. wszyscy niezbicie w i e r z ą , ż e to jest s t a r o ż y t n y z w y c z a j , wyjąwszy mnie, który m a m o t y m jakąś wątpliwość; t y l k o przypuszczam, że ten konik m ó g ł istnieć k i e d y ś t a k d a w n o , ale w czasach n i e w o l i k r a j o w y c h , w c h w i ­ lach politycznych z a b u r z e ń i z a j m o w a n i a K r a k o w a to p r z e z S z w e d ó w i S i e d m i o g r o d z i a n , to p r z e z Moskali i N i e m c ó w , poszedł w zapomnienie, uległ p r z e d a w n i ę 4 5 �I �n i u , i w n a s z y c h czasach n a p o d s t a w i e j a k i e g o go p o d a n i a w z n o w i o n y z o s t a ł " . mgliste­ e W o k r e s i e , g d y G r a b o w s k i p i s a ł te s ł o w a , s t w i e r ­ dzono t e ż p o n a d w s z e l k ą w ą t p l i w o ś ć , że nie b y ł o na­ j a z d u t a t a r s k i e g o n a K r a k ó w w r . 1281 o r a z ż e ś w i ę t o Bożego Ciała zaczęto obchodzić w Krakowie znacznie później. Do a s p e k t ó w t y c h n a w i ą z a ł Józef Łepkowski w 1866 r. w s w y m Przeglądzie krakowskich tradycji'. „ W r o k u d o p i e r o 1287 — p i s a ł — c h o c i a ż L e s z e k C z a r n y u m k n ą ł do W ę g i e r , a o k o ł o stolicy o g i e ń i m i e c z p u s t k ą zostawił, przecież Nogal nie z d o b y ł K r a k o w a , odegnany od niego. M o g ł o b y się w i ę c z g a d z a ć podanie z f a k t e m historycznym, c h o c i a ż nie b y ł b y b ł a h y m zarzut: czemu w ź r ó d ł a c h k r o n i k a r s k i c h nie ma nie t y l k o wzmianki, ale c h o ć b y n a j m n i e j s z e j w i a d o m o ś c i o t a k i e j o b r o n i e m i a s t a , o j a k i e j m ó w i p o d a n i e (...) C z e m u ż n a k o n i e c w cechowych przywilejach w ł ó c z k ó w choćby s ł o w e m nie b y ł a w s p o m n i a n a owa ich z a s ł u g a ? " Pod w p ł y w e m tych w ą t p l i w o ś c i zaczęto kwestiono­ w a ć p o d a n ą przez M a j e r a n o w s k i e g o g e n e z ę Lajkonika j a k o „ p a m i ą t k i " po n a j a z d a c h t a t a r s k i c h . N i e k t ó r z y , c h o ć n i e l i c z n i , k r y t y c y p o s z l i jeszcze d a l e j t w i e r d z ą c , ż e c a ł y obchód Lajkonika wraz z legendą Majeranowski wy­ m y ś l i ł o d p o c z ą t k u do k o ń c a . P i e r w s z y z r o b i ł to a n o ­ n i m o w y a u t o r w „ R u c h u M u z y c z n y m " w 1861 r . Był on zdania, że M a j e r a n o w s k i p r z e s z c z e p i ł na g r u n t polski obchód, który widział w południowej Francji, gdzie u r z ą d z a s i ę go n a p a m i ą t k ę w y p ę d z e n i a s t a m t ą d Mau­ rów. Natomiast W ł a d y s ł a w Wójcicki w „Kłosach" w 1872 r . n i e n e g u j e i s t n i e n i a l e g e n d y , p o d d a j e j e d n a k w w ą t p l i w o ś ć d a w n o ś ć obchodu Lajkonika: „Czy ten ob­ chód Konika Zwierzynieckiego obchodzono dawniej, 8 d a w n y c h ś l a d ó w nie m a m y . T a k sumienny i g o r l i w y k r o n i k a r z K r a k o w a , j a k A m b r o ż y G r a b o w s k i (...), n i c o n i m n i e w s p o m i n a (...). O d z i a ł a l n o ś c i w ł ó c z k ó w i o c a ­ l e n i u przez n i c h K r a k o w a o d najazdu T a t a r ó w , t r a d y c j a d a w n a p r z e t r w a ł a , ale o b c h ó d K o n i k a Z w i e r z y n i e c k i e g o p i e r w s z y r a z p o j a w i a s i ę w r o k u 1820. (...) Ż e d a w n i e j nie i s t n i a ł w K r a k o w i e ż a d n e j w ą t p l i w o ś c i nie ma, a l ­ b o w i e m najmniejszego ś l a d u o n i m nie znajdujemy, ani w zabytkach p i ś m i e n n y c h , ani w d r u k a c h starych, a p r z e c i e ż w t y c h ostatnich m a m y ciekawe opisy C z ą b r u K r a k o w s k i e g o , G r e g o r y a n e k po s z k ó ł k a c h i w a l k i k o g u ­ tów z wyścigami konnemi w X V I i X V I I stuleciu" W 1907 r. n i e z n a n y a u t o r p i s a ł w „ N o w e j R e f o r m i e " , ż e j e s t to „ k a c z k a " , k t ó r ą w y s i e d z i a ł p r z e d 8 0 - c i u l a t y krakowski dziennikarz K. Majeranowski. Л inspiracja d l a n i e g o m i a ł o b y ć n a s t ę p u j ą c e w y d a r z e n i e : „ r a z za czasów napoleońskich, oddział wojska francuskiego w pochodzie na K r a k ó w s t a n ą ł p r z e d k a t e d r ą na Zwie­ rzyńcu. Tam w pewnym ogródku Francuzi urządzili s w ó j o b c h ó d n a r o d o w y . S p o d o b a ł o się to n i e z m i e r n i e M a j e r a n o w s k i e m u , k t ó r y w lot u m y ś l i ł p r z y s w o i ć m a l o w n i ­ cze i g r z y s k o K r a k o w o w i . W y m y ś l i ł o n o d w i e c z n e p o d a n i e o T a t a r a c h , p a s o w a ł na b o h a t e r ó w w ł ó c z k ó w i t r a d y c j a o koniku była gotowa..." . W t y m samym duchu uka­ z a ł o s i ę jeszcze k i l k a i n n y c h publikacji, przy czyni większość a u t o r ó w przytaczała jako koronny argument cytowane w y ż e j s t w i e r d z e n i e G r a b o w s k i e g o . Pod koniec X I X w . z a c z ę ł o się u t w i e r d z a ć przekonanie, że M a j e r a ­ n o w s k i b y ł m i s t y f i k a t o r e m i f a ł s z e r z e m h i s t o r i i na d u ż ą s k a l ę . Z a j ą ł się o n na s w ó j s p o s ó b n i e t y l k o L a j k o n i ­ k i e m , ale r ó w n i e ż i i n n y m i k r a k o w s k i m i zwyczajami, m.in. R ę k a w k ą i C o m b r e m , a t a k ż e i legendami. Jako 1 0 �c i e k a w o s t k ę m o ż n a t u p r z y t o c z y ć jego i n t e r p r e t a c j ę le­ g e n d y o T w a r d o w s k i m , w k t ó r e j s t w i e r d z a ł , że n a s z mistrz i Faust s t a n o w i ą j e d n ą i tę s a m ą osobę. Polski czarnoksiężnik w czasie p o b y t u w Niemczech chcąc u k r y ć swoje pochodzenie m i a ł się n a z w a ć Fastem, a p ó ź ­ niej Faustem. Wiele fantastycznych z m y ś l e ń Majeran o w s k i e g o d o s t a ł o się na s t a ł e d o l i t e r a t u r y , n a w e t n a u ­ k o w e j , z n a j d u j e m y je i dzisiaj w p r a c a c h a u t o r ó w , k t ó ­ rzy je w dobrej wierze p r z y t a c z a j ą jako autentyczne l u ­ dowe o b r z ę d y , legendy, podania, ballady l t d . W 2 poł. X I X w . n i e p o t ę p i a n o go j e d n a k z b y t o s t r o , u w a ż a j ą c , że wszystkich t y c h „ b a ł a m u c t w " i p o d r a b i a ń dopuścił s i ę z m i ł o ś c i do d a w n y c h t r a d y c j i n a r o d o w y c h , k t ó r e chciał upiększyć, a w ten sposób p r z y p o m n i e ć je i uch­ r o n i ć od zapomnienia. Na fałszerstwa Majeranowskiego szerzej zwracali u w a g ę Z y g m u n t Gloger, Aleksander B r u c k n e r , L u d w i k K r z y w i c k i , z a ś w n a s z y c h czasach M i e c z y s ł a w a R o m a n k ó w n a i Janusz Tazbir E f e k t e m „ z d e m a s k o w a n i a " M a j e r a n o w s k i e g o b y ł o co­ raz b a r d z i e j s z e r z ą c e s i ę p r z e k o n a n i e , ż e L a j k o n i k j e s t t w o r e m jego fantazji. A l e istnieli t a k ż e o b r o ń c y „ s t a r o ­ żytności" Lajkonika, k t ó r z y starali się usilnie z n a l e ź ć p r z e k o n y w u j ą c e d o w o d y na j e g o i s t n i e n i e p r z e d 1820 r. I d o w o d y takie — w postaci d o k u m e n t ó w — znaleziono! P i e r w s z y t a k i d o k u m e n t o p u b l i k o w a ł w r. 1898 W a ­ l e r y Eliasz R a d z i k o w s k i . Jest to p r o t o k ó ł p r z e s ł u c h a n i a d w ó c h w ł ó c z k ó w s p i s a n y 27 m a r c a 1816 г., g d z i e m . i n . c z y t a m y : „... o d b y w a n i e K o n i k a Z w i e r z y n i e c k i e g o n a s t ę ­ p u j e p r z e z j e d n e g o z n a s z y c h c z ł o n k ó w za w y n a g r o ­ dzeniem, z łaski ksieni zwierzynieckiego klasztoru po­ b i e r a n i e m " . Ta n i e w ą t p l i w a rewelacja p o p r z e d z i ł a na­ s t ę p n ą , o g ł o s z o n ą 5 lat p ó ź n i e j przez K l e m e n s a B ą k ó w skiego, k t ó r y q p u b l i k o w a ! d o k u m e n t o d n a l e z i o n y przez d y r e k t o r a A r c h i w u m Miejskiego w K r a k o w i e , dr Stanis­ ł a w a K r z y ż a n o w s k i e g o . B y ł o to p i s m o k o n g r e g a c j i w ł ó c z ­ k ó w z w i e r z y n i e c k i c h z 1814 r. a d r e s o w a n e d o d y r e k t o r a p o l i c j i w K r a k o w i e . W a g a t e g o d o k u m e n t u s k ł a n i a dc z a c y t o w a n i a go w c a ł o ś c i : „ D o W i e l m o ż n e g o D y r e k t o r a Policji Wolnohandlowego miasta K r a k o w a . Kongregacya W ł ó c z k ó w , od k i l k u w i e k ó w u ż y w a j ą c p r z y k o n k l u z y i oktawy Bożego Ciała zabaw wesołych połączonych z m u ­ zyką i widowiskiem konika uformowanego, k t ó r e n s w y m skakaniem publiczność z a b a w i ć może. Z tych przyczyn o ś m i e l a m u p r a s z a ć W-ego Dyrektora Policji, gdyby na­ sze z a b a w y w g o d z i n a c h z a k a z a n y c h p o r ą n o c n ą p r z e d ­ ł u ż a ł y się, r a c z y ł s w y m p o z w o l e n i e m u d a r o w a ć n a m po g o d z i n i e z a k a z a n e j p r z e d ł u ż y ć t e nasze z a b a w y p r z y m u z y c e , a to o d b y w a ć s i ę m a j ą c e p r z y u l i c y S m o l e ń s k i e j w p r z e d m i e ś c i u p o d n r 206, za k t ó r ą ł a s k a w o ś ć Jego z w y s o k i m u s z a n o w a n i e m w y z n a j ą c y m nasze p o s ł u s z e ń ­ s t w o . D n i a 16 J u n i i 1814. W a l e n t y K r a s s o w s k i , s t a r s z y . Porembski, podstarszy" . 1 2 l s T e n sam d o k u m e n t przytacza w całości Jan Ptaśnik w „ C z a s i e " z 1907 r. p o p r z e d z a j ą c go w s t ę p e m , b ę d ą c y m żarliwą obroną Lajkonika: „ O d p e w n e g o czasu rok­ rocznie p r a w i e z okazji obchodu K o n i k a Zwierzyniec­ kiego p o j a w i a j ą się w naszych d z i e n n i k a c h artykuły, k t ó r e j e g o p o c z ą t e k c o f a j ą l e d w i e l a t k i l k a d z i e s i ą t od r o k u b i e ż ą c e g o , a n a w e t , co w p r o s t n a humorystykę z a k r a w a , n a z y w a j ą t w o r e m j e d n e j osoby, M a j e r a n o w ­ skiego. D z i w n ą b y do p r a w d y b y ł o r z e c z ą , g d y b y w p r z e ­ ciągu lat kilkudziesięciu potrafiło się z u p e ł n i e z a p o m n i e ć o pochodzeniu tej u r o c z y s t o ś c i , a ż e b y w p r z e c i ą g u tak krótkiego czasu mogła przyjąć się znana legenda o w ł ó c z k u krakowskim. Nie m a m zamiaru tutaj zajmo­ w a ć się bliżej t ą l u d o w ą z a b a w ą w o k t a w ę Bożego C i a ł a ani jej pochodzeniem, a ż e b y p r z e c i e ż raz p o ł o ż y ć k o n i e c n a i w n e j w e r s j i o w p r o w a d z e n i u jej przez M a j e ­ r a n o w s k i e g o p r z e d l a t y 80, j a k o t y m z n o w u p r z e d k i l k u I U. 4. O b c h o d y L a j k o n i k a o k . 1932 г. I I . 5, 6. L a j k o n i k a w 1978 r. Obchody �d n i a m i autor a r t y k u ł u w N o w e j Reformie s w y c h czy­ telników informował, proszę o łaskawe wydrukowanie n a s t ę p u j ą c e g o podania..." . u Następnym, chociaż kontrowersyjnym argumentem b y ł obraz znanego k r a k o w s k i e g o m a l a r z a M i c h a ł a Sta­ chowicza, p r z e d s t a w i a j ą c y o b c h ó d K o n i k a Zwierzyniec­ k i e g o . Z a m ó w i ł go — j a k i szereg i n n y c h — b i s k u p P a w e ł W o r o n i c z do swego p a ł a c u , k t ó r e m u p o s t a n o w i ! przywrócić „dawną świetność i wspaniałość" i „za­ m i e n i ć na ognisko s z t u k i i l i t e r a t u r y " . N i e z a l e ż n i e od s p o r ó w , j a k i e obraz ten w y w o ł a ł , jego znaczenie pole­ ga n a t y m , ż e j e s t t o p i e r w s z a — i to b a r d z o szcze­ gółowa — dokumentacja ikonograficzna obchodu L a j k o ­ nika, a w i ę c s k ł a d u c a ł e g o orszaku, s t r o j ó w jego uczest­ ników, a nawet otaczającej publiczności. Przedmiotem d y s k u s j i s t a ł a s i ę n a t o m i a s t d a t a p o w s t a n i a tego o b r a z u . J e ż e l i z o s t a ł o n n a m a l o w a n y p r z e d 1820 г., s t a n o w i ł o b y t o jeszcze j e d e n p r z e k o n y w a j ą c y a r g u m e n t p r z e c i w t e ­ zie, ż e L a j k o n i k a s p r o w a d z i ł z z a g r a n i c y a l b o t e ż w y ­ m y ś l i ł M a j e r a n o w s k i . J e d n a k ż e data po k i l k u konser­ w a c j a c h obrazu s t a ł a się m a ł o czytelna. N i e k t ó r z y auto­ r z y o d c z y t y w a l i j ą j a k o r. 1820 (a w i ę c r o k , w k t ó r y m L a j k o n i k z o s t a ł p o raz p i e r w s z y o p i s a n y ) , i n n i z a ś j a k o r. 1816. P r z e w a g ę u z y s k a l i z w o l e n n i c y d a t y w c z e ś n i e j ­ szej, o p i e r a j ą c s i ę — o d z i w o — n a w s p o m n i a n y m w y ­ żej G r a b o w s k i m , k t ó r y w Opisie h i s t o r y c z n y m Krakowa podaje jako d a t ę powstania obrazu lata 1816—1817 p r z e c z ą c w ten sposób innej swojej wypowiedzi, wyżej p r z e z nas c y t o w a n e j . 15 P o w s t a j ą też hipotezy o pochodzeniu L a j k o n i k a od d a w n y c h p o g a ń s k i c h k u l t ó w . N i e k t ó r z y (up. W ł a d y s ł a w S i a r k o w s k i , Józef Szujski) u w a ż a j ą , że p i e r w o w z o r e m b y ł y u r o c z y s t o ś c i k u czci b o g a w o j n y i p o ś w i ę c o n e g o m u k o n i a , na k t ó r y m o b j e ż d ż a ł ś w i a t . W y b i e g a j ą c n i e ­ co n a p r z ó d m o ż n a t u d o d a ć , ż e jeszcze w o d l e g l e j s z e czasy cofa K o n i k a Zwierzynieckiego Stanisław Wys­ p i a ń s k i , k t ó r y w Achillesie p o d s t a w i a go w miejsce konia trojańskiego, starając się połączyć ten obrzęd z indoeuropejskim k u l t e m wody. Odys harcuje t u na d r e w n i a n y m koniu, a cała uroczystość przebiega w e d ­ ług e l e m e n t ó w obchodu Lajkonika. Według niektórych k r y t y k ó w (np. P r z e m y s ł a w M ą c z e w s k i ) W y s p i a ń s k i p o d ­ jął w ten sposób próbę wyjaśnienia r o d o w o d u te.5o z w y c z a j u (flisacy j a k o czciciele fetysza k u l t u w o d y — konia, poświęconego w Grecji P o s e j d o n o w i . Nie ule­ ga w ą t p l i w o ś c i , ż e W y s p i a ń s k i p o w a ż n i e i n t e r e s o w a ł s i ę L a j k o n i k i e m , d l a k t ó r e g o z a p r o j e k t o w a ł w 1904 r. n o ­ wy, bardzo p i ę k n y strój. 1 6 Z a c z ę t o t e ż s z u k a ć na z i e m i a c h p o l s k i c h , w i n n y c h k r a j a c h , a n a w e t na i n n y c h k o n t y n e n t a c h o b c h o d ó w — zwłaszcza ludowych — związanych z koniem lub prze­ b i e r a n i e m s ę za n i e g o . I r z e c z y w i ś c i e z n a l e z i o n o i c h b a r d z o w i e l e . S t w i e r d z o n o , ż e nasz K o n i k Z w i e r z y n i e c ­ k i m a w i e l u „ k r e w n y c h " na c a ł y m ś w i e c i e ; że podobne obchody w y s t ę p o w a ł y już w starożytności; że w wie­ kach ś r e d n i c h znano je z a r ó w n o w zachodniej jak i w s c h o d n i e j E u r o p i e , g d z i e n a d a l s i ę j e jeszcze n o t u ­ je (Niemcy, F r a n c j a , W ł o c h y , Hiszpania, A n g l i a , Jugo­ s ł a w i a , B u ł g a r i a , C z e c h o s ł o w a c j a i in.), a t a k ż e w A z j i (Turcja, Pamir, Tybet, C h i n y , Japonia, Jawa) oraz w A f ­ r y c e i A m e r y c e . W i a d o m o t e ż , ż e z czasem d o d a w a n o do n i c h — w k r a j a c h e u r o p e j s k i c h — j a k ą ś legendę h i s t o r y c z n ą . Na Zachodzie (np. w P r o w a n s j i i ś r o d k o ­ wej F r a n c j i ) u r o c z y s t o ś c i t a k i e o d b y w a ł y się r ó w n i e ż w okresie B o ż e g o C i a ł a lub Zielonych Świątek. ; P r ó b o w a n o też wyjaśnić genezę Lajkonika średnio­ wiecznymi m i s t e r i a m i o d b y w a n y m i w klasztorze sióstr N o r b e r t a n e k na Z w i e r z y ń c u w K r a k o w i e . Posłuchajmy fantastycznego wywodu Leonarda Lepszego, który w 1899 r. t a k p i s a ł : „ J e ż e l i . . . u p r z y t o m n i m y sobie p o ­ stać z n a n ą K o n i k a Zwierzynieckiego w jego oriental­ n y m stroju przedstawionego w misteriach króla Mel­ c h i o r a czy K a s p r a , p r z y b y w a j ą c e g o na r u m a k u z d a l e ­ kiego W s c h o d u , w o b r ę b i e m u r ó w k l a s z t o r n y c h , to m u ­ s i m y d o j ś ć do p r z e k o n a n i a , ż e j e s t t o j e d n a i t a s a m a p o s t a ć . K o n i k Z w i e r z y n i e c k i nie jest przeto n i c z y m i n ­ n y m jak p r z e ż y t k i e m ś r e d n i o w i e c z n e g o m i s t e r i u m , jest c h w i s t e m p r z e b r a n y m za p o l s k i e g o m a g a , a ż e n i e m ó g ł on łatwo wjeżdżać między licznie zgromadzony lud w k o ś c i e l e na p r a w d z i w y m k o n i u , u ż y w a ł przeto d r e w ­ n i a n e j l a l k i do t e g o (...) p i e r w o t n a k r e a c j a p r z e d s t a w i e ­ nia k o ś c i e l n e g o , wielkanocnego konika, czyli l e j - к о ш к а p r z e n i e s i o n ą zostaje do m i s t e r i u m o k t a w y B o ż e g o C i a ­ ł a (...) b r a c t w o w ł ó c z k ó w z w i e r z y n i e c k i c h za sprawą z a k o n n i c p o d j ę ł o (...) j a k p r z y p u s z c z a m y , z a d a n i e w y k o ­ nania jednej z ról nieznanych nam bliżej klasztornych m i s t e r i ó w . Z b i e g i e m czasu t e m a t g ł ó w n y p o s z e d ł w za­ p o m n i e n i e , ale p i e r w i a s t e k k o m i c z n y , ł a m a n e s z t u k i i f i - t l e c h w i s t o w s k i e (...). u t r z y m a ł y s i ę w g ł ó w n e j c z ę ś c i m. do n a s z y c h c z a s ó w . D y a l o g i B o ż e g o C i a ł a m o g ł y u s t a ć z u p e ł n i e d o p i e r o z k o ń c e m X V I I I s'.ulecia ( o k o ł o 1780) i to b ę d z i e p r a w d o p o d o b n i e okresem usamoistnienia ob­ chodu Konika Zwierzynieckiego" " . Natomiast dla Adama Szelągowskiego, który związ­ k u L a j k o n i k — Z w i e r z y n i e c r ó w n i e ż nie poddaje w w ą t ­ pliwość, pozostałości obchodu są dowodem, że fundacja klasztoru Norbertanek była niegdyś miejscem kultu ko­ nia. M y ś l tę rozwija w obszernym wywodzie, k t ó r y k o ń ­ czy w n i o s k i e m , ż e „ n a j s t a r s z ą i n a j p o w a ż n i e j s z ą orga­ nizacją społeczną grodu K r a k o w a przed Piastami byli włóczkowie (flisacy), k t ó r z y z a t r z y m a l i do d z i ś dnia przywilej obchodu w swych rękach Konika...' . Aleksander Bruckner surowo ocenił r o z p r a w ę Szelągow­ skiego, a p r z y okazji w y p o w i e d z i a ł się w s p o s ó b d o ś ć k a t e g o r y c z n y na t e m a t L a j k o n i k a : „ M i t o l o g i a D ł u g o s z o wa, K o n i k Zwierzyniecki, topienie Marzanny, dyngus i ś m i g u s i t d . wszystko stanowi dla niego ( S z e l ą g o w s k i e g o — p r z y p . aut.) p o d k ł a d n i e w z r u s z o n y , p r a s t a r y i r o d z i m y , c h o c i a ż n i e t r u d n o d o w i e ś ć , ż e w s z y s t k o to szczera i l u ­ zja, j a k n p . m i t o l o g i a D ł u g o s z o w a . (...) K o n i k Zwierzy­ n i e c k i — to zabawa cechowa n a j z w y k l e j s z a , p r z y p a d ­ k i e m z a c h o w a n a do c z a s ó w n a j n o w s z y c h ; z a b a w a t o ce­ chowa, miejska, więc późna i żadnego w niej związku z wierzeniami czy kultami słowiańskimi dopatrywać się nie g o d z i " . W t y m samym artykule Bruckner u z n a ł L a j k o n i k a za p o z o s t a ł o ś ć po n i e m i e c k i c h k o l o n i ­ stach. 1 8 1 S Ze stanowiskiem wiążącym początki Lajkonika z k o l o n i z a c j ą n i e m i e c k ą nie zgodził się A d a m Chmiel s t w i e r d z a j ą c , ż e j e s t „ t o o b c h ó d nasz s t a r o ż y t n y , a n i e p r z y n i e s i o n y z Z a c h o d u , a l e p o d w p ł y w e m z w y c z a j ó w ce­ c h ó w rzemieślniczych niemieckich i bractw kościelnych p r z y s t o s o w a n y do uroczystego o b c h o d u ś w i ą t k a t o l i c k i c h według pojęć średniowiecznych" . W dalszej części swej w y p o w i e d z i stawia istotne pytanie: „Zastanawia nas t y l k o o k o l i c z n o ś ć , d l a c z e g o w ł ó c z k o w i e ( f l i s a c y ) , k t ó ­ rzy w dawnych czasach z a j m o w a l i się spławianiem drzewa i zboża Wisłą, urządzali obchód Lajkonika nie b ę d ą c e g o w ż a d n y m z w i ą z k u z ich z a j ę c i a m i i dlacze­ go p o d o b n e g o o b c h o d u n i e u r z ą d z a l i f l i s a c y mieszka­ j ą c y n i ż e j nad W i s ł ą ? O t ó ż t u t a j dopiero daje szerokie pole do r o z w a ż a ń i b a d a ń przypuszczenie dra A . S z e l ą ­ g o w s k i e g o , czy t e ż o b c h ó d k o n i k a z w i e r z y n i e c k i e g o n i e sięga c z a s ó w p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i e g o K r a k o w a i nie jest z w i ą z a n y z czczonymi k o ń m i przy ś w i ą t y n i p o g a ń s k i e j , j a k a m i a ł a b y ć na Z w i e r z y ń c u i z p r a s t a r y m h e r b e m „stary koń"? 2 0 W 1916 r. z n a n y e t n o g r a f k r a k o w s k i F r a n c i s z e k G a w e ł e k w y g ł o s i ł na posiedzeniu W y d z i a ł u Filologicznego A k a d e m i i U m i e j ę t n o ś c i referat pt. „ L a j k o n i k j a k o za- �П. 7. Orszak Lajkonika, bytek ś r e d n i o w i e c z n y " , a dwa lata n a j o b s z e r n i e j s z ą do c h w i l i o b e c n e j tego o b c h o d u Konik Zwierzyniecki. bawami ludowymi, w której zebrał tego czasu n a p i s a n o o L a j k o n i k u i poglądy . wys. ok. 50 c m . W y k . F e l i k s M o l e n d a , K r a k ó w później opublikował rozprawę dotyczącą Ze studiów nad za­ t o w s z y s t k o co do przedstawił własne a P o d s u m o w u j ą c s w e w y w o d y , G a w e ł e k s t w i e r d z a , ze ..obrzędy, w k t ó r y c h występuje koń, powtarzają się powszechnie u wszystkich n i e m a l l u d ó w w porze w i o ­ s e n n e j . (...) Czas u r z ą d z a n i a t y c h o b c h o d ó w ł ą c z y s i ę u l u d ó w chrześcijańskich z ważniejszymi ś w i ę t a m i jak Zielone Święta, Boże Ciało lub Piotra i P a w ł a . Obcho­ dom t y m towarzyszą śpiewy, muzyka i tańce, przy czym uczestnicy nie r z a d k o u b i e r a j ą się w zieleń. Zastana­ w i a j ą c s i ę n a d g e n e z ą tego r o d z a j u o b r z ę d ó г v i b a d a j ą c obrzędy ludów starożytnych stwierdzić musimy, że w s z y s t k i e tego r o d z a j u o b c h o d y n i e s ą n i c z y m i n n y m , jak t y l k o ś w i ę t e m powitania wiosny w jej p e ł n y m roz­ kwicie. (...) Właściwy pierwotny charakter kultowy k o n i k a , j a k u i n n y c h , t a k i u nas z o s t a ł z a p o m n i a n y a n a s t ę p n i e o t r z y m a ł o n c e c h y z a b a w y czy m i s t e r i u m chrześcijańskiego" . 2 2 D o d a j m y tutaj, że i n n i zwolennicy ludowego pocho­ dzenia L a j k o n i k a p o d k r e ś l a j ą r ó w n i e ż jego podobień­ s t w o do t a k i c h o b r z ę d ó w j a k K o b y ł k a , K o n i a r z i t p . , w k t ó r y c h w y s t ę p u j e j e ź d z i e c na d r e w n i a n y m koniku. S ą d z ą o n i , ż e w m i a r ę z a c i e r a n i a s i ę czysto l u d o w y c h e l e m e n t ó w o b r z ę d o w y c h , co n a s t ę p o w a ł o z n a c z n i e s z y b ­ ciej w w a r u n k a c h m i e j s k i c h w K r a k o w i e , g d z i e z w y ­ czaj t e n s t a l s i ę z b i e g i e m czasu c o r o c z n ą t r a d y c j ą , za­ c z ę t o „ d o c z e p i a ć " do niego w ą t k i historyczne, b y w t e n sposób wypełnić powstającą próżnię, w której zaczął o n t r a c i ć sens . 2 3 G a w e ł e k d o r z u c i ł t e ż a r g u m e n t ś w i a d c z ą c y za bez­ s p o r n y m — j a k się w ó w c z a s w y d a w a ł o — z w i ą z k i e m Lajkonika ze Z w i e r z y ń c e m . B y ł a t o o d n a l e z i o n a p r z e z niego w zapiskach k l a s z t o r u N o r b e r t a n e k n o t a t k a n o s z ą ­ ca d a t ę „1756 I u n i u s 2 1 " , a d o t y c z ą c a w y d a t k u 2 zl „na niedzielę t r i u m f a l n ą doboszowi z konikiem". ok. 1935 Po u k a z a n i u s i ę p r a c y G a w e ł k a k r a k o w s k i „ C z a s " o p u b l i k o w a ł recenzję, w której redakcja wyjaśnia mo­ t y w y j a k i e s k ł o n i ł y tego a u t o r a do n a p i s a n i a tak ob­ s z e r n e j m o n o g r a f i i L a j k o n i k a : „ P o d n i e t ą do p o s z u k i w a ń b y ł dla niego r a d y k a l n y sceptycyzm współpracownika osławionej „ K r a k a u e r Zeitung", który wystąpił z twier­ d z e n i e m , ż e o b r z ę d L a j k o n i k a j e s t f a l s y f i k a t e m z r. 1820 p o d r o b i o n y m przez r e d a k t o r a k r a k o w s k i e j „Pszczółki", Majeranowskiego i narzuconym publiczności krakow­ s k i e j . (...) T a j e m n i c ę L a j k o n i k a — czytamy dalej — m o ż n a u w a ż a ć za o d s ł o n i ę t ą , z a ś a u t o r o w i n a l e ż y s i ę za ż m u d n e p o s z u k i w a n i a w d z i ę c z n o ś ć u m i ł o ś n i k ó w sta­ rej tradycji..." . 2 i Na marginesie trzeba d o d a ć , że s t w i e r d z e n i a o „ o d ­ słonięciu tajemnicy Lajkonika" u k a z y w a ł y s i ę co p a r ę lat i nadal u k a z u j ą w p o w a ż n y c h n a w e t p r a c a c h . 2 5 W k r ó t c e po G a w e ł k u z a b r a ł g ł o s h i s t o r y k , R o m a n G r ó d e c k i . W a r t o szerzej p r z y t o c z y ć j e g o p o g l ą d y , g d y ż o p i e r a j ą s i ę one na n o w y c h d o k u m e n t a c h i r z u c a j ą n o ­ w e ś w i a t ł o na w i e d z ę o L a j k o n i k u : „ Z d a w a ł o b y s i ę —• pisze G r ó d e c k i — ż e geneza naszego s y m p a t y c z n e g o L a j k o n i k a w y j a ś n i o n a p r z y n a j m n i e j o t y l e , i l e to m o ż ­ liwe w podobnym przypadku. Tymczasem stwierdzić w y p a d a , że n i e u w z g l ę d n i o n e z o s t a ł y przez d r a G a w e l k a ź r ó d ł a historyczne t u na miejscu, w a r c h i w u m k r a k o w ­ s k i m t j . akta i k s i ę g i k o n g r e g a c j i w ł ó c z k ó w , k t ó r a po­ chód „ k o n i k a " u r z ą d z i ł a (w A r c h i w u m akt dawnych m . K r a k o w a ) oraz a k t a W i e l k o r z ą d c ó w na z a m k u k r a ­ kowskim, którzy byli najwyższą władzą administracyj­ n ą i s ą d o w ą nad t y m i ż w ł ó c z k a m i ( t a m ż e oraz w A r ­ c h i w u m K r a j o w e m a k t ó w grodzkich i ziemskich). K s i ą ? t y c h i a k t ó w j e s t sporo, n i e z d o ł a ł e m p r z e j r z e ć jeszcze w s z y s t k i c h , ale te k i l k a a k t ó w , k t ó r e o d s z u k a ł e m , co­ f a j ą z n a c z n i e d a l e j w s t e c z nasze d o t y c h c z a s o w e h i s t o ­ r y c z n e w i a d o m o ś c i o „ k o n i k u " oraz p o z w a l a j ą na i n ­ n y m g r u n c i e p o s t a w i ć t e o r i ę o genezie o b c h o d u k o n i ­ ka" . 2 e z Jak s i ę d a l e j d o w i a d u j e m y od G r ó d e c k i e g o , d o k u m e n t ó w był protokół rozprawy sądowej jednym będącej 9 �П. 8. Lajkonik na biegunach, r u c h o m a z a b a w k a d r e w n i a n a . W y k . Z . S k u l s k i , K r a k ó w , o k . 1950 г. I I . 9. Lajkonik, z a b a w k a z m a s y k a s z t a n o w e j , w y s . 16 c m . W y k . Z o f i a P o s t a w a , P y c h o w i c e , w o j . k r a k o w s k i e , 1958 г. I I . 10. Lajkonik goniący kobietę, k a r u z e l a d r e w n i a n a , w y s . 18 c m . Wyk. Stanisław Kański, Smiłowice, woj. krak o w s k i e , 1950 r. finałem awantury m i ę d z y włóczkami a ich „ p o d p r y m a s e m " , k t ó r a w y b u c h ł a w czasie p o w r o t u z o b c h o d ó w . B y ł t o r o k 1738. W ł ó c z k o w i e w r a z z k o n i k i e m w r a c a l i n i e n a Z w i e r z y n i e c , lecz u l i c ą G r o d z k ą n a K a z i m i e r z , gdzie m i e s z k a ł w ó w c z a s i c h „ p r y m a s " czyli naczelnik i gdzie b y ł y p r z e c h o w y w a n e g o d ł a k o n g r e g a c y j n e , a za­ pewne i d r e w n i a n y k o n i k oraz inne akcesoria. M o ż n a więc sądzić, ż e p i e r w o t n i e p u n k t wyjścia i trasa po­ w r o t u u z a l e ż n i o n e b y ł y o d miejsca zamieszkania na­ czelnika w ł ó c z k ó w , a tradycje zwierzynieckie są spra­ w ą p ó ź n i e j s z ą . M ó g ł to w i ę c b y ć z w y c z a j k r a k o w s k i a nie zwierzyniecki. W ł a ś n i e ten fakt pozwolił G r ó d e c ­ k i e m u n a p r z e d s t a w i e n i e g e n e z y tego o b c h o d u w n o ­ w y m oświetleniu. W e d ł u g K . B ą k o w s k i e g o zabawa polegała głównie na muzyce, t a ń c u i n a p i t k u , z a ś k o n i k p o c z ą t k o w o b y ł tylko s t r a ż n i k i e m b a w i ą c y c h się (skakanie i bicie ciż­ by p a ł k ą ) , a p ó ź n i e j dopiero stał się „ k r o t o c h w i l n y m c h w i s t e m " , n a j w a ż n i e j s z ą f i g u r ą podczas z a b a w y . „ K o ­ m i z m — dodaje B ą k o w s k i — o p r ó c z skakania, bicia pałką, m i m i k i m ó g ł zwłaszcza polegać na przedstawie­ niu włóczka, przeważnie na wodzie przebywającego, konno — podobnie j a k m a r y n a r k a szwajcarska budzi u ś m i e c h przez p r z e c i w s t a w i e n i e g ó r m o r z u . Z czasem z a p o m n i a n o o p o c z ą t k u „ k o n i k a " ; i m m n i e j go r o z u ­ m i a n o t y m w z r a s t a ł o jego znaczenie..." . 27 G r ó d e c k i podziela p o g l ą d y B ą k o w s k i e g o ł ą c z ą c e po­ c z ą t k i L a j k o n i k a z cechem w ł ó c z k ó w , ale jego i n t e r p r e ­ t a c j a j e s t i n n a : „ R e z u l t a t y m o i c h p o s z u k i w a ń streszcza­ j ą s i ę w n a s t ę p u j ą c y m : na r ó w n i z r z e m i e ś l n i c z y m i ce­ chami miasta K r a k o w a b r a ł a udział w uroczystości pro­ cesji k o ś c i e l n e j w o k t a w ę B o ż e g o C i a ł a kongregacja w ł ó c z k ó w krakowskich(...), a to w s p o s ó b najsolenniejszy. I t a k , j a k n p . r z e ź n i c y k r a k o w s c y n i e ś l i ze s o b ą swoje g o d ł o cechowe, t j . g ł o w ę w o ł u , r z e ź b i o n ą w drze­ wie, taksamo w ł ó c z k o w i e b r a l i swe godło, t j . k o n i k a i r a z e m u c z e s t n i c z y l i w p r o c e s j i . Po p r o c e s j i w r a c a ł k a ż d y cech d o d o m u , a l e k a ż d y c e c h m i a ł t e n d o m b l i s 5 8 10 ko, w d z i s i e j s z y m ś r ó d m i e ś c i u , k t ó r e d a w n i e j b y ł o ca­ lem miastem. W ł ó c z k o w i e zaś mieszkali nie w K r a k o ­ w i e lecz n a g r u n t a c h w i e l k o r z ą d o w y c h n a d W i s ł ą , o p o ­ d a l m i a s t a , ' c z ę ś c i ą t e ż na Z w i e r z y ń c u i Smoleńsku ( k t ó r e to o b i e m i e j s c o w o ś c i m i a ł y s w y c h reprezentan­ tów, zwanych „posłami", w starszyźnie kongregacji) oraz t z w . k o l e g i a c k i m brzegu, n a l e ż ą c y m do U n i w e r s y ­ tetu. A ż e sztandar, buzdygan, g o d ł o cechowe ( „ i n s i g nia congregationis") w m y ś l s t a t u t ó w m i a ł y b y ć w prze­ c h o w a n i u starszego, c z y l i „ p r y m a s a " k o n g r e g a c j i , z a t e m po p r o c e s j i m u s i e l i w ł ó c z k o w i e g r e m i a l n i e o d p r o w a d z i ć swój sztandar i swojego „ k o n i k a " do d o m u prymasa. Zamieniało się w i ę c z r e g u ł y to odprowadzanie w p o c h ó d d ł u g i p r z e z m i a s t o i poza m i a s t o — a ż e „konikowi" towarzyszyła chorągiew, prymas z buzdy­ ganem w otoczeniu „ p o d p r y m a s i e g o " , t z w . p o s ł ó w i ca­ łej dość licznej kongregacji włóczków, uzbrojonych w muszkiety i toporki, oddających na k o m e n d ę pod­ prymasiego salwy w powietrze, że t e m u wszystkiemu towarzyszyła muzyka hałaśliwa z biciem w kotły itp., w i ę c z r o z u m i a ł e m s i ę staje, ż e w t a k i c h o k o l i c z n o ś c i a c h zwyczajowe odnoszenie g o d e ł k o n g r e g a c y j n y c h do p r y ­ m a s a m o g ł o , n i e m a l m u s i a ł o s i ę z a m i e n i ć w r o d z a j za­ b a w y cechowej t e m bardziej, że istotnie z r e g u ł y po­ w r ó t ten k o ń c z y ł się w d o m u prymasa obfitą libacją, k t ó r a n i e g d y ś — j a k w r . 1738 — f i n a ł znajdowała w k r w a w e j n a w e t a w a n t u r z e , gdzie k r e w k i tempera­ ment- w ł ó c z k ó w ł a t w o m ó g ł s i ę o d w o ł a ć d o t o p o r k ó w i w y p o ż y c z o n y c h na p r o c e s j ę m u s z k i e t ó w . Gdy p o w r ó t do d o m u p r y m a s a i huczna gościna t a m ż e z l e w a j ą c s i ę w c a ł o ś ć n a b r a ł y c h a r a k t e r u spec­ j a l n e j zabawy, n i e t r u d n o j u ż szło z dalszem uświet­ nianiem jej n o w y m i akcesoriami. Tradycja o Tatarach — jeśli istotnie o d p o w i a d a ł a w przybliżeniu chociaż j a ­ k i e m u ś f a k t o w i — m o g ł a j e d y n i e b y ć n a w i ą z u j ą c ą do gotowej j u ż z a b a w y cechowej, czy j a k o u s p r a w i e d l i ­ wienie i umotywowanie użytych „wyczynów i strojów d z i w a c z n y c h , nadto ś w i a t o w y c h i do ś m i e c h u pobudza- �jących", wywołujących „u obcych podziwienie, żarty i u r ą g a n i e " — j a k to o s ą d z i ł b i s k u p — s u f r a g a n k r a ­ k o w s k i O l e c h o w s k i * w r . 1787 p r a w d o p o d o b n i e w o d ­ n i e s i e n i u do „ k o n i k a " , z a k a z u j ą c też cechom p r z y p r o ­ w a d z a n i a m u z y k i na p r o c e s j ę — czy t e ż j a k o i n t e r p r e ­ t a c j a p ó ź n i e j s z y c h c z a s ó w , k t ó r e j u ż n i e z d a w a ł y sobie s p r a w y z d ł u g i e j , e w o l u c y j n e j genezy „ l a j k o n i k a " . Jakikolwiek związek „lajkonika" z klasztorem Nor­ b e r t a n e k na Z w i e r z y ń c u n i e d a s i ę s t w i e r d z i ć p r z e d X I X w . T a k n p . w r. 1738 p o c h ó d k o n i k a z R y n k u k r a k o w s k i e g o z d ą ż a ł u l i c ą G r o d z k ą n a K a z i m i e r z , bo na K a z i m i e r z u m i e s z k a ł ó w c z e s n y p r y m a s k o n g r e g a c j i . W k o ś c i e l e N o r b e r t a n e k i na S m o l e ń s k u odprawiano msze za z m a r ł y c h w ł ó c z k ó w , t a m m i a n o o ł t a r z b r a c k i , ś w i e c e itp. Na uroczystościach kościelnych Norberta­ nek s t a w i a j ą w ł ó c z k o w i e , z w a n i w X V I I I w. ironicznie „cechem ordynaryjnych muzykantów", orkiestrę. Biorą u d z i a ł w niedzieli t r y u m f a l n e j , o d p r a w i a n e j przez klasz­ tor w ciągu oktawy Bożego Ciała, mogli nawet wtedy w y s t ę p o w a ć kongregacyjnie z konikiem, o czym zdawa­ ł a b y się ś w i a d c z y ć odszukana przez G a w e ł k a w r a c h u n ­ k a c h k l a s z t o r n y c h p o z y c j a w y d a t k u z r. 1756 „ d o b o s z o ­ w i z k o n i k i e m na n i e d z i e l ę t r y u m f a l n ą " — w k a ż d y m r a z i e n i e b y ł t o o b c h ó d l a j k o n i k a , bo t e n j u ż w r o k u 1738 o d b y w a ł s i ę w e c z w a r t e k o k t a w y B o ż e g o C i a ł a , a kończył na K a z i m i e r z u , czy g d z i e k o l w i e k prymas m i e s z k a ł , ale nie w klasztorze. D o p i e r o g d y z p o c z ą t k u X I X w. kongregacja w ł ó c z k ó w się r o z w i ą z a ł a i sztan­ dar swój złożyła w k o ś c i e l e Norbertanek, o d t ą d też po­ c h ó d „ l a j k o n i k a " z d z i e d z i ń c a klasztornego m u s i a ł obie­ r a ć p u n k t w y j ś c i a , a zdaje się zakazem ks. biskupa Olechowskiego, m a j ą c sobie w s t ę p na p r o c e s j ę w z b r o n i o ­ ny, z a t r z y m a ł się j u ż u s c h y ł k u X V I I I w. w d o m u p r z y B r a m i e W i ś l a n e j , gdzie z n o w u ż z w r a c a j ą c ą z procesji k o n g r e g a c j ą ł ą c z y ł się we w s p ó l n y orszak. O d roku 1851 m a w s t ę p n a r y n e k d o z w o l o n y , a l e t e ż j u ż po u k o ń c z o n e j procesji. Z o s t a ł o n s p u ś c i z n ą j e d y n ą po w e ­ sołych w ł ó c z k a c h k r a k o w s k i c h , jako dokument ich h u ­ m o r u i fantazji. L a j k o n i k jest zatem z a b a w ą s a m o i s t n ą na r o d z i m y m gruncie w historycznych i to nowszych j u ż czasach w y r o s ł ą , nie zaś p r z e s z c z e p i o n ą z N i e m i e c czy jeszcze z d a l s z a " . kowano — utożsamiani byli z pojęciem diabła, z czymś demonicznym, z mieszkańcami podziemi (Tatarzy, po łacinie Tartari, a więc m i e s z k a ń c y T a r t a r u czyli pod­ ziemi), z uosobnieniem zła. Natomiast m o n s t r a n c j ą , obok swego znaczenia l i t u r g i c z n e g o , w w y o b r a ż e n i a c h ludo­ wych p r z e d s t a w i a s ł o ń c e (por. franc, le soleil jako nazwa monstrancji). C z u b r y ń s k i w y c i ą g a stąd wniosek, że zestawienie T u r k ó w l u b T a t a r ó w z B o ż y m Ciałem i m o n s t r a n c j ą symbolizuje w a l k ę c i e m n o ś c i i zła ze ś w i a t ł e m i j e g o ź r ó d ł e m , co o d n o s i s i ę r ó w n i e ż do L a j ­ konika w a l c z ą c e g o z T a t a r a m i w okresie Bożego C i a ł a . I n t e r e s o w a n o się r ó w n i e ż s t r o j e m L a j k o n i k a . Cyto­ w a n y w y ż e j B ą k o w s k i s t w i e r d z i ł na p o d s t a w i e a n a l i z y obrazu Stachowicza oraz i n n y c h przedstawień ikono­ graficznych, opisów, a także nielicznych pozostałych ak­ c e s o r i ó w , ż e w ł a ś c i w i e o p r ó c z n i e w y r a ź n e j (na o b r a z i e Stachowicza) czapki „ t r a d y c y j n y cały strój jeźdźca k o ­ nikowego... jest polski, k o n t u s z o w y " . A w i ę c Lajkonik nie zawsze m u s i a ł b y ć p r z e b r a n y m T a t a r e m . Pierwszą dokładniejszą inwentaryzację akcesoriów i stroju Lajkonika przeprowadzili Stanisław Cercha i L . Lepszy dla T o w a r z y s t w a M i ł o ś n i k ó w H i s t o r i i i Za­ b y t k ó w K r a k o w a , a u z u p e ł n i ł j ą W . E. R a d z i k o w s k i . Z m a t e r i a ł ó w t y c h d o w i a d u j e m y s i ę , ż e p r z e d 1901 r. Lajkonik ubrany był w „kontusz z rypsu amarantowego zdobnego w y s z y w a n i a m i s z y c h o w y m i , k a f t a n r ó w ­ n i e ż r y p s o w y o k r y t y szychem, spodnie p e r k a l o w e czer­ w o n e w żółte paski, buty czerwone". Przepasany był c e n n y m s t a r o ż y t n y m p a s e m p o l s k i m ( s ł u c k i m ) , cztero­ stronnym, litym, w barwach: czerwonej, niebieskiej, zielonej i czarnej, p r z e t y k a n y m z ł o t y m i n i ć m i z frędzlą u o b y d w u k o ń c ó w , w y s z y w a n y m w k w i a t y srebrzyste i złociste, pięknie stylizowane. Na głowę w k ł a d a ł szłyk t a t a r s k i — na w y p u k ł y m obszyciu z białego puszku z n a j d o w a ł się spiczasty w i e r z c h o ł e k z niebieskiego a t ł a ­ su, o w i n i ę t y p u r p u r o w ą w s t ą ż k ą , z a k o ń c z o n y s z n u r k i e m z r ó ż n o b a r w n y m i paciorkami. Na obrazie Stachowicza L a j k o n i k m a jeszcze i n n e n a k r y c i e g ł o w y , k t ó r e Ra­ d z i k o w s k i n a z y w a po p r o s t u „ c z a p k ą z n i s k i m p ł a s k i m denkiem", zaś G a w e ł e k „ t u r b a n e m b i a ł y m z denkiem 3 ! Gródecki zwraca też u w a g ę , że nie należy całkowi­ cie l e k c e w a ż y ć p o d a n i a o T a t a r a c h , b o w i e m w J u g o ­ sławii, w B o ś n i istnieje zabawa l u d n o ś c i w okresie m u ­ zułmańskiego święta Bajram, a melodia wygrywana w czasie t e j z a b a w y j e s t i d e n t y c z n a z j e d n ą z m e l o d i i „lajkonikowych". D o d a j m y , ż e i s t n i e j e jeszcze j e d n o — c h o c i a ż po­ średnie — powiązanie melodii lajkonikowych, tym ra­ zem z T u r k a m i . O t ó ż s t w i e r d z o n o , że c z ę ś ć z t y c h me­ lodii jest identyczna z t z w . marszem Sobieskiego w y ­ k o n a n y m p o d o b n o p r z e z P o l a k ó w w r a c a j ą c y c h ze z w y ­ c i ę s k i e j o d s i e c z y s p o d W i e d n i a . M a r s z t e n na p o d s t a ­ w i e a u t e n t y k u znalezionego w Bibliotece J a g i e l l o ń s k i e j z o s t a ł w y d a n y w 1860 r. w W a r s z a w i e p r z e z I g n a c e g o K r z y ż a n o w s k i e g o . Natomiast Kolberg twierdzi, że m u ­ zyka Lajkonika p o d o b n a j e s t do m a r s z ó w grywanych na w s i p o d c z a s w e s e l i ż e m a c h a r a k t e r ludowy . M Związki Lajkonika z Tatarami i Turkami intereso­ w a ł y w i e l u a u t o r ó w . Wraca do n i c h np. A n t o n i Czubryński, który w obszernym artykule relacjonuje w y n i k i s w y c h b a d a ń i dowodzi, że „ilekroć w podaniach l u ­ dowych m o w a o napadach T a t a r ó w , tylekroć mamy do c z y n i e n i a a l b o z B o ż y m C i a ł e m l u b z m o n s t r a n c j ą o b n o s z o n ą p o d c z a s t e j u r o c z y s t o ś c i " . P r z y t a c z a o n sze­ reg t a k i c h p r z y k ł a d ó w i p o d a ń z a l i c z a j ą c do n i c h r ó w ­ n i e ż l e g e n d ę o L a j k o n i k u . U w a ż a on, że w tradycji l u d o w e j T a t a r z y i T u r c y — k t ó r y c h ze s o b ą i d e n t y f i 8 0 *) J ó z e f ( p r z y p . aut.) 11 ��II. 12. Lajkonik, wyrób pamiątkarski. "Wyk. Spółdzielnia PLiA „Millenium", Kraków 1974 r. �czerwonym, z opaską złotą, z p i ó r o p u s z e m z białych p i ó r s t r u s i c h " . Przez r a m i ę , na c z e r w o n e j , jedwabnej taśmie, przewieszoną miał ładownicę, taką, jakiej uży­ w a ł a k a w a l e r i a konna z X V I I I w. U lewego boku z w i ­ s a ł a b r o ń sieczna w k s z t a ł c i e t a s a k a ze s t a l i , z o s t r z e m d ł . 54 c m , n a k t ó r y m po o b u s t r o n a c h w y r y t e b y ł y napisy, t w o r z ą c e razem d w u w i e r s z : „Nie t y l k o polskie o k o l i c e , ale i o b c e k r a j e , z n a j ą c T w ó j u m y s ł , c e n i ą o b y ­ czaje", a n a g a r d z i e m o s i ę ż n e j , p o z ł a c a n e j rękojeści z n a j d o w a ł się w y p u k ł y napis: „ W d o w ó d stałej p r z y ­ j a ź n i J . D . D . " . P o n a d t o m i a ł jeszcze ł u k z k o ł c z a n e m i d w i e m a c z u g i z d r e w n a , k t ó r y m i t o r o w a ł sobie d r o ­ gę w ś r ó d t ł u m ó w . C a ł a asysta L a j k o n i k a oraz kapela r ó w n i e ż b y ł y ubrane w stroje polskie. N a z a k o ń c z e n i e w a r t o p r z y t o c z y ć jeszcze j e d e n f a k t i n t r y g u j ą c y badaczy. O t ó ż n i e g d y ś p o j a w i a ł się na u l i ­ cach K r a k o w a i n n y h a r c u j ą c y k o n i k , prawdopodobnie nie m a j ą c y nic w s p ó l n e g o z L a j k o n i k i e m . Informację o n i m z n a j d u j e m y w e „ W s p o m n i e n i a c h . . . " Tomasza K r z y ­ ż a n o w s k i e g o . P i s z ą c o o g l ą d a n y c h przez siebie u r o c z y ­ stościach związanych z przyjazdem króla Stanisława A u g u s t a do K r a k o w a w c z e r w c u 1787 r. w s p o m i n a m . i n . : „ W p i ą t e k po p o ł u d n i u o godz. 5 s y n a g o g a K a ­ z i m i e r s k a , d l a n a s t ę p u j ą c e g o sabassu, w y c h o d z i ł a p r z e d króla. N a p r z ó d przed n i m i na k o n i k u d r e w n i a n y m j e ­ c h a ł i c h b ł a z e n , p o t e m s z l i i c h m u z y k a n c i , a za m u z y ­ k a n t a m i m a ł e Ż y d y z p r o p o r c a m i , p o t e m coraz starsi w latach(...) D n i a 16 c z e r w c a K r ó l J M ś ć o d p r a w i ł w j a z d do K r a k o w a . Z m i e j s c a n o c l e g u a ż d o w i o s k i C z y ż y n y j e c h a ł w landarze, a w C z y ż y n a c h p r z e s i a d ł się na k o ń i w ł o ż y ł m u n d u r w o j e w ó d z t w a krakowskiego. Pod Czyż y n e m czekali Żydzi kazimierscy, c h c ą c w polu p o w i t a ć k r ó l a , ale gdy n a d j e ż d ż a ł , b ł a z e n i c h z a c z ą ł swe sztucz­ k i na o w y m d r e w n i a n y m k o n i k u p o k a z y w a ć , a k o ń pod k r ó l e m b y ł p ł o c h y i z a c z ą ł s k a k a ć , t a k zaraz laufry c h w y c i l i go i j u ż c a ł y czas p r o w a d z i l i , a Ż y d z i n i e mogli m i e ć ż a d n e j m o w y do k r ó l a J M ś c i " . Nie wiado­ m o n i e s t e t y , czy i s t n i a ł j a k i ś s t a ł y t e r m i n o b c h o d ó w ż y ­ d o w s k i e g o k o n i k a , czy c z e r w c o w y b y ł z w i ą z a n y t y l k o z p r z y j a z d e m k r ó l a , czy w y m a r s z z K a z i m i e r z a ł ą c z y ł s i ę t y l k o ze z n a j d u j ą c ą s i ę t a m S y n a g o g ą ? I w r e s z c i e , czy z b i e ż n o ś ć czasu w y s t ę p o w a n i a o b u k o n i k ó w oraz miejsce ich w y m a r s z u (Kazimierz) b y ł y z w y k ł y m p r z y ­ padkiem? 8 2 L a j k o n i k d o c z e k a ł s i ę obszernej l i t e r a t u r y z k t ó r e j tylko n a j w a ż n i e j s z e pozycje z o s t a ł y tutaj przytoczone. M o ż n a z a r y z y k o w a ć twierdzenie, że n i e m a l k a ż d y p i ­ szący w y s t ę p o w a ł z w ł a s n ą hipotezą lub teorią doty­ c z ą c ą p o c h o d z e n i a i d z i e j ó w t e g o z w y c z a j u p r z e d 1820 r. J e d n a k ż e ta n i e w ą t p l i w a zagadka, j a k ą stanowi L a j ­ k o n i k , n a d a l zostaje n i e r o z w i ą z a n a . Jej r o z w i ą z a n i e b ę ­ dzie m o ż l i w e dopiero w t e d y , g d y z o s t a n ą o d k r y t e no­ w e , w i a r y g o d n e m a t e r i a ł y , k t ó r y c h b r a k j u ż s a m w so­ bie jest z a s t a n a w i a j ą c y m p r o b l e m e m . P R Z Y P I S Y 1 A . G r a b o w s k i , Wspomnienia, t . 2, K r a k ó w 1909, s. 81 M. Romankówna, Pszczółka Krakowska 1829— —1822, K r a k ó w 1939, s. 14—15 P i e l g r z y m z T ę c z y n a , Konik, „Pszczółka Krakow­ ska", t. 2, 1820, s. 193—198 Z o b . n p . Ł . G o ł ę b i o w s k i , G r y i zabawy ludu pol­ skiego, Warszawa 1831, s. 98; E . W a s i l e w s k i , K o n i k , „ T y g o d n i k L i t e r a c k i " , 1839, s. 306; Konik Zwierzyniecki. „ P r z y j a c i e l L u d u " i. 1, 1840, s. 11—14; J. M ą c z y ń s k i , Pamiątka z Krakowa, t. 2, K r a k ó w 1845, s. 362 i п . ; W . A n c z y c , Konik Zwierzyniecki, „Tygodnik Ilustrowa­ n y " , 1861, n r 88 J. A . W i ś l i c k i , O p i s K r ó l e s t w a Polskiego, t . 2, W a r ­ s z a w a 1850, s. 60; O . K o l b e r g , D z i e ł a w s z y s t k i e , t . 5, K r a k o w s k i e , K r a k ó w 1871, s. 15, 301—305 A . G r a b o w s k i , Wspomnienia, t . 1, s. 267, 268 J. L e p k o w s k i , Przegląd krakowskich tradycji, le­ gend, nabożeństw, zwyczajów, przysłów i właściwości, K r a k ó w 1866, s. 54 „ R u c h M u z y c z n y " 1861, n x 45 i 50 • W . W ó j c i c k i , K o n i k Zwierzyniecki, „Kłosy", t . 14, 1872, s. 372—373 „ N o w a R e f o r m a " 1906 (6 V I ) Z . G l o g e r , Encyklopedia staropolska, t . 4, W a r s z a ­ w a 1903, Sprostowanie; A . B r u c k n e r , Dzieje kultury pol­ skiej, t . 3, K r a k ó w 1931, s. 605; L . K r z y w i c k i , Konika obchód, W i e l k a E n c y k l o p e d i a P o w s z e c h n a , t . 34, W a r ­ s z a w a 1904, s. 613—614; R o m a n k ó w n a , o p . c i t . , s. 61—72; J. T a z b i r , Fałszerstwa historyczne w Polsce w XIX w., „ P r z e g l ą d H i s t o r y c z n y " t . 57, 1966, z. 4, s. 584, Z o b . t e ż : M . D u b i e c k i , Towarzystwo strzeleckie krakowskie, Kra­ k ó w 1902, s. 99; J . K r z y ż a n o w s k i , Historia literatury polskiej, W a r s z a w a 1964, s. 532 W. E l i a s z - R a d z i k o w s k i , Konik Zwierzyniecki, K r a k ó w 1898, s. 23—24 K . B ą k o w s k i , Dawne cechy krakowskie, Kraków 1903, s. 97 J. P t a ś n i k , Konik Zwierzyniecki, „ C z a s " 1907 ( 1 2 . V I ) A . G r a b o w s k i , Opis historyczny Krakowa, Kra­ k ó w 1822. P r z e b i e g d y s k u s j i d o t y c z ą c e j d a t y p o w s t a n i a obrazu Stachowicza obszernie relacjonuje A . Chmiel w „ R o c z n i k u K r a k o w s k i m " , t . 18, 1918, s. 191—195, z a j ­ m u j ą c s t a n o w i s k o , ż e o b r a z p o w s t a ł w 1820 r. W . S i a r k o w s k i , Zwyczaje ludowe..., „Ognisko do­ m o w e " t . 3, 1876, s. 169; J. S z u j s k i , Polacy i Rusmi 2 3 4 8 8 7 8 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 9 w Galicji, K r a k ó w 1896, s. 36; P. M ą c z e w s k i , Konik Zwierzyniecki w Troi, L w ó w 1909. L . L e p s z y , Lud wesołków w dawnej Polsce, Kra­ k ó w 1899, s. 81—83 A . S z e l ą g o w s k i , Wici i topory, K r a k ó w 1914, s. 53— —55 A . B r u c k n e r , A . S z e l ą g o w s k i , W i c i i topory (тес), „ L u d " t . 20, 1914—1918, s. 157—160 A . C h m i e l , Szkice krakowskie, K r a k ó w 1939—1947, s. 96. F . G a w e ł e k , Lajkonik jako zabytek średniowiecz­ ny, K r a k ó w 1916, s. 13; ( o d b . ze „ S p r a w o z d a ń A k a d e m i i Umiejętności Wydziału Filologicznego", K r a k ó w , gru­ d z i e ń 1916); t e n ż e : K o n i k Zwierzyniecki. Ze studiów nad z a b a w a m i l u d o w y m i , K r a k ó w 1918, s. 53 ( o d b . z R o c z ­ n i k a K r a k o w s k i e g o " , t . 18, 1918). G a w e ł e k , Konik Zwierzyniecki..., s. 49—52 N p . K . Z a w i s t o w i c z , Boże Ciało w obrzędach ludu polskiego, „ W i e d z a i Ż y c i e " , 1933, n r С „ C z a s " z d n . 21.1.1919. „ C z a s " w s p o m i n a t u o p r a ­ c y : J . R e i h n o l d , D a s Krakauer Lajkonikfest, „Krakauer Z e i t u n g " 1916, n r 206—209, 212—214, 216 i o d b i t k a p o d t y m s a m y m t y t u ł e m , K r a k ó w 1916, s. 28. Z . R e i n h o l d e m p o l e m i z o w a ł r ó w n i e ż ostro A . C h m i e l w r e c e n z j i z jego p r a c y (zob. p r z y p i s 15) Z o b . п р . : W . S z a f r a ń s k i , Tajemnica Lajkonika roz­ szyfrowana ( w : ) Z w y c z a j e , obrzędy i symbole religijne, W a r s z a w a 1974, s. 374—379 R. G r ó d e c k i , W sprawie L a j k o n i k a , „ N o w a Refor­ m a " , 1919 ( 2 6 . V I ) B ą k o w s k i , op. c i t . , s. 51 R a d z i k o w s k i w c y t o w a n e j w y ż e j p r a c y (s. 28) o p i ­ suje i n n e g o d ł o w ł ó c z k ó w p r z e d s t a w i o n e n a chorągwi widocznej na obrazie Stachowicza. C h o r ą g i e w ta m i a ł a m i e ć „ ś r o d e k a m a r a n t o w o - c z e r w o n y , w k t ó r y m na ż ó ł t e j tarczy w i d n i a ł orzeł b i a ł y , poniżej z n a j d o w a ł y się w y ­ szyte d w a d ł u g i e w i o s ł a j a k o g o d ł o w ł ó c z k ó w " ( p r z y p . aut.). K o l b e r g , op. c i t . , s. 306 A . C z u b r y ń s k i , Lajkonik, Tatarzy i Boże Ciało (Studium mitologiczne), „ K u r i e r Literacko-Naukowy", R. 12, 1935, n r 24, s. 4—5 R a d z i k o w s k i , o p . c i t . , s. 26—32 T . K r z y ż a n o w s k i , Wspomnienia mieszczanina kra­ kowskiego z lat 1768—1808, K r a k ó w 1900, s. 30 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 8 2 7 2 8 2 9 3 0 5 1 z i Fot.: Jacek Kubiena, 11. 1,2, 7—12. Obiekty na il. 7—11 stanowią wl. Muzeum Etnograficznego w Krakowie � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c95d7575676a573c86c27b864a3b5df.pdf 5141c9026907f34cd070505892e66bf1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3460 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3244 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4, s.245-251 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S * Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES Aleksander J a c k o w s k i — PEOPLE'S MONUMENTS T h e authors denominates b y the t e r m ..people's m o n u m e n t s " the realizations, b o t h official a n d unofficial ones, t h a t are adequate i n t h e i r c o n t e n t a n d f o r m ( s y m b o l i s m , a r t i s t i c shape) t o the idea o f the m a j o r i t y o f the society. As a r u l e , the a r t i s t is at t h e same t i m e the m o n u m e n t ' s executor a n d receiver, being the m e m b e r o f the c o m m u n i t y , the feelings, t h o u g h t s , a n d l i k i n g s of w h i c h are i d e n t i c a l t o his o w n . M o n u m e n t s founded b y the a u t o h o r t t i e s are the oposite o f those erected b y the people; the f i r s t are erected according t o the o f f i c i a l procedure and t h e y do n o t take i n t o account social a t t i t u d e s and perceptive habites. Most o f the P o l i s h post-war m o n u m e n t s can be placed between those t w o extremes. P e o p l e s m o n u m e n t s h a d been founded, before, i.e., i n the period o f the deep c u l t u r a l s p l i t w h i c h d i s t i n g u i s h e d superior (alphabetic) and inferior (e„na)phabetic) cultures. T h e l a t t e r i n c l u d e d wayside shrines, crosses, obelisks, mounds, boulders, and h o l y trees. B e i n g a permanent sign, the significance of w h i c h has been perpetuated a n d clearly understood b y the local com­ m u n i t y , t h e y d e t e r m i n e d the ,,sacred space". A c u l t character o f the s i g n (cross, wayside shrine) stressed the content o f the mes­ sage; the same effect was a c h i v e d b y the m o n u m e n t a l f o r m o f a m o u n d , boulder, or o f a h o l y tree. Peasants' m o n u m e n t s f r o m the second h a l f o f the 19th c e n t u r y a n d the first o f the 2 0 t h c e n t u r y were erected t o com­ m e m o r a t e i m p o r t a n t events i n t h e h i s t o r y o f t h e n a t i o n , c h u r c h , village, or o f the people's m o v e m e n t . T h e y f r e q u e n t l y referred t o the s y m b o l i s m d e r i v i n g f r o m r e l i g i o n a n d the c u l t o f the dead. T r a g i c h i s t o r y o f the n a t i o n a n d the graves o f soldiers a n d insurgents spread t h r o u g h o u t the c o u n t r y c o n t r i b u t e d t o the c o m m o n , even i n present t i m e s , idea of a close connection between a monument and a tombstone. A f t e r the A u g u s t o f 1980, w h e n t h e society gained t h e free­ d o m o f expression, there were i n i t i a t e d m a n y a m o n u m e n t c o m m e m o r a t i n g people a n d events t h a t h a d been b e l i t t l e d or h a r d l y spoken o f f i n the previous periods of the n a t i o n ' s h i s t o r y . T h i s social a t t i t u d e is denominated b y the a u t h o r as A n t i g o n e ' s complex a n d reveals i t s e l f i n t h e d u t y of c o m m e m o r a t i n g the dead b y the l i v i n g witnesses o f t h e events. Such m o n u m e n t s are f r e q u e n t l y l i n k e d w i t h religious symblos t h a t h a d been e l i m i n a t e d from p u b l i c places i n the previous periods o f ,,errors and dis­ t o r t i o n s " ; the process could even be observed on the t o m b s of the Nazis' v i c t i m s or of t h e soldiers, on w h i c h indigenous crosses were replaced b y cross-like elements, such as a s w o r d h i l t or the V i r t u t i M i l i t a r i cross. Symbols a n d p a t r i o t i c emblems gained d i s t i n c t meanings i n official contexts a n d w h e n accompanying social manifestations. The prosence or lack o f the c r o w n over tho eagle's head d i s t i n ­ guished different ideological connections. Most o f the post-war people's m o n u m e n t s commemorate the events or m a r t y r o l o g i u m o f t h e occupation years. The a u t h o r distinguishes s i x groups o f those m o n u m e n t s erected after 1945. T h e y are as f o l l o w s : 1. T h a n k s g i v i n g ( v o t i v e ) ones, founded i n t h e g r a t i t u d e for being saved (frequently crosses a n d wayside shrines); 2. C o m m e m o r a t i n g the struggle a n d m a r t y r o l o g i u m o f the n a t i o n i n the years o f the w a r a n d occupation (complementary t o the o f f i c i a l m o n u m e n t s o f g r a t i t u d e t o the B e d A r m y a n d the P o l i s h People's A r m y ) ; •'l. C o m m e m o r a t i n g d e f i n i t e places o f battles a n d partisan's actions, as w e l l as tho death places o f e m i n e n t leaders o f the Resistance M o v e m e n t ( p a r t i c u l a r l y o f the H o m e A r m y ) . T h e y were founded b y comrades i r . arms, w h o meet there t o comme­ m o r a t e anniversories o f the events. The new p o l i t i c a l s i t u a t i o n i n P o l a n d b r i n g s f o r w a r d the p o s s i b i l i t y of erecting t h e m legally and officially. 4. C o m m e m o r a t i n g i m p o r t a n t events on t h e scale o f t h e c o u n t r y a n d p a r i s h , such as the M i l l e n i u m of C h r i s t i a n i t y i n Poland; 5. E r e c t e d i n birhplaces or i n the places o f a c t i v i t y o f e m i n e n t personalities (such as p o l i t i c i a n s , whose a c t i v i t y h a d n o t been spoken o f f i n the p r e v i o u s p e r i o d ) ; 6. C o m m e m o r a t i n g t r a g i c events o f 1956, 1970, 1976. T h e M o n u m e n t o f the K i l l e d S h i p y a r d W o r k e r s can serve as a pro­ m i n e n t example here; i t is S h i p y a r d constructor's w o r k and i t was ereeted as the result of c o m m o n efforts a n d b y c o m m o n a p p r o v a l . M o n u m e n t s f r o m t h i s group combine p a t r i o t i c a n d religious s y m b o l i s m . The creator expresses general emotions. T h e a u t h o r draws our a t t e n t i o n to the fact t h a t t h e m o n u ­ m e n t s o f the ,,people", w h o do n o t t h i n k of a r t i n terms of its „ e l i t ę " character, do n o t reveal a r t i s t i c a m b i t i o n s , t h a t can be observed i n m o n u m e n t s erected i n t o w n s , where e m i n e n t arists can please themselves as for the choice o f symbols a n d a r t i s t i c f o r m . I n towns, a m o n u m e n t has t o d i s t i n g u i s h i t s e l f b y i t s appearance a m o n g the , , i n f o r m a t i o n noise". T h e people, i n t u r n , expect, above a l l , p e r m a n e n t features f r o m the m o n u m e n t . T h e m o n u m e n t is supposed t o be l i k e other m o n u m o n t s , whereas t h e form and s y m b o l i s m stress o n l y the sacred character o f t h e place. I n o f f i c i a l m o n u m e n t s i t is the d u r a b i l i t y o f m a t e r i a l t h a t is of i m p o r t a n c e . T h a n k s t o i t , t h e m e m o r y o f a person is perpetua­ t e d . I n the case of the people's m o n u m e n t s the m e m o r y is handed dow'n f r o m generation t o generation. I t is therefore, the e m o t i o n a l a t t i t u d e accompanying the e r e c t i o n of t h e m o n u m e n t t h a t is o f greater i m p o r t a n c e . People's m o n u m e n t s are u s u a l l y erected b y amateurs, u n proffessionals. Some o f t h e n accomplish t h e order o f l o c a l com­ m u n i t y or o f local a u t h o r i t i e s (such a r t i s t s charge less, t h e i r works are c o n v e n t i o n a l , t h e y are „ f a m i l i a r " , t h e y get more chance o f m e e t i n g the expectations o f the decision maker of l i t t l e a r t i s t i c finesse.) H o w e v e r , there are also a r t i s t s who follow t h e i r o w n needs a n d desires w h e n creating. There are s i t u a t i o n s i n w h i c h t h e f u n c t i o n o f the m o n u m e n t is t a k e n u p b y i t s ostentatious absence. I n t h a t case, i t is the place regarded as a s y m b o l i c m o n u m e n t t h a t is h e l d sacred. Tho f o r m is t h e n reduced t o n o t h i n g . Sometimes we come across tho substitutes o f m o n u m e n t s i n w h i c h the reduced d u r a b i l i t y is replaced b y a single experience stressed b y t h e character o f tho place, atmosphere, scenery. W e can see the example o f such m o n u m e n t s i n Easter Sepulchres i n W a r s a w churches i n 1981; t h e y s t r o n g l y accentuated p a t r i o t i c subjects a n d often d i r e c t l y referred t o t h e G d a ń s k m o n u m e n t . N e x t , t h e a u t h o r considers the changing f u n c t i o n o f m o n u ­ ments i n the mass, v i s u a l c u l t u r e , a n d therefore discusses the importance o f i l l u s t r a t i o n s a n d souvenirs, a m i n i a t u r e c o n s t i t u ­ t i n g t h e f o r m p e r m i t i n g the f i r s t a n d repeated contact w i t h the m o n u m e n t . T h i s affects, a m o n g others, the character o f contempo­ r a r y f o l k sculptures based on h i s t o r i c a l subjects and r e m a i n i n g w i t h i n t h e m o n u m e n t c o n v e n t i o n . T h e y are sometimes substitutes o f p r i v a t e m o n u m e n t s , p a r t i c u l a r l y i n t h e cases w h e n a c e r t a i n event impresses the sculptor e x t r e m e l y (such as assasination of president K e n n e d y , election o f the P o l i s h Pope, a t t e m p t on his life). „ Y o u n g I n s u r g e n t " b y J e r z y Jarnuszkiewicz can serve as a perfect example o f the s i t u a t i o n when the fame o f the m i n i a t u r e a n t i c i p a t e s t h a t of t h e m o n u m e n t , a n d the sculpture o f a pro­ fessional a r t i s t anticipates the proces o f f o l k l o r i z a t i o n , becoming a n anonymous, t h o u g h at the same t i m e r e l e v a n t s y m b o l of the events. T o conclude, t h e a u t h o r stresses the a m b i g u i t y o f the t e r m „ p o p u l a r character". I t is the social a p p r o v a l o f the w o r k o f a r t , o f i t s ideas, s y m b o l i s m , a n d the f o r m o f a r t i s t i c expression t h a t is nowadays of the greatest significance. Alicja M a ł e t a SOLDIER — THE FOLK MONUMENT OF A T h e authoress presents four f o l k m o n u m e n t s o f soldiers u n v e i l e d before 1939. 245 I �W a n d a E i s o l e — E A S T E R TOMBS OF T H E W A R P E R I O D I N T H E AVARS A W C H U R C H O F S T . A N N Tho h a b b i t t o erect, v i s i t a n d s i t u p over the Easter t o m b is a P o l i s h n a t i o n a l c u s t o m w h i c h d u r i n g t h e Second W o r l d W a r stood for a peculiar expression of p a t r i o t i s m . W a r t o m b s i n the c h u r c h o f St. A n n i n W a r s a w were designed b y S t a n i s ł a w Miedza Tomaszewski who created s y m b o l i c scenes e v o k i n g the emotions of W a r s a w v i s i t o r s . The scenes expressed b o t h despair and hope of the n a t i o n . Moreover, they enriched the P o l i s h t r a d i t i o n w i t h a new, essential element, t h a t is t h e y c o m b i n e d religious a n d p a t r i o t i c symbols i n t o the harmonious and generally readable whole. Szymon TERS Bojko - A R T I N UNPICTURESQUE QUAR­ T h o exteriors of houses f r o m the quarters o f A m e r i c a n cities i n h a b i t e d b y e t h n i c a l m i n o r i t i e s a n d poorer p o p u l a t i o n are frequently decorated w i t h m o n u m e n t a l m u r a l s . Those m u r a l p a i n t i n g s are executed b y people o f different age and back­ g r o u n d . T h e m u r a l s f u n c t i o n as a n i n t e g r a t i n g element i n those c o m m u n i t i e s and enable the expression o f n a t i o n a l i d e n t i t y , sinco t h e y search for folklore t r a d i t i o n . One m a y d i s t i n g u i s h m u r a l s o f p r i m a r i l y aesthetic character and protest ones, t h a t f o i g h t for t h e r i g h t s of t h e m i n o r i t y groups. T h o l a t t e r derive f r o m t h e protest a r t o f the 60's and were the result o f the general a n t i - w a r feelings a n d of the struggle for the self-determination of the m i n o r i t i e s . The f i r s t murals were executed b y a r t i s t s , who a d a p t e d for t h e i r purposes t h o contestatory trends i n p a i n t i n g such as h y p e r r e a l i s m or p h o t o r e a l i s m . T h e y also referred to the graphic f o r m o f comics a n d o f the u n d e r g r o u n d magazines, as w o l l as to psychodellic a r t . The t o d a y ' s murals are f r e q u e n t l y t h e results of the c o m b i n e d effort o f a r t i s t s and o f spontanoously f o r m c d groups of amateur painters. The o r i g i n o f the m o n u m e n t a l m u r a l s can be sought at the b e g i n n i n g o f the 30's w h e n t h e m o v e m e n t was o f f i c i a l l y supported as a f o r m of c u l t i v a t i n g the aesthetic a n d h u m a n i s t i c aspects o f t h e l i f e i n c i t i e s . T h o f o r m of t h o p a i n t i n g s was s i g n i f i c a n t l y affected b y the aesthetic of a d v e r t i s m e n t s. T h e g r a f f i t i t r e n d among y o u t h can be regarded as another expression of t h e aesthetic, protest. I t was f o r m u l a t e d i n t h e OO's as a m o v e m e n t among a n u m b e r of y o u n g people and i t accompanied t h e protest o f the black p o p u l a t i o n . The youngsters used t o f i l l the whole surface o f the e x t e r i o r a n d the i n t e r i o r o f u n d e r g r o u n d carriages w i t h undecipherable sings a n d ara­ besques. T h o agressive, „ a i i t i a c s t h e t i e " scrawls appeared after­ wards i n tree t r u n k s , lower parts of b u i l d i n g walls, p a r k f a c i l i t i e s , etc. I n t u r n , t h e y became a real i n s p i r a t i o n for artists. B o t h m u r a l s a n d g r a f f i t i express the protest of tho lowost social s t r a t a ; t h e y also f u n c t i o n a,s a n i n t e g r a t i n g element and t e s t i f y t h e tendency t o stress the p a r t i c i p a t i o n of those groups i n c o n t e m p o r a r y c u l t u r e , u n d e r l i n i n g at t h e samo t i m e t h e i r i n d i v i d u a l features a n d protest against the a c t u a l status quo. Zofia С i e ś 1а - R е i n f u s s — ON THE PASTURE I n the past the c o u n t r y c h i l d r e n used t o h e l p i n t h o f a r m w o r k since t h e i r early c h i l d h o o d . F o u r - o r five-year o l d ones looked after geese; older ones pastured horned c a t t l e , whereas fourteen or fifteen year o l d boys were able to pasture horses. W h e n p a s t u r i n g on b a l k s , along the road or i n the w o o d , the c h i l d was loft t o h i m s e l f for l o n g hours; on collective pastures o f t h o c o m m u n i t y he j o i n e d a group w h i c h h a d i t s norms o f behaviour, p e r s o n a l i t y patterns, h a b i t s a n d games. Pasture, at w h i c h every c h i l d was b o u n d t o spend some t i m e of his c h i l d ­ h o o d , was a p e c u l i a r school o f l i f e ; i t was there t h a t o l d herdsmen t o l d t h e i r real a n d fabled stories, f a i r y tales, parables. I t was also there t h a t b o t h children's a n d a d u l t s ' folklore was b e i n g c u l t i v a t e d . S t r a w i t e m s , f r e q u e n t l y for sale, were w o v e n ; w o o d e n , , d o l l s " were c a r v e d ; boys used t o t i n k e r , whereas girls used t o make m a t e r i a l dolls w i t h w h i c h t h e y p l a y e d . The authoress describes various ga.mes a n d modes o f behaviour. Z o f i a С z с r w o s z — FOLK ART I N T H E AESTHETIC E D U C A T I O N OF C H I L D R E N A N D Y O U T H T h e principles o f tho o l d f o l k a r t , i t s forms and techniques, can p e r f e c t l y teach good taste a n d aosthotie s e n s i b i l i t y . I n 1968 a n f 1971 o n the bases o f t h i s a s s u m p t i o n there were organi­ zed e x p e r i m e n t a l a r t i s t i c circles i n the s t i l l a c t i v e p o t t o r y centres i.e., I ł ż a a n d M e d y n i a G ł o g o w s k a . T h e educational a c t i v i t y was carried o u t b y f o l k a r t i s t s accompanied b y some experienced teachers. Tho e x p e r i m e n t p r o v e d t h a t c h i l d r e n easily a n d eagerly acquire technical knowledge, p r o m p t l y n o t i c i n g the interde- 246 pendenco o f f o r m , m a t e r i a l a n d t o o l . C h i l d r e n from the F o l k A r t Circles create figures after the patterns o f t h e i r f o l k masters a n d teachers, as w e l l as a p p l y t h e i r o w n i n v e n t i o n . Jerzy Fiszer -— T H E I N T E R I O R O F A C O N T E M ­ PORARY HOUSE I N T H E VILLAGE MANIOWY NOWE. T H E S T R U C T U R E OF SPACE D I V I S I O N A N D T H E P A T ­ T E R N OF I N T E R I O R F U R N I S H I N G T h e purpose of the a r t i c l e is to propose a w a y o f describing a n d analysing a c o n t e m p o r a r y v i l l a g e house i n the area under­ going r a p i d c u l t u r a l transformations. The conclusions are based o n the examinations carried o u t i n 20 houses i n tho v i l l a g e M a n i o w y N o w e i n 1979. The v i l l a g e appeared i n 1972 i n the place o f t h e o l d one w h i c h h a d been i n n u n d a t e d b y the waters f r o m the reservoir. The i n h a b i t a n t s were transferred fron. one-storey, t w o - r o o m houses w i t h o u t bathrooms t o the u n i f o r m three-storey, f i v e - r o o m b u i l d i n g s e q u i p p e d w i t h three k i t c h e n s t w o b a t h r o o m s , garage, b o i l e r - r o o m , a n d basement. T h e question arises as to the s t a b i l i t y o f former patterns of i n t e r i o r f u r n i s h i n g . The a u t h o r is o f the o p i n i o n t h a t i t depends on the structure o f the d i v i s i o n o f d w e l l i n g space. The d i v i s i o n i n t u r n , is c o n d i t i o n e d b y the f u n c t i o n a n d value ascribed to p a r t i c u l a r rooms. H a v i n g t a k e n i n t o account the analysis o f the w a y o f u t i l i s i n g a n d e v a l u a t i n g the d w e l l i n g space one is to come t o t h e conclusion t h a t the t r a d i t i o n a l scheme o f space d i v i s i o n was preserved i n the rooms t h a t are most f r e q u e n t l y used. The scheme i n q u e s t i o n bosses on the oppositions: clean — d i r t y , rest — w o r k , inaccessibility — accessibility. T h e y refer t o tho o p p o s i t i o n : r o o m — k i t c h e n ( w h i t e room — black room) i n the o l d house i n t e r i o r . The four rooms i n a new house ( k i t c h e n i n the basement, k i t c h e n on the g r o u n d floor, r o o m n e x t t o the k i t c h e n on the g r o u n d floor, a n d the so-called guest-chamber) t o o k over t h e f u n c t i o n o f tho o l d k i t c h e n a n d the r o o m . Pre­ d o m i n a t i n g l y the k i t c h e n i n the basement a n d the r o o m n e x t t o the k i t c h e n on tho g r o u n d floor w h i c h are most often used are furnished w i t h the pieces b r o u g h t f r o m t h e o l d house a n d set as f o r m e r l y . The guest-chamber, p r a c t i c a l l y not used, is furnished w i t h new pieces, most often o f a segmentie t y p e , and e q u i p p e d w i t h the elements t h a t had n o t a,ppeared i n o l d houses (carpet, armchairs, s m a l l coffee t a b l e ) . One is n o t t o bo astonished t h a t the f u r n i t u r e i n q u e s t i o n is set i n accordance w i t h tho t o w n w a y o f i n t e r i o r f u r n i s h i n g . F r o m a m o n g the decorative elements c o m m o n for every house we are t o e n n u m e r a t e : m u s l i m curtains ( m o s t l y w h i t e ) a n d colourful curtains i n the rooms, p a t t e r n e d carpets i n the r o o m a n d kitchen-carpets, covers on the couch or bed. T h e table is covered w i t h a colourful c l o t h d u r i n g a week, whereas a w h i t e c l o t h is l a i d on a h o l i d a y . I t is observed t h a t a c u s t o m of h a n g i n g tapestries w h i c h used t o decorate walls of the o l d houses is v a n i s h i n g . T h e y have been replaced b y rugs a n d s m a l l carpets b o u g h t fi'om pedlars. T h e h o l y pictures (chromolitographs, or r e p r i n t s ) are hanged o n these rugs or above t h e m i n d e f i n i t e places s i m i l a r l y as i n the o l d houses. The pictures representing l a y subjects (the so-called „ s c e n e r i e s " ) do n o t occupy d e f i n i t e places; however, t h e y are n o t hanged n e x t t o h o l y pictures. O f special significance is t h e h o l y corner or a s m a l l a l t a r . E v e r y k i t c h e n on the g r o u n d floor is adorned w i t h a c r u c i f i x placed above the door. Q u i t e f r e q u e n t l y a stoup is hanged near the entrance door. Y o u n g people are i n c l i n e d to decorate t h e i r houses w i t h puppets, figures, colourful post-cards, a n d guidons. The custom of e m b e l l i s h i n g a bed-room w i t h a w e d d i n g p h o t o g r a p h is va­ nishing. I n a l l the houses shelves o f segment-funiture or a cupboard are o v e r l a i d w i t h crystals, glasses, goblets, a n d dinner-sets w h i c h are n o t used a n d w h i c h account for the houses p r o s p e r i t y . W i n d o w - s i l l s a n d the table, i n t u r n , are decorated w i t h flowers, real i n summer a n d a r t i f i c i a l i n w i n t e r . The choice o f f u r n i t u r e a n d decorative elements depends on an. e x t r a - i n d i v i d u a l system o f e v a l u a t i o n . F r o m a m o n g the most i m p o r t a n t m o t i v e s d e t e r m i n i n g the choico i n question, one is t o ennumerate i t s f u n c t i o n a l i t y a n d prico w h i c h are often e q u i v a l e n t t o aesthetic e v a l u a t i o n (expensive means b e a u t i f u l ) . The i n d i v i d u a l features o f f u r n i t u r e are generally neglected, since one m a y observe a preference for a definite t y p e . The preferences change over a period o f several years. T h e r o o m called a guest-chamber w h i c h is p r a c t i c a l l y n o t used a n d o f e x c l u s i v e l y character is the place where a,n idoal, preferred p a t t e r n o f f u r n i t u r e is being accomplished. Changes a n d transformations o f the house i n t e r i o r under the t o w n influence m o d i f y the current and s t i l l t r a d i t i o n a l , р г е - i n d i v i d u a l system of norms and evaluations. The occurring transformations, the circumstances o f w h i c h are v i s i b l e , lead to t h e change o f t h a t system. �Ewa F KURPIE ION OF TERIOR r v ś - P i e t r a s z к o w a, B o ż e n a K u r a 1 — Z I E L O N E — T H E C E N T R E OF MASS P R O D U C T ­ T H E CONTEMPORARY COUNTRY HOUSE I N ­ FURNISHING F : L E M E N T S One o f the manifestations o f the c o u n t r y house i n t e r i o r u n i f i c a t i o n (compare the articles o n house f u r n i s h i n g i n ,,Polish F o l k A r t " ) can be observed i n the; general P o l i s h fashion to decorate i n t e r i o r s w i t h tapestries, c u r t a i n s , and s t r a w mats. K u r p i e Zielone was one o f the greatest p r o d u c t s n centres of those items. N e t curtains, fashionable p a r t i c u l a r l y i n the 50's, and tapestries were produced there. Tapestries v o e p a i n ­ ted on grey, s t i f f w i g a n (ca 160 X 70 c m ) . The drawings followed a card-board p a t t e r n and were hand p r i n t e d w i t h w a l l paints, the colour of w h i c h was reinforced b y special m a t e r i a l dyes. T h e m o s t f r e q u e n t l y a p p l i e d m o t i v e s were peacocks, deeers, swans, b a i l e y dancers, „ R e d R i d i n g H o e d " , and angels, composed a c c o r d i n g to the established patterns. Flowers i n branches and i n baskets were p a i n t e d on s m a l l , square tapestries. B l a c k s a t i n was also p a i n t e d on and i t was generally devoted to religious subjects. I n some w e a l t h y houses one could come acros t h e so-called carpets, p a i n t e d on flannel and covering the w h o l e o f the w a l l . T h e K u r p i e patterns r e m i n d e d of other s i m i l a r centres, t h o u g h differed as for the d e t a i l . A m o n g other p r o d u c t i o n centres w e should m e n t i o n the most famous ones i n the villages of D ą b r o w a (near Myszyniec) and Stary Myszyniec. T i l l the begin­ n i n g o f t h e 70's tapestries had I r o n executed i n almost every house of those villages. The drastic decrease of the p r o d u c t i o n is due, according t o t h e artists themselves, to the increase of the price o f w i g a n . The disappearance of tapestries was accompanied by the fashion o f h a n g i n g u p straw mats, easily available i n shops i n the 50's and at the same t i m e , v e r y p o p u l a r i n t o w n s . I n tho K u r p i e region there emerged some centres i n w h i c h m o d i f i e d m a t s were being p r o d u c e d ; t h e y were decorated w i t h k i l n s a i d lists. C u r t a i n s , m a t s , tapestries, were sold b y pedlars t h r o u g h o u t the c o u n t r y . R e c e n t l y , one have observed, however, t h a t b o t h c r e a t i v i t y a n d commerce have decreased i n the K u r p i e region, w h i c h m a y be due, among others, to the m i g r a t i o n o f y o u t h to tow ns. The R e g i o n a l M u s e u m i n Ł o w i c z is i n t h e posossion of over 200 embroided Ł o w i c z corsages. T h e y are a m o d i f i e d version o f bodices a n d appeared as the result o f sewing w i t h t h e m heavier s k i r t s at tho b e g i n n i n g o f t h e c e n t u r y . F i r s t corsages were made o f damask a n d brocade, decorated w i t h s i l k r i b b o n s , whereas after W o r l d W a r I o f p l a i n homespun woolen c l o t h . T h e p a t t e r n of the corsage has n o t changed a n d i t has been sewn u p of t w o f r o n t pieces a n d the baek one. T h e front is fas­ tened b y b u t t o n s or hooks. A t f i r s t , corsages were deeorated w i t h some s i l k v e l v e t applications a n d f l a t e m b r o i d e r y , later w i t h r i b b o n s and e m b r o i d e r y i n w o o l , s i l k , a n d beads. Since 1930 o n l y the bead e m b r o i d e r y was a p p l i e d , to be later replaced b y floss. A t present, o n l y the floss e m b r o i d e r y , most often a m a c h i n e one, is used. The e m b r o i d e r y , despite the a p p l i e d technique, forms f l o r a l m o t i v e s , s i m i l a r to those o n shirts a n d blouses. T h e c o m p o s i t i o n is to be s y m m e t r i c a l . T h e e m b r o i d e r y c o l o u r i n g varies f r o m modest ones o f several colours t o some o f m a n y colorous a n d shades. T h e co­ l o u r i n g remains i n no r e l a t i o n w i t h the real appearance o f the flowers. M a r z a n a R a i ń s k a — . , B I R D S C O M I N G TO M E AS I F I W E R E ST. F R A N C I S " . P I O T R K W I T A ' S P A S S I O N S The a r t i c l e presents p e r s o n a l i t y of a n i n t e r e s t i n g p a i n t e r a n d sculptor. T h e peasant was b o r n i n Zalesie ( N o w y Sącz v o i vodship) i n 1929. Since h i s early c h i l d h o o d he w a n t e d t o d r a w . The w o r k on the f a r m and other d u t i e s , however, prevented h i m f r o m engaging i n a r t . W h e n b o u n d t o r e m a i n on the m a r g i n of social life due t o some misfortunes a n d the illness t o r m e n t i n g h i m for years, i n a r t he sought and f i n a l l y f o u n d values most essential for h i m . H e is fascinated b y the b e a u t y of n a t u r e a n d music, p a r t i c u l a r l y V i v a l d i . H e paints a l o t ; he lives a s o l i t a r y , ascetic l i f e . B e i n g suspicious he does n o t like to t a l k a b o u t himself, and his passions. H e prefers his u n d i s t u r b e d loneliness up on a h i l l . There he is v i s i t e d b y birds a n d animals. H e knowns and l i k e s b i r d s best. H e sculptures a n d sketches t h e m g i v i n g t h e m new names. Also music is of i m p o r t a n c e for h i m . H e even composes; he used to p l a y the c h u r c h organs. H e has a r e o o r d -player a n d excellent records o f V i v a l d i a n d B a c h . A n и а К ii i i o z v i , s к a - I г а. с к a — R E F L E C T I O N S O N THE THE E X H I B I T I O N OF T H E F O L K SCULPTURE FROM TATRA BASIN. T h e authoress, w h e n discussing the e x h i b i t s a n d presenting the state o f knowlegde on tho T a t r a b a s i n sculpture, postu­ lates a detailed research based o n the a r c h i v a l and in situ exa­ m i n a t i o n s of tho f o l l o w i n g p r o b l e m s : p e c u l i a r i t y o f the T a t r a basin sculpture, relations between f i g u r a t i v e sculpture and h i g h level of the local wood-carving, specific character of sculpture i n the regions w h i c h despite t h e i r religiousness lacked large c u l t centres a m i where the official l e a r n i n g of the c h u r c h h a d lesser influence. The authoress ascertains the a u t o n o m y o f the T a t r a basin sculpture despite i t s numerous ties w i t h the Cracow a n d Orawa regions a n d S l o v a k i a . Stone sculpture was m a r k e d b y tho i n ­ fluence of S l o v a k i a n a r t . The ties between the t w o regions wore of v a r i o u s character. T h e S l o v a k i a n effigies were k n o w n i n the T a t r a basin, whereas i n S l o v a k i a one m a y come across t h e images brought f r o m K a l w a r i a Zebrzydowska for instance. H a v i n g e x a m i n e d t h e iconographic themes characteristic for the T a t r a b a s i n the authoress studied the relations between concrete sculptures a n d church patterns. A l l t h e k n o w n sculptors f r o m the T a t r a basin were autod i d a c t s w h o h a d a. good c o m m a n d of w o o d - c a r v i n g technique (carpenters). T h o u g h n o t educated i n a n a t o m y , the level of t h e i r s k i l l was h i g h enough to enable t h e m to copy baroque church sculptures. As i t m a y be assumed, i t was K u l a c h , the f i r s t m e n t i o n about w h o m dates f r o m 1849, w h o was the most e m i n e n t representative of t h o g r o u p . Anna Ś w i ą t k o w s k a COSTUME — CORSAGES I N T H E LOW1CZ T h e f o l l o w i n g a r t i c l e is the first a t t e m p t to synthetize the i n f o r m a t i o n a b o u t corsages, w h i c h , up to n o w , have been e x a m i n e d e x c l u s i v e l y i n t h e c o n t e x t of the whole o f the Ł o w i c z costume. R o m a n R e i n f u s s — TEODOR TWARÓG. SCULPTOR, WOOD-CARVER A N D PAINTER FROM LIMANOWA Tho a r t i c l e presents p e r s o n a l i t y of t h e sculptor born i n 1824, a u t h o r of numerous stone figures created i n t h e 2nd h a l f of t h e 19th c e n t u r y . R . Reinfuss analyses the preserved figures (reproduced o n i l l u s t r a t i o n s ) . T w a r ó g sculptured i n w o o d a n d also p a i n t e d . H e d i e d i n 1C04. Ewa F r v ś - P i e t r a s z к o w a ~ - P O L I S H F O L K CE­ R A M I C S I N T H E POSSESSION OF T H E L V O V A N D L E ­ N I N G R A D MUSEUMS Our knowledge o f f o l k ceramics o f the 19th century a n d t h a t of earlier date is rather l i m i t e d . O n l y a scarce n u m b e r of objects has been preserved; a l l the more, m o d e r n potters do not follow t r a d i t i o n a l forms. Therefore, collections of P o l i s h ceramics b e i n g i n the possession o f the Soviet museums are o f great significance for our studies. The c o l l e c t i o n of the L e n i n ­ g r a d E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m o f the N a t i o n s of the Soviet U n i o n consists of a b o u t 35 clay pots dated f r o m 1902—1910. T h e oldest series f r o m the L u b l i n regions is t h a t b y P . W a l e from Bidaezów and Piotr K u ź n i a r from Łężek Ordynacki. L v o v collections, i n t u r n , come f r o m the Ł o w i c z and K u r p i e regions. Tho L v o v Museum o f E t h n o g r a p h y a n d A r t i s t i c I n d u s t r y is i n tho possession o f the collection o f a b o u t 700 objects. I t was the objects exposed at the A g r i c u l t u r a l a n d I n d u s t r i a l E x h i b i t i o n held i n 1877 t h a t gave o r i g i n t o the collection i n question. Tho M u s e u m collection represents nearly 30 p o t t e r y centres. The most numerous objects are those f r o m the R z e s z ó w d i s t r i c t (ca. 160). The s t u d y o f the L v o v c o l l e c t i o n is necessary for b o t h the general knowledge o f P o l i s h f o l k ceramics a n d i t s p a r t i c u l a r centres, essentially those f r o m the South o f P o l a n d . 247 1 �Р Е З Ю М Е А л е к с а н д р РОДА Я ц к ов е к и — ПАМЯТНИКИ НА­ Памятниками народа автор называет объекты, ко­ торые были сооружены равно официальным путем, к а к и спонтанно, а которые отвечали чаяниям боль­ шой части общественности в связи с их внутренним содержанием и формой (символика, пластический об­ лик). И х творец, к а к правило, является исполнителем и почитателем в одном лице, представителем обще­ ственной воли, который разделяет чувства, мысли и вкус большинства. Противоположностью памятников н а р о д а я в л я ю т с я те, к о т о р ы е с т а в я т официальные власти, не п р и н и м а я во в н и м а н и е вкусов обществен­ ности, ни ее н а в ы к о в и в о с п р и я т и я . В у с л о в и я х т а к и х крайностей было сооружено после войны большинство памятников в Польше. Народные памятники существовали и раньше, в п е р и о д р е з к о г о р а з д е л е н и я к у л ь т у р ы на в ы с ш у ю и низшую (грамотную и безграмотную). К ним принад­ лежали кресты, придорожные часовенки, обелиски, могильники, валуны, священные деревья. Они уста­ навливали „сакральную площадь", являясь прочным пространственным знаком, значение которого было знакомо местной общественности и передавалось из п о к о л е н и я в п о к о л е н и е . З н а к и к у л ь т а (крест, ч а с о ­ венка) способствовали усугублению значения передачи традиции, действуя подобно тому, к а к особо монумен­ тальная форма могильника, большого валуна, свя­ щенного дерева. Крестьянские памятники второй половины XIX и первой п о л о в и н ы X X вв. ставили в ознаменование событий, в а ж н ы х в истории парода, костела, данной деревни, народного движения. Эти памятники связаны с религиозной символикой, с культом умерших; тра­ г и ч е с к а я с у д ь б а н а р о д а , р а с с е я н н ы е по всей т е р р и ­ т о р и и с т р а н ы м о г и л ы солдат и п о в с т а н ц е в по сей день 'отождествляют в общем сознании понятие па­ мятника и надгробия. П о с л е в о и н ы , •особенно к о г д а о б щ е с т в е н н о с т ь з а ­ г о в о р и л а во весь голос, б ы л а в ы д в и н у т а и н и ц и а т и в а сооружения ряда памятников в ознаменование людей и событий, о к о т о р ы х р а н ь ш е либо в о о б щ е не у п о м и ­ нали, либо уменьшали их значение. Эту потребность а в т о р н а з ы в а е т к о м п л е к с о м А н т и г о н ы (долг п о ч т е н и я живыми свидетелями событий память ушедших). Та­ кие памятники очень часто связывают с религиозной символикой (устраняемой в предыдущее время, в период „ошибок и перегибов", из п у б л и ч н ы х мест: так например д а ж е на могилах л ю д е й замученных гитлеровцами, или на солдатских могилах ставили вместо Арестов крестоподобные элементы — рукоят­ ку воткнутого в землю меча либо крест ордена. Патриотические символы и эмблемы имели иное значение в о ф ц и а л ы ю м контексте и другое тогда, когда они сопутствовали общественным демонстра!циям. Н а л и ч и е или ж е отсутствие к о р о н ы на голове орла обозиачало круг других идеологических связей. Большинство народных памятников, воздвигну­ т ы х после второй мировой войны, увековечивает сущ­ ность связанных с ней событий и мученичество вре­ мен оккупации-. Среди п а м я т н и к о в народа, поставлен­ н ы х п ' о с л е 1945 г., а в т о п в ы д е л я е т 6 г р у п п , а и м е н н о : 1. Д а р с т в е н н ы е , с о о р у ж е н н ы е в з н а к благодарности за счастливое спасение (обычно кресты и часо­ венки): 2. В п а м я т ь б о р ь б ы и м у ч е н и ч е с т в а н а р о д а в г о д ы войны и оккупации (являются дополнением к офи­ циально поставленным памятникам в знак благоларпос'ч Красной Армии и Народному Войску •Польскому): 3. С п е л ь » о у в е к о в е ч е н и я к о н к р е т н ы х м е с т б и т в и действий п а о т и з а н . а т а к ж е мест г и б е л и в ы д а ю ­ щ и х с я в о ж д е й д в и ж е н и я с о п р о т и в л е н и я (особенно АК1. П а м я т н и к и эти с т а в я т т о в а р и щ и по о р у ж и ю , гобчоаяст, и встпечаясь пои них п п а м я т н ы е го­ д о в щ и н ы . Т а к о г о р о д а п а м я т н и к и , в о т л и ч и е от п а ­ м я т н и к о в 1 и 2 г т г у п п , п р о д о л ж а ю т в о з д в и г а т ь ino сей день. В новой п о л и т и ч е с к о й ситуации, создав­ 248 шейся в стране, можно их ставить легально и официально. 4. В о з н а м е н о в а н и е в а ж н ы х д л я с т р а н ы и п р и х о д а событий (напр. 1000-летие х р и с т и а н с т в а в Польше). 5. П а м я т н и к и в м е с т а х р о ж д е н и я л и б о д е я т е л ь н о с т и в ы д а ю щ и х с я л ю д е й (в ч а с т н о с т и п о л и т и к о в , о д е я ­ тельности которых умалчивали в предыдущем периоде). 6. В п а м я т ь т р а г и ч е с к и х с о б ы т и й 1956, 1970, 1976 г г . Самым я р к и м примером является П а м я т н и к погиб­ ш и м судостроителям, произведение конструктора из судоверфи, сооруженный общими силами и снис­ к а в ш и й признание всей общественности. Отличительной чертой этих памятников является, в частности, связывание патриотических и религиозных символов. В данном случае творец является в ы р а з и ­ телем общих эмоций. Автор отмечает, что памятники „народа" удовле­ творяют потребности общественности, которой ч у ж д элитный характер искусства. Поэтому они лишены художественных притязаний, которыми могут отли­ чаться городские памятники, созданные выдающими­ ся х у д о ж н и к а м и в условиях свободного выбора сим­ волики и пластических форм. В городе, в „шумном наплыве информации" памятник должен выделяться, отсюда в а ж н о е значение имеет разнообразие его осо­ бенностей. Народу ж е п р е ж д е всего н у ж н ы черты постоянства. Памятник должен быть таким, как дру­ гие, а ф о р м а и с и м в о л и к а л и ш ь у с у г у б л я ю т с а к р а л ь ­ н ы й х а р а к т е р места'. Д л я о ф и ц и а л ь н о г о памятника существенное значение имеет прочность материала. Б л а г о д а р я этому время сохраняет память о герое. В народе память о нем передается из поколения в поколение. Следовательно более в а ж н у ю роль играет эмоциональный климат, сопутствующий воздвижению •памятника. Народные памятники обычно сооружают люби­ т е л и - н е п р о ф е с с и о н а л ы . Н е к о т о р ы е из них действуют по о б щ е с т в е н н о м у з а к а з у и л и д а ж е по з а к а з у мест­ н ы х в л а с т е й (ибо о н и д е ш е в л е , и х п р о и з в е д е н и я т р а ­ диционные л ю б и т е л ь это „свой" ч е л о в е к и более от­ вечает вкусу неискушенного в художественном от­ н о ш е н и и заказчика). Есть, однако, и любители, к о ­ торые творят, исходя из внутренних побуждений. Случаются ситуации, когда роль памятника играет его д е м о н с т р а т и в н о е отсутствие. И тогда ч т я т то мес­ то, к о т о р о е с ч и т а е т с я символическим памятником. В таких случаях форма сводится к нулю. Случаются также заменители памятников, в которых отсутствует элемент постоянства. Его заменяет какое нибудь событие, в ы з в а в ш е е переживание, усугубленное мес­ том, н а с т р о е н и е м , о б с т а н о в к о й . Т а к о в ы б ы л и „ Г р о б ы " в в а р ш а в с к и х к о с т е л а х в 1981 г., у с и л е н н о ' п о д ч е р к и ­ вавшие патриотическую тематику и даже непосред­ ственно обращавшиеся к памятнику в Гданьске. Далее автор указывает на разнообразную роль памятника в период массовой визуальной культуры и в этой связи рассматривает роль и л л ю с т р а ц и и и памятники-миниатюры, как формы познания и обще­ ния с к о н к р е т н ы м памятником. Это, в частности, влияет на характер народных скульптурных изобра­ жений, посвященных исторической тематике, выпол­ н я е м ы х в форме памятников (илл. ). И н о й р а з и х с о з д а ю т в м е с т о ч а с т н ы х п а м я т н и к о в тогда, к о г д а с л у ­ ч и в ш е е с я событие (наприм'. у б и й с т в о п р е з и д е н т а К е н ­ неди, избрание п а п ы поляка, п о к у ш е н и е н а его жизнь) вызывает глубокую эмоцию. Особым примером, когда миниатюра предшествует памятнику, получает известность, когда скульптура профессионального художника опережает процесс фольклоризации, становясь удачным безыменным сим­ волом событий, является „Маленький повстанец" р а ­ боты Е ж и Ярнушкевича. В заключение автор статьи отмечает многознач­ ность понятия „народность" в настоящее время. Его важ?1ейшей ч е р т о й я в л я е т с я сейчас обществе?гное признание произведения, его идеи, символики и ф о р ­ мы художественного выражения. �А л и ц ия СОЛДАТА Ma лет а — НАРОДНЫЕ ПАМЯТНИКИ Автор статьи описывает три памятника ны е перед I I мировой войной. поставле­ В а н д а Е й з е л е — ПАСХАЛЬНЫЕ ГРОБЫ ВРЕ­ МЕН ОКУПАЦИИ (В В А Р Ш А В С К О М КОСТЕЛЕ АННА) Обычай устройства а т а к ж е церемония посещения и д е ж у р с т в а у п а с х а л ь н о г о грооа — это н а ц и о н а л ь ­ н ы й ооычай, который в годы окупации я в л я л с я осо­ бым проявлением патриотизма. Военные гробы про­ ектировал Станислав Медза-Томашевски, создавая символические сцены, которые производили глуоокое впечатление на массы в а р ш а в я н , п о с е щ а ю щ и х кос­ телы. С ц е н ы эти в ы р а ж а л и отчаяние и н а д е ж д у на­ рода. Военные гробы обогатили польскую традицию. Они внесли новый существенный элемент, ооьединяя религиозные и патриоческие символи в единое гар­ моническое целое, близкое и понятное всем Полякам. Ш я м о а Б о й к о — ИСКУССТВО В „НЕПРЕКРАС- Районы американских городов, где проживают национальные меньшинства и оеднота, у к р а ш а ю ! ся м о н у м е н т а л ь н ы м и росписями на с;епах домов, п р о и с ­ х о ж д е н и е этих росписей датируется началом Зи-х го­ дов, когда это д в и ж е н и е о ф и ц и а л ь н о п о о щ р я л о с ь , к а к форма эстетизации и гуманизации городской жизни, п а характер росписи .воздействовала эстетика ре­ к л а м ы . „Mirales ', ибо т а к н а з ы в а ю т этого рода рос­ пись, создавали люди разного возраста и различной среды. В городской среде они исполняют интегриру­ ю щ у ю роль. „Mirales ' отражают потребность групп м е н ь ш и н с т в отметить свое участие в к у л ь т у р е , об­ ращаются к традициям фольклора. М о ж н о выделить росписи, исполняющие в п е р ­ вую очередь эстетические функции, и роспись-про­ тест, к о т о р а я борется за п р а в а г р у п п м е н ь ш и н с т в . О н а б е р е т с в о е н а ч а л о от п р о т е с т а 6 0 - х г о д о в , в о з ­ никшего на волне антивоенных настроений и борьбы за самоопределение .меньшинств. П е р в ы е „mirales" .выполняли художники, адаптируя на стенах домов те н а п р а в л е н и я в ж и в о п и с и , к о т о р ы е о т р и ц а л и г и п е р ­ реализм и фотореализм. Они были лродолжителями комиксов и подпольных журналов, а т а к ж е искусства психоделического. Теперешние „mirales" исполняются ч а с т о х у д о ж н и к а м и с о в м е с т н о со с п о н т а н н о о р г а н и з о ­ ванными группами художников-непрофессионалов. К р о м е того н а б л ю д а е т с я д в и ж е н и е протеста „ г р а ф ­ ф и т и " . Оно возникло в 60-х годах наряду с бунтом негритянского населения, к а к д в и ж е н и е совсем юной молодежи. Она рисовала с н а р у ж и и внутри вагонов метро неразборчивые знаки, арабески, сплошь запол­ няя ими стены вагона. Агрессивные, антиэстетические к а р а к у л и п о я в и л и с ь затем на коре деревьев, на н и ж н и х э т а ж а х домов, в п а р к а х и т.д. Это б ы л о в ы ­ ражением возмущения против существующей ситуа­ ц и и , п р о т е с т о м со с т о р о н ы с а м ы х н и з к и х с л о е в об­ щества. - З о ф и я Цес л я - Р е й н ф у с с — НА ПАСТБИЩЕ В п р е ж н е е время деревенские дети с малолетствавыполняли ряд хозяйственных работ. Начиная с 4—5 лет м а л ы ш и стерегли гусей, дети постарше пасли ро­ гатый скот, а м а л ь ч и к и в возрасте 14—15 л е т м о г л и у ж е насти лошадей. П а с я на м е ж а х , обочинах дорог либо в лесу, ребенок был обречен на д л и в ш е е с я ча­ сами одиночество, в то время, к а к на общем паст­ бище пастушонок становился членом группы, кото­ р у ю о б я з ы в а л и свои нормы поведения, обычаи, л и ч ­ ные образцы, игры. Пастбище, с которым знакомился каждый ребе­ нок, я в л я л о с ь своеобразной ш к о л о й ж и з н и ; там р е ­ б е н о к с т а л к и в а л с я со с т а р ы м и п а с т у х а м и , которые рассказывали подлинные и вымышленные истории, сказки, побасенки, легенды. Пастбище было местом передачи фольклорных традиций, существующих рав­ но среди детей, к а к и среди взрослых. Здесь изго­ товляли соломенные изделия, иной раз на продажу, вырезывали деревянные к у к л ы и другие безделушки, девочки мастерили д л я себя т р я п и ч н ы е к у к л ы . З о ф и я Ч е р в о ш — НАРОДНОЕ ИСКУССТВО В ПРОЦЕССЕ ЭСТЕТИЧЕСКОГО ВОСПИТАНИЯ ДЕ­ ТЕЙ И МОЛОДЕЖИ Принципы, обязывающие в давнем народном исксстве, с о з д а в ш и е с я ф о р м ы и т е х н и к и этого искусства могут быть прекрасной школой вкуса и эстетической в п е ч а т л и т е л ь н о с т и . И с х о д я из этого стали создавать (в 1968 г. и 1971 г.) э к с п е р и м е н т а л ь н ы е и з о с т у д и и . О н и были организованы в двух еще существующих гон­ чарных центрах, в И л ж е и Медыни Глоговской. Учи­ телями были народные творцы, с которыми сотрудни­ чали опытные педагоги. Эксперимент показал, что дети легко и охотно усваивают технические знания, о т м е ч а ю т з а в и с и м о с т ь ф о р м ы от м а т е р и а л а и и н с т р у ­ ментов. Дети в студиях народного искусства в ы п о л ­ няют равно ф и г у р к и по образцам своих учителей — народных умельцев, к а к и работы по собственному замыслу. Е ж и Ф и ш е р — ИНТЕРЬЕР СОВРЕМЕННОГО ЖИЛОГО ДОМА В ДЕРЕВНЕ МАНЁВЫ НОВЕ. СТРУКТУРА РАСПРЕДЕЛЕНИЯ ПЛОЩАДИ И ОБ­ РАЗЕЦ ВНУТРЕННЕГО УБРАНСТВА Автор статьи пытается описать и провести систем­ н ы й анализ современного деревенского ж и л и щ а в тех р а й о н а х , г д е п р о и с х о д я т р е з к и е п е р е м е н ы та к у л ь т у р ­ ном быту. Свои в ы в о д ы автор опирает « а исследова­ н и я , п р о в е д е н н ы е в 1979 г. в д в а д ц а т и д о м а х д е р е в пи „ М а н ё в ы Нове". Д е р е в н я построена на месте ста­ рой, затопленной (водохранилищем. К строительству п р и с т у п и л и в 1972 г. Ж и т е л е й п е р е с е л и л и и з о д н о ­ э т а ж н ы х д в у х к о м н а т н ы х домов без в а н н о й в одина­ ковые трехярусные пятикомнатные постройки, снаб­ женные тремя кухнями, двумя ванными комнатами, г а р а ж е й , котельной и погребом. Возникает вопрос о постоянстве п р е ж н и х образ­ цов убранства и н т е р ь е р о в . По м н е н и ю автора это з а ­ в и с и т от с т р у к т у р ы р а с п р е д е л е н и я ж и л о й площади. В свою о ч е р е д ь р а с п р е д е л е н и е зависит от функций и удобства отдельных помещений. Анализ способа использования и о ц е н к и ж и л о й п л о щ а д и во в н о в ь п о с т р о е н н ы х д о м а х у к а з ы в а е т « а то, что т р а д и ц и о н ­ ная схема распределения ж и л о й площади сохраня­ л а с ь в п о м е щ е н и я х ч а щ е всего, и с п о л ь з у е м ы х . С х е м а э т а о п и р а е т с я н.а р я д противоположностей: чисто — грязно о т д ы х —• р а б о т а м а л о д о с т у п н о - —• д о с т у п н о Это в свою о ч е р е д ь создавало противоположности: к о м н а т а - к у х н я ( к р а с н а я изба — ч е р н а я изба) в ста­ ром ж и л ь е . В новом доме вместо к у х н и и комнаты .имеются ч е т ы р е п о м е щ е н и я ( к у х н я в подвале, к у х н я на п е р в о м э т а ж е , р я д о м с н е й к о м н а т а и т а к н а з . гостиная). Ч а щ е всего п о л ь з у ю т с я к у х н е й в п о д в а л е и комнатой п р и к у х н е на п е р в о м э т а ж е . Они обстав­ л е н ы м е б е л ь ю из старого дома, р а с п о л о ж е н н о й в ста­ ром порядке. Гостиная п р а к т и ч е с к и не используется; обставлена она новой мебелью, преимущественно сборной. Здесь н а х о д я т с я т а к ж е о б ъ е к т ы , которых в с т а р ы х домах не было, к а к н а п р и м е р ковер, кресла, низенький столик. Вся эта мебель р а с с т а в л е н а по образцу городских квартир. К декоративным элемен­ т а м во в с е х к в а р т и р а х п р и н а д л е ж а т о к о н н ы е з а н а ­ веси (преимущественно белые), цветные ш т о р ы и узорчатые ковры в комнатах, дорожки в кухне, по­ к р ы в а л а и н а к и д к и на д и в а н - к р о в а т и , на т а х т е , на кровати. Стол в будни покрыт цветной скатертью, по п р а з д н и к а м — белой. Исчезает о б ы ч а й в е ш а н и я „макаток" (настенные коврики), которыми украшали стены в старых домах. Их заменили к и л и м ы и ков­ рики, покупаемые у торговцев вразнос. На килимах или ж е над ними вешают святые образа (олеографии или репродукции, которые так же, как и в старых домах, висят на своем о б ы ч н о м месте (над кроватью). К а р т и н ы со светской т е м а т и к о й не и м е ю т о п р е ­ д е л е н н о г о м е с т а , о д н а к с - ж е и х н е в е ш а ю т р я д о м со святыми образами. 249 1 �Особое место занимает святой либо образной угол. Во всех домах в к у х н я х на первом этаже висят над дверью распятия. Часто у входных дверей висят кро­ пильницы. молодые люди украшают квартиры амулетами, фигурками, цветными открытками, ф л а ж к а м и . Отми­ рает обычай вешать в спальне фотографию новоорачных. Во всех домах на п о л к а х либо в буфете ставят в виде у к р а ш е н и й не употреоляемые хрусталь, с т а к а н ы , б о к а л ы , с е р в и з ы и т.п. П р е д м е т ы эти сви­ детельствуют о зажиточности хоязев дома. Подокон­ ники и стол у к р а ш а ю т летом ж и в ы м и цветами, зи­ м о й —• и с к у с с т в е н н ы м и . Вопрос выбора мебели и декоративных элементов р е ш а е т система оценок и стоимости независимо от л и ч н ы х вкусов. Самым существенным мотивом в ы ­ бора мебели я в л я е т с я ее ф у н к ц и о н а л ь н ы й х а р а к т е р , з а т е м цена, к о т о р а я с в и д е т е л ь с т в у т об э с т е т и ч е с к и х достоинствах (дорогая — следовательно прекрасная). Не имеют существенного значения индивидуальные качества мебели. Предпочтителен определенный тип; спустя несколько лет вкусы меняются. Местом осу­ ществления избранного идеального образца является т а к 'наз-. г о с т и н а я , и с п о л н я ю щ а я т о л ь к о репрезента­ тивную ф у н к ц и ю , практически ею не пользуются. На­ ступающие под влиянием города перемены в интерье­ ре дома м о д и ф и ц и р у ю т все е щ е о б я з ы в а ю щ у ю т р а ­ диционную систему норм и стоимости. Происходящие перемены ведут к изменению системы, предпосылки этого я в л е н и я у ж е заметны. Э в а Ф р ы с ь-П е т р а ш к о в а , Б о ж е н а К у р а л ь — КУРПЕ ЗЕЛЁНЕ — ЦЕНТР МАССОВОГО ПРОИЗ­ ВОДСТВА ЭЛЕМЕНТОВ УБРАНСТВА СОВРЕМЕН­ НЫХ ДЕРЕВЕНСКИХ Ж И Л И Щ Одним из наблюдаемых в деревне признаков уни­ ф и к а ц и и у б р а н с т в а д е р е в е н с к и х ж и л и щ (ср. с т а т ь и в „ П о л ь с к о м н а р о д н о м и с к у с с т в е " и.т. у с т р о й с т в а д о ­ ма) я в л я е т с я в с е о б щ а я мода на т а к н а з . „ м а к а т к и " (настенные коврики), занавеси и соломенные цинов­ ки. К к р у п н е й ш и м центрам и х производства принад­ лежат Курпе Зелёне. Там выделывали сетчатые за­ навеси, особенно модные в 50-х годах, а т а к ж е „ма­ катки". М а к а т к и расписывали на серой плотной бор­ т о в к е ( о к . 160 х 70 с м ) п о к а р т о н н ы м ш а б л о н а м , р а с ­ к р а ш и в а я от р у к и настенными к р а с к а м и и усугубляя расцветку красками для тканей. Наиболее распро­ страненными мотивами были павлины, олени, лебеди, танцовщицы, „Красная шапочка" и ангелы, выпол­ няемые согласно традиционным образцам. На малень­ ких квадратных „макатках" изображали букеты цве­ тов либо к о р з и н ы с цветами. В ы п о л н я л и с ь т а к ж е „ма­ к а т к и " из черного атласа, п о с в я щ е н н ы е г л а в н ы м об­ разом религиозной тематике. В зажиточных домах с т е н ы с п л о ш ь у к р а ш и в а л и с ь р а с п и с н ы м и к о в р а м и на фланели. Узоры курпёвских изделий были похожи на из­ д е л и я д р у г и х районов, но р а з н и л и с ь о т д е л к о й д е т а ­ лей. Наиболее известными центрами, производства являются деревня Домбровы близ М ы ш и н ь ц а и де­ р е в н я С т а р ы М ы ш и н е ц . Т а м ч у т ь л и не в к а ж д о м доме вплоть до н а ч а л а 70-х годов и з г о т о в л я л и „ма­ катки". Резкое снижение продукции художница объясняют значительным подорожанием полотна. Н а смену „ м а к а т к а м " пришла, мода на о б ы к н о ­ венные соломенные циновки, доступные в магазинах. В 50-х годах они с т а л и очень п о п у л я р н ы в городе. В курпёвском районе возникли центры выделки мо­ дифицированных циновок, у к р а п т е м ы х в ы ж и г а е м ы м орнаментом и рейками. Занавеси, циновки и „макатки" продавали враз­ нос по всей стране. В п о с л е д н и е г о д ы в к у р п ё в с к о м деревне стали приходить в упадок равно производ­ ство, к а к и т о р г о в л я . Это я в л е н и е , в частности, о б ъ я с ­ н я е т с я уходом м о л о д е ж и из деревни. А н н а К у н ч и н ь с к а-И р а ц к а — РАЗМЫШЛЕ­ НИЯ В СВЯЗИ С ВЫСТАВКОЙ СТАРОЙ НАРОД­ НОЙ СКУЛЬПТУРЫ ОКРЕСТНОСТЕЙ ТАТР А в т о р р а с с м а т р и в а е т п р е д с т а в л е н н ы е на в ы с т а в ­ ке экспонаты и пишет о состоянии сведений, к а с а ю - 250 щ и х е я с к у л ь п т у р ы П о д г а л ь я . А в т о р п р е д л а г а е т под­ робно изучить, н а основе местных и а р х и в н ы х дан­ ных, следующие вопросы: специфика скульптуры окрестностей Татр, связь между фигурной скульпту­ рой и высоким уровнем местной резьбы, с п е ц и ф и к а скульптуры местностей, отличавшихся религиозностью населения, где в то ж е время отсутствовали к р у п н ы е ц е н т р ы к у л ь т а и где в л и я н и е о ф и ц и а л ь н о г о учения костела было слабее. Автор отмечает автономный характер подгальской скульптуры, несмотря на ее многочисленные связи с Краковской и Оравской Землей, со Словакией. В к а ­ менной скульптуре важное значение имело влияние Словакии. Между этими территориями существовали разнообразные связи. Словацкие изображения встре­ чались в окрестностях Татр, в свою очередь в Сло­ вакии можно было встретить изображения, привезен­ ные например из К а л ь в а р и и Зебжидовской. А н а л и з и ­ руя иконографическую тематику, характерную для Подгалья, автор обращает внимание на связь между конкретными скульптурными изображениями и кос­ тельными образцами. Все известные нам скульпторы из окрестностей Татр были самоучками. Они хорошо знали технику о б р а б о т к и д р е в е с и н ы ( с т о л я р ы , п л о т н и к и ) . Об у р о в н е и х м а с т е р с т в а с в и д е т е л ь с т в у е т тот ф а к т , что, н е з н а я а н а т о м и и , они все ж е у с п е ш н о к о п и р о в а л и к о с т е л ь ­ ные с к у л ь п т у р ы в стиле барокко. Надо полагать, что самым в ы д а ю щ и м с я из н и х был К у л а х . П е р в ы е све­ дения о нем датируются 1849 г. А н н а С в и о н т к ов с к а НАРЯДА — ЛИФЫ ЛОВИЦКОГО В статье впервые делается п о п ы т к а синтетически описать „ Л и ф ы " , о к о т о р ы х до с и х пор у п о м и н а л о с ь только в работах, к а с а ю щ и х с я ловицкого наряда в целом. В ловицком Региональном музее находится собра­ н и е с в ы ш е 200 в ы ш и т ы х л о в и ц к и х л и ф о в . О н и я в ­ ляются видоизмененной формой корсажей; их стали н о с и т ь в н а ч а л е X X в., к о г д а к к о р с а ж а м н а л а л и п р и ш и в а т ь все более п ы ш н ы е юбки. П е р в ы е л и ф ы ш и л и из камчатной ткани и и з парчи, а т а к ж е из у з о р ч а т ы х ш е л к о в ы х лент; затем (начиная с п е р в о й мировой войны) — из о д н о ц в е т н ы х шерстянных домотканных материалов. Крой л и ф а не п е р е м е н и л с я . П е р е д состоит из двух кусков, з а д н я я часть с ш и т а из трех полосок. Перед застегивается на пуговицы либо крючки. Сна­ чала л и ф ы украшали бархатными аппликациями и гладью, потом в ы ш и в к о й шерстью, гладью, ш е л к о м и б и с е р о м . С 1930 т . п р и д е р ж и в а л и с ь т о л ь к о в ы ш и в ­ ки бисером, позднее в ы ш и в а л ь щ и ц ы стали пользо­ ваться мулине. В настоящее время в ы ш и в а ю т только нитками мулине, но ч а щ е всего применяют м а ш и н ­ ную вышивку. Н е з а в и с и м о от п р и м е н я е м о й т е х н и к и в ы ш и в а ю т различные цветочные мотивы, схожими с узорами на рубашках. Обязывает принцип симметрической ком­ позиции. Колористика вышивок различна, начиная со скромной, малокрассчной, к о н ч а я богатой многоцвет­ ной в ы ш и в к о й .многих о т т е н к о в . К о л о р и с т и к а п р о и з ­ в о л ь н а и н е з а в и с и м а от п о д л и н н о й о к р а с к и ж и в ы х цветов. М а ж а п н а Р а и н ь с 'к а — „ПТИЦЫ НАВЕЩАЮТ МЕНЯ, К А К СВ. ФРАНЦИСКА". СТРАСТИ ПЕТРА КВИТА Личность очень интересного живописца и .скульп­ т о р а . К р е с т ь я н и н , у р . в 1929 г. в З а л е с ь е ( в о е в о д с т в о Н о в ы Сонч). С м о л о д ы х лет он м е ч т а л о ж и в о п и с и . Однако повседневные заботы, связанные с хозяйством и необходимость зарабатывать на ж и з н ь , л и ш а л и его возможности заниматься искусством. Ж и з н е н н ы е неу­ д а ч и , т я ж е л а я б о л е з н ь о с т а в и л и его в с т о р о н е от об­ щественной жизни. Он посвятил себя искусству, от­ к р ы в а я в н е м в а ж н е й ш и е , по его м н е н и ю , ц е н н о с т и . Х у д о ж н и к а пленили красота природы и музыка. Осо­ бенно близок ему был Вивальди. К в и т уделяет много �времени живописи, ведет одинокий образ ж и з н и ; он недоверчив, не любит говорить о себе, о своих стра­ стях. О н п р е д п о ч и т а е т свое о д и н о ч е с т в о на взгорье, в т и ш и н е и покое. Туда прилетают к нему птицы, приходят з в е р ю ш к и . Х у д о ж н и к знает и больше всего любит птиц. Он п р и д у м ы в а е т им р а з л и ч н ы е н а з в а ­ ния, рисует и высекает и х изображения. Квит увле­ к а е т с я м у з ы к о й и сам к о м п о н и р у е т (когда то он играл н а о р г а н е в к о с т е л е ) . У .него и м е е т с я п р о и г р ы в а т е л ь и прекрасные записи произведений Вивальди и Баха. Роман Р е й н ф у с е СКУЛЬПТОР, РЕЗЧИК НОВОЙ — ТЕОДОР ТВАРУГ — И ЖИВОПИСЕЦ И З ЛММА- Статья посвящена личности х у д о ж н и к а , родив­ ш е г о с я в 1824 г. А в т о р о п и с ы в а е т ряд каменных скульптур, созданных х у д о ж н и к о м во второй поло­ в и н е X I X в. ( п р е д с т а в л е н ы н а и л л ю с т р а ц и я х ) . Т в а р у г занимался т а к ж е резьбой по дереву и живописью. У м е р Т в а р у г в 1914 г. Э в а Ф р ы с ь-П е т р а ш к о в а — ПОЛЬСКАЯ НА­ РОДНАЯ КЕРАМИКА В МУЗЕЙНЫХ СОБРАНИЯХ ЛЬВОВА И ЛЕНИНГРАДА Н а ш и сведения о старой народной керамике (де­ вятнадцатого и п р е д ы д у щ и х веков) ограничены. Со­ хранилось лишь немного объектов; современные гон­ чары не придерживаются традиционных форм. П о ­ этому в а ж н ы м материалом д л я состояния нашей нау­ ки являются собрания польской керамики, находя­ щиеся в советских музеях. В ленинградском музее этнографии народов СССР имеется комплекс о к . 35 э к с п о н а т о в г л и н я н о й п о с у д ы о 1902—1910 г г . С т а р е й ­ шей является серия изделий Любельского района ра­ боты П. Вальца из Бидачева и Петра Кузьняра из Лонжска Ордынацкого. Коллекции более позднего периода собраны в Курпёвском и Ловицком районах. О к . 700 э к с п о н а т о в н а с ч и т ы в а е т к о л л е к ц и я Львов­ ского М у з е я э т н о г р а ф и и и художественного промыс­ ла. Н а ч а л о ей п о л о ж и л и э к с п о н а т ы а г р а р н о - п р о м ы ш л а н н о й в ы с т а в к и , с о с т о я в ш е й с я в 1877 г. В э т о м м у ­ зее хранятся экспонаты, представляющие изделия п р и м е р н о 30 г о н ч а р н ы х ц е н т р о в . К с а м ы м м н о г о ч и с ­ л е н н ы м о т н о с и т с я к о л л е к ц и я о к . 160 п р е д м е т о в и з Ж е ш о в с к о г о района. Изучение упомянутой коллекции необходимо как для изучения сведений о польском народном гончарстве в целом, так для ознакомления с историей отдельных центров, особенно в южной части страны. P i o t r K w i t , Zalesie, Szmaragdek, drewno m a i . Fot. M. Raiiiska I �W A R U N K I Prenumeratę P R E N U M E R A T Y Cena prenumeraty Cena prenumeraty rocznej na kraj przyjmują NA półrocznej R O K 1982 zł 100.— z ł 200.— Oddziały RSW „Prasa-Książka-Ruch" oraz u r z ę d y pocztowe i d o r ę c z y c i e l e — w terminach: — do 25 listopada n a s t y c z e ń , I k w a r t a ł , I p ó ł r o c z e r o k u n a s t ę p n e g o i n a c a ł y r o k następny — do d n i a 10 m i e s i ą c a roku bieżącego. poprzedzającego Jednostki gospodarki ne składają Zakłady prenumeraty na u s p o ł e c z n i o n e j , instytucje i organizacje zamówienia pracy okres w miejscowych i instytucje w Oddziałach miejscowościach, RSW w pozostałe okresy społeczno-politycz­ „Prasa-Książka-Ruch" których nie ma Oddziałów R S W oraz p r e n u m e r a t o r z y i n d y w i d u a l n i z a m a w i a j ą p r e n u m e r a t ę w u r z ę d a c h p o c z ­ towych lub u doręczycieli. Prenumeratę ze zleceniem prenumeraty krajowej, wysyłki za granicę, która jest przyjmuje R S W „Prasa-Książka-Ruch", o 50% droższa Centrala ż u P r a s y i W y d a w n i c t w u l . T o w a r o w a 28, 00-958 W a r s z a w a , k o n t o P K O n r -71 w t e r m i n a c h p o d a n y c h d l a p r e n u m e r a t y Sprzedaż numerów — w Księgarni daż bieżących Ośrodka gotówkowa 1531- krajowej. i archiwalnych: Rozpowszechniania i wysyłkowa od Kolporta­ numerów t ó w k ą , przelewem lub za zaliczeniem Adres: O R P A N , Pałac Kultury I Oddział Warszawa. W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N , sprze­ bieżących i archiwalnych płatność go­ pocztowym. i. N a u k i , 00-901 W a r s z a w a , konto P K O 1531-912 O r d e r s for this p e r i o d i c a l f r o m a b r o a d c a n be p l a c e d w i t h „ A r s P o l o n a " Krakow­ s k i e P r z e d m i e ś c i e 7, 00-068 W a r s z a w a , P o l a n d or w i t h -— K u b o n & S a g n e r , I n h a b e r Otto S a g n e r , D 8 M u n c h e n 34, P o s t f a c h 68, B u n d e s r e publik Deutschland. — Earlscourt Publications L t d . , 130 Shepherd Bush Centre, London W 12. Great Britain. - Licosa Commissionaria Sansoni, V i a L a m a r m o r a 45, 50 121 F i r e n z e , Italy. ki;>d N i r o d o w y i m i e n i a O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o W r o c ł a w . O d d z i a ł w W a r ­ s z a w i e 1981. N a k ł a d 2910 egz. O b j ę t o ś ć 17,90 a r k . w y d . , 15,50 a r k . d r u k . P a p i e r p o w l e k a n y , k l . V 90 g. 61 X 86. O d d a n o do s k ł a d u 26.IV.1982 r. P o d p i s a n o do d r u k u w m a r c u 1983 r . W y d r u k o w a n o w m a r c u 1983 r . w Z a k ł . G r a f . „ T a m k a " . Z . 2. Z a m . 117. M-10. C e n a 60.— z ł . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/895c6570bd52e33ee4e309c215c0e5c1.pdf 5668d70f2f5607b58b6718ca4d575882 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3764 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource kultura ludowa - motywy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3534 Title A name given to the resource O motywach ludowych i ich adaptacji/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4, s.231-242 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 3 4 Większość wyszatyckich g a r n k ó w b y ł a w całości pokryta p o b i a ł k ą , k t ó r a prawdopodobnie pod w p ł y ­ w e m jakiegoś b a r w n i k a p r z y b i e r a ł a kolor szary ( i l . 2 i 5), seledynowy ( i l . 3), ż ó ł t a w y ( i l . 4). Jedynie na­ czynia w y o b r a ż o n e na i l . 6 i 7 p o s i a d a ł y naturalny kolor czerwony. Na tle pobiałki lub surowego czerepu malowano wzory w kolorach b r ą z o w y m , l i l i o w y m , czerwonym i niebieskim. Charakter ornamentu wska­ zuje co najmniej na w i e k X V I I I . Może w y d a w a ć się dziwne, że zwłoki dziecięce grzebano w tak ozdobnych, a w i ę c zapewne i drogich naczyniach, podczas gdy w gospodarstwie d o m o w y m u ż y w a n o bardzo prostych n a c z y ń glinianych. I s t n i a ł jednak zwyczaj ( w y s t ę p u j ą c y w Rzeszowskiem jesz­ cze w p o c z ą t k a c h X X w.) umieszczania na desce, przymocowanej do tragarzy, ozdobnych n a c z y ń g l i ­ nianych, g ł ó w n i e misek, k t ó r e s t a n o w i ł y d e k o r a c j ę izby i o z n a k ę zamożności m i e s z k a ń c ó w . M o ż n a przy­ puszczać, że takie w ł a ś n i e naczynia ozdobne znaj­ d o w a ł y zastosowanie jako improwizowane t r u m i e n k i do grzebania n o w o r o d k ó w . Podanej tu interpretacji n i e z w y k ł e g o znaleziska nie n a l e ż y t r a k t o w a ć jako ostatecznego r o z w i ą z a n i a ; planowane w przyszłości prace archeologiczne w W y szatycach dostarczą być m o ż e innego w y j a ś n i e n i a . Fot. i rys. A. Aleksander O 5 Jaroch. Jackowski MOTYWACH ...W w o j e w ó d z t w i e gionalnych. LUDOWYCH X . wydano wzornik haftów re­ ...W w o j e w ó d z t w i e Y . zamierzano w y d a ć wzornik m o t y w ó w z ludowych skrzyń malowanych, z myślą 0 transponowaniu ich na tkaniny 1 przedmioty wy­ twarzane przez spółdzielnie przemysłu terenowego 1 artystycznego. ...Czekamy na Chopina plastyki, który by podniósł ludowe motywy do rangi wielkiej sztuki narodowej. Wokół spraw adaptacji sztuki ludowej sporo n i e p o r o z u m i e ń i w ą t p l i w o ś c i . Rzadko narosło dotyczą I ICH ADAPTACJI one malarstwa i rzeźby, k t ó r e — z natury rzeczy — b y w a ł y raczej ź r ó d ł e m inspiracji twórczej n i ż obiek­ tem adaptacji. Spory i nieporozumienia, k t ó r e z a c i ą ­ żyły tyleż na stosunku do sztuki ludowej, ile na p r ó ­ bach jej adaptacji, s k u p i a j ą się g ł ó w n i e w o k ó ł sztuki tzw. u ż y t k o w e j , w o k ó ł zdobnictwa, w k t ó r y m za p u n k t wyjścia z w y k ł o się p r z y j m o w a ć ornament czy — w ę ­ ziej jeszcze — sam m o t y w . Uwagi poniższe s ą p r ó b ą polemicznego ustosunko­ wania się do takich poczynań, r o z w a ż e n i a z a r ó w n o teoretycznej strony zagadnienia, j a k i konsekwencji 231 �praktycznych. Na początku więc k i l k a s t w i e r d z e ń , k t ó r e s t a n o w i ą p o d s t a w ę dalszego toku w y w o d ó w . Przedmiot piękny to nie zawsze przedmiot zdo­ biony. Zdobienie jest t y l k o j e d n y m ze sposobów nadawa­ nia przedmiotom w a r t o ś c i estetycznych. Z a r ó w n o w sztuce l u d ó w p r y m i t y w n y c h , j a k i w r z e m i o ś l e ludo­ w y m , obok form zdobionych w y s t ę p u j ą formy, k t ó ­ rych c a ł e p i ę k n o zawarte jest w kształcie. W p i e r w ­ szym w y p a d k u mamy do czynienia z przejawami upo­ d o b a ń o d o m i n u j ą c y m pierwiastku m a l a r s k i m , w d r u g i m — z i n w e n c j ą o charakterze r z e ź b i a r ­ skim. W sztuce ludowej niejednokrotnie oba te pierwiastki d o c h o d z ą do głosu (zdobiona ceramika, maski o b r z ę d o w e , s t r ó j ) , czasem w y s t ę p u j ą upodo­ bania tylko r z e ź b i a r s k i e (ceramika czarna, białostoc­ kie ładyżki, b u ń k i , plecione kosze i naczynia, itp.), czasem t y l k o malarskie (Zalipie — malowane domy, wycinanka łowicka). 1 Są okresy i sytuacje w sztuce, kiedy r o z w i j a ł o się zdobnictwo, w y s t ę p u j ą c szczególnie masowo, i okre­ sy, w k t ó r y c h u s t ę p o w a ł o ono miejsca w a l o r o m samej formy, kształtu. R o z w i n i ę t e zdobnictwo w ł a ś c i w e jest przede wszystkim technice rękodzieła, traci natomiast sens w produkcji p r z e m y s ł o w e j , co oczywiście nie oznacza, ż e w y r o b y p r z e m y s ł o w e s ą przez to mniej piękne, mniej d o s k o n a ł e . Nowoczesna architektura oparta o prefabrykaty, samolot, s a m o c h ó d , żelazko, maszyna do szycia czy 01ivettiego maszyna do pisa­ nia — m a j ą w y s o k ą w a r t o ś ć estetyczną, tyle że i c h charakter plastyczny w y n i k a z funkcji, m a t e r i a ł u , techniki. Współczesnej sztuce u ż y t k o w e j , opartej o nowe tworzywa, o' m a s z y n o w ą p r o d u k c j ę , obce s ą kategorie ornamentu. W p ł y w a to i na ogólny charak­ ter u p o d o b a ń estetycznych, formujących się pod w p ł y ­ w e m nowego k s z t a ł t u otoczenia, domu, s p r z ę t u , ma­ szyny. Zdobnictwo odgrywa szczególną rolę w sztuce l u ­ dowej opartej o rękodzieło. Stanowi to d l a w i e l u m i ­ ł o ś n i k ó w tej sztuki n a j w i ę k s z ą jej a t r a k c j ę , zaspo­ kaja p e w n ą sferę istniejących powszechnie potrzeb. Warto t u zaznaczyć, że proces ewolucji, j a k i zachodzi poczynając od p o ł o w y X I X w . w sztuce ludowej, zmierza w k i e r u n k u rozwoju dekoracji, uintensywnie­ nia d z i a ł a n i a kolorystycznego, rozbudowy ornamentu. M ó w i ą c obrazowo — pierwiastki bliższe sztuce ro­ m a ń s k i e j u s t ę p u j ą inspiracjom s z t u k ą renesansu, ba­ roku, rokoka. W ornamentyce zaznacza się to w y p i e ­ raniem m o t y w ó w geometrycznych przez roślinne, zoo- i antropomorficzne. Zmiany te nie n a r u s z a ł y jednak samych zasad zdobienia, dyscypliny plastycz­ nej, tak charakterystycznej dla ludowego rzemiosła. Ornament ściśle wiąże się z użytkową przedmiotu, podporządkowuje się jej. 1 funkcją Zapomina się u nas często o t y m , że s t r ó j ludo­ wy to nie tylko takie czy inne t k a n i n y hafty, kroje, ale że jest to pewna forma plastyczna. S t r ó j ten stwarza c h a r a k t e r y s t y c z n ą bryłę, r ó ż n ą w S ą d e c k i e m , Ł o w i c k i e m czy K r a k o w s k i e m , i kształt ten jest r ó w n i e 232 Znana jest u t y l i t a r n a geneza haftu, k t ó r y zdobił — w z m a c n i a j ą c j e d n o c z e ś n i e czy w r ę c z łącząc oddziel­ ne części odzienia. Jeszcze i teraz w l u d o w y m hafcie s ą d e c k i m czy g ó r a l s k i m zdobne obszycia nie tylko upiększają, ale i w z m a c n i a j ą miejsca n a r a ż o n e na szybsze zniszczenie, przetarcie. R ó w n i e ż w ceramice zdarza się, ż e np. w ą s y zdobione nie t y l k o d e k o r u j ą , ale i w z m a c n i a j ą ucho, j a k to w i d a ć n a p r z y k ł a d z i e flaszy z A l w e r n i ( i l . 2). Obserwacja jakiegokolwiek przedmiotu zdobionego snycersko p o k a ż e , ż e zdobie­ nie w y s t ę p u j e w zgodności z u ż y t k o w a n i e m . Podpo­ r z ą d k o w u j e się temu i stosowana technika. Nigdy więc nie spotkamy a ż u r u tam, gdzie m ó g ł b y osłabić trwałość materiału itd. Na ciekawy p r z y k ł a d zależności między przezna­ czeniem przedmiotu a zdobieniem w s k a z a ł swego cza­ su na stronicach „Polskiej Sztuki Ludowej" K a r o l Homolacs w p i ę k n y m i w a r t y m przypomnienia a r t y ­ kule „O w a r t o ś c i zdobnictwa l u d o w e g o " . Zwrócił mianowicie u w a g ę na to, ż e w krakowskiej chustce na głowę b r a k jest centralnego m o t y w u ornamental­ nego, a d w a o ś r o d k o w e m o t y w y k w i a t o w e w y s t ę p u j ą jedynie w p r z e c i w l e g ł y c h n a r o ż n i k a c h , z t y m że jeden jest w i ę k s z y i bogaciej rozbudowany n i ż drugi. Ta na pozór nielogiczna kompozycja ornamentalna w kwadracie nabiera sensu dopiero wtedy, gdy uprzyt o m n i m y sobie j a k w i ą ż e się c h u s t ę i j a k w ó w c z a s będzie w y g l ą d a ł ten ornament. 2 Zależność funkcji estetycznych od u ż y t k o w y c h w y ­ stępuje zresztą nie tylko w zdobnictwie. Wystarczy w s p o m n i e ć ule figuralne, gdzie z a r ó w n o r z e ź b a n i e d ź ­ wiedzia, j a k świętego czy mnicha p e ł n i ł a funkcje utylitarne — z pogranicza magii, gdy wierzono, ż e n i e d ź w i e d ź odstraszy inne n i e d ź w i e d z i e od barci, a złodziej nie ruszy miodu w figurze świętego, gdyż t y m samym p o p e ł n i ł b y ś w i ę t o k r a d z t w o . Ornament w i ą ż e się ściśle z przedmiotem. K s z t a ł t determinuje r o z w i ą z a n i e ornamentacyjne. Tak np. w y p u k ł y garnek, k t ó r y się o g l ą d a z różnych stron, będzie m i a ł inaczej prowadzony ornament n i ż w i s z ą c y na ścianie p ł a s k i łyżnik, widziany tylko fron­ talnie. Ornamet wiąże się ściśle z budową przedmiotu, p o d k r e ś l a ją, dopowiada, a nawet objaśnia. Oto misa (il. 3): ornament p o d k r e ś l a poszczególne człony, ich rolę w budowie całości, a w i ę c : kołnierz, ś r o d e k i brzeg m i s k i ; przy czym z a r ó w n o spirala na dnie, j a k zbieżne linie m o t y w ó w na kołnierzu p o d k r e ś l a j ą ogólny charakter plastyczny formy — jej w g ł ę b n o ś ć . W pisankach w i d z i m y u k ł a d y ornamentalne bieg­ n ą c e po z a m k n i ę t y m okręgu lub też u k ł a d y obrotowe zgodne z charakterem toczonego k s z t a ł t u jajka. Ciekawym p r z y k ł a d e m jest dzbanuszek ze Spiszą (il. 4) o spłaszczonej z obu stron bryle, co nadaje m u w a ż n y d l a charakteru plastycznego całości j a k i detal zdobniczy ( i l . 1). K . Homolacs, O wartości zdobnictwa ludowego, ..Polska Sztuka Ludowa". 1949. n r 11-12. s. 322, 2 �charakter w y r a ź n i e profilowy. Akcent dekoracyjny ten profil eksponuje, a zastosowana t u spirala r ó w ­ n o w a ż y niejako spłaszczenie brzuśca. Inne p r z y k ł a d y ( i l . 5, 6) w s k a z u j ą na tę samą funkcję k o n s t r u k c y j n ą ornamentu. Podobnie w stroju — gdzie zdobienie jest zawsze elementem kompozycyjnym całości. P i ę k n y m przy­ k ł a d e m będzie stosowanie haftu, k t ó r y nie tylko zdobi najbardziej eksponowane fragmenty ubioru, ale okre­ śla poszczególne człony całości. Wyznacza kierunki u k ł a d u , zamyka go, a często przez w ł a ś c i w e zagęsz­ czenie o k r e ś l a w całości c i ę ż a r plastyczny form we w ł a ś c i w y c h partiach ( i l . 7). nieje w konkretnej całości. Są np. p i ę k n e hafty wo­ lutowe ł a ń c u c k i e , hafty, k t ó r y c h d z i a ł a n i e zależy w d u ż y m stopniu od tego, j a k i jest ich „ciężar" w tka­ ninie. W e ź m y np. r a ń t u c h , gdzie t y l k o obrzeża po­ kryte są haftem — jak w a ż n y jest t u stosunek białej powierzchni do zagęszczonego r y t m u wolut. Wystar­ czy zmienić proporcje haftu do tła, a zniszczymy efekt. Haft działa tu j a k kapitele kolumny. Jest w r ę c z ko­ niecznym akcentem, z a m y k a j ą c y m całość. S p ó j r z m y na s t r ó j orawski ( i l . 8), albo na kobiecy s t r ó j rze­ szowski ( i l . 7) — j a k w a ż n e jest w n i m w y w a ż e n i e ciężaru haftu w stosunku do płaszczyzny, jego rola w konstruowaniu formy. Użyty w i n n y m kontekście, r ó w n i e ż zmieni swój charakter. Charakter ornamentu zależny jest od materiału, narzędzia, techniki. Bywa, że ten sam m o t y w po­ wtarza się w r ó ż n y c h dziedzinach sztuki ludowej, tak np. k w i a t w doniczce, drzewko życia, tulipan spotkany w hafcie i wycinance, k u t y w żelazie, cięty w drzewie czy malowany na skrzyni czy talerzu. Ale jego walor plastyczny, jego interpretacja będzie we wszystkich tych wypadkach różna, w zależności od użytego m a t e r i a ł u (papier, drzewo, żelazo), n a r z ę d z i a (pędzel, pisak, d ł u t o , kozik, stempel) i techniki (haft ściegiem liczonym, aplikacja, tkanina dwuosnowowa). Jeśli zaś różnice te nie w y s t ę p u j ą , jeśli np. motyw kwiatowy p o w t ó r z y się w formie niemal identycznej w malaturze szaf śląskich i obrazach na szkle, to tylko wtedy, gdy r ó ż n e techniki p r o w a d z ą do tych samych konsekwencji plastycznych. S p r ó b u j m y z kolei zmienić jego skalę ( i l . 9). O ile na r a ń t u c h u ornament wydaje się r y t m i c z n ą pulsacją czarnych czy czerwonych spiral, p o d k r e ś l a j ą c ą i za­ m y k a j ą c ą kompozycję płaszczyzny (czy w stroju — bryły), o tyle wydzielony i p o w i ę k s z o n y staje się w r ę c z m o n u m e n t a l n ą kompozycją, w k t ó r e j motyw działa — niemal j a k architektura — c i ę ż a r e m bryły, zwartością u k ł a d u , p l a s t y c z n ą f a k t u r ą haftu tak w y ­ pukłego, że stwarza w r a ż e n i e t r ó j w y m i a r o w o ś c i . Po­ wodem tego zmiennego d z i a ł a n i a m o t y w u w zależności od jego skali są fizjologiczne właściwości oka. M o ­ t y w o pewnej wielkości ma s w ó j zasięg d z i a ł a n i a pla­ stycznego, czyli —• aby dał zamierzony przez t w ó r c ę efekt, musi być o g l ą d a n y z określonej odległości. Natomiast gdy ź r ó d ł e m inspiracji w zdobieniu malowanych s k r z y ń ludowych b y ł y r z e ź b i o n e skrzy­ nie renesansowe, to pierwotny ornament transponowany na język malarski uległ przemianom zgodnie ze ś r o d k a m i i wymogami nowej techniki. II. 1. Gostyń. Fragment stroju kobiecego. Żychlewo, pow. Działanie ornamentu zależne jest od jego sytuowa­ nia i kształtuje się w określonych relacjach z oto­ czeniem. Tradycyjnym b ł ę d e m p o p e ł n i a n y m wobec sztuki ludowej jest traktowanie m o t y w u jako samodzielnego elementu, w izolacji, w ó w c z a s gdy motyw jest częścią całości, w k t ó r e j w y s t ę p u j e , k t ó r ą jest uwarunkowa­ ny i w której p e ł n i o k r e ś l o n ą funkcję. Ta sama ro­ zeta nie tylko ma inne d z i a ł a n i e plastyczne w r ó ż ­ nych sytuacjach, ale jest inaczej r o z w i ą z y w a n a np. na oparciu zydla ( i l . 11) i na wieszaku ł y ż n i k a ( i l . 10), gdzie m a j ą c za sobą — jak wycinanka — tło ściany, otrzymuje a ż u r . Motyw wyobcowany, w y r w a n y ze swego kontekstu, zmienia s w ó j sens tak samo j a k każdy fragment (obrazu czy zdania). Tak np. w haftowanym gorsecie krakowskim motyw k w i a t o w y gubi się w gąszczu innych, wpleciony w tak spoistą całość, że d z i a ł a tu suma k w i a t ó w , liści i innych zdobin, a oko nie w y r ó ż n i a poszczególnych e l e m e n t ó w . Podobny mo­ t y w hafciarski wyizolowany i umieszczony na neutral­ nym tle t ł u m a c z y się z u p e ł n i e inaczej. Haft o g l ą d a się często jako dzieło „ s a m o w sobie", jak zabytek leżący gdzieś w gablocie, na b i a ł y m tle. A przecież haft ten ma o k r e ś l o n e zastosowanie, ist­ 233 �II. 2. Naczynie flaszowate, glazurowane, II. 3. Miska rabczańska. Wl. Muzeum, 1877 r, Cieszyn. Wyk. Franciszek Minkeński. Alwernia, pow. Chrzanów. D o s k o n a ł y m p r z y k ł a d e m jest tu np. mazurski czy litewski „sejpak", k t ó r y — gdy p a t r z e ć na niego ze zbyt bliskiej odległości — sprawia w r a ż e n i e w i ­ r u j ą c y c h l i n i i , a wibracja jest tak silna, że a ż trudno skupić spojrzenie na tkaninie, nie m ó w i ą c już o t y m , że nie sposób jest odczytać p r a w i d ł o w o samego wzoru. Dopiero s k r a c a j ą c odległość widzimy, że tkanina uspo­ kaja się, linie przestają w i r o w a ć , stają na swe m i e j ­ sca, czerń i biel nie pulsują już, w y c h o d z ą c na prze­ mian przed siebie. To jest w ł a ś n i e p r a w i d ł o w a odleg­ łość, zasięg p r a w i d ł o w e g o d z i a ł a n i a tkaniny. Oddala­ j ą c się poza granice tego d z i a ł a n i a widzimy, że w z ó r przestaje na nas działać, przestajemy rozróżniać jego proporcje, r y t m y i t d . kach w i d a ć na p r z y k ł a d z i e o ł t a r z y k a w rogu izby, strefa kultowa — pas obrazów. Pas ten d z i a ł a j e d ­ nak i plastycznie, stanowi jakby fryz z a m y k a j ą c y w n ę t r z e jako akcent zespalający kolorystycznie i uspo­ k a j a j ą c y całość ściany. Wolno przypuszczać, że takie a nie inne r o z w i ą z a n i e „strefy k u l t o w e j " w y n i k a ł o r ó w n i e ż i z p o w o d ó w estetycznych. Oczywiste jest jednak, że inaczej o d b i e r a ł o się ten zespół o b r a z ó w w izbie niż np. na wystawie, gdy na centralnym m i e j ­ scu ściany u m i e ś c i m y j e d e n , oddzielony od i n n y c h n e u t r a l n ą przestrzenią. Zespół działał na zasadzie fryzu, d o p e ł n i a n i a się f o r m i barw, był d o m i n u j ą c y m akcentem p i ę k n a w izbie, p i ę k n a , k t ó r e było jedno­ cześnie wyrazem k u l t u i k u l t ten potęgowało. Dochodzimy więc do wniosku, że k a ż d a forma, k a ż d y m o t y w — m a j ą sobie w ł a ś c i w y zasięg. Wyzna­ cza go odległość, skala wobec człowieka. Dawne w n ę t r z e wiejskie, jakie dziś już m o ż e m y zobaczyć tylko w warunkach muzealnej rekonstrukcji, jest zna­ k o m i t y m p r z y k ł a d e m w ł a ś c i w e j skali wszystkiego, co się w n i m znajduje w stosunku do siebie i do czło­ wieka. Dlatego dopiero we w n ę t r z u nabiera pełnego sensu mebel, łyżnik, p ó ł k a z obrazami na szkle, p a j ą k , wycinanka, t k a n i n a . Wtedy w i d a ć stosunek f o r m wobec siebie, ich współzależność. Istnieją oczywiście przedmioty przeznaczone za­ r ó w n o do o g l ą d a n i a z odległości j a k i z bliska. A l e w tych wypadkach za k a ż d y m razem stykamy się z d z i a ł a n i e m plastycznym innych e l e m e n t ó w . Np. z da­ leka podziwiamy k s z t a ł t góralskiej c h a ł u p y , zbliża­ j ą c się zaś do niej tracimy w i d o k całości, natomiast poddajemy się w r a ż e n i u , jakie w y w i e r a j ą proporcje poszczególnych e l e m e n t ó w , zdobienie d r z w i , pazdury, i t d . Haft na stroju z daleka p o d k r e ś l a archi t e k t o n i k ę , stanowi dekoracyjny element z a m y k a j ą c y k o m p o z y c j ę czy c z ł o n k u j ą c y całość na mniejsze formy — z bliska ujawnia s w o j ą s t r u k t u r ę , działa precyzją detalu i t d . 3 W e ź m y np. p ó ł k ę z obrazami na szkle w izbie góralskiej. W u k ł a d z i e w n ę t r z a wydzielenie jej u po­ w a ł y ma swoje uzasadnienie — izba dzieli się logicz­ nie na różne strefy, tak np. na ścianie wiszą części ubioru — jest to więc strefa u ż y t k o w a , a ponad n i ą wydzielona jest. podobnie jak to w innych wypad* W a ż n ą rolę o d g r y w a ł o r ó w n i e ż oświetlenie, ina­ czej w y g l ą d a ł malunek skrzyni czy zestaw kolory­ styczny t k a n i n y — w s k ą p y m świetle, inaczej zaś — w p e ł n y m blasku. Inaczej też działa b a r w n o ś ć stroju np. opoczyńskiego czy łowickiego w słońcu, na tle 234 Twórcy ludowi posiadali znakomite wyczucie s k a l i , proporcji rzeczy w stosunku do siebie i oto­ czenia. M i a r ą tego stosunku był oczywiście człowiek. Nic więc dziwnego, że gdy Le Corbusier f o r m u ł o w a ł bieli d o m ó w , zieleni pól i łąk, niebieskości nieba, gdy c a ł y b a r w n y t ł u m wylegnie na plac po sumie — inaczej zaś w gablocie muzealnej czy na szarej ulicy wielkiego miasta. �II. 4. Dzbanuszek pow. Tarnobrzeg. słowacki ze Spiszą. Wł. Muz. Tatrzańskiego, Zakopane. II. 5. Dzbanek z Domostawy, 11. 6. Dzbanek z okolic Nowego Sącza. Wł. Muz. Etnograficznego, Kraków. zasady tzw. moduloru, p o w o ł a ł się na idealne pro­ porcje izby wiejskiej wobec człowieka. I w ł a ś n i e ta doskonałość proporcji i wzajemnych relacji (form i kolorów) powoduje, że sztuka ludowa działa na nas jako jednolite zjawisko plastyczne, jako jednolita k u l t u r a plastyczna, w k t ó r e j ten sam styl prze­ n i k a z a r ó w n o s t r ó j c z ł o w i e k a j a k i jego otoczenie, izbę, c h a ł u p ę , w i e ś — z a r ó w n o p l a s t y k ę j a k architek­ t u r ę czy folklor. Nieuzasadniona zamiana skali w p r o ­ wadza od razu nowy element, niszczy h a r m o n i ę ca­ łości. Dzieje się tak np. w w y p a d k u budowy schro­ nisk górskich na m o d ł ę wielokrotnie powiększonej c h a ł u p y czy szałasu. Budynek taki fałszuje zazwyczaj skalę, i to z a r ó w n o wobec człowieka j a k otoczenia i pejzażu — nie m ó w i ą c j u ż o t y m , że nonsensem jest powtarzanie r o z w i ą z a ń w ł a ś c i w y c h dla drzewa — w innych m a t e r i a ł a c h (cement, k a m i e ń , żelazo, da­ chówka). Czym dla architekta kształconego jest teoria, tym dla ludowego twórcy było doświadczenie przekazy­ wane z pokolenia na pokolenie. Miał on niezawodne poczucie p r a w plastycznego d z i a ł a n i a . Są np. kaplicz­ k i — sytuowane tak, by o b e j m o w a ł y s w y m zasięgiem j a k n a j w i ę k s z y teren, s t a j ą c się d o m i n a n t ą w sytuacji przestrzennej; s ą to ludowe odpowiedniki p o m n i k ó w i nie jest przypadkiem, że umieszczane w ś r ó d drzew, k t ó r e przy ich skromnej skali d a j ą podtrzymanie pla­ styczne, s k ł a d a j ą się na jeden monumentalny zespół przestrzenny ( i l . 13). R o z w i n i ę t e potrzeby estetyczne szły w parze z dys­ c y p l i n ą plastycznego m y ś l e n i a . Dzięki temu nawet elementy zapożyczone ze sztuki d w o r u wzgl. miasta, sztuki renesansowej czy barokowej, nigdy nie b y ł y 4 * Oczywiście nie są to zasady zawsze ś w i a d o m i e stosowane i w i e l u t w ó r c ó w ludowych byłoby zapewne r ó w n i e zdziwionych, gdyby i m je s f o r m u ł o w a ć , jak przenoszone w sposób mechaniczny czy przypadkowy. L u d p r z e t w a r z a ł je zgodnie ze swymi w a r u n k a m i , n a w y k a m i , p s y c h i k ą i — co szczególnie w a ż n e — zgodnie z przekazywanymi z pokolenia na pokolenie zasadami dobrego rzemiosła. A zasady te w y n i k a ł y ze stałego obcowania z m a t e r i a ł e m , n a r z ę d z i e m , tech­ n i k ą . Dawny t w ó r c a był nie tylko projektantem i w y ­ k o n a w c ą , był też w jednej osobie i u ż y t k o w n i k i e m . Toteż twórczość jego dyktowana była zawsze kon­ kretnymi potrzebami, i to potrzebami, k t ó r e dosko­ nale znał, k t ó r e w s k a z y w a ł y kierunek r o z w i ą z a n i a plastycznego. Dodajmy, że potrzeby te powszechne były dla całego środowiska, k t ó r e w tych warunkach mogło s t a n o w i ć oparcie dla twórcy. Osąd zbiorowości, oparty na tradycji, stał więc na s t r a ż y zasad myślenia, dyscypliny rzemiosła, k o n t r o l o w a ł i p o d p o r z ą d k o w y ­ w a ł i n w e n c j ę jednostek. Sytuacja uległa jednak zasadniczej zmianie w dru­ giej połowie X I X wieku. Pod w p ł y w e m zachodzących przemian ekonomicznych, społecznych i kulturowych rozpoczyna się proces rozbicia dotychczasowej spoi­ stości ludowej kultury, ludowej sztuki. Staje się ona nie jedyną, ale już tylko j e d n ą z r ó w n o l e g l e istnie­ jących na wsi formuł artystycznych. Co w i ę c e j , mimo p r ó b ratowania i utwierdzania tej ludowej kultury, n a s t ę p u j e stałe ograniczanie jej w p ł y w u i zasięgu na wsi. Nowe wzory miejskie p o d w a ż a j ą dawne za­ sady, p r z e c i w s t a w i a j ą się dyscyplinie rzemiosła, logice ornamentalnej s k ł a d n i . N a s t ę p u j e zderzenie różnych, k r a ń c o w o sprzecznych tendencji plastycznych, w w y ­ niku k t ó r e g o dokonuje się rozpad tyoh wartości, jakie dawniej c e c h o w a ł y s z t u k ę l u d o w ą . Z m i e n i a j ą się upodobania i ambicje środowiska, z m i e n i a j ą potrzeby, pan Jourdin, k t ó r y żył sześćdziesiąt lat i nie wiedział, że mówi prozą... 235 �zmienia i adresat. Coraz częściej odbiorcą ludowego rzemiosła artystycznego staje się miasto. W tej sytuacji ś r o d o w i s k o w ł a s n e p r z e s t a ł o sta­ n o w i ć d o t y c h c z a s o w ą ostoję, coraz większy b e z p o ś r e d ­ n i w p ł y w zaczęli mieć n o w i nabywcy. Sztuka l u d o w a znajduje swych o p i e k u n ó w , którzy często nie tyle z artystycznych ile z gospodarczych p r z e s ł a n e k s t a r a j ą się podnieść, a nieraz i r a t o w a ć u p a d a j ą c e rzemiosła. 236 P o w s t a j ą szkoły ludowego p r z e m y s ł u , a ok. 1880 r. w K o ł o m y i L . Wierzbicki zaczyna w y d a w a ć „ l u d o w e wzory", uczące j a k i co a d a p t o w a ć n a potrzeby no­ wego klienta, p o p u l a r y z u j ą c o r n a m e n t y k ę h u c u l s k ą w drzewie, ceramice, hafcie. J e d n o c z e ś n i e n o w y klient miejski d o m a g a ł się w y r o b ó w o d p o w i a d a j ą ­ cych mu, z a s p o k a j a j ą c y c h potrzeby estetyczne ufor­ mowane przez sztukę i k u l t u r ę tamtego czasu. �10 11 U. 10. Łyżnik podhalański. Wł. Muz. Etnograficznego, Wl. Muz. Kraków. Tatrzańskiego, Przypomnijmy j a k i to był okres. Schyłek X I X stu­ lecia, eklektyzm p a n u j ą c y w architekturze, w n ę t r z u , sztuce u ż y t k o w e j . Wprowadzanie e l e m e n t ó w stylo­ wych bez pierwotnego funkcjonalnego uzasadnienia — miejskie kamieniczki z basztami, u d a j ą c e zamki, ozdo­ by n a k ł a d a n e na b u d y n k i poza p o r z ą d k i e m konstruk­ cji architektonicznej, l e k c e w a ż e n i e właściwości ma­ teriału, kamienia, drzewa, żelaza. Wszędzie w y s t ę p u ­ j ą c e zdobienie, zgodne z powszechnym z a m i ł o w a n i e m do dekoracji, bogatej ornamentyki. Na t y m tle zainteresowanie s z t u k ą l u d o w ą sprowa­ dzało się do jej w a r t o ś c i zdobniczych, a konkretnie — do ornamentyki. A l e czas nie sprzyjał g ł ę b s z e m u ro­ zumieniu ludowego rzemiosła, nie szukano logiki ani sensu ornamentyki, obiektem zainteresowania był przecież w s z ę d z i e m o t y w , bezceremonialnie przeno­ szony z przedmiotu na przedmiot, mieszany z i n n y m i , bez uzasadnienia, a często i sensu. T a k i m był np. wystawowy pawilon Galicji z 1900 r., którego ele­ menty pochodziły z takich w ł a ś n i e zapożyczeń, z sny­ cerki p o d h a l a ń s k i e j , w o ł y ń s k i e g o k i l i m u itd. ( i l . 15), całość jednak, j a k ł a t w o z a u w a ż y ć , niewiele m i a ł a w s p ó l n e g o ze s z t u k ą l u d o w ą . P r z y k ł a d e m podobnie dowolnego konstruowania nowych całości z e l e m e n t ó w ludowych jest taboret, wyprodukowany w ówczesnej Z a k o p i a ń s k i e j Szkole P r z e m y s ł u Drzewnego. Zdobiony jest on m o t y w a m i z ciesiołki i snycerki g ó r a l s k i e j , ale elementy odgry­ w a j ą c e dawniej rolę k o n s t r u k c y j n ą zastosowano w n i m w y ł ą c z n i e jako d e k o r a c j ę , s t ą d przyszło żelazną sztabką w i ą z a ć ze s o b ą od w e w n ę t r z n e j , niewidocznej strony — nogi i zdobione deseczki, służące l i - t y l k o do ozdoby ( i l . 14). 3 Dotyczy to oczywiście nie tylko sztuki ludowej. Znamienne, że ilekroć s i ę g a n o do f o r m u ł y sztuki na­ rodowej, p o j a w i a ł się „ m o t y w " stylowy czy ludowy. Widzieliśmy to z a r ó w n o w architekturze okresu m i ę ­ dzywojennego, j a k i po wojnie na p r z y k ł a d z i e bu- Zakopane. II. 11. Zydel. Jurków, paw. Limanowa. Ten stosunek do sztuki ludowej jako ź r ó d ł a mo­ t y w ó w pogłębiony jeszcze został przez eksperyment St. Witkiewicza, k t ó r y wychodził z założeń, iż sztuka g ó r a l s k a to po prostu o c a l a ł a dawna twórczość pra­ polska, p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k a , przechowana przez zdol­ ny i niepodległy lud. W myśl takiej teorii górale nie stworzyli w ł a s n e j sztuki, przechowali jedynie m o t y ­ w y , k t ó r e n a l e ż a ł o z kolei r o z w i n ą ć i p o d n i e ś ć do godności narodowej sztuki. Pomimo całego szacunku i u m i ł o w a n i a dla górali Witkiewicz w gruncie rzeczy odrzucał s z t u k ę l u d o w ą jako o d r ę b n y fenomen arty­ styczny, s p r o w a d z a j ą c j ą do roli skarbnicy m o t y w ó w , k t ó r e d a w a ł y się dowolnie zastosować. P r ó b o w a ł ty­ powe dla ciesiołki formy niemal d o s ł o w n i e przenosić w k a m i e ń , p r ó b o w a ł „styl z a k o p i a ń s k i " uczynić sty­ lem narodowym. S t ą d te budowle na g ó r a l s k ą m o d ł ę stawiane pod W a r s z a w ą , na L i t w i e , a nawet w e Fran­ c j i . S t ą d pianina zdobione w „stylu", k t ó r y c h deko­ racja w y k o r z y s t y w a ł a m. in. o r n a m e n t y k ę łyżnika, stąd serwis k a w o w y w s ł y n n y m Sevres produkowany z porcelany na w z ó r malutkich c z e r p a k ó w i t d . Wprawdzie teoria stylu z a k o p i a ń s k i e g o nie t r w a ł a d ł u g o i już w 1901 r. artyści zgrupowani w o k ó ł To­ warzystwa „ P o l s k a Sztuka Stosowana" zaczęli odkry­ w a ć w sztuce ludowej d y s c y p l i n ę formy i ornamentu, celowość i logikę budowy, d o s k o n a ł y warsztat — wprawdzie działalność późniejszych „ W a r s z t a t ó w K r a ­ kowskich", a w okresie m i ę d z y w o j e n n y m „ Ł a d u " , s t a n o w i ł a p r z y k ł a d ś w i a d o m e g o i rozumnego usto sunkowania się do sztuki ludowej j a k o źródła inspi­ racji, to jednak w świadomości ogółu pojęcie sztuki ludowej na d ł u g o związało się z poieciem m ntywu" . s downictwa reprezentacyjnego w stylu M . D . M . czy P a ł a c u K u l t u r y i Nauki. Te fakty u t r w a l a ł y z kolei dawne n a w y k i m y ś l o w e zakorzenione w społeczeń­ stwie. 23: �Wciąż jeszcze na świadomości ogółu ciąży „d e k or a c y j n y " rodowód zainteresowań sztuką ludową. Wciąż szuka się w niej przede wszystkim zdobnictwa, m n i e j s z ą w a g ę p r z y w i ą z u j ą c do innych wartości. M o ż ­ na nawet z a r y z y k o w a ć twierdzenie, że p o p u l a r n o ś ć s w ą zawdzięcza sztuka ludowa w d u ż e j mierze w ł a ś ­ nie temu, iż zaspokaja dziś potrzeby „ d e k o r a c y j n e " , istniejące w społeczeństwie, a nie w y p e ł n i o n e przez s z t u k ę współczesną. Dowodzi tego w ł a ś n i e stosunek do sztuki ludowej. Nie przypadkiem przecież zainteresowaniom ogółu obce są drzeworyt, malarstwo czy rzeźba, k t ó r e prze­ m a w i a j ą do ograniczonego k r ę g u odbiorców, doce­ n i a j ą c y c h w a r t o ś c i formalne i p a t r z ą c y c h na te dzie­ dziny sztuki przez pryzmat d o ś w i a d c z e ń sztuki w s p ó ł ­ czesnej, podczas gdy w świadomości powszechnej sztuka ludowa kojarzy się z w y c i n a n k ą , haftem, stro­ jem, t k a n i n ą , c e r a m i k ą . Zjawisko nie jest zresztą nowe; przecież nawet tacy entuzjaści sztuki ludowej j a k Gerson czy W i t ­ kiewicz dostrzegali w swoim czasie jedynie p i ę k n o rzemiosła, a dopiero Skoczylas „ o d k r y ł " dla sztuki drzeworyt ludowy i obraz, formiści zaś, z n a j ą c do­ ś w i a d c z e n i a kubizmu i filiacje jego ze s z t u k ą l u d ó w prymitywnych, umieli ocenić r a n g ę a r t y s t y c z n ą w i e j ­ skich ś w i ą t k ó w . Do dziś jeszcze wiele w a r t o ś c i sztuki ludowej nie­ z r o z u m i a ł y c h jest dla ogółu społeczeństwa, a sympatie dla niej dyktowane są nie zawsze i nie tylko a r t y ­ stycznymi w z g l ę d a m i . Losy kraju, zabory, powstania, d ą ż e n i a do stworzenia narodowego stylu — to wszyst­ ko w p ł y n ę ł o na wytworzenie się stosunku do sztuki ludowej jako symbolu polskości, rodzimego kraju. Dziś dołączyły się do tego i inne momenty — podnie­ sienie godności wsi, szacunek dla tradycji itp. T r a k ­ tuje s i ę więc często tę s z t u k ę jak pejzaż lat dziecin­ nych, jak coś dobrze znanego, t r w a ł e g o , niezmienne­ go, nie ulegającego fluktuacjom czasu, mody. Leluja jest zawsze lelują, strój łowicki czy krakowski pa­ m i ę t a m y od dzieciństwa. Obawiam się, że z wielkiego dorobku b a d a ń nad l u d o w ą s z t u k ą w ciągu ostatnich 15 lat tylko nieliczne fakty d o t a r ł y do świadomości społeczeństwa. M i m o wystaw, k o n k u r s ó w , pokazów, wydawnictw, reprodukcji — nadal w i d z i się w tej sztuce tylko to, co się umie i n a w y k ł o widzieć, szuka wartości, k t ó r e spodziewa się z n a l e ź ć . 6 Bliskość tej sztuki w i ą ż e się i z t y m , że nie ocze­ kujemy od niej ż a d n y c h niespodzianek, k t ó r e sprawia np. sztuka współczesna. L u b i m y tę s z t u k ę , p o n i e w a ż nie wymaga od nas żadnego w y s i ł k u , p o n i e w a ż tak dobrze ją znamy, p o n i e w a ż s t a ł a się już w r ę c z s y m ­ b o l e m tradycji narodowych, swojszczyzny, przesz­ łości, lat dziecięcych... Powoduje to, że na ludzi 8 Sympatie te o b j a w i a j ą się jednak raczej w za­ interesowaniu folklorem, w y s t ę p a m i „Mazowsza" czy „Śląska", coraz mniej natomiast staje się potrzebna plastyka ludowa w mieszkaniach; niknie nawet za­ interesowanie dla „ ł a d o w s k i c h " czy „cepeliowskich" mebli. Dowodzą tego w y n i k i aniekty opracowanej przez O ś r o d e k Badania O p i n i i Publicznej na temat u p o d o b a ń m i e s z k a ń c ó w Warszawy (por. art. M . Czer- 238 działa często raczej konwencja tej sztuki, a nie ona sama, d z i a ł a skojarzenie emocjonalne w y w o ł a n e w y ­ c i n a n k ą k u r p i o w s k ą , kogutkiem, pasiakiem ł o w i c k i m czy strojem k r a k o w s k i m — bardziej niż sam w a l o r plastyczny tych p r z e d m i o t ó w . Są to w i ę c już niemal z n a k i plastyczne, zdolne w y w o ł y w a ć r e a k c j ę uczu­ c i o w ą widza. Para postaci w ludowych strojach, k u r ­ piowska leluja czy w y c i n a n k o w y kogutek s t a ł y s i ę niemal nieoficjalnym godłem. T y m , czym dla P a r y ż a wizerunek w i e ż y Eiffla, dla Warszawy Syrena, dla Moskwy K r e m l , a dla Hiszpanii torreador i Carmen. Symbolem, znakiem rozpoznawczym oczywistym dla widza. Znajdziemy je na znaczku, p u d e ł k u od zapa­ łek, plakacie, w y d a w n i c t w i e d l a t u r y s t ó w , malowidle na ścianie hotelu, restauracji czy dworca. Ten „ s y m b o l i c z n y " stosunek rozszerza s i ę i na inne m o t y w y ludowe. Przyjmuje się, że w ł a ś n i e mo­ t y w odróżnia n a s z ą s z t u k ę od rosyjskiej, c h i ń s k i e j czy w ę g i e r s k i e j , że, co w i ę c e j , w ł a ś n i e m o t y w m o ż e stanowić cechę odrębną poszczególnego regionu. A od takiego p r z e ś w i a d c z e n i a już tylko k r o k do w y ­ dawania w z o r n i k ó w m o t y w ó w , k t ó r e m i a ł y b y , w m y ś l intencji w y d a j ą c y c h , służyć r ó ż n y m adaptacjom. Jasne, że w rezultacie sprowadza się to do wyboru najbar­ dziej typowych m o t y w ó w , k t ó r e powielane masowo stają się ż a ł o s n y m i j a k ż e powierzchownym gestem wobec sztuki ludowej, wobec twórczości autentycznej, k t ó r ą w nieuchronny sposób p o d c i n a j ą i d e g e n e r u j ą . B ł ą d leży tu w samej zasadzie. Kogutek m o ż e być symbolem, ale motyw jako element plastyczny musi być traktowany zgodnie z logiką ornamentyki. T y m bardziej że nie k a ż d y m o t y w jest symbolem. Prze­ ciwnie — wiele m o t y w ó w , u w a ż a n y c h u nas za ro­ dzime, znanych jest i w innych kulturach. Rozeta, tak często spotykana w snycerce góralskiej, w y s t ę ­ puje z a r ó w n o w sztuce I n d i i j a k Skandynawii. Ten sam motyw może w i ę c w k o n t e k ś c i e naszej sztuki ludowej i w ł a ś c i w y c h jej r o z w i ą z a ń zdobniczych s p r a w i a ć w r a ż e n i e polskiego, natomiast w sztuce r u ­ m u ń s k i e j czy m e k s y k a ń s k i e j będzie ściśle przylegał do k s z t a ł t u tamtych sztuk. M o t y w w i ę c „ s a m w so­ bie" niczego nie p r z e s ą d z a . Istnieje w zestawieniu, w kontekście. L u d nawet zapożyczając p r z e j ą ł prze­ cież nie wszystkie motywy, ale jedynie te, k t ó r e d a w a ł y się zastosować i z i n t e r p r e t o w a ć zgodnie z jego upodobaniami i zasadami m y ś l e n i a . To w ł a ś n i e po­ zwoliło na zachowanie jednolitości stylistycznej sztuki poszczególnych r e g i o n ó w czy w i ę k s z y c h o b s z a r ó w . Niezrozumienie tego zagadnienia ze strony n i e k t ó ­ rych o p i e k u n ó w sztuki ludowej prowadzi w rezultacie do tworzenia się coraz większej przepaści m i ę d z y dawną sztuką ludową, pełną mądrości wieków, sztuką m o g ą c ą i dziś jeszcze i m p o n o w a ć doskonałością rozwińskiego w „ P r z e g l ą d z i e K u l t u r a l n y m " , 7.VII.1960, n r 28), spadek o b r o t ó w s k l e p ó w C P L i A (w pionie sztuki ludowej), zainteresowania dla wydawnictw z zakresu sztuki ludowej i t d . Głównym odbiorcą sztuki ludowej staje się obecnie turysta, cudzoziemiec zwiedzający Polskę, zagraniczny klient s k l e p ó w C P L i A w N o w y m Jorku i Brukseli. �w i ą z a ń i dyscypliną m y ś l e n i a — a publicznością m i e j s k ą , nieczułą już na te autentyczne w a r t o ś c i , k a r ­ m i o n ą „ m o t y w a m i " , p r z y j m u j ą c ą z groźną ł a t w o ś c i ą p s e u d o l u d o w ą t a n d e t ę o g r a n i c z o n ą do coraz węższego k r ę g u form i m o t y w ó w , u w a ż a n y c h przez n i ą za „ludowe" . 7 I w ł a ś n i e w tej sytuacji w y d a j ą się szczególnie n i e p o ż ą d a n e wszelkie publikacje s p r z y j a j ą c e takiemu u ł a t w i o n e m u widzeniu ludowej sztuki, owe w z o r n i k i haftów czy m o t y w ó w ze s k r z y ń malowanych. G r o ź n e , p o n i e w a ż t r a f i a j ą c do r ą k ludzi nie przygotowanych s u g e r u j ą i m niezależność m o t y w ó w , u t w i e r d z a j ą fał­ szywe n a w y k i . W t a k i m np. w z o r n i k u h a f t ó w opol­ skich na kilkudziesięciu stronach nie znajdziemy ani razu pokazanego motywu w e w ł a ś c i w y m zastosowa­ n i u ; cóż w i ę c z tego, że ś w i a d c z y o inwencji hafciarek, skoro w rezultacie obraca się p r z e c i w ich sztuce? Izolowany z całości, przenoszony z m a t e r i a ł u w ma­ teriał, z techniki na t e c h n i k ę , s t a ł się motyw p o w a ż n ą b r o n i ą niszczącą t r a d y c y j n ą sztukę, fałszu­ j ą c w ś w i a d o m o ś c i ogółu jej w a r t o ś c i . Wbrew i n ­ tencjom tych, którzy za p o m o c ą adaptacji m o t y w ó w chcieli ożywić i u p o w s z e c h n i ć s z t u k ę l u d o w ą , staje się ona czynnikiem d e g e n e r u j ą c y m tę sztukę, przy­ śpieszającym jej zanik. Wydzielanie „ m o t y w u " i ope­ rowanie n i m bez u w z g l ę d n i e n i a potrzeb i możliwości jego zastosowania jest bowiem r ó w n o z n a c z n e z pod­ cinaniem dyscypliny c e c h u j ą c e j d a w n ą sztukę l u d o w ą , sprzyja procesom destrukcyjnym. Jest w i ę c „ m o t y w " trucizną, k t ó r a podana choremu podtrzymuje co praw­ da puls s ł a b n ą c e g o serca, ale rujnuje nieuchronnie organizm. Czy oznacza to, że w y s t ę p u j ę przeciw wszelkim adaptacjom? Ależ nie! Doskonale rozumiem, że sztuka ludowa, a nawet jej symbol, m o t y w — mogą stano­ wić p o d n i e t ę t w ó r c z ą d l a plastyka. A l e — w w y p a d k u artysty-plastyka praca jego ma w a r t o ś ć absolutnie n i e z a l e ż n ą od samego motywu. Może być ś w i e t n a bez ludowego m o t y w u i zła m i m o wykorzystania pięknego motywu. Można stosować niemal autentyczny m o t y w np. sannickiego kogutka, s t e m p l o w a ć t k a n i n ę w y c i n a n k ą k u r p i o w s k ą — a uzys­ k a ć efekt odległy od k l i m a t u ludowej sztuki ( i l . 17). P o j ę c i e motywu (obojętne — stylowego czy ludowego polskiego wzgl. obcego) niczego z góry nie przesądza, nie daje prawa do ż a d n e j ulgowej taryfy w ocenie, ani t y m bardziej do t y t u ł u „ n a r o d o w e j " sztuki. Jest bowiem rzeczą z u p e ł n i e o b o j ę t n ą , czy np. na su­ kience m o t y w będzie ludowy czy nie — w a ż n e t y l k o , aby to b y ł a ł a d n a sukienka, aby dekoracja t k a n i n y dobrze ją o r g a n i z o w a ł a . Adaptacja, gdy w y n i k a z inspiracji twórczej pla­ styka, m o ż e być udana, a nawet ś w i e t n a — nie m o ż e jednak s t a n o w i ć programu. Jako program jest bowiem absurdem, tworzeniem j a k i e j ś namiastki „sztuki dla 7 Charakterystyczne, że p i ę k n a wystawa malar­ stwa ludowego w K r a k o w i e m i a ł a z n i k o m ą frekwen­ cję. Były dnie, że zwiedzało j ą 10—15 osób. Czasopisma katolickie, obliczone na szerokie masy o d b i o r c ó w , po umieszczeniu reprodukcji ludowych świątków mas". Niestety, słyszy się niekiedy, nawet na p o w a ż ­ nych zebraniach, że adaptacja m o t y w ó w ludowych powinna być d r o g ą do stworzenia stylu narodowego, że czekamy wciąż na Chopina w plastyce, k t ó r y by podniósł „ l u d o w e do l u d z k o ś c i " i t d . Zapomina się, że rozwój sztuk plastycznych w a ­ runkowany jest przede wszystkim potrzebami, ma­ t e r i a ł e m , sposobem produkcji — a nowoczesna tech­ nika często w ogóle wyklucza zdobienie, w z g l ę d n i e zmienia jego charakter, w p r o w a d z a j ą c nowe pojęcia p i ę k n a , jak np. o p ł y w o w o ś ć k s z t a ł t u i t d . Zapomina się, że poszczególne rodzaje sztuk m a j ą o d r ę b n e prawa r z ą d z ą c e n i m i , nie m o ż n a w i ę c mechanicznie r z u t o w a ć t w i e r d z e ń słusznych w p e w n y m okresie (i w pewnych tylko granicach) dla muzyki — na a r c h i t e k t u r ę , ma­ larstwo czy sztukę u ż y t k o w ą . Sztuka ludowa m o ż e natomiast być j e d n y m ze źródeł inspiracji i — j a k wskazuje na to historia naszej sztuki X X w. — niejednokrotnie n i m była. Z a u w a ż m y jednak, że zakres tych inspiracji jest na ogół w ą s k i , nie m o ż e s t a n o w i ć ż a d n e g o programu twórczego na d a l s z ą metę. Dlatego — czy to w t w ó r ­ czości T. Makowskiego, czy T. Czyżewskiego, Z. Waliszewskiego, Zb. Pronaszki, W. Wąsowicza, T. K u l i ­ siewicza, J. Bandury, J. Jarnuszkiewicza, J. Lenicy, W. Fangora, a nawet A. Kenara — inspiracja ludowa jest tylko w ą s k i m wycinkiem, jednym z n u r t ó w ich twórczości. Można ś w i a d o m i e złożyć hołd ludowej sztuce, widzieć w niej prekursorstwo pewnych zagad­ n i e ń formalnych (od kubizmu po nadrealizm i ekspresjonizm), trudno jednak p r z y j m o w a ć tę p o s t a w ę w sposób programowy, nie w p a d a j ą c w stylizacyjną ma­ nierę, przed k t ó r ą nie ustrzegła się nawet tak w y ­ bitna malarka j a k Z. S t r y j e ń s k a . Inspiracja jest oczywiście s p r a w ą bardziej indy­ w i d u a l n ą niż adaptacja, w silniejszym bowiem stop­ n i u bazuje na talencie t w ó r c z y m , podczas gdy adap­ tacja (czyli nowe zastosowanie tradycyjnych elemen­ tów) jest raczej s p r a w ą umiejętności, rzemiosła. Toteż adaptacja ma miejsce p r z e w a ż n i e w odniesieniu do zdobnictwa, ornamentyki, podczas gdy inspiracja dotyczy raczej kolorystyki, poetyki, deformacji, ekspresji sztuki ludowej, zwłaszcza rzeźby i malar­ stwa. P ł y n ą z tego jednak i o k r e ś l o n e konsekwencje. Dzieła bliskie duchowi ludowej sztuki figuralnej s ą często o b o j ę t n e lub w r ę c z obce p r z e c i ę t n e m u odbior­ cy, który, jak wiemy, nie grzeszy w y s o k ą k u l t u r ą p l a s t y c z n ą i r ó w n i e daleki jest od uznania dla ludo­ wych ś w i ą t k ó w , jak dla dzieł p o w s t a ł y c h z fascynacji nimi. Tak więc z p u n k t u widzenia dalszego t r w a n i a i rozwoju sztuki ludowej — ani adaptacja, ani inspi­ racja podejmowana przez p l a s t y k ó w nie o d g r y w a j ą jako takie jakiejś szczególnie pozytywnej r o l i . W y ­ daje się też w ą t p l i w e , aby m i a ł y zbliżyć s p o ł e c z e ń s t w o do autentycznych wartości sztuki ludowej. Sztukę l u d o w ą propaguje najlepiej autentyczna sztuka ludoo t r z y m u j ą listy z ostrymi zarzutami, że p o k a z u j ą s z k a r a d z i e ń s t w a , o b r a ż a j ą uczucia wiernych i t d . M i ­ n i m a l n y m zainteresowaniem cieszą się r ó w n i e ż r z e ź b y i obrazy ludowe w C P L i A i Dessie. K u p u j ą je b ą d ź plastycy i kolekcjonerzy, b ą d ź cudzoziemcy. 239 �'-'.V— . J-V.v*."- I I . 22. Osiedle n a polanie Kosarzyska gurą Orawską. II. 13. Kapliczka pod dzy czerwienne. Podhale. pod lipą. Ma­ Mię­ vva, ona (eż powinna być przedmiotem najżywszej naszej troski. A l e obecnie problem adaptacji s t a n ą ł także przed t w ó r c a m i ludowymi. W sytuacji, gdy s z t u k ę l u d o w ą t r a c ą c ą oparcie w e w ł a s n y m środowisku zaczęto t w o ­ rzyć na użytek miasta, przystosowanie się do nowego ś r o d o w i s k a i jego potrzeb stało się s p r a w ą życia i śmierci w i e l u dziedzin ludowego rzemiosła arty­ stycznego. Zaczęła się z a ł a m y w a ć dyscyplina tradycyjnej sztu­ k i ludowej. Dopóki t w ó r c a ludowy był zarazem i od­ biorcą — obcowanie na codzień z przedmiotem, k t ó r y stworzył, s t a n o w i ł o najlepszy sprawdzian jego racjo­ nalnego sensu. Znajomość funkcji, struktury, techniki, m a t e r i a ł u , miejsca i roli w otoczeniu — p o d s u w a ł y celowe i logiczne rozwiązania, wydoskonalone przez t r a d y c j ę . Przestawiony na nowego o d b i o r c ę staje jednak t w ó r c a ludowy wobec nieznanego ś r o d o w i s k a i nie doznanych potrzeb, wobec niejasnych funkcji swej sztuki i obcego otoczenia. To, co s t a n o w i ł o pod­ stawy tradycyjnej dyscypliny m y ś l e n i a — straciło rację bytu. 240 Zadania stają nowe i coraz mniej m o ż n a dla nich znaleźć oparcia w tradycji, zwłaszcza w tych w y p a d ­ kach czy tych dziedzinach ludowego rzemiosła, k t ó r e są z w i ą z a n e z tradycyjnymi przedmiotami w y c h o d z ą ­ cymi dziś z użycia lub nieprzydatnymi dla miasta. Stawia to ludowego t w ó r c ę wobec konieczności t w o ­ rzenia nowych, nieludowych p r z e d m i o t ó w w oparciu o tradycyjne zdobnictwo. Kierunek adaptacji jest t u w r ę c z odwrotny n i ż to miało miejsce dawniej, gdy ludowy t w ó r c a p r z e t w a r z a ł s z t u k ę oficjalną na s w ó j użytek. P u n k t e m w y j ś c i a b y ł y wtedy jego potrzeby, przedmioty jemu służące, modelem — jego życie i jego tradycja. Teraz zaś punktem wyjścia s t a ł y się potrze­ by obcego ś r o d o w i s k a , przedmioty o obcej jeszcze strukturze i nie zawsze z r o z u m i a ł e j funkcji, a mode­ lem — fabryczna produkcja miejska. Sztuka ludowa jest w i ę c adaptowana obecnie na potrzeby innego ś r o d o w i s k a — miasta. Tradycja ludowa nie podsuwa tu ż a d n y c h roz­ w i ą z a ń . Nie wnosi niczego — poza ornamentem. I tak motyw, k t ó r y był elementem o k r e ś l o n e j s t r u k t u r y artystycznej, b y w a przenoszony do obcej sobie ca- �U. 14. Taboret. Szkoła Przemyślu Drzewnego w Zakopanem, ok. 1890 r. II. 15. Fragm. wnętrza pawilonu Galicji na wystawie międzynaro­ dowej w Paryżu, 1900 r., projekto­ wał B. Kovacs, rzeźby W. Brzegi. lości, wprowadzony jako dekoracja, bez uzasadnienia funkcjonalnego, a często w b r e w niemu. W y s t ę p u j e to przede wszystkim w pracach przygotowywanych na wystawy i konkursy (szczególnie o charakterze pa­ m i ą t k a r s k i m ) , gdy z m y ś l ą o odbiorcy miejskim t w ó r c a stara się p o w i ą z a ć potrzeby u ż y t k o w e z t r a ­ dycyjnym charakterem sztuki ludowej. W praktyce w y r a ż a się to w zdobieniu nowego przedmiotu daw­ n y m motywem. Charakterystyczne pod t y m w z g l ę d e m p r z y k ł a d y przyniósł niedawny konkurs na ludowe kowalstwo artystyczne w Krakowie. Wysoki poziom i d o s k o n a ł ą d y s c y p l i n ę reprezen­ t o w a ł y prace utrzymane w formach tradycyjnych, jak np. okucia wozów. Nieporozumienia zaczęły się jed­ nak przy przedmiotach obcych l u d o w i , jak np. ścianki do podtrzymywania k s i ą ż e k ( i l . 18). Tradycja posłu­ żyła t u za wzornik m o t y w ó w — s t ą d ścianka została r o z w i ą z a n a w formie zawiasu w z g l ę d n i e kotwiczki /. okna ( i l . 19). Rozwidlenie uzasadnione w pierwot­ nej funkcji p o t r z e b ą wzmocnienia zawiasu lub też a ż u r z r o z u m i a ł y w funkcji k o t w i c z k i k t ó r a miała przepuszczać ś w i a t ł o i powietrze, broniąc zarazem d o s t ę p u do w n ę t r z a — wszystko to traci sens w zasto­ sowaniu do ścianki, n a r a ż a na skaleczenie ostrymi szpicami z a r ó w n o książkę jak i r ę k ę sięgającego po n i ą . Inaczej d z i a ł a też bogata i p i ę k n a sylweta, k t ó r a w pełni w y s t ę p u j e z a r ó w n o na tle drewnianej faktu­ ry d r z w i , jak w kotwiczce okiennej, obramionej ścianą budynku — inaczej tutaj, gdzie nie znajduje ani w ł a ś ­ ciwego tła, ani odpowiedniej skali, gubiąc s w ó j ry­ sunek na tle agresywnej o k ł a d k i . Jeszcze jaskrawszym p r z y k ł a d e m nieporozumień jest lampa ( i l . 20). T u z kolei o r o z w i ą z a n i u nowego zadania zadecydowało zapatrzenie się na miejski ..model" przedmiotu. To on p o d s u n ą ł f o r m ę a b a ż u r u , którego funkcja jako f i l t r u ś w i a t ł a koliduje przecież z t a k i m m a t e r i a ł e m j a k żelazo. Oczywiście m o ż l i w e było inne rozwiązanie — metalowa k o p u ł k a koncen­ t r u j ą c a jak w reflektorze ś w i a t ł o ; w ó w c z a s z kolei bez sensu byłby wprowadzony tu ażur. Bardziej u d a n ą p r ó b ą z w i ą z a n i a tradycyjnego mo­ tywu z o k r e ś l o n ą funkcją w n o w y m przedmiocie była popielniczka z pieskiem czy lichtarz z kogutkiem (patrz w t y m numerze: recenzja M . Maślińskiego i i l u ­ stracje na s. 247 i 245). Dekoracja s p e ł n i a ł a w nich rolę funkcjonalną (uchwyt), chociaż sam przedmiot nie znalazł jeszcze w ł a ś c i w e j interpretacji plastycznej. Nie jest przypadkiem, że najbardziej pozytywne p r z y k ł a d y adaptacji tradycyjnej formy z a c h o d z ą tam, gdzie nowy przedmiot ma analogiczny czy zbliżony charakter. Widać to na p r z y k ł a d z i e wieszaka na ręcz­ nik, r o z w i ą z a n e g o na zasadzie tradycyjnego łyżnika (il. 16). Jakie więc n a s u w a j ą się wnioski? — Na pewno wzmożenie opieki, konkursy i wystawy, a t a k ż e pomoc fachowa plastyka. A l e pomoc ta tylko wtedy będzie realna, jeśli p r a w i d ł o w o zostaną sprecyzowane same 241 �II. 16. Wieszadło na ręcz­ niki, 1953 r. Wyk. Adam Doleżuchowicz z CPLiA. II. 17. Makata „z pta­ kami" (fragm.), 1952-53. Wyk. Andrzej MUwicz w ramach prac I.W.P.. płótno, druk ręczny. II. 18. Ścianka do ksią­ żek, żelazo (z konkursu kowalstwa artystyczne­ go w Krakowie). II. 19. Kotwiczka w oknie, z Rzeszowskiego. II. 20. Lampa, żelazo (z kon­ kursu kowalstwa arty­ stycznego w Krakowie). zadania. Jeśli zdoła się p r z y w r ó c i ć logikę m y ś l e n i a plastycznego, nie ż ą d a j ą c od ludowego t w ó r c y zdobięnia obcych mu p r z e d m i o t ó w . Pozytywne d o ś w i a d c z ę nia zgromadził w t y m zakresie Instytut Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o , w y c h o d z ą c z założenia, że podstaw o w ą s p r a w ą jest uprzytomnienie zespołom ludowych t w ó r c ó w na czym polegają nowe stawiane przed n i m i zadania. Pomoc plastyka o g r a n i c z a ł a się do korygowania sposobu myślenia, do stworzenia takiej sytuacji, w k t ó r e j kurpiowska wycinankarka czy malarka z Zalipia, rozwiązując postawione sobie zadanie (obrus, m a t e r i a ł na s u k i e n k ę itd.), k i e r o w a ł a się logiką ornamentalnego myślenia, a nie a d a p t o w a ł a mechanicznie tradycyjnych m o t y w ó w wycinanki czy malow a n k i — do tkaniny. Adaptacja jest w pewnych dziedzinach ludowego rzemiosła w a r u n k i e m ich życia. A l e adaptacja m o ż e być mechaniczna i twórcza. Mechaniczna — prowadzi do w y j a ł o w i e n i a , do rozbicia dawnych zasad rzemiosła, t w ó r c z a — do nowych form przejawiania się inwencji ludowych t w ó r c ó w , f o r m opartych na logice m y ś l e n i a i tradycyjnej formie wyrazu. Fot.: Stefan Deptuszewski — il. 2, 5. 6, 7, 9, 10, 16, 17; Jan Swiderski ner — il. 8, 13; E. Zwierzchowski — il. 1; T. Zwoliński — ił. 12. — il. 3. 4, 11. 18, 19, 20; W. Wer- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e166b5a0034b579c144721e12848a409.pdf 291e437680f4e9c92271765e560a4f93 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3767 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3537 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4, s.252-253 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R W o j e w ó d z k a Rada Narodowa w Łodzi p r z y z n a ł a w d n i u 20 lipca doroczne nagrody za działalność n a u k o w ą , a r t y s t y c z n ą i kulturalnoo ś w i a t o w a oraz w dziedzinie t w ó r ­ czości ludowej. L a u r e a t k ą nagrody naukowej zo­ s t a ł a prof. d r Kazimiera Zawistowicz-Adamska, K i e r o w n i k Katedry Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. Dwie r ó w n o r z ę d n e nagrody za osiągnięcia kulturalno-oświatowe otrzymali: m g r Zofia Neyman — kustosz Muzeum w Sieradzu oraz Bogusław Kowalec — członek łódzkiego O d d z i a ł u ZPAP, sprawu­ j ą c y od 15 lat funkcję konsultanta do spraw sztuki ludowej w Wydz. K u l t u r y W R N w Łodzi. N a g r o d ę w dziedzinie twórczości ludowej o t r z y m a ł y 3 wycinankarki z rodziny Strycharskich z Łowicza: Józefa Stryeharska, jej c ó r k a Ja­ nina Wawrykowicz oraz bliska krewna — S t a n i s ł a w a Bogusz. W dniu 2 w r z e ś n i a br. o d b y ł się w Szczecinie jubileuszowy Zjazd Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego (jubileusz 15-lecia 1945—1960 i 65-lecia istnienia Towarzystwa 1895—1960). Zjazd połączony był z Międzynarodową Konferencją Pomorzoznawczą, k t ó r a o d b y ł a się w dniach od 3 do 6 w r z e ś n i a . W z w i ą z k u z jubileuszowym zjaz­ dem P T L wydano p u b l i k a c j ę infor­ m u j ą c ą o dotychczasowej d z i a ł a l ­ ności naukowej, wydawniczej i organizacyjnej Towarzystwa („Pol­ skie Towarzystwo Ludoznawcze". Szczecin 1960, str. 60). W konferencji naukowej udział wzięli, obok n a u k o w c ó w polskich, delegaci Czechosłowacji i Niemiec­ kiej Republiki Demokratycznej. Obrady toczyły się w pięciu sekcjach: antropologicznej, histo­ rycznej, j ę z y k o z n a w c z e j , folklory­ stycznej i socjologiczno-demograficznej. Z zakresu etnografii i sztu­ ki ludowej w y g ł o s z o n o n a s t ę p u j ą c e referaty: W i e s ł a w B i e ń k o w s k i — Badania ludoznawcze Krzysztofa Celesty­ na Mrongowiusza w okolicy S ł u p s k a w 1826 r. Janusz Bohdanowicz — Pomorze Zachodnie w świetle kartografii etnograficznej. Frantisek Vancik (CSRS) — Meto­ dologiczne w y n i k i b a d a ń etno­ graficznych na Ziemiach Odzy­ skanych. Zenon Jankowski — N i e k t ó r e uwa­ gi o r o l i etnografii w badaniach na Pomorzu Zachodnim. 252. O N Ryszard K u k i e r — Z problematyki etnograficznej powiatu Miastko. Maria Znamierowska-Prufferowa — Zarys obrazu k u l t u r y ludowej powiatu złotowskiego. Longin M a l i c k i — Perspektywy roz­ woju muzealnictwa etnograficz­ nego w w o j . k o s z a l i ń s k i m . Reinhard Peesch (DDR) — I n w e n ­ taryzacja etnograficzna n a r z ę d z i rybackich w NRD. Rudolf Weinhold (DDR) — I n w e n ­ taryzacja etnograficzna chłop­ skich n a r z ę d z i w NRD. Agnieszka Dobrowolska — Z pro­ blematyki kultury materialnej Pomorza Zachodniego. Krzysztof K w a ś n i e w s k i — Tery­ torium Słowian północno-za­ chodnich w świetle wyników b a d a ń nad budownictwem l u ­ dowym. Feliks Markowski — Budowle chłopskie w powiatach B y t ó w i Słupsk. Danuta P t a s z y ń s k a — Zabytki bu­ d o w n i c t w a ludowego w woje­ wództwie koszalińskim. Walery Sobisiak — W s p ó l n e cechy tkactwa w krajach basenu M o ­ rza Bałtyckiego. Herbert Wilczewski — O nie­ k t ó r y c h cechach specyficznych w kulturze Pomorza G d a ń s k i e ­ go. Henryk Knie — Oddziaływanie morza na kształtowanie się oblicza kulturowego p o ł u d n i o w e ­ go w y b r z e ż a B a ł t y k u . Maria Zaborowska — Role m u z e ó w regionalnych Pomorza Ś r o d k o ­ wego i zadania na przyszłość. K A M . Mierocha, zorganizowano z i n i ­ c j a t y w y Emila Bernaczka pracow­ n i ę k i l i m ó w huculskich, w y k o n y ­ w a n y c h na w z ó r s ł y n n y c h k i l i m ó w z Kosowa. Pracownia istnieje już od 2 lat i w y k a z a ć się m o ż e sporym dorobkiem. Wystawy W czerwcu otwarta została w P u ł ­ tusku wystawa ceramiki ludowej ze szczególnym uwzględnieniem w y r o b ó w tego regionu. Pokazano ok. 250 e k s p o n a t ó w . Od k o ń c a czerwca do 17 p a ź d z i e r ­ n i k a wystawione były w jednej z czołowych paryskich galerii — Ga­ lerie Lambert — obrazy polskich malarzy. Obok prac Lebensteina, Dominika, Pawlikowskiej-Winnickiej, Witza, P ą g o w s k i e j i Z a b ł o c ­ kiego, znalazły się r ó w n i e ż obraz­ k i Nikifora. W lipcu o t w a r t a została w M u ­ zeum Ziemi Opolskiej w Opolu Wystawa Śląskiej Sztuki Ludowej, na k t ó r ą złożyły się zbiory m u ­ z e ó w Ś l ą s k a G ó r n e g o , Dolnego i Opolskiego. Wystawa s k ł a d a j ą c a się z k i l k u części o b r a z o w a ł a z a r ó w n o k u l t u r ę minionych w i e k ó w j a k i w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ę l u d o w ą . Bogata ekspozycja prezentowała zabytki budownictwa drewnianego w po­ staci fotosów i oryginalnych rzeź­ bionych kaoliczek, rzeźbę l u d o w ą z a r ó w n o religijną jak i świecką, s n y c e r k ę , malarstwo na szkle, me­ * blarstwo, s t r ó j , t k a n i n ę oraz hafty W końcu maja zorganizowano w i koronki. Muzeum K u j a w s k i m we W ł o c ł a w ­ * k u kurs dla 6 w y b r a n y c h hafciarek ludowych. Myślą p r z e w o d n i ą k u r ­ W Muzeum G ó r n o ś l ą s k i m w By­ su było zachowanie dobrej tradycji g i n ą c y c h j u ż haftów kujawskich tomiu zorganizowano w liocu po­ i przystosowanie najlepszych l u ­ k o n k u r s o w ą w y s t a w ę pt. Zwyczaje dowych w z o r ó w do potrzeb maso­ ludowe na ś l ą s k u . Z a w i e r a ł a ona wej produkcji. K u r s zorganizowany prawie w y ł ą c z n i e eksponaty nade­ został przez Instytut Wzornictwa s ł a n e z terenu i do dziś u ż v w a n e P r z e m y s ł o w e g o w Warszawie, i n ­ w mieiscowych o b r z ę d a c h . Wysta­ s t r u k t a ż p r o w a d z i ł y w oparciu o wa została podzielona na 4 części, zbiory Muzeum Kujawskiego a r t y ­ k t ó r e o b r a z o w a ł y zwyczaje z w i ą z a ­ stki plastyczki: Helena K u c z y ń s k a ne z poszczeeólnymi porami roku. Pokazano t a k ż e zwyczaje rodzinne i Henryka K r ó l i k o w s k a . i towarzyskie. W y s t a w ę u z u p e ł n i a ­ * ły zdiecia fotograficzne i mapy. N r 3/1960 „ U m e n i a Remesla" Scenariusz o p r a c o w a ł a mgr Barba­ wydawanego w Pradze zawiera ra Bazielich. a r t y k u ł Karela Z a s t ś r a p o ś w i ę c o ­ ny polskiej sztuce ludowej i dzia­ łalności C P L i A . W sierpniu Dział Etnograficzny Muzeum O k r ę g o w e g o w B i a ł y m s t o ­ W Bystrzycy K ł o d z k i e j , dzięki k u z o r g a n i z o w a ł w y s t a w ę pszczelar­ opiece kierownika Domu K u l t u r y , stwa ludowego. Pokazano 5 u l i kło- �dowych, u l s ł o m i a n y przedmioty z w i ą z a n e stwem. oraz drobne Hubert Suchecki oraz szkolna gru­ z pszczelar­ pa d z i a ł a n i a ZMS. Pokazano w dziale ceramiki w y r o b y m. i n . Necla z Chmielna, K a ź m i e r c z a k a , Brzeskiego i Adamczyka z Kartuz. Rzeźbę r e p r e z e n t o w a ł y prace J ó z e ­ W ramach programu imprez fa Goli oraz Apolinarego Pastwy z grunwaldzkich otwarta została w Węglikowic. Zofia i Jadwiga Ptasierpniu w Muzeum Mazurskim w c h ó w n y oraz Elżbieta Ebel z Wej­ Olsztynie wystawa prac C P L i A . herowa p r e z e n t o w a ł y hafty kaszub­ Wystawa o b r a z o w a ł a 15-letni doro­ skie. W y s t a w ę u z u p e ł n i a ł dział cza­ regionalnego. bek tej instytucji w zakresie za­ s o p i ś m i e n n i c t w a chowania ginących w z o r ó w k u l t u ­ r y ludowej r e g i o n ó w : kaszubskie­ go, g d a ń s k i e g o i w a r m i ń s k o - m a z u r ­ 2 w r z e ś n i a o t w a r t a została w sa­ skiego. Najbogaciej reprezentowane lach w y s t a w o w y c h Zamku Szcze­ były szmaciaki i d y w a n y mazur­ cińskiego Wojewódzka Wystawa skie. Sztuki Ludowej. Pokazano stroje, rzeźby w drzewie oraz tkaniny. Organizatorami wystawy byli: Wydz. K u l t u r y P W R N w Szczeci­ 23 sierpnia, z okazji rocznicy w y ­ nie i Polskie Towarzystwo Ludo­ zwolenia R u m u n i i , w S t o ł e c z n y m znawcze. Domu K u l t u r y w Warszawie otwar­ ta b y ł a wystawa pn. R u m u ń s k a sztuka ludowa. G ł ó w n e d z i a ł y w y ­ We w r z e ś n i u o t w a r t a była w sa­ stawy to: meblarstwo, ceramika, lach redutowych Teatru Narodowe­ tkaniny dekoracyjne i stroje ludo­ go w Warszawie wystawa „ I n w e n ­ we. Ponadto pokazano w y r o b y z cje ludowe w polskim wzornictwie". drzewa, instrumenty ludowe, ozdo­ Celem wystawy było pokazanie by kobiece, zabawki oraz f i g u r k i d w ó c h d r ó g w ł ą c z e n i a plastycznej z wosku. inwencji ludowej do nowoczesnego wzornictwa: 1) metody projektanc­ * kich k o l e k t y w ó w robotniczych i chłopskich, 2) metody inspirowania W sierpniu o t w a r t o w „ K o r d e g a r ­ się zawodowych p l a s t y k ó w walora­ dzie" w Warszawie w y s t a w ę po­ m i sztuki ludowej. Eksponaty sta­ święconą sztuce l u d ó w Oceanii, n o w i ł y przede wszystkim dokumen­ z o r g a n i z o w a n ą przez Muzeum K u l ­ tację prac k o l e k t y w ó w projektanc­ t u r y i Sztuki Ludowej. Na wysta­ kich, pokazano też przedmioty pro­ w i e zgromadzono eksponaty repre­ jektowane przez zawodowych pla­ z e n t u j ą c e r ó ż n e dziedziny sztuki: s t y k ó w . rzeźbę f i g u r a l n ą , maski o b r z ę d o w e , Wystawa została zorganizowana tkaniny, instrumenty muzyczne, staraniem Ministerstwa K u l t u r y i ozdoby wykonane z r ó ż n y c h ma­ Sztuki oraz Instytutu Wzornictwa t e r i a ł ó w oraz przedmioty codzien­ P r z e m y s ł o w e g o . Scenariusz wysta­ nego użytku. Ekspozycję u z u p e ł n i a ł w y o p r a c o w a ł a wicedyrektor I W P dział fotografiki. prof. Wanda Telakowska; komi­ sarz w y s t a w y : wicedyrektor I W P mgr Tadeusz Reindl; projektanci plastycznej obudowy w y s t a w y — W sierpniu otwarto w Zasadni­ art. plastyk Julian P a ł k a oraz inż. czej Szkole Zawodowej w Wejhe­ arch. W ł o d z i m i e r z S t r u m i ł ł o . rowie w y s t a w ę r e g i o n a l n ą sztuki ludowej pod h a s ł e m : „ J e s t e m K a ­ szuba — Polska matką moją". We w r z e ś n i u , w związku z K o n ­ Organizatorem w y s t a w y był prof. gresem A I C A . Muzeum Etnogra­ ficzne w K r a k o w i e p r z y g o t o w a ł o w y s t a w ę r z e ź b y i malarstwa ludo­ wego w Polsce. Z okazji w y s t a w y wydano ilustrowany folder. Recen­ zję z w y s t a w y umieszczamy na i n ­ n y m miejscu. We w r z e ś n i u czynna b y ł a w M u ­ zeum Ł ę c z y c k i m wystawa rzeźby i ceramiki ludowej w o j e w ó d z t w a łódzkiego, zorganizowana przez Wydział K u l t u r y W R N i Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. * Z okazji 1150-lecia Cieszyna o t w a r t a z o s t a ł a we w r z e ś n i u w Muzeum Ziemi Cieszyńskiej wysta­ wa r z e m i o s ł a artystycznego. Boga­ to reprezentowane b y ł y k o r o n k i z Koniakowa, Istebnej i innych wsi okolicznych, b i a ł e i kolorowe hafty zdobiące s t r ó j miejscowy. Pokazano w y r o b y złotnicze i filigranowe Fr. Horaka, r z e ź b y w drzewie A r t u r a Cienciały i Fr. Gluzy z Wisły oraz Jaworskiego z Brennej. Ponadto eksponowano wyroby pamiątkar­ skie. We w r z e ś n i u o t w a r t a była w M u ­ zeum w Rzeszowie wystawa d y w a ­ n ó w Zofii Prawdzinkowej. Prace tej artystki n a w i ą z u j ą do t r a d y c j i ludowego zdobnictwa, przy czym wykorzystuje ona g ł ó w n i e m o t y w y rzeszowskie, łowickie, kurpiowskie i kaszubskie. W y s t a w ę zorganizo­ w a ł a Liga Kobiet. We w r z e ś n i u w K l u b i e Między­ narodowej Prasy i K s i ą ż k i w War­ szawie otwarta była wystawakiermasz k o r e a ń s k i c h książek, pocz­ tówek, płyt i w y r o b ó w sztuki l u ­ dowej. W t y m ostatnim dziale po­ kazano g ł ó w n i e c e r a m i k ę , w y r o b y z l a k i oraz hafty. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6645937cee7cdc66623a721e7da37d94.pdf ed803ab208ea4b403f6d455d21dd2f36 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3456 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3240 Title A name given to the resource Polska ceramika ludowa w zbiorach muzealnych Lwowa i Leningradu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4, s.233-238 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Fryś - Piełraszkowa POLSKA CERAMIKA L U D O W A W Z B I O R A C H MUZEALNYCH LWOWA I LENINGRADU Nasza w i e d z a o dawnej d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e j i w c z e ś n i e j s z e j ceramice ludowej, ograniczona jest z a c h o w a n y m i p r z e k a z a m i , а przede w s z y s t k i m o b i e k t a m i , k t ó r o z n a j d u j ą s i ę w zbiorach muzealnych. N i e s t e t y p o z w a l a j ą one t y l k o na c z ę ś c i o w e zoriento­ to nazwisko b r z m i Welc) z B i d a c z o w a . D w a siwe g a r n k i o esow a t y m p r o f i l u zdobione s ą na. z e w n ę t r z n e j p o w i e r z c h n i ś c i a n e k szerokimi zygzakami wygładzania, dość niedbale położonymi ( i l . 1). Z a r ó w n o ich forma j a k i dekoracja są bardziej z b l i ż o n e naczyń wyrabianych w poszczególnych do stosowanej w s p ó ł c z e ś n i e w t y m o ś r o d k u . N a c z y n i a w y p a l o n e warsztatach i ośrodkach. Źródła pośrednie, np. ikonograficzne, na czerwono, zdobione r y t y m i p r ą ż k a m i i o d c i s k a m i stempelka, wanie się w formach nie rozszerzą w sposób istotny tego s t a n u w i a d o m o ś c i . Nie przyniesie t e ż p o w a ż n i c j s z y c h zmian eksploracja terenu, b o w i e m pokryte g l a z u r ą w odcieniu b r ą z o w y m z ciemniejszymi p u n k t a m i , m a j ą d o s y ć pretensjonalne f o r m y ( i l . 1(2—5)). naczynia g l i n i a n e ze w z g l ę d u na w ł a s n o ś c i surowca i u ż y t k o w y Ł ą ż e k O r d y n a c k i r e p r e z e n t u j ą dwa d u ż e naczynia P . Kuź­ c h a r a k t e r t y l k o w y j ą t k o w o m o g ł y d o c h o w a ć s i ę do naszych d n i n i a r a , c z y l i P i o t r a K u ź n i a r z a , z n a k o m i c i e w y k o n a n o , t y p o w e dla w gospodarstwie tego Ograniczoną wartość mają również próby od­ ośrodka, a mianowicie dzban z pionowym kołnierzem t w a r z a n i a d a w n y c h n a c z y ń ( i i c i i dekoracji) przez s t a r y c h garn­ i miska również z kołnierzem, pokryte bezbarwną glazurą carzy czy w i s t n i e j ą c y c h jeszcze w a r s z t a t a c h na p o d s t a w i e za­ p o d b i a ł k o w a n y m t l e , bez m a l a t u r . D z b a n m a p o k r y w k ę z u c h w y ­ c h o w a n y c h p r z e k a z ó w . Dzieje s i ę t a k na s k u t e k tego, iż k r y z y s t e m w k s z t a ł c i e ptaszka ( i l . 6). Są to jedyne w y r o b y o k t ó r y c h garncarstwa, j a k i z a r y s o w a ł w i a d o m o iż s ą d z i e ł e m tego s ł y n n e g o w Ł ą ż k u s i ę w drugiej p o ł o w i e X I X w., na garncarza — a w y r a ź n i e p o w i ę k s z y ł się w p o c z ą t k a c h naszego stulecia, spo­ o b i e ż y ś w i a t a . P o n a d t o , z w y r o b ó w o p o d a n y m w k s i ę d z e inwen­ w o d o w a ł znaczne z m i a n y w p r o d u k c j i t y c h n i e l i c z n y c h o ś r o d k ó w , t a r z o w e j n a z w i s k u a u t o r a z n a l a z ł s i ę glazurowany cedzak w y ­ k t ó r e u t r z y m a ł y s i ę do naszych c z a s ó w . Zarzucono w y r ó b w i e l u k o n a n y przez J . Ł a d y c k i e g o z P a w ł o w a . O m a w i a n a seria b y ł a d a w n y c h f o r m , z k t ó r y c h jedne nie z n a j d o w a ł y j u ż zastosowania prawdopodobnie w m o d e r n i z o w a n y m gospodarstwie d o m o w y m , inne zaś z a s t ą p i ł y z n a j d o w a ł y s i ę w n i e j p o n a d t o modele p i e c ó w garncarskich W a l c a , w y r o b y p r z e m y s ł o w e . Obecnie t y l k o nieliczne t r a d y c y j n e naczy­ Kuźniara n i a w y k o n y w a n e są od czasu do czasu na k o n k u r s y , czy i n d y w i ­ Biłgorajem. dualne z a m ó w i e n i a . N i e z m i e n n y m , a raczej w z r a s t a j ą c y m powoduje o b n i ż e n i e s p r a w n o ś c i manualnej nawet d o ś w i a d c z o n y c h garncarzy, k t ó r z y z a t r a c a j ą u m i e j ę t n o ś ć toczenia f o r m bardziej r o z w i n i ę t y c h . Sporadycznie w y k o n y w a n e przez nieh pojedj'ncze d o ś ć znacznie k s z t a ł t e m od tradycyjnych f o r m danego o ś r o d k a , m a j ą na ogół grubsze n i ż dawniej ś c i a n k i , z u b o ż o n ą i u p r o s z c z o n ą d e k o r a c j ę , s ą gorzej w y k o ń c z o n e . Z t y c h powodów niezmiernie t r u d n o jest i poziomie tradycyjnej produkcji p o d s t a w i e ich w s p ó ł c z e s n e j wnioskować o charakterze poszczególnych ośrodków na oraz L u k i Ł o z e w i c z a jakiejś wystawie, (Łosiewicza) bowiem z Lipowca pod po­ W p o z y s k a n y c h p ó ź n i e j kolekcjach z n a j d u j ą wodzeniem c i e s z ą się j e d y n i e d o n i c z k i , ale masowa ich p r o d u k c j a naczynia o d b i e g a j ą 3 prezentowana na naczynia niookreślonego d o b n i e od użytkowników. Na się już zakupywane uwagę zasługują tylko prawdopo­ tu naczynia z K u r p i ó w , c z ę ś ć z n i c h jest b o w i e m m a l o w a n a na b i a ł y m tle z różowym odcieniem ( p r a w d o p o d o b n i e polewa c y n o w a ) . J o s t t u t a j m i s k a z r o ś l i n n ą m a l a t u r ą w k o l o r a c h z i e l o n y m i fioleto­ wym (tlenek miedzi i manganu — doniczka, w y k o n a n e zapewno w B r o k u tym wyroby i miski), lub w podobnie nad czerwone, malowane p o b i a ł k ą tryczne (również działalności. autorstwa, zdobiona B u g i e m , a poza we w z o r y geome­ ogóle niezdobione (dwojaki, Z Ł o w i c k i e g o p o c h o d z i talerz p o b i a l k o w a n y , z niewielką d z b a n e k ) , t y l k o glazurowane. Tak więc podstawowym źródłem naszj'ch wiadomości 0 dawnej ceramice l u d o w e j , jej formach i z d o b i e n i u są muzealne, e k s p o n a t y oraz nieliczne fotografie zbiory obiektów już wzoru, z pracowni K o n o p c z y ń s k i c h w Bolimowie, nieistniejących. Z kolekcji krajowych do najważniejszych należy zespól n a c z y ń p o c h o d z ą c y c h z Polski P o ł u d n i o w e j , z drugiej połowy ubiegłego wieku, w Krakowie, w zbiorach b y ł e g o Muzeum Przemysłowego p r z e j ę t y przez Muzeum Narodowe w Krakowie. Zachowało się trochę obiektów również w krakowskim Etnograficznym, natomiast stare zbiory 1 Muzeum warszawskie uległy c a ł k o w i t e m u zniszczeniu podczas ostatniej w o j n y . Spore z e s p o ł y s t a r y c h n a c z y ń z p o s z c z e g ó l n y c h o ś r o d k ó w z n a j d u j ą s i ę iv nie­ licznych muzeach r e g i o n a l n y c h , m . i n . w Rabce. Niezmiernie w a ż n y m a t e r i a ł poznawczy z a w i e r a j ą kolekcje polskiej c e r a m i k i ludowej w muzeach radzieckich, a m i a n o w i c i e w L e n i n g r a d z i e 1 Lwowie. 2 W zbiorach M u z e u m E t n o g r a f i i gradzie znajduje ludowej. się dużo ważnych Narodów ZSRR w Lenin­ obiektów O b o k pokazanej p r z ó d k i l k o m a p i s a n k i , z a b a w k i i szereg i n n y c h r ą c z k ą ( i l . 1(16)). K i l k a naczj'ri zakupiono w p o ł u d n i o w e j części dawnej g u b e r n i kieleckiej, są t o m . i n . 3 m a ł e miseczki z czerwonoj gliny, malowane pobiałką, „używane podczas wesela" zaznaczono w i n w e n t a r z u ) czwa,rta, nieco w i ę k s z a — polewą cynową oraz pękaty garnek o brzuścu (jak pokryta przypomi­ n a j ą c y m wycinek k u l i , glazurowany t y l k o w e w n ą t r z — w s z y s t k i e z p o w i a t u miechowskiego, a p o n a d t o s m u k ł y garnek m a l o w a n y pobiałką w dość bezładne zygzaki i glazurowany — z p o w i a t u p i ń c z o w s k i e g o ( i l . 1(7)) pozyskane w 1910 r. P r o d u k c j a garncarska w t y c h o k o l i c a c h nie jest n a m znana i dlatego t r u d n o b y ł o b y w y s u w a ć przypuszczenia z j a k i e g o o ś r o d k a one pochodzą. N i e zachowały się niestety dwojaki z Wielkopolski, według kultury Państwowym o r ł ó w , jedno i d w u g ł o w y c h w o b r a m o w a n i u z ł o ż o n y m z pasowo naszoj laty w oraz m a ł y , zielono g l a z u r o w a n y kaganek w p o s t a c i p u c h a r k a z t u l e j k o w a t ą zapisu w k s i ą ż c e i n w e n t a r z o w e j p o k r y t e r y s u n k a m i h e r b o w y c h M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Warszawio k o l e k c j i s t r o j ó w są wycinanki, z i e l o n o - b r ą z o w ą r o z e t ą na d n i e , j a k m o ż n a s ą d z i ć po charakterze przedmiotów to u ł o ż o n y c h k r z y ż y k ó w i kresek. ze­ W zbiorach Muzeum Etnografii i P r z e m y s ł u Artystycznego b r a n y c h w l a t a c h 1902—1910, a w ś r ó d n i c h ok. 35 n a c z y ń g l i ­ wo L w o w i e , n a l e ż ą o y m do U k r a i ń s k i e j A k a d e m i i N a u k , k t ó r e nianych z różnych najbardziej p r z e j ę ł o z b i o r y dawnego m u z e u m i m . D z i e d u s z y c k i c h , kolekcja i n t e r e s u j ą c y z e s p ó ł p o c h o d z i z Lubelszczyzny, z 1902 r. Jest t u okolic. Najstarszy, a zarazom c e r a m i k i l u d o w e j jest o g r o m n a , l i c z y k i l k a s e t (co n a j m n i e j o k o ł o seria s i w y c h i g l a z u r o w a n y c h w y r o b ó w P . W a l c a ( w s p ó ł c z e ś n i e 700) o b i e k t ó w , w t y m sporo ustalonego a u t o r s t w a i d o k ł a d n i e 233 1 �I I . 1. N a c z y n i a w Muzeach L w o w a i L e n i n g r a d u : 1—5 naczynia P. Walca z Bidaczowa, 1902 r . : 1 — siwak, 2—5 w y r o b y glazurowane zdobione r y t e m , s t e m p e l k i e m ; 6 — dzban g l a z u r o w a n y na b i a ł e j polewie, w y k . P i o t r K u ź n i a r , Ł ą ż e k ; 7 — garnek glazurowany, b i a ł a m a l a t u r a , P i ń c z o w s k i e , 1910; 8—10 w y r o b y W a w r z y ń c a D u d z i e w i c z a z Zalasu: 8 — dzban sygn., 1861, glazurowany, r y t , 9 — dzbanek sygnowany, 1960, g l a z u r o w a n y , szyjka a ż u r o w a n a , 10 — p o p i e l n i c z k a sygnowana, 1961—64; 11 — dzban, w y s . 58,5 c m , g l a z u r o w a n y w e w n ą t r z , sygnowany M i k o ł a j S ę k , Zalas; 12 — dzban siwy, w y g ł a d z a n y , w y s . 30 c m , D e m b y w o j . T a r n o b r z e g ; 13 — d z b a n s i w y , w y g ł a d z a n y , w y k . J ó z e f O k t a w a , 1895 г., H u t a pow. T o m a s z ó w L u b e l s k i ; 14 — dzban glazurowany, w y s . 25 c m , r y t i b i a ł a mala­ t u r a na czarnej polewie, C z ę s t o c h o w a ; 15 — dzban s i w y , w y s . 33 c m , m a l a t u r a żółta.wa, M o s i n a ; 16 — kaganek!'?) zielono glazuro­ w a n y , w y s . 7 c m , Z d u b y kolo Ł o w i c z a ; 17 — kaganek zielono glazurowany, w y s . 11 c m , w y k . W i n c e n t y H u d z i a k , Stryszawa k o l o Suchej; 18 — waza w y s . 19 c m , p o k r y t a c i e m n ą g l a z u r ą , n a k l e j k i z f o r m y , p o b i a ł k o wane, M u s z y n a ; 19 — M i s a ś r e d n . 32 c m , malowana p o b i a ł k ą , glazurowana, w y k . A . Semik, Sucha; 20 — misa, zielono glazurowana, w y k . J ę d r z e j K a l i s z , S t a r y S ą c z ; 2 1 — m i s a ś r e d n . 25 c m , m a l a t u r a z i e l o n o - b r ą z o w a na r ó ż o w y m t l e , glazurowana, p o w . O s t r o ł ę k a , 1910 r . ; 22 — m o t y w z m i s k i , f l a m e r o w a n i e , W y s z k ó w , pocz. X X w . 234 �d a t o w a n y c h . Z a c z ą t e k tej k o l e k c j i s t a n o w i ł y prawdopodobnio w y k o n a n e z czerwonej g l i n y , podczas g d y jego s y n i w n u k u ż y w a l i eksponaty 1877 r. b o w i e m również z tego w y s t a w y rolniczo-przemyslowej w ozasu p o c h o d z i znaczna c z ę ś ć o b i e k t ó w . N i e k t ó r e ich i jasnej gliny. 6 Z południowo-zachodniej części Kra­ kowskiego p o c h o d z i soria w y r o b ó w z o ś r o d k a w A n d r y c h o w i e , serie b y ł y podzielone i ozęść t r a f i ł a r ó w n o c z e ś n i e do krakowskiego w k t ó r e j p r z e w a ż a j ą naczynia p o k r y t e c i e m n o b r u n a t n ą , p r a w i e Muzeum P r z e m y s ł o w e g o , jako dary W ł o d z i m i e r z a c z a r n ą g l a z u r ą , zabarwione t z w . b r a u n s z t y n e m . N i e k t ó r e g a r n k i Dzieduszyc- kiego* i dlatego w p e w n y c h p r z y p a d k a c h oba z b i o r y wzajemnie i m i s k i s ą skromnie malowane, p r z y c z y m w ś r ó d m o t y w ó w obok się l i n i i prostych i falistych pojawiają się t a k ż e r y b i a łuska i gałązka uzupełniają. W z b i o r a c h m u z e u m lwowskiego z n a j d u j ą s i ę n p . spora seria jedliny. N i e m a wśród nich charakterystycznych d z b a n ó w od­ dwóch p u s t o w y c h z d o b i o n y c h n a k l e j k a m i z foremek. D z b a n y ogromnie garncarzy, W a w r z y ń c a D u d z i e w i e z a i M i k o ł a j a S ę k a , w s p o s ó b podobne w k s z t a ł c i e do a u d r y c h o w s k i c h w y r a b i a n e b y ł y w t y m istotny czasie w w y r o b ó w z Zalasu p o d K r a k o w e m , w y k o n a n y c h przoz poszerzająca dotychczasową wiedzę o tym ośrodku. Żywcu (garncarz Scibór), w Wadowicach, a także W i ę k s z o ś ć w y r o b ó w Dudziewieza datowana jest przez a u t o r a n a w Straszowie koło Suchej ( i l . 1(17. W t y m o s t a t n i m , n i e z n a n y m l a t a 1860 i 1861, a w i ę c na p o c z ą t k o w y okres jego d z i a ł a l n o ś c i dotychczas o ś r o d k u w y k o n a n e z o s t a ł y p o n a d t o g a r n k i , t r ó j n o ż n y garncarskiej, jeden puchar — p o p i e l n i c z k a , z n a p i s e m : tygielek „tego n a c z y n i a u ż y t e k cenisz a b y ś p a m i ę t a ł że w p o p i ó ł s i ę zmienisz" datowany jost dosyć dziwnie — 1861—6:2—3—4, natomiast oraz ładny kaganek na w y s o k i e j stopce, wszystkie p o k r y t e c i e m n o b r ą z o w ą l u b z i e l o n ą g l a z u r ą , bez m a l a t u r . J a k o jch autorzy z a n o t o w a n i zostali d w a j , spokrewnieni zapewne, i m b r y k z p o k r y w ą —• na r o k 1877, z czego w y n i k a , że p r a c o w n i a garncarze Tomasz Chudzak i W i n c e n t y H u d z i a k . W ś r ó d D u d z i e w i e z a czynna b y ł a znacznie d ł u ż e j n i ż m o ż n a b y ł o p r z y ­ b ó w A . Sernika ze Suchej w y r ó ż n i a s i ę d u ż a m i s a p o k r y t a r o ż ­ wyro­ już k o w y m b i a ł y m o r n a m e n t e m , k t ó r y s t a n o w i d u ż a spirala na dnie, f o r m a m i , j a k w a l c o w a t a puszka na t y t o ń , d e d y k o w a n a t y m razem otoczona szlakiem splecionych ó s e m e k i k o n c e n t r y c z n y c h p a s k ó w 5 puszczać . Wśród wyrobów Dudziewieza poza znanymi J M P a n u J ó z e f o w i Magowskiemu, ozy dzbany, r ó w n i e ż z dedy­ (por. i l . 1(19), p r z y p o m i n a ona m i s y z R a b k i . O ś r o d e k r a b c z a ń s k i kacjami, znajdują r e p r e z e n t u j ą w y r o b y Ł u k a s z a Ł u b e r d y ze S ł o n n e g o , W o j c i e c h a s i ę toż inne, n p . mady dzbanek z ażurową opa­ Smolenia ze Skomielnej B i a ł e j oraz nieznanych a u t o r ó w z samej t r z o n y napisem „ p i j a n i o r o z l e j " , czy t e ż d u ż y j a j o w a t y d z b a n R a b k i . Z e s p ó ł t e n m a podobne cech}' co o b i e k t y zgromadzono zdobiony tylko i jodełką ( i l . w M u z e u m i m . W ł . O r k a n a w R a b c e i w zasadzie nie w n o s i n i c 1(8—10), glazurowane w c a ł o ś c i , wszystkie w y k o n a n e z jasnej, nowego do s t a n u b a d a ń nad t y m o ś r o d k i e m . O ś r o d e k w S t a r y m szyjką i słabo widocznym ustnikiem w k r a w ę d z i wlewu, r y t a m i poprzecznymi p r ą ż k a m i 7 prawie b i a ł e j g l i n y . D r u g i garncarz z Zalasu, M i k o ł a j S ę k , u ż y w a ł Sączu obok b i a ł e j r ó w n i e ż i ż e l a z i s t e j g l i n y , ciemnoczerwonej po w y p a ­ Jędrzeja jest o b f i c i e reprezentowany, l e n i u . S p e c j a l i z o w a ł się on w f o r m a c h d u ż y c h s ą t u b o w i e m jego pokryte bezpostaciową malatura r o b o t y ogromne dwuuszno g a r n k i , dzbany d o c h o d z ą c e do 60 c m m u r e k " ) . W ś r ó d i n n y c h — m a l o w a n y c h r o ż k i e m l u b t y l k o gla­ Kalisza. Przeważają zwłaszcza przez wyroby tutaj małe cienkościenne („mozajka" względnie s i ę na pierwszy p l a n w s p a n i a ł a kubki „mar- w y s o k o ś c i , m i s y o ś r e d n i c y 50 c m , alo s ą t a k ż e i n a c z y n i a m n i e j ­ z u r o w a n y c h —- w y b i j a sze, j a k n p . m i s k i i garnuszek na trzech n ó ż k a c h ( i l . 1(11). S ę k p o k r y t a c i e m n o z i e l o n ą , p o ł o ż o n ą na p o b i a ł c e g l a z u r ą , z nieskomp­ misa, prawdopodobnie p o d w p ł y w e m Dudziewieza s t o s o w a ł na n i e k t ó ­ l i k o w a n ą w f o r m i e d e k o r a c j ą k w i a t o w o - w o l u t o w ą ( i l . 1(20). Tech­ r y c h w y r o b a c h odcisk stempla „ W y r ó b w Zalasio", n i k a w y k o n a n i a w z o r u n i o jest n a m znana, s k ł a d a s i ę o n z ł a ń ­ dopisując czasem „ p o d K r a k o w e m N o D o m u 1 4 1 " , część z n i c l i p o d p i s y w a ł cuszków jaśniejszych imieniem i nazwiskiem, umieszczał Barbara także dłuższe inskrypcje, j a k n p . dwuwiersz na d z b a n k u : „ M u z y k a n c i e c h ł o p c z e zagraj od t ł a k r o p e k o n i e o s t r y c h B a z i e l i c h w s w y m obszernym konturach. opracowaniu s t a r o s ą d e c k i e g o w y m i e n i a t y l k o jednego garncarza ośrodka nazwiskiem K r a k o w i a c z k a A t y panno szelmo D a w a j ż e B u z i a c z k a " , p r z y ­ K a l i s z — W i n c e n t e g o , k t ó r y p o z o s t a ł w p a m i ę c i jej i n f o r m a t o r ó w p o m i n a j ą c y r ó w n i e ż repertuar jako w y b i t n y artysta w swoim zawodzie, Dudziewieza. Z p o b l i s k i e j A l w e r n i pochodzi k i l k a n a c z y ń , w y k o n a n y c h także z dwóch g a t u n k ó w gliny, pokrytych glazurą, m . i n . p ę k a t y garnek s y g n o w a n y : „ w y r ó b w A l w e r n i Franciszek B o b a k d n i a 15go maja 1877", z d o b i o n y r y t ą j o d e ł k ą i d r u g i — smuklejszy, g l a z u r o w a n y w e w n ą t r z w c a ł o ś c i , podczas g d y z z e w n ą t r z gla­ z u r ą w y m a l o w a n o o p r ó c z k r a w ę d z i t y l k o zawijasy d o o k o ł a ucha. 8 j e d n a k do jego w y ­ r o b ó w n i e d o t a r ł a . B y ć m o ż e c h o d z i o tego samego garncarza, a jego i m i ę z o s t a ł o m y l n i e zanotowane. Z tego o ś r o d k a p o c h o d z ą r ó w n i e ż w y r o b y n i e o k r e ś l o n y c h a u t o r ó w , p o d o b n i e j a k z Nowego S ą c z a oraz z M u s z y n y , n a t o m i a s t z niedalekiego Podegrodzia — d w a glazurowane g a r n k i , w y k o n a n e przez J ó z e f a P e r e ł k ę . W ceramice rzeszowskiej na c z o ł o w y s u w a s i ę o g r o m n y , T e n s p o s ó b d e k o r a c j i , u w a ż a n y n i e g d y ś za t y p o w y d l a garn­ l i c z ą c y o k o ł o 160 o b i e k t ó w z e s p ó ł n a c z y ń z B r z o s t k a (garncarze: carstwa wyrobach Marcel M a t u s z e w s k i , R u c i ń s k i ) , z K o ł a c z y c ( W a l e n t y J a w o r s k i , reprezentują Tomasz C i c h o ń , Leon Lejpras, Franciszek Jarosz) i z N a w s i a bocheńskiego, występuje tutaj również ze Suchej i ze Straszymy. O ś r o d e k w Chrzanowie biskwitowe i glazurowano wyroby Andrzeja na Klimkiewicza, 9 K o ł a c z y c k i e g o . Jest on o g r o m n i e z r ó ż n i c o w a n y p o d względem �4 5 6 9 D z b a n k i z M u z . E t n o g r a f i i i P r z e m y ś l u A r t . we L w o w i e : i l . 4. dzban p o k r y t y c i e m n ą g l a z u r ą , w y s . 37 c m , Nawsie K o ł a c z y c k i e ; i l . 5. dzban m a i . p o b i a ł k ą , glazurowany, w y s . 37 c m , B o c h n i a . D z b a n k i z M u z . N a r o d ó w Z S R R w L e n i n g r a d z i e : i l . 6. dzban ciemno gla­ z u r o w a n y , wys. 36 c m , w y k . Tomasz H u d z i a k , Stryszawa; i l . 7, 8. D z b a n k i m a i . i g ł a z . , w y s . 33 i 35 c m , K o ł a c z y c e ; i l . 9. B a ń k a , m a i . i g ł a z . w y s . 38 c m , Brzostek form, technik zdobniczych, ornamentyki j wymaga monogra­ ł a n k i , P i l z n o , a jedyne d w a n a c z y n i a siwe, przecierano w r z a d k i e oczywiście z y g z a k i , p o c h o d z ą z D e m b y k o ł o Tarnobrzega (dzisiejsza D ę b a , rożkowe malatury o motywach roślinnych, kładzione wprost na l u b raczej P o r ę b y D ę b s k i e ) . Z d o b i o n y w t e n sani s p o s ó b , ale ficznego opracowania. W zdobnictwie przeważają c z e r w o n y m czerepie, b ą d ź t e ż na tle b i a ł y m , r ó ż o w y m l u b b r u ­ r ó ż n i ą c y s i ę f o r m ą , j a j o w a t y dzban, w y k o n a n y w 1895 r . jest n a t n y m , a t a k ż e fJadrowanie. Obok tego m o ż n a s p o t k a ć deko­ d z i e ł e m garncarza J ó z e f a O k t a w y ze w s i H u t a „ k l u c z racjo r y t e , w y k o n a n e r a d e l k i e m oraz n a k l e j k i o d c i ś n i ę t e z fo­ w a t k a , ролу. T o m a s z ó w L u b e l s k i , remek. z okolic, gdzie k i l k a n i e w i e l k i c h o ś r o d k ó w garncarskich c z y n n y c h Dzbanki z Nawsia Kołaczyckiego odróżniają pozostałych formą — zwłaszcza wydłużoną szyjką się od zakończoną k o ł n i e r z e m , a t a k ż e b r a k i e m m a l a t u r , s ą b o w i e m p o k r y t e w ca­ ł o ś c i b ł y s z c z ą c ą , bardzo c i e m n ą g l a z u r ą . N i e k t ó r o z n i c h bione s ą r y t e m w przydennej części brzuśca zdobienie W p o s t a c i p i o n o w y c h p r ą ż k ó w zdo­ ( i l . 4). Podobne ma również smukła b a ń k a z Frysztaka. jest do d z i s i a j . 10 S p o r y z e s p ó ł n a c z y ń oznaczonych sygnowanych, Tarna­ K r ó l e s t w o Polskie", a więc jako C z ę s t o c h o w a , nie- b u d z i pewne w ą t p l i w o ś c i . Niejednolity i charakter d e k o r a c j i , a t a k ż e w y k a ń c z a n i a w y r o b ó w na t o , że nie p o c h o d z ą one z jednego warsztatu, poziom wskazuje czy nawet o ś r o d k a . B y ć m o ż e z o s t a ł y zakupione w C z ę s t o c h o w i e , na t a r g u rzeszowskie czy o d p u ś c i e , d o k ą d d o w o ż o n o je z r ó ż n y c h m i e j s c o w o ś c i . Jest o ś r o d k i garncarskie j a k t e n ż e F r y s z t a k i s ą s i a d u j ą c e z n i m P u - t u k i l k a m i s w y k o n a n y c h z czerwonej g l i n y , m a l o w a n y c h d o ś ć Znacznie 236 skromniej reprezentowane są inne �niedbale w k w i a t y na p o b i a t k o w y m tle, albo t e ż w geometryczne w z o r y w p r o s t na t e r r a k o t o w y m czorepie, n i e k t ó r e w y k o n a n o s ą z b i a ł e j g l i n y . G a r n k i pozbawione s ą w ogóle d e k o r a c j i , t y l k o c z ę ś c i o w o glazurowane, n a t o m i a s t i n t e r e s u j ą c ą d e k o r a c j ę posiada d u ż y dzban, na k t ó r e g o b r z u ś c u , o b l a n y m c z a r n ą a n g o b ą umiesz­ czono poziomo wianek z ł o ż o n y z m a l o w a n y c h k w i a t ó w i r y t y c h gałązek. Ł ą c z n i e w zbiorach lwowskiego m u z e u m r e p r e z e n t o w a n y c h jest o k o ł o 30 o ś r o d k ó w garncarskich, z k t ó r y c h dotychczas nie w y m i e n i o n o nawet t a k i c h j a k B o c h n i a (garncarz Niewodowski i l . 5), B r a t u c i c e k o ł o B o c h n i , Dobczyce (garncarz F i l i p o w s k i ) . Znajduje s i ę t u t a k ż e nieco w y r o b ó w k u p o w a n y c h od u ż y t k o w ­ ników, np. w okolicach K a z i m i e r z a nad Wisłą, w Muszynie. N i e k t ó r e n a z w y m i e j s c o w o ś c i b y w a j ą t r u d n e do z i d e n t y f i k o w a n i a jak Paczołowice szówka. (Paczóltowice koło Chrzanowa?), czy Pro- 1 2 J e d n y m z n a j w a ż n i e j s z y c h z e s p o ł ó w w o m ó w i o n y m zbiorze jest seria 33 n a c z y ń z M u s i n y vel Mosiny, w p a r u p r z y p a d k a c h zaznaczono p r z y t y m — w o j . p o z n a ń s k i e , z czego m o ż n a w n i o s k o ­ w a ć , że s ą t o w y r o b y z ośrodka, garncarskiego w Mosinie k o ł o Poznania, niestety niewiadomego autorstwa. Jest to z r ó ż n i c o w a n y p o d w z g l ę d e m surowca, dekoracji, w y p a ł u , zespół znaj­ duje się w n i m b o w i e m k i l k a s i w a k ó w , naczynia zgrzebne o czer­ w o n y m l u b s z a r a w y m czerepie, a t a k ż e p i ę k n i e malowane i gla­ 11. 10. K u b e k m a i . i g ł a z . wys. 16 c m , Brzostek, w M u z . w Le­ n i n g r a d z i e ; i l . 11. N a c z y n i a z K o ł a c z y c w M u z . N a r o d ó w Z S R R zurowane. W ś r ó d s i w a k ó w jost k i l k a g a r n k ó w i garnuszków, m a k u t r a , b a ń k a i d u ż a owalna b r y t f a n n a bez ż a d n e j dekoracji 237 I �oraz d u ż y dzban, z d o b i o n y p o n i ż e j s z y j k i p r ą ż k a m i i w i s z ą c y m i tamtejszego garncarza. N a tej podstawie m o ż n a p o n a d t o prze­ ł u k a m i w ż ó ł t a w y m kolorze ( i l . 1(15). B i s k w i t o w e g a r n k i i d z b a n k i sunąć s ą p o d o b n i e malowane. W tej samej k o l o k c j i znajduje s i ę d w u - w ostatnim stuleciu. uszny garnek, p o k r y t y z a k u p u , w z g l ę d n i e w ł ą c z e n i a omawianego z e s p o ł u do z i e l o n ą g l a z u r ą oraz d w o j a k i szerokimi, j ę z y k o w a t y m i plamami białej polewy z „ p a j ą c z k a m i " na u g r o w y m ozdobione kolorowymi tle czerepu. Zielono i fioletowo pa­ dość znacznie 14 na zachód granicę produkcji siwaków N i e s t e t y nie u d a ł o m i s i ę o d n a l e ź ć d a t y lwowskiej k o l e k c j i , m o ż n a j e d n a k p r z y p u s z c z a ć , ż e p o c h o d z i o n z 1877 r. p o d o b n i e j a k w s p o m n i a n a w y ż e j m i s k a , k t ó r a z o s t a ł a podaro­ j ą c z k i p o w s t a ł y przez n a k r o p i e n i e t l e n k a m i m i e d z i i m a n g a n u wana przez W ł o d z i m i e r z a Dzieduszyckiego k r a k o w s k i e m u mokrego t ł a . P ł a s k i e m i s y , a raczej talerze o w y p u k ł y c h ś c i a n k a c l i zeum. i starannie p r o f i l o w a n y c h krawędziach, których zachowało się W okresie m i ę d z y w o j e n n y m zbiory lwowskie wzbogaciła d z i e w i ę ć , m a j ą p r z e w a ż n i e dno podtoczone i w y b r a n e od spodu. seria W e w n ę t r z u talerzy p o k r y t y c h b i a ł ą p o l e w ą z n a j d u j ą s i ę w y k o ­ stemplem: „ F r . nane m o r z e " oraz pozyskane ze z b i o r ó w A l . Prusiewicza pędzelkiem kilkubarwne małatury z przewagą zieleni malowanych naczyń z Chmielna, mu­ opatrzona kolistym Necel c e r a m i k a kaszubska Chmielno — Po­ naczynia i b r ą z u , obok tego w y s t ę p u j e r ó w n i e ż ugier i c i e m n y b ł ę k i t . S ą z Bolimowa, to konane w 1931 г., a t a k ż e z I ł ż y , z tego samego okresu. R ó w n i e ż wyroby pojedyncze, na każdym gałązki z różnoksztaltnymi kwiatami, t a l e r z u znajdują, się inne pączkami i listkami (il. ze zbiorów niewątpliwie z warsztatu Konopczyńskiego, Prusiewicza p o c h o d z i p i ę k n a misa z wy­ Wyszkowa, 3), malowano z d u ż ą s w o b o d ą i w d z i ę k i e m . W d w ó c h p r z y p a d ­ d a t o w a n a na k a c h na g a ł ą z c e w i d n i e j e ptaszek. B r z e g i talerzy obwiedzione jest p t a k na g a ł ą z c e , w y k o n a n y t e c h n i k ą f l a m e r o w a n i a ( i l . 1(22). są koncentrycznymi p r ą ż k a m i i w ę ż y k a m i , lub t y l k o linią falistą, uzupełnione malowanymi trójlistkami i odciskami g ą b k i . Do­ tychczas p u b l i k o w a n a b y ł a t y l k o jedna misa z M o s i n y , ze zbio­ rów Muzeum Narodowego, 13 m a l o w a n a bardzo s k r o m n i e , wobec czego o m a w i a n y t u z e s p ó ł w y d a t n i e poszerza n a s z ą znajomość Wartość początek XX w., na poznawcza o m a w i a n e j dnie której kolekcji umieszczony jest —• j a k już p o d k r e ś l o n o na w s t ę p i e — o g r o m n a . Bez jej o p r a c o w a n i a t r u d n o jest p o d e j m o w a ć z a r ó w n o s t u d i a nad c a ł o k s z t a ł t e m zagadnienia ludowego g a r n c a r s t w a , j a k t e ż i prace monograficzne nad posz­ czególnymi ośrodkami, zwłaszcza z południowych terenów kraju. w y r o b ó w z tego o ś r o d k a , a t a k ż e d o w o d z i wysokiego k u n s z t u P R Z Y P I S Y 1 I r e n a B o j a r s k a , Krakowska ceramika ludowa, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 3, 1949 n r 5, s. 140—149; t e j ż e , Naczynia gliniane z Brzostka, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 5, 1951 n r 6, s. 171—176. Opracowanie oparte na m a t e r i a ł a c h , zebranych przez a u t o r k ę w t y c h ż e muzeach w 1979 r. Piec z Ł ą ż k a Ordynackiego, s ą d z ą c z opisu w k s i ą ż c e i n w e n t a r z o w e j , b y ł tego samego t y p u , j a k u ż y w a n e obecnie w Łążku. I . B o j a r s k a , Naczynia..., op. c i t . , s. 171. E w a F r y ś - P i e t i a s z k o w a , Wawrzyniec Dudziewicz, nauczy­ ciel i garncarz, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 3 1 , 1977 n r 4, s. 231. E w a F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Konkurs i wystawa gariicarstwa ludowego województwa krakowskiego, ,,P'ol. Szt. L u d . " , R . 16, 1962 n r 2, s. 122. J a n B u j a k , Garncarstwo w Babce, R a b k a 1964. B a r b a r a B a z i e l i c h , Garncarstwu starosądeckie, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 12, 1958 nr 2, s. 101—102. 2 3 4 5 6 7 8 9 р о г . : I . B o j a r s k a , Naczynia...; R o m a n Reinfuss, Brzostek — zapomniany ośrodek ludowego garncarstwa, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 5, 1951 n r 3, s. 167—170. Teresa K a r w i c k a , Janusz O p t o ł o w i c z , Garncarstwo po­ łudniowo-wschodniej Lubelszczyzny, L u b l i n 1957. W y r o b y podobne, j a k w z b i o r a c h M u z e u m Narodowego w K r a k o w i e , p o r . : I . Bojarska, Krakowska ceramika..., op. c i t . , i l . 7. W g Spis miejscowości PRL, Warszawa 1967, j e d y n a m i e j s c o w o ś ć o podobnej nazwie — P r o s z ó w k i — znajduje się koło Bochni. E w a F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Z badań nad majoliką i pólmajoliką ludową w Polsce, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 24, 1970 n r 2, s. 72, i l . 10. R o m a n Reinfuss, Garncarstwo ludowe, Warszawa 1955, s. 77 i nast. 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 "Fot. E . Frankowski. Rys. autorki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a780b460e92796c90ee1c20047266aee.pdf 72fed2945b7720c1e351ef1654878797 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3905 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource folklor tradycyjny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3658 Title A name given to the resource O wartości poznawczej folkloru / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.1; s.9-25 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O WARTOŚCI P O Z N A W C Z E J FOLKLORU ALEKSANDER ,.Sztuka — pisał Czernyszewski —• nie tylko odtwarza życie, nie tylko je objaśnia, lecz bar­ dzo często oskarża samą e p o k ę " . S f o r m u ł o w a ­ nie to, stanowiące k a m i e ń w ę g i e l n y materialistycznej koncepcji pojmowania sztuki, odno­ si się o c z y w i ś c i e zarówno do sztuki profesjo­ nalnej, w y k s z t a ł c o n e j , jak też i do sztuki l u ­ dowej, a szczególnie do tego jej działu, który nazywamy folklorem. 2 :i Sztuka — uczy leninowska teoria odbicia — stanowi jedną z form ludzkiego poznania, szczególną formę wiedzy o świecie. Sztuka jest w i ę c jedną z form ludzkiej świadomości, w k t ó ­ rej znajduje odbicie społeczny byt człowieka. Marks n a z y w a ł sztukę artystyczno-praktycznym sposobem opanowania świata; określenie to najpełniej w y r a ż a społeczny sens sztuki na wszystkich etapach rozwoju ludzkości, za­ równo w ustroju w s p ó l n o t y pierwotnej, jak w ustrojach klasowych czy wreszcie w czasach dzisiejszych. W klasowym, antagonistycznym s p o ł e c z e ń ­ stwie rozwój sztuki nie przebiega jednak jako jednolity, nieprzerwany proces poznawczy, lecz odbywa się w walce sprzecznych tendencji, z których jedne odzwierciedlają p o s t ę p o w e , i n ­ ne zaś wsteczne d ą ż e n i a . Podział na sztukę l u 4 5 1 A r t y k u ł n i n i e j s z y s i a n o w i f r a g m e n t w i ę k s z e j ca­ łości. - M . Czernyszewski: Stosunek estetyczny sztuki do r z e c z y w i s t o ś c i — ze z b i o r u , , E s t e t i k a i l i t e r a t u r n a j a k r i t i k a " . M o s k w a — L e n i n g r a d 1951 s. 51. Pod p o j ę c i e m folklor r o z u m i e m ten zakres a r t y ­ stycznej t w ó r c z o ś c i l u d o w e j , k t ó r e g o c e c h ą charakte­ r y s t y c z n ą jest przekaz p a m i ę c i o w y — a w i ę c p i e ś ń , muzykę, literaturę ludową, obrzędy, dramat itd. P o r . G . N i e d o s z i w i n : O s t o s u n k u s z t u k i do r z e ­ czywistości. „Materiały do studiów i dyskusji..." P.I.S. 1950 n r 3—4 s. 161—203. ' Por. K . A . S i t n i k : L e n i n a zagadnienia estetyki. P.I.S. 1952 s. 16—17 ( s k r y p t p o w i e l o n y ) . я 4 r 1 JACKOWSKI dową i sztukę w y k s z t a ł c o n ą jest w ł a ś n i e kon­ sekwencją rozwarstwienia klasowego s p o ł e ­ czeństw w ustrojach klasowych. Sztuka ludowa kształtowała się w masach pracujących, pozba­ wionych kultury pisanej, pozbawionych m o ż ­ liwości u t r w a l e n i a swej twórczości lite­ rackiej, poetyckiej, muzycznej czy dramatycz­ nej. Stąd też w y w o d z ą się charakterystyczne cechy folkloru, jak p r z e k a z pamięcio­ w y (a co za tym idzie zmienność u t w o r ó w ) , lapidarność formy i p o s ł u g i w a n i e się takimi środkami artystycznymi, które ułatwiają zapa­ miętanie utworu (obrazowość, typizacja, paralelizmy, rytm i r y m w pieśniach itd.). Najistotniejszą cechą folkloru jest jednak je­ go powszechność. O ile bowiem sztuka w kla­ sach p a n u j ą c y c h uprawiana b y ł a w zasadzie przez grupę zawodowych m u z y k ó w , poetów, pisarzy, aktorów litd. — o tyle wśród ludu sztuka b y ł a niejako własnością powszechną. Niezależnie bowiem od istnienia zdolniejszych twórców czy w y k o n a w c ó w , k a ż d y jest czy też może b y ć w s p ó ł t w ó r c ą utworu, jego wykonaw­ cą. Przechodząc drogą tradycji p a m i ę c i o w e j z ust do ust, utwór ludowy ulega r ó ż n y m ś w i a ­ domym czy n i e ś w i a d o m y m zmianom, osiąga­ jąc w rezultacie kształt będący wynikiem zbio­ rowego procesu twórczego. Stąd też charakte­ rystyczną cechą utworu ludowego jest jego powszechność i b e z i m i e n n o ś ć Wiąże się z tym i inna cecha — z m i e n ­ n o ś ć . O ile bowiem u t w ó r zawodowego artys­ ty posiada zasadniczo kształt raz na zawsze ustalony w piśmie czy nutach, o tyle u t w ó r ludowy zawsze jest ż y w y , zmienny, ulega dos­ konaleniu czy rozpadowi, a gdy przestaje w y ­ rażać z b i o r o w e potrzeby czy odczucia — 9 �zanika, bądź ulega daleko nieraz idącym prze­ kształceniom. Twórczość ludowa w znacznie silniejszym stopniu niż sztuka profesjonalna w y r a ż a opinię masy, świadomość i upodobania ludu pracują­ cego. O ile bowiem twórczość kompozytora czy pisarza jest przy wszystkich uwarunkowaniach klasowych i historycznych w dużej mierze wy­ nikiem jego indywidualnych uzdolnień, indy­ widualnego sposobu widzenia i wyrażania rze­ czywistości, o tyle twórczość ludowa jest bez­ imiennym w y k ł a d n i k i e m doświadczeń grupy społecznej. Puszkin, Mickiewicz czy Tołstoj, niezależnie od pochodzenia i przynależności do określonej klasy społecznej, w twórczości swo­ jej podejmowali s u r o w ą k r y t y k ę otaczającego świata, zdobywali się na osąd w y b i e g a j ą c y poza poglądy ich klasy czy epoki. U t w ó r ludowy natomiast staje się powszechnym jedynie w ó w ­ czas, gdy w y r a ż a opinię określonej grupy spo­ łecznej, zbiorowe doświadczenia, potrzeby czy dążenia. Pieśń, ułożona przez bardziej uzdol­ nionego twórcę ludowego, staje się l u d o w ą , powszechną, dopiero w ó w c z a s , gdy w procesie przekazu nabierze ostatecznego kształtu, gdy korektura masy nada jej wartość utworu bez­ imiennego, wyrażającego potrzeby ogółu. Spe­ cyficzna wartość folkloru polega w i ę c na tym, że odzwierciedla on myśli, dążenia i nastroje mas ludowych. Jak wszystkie dziedziny ideologii, sztuka również jest narzędziem walki społecznej, w a l ­ ki klas. W folklorze przejawia się to m. in. w w y r a ź n i e klasowej ocenie zjawisk społecz­ nych, co w y s t ę p o w a ł o szczególnie ostro w okre­ sie narastania e l e m e n t ó w układu kapitalistycz­ nego na naszej wsi. Folklor, przekazując w ar­ tystycznej formie doświadczenia ż y c i o w e mas pracujących, przyczynił się również do rozwo­ ju świadomości tych mas, mobilizowania ich przeciwko uciskowi pańszczyźnianemu. „Ludowa poezja — pisał Paul Lafargue — utwory kolektywu powstają z samego życia ludowych mas. L u d ś p i e w a swe pieśni pod bez­ pośrednim i naturalnym w p ł y w e m uczuć, któ­ rych doznaje... Na skutek tej wierności i praw­ dziwości, literatura ustna ma w i ę c e j wartości historycznych niż utwór jakiejkolwiek jedno­ stki.'" 0 bohaterach ludowych, p r z y w ó d c a c h b u n t ó w 1 rabacji — o Ś c i e g i e n n y m , Szeli, Marku z Je­ mielnicy i innych. Opowiadał bajki o chłopie, który okpił swego s k ą p e g o a bogatego pana. który p r z e m y ś l n y m fortelem pokonał nawet samego diabła itd. 1 Folklor przekazuje jednak nie tylko uczucia i nastroje ludu. Jest on także w a ż n y m źródłem poznania stosunku ludu do otaczających go zja­ wisk, zawiera bowiem w sobie zarówno ele­ menty artystycznego uogólnienia, jak i wie­ dzę, którą lud posiadł o świecie. Toteż folklor jest — obok ustnego przekazywania d o ś w i a d ­ czeń praktycznych — istotnym sposobem wy­ rażania wiedzy ludu w artystycznej formie. Stąd bogactwo widowisk obrzędowych, zwy­ czajów dorocznych, literatury ludowej itp., w y ­ rażających s u m ę doświadczeń ludu na okreś­ lonym etapie rozwoju historycznego. (i P. L a f a r g u e : 1926 s. 53—54. 10 O c z e r k i po istorii kultury. Moskwa Nic w i ę c dziwnego, że klasy rządzące zdając sobie s p r a w ę z siły oddziaływania folkloru, nie­ raz p o d e j m o w a ł y w a l k ę z nim. Tak np. zabra­ niano ś p i e w a n i a i rozpowszechniania pieśni a n t y p a ń s z c z y ź n i a n y c h , buntowniczych, rewolu­ cyjnych. W K i e l e c c z y ź n i e groziła np. kara zes­ łania za ś p i e w a n i e pieśni o spisku Piotra Ś c i e ­ giennego, gdzie indziej za pieśń o Szeli karano chłostą i t d . Nie osiągając rezultatów w drodze zakazów, próbowano zaszczepić ludowi obce mu ideolcgicznie treści, podkładając np. pod l u ­ dowe melodie s ł o w a wyrażające wdzięczność wobec pana. pokorę i miłość chrześcijańską wobec c i e m i ę ż y c i e l i . 7 8 Pomimo jednak znacznych nawet w y s i ł k ó w , próby takie nie d a w a ł y rezultatu i lud nadal śpiewał satyryczne, zjadliwe, antydworskie pieśni, pieśni przeciwko u r z ę d n i k o m dwors­ kim, bezpośrednim ciemięzcom chłopa. Ś p i e w a ł Niestety, zbieracze nasi nie rejestrowali nie­ mal wcale takich pieśni czy opowiadań. Wędru­ jąc p r z e w a ż n i e od dworu do dworu, od plebanii do plebanii, nie mogli pozyskać zaufania c h ł o ­ pa, który wiedział przecież jak ciężkie kary spotkać go m o g ł y za ś p i e w a n i e buntowniczych czy antydworskich pieśni. Dlatego też, jeśli 7 J. C h o r o s i ń s k i : Ż y c i e i w a l k a l u d u z i e m i k i e l e c ­ kiej w pieśni. „Polska Sztuka L u d o w a " 1952 n r 6 s. 301—315. W y p a d k i te n i e b y ł y o d o s o b n i o n e . B y s t r o ń tak o t y m m ó w i : ..Jeżeli n a w e t ustawa Senatu wolnego m i a s t a K r a k o w a z 12 g r u d n i a 1834 u z n a j e za „ c i ę ż k i e p o l i c y j n e p r z e s t ę p s t w o " , k t ó r e g o z w a l c z a n i e j e s t obowiązkiem wójtów gmin okręgowych, „wywoływa­ nie m o d l i t w , pieśni, p o e m a t ó w , nowin wojennych, o p i s a ń etc,", to c ó ż d o p i e r o d z i a ł o s i ę t a m , g d z i e w ł a ­ dze n a k a ż d y m k r o k u w i e t r z y ł y niebezpieczeństwo dla p o r z ą d k u p a ń s t w o w e g o " . „ K u l t u r a l u d o w a " W a r ­ s z a w a 1947 s. 264. * P o r . St. W a l l i s : Ś l ą s k i e p i e ś n i g ó r n i c z e . „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " 1952 n r 3 s. 142. �pieśni takie powszechnie nawet były wykony­ wane, rzadko kiedy docierały do przybysza z miasta. Inna rzecz, że i sami zbieracze szu­ kali p r z e w a ż n i e pieśni o sentymentalnym uro­ ku, pastoralnej błogości i pięknie lub też śla­ dów dawnej S ł o w i a ń s z c z y z n y , która w m y ś l popularnych koncepcji przechować się miała w ludowej twórczości artystycznej. Do prawdziwych w y j ą t k ó w należał Łukasz Wallis i jeszcze kilku zbieraczy śląskich, po­ chodzących z ludu. Pozostawili nam oni sporo pieśni o niedoli górniczej, o krzywdzie i po­ niewierce w niemieckich kopalniach, o tułacz­ ce za emigracyjnym chlebem. Inni zbieracze albo zupełnie pomijali t e m a t y k ę społeczną czy a n t y d w o r s k ą (np. Z. Gloger, który traktował swoje zbiory jako .,wybór etyczny" dla ludu ): albo też u w z g l ę d n i a l i ją jedynie w nieznacz­ nym zakresie, jak to czynił najwybitniejszy nasz folklorysta — Oskar Kolberg. Warto przypomnieć, że Kolberg, niezależnie już od samej sprawy sposobu zbierania, stosował se­ lekcję zarówno w czasie zapisu jak i podczas wydawania swych zbiorów, opuszczając pieśni, które uważał za niezgodne z przyzwoitością i dobrym smakiem. Charakterystyczna pod tym w z g l ę d e m jest w y p o w i e d ź jego we w s t ę p i e do serii I ,,Pieśni L u d u Polskiego". Kolberg polemizuje tam z p o g l ą d e m W a c ł a w a z Oleska jakoby krakowiaki d a w a ł y odbicie życia ludu polskiego i należały do najpowszechniejszych pieśni. 11 „ S ł o w a zaś i treść ś p i e w e k krótkich, ucinkowych — czytamy — mimo rozlanego w nich humoru i czucia nie zawsze godzą się z przy­ zwoitością i dobrym smakiem. Wiele podobnie rubasznych piosnek odrzucić m u s i a ł e m , lecz i m i ę d z y p o z o s t a ł y m i znaleźć m o ż n a niejedną małoznaczącą, nawet lichą, umieszczoną tu je­ dynie dla wskazania w jaki sposób lud w y r a ­ zy układa, szykuje i w wiersz splata, jak łą­ czy sylaby z tonami, gdzie wytrzymuje, wzmac­ nia lub osłabia głos. w k t ó r y m miejscu daje przycisk itp." T u Kolberg cytuje kilkanaście przykładów. „Śpiewki takie nie zawsze lud w tańcu lub w karczmie przy kieliszku nuci, owszem s ł y ­ szeć one się często dają przy robocie w domu i na polu, podczas żniw, sianożęci, w ogrodzie, na paszy za b y d ł e m ; także przy dojeniu krów, w czasie jazdy, przy kołysce. Nieprzebrana ich mnogość jest owocem chwilowego natchnienia podnieconego trunkiem i miejscowymi oko­ licznościami, do czego lada codzienna przygo­ da dać może pochop; inne w s z a k ż e są znane i ś p i e w a n e powszechnie na równi z dłuższymi pieśniami i dumami, zwłaszcza gdy w sobie zawierają p e w n ą sentencję..." (s. X ) . Interesujące jest sięgnięcie do tych cy­ towanych przez Kolberga piosenek. Okazuje się, że wśród tych „nie zawsze godzących się z przyzwoitością i dobrym smakiem" przy­ ś p i e w e k znajduje się wiele o akcentach spo­ łecznych. Np. Oj panowie, Da daliście Da ani ja koszuli Da ani ja dali sukmany. Oj panowie, Da daliście m i Da ćwierć gnoju z obory panowie chleba Da i trzy ć w i e r c i z chlewa. (s. 333, n r 78) Nie żenię się z d w o r s k ą Nie żenię Rad się przy tej dziwką dworskiej dziwce Rozlenię Będzie m i się dworska dziwka Stroiła Nie będzie mi dworska dziwka Robiła. (s. 348, n r Oj dobry Kiedy chłop wódki Karbowego Albo Pana na 127) pańszczyźnie gwiżnie poczęstuje obiecuje. Ekonoma '•' Z . G l o g e r t a k p i s a ł o s w o i c h z b i o r a c h : . . D z i ś w ł a ś ­ nie, k i e d y c h o d z i o u c z c i w e z a s ł o n i ę c i e l u d u p r z e d spaczonymi p o j ę c i a m i o m o r a l n o ś c i i p r z y r o ­ d z o n y c h stosunkach s p o ł e c z n y c h (podkr. moje — A . J.). a n a w r ó c e n i e b ł ą k a j ą c y c h s i ę u m y s ł ó w k u p o ­ j ę c i o m e t y c z n y m , k u czystej i zacnej u c z u c i o w o ś c i serca i m i ł o ś c i , p r z e d s i ę w z i ę l i ś m y s a m i opracowanie antologii, w k t ó r e j oświeceni z n a j d ą w y b ó r i pod­ r ę c z n i k c a ł e j naszej s t a r e j l i t e r a t u r y n i e p i ś m i e n n e j , a l u d otrzyma s u m ę r o d z i m y c h estetycznych pojęć, k r z e p k i j ę z y k starodawny i obraz poezji w p i e ś n i a c h , wybranych według najpiękniejszych wariantów". „ K ł o s y " T . X X X I I I r. 1881 n r 836. panowie mi się nic się nie lęku boi Chociaż z kijem nad nim stoi Chociaż z kijem nad nim stoi. (s. 362, n r Mówiła mi moja Nie trza darmo A ż k t o doda 172) mać serca dać pieniędzy Bo zła m i ł o ś ć o n ę d z y . 12 �Ale Maciek Rozpedai Lepsze rozumnie mi na serce gumnie tysiące. is. 368. n r Da sierotka Da to m n i e b y ł o n i e ja Da było Do bogatej jechać. Oj sieroty, sieroty Da w i e l e was na Oj n i ojca n i matki se 1 gorące Niż p i e n i ą ż k ó w 193) była brać Jasiulku świecie D a g d z i e s i ę podziejecie?... (s Uboga Da nie ja Oj j u ż ja 372. n r 204) sieroteczka mam ja pierzyny się nie cej zgodne są z duchem narodu, ale razem są n a j p i ę k n i e j s z y m tego rodzaju pomnikiem". " Także Z. Gloger podkreślał: „Charakter pieśni ma ścisły związek z ż y ­ ciem rodzimym i charakterem narodu, pieśni bowiem są z w i e r c i a d ł e m uczuć, pojęć i oby­ czajów narodowych". " Stwierdzenie faktu nie pociągnęło jednak za sobą dalszych konsekwencji, takich jak opra­ cowanie i analiza zależności istniejących m i ę ­ dzy ż y c i e m ludu a jego twórczością. T a m zaś, gdzie próby tego rodzaju czyniono, na prze­ szkodzie stawała cenzura, konfiskująca takie np. prace, jak Henryka Biegeleisena „Szlachta w ś w i e t l e poezji ludowej" i „ D u c h o w i e ń s t w o w poezji ludowej" Próby takie były jednak sporadyczne, g ł ó w n y nurt zainteresowań prze­ sunął się, od czasu pojawienia się pierwszych prac Karłowicza, w kierunku badania genezy wątków t r e ś c i o w y c h i w p ł y w ó w oddziałują­ cych na folklor i sztukę ludową. Nawet B y ­ stroń, pomimo szerokich zainteresowań socjo­ logicznych, nie zdołał przełamać tych tenden­ cji metodologicznych i ograniczył się właści­ wie tylko do mało w y c z e r p u j ą c e g o o m ó w i e n i a stosunku pieśni do historii, pozostawiając na uboczu interesujące nas zagadnienie poznaw­ czych wartości folkloru. ożenię A Bożesz m ó j jedyny. (s. 393, n r 280) Pieśni takich, w y r a ź n i e określonych przez Kolberga jako „mało znaczące", można by za­ c y t o w a ć w i ę c e j . N i e w ą t p l i w i e wśród odrzuco­ nych ,,piosnek" wiele było m ó w i ą c y c h o chłop­ skiej krzywdzie, pańszczyźnie, różnicach ma­ j ą t k o w y c h itp. Znikome u w z g l ę d n i e n i e pieśni o w y d ź w i ę k u s p o ł e c z n y m przez ogół naszych zbieraczy spo­ w o d o w a ł o w konsekwencji szereg f a ł s z y w y c h ocen, p o k u t u j ą c y c h jeszcze do dnia dzisiejsze­ go. Charakterystycznym p r z y k ł a d e m jest J . St. Bystroń, nieprzeciętnej miary znawca polskiej pieśni ludowej. I on jednak, opierając się na nader jednostronnie dobranym materiale, nie mógł we w ł a ś c i w y sposób ocenić roli i znacze­ nia pieśni społecznej, pieśni wyrażającej życie i dążenia ludu. Dopiero powojenne już badania nad folklo­ rem, podjęte na szeroką skalę przez P a ń s t w o ­ wy Instytut Sztuki, przyniosły obfity materiał, pozwalający na zupełnie nowe spojrzenie na naszą pieśń, na rewizję wielu dotychczaso­ wych ocen i poglądów. Dopiero w oparciu o te materiały prześledzić można istotny związek zachodzący m i ę d z y pieśnią a życiem i charak­ terem ludu. N i e s ł u s z n y m jednak byłoby sądzić, że daw­ niejsi zbieracze i miłośnicy twórczości ludo­ wej nie dostrzegali związku między pieśnią i życiem. Już K . Brodziński twierdził: Dlatego celowym będzie przypomnienie na tym miejscu postawy wielkich materialistów rosyjskich X I X w.: Bielińskiego, Dobrolubowa i Hercena, którzy widzieli w twórczości ludo­ wej klucz do zrozumienia zagadnienia ludowo­ ści sztuki, do zrozumienia w ę z ł o w e g o w owym czasie problemu — położenia mas chłopskich w Rosji. Tak np. Hercen pisał: „Nie znając ludu można go gnębić, wyzyski­ w a ć i podbijać, ale nie można go wyzwolić". "' Z a r ó w n o Hercen, jak Bieliński i Dobrolubow dużo uwagi poświęcali zagadnieniu folk­ loru, przy czym zainteresowanie ich nie ogra­ niczało się tylko do strony artystycznej. W i ­ dzieli oni r ó w n i e ż w ustnej twórczości ludowej nieocenione źródło wiedzy o ludzie, wiedzy 1 " ' K a z i m i e r z B r o d z i ń s k i : L i s t do r e d a k t o r a D z i e n ­ nika Warszawskiego (o p i e ś n i a c h ) . D z . W a r s z a w s k i 1826 г. I V s. 173. 1 1 1 3 „Jeżeli dziś zaczynamy cenić poezję natu­ ralną, a często tylko niby naturalną, godna po­ znać naprzód te pieśni, które nie tylko n a j w i ę ­ 12 Z . G l o g e r , 1. c. ' - S k o n f i s k o w a n e w 1886 r. w p i ś m i e „Przegląd S p o ł e c z n y " , cyt. w g K . D u n i n - W ą s o w i c z a : Czasopiś­ m i e n n i c t w o l u d o w e w G a l i c j i . W r o c ł a w 1952 s. 70. A . Hercen: P o ł n o j e sobranije soczinienii — pod r e d . M . L e m k e , t. X V s. 181. W i n n y m m i e j s c u H e r c e n pisze: „ D ą ż e n i a l u d u r o s y j s k i e g o n i e s ą p r z e d s t a w i o ­ ne w f o r m i e t e o r i i , ale i s t n i e j ą w ż y c i u l u d u , w j e g o p i e ś n i a c h i b a j k a c h " (op. с. V I . s. 305). �potrzebnej w ł a ś n i e w tym celu. aby zrozumieć lud i w y z w o l i ć go z jarzma pańszczyzny. Szczególnie w a ż n e są jednak dla nas uwagi Lenina, zanotowane we wspomnieniach W. Boncz-Brujewicza, a odnoszące się do okresu zesłania: ..Włodzimierz Iljicz, studiujący stale s ł o w ­ nik języka rosyjskiego Dala, zaintereso­ wał się przytoczonymi w nim p r z y s ł o w i a m i i przypowieściami. Nie p a m i ę t a m już teraz jak. ale rozmowa zeszła na zagadnienia eposu l u ­ dowego i gdy powiedziałem, że mam w biblio­ tece dość dobrze dobrany zbiór opowiadań, pieśni ludowych i bylin, Włodzimierz Iljicz za­ pytał, czy m o g ę dać mu je do przejrzenia. Oczywiście z radością s p e ł n i ł e m prośbę i jesz­ cze tego wieczoru w i d z i a ł e m , jak Włodzimierz Iljicz czytał u w a ż n i e „Smolenskij etnograficzeskij sbornik". zestawiony przez W. N. Do­ browolskiego. Cóż to za ciekawy materiał — powiedział do mnie Lenin, kiedy zaszedłem rankiem do niego. P r z e j r z a ł e m te książki pobieżnie, ale jak w i d z ę brak albo rąk do pracy albo chęci, aby to wszystko uogólnić, przejrzeć ze społecz­ no-politycznego punktu widzenia. Przecież na podstawie tego materiału można by napisać piękną rozprawę o marzeniach i tęsknotach ludu... Oto, na co należałoby zwrócić u w a g ę naszym historykom literatury. To jest przecież najprawdziwsza ludowa twórczość, tak ważna i potrzebna dla badania psychologii ludu w nasze dni". " W y p o w i e d ź ta wskazuje na to, jak wielkie znaczenie przykładał Lenin do badań nad twórczością ludową, ,,tak ważną i potrzebną dla badania psychologii ludu w nasze dni". S ł o w a Lenina aktualne są również i dla nas szczególnie w obecnym okresie walki o uspółdzielczenie wsi. o kształtowanie nowej moral­ ności socjalistycznej, nowego stosunku do pra­ cy itp. Aby d o k o n y w a ć zmian w psychice ludzkiej trzeba opierać się o znajomość psy­ chologii ludu, trzeba znać jego dawne t ę s k n o ­ ty i marzenia, umieć w y k o r z y s t a ć je i rozwi­ nąć. Folklor nasz daje bogaty materiał dla tego rodzaju uogólnień. Lenin podkreśla jednak w swej wypowiedzi, że należy ten materiał ocenić z politycznospołecznego punktu widzenia, a w i ę c umieć w y c i ą g n ą ć z niego w ł a ś c i w e wnioski. Zadanie to obowiązuje nas zarówno w stosunku do dawnych zbiorów, jak i w pracy nad współ­ czesnym m a t e r i a ł e m folklorystycznym. Zasta­ n ó w m y się w i ę c , jakie wartości poznawcze po­ siadać dla nas może polska pieśń ludowa, baj­ ka, opowiadanie czy przysłowie. * Czy pieśń ludowa może stać się dla nas źródłem wiadomości o dawnych czasach? B y stroń tak pisał o tym: ..Pieśń tworzy świat dla siebie zamknięty, wyniesiony ponad codzienne stosunki ludzkie, stąd też normalnie nie opisuje zdarzeń histe­ rycznych czy też s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h itd.. mamy jednak i pieśni, które bezpośrednio czy pośrednio okazują łączność z przeszłością poli­ tyczną czy kulturalną narodu." •' 1 Zarówno ta w y p o w i e d ź , jak i wiele innych świadczy o tym, że B y s t r o ń widział pewien związek m i ę d z y pieśnią a ż y c i e m , ale nie do­ strzegł tego. w jakiej mierze pieśń może być odbiciem życia, przekazać informacje o przesz­ łości. Bystroń zawężał zagadnienie do szukania jedynie prawdziwości danych histerycznych, stwierdzając przy tym. że: ,,...lud nie ma z m y s ł u historycznego. Pamięć ludu jest krótka; czasy i wypadki giną w nie­ pamięci pokoleń. Jeżeli zechcemy się dowie­ dzieć, co wieśniak nasz wie o dziejach kraju z tradycji bezpośredniej, przekazywanej z oj­ ca na syna, nie uzupełnionej wiadomościami ze szkoły i książek, to zadziwi nas zupełne ubóstwo ludowej wiedzy historycznej". "' Na uzasadnienie swego poglądu B y s t r o ń przy­ tacza wiele przykładów ś w i a d c z ą c y c h o tym, że lud istotnie nie ma z m y s ł u historycznego, że dowolnie zestawia fakty, przeinacza je i prze­ suwa w czasie. Pogląd ten zaciążył na naszej folklorystyce, zwalniając niejako z obowiązku dokładniejszej analizy pieśni historycznych lub dotyczących dawnych w y d a r z e ń czy postaci. Wydaje się jednak, że Bystroń mając w pewnym w ą s k i m zakresie rację, nie dostrzegł istoty zagadnienia. Sprowadza on bowiem po­ znawczą rolę folkloru jedynie do wierności opisu historycznych w y d a r z e ń i wychodząc z tego założenia n i e w ą t p l i w i e ma rację, gdy l : > J. St. B y s t r o ń : P o l s k a p i e ś ń l u d o w a . K r a k ó w . N a r o d o w a , s. 28. J. St. B y s t r o ń : H i s t o r i a w p i e ś n i l u d u p o l s k i e g o . K r a k ó w 1925 s. 6. Bibl. 1 4 W. D . B o n c z - B r u j e w i c z : L e n i n o poezji (cyt. w g N . A n d r e j e w a : R u s s k i j f o l k l o r . L e n i n g r a d 1938 s. 29). 1,1 7Л �odmawia dokumentarnej wartości pieśniom jak: Posłuchajcie 0 wojnie Jak to król niedzielę Wpłynęły Na tym Gdzie W temu bardzo miejscu niedzielę 1 do lat Sobieski. rano okręty był Bramy pilnie tureckiej dwieście Walczył W proszę takim np. obraz stanęły święty. bardzo rano otworzyli miasteczka Turków Widnia napuścili... 1 7 Sprawa jednak polega na c z y m ś zupełnie innym. Już W a c ł a w z Oleska (Zaleski) wie­ dział, że: „...jeżeli zechcemy w pieśniach ludu szu­ kać dat historycznych, mniejszą może odnie­ siemy korzyść jak się spodziewamy. W pieś­ niach ludu daty historyczne , pomieszane są z bajkami i baśniami, od których je czasem nie podobna odróżnić." Niemniej twierdził on, że „...pieśni ludu będąc obrazami, w których każdy naród s w ó j charakter najwierniej ma­ luje i przedstawia, w y n u r z a j ą c swoje uczucia, opisując zwyczaje i wszelki obyczaj — są n a j d o k ł a d n i e j s z y m w y r a z e m życia n a r o d o w e g o." pozwalają bowiem stwierdzić np. popularność takich ludowych p r z y w ó d c ó w jak Piotr Ś c i e ­ gienny, Jakób Szela czy Kcstka-Napierski. O życiu i spisku Ś c i e g i e n n e g o wiemy z histo­ rii, ale jedynie pieśń ludowa m ó w i nam o po­ pularności jego postaci. Badania prowadzone na terenie Kielecczyzny w okresie przedwo­ jennym przez J . Chorosińskiego oraz poszuki­ wania prowadzone w obecnym okresie przez p r a c o w n i k ó w P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki p o z w o l i ł y stwierdzić dużą popularność postaci Ściegiennego. Okazuje się, że liczne pieśni o nim lub też poszczególne fragmenty tych pieśni znaleziono zarówno w pow. iłżeckim, jak i w kieleckim, jędrzejowskim, radomskim czy w ł o s z c z o w s k i m . Ś w i a d c z y to o d u ż y m od­ dźwięku, jaki znalazł ruch ks. Ś c i e g i e n n e g o wśród ludu Kielecczyzny. 1 0 O n i e k t ó r y c h postaciach bohaterów histo­ rycznych dowiadujemy się w ł a ś n i e dopiero z ludowych pieśni. Tak np. powojenne już ba­ dania na Opolszczyźnie przyniosły pieśń o Marku z Jemielnicy, przywódcy buntów chłopskich na początku X I X wieku. Oto pieśń o nim: W Jemielnicy Od Płaczą N i e w ą t p l i w i e Zaleski słusznie rozumiał za­ gadnienie, szukając w pieśni nie prawdy hi­ storycznego faktu, ale prawdy „pod w z g l ę d e m psychologii". Wartość folkloru, jako źródła wiedzy o l u ­ dzie, polega w i ę c nie na dokładności opisu historycznych faktów, ale na tym, że daje on pojęcie o ustosunkowaniu się ludu do tych faktów. Tego zaś nie dadzą nam często ani żadne źródła pisane, ani oficjalna historiogra­ fia, czy też pamiętniki lub listy, niemal zawsze zabarwione subiektywnymi ocenami piszących. Pieśni, opowiadania, legendy, bajki czy przysłowia świadczyć mogą jedynie o tym. jak lud reagował na wydarzenia historyczne i na krzywdy doznawane ze strony dworu. O czym marzył, do czego dążył, z czym walczył, co ko­ chał i kogo nienawidził. Pieśni ludowe są więc dla nas cennym ś w i a d e c t w e m historycznym, 1 7 Jeden z licznych w a r i a n t ó w zapisany, w r a m a c h A k c j i Zbierania Folkloru (AZF) P a ń s t w o w e g o Insty­ t u t u S z t u k i , w 1950 r. p r z e z M . i J. S o b i e s k i c h od 54-letniego Walentego Kunysza, wieś Kraczkowa, pow. Ł a ń c u t . 1 8 W a c ł a w z Oleska: Pieśni polskie i ruskie g a l i c y j s k i e g o . L w ó w 1833 s. X V I — X V I I . 14 ludu chłopcy i starzyki i N i e masz M a r k a Cieszyciela Przedoł Za miłego go z d r a d ż c a judaszkie się Płacze nasze sm;ai.u.ią. Nie ujrzymy Od pańskiego dziecia Taką porę wiary ogibają chłopom Może bez talary. tym Markiem, Ziemia dziecia. naszego Drzewa Za dzień zawodzeń dziołchy Baby, I S sądny żałosnych co n a m padół: i wola... zelżenia rzemienia co płaczą obaczą. 2 0 Zdarza się, że oficjalna ocena historyków różna jest od oceny danej przez lud. Charak­ terystyczne przykłady daje nam w tej dziedzi­ nie folklorystyka radziecka. Gorki stwierdził np. na I W s z e c h z w i ą z k o w y m Zjeździe Pisarzy Radzieckich, że: „...poezja ludowa ma swoje zdanie o dzia­ łalności Iwana Groźnego, i zdanie to zdecydol ! l P o r . a r t . J. C h o r o s i ń s k i e g o : Ż y c i e i w a l k a l u d u ziemi kieleckiej w pieśni. „ P o l s k a Sztuka L u d o w a ' ' 1952 n r 6 s. 301—315. -° Z a p i s a ł a E w a Dziewkowice. Domaradzka w r. 1946 we wsi �waníe różni się od oceny historyków, których nie bardzo interesowało, co w n o s i ł a walka mo­ narchów z feudałami w życie ludu pracują­ cego". Żyjący na początku X I X w. historyk K a ramzin oceniał np. zdecydowanie negatyw­ nie działalność Iwana Groźnego widząc w nim okrutnego despotę, natomiast przedstawiał bojarów jako niewinne ofiary carskiej ty­ ranii. Karamzin musiał jednak przyznać, że w pamięci ludu, w pieśniach jego i opowiada­ niach Iwan Groźny w y s t ę p u j e jako car-zdobywca, jako jeden z t w ó r c ó w potęgi Rosji i bezwzględny przeciwnik samowoli bojar­ skiej. - Innym przykładem jest ogromna po­ pularność postaci Pugaczowa czy Stieńki R a ­ zina w pamięci ludu. Katarzyna I I , chcąc po wyroku na Pugaczowa zatrzeć w s z e l k ą pamięć o nim, zabroniła surowo śpiewania jakichkol­ wiek pieśni z w i ą z a n y c h z buntem i z osobą P u ­ gaczowa. Za przekroczenie tego zakazu groziło zesłanie. Ale lud śpiewał o Razinie i śpiewał również o Pugaczowie, nazywając go „ojcem rodzonym" i „ j a s n y m słoneczkiem". 1 L u d jednak nie zawsze ocenia wydarzenia zgodnie z prawdą faktyczną, często w sądach swych, w y r a ż o n y c h w twórczości artystyczne], daje w ł a s n ą ocenę w y d a r z e ń czy osób. Niez­ miernie ciekawa jest ludowa „prawda" o Kostce-Napierskim. Jak w y k a z a ł w swym cennym studium Julian Krzyżanowski, legenda ludo­ wa poprawiła histerię, ratując Kostkę-Napierskiego spod szubienicy. Nie dopuściła, aby orę­ downik góralskiej krzywdy zginął śmiercią hańbiącą na palu. W ł a ś n i e pod w p ł y w e m l u ­ dowej legendy ukształtował wydarzenia L u ­ cjan S i e m i e ń s k i w balladzie o Napierskim. Idealizowanie postaci bohaterów ludowych połączone jest czasem z wprowadzeniem róż­ nych e l e m e n t ó w dawnych opowieści czy le­ gend; niejednokrotnie następuje jakby na­ kładanie się na siebie obrazu postaci legendar­ nej i rzeczywistej. Tak w i ę c nieraz twórczość ludu nie przekazuje nam autentycznego opisu wydarzeń, ale jego subiektywnie zabarwioną interpretację. Można to określić jako rezultat swoistej oceny faktów historycznych z klaso­ wej, ludowej pozycji. L u d ocenia przy tym i zachowuje w pamięci bynajmniej nie wszystkie wydarzenia, ale j e ­ dynie te, które w p o w a ż n i e j s z y sposób odbiły się na jego życiu. Z pieśni czy legendy nie od­ czytamy w i ę c historii k r ó l ó w polskich ani dat w a ż n i e j s z y c h w y d a r z e ń p a ń s t w o w y c h . L u d po­ został obojętny na różne zmiany m o n a r c h ó w , wojny i wydarzenia, w których nie b y ł zaan­ g a ż o w a n y . Nic w i ę c dziwnego, że wojny tu­ reckie plątały się potem z odsieczą w i e d e ń s k ą , a całość p r z y p o m i n a ł a znane z czasów szkol­ nych wierszyki, np. „Kara Mustafa, wielki w ó d z Krzyżaków..." Znamienny jest fakt, że postać Napoleona znacznie silniej odbiła się w folklo­ rze rosyjskim niż we francuskim. T ł u m a c z y się to tym, ze pochód na M o s k w ę i n i e b e z p i e c z e ń ­ stwo grożące krajowi z m o b i l i z o w a ł o w Rosji masy ludowe przeciw najeźdźcom. W ł a ś n i e ma­ sowy, ogarniający cały kraj ruch partyzancki spowodował, że wojna z Napoleonem stała się sprawą całego narodu, że przeszła do historii pod n a z w ą „ojczyźnianej", że znalazła silne odbicie w pieśniach i opowiadaniach ludowych. Nasz lud, uginający się pod jarzmem p a ń ­ szczyzny, nie i n t e r e s o w a ł się zmianami i wy­ darzeniami, które r o z g r y w a ł y się w politycz­ nych kręgach stolicy, p o z o s t a w a ł o b o j ę t n y wo­ bec poczynań, które nie m i a ł y żadnego z w i ą z ­ ku z jego losem. T y m należy t ł u m a c z y ć nikły oddźwięk p o w s t a ń narodowych w pamięci l u ­ du, przy jednoczesnym przechowywaniu tra­ dycji Bartosza Głowackiego, Kościuszki, Mar­ ka z Jemielnicy, Ś c i e g i e n n e g o , Pantoczka czy Szeli. Tak np. oddźwięk powstania listopado­ wego znajdujemy zaledwie w jednej czy dwóch pieśniach, a i rok 1863 znalazł nie o wiele bogatszy wyraz w ludowej twórczości. Pieśń daje w i ę c charakterystyczne ś w i a d e c t w o oderwania p o w s t a ń od ludu, dokument po­ twierdzający obojętność mas ludowych w sto­ sunku do wydarzeń, po k t ó r y c h nie obiecywa­ ły sobie zmiany swego p o ł o ż e n i a . 24 - ' B y s t r o ń podaje w swej pracy „ H i s t o r i a w p i e ś n i ludu polskiego" dwa zaledwie p r z y k ł a d y dotyczące 1863 r. D o t y c z ą one j e d n a k n i e t y l e p o w s t a n i a , i l e o d d ź w i ę k u b i t w y pod G r o c h o w i s k a m i w ś r ó d okolicz­ nej l u d n o ś c i . J e d e n p r z y k ł a d t o : „Będzie bitwa, będzie Pod G r o c h o w i s k a m i Pojedzie matusia Ze s w y m i s y n a m i . " 1 - W. K . S o k o ł o w a : Russkije istoriczeskije pieśni X V I w i e k a . „ S ł a w i a n s k i j F o l k l o r " ( M a t e r i a ł y issledowanija po istoriczesko.i n a r o d n o j poezji S ł a w i a n ) . I z d . A k a d e m i i N a u k Z S S R , M o s k w a 1951 s. 10. -- N . K o ł p a k o w a : Kniga o russkom folklore. Le­ n i n g r a d 1948 s. 11. Julian Krzyżanowski: Paralele. Warszawa 1935 s. 173 o r a z „ W i e ś " n r 25 z d n i a 24.VI.1951 s. 2. i Drugi, Kasi: wpleciony w wątek balladowy o Jasiu „...Kasia z a p ł a k a ł a Kaz moja rodzina? 15 �Nie miał w i ę c racji Bystroń. w y p o w i a d a j ą c negatywny sąd o wartości historycznej mate­ riału folklorystycznego. Nie miał, ponieważ szukał jedynie zgodności dat i faktów, a po­ mijał to co najistotniejsze — l u d o w y spo­ sób oceny zjawisk, inieraz przejawiający się w ł a ś n i e w przeinaczaniu historycznych wyda­ rzeń, w zabarwianiu ich marzeniami i prag­ nieniami ludu. w s p o m i n a j ą c y c h stoczoną przed dwoma wie­ kami b i t w ę pod Zawichostem. N i e j e d n ą inte­ resującą informację znajdujemy również w starych księgach sądowych, kronikach i in­ nych materiałach archiwalnych. Właśnie z archiwów dworskich pochodzi ciekawa pieśń z 1788 r. o zbiegostwie chłopów do ..lepszego" pana. R z u c i m na zawsze Wartość poznawcza folkloru polega przede wszystkim na tym, że uzupełnia on historię oceną w y d a r z e ń z punktu widzenia ludu, co jest niezmiernie w a ż n e dla wytworzenia praw­ dziwego obrazu przeszłości. Tak rozumiał to M. Gorki twierdząc, że: Brzeg Wisły A na Przejdziemy to Ci Krakowianie przybyli cię zoczyli Łaskawy Z panie. temi przebrnęli Prośbami Bych Pod swą 16 żelazem tu chwalą nie palą. P e ł n a wymowy jest pieśń o pańszczyźnie: Со/, to za Cztery W ojczyzna dni pańszczyzna piecu ogień Na zalij pańszczyznę dalij. -' Echem rugowania chłopów ze wsi jest p i e ś ń podana przez Kolberga: I stodoły I służącym Oj, nas pan, wygnał, 1938 powywracał nie dobrześ Będziesz trzeci roczek, c a ł y k r w i ą zalany, cały k r w i ą zalany K t ó r y chłopiec najzdatniejszy, k t ó r y chło­ piec n a j z d a t n i e j s z y do w o j s k a w y b r a n y . i folklor. Leningrad Że W s z y s t k i c h c h ł o p ó w ze w s i w y g n a ł Sześćdziesiąty Gorki zakazem się Oj, wygnał J a k w i d a ć , t r u d n o to n a z w a ć ś l a d a m i powstania, sam z r e s z t ą B y s t r o ń stwierdza, że tradycja o powsta­ n i u ..nie z n a l a z ł a g ł o ś n i e j s z e g o echa w p i e ś n i l u d o ­ w e j " . ( „ H i s t o r i a . . . " s. 101—102). N i e l i c z n e p i e ś n i d o ­ t y c z ą c e w y d a r z e ń 1863 r „ z n a l e z i o n e o b e c n i e w r a m a c h badań terenowych Państwowego Instytutu Sztuki, r ó w n i e ż p r z e d s t a w i a j ą j e w s p o s ó b p o ś r e d n i . T a k np. p i e ś ń z a p i s a n a w 1950 r. przez M . i J. S o b i e s k i c h w p o w . ł a ń c u c k i m od W a l e n t e g o K u n y s z a stanowi nieznacznie zmieniony w a r i a n t znanej pieśni r e k r u c ­ kiej : K. Piksanow: wzięli opiekę. Ludzie Boków M o j a rodzineczka Marnie wyginęła Braciska zabili Siostra utonęła Brata m i zabili Pod G r o c h o w i s k a m i Siostra utonęła W rzece p o d l o d a m i . " 2 5 rzekę cię ich Waszym N s. 34. murawy. Po By ,,...nie można znać prawdziwej historii nie znając ustnej twórczości ludowej... Nie znając tego co było, nie można pojąć prawdziwego sensu teraźniejszości i celów przyszłości." S p r ó b u j m y zilustrować to twierdzenie przy­ kładami pieśni ludowych. Dają one ciekawy materiał do badania przeszłości naszego ludu, jego życia i poglądów, chociaż pochodzą prze­ ważnie z czasów nie w c z e ś n i e j s z y c h niż połowa X V I I I wieku. O czasach w c z e ś n i e j s z y c h do­ wiedzieć się m o ż e m y jedynie z pieśni utrwa­ lonych w druku, a w i ę c poprzez śpiewniki, zbiory pastorałek czy kolęd, w których znaj­ dujemy niekiedy ludowe motywy i pieśni. Cen­ ny bywa także przekaz pośredni. Z kronik Długosza dowiadujemy się np. o cyklu pieśni prawy łaskawsze sam wypłacał. parchu na zrobił, siebie robił. - s Wiele interesujących przykładów ilustrują­ cych związek pieśni pańszczyźnianej z ż y c i e m B - R k p . n r 17186 z B i b l i o t e k i C z a r t o r y s k i c h w K r a ­ kowie. W dalszych strofach p i e ś ń ma charakter pochlebczy, przypuszczalnie została ułożona dla „ n o ­ wego" pana. Ostatnia z w r o t k a jej b r z m i : „Chcecie pam — wiemv l ż y c i e przedłużyć I W a m też będziemy] T y m ż y c i e m s ł u ż y ć " . Z a p e w n e te m o m e n t y w p i e ś n i z a d e c y d o w a ł y o jej spisaniu i zachowaniu. - ' A Z F . Z a p i s a ł J. C h o r o s i ń s k i od 4 5 - l e t n i e j A n n y Michalskiej, wieś Bieliny, pow. kielecki. W y k o n a w c z y ­ n i zna p i e ś ń od s w e j o k . 9 0 - l e t n i e j m a t k i . -• O. K o l b e r g : Seria X I I I n r 341. �podaje St. Czernik, przytaczając pieśni siero­ ce, buntownicze i inne.'"' W pieśniach znajdziemy również ślady bun­ tów chłopskich, p o w s t a ń i rabacji. Wspomina się w nich nazwiska ludowych p r z y w ó d c ó w : Kostki-Napierskiego, Marka z Jemielnicy, Ś c i e g i e n n e g o i Szeli. Warto z a c y t o w a ć pieśń o Jakubie Szeli i wydarzeniach 1846 r. P i e ś ń ta w y r a ż a nie tylko przyczyny rabacji chłop­ skiej — straszny ucisk i bezprawie ze strony panów, ale zawiera r ó w n i e ż wezwanie do bun­ tu, do rewolucji. Jest to jedna z kilku pieśni o rabacji galicyjskiej, zanotowanych w ramach badań terenowych P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki: W roku osiemset c z t e r d z i e s t y m T y ś s t a n ą ł , Szelo, na już miał Ciemnym gromada Przyszli do Wyroki biedy wieczorem Chłopów za w Francyjo, ty rodzina W cudzej Szczęśliwy z Co przyjdzie... - żałować, Umrzesz ze tysiąca Powiadają ludzie Że to w Prusach W Prusach Nie byla Więc Bo robić Aż się skóra podrze. bezprawiem Aż się skóra podrze Koszula ogrodzie popęka Kto pojedzie Ten se do Prus Ach, Boże kochany, Boże mój jedyny m popamięta. dziedzica i prosi Z tej mnie, pruskiej Boże krainy. łzami panie swymi T o naszej z e m s t y nam dobrze trzeba ukryta dziedzicu Ach, grzechami. B y ł e ś ty straszny dla o j c ó w Biłeś landzie bądzie : i nazad wiele. to u p a d l O s w o j e ż y c i e ze Późno płakać Dużo pieśni opowiada o niedoli bandosów w ę d r u j ą c y c h za pracą, o ciężkim losie emi­ granta zmuszonego do pracy na obcej ziemi. odczytać. dziedzic na cię zginie Wyprowadź Pan nieszczęsny na krainie Niejeden szóstym dworskim pana, pana śmierci Francyjo, Niejedna przeważnie czele B y wreszcie s k o ń c z y ć z szlachty Chłop W pieśniach takich w y s t ę p u j e motyw niedoli żołnierza. naszych Boże kochany, Boże, twoja wola Wyprowadź mnie. Na te p o l s k i e , Boże pola. przyczyna dzieci p r o s z ą c e ich wtedy śmiało, chłopi, chleba Ciekawa jest również pieśń malująca roz­ czarowanie chłopa, który za chlebem w y w ę d rował do Ameryki. wina. idziemy droga długa nas Podpálím pałac. Krwawe dalej czeka płomienie Sprzedałem ja rolę : l Niech w i d z ą wszyscy z daleka. " I Na Na wojnę Sierotoma. " 1951 dużej ja Do s i ę dosta) :) fabryki. piszą odpisał tu nie tak sobie dom, Swojej :) pojechał z matką im Jakżem dobrze c h ł o p c y , do roli :) myślał. dom orać (: N i ż w tej A m e r y c e :) sie Z L chłopów A Z F . Z a p i s a l i w 1950 J o d ł o w a , pow. jasielski. : Ameryki tej (: Ż e doma St. C z e r n i k : P o e z j a s. 63 — 111. ja Do I piniondzoma Zastawiajom Jakżem Ojciec som. w się zabieram Ameryki. (: Z a r a z ż e m pobrali B o g o c e som tej Do sieroty wojnie Trzęsom Do sieroty Wszystkie koniki (: A s a m W pieśniach z okresu wojny niemiecko-francuskiej í e T O ^ l przewijają się dwa motywy — ciężkiej doli żołnierza, narażonego w każdej chwili na śmierć, i motyw krzywdy chłopskiej. B y ł y one popularne o c z y w i ś c i e tylko w zabo­ rze austriackim. Oto jedna z nich: Wszystkie białe polskich. Warszawa r. M . i J. S o b i e s c y w e wsi " A Z F . Z a p i s a ł w 1950 r. A d o l f D y g a c z od 6 7 - l e t n i e j Franciszki Geluzda, w i e ś Poliwoda, pow. opolski. :l panną maszerować. 2 ' A Z F . Z a p i s a ł w 1950 r. A d o l f D y g a c z o d 4 9 - l e t niego P i o t r a B ł a s z c z y k a , wieś Kieszki, pow. l u b l i niecki. A Z F . Z a p i s a ł w 1951 r. T a d e u s z D u t k i e w i c z o d 34-letniej M a r i i Dziuba, w i e ś I r z ą d z e , pow. w ł o s z c z o w ski. ; l 3 17 �Nú negal riału szukc mijał sób < właśi rzeń, nieni Wi wszy ocen; jest ; dziw M. С Do dom, Swojej chłopcy, łączki (: N i ż w do dom Zebrali kosić tej Ameryce Piwko kuflem Bo ta Ameryka To obłuda :) : A t y m reśte (: O n a śmiele :) marnuje chłopcom niewinni :) : A u n i j i m ó w i ą — dej n a m p a n i i n n y c h :) :) lata. 3 - 1 o w o m i n n y c h nie dom : B o m n i e w s z y s t k i c h s z k o d a :) Ś w i a d e c t w e m postępującego procesu rozwar­ stwienia wsi są pieśni m ó w i ą c e o wyzuwaniu m a ł o r o l n y c h chłopów przez bogatych gospo­ darzy. Są one aktualne gdzieniegdzie jeszcze w naszych latach. Oto p r z y ś p i e w k a podana przez S t a n i s ł a w a Dziurdzia: : N i e c h sie z n a m i d z i e j e w o l o P a n a B o g a :) Wtenczas ich Dużymi Aze ubili palkami krew :) płynęła ze ścian s t r u m i e n i a m i :) A k i e d y ci d r u d z y Kule sykowali :) T o sie n a s i c h ł o p c y ze s o b ą ż e g n a l i :) Myśleliście, kmiecie, że m n i e Ja k o n i k i sprzedom, Górowanie A Wase na pieniędzy wyzeniecie w y g n a ć się W a m nie dom. pieniądzach k u p y Dziurdzia się nie boi. Oj żarna, Oj melłybyście, żarna z kamienia żeby co A k i e d y te W stoi twardego godnego... śwaby górę wystrzelili T o sie n a s i 3 5 Krótkie p r z y ś p i e w k i w y r a ż a j ą nieraz w skondensowanej, pięknej formie w i e j s k ą biedę. "У Dłu{ iść kazali tłomacy : Że chłopcy świata tak Młodym :) do d o m nosić. 'łomacka ,,... znajć tego sensi Sp kład; mate jego ważr XVI] wied lonyi zbio: duje dwudziestu : Postawili w tyle A wy nimcy : Będziecie : Pieśń pozwala nam zapoznać się nie tylko z przeszłością ludu, jest ona również ciekawym dokumentem o d z w i e r c i e d l a j ą c y m czasy nie­ dawne i teraźniejszość. Interesujące są liczne pieśni z czasów okupacji hitlerowskiej, nieraz drobiazgowo i wiernie rejestrujące poszczegól­ ne wydarzenia. Pieśń, którą przytaczamy, po­ chodzi z 1944 r. i opisuje akcję zatrzymania przez p a r t y z a n t ó w pod w s i ą Topola pociągu z zarekwirowanym b y d ł e m . Hitlerowcy zasto­ sowali ostre represje, paląc w i e ś Michniów i rozstrzeliwując ludność. Ciekawe są dwie ostatnie zwrotki, zawierające komentarz do wydarzeń. o ż y c i e p r o s i l i :) śwaby : P r z y j d z i e n a w o s k a r a :) lecieli Jak ' t r a w a na 3 6 :) chłopcy Leży ak zabili : Na ćtery sie o d b y w a ł a wziny I d z ,ie p o c i ą g u l i c y :) n i e w o l a :) Com idzie Tyś (: P o c i ą g t o w a r o w y :) S k o r o sie (: Z a r a z krowy :) 3 7 Michniowie się chodził w wioska po tobie t o b i e :) pod lasem żołnierzy (: P r z y p a t r z c i e giestapo wczesnym :) nieszczęśliwy Ojczyzna Ile (: O t y m d o w i e d z i a ł o stał (: A j a (: A t a l e ś n o b a n d a r o z p u ś c i ł a go n a r ę c e :) śwaba środku Katyń Polaków :) Wydarzenia w Michniowie jeszcze dziś ż y w e są w pamięci okolicznej ludności. D z i e w c z ę t a , które ś p i e w a ł y zbieraczowi o masakrze w Mich­ niowie, b y ł y tak wzruszone, że w y k o n u j ą c pieśń nie m o g ł y się p o w s t r z y m a ć od łez. tam pod Skalbmierzym (: T a m stosami : N i m i a ł go k t o p ł a k a ć , p r z y s ł a ś w i n i a , k w i c y (: J e s t w i o s k a T o p o l a :) Jal sam niu woj" tyczg bada lówn pieśr w p niezr kiej: polach :) panny Michniowie, Hej :) żołnierz : N a zielonej ł ą c e : Przysły trawa :) b ę d z i e c i e na U m a r ł polski łące łące pokosami : I w y tak j a k na trupów się tylko l e ż y :) :) rankiem do wsi przyjechało Jadą :) partyzanci Powiedzieć w Michniowie (: Ż e ż a n d a r m i jadą Sprawią t o b i e :) 3 J A Z F . Z a p i s a ł w 1950 r. J a n C h o r o s i ń s k i o d 9 0 - l e t niej Józefy Zelgi, Stara Wieś, pow. iłżecki. 3 5 A Z F . Z a p i s a ł a w 1950 r . Z o f i a Z a c h a r o w a Siedlce, 3 0 pow. klęskę we wsi bocheński. s. 34 A Z F . Z a p i s a ł w 1950 r. W ł a d y s ł a w D y l ą g o d J a n a Kaczmarczyka z Kobylec, pow. bocheński. 16 18 3 7 AZF. Zapisał w 45-letniej S t a n i s ł a w y pow. w ł o s z c z o w s k i . 1951 r. T a d e u s z D u t k i e w i c z od Kostrzejewskiej w Sadowie, �Pod naszym M i c h n i o w e m Dymy (: A W w górę stodołach synem (: K l ę k a Błaga przed żandarmem d z i e c k u :) masz t r z y (: I g i n i e s z Przez matką r ę c e :) żandarmi robicie z n a m i (: C ó ż w i n n y Z z niemieckie Żandarmi, Cóż miesiące wraz małymi Gdy te mówią żandarm matka Piersią matki d z i e c i a r n i :) słowa Bagnet (: A wom Jeśli wbija Przez dziś :) michniowskie (: T o t y l k o Spalone Na przez (: I n u c i Żyli niwy M y kolejno (: T e r a z ci :) Runęły Może Już n ó m nie wszyscy 'Żodnego t u nie patrzycie? robota, będzie! Bije nas trony, marsz! sprawdzali, znikną marsz!. tyrany, m u s i za k r z y w d y A Z F . Z a p i s a ł w 1950 r . J a n C h o r o s i ń s k i o d 2 0 - l e t niej A n t o n i n y K a r y ś , w i e ś M ą c h o w i c e , p o w . k i e l e c k i . rozprawy Próżna swe... 4 1 godzina już przemoc Nową s i ę era Budzi się miasto d rzeź zaczyna i wieś... 4 2 Wiele takich pieśni jeszcze obecnie pamiętają starzy działacze robotniczy, z a r ó w n o w mia­ stach jak i po wsiach. Nie wszystkie jednak przetrwały do naszych dni, wiele zanikło, u s t ę ­ pując miejsca innym, bardziej aktualnym i ar­ tystycznie d o s k o n a ł y m . Warto poruszyć z kolei zagadnienie, które n i e w ą t p l i w i e m o ż e n a s u n ą ć się przy czytaniu S 9 St. W a l l i s : Ś l ą s k i e p i e ś n i g ó r n i c z e . „ P o l s k a S z t u ­ k a L u d o w a " 1952 n r 3 s. 134 — 145. „ P o l s k i e p i e ś n i r e w o l u c y j n e z l a t 1918— 1939". W a r s z a w a 1950 s. 219. A Z F . Z a p i s a n a w 1950 r . o d 6 4 - l e t n i e g o J a n a Bajdy z Gorzkowic, pow. bocheński. P i e ś ń z 1917 r. u ł o ż o n a p r z e z K P P - o w c a . C y t . w g c z a s o p i s m a „ W i e ś " z d n . 13 m a j a 1951 r . 4 0 4 1 : i H biegiem * wierzycie? kładą zbiórka, odliczali, x s :t!l co marsz! zerwano, przyśni w g r o b i e :) Cennym dokumentem są r ó w n i e ż pieśni żoł­ nierskie, rzemieślnicze, a zwłaszcza robotnicze. W a r t o ś c i o w y materiał p r z y t o c z y ł niedawno na ł a m a c h „Polskiej Sztuki Ludowej" St. W a l lis. Spośród podanych przez niego pieśni na szczególną u w a g ę zasługują te, które związane są z w a l k ą przeciwko kapitalizmowi, przeciw niemieckiemu w ł a ś c i c i e l o w i kopalń. Niektóre z nich układano do melodii niemieckich, narzu­ canych w ś p i e w n i k a c h wraz z tekstami sła­ w i ą c y m i „szczęśliwą" pracę górnika, niemiec­ kich s z t y g a r ó w itp. Do takiej w ł a ś n i e pieśni „Schon wieder t ó n t vom Schachte her..." do­ robiono polski tekst, w y r a ż a j ą c y prawdziwe, rewolucyjne nastroje górników: ...Panie s z t a j g e r nas Lud pomścić tobie się siedzieć: N i e k t ó r e z pieśni wzorowano na znanych już melodiach i tekstach rewolucyjnych, jak пр.: Michniowie dziatwa dowiedzieć, na d r u g i g w i z d e k Komendanci piosenkę ten ż e b r a k wolny Twoja 3 3 Czy n i e u c i e k ł c z a s e m k t ó r y — b i e g i e m płocie dzieci w fedrują! zagwizdano z sienników A zobaczysz Michniowie, się rano Michniów Siedzi ptaszek p o l n y Jak fedrują, chcecie Czwarta k o m i n y :) spalonym boli, fedrują, A n i siedzieć, ani leżeć, biegiem I Przejedź teraz Jak w Berezie było zemdlona go z a k r y w a pany niewoli, bardzo Treść pieśni robotniczych wyrażona jest często w formie nieporadnej, daleko odbiega­ jącej od tradycyjnej formy pieśni wiejskiej; mimo to pieśni robotnicze o d g r y w a ł y ogromną rolę mobilizującą i agitującą. Pieśni te są rów­ nież cennym przyczynkiem do historii naszego ruchu robotniczego. Wiele z nich nadesłano po wojnie do W y d z i a ł u Historii Partii К С P Z P R . Ze ś p i e w n i k a „Polskie pieśni rewolucyjne z lat 1918 — 1939" cytujemy fragment pieśni więźnia Berezy Kartuskiej: ręku Synu m ó j , synu m ó j Dziś od lat Fedrują, matka życia nos Niech s i ę p a l ą :) s w y m na d o ś ć jest naszej Co m a t k i z dzieciarni Jedna m ł o d a Z Już walą 4 2 �Ni nega riału szuk; mija sób właś rzeń nien: W WSZJ ocen jest dziw M. ( )) • • znaj, tego sens podanych w y ż e j przykładów — w jakim stop­ niu przytaczane przez nas pieśni wiejskie czy robotnicze b y ł y powszechne, w jakiej mierze wyrażają one ocenę powszechną, a nie jednost­ kową. Odpowiedź na to pytanie należałoby o c z y w i ś c i e u d o k u m e n t o w a ć szerzej, ale na tym miejscu musimy ograniczyć się jedynie dc k i l . ku uwag i przykładów. A w i ę c sprawa powszechności. Badania pro­ wadzone przez P a ń s t w o w y Instytut Sztuki po­ zwalają na w y c i ą g n i ę c i e ciekawych w n i o s k ó w co do trwałości i powszechności pewnych w ą t ­ ków czy pieśni. Tak np. okazuje się, że na te­ renie niemal całego kraju spotyka się prawie identyczne teksty m ó w i ą c e o nienawiści do e k o n o m ó w , karbowych, pisarzy dworskich itd. Teksty takie, notowane rzadko przez dawnych zbieraczy, p r z e t r w a ł y do naszych dni. U K o l ­ berga (Seria X V I I I nr 12) znajdujemy zwrotki d o ż y n k o w e spod Proszowic: O j , za d w o r e m , za Szubieniczka Któż kład mat< jego ważi XVI wiec lony zbio duje tam Ekonom Oj, Bo A Bo z dziewki za A stoi Za dworym. za to, ludziom zapisuje.'' dniówki 1 Podobnie można zestawić liczne w c a ł y m kraju warianty innych bardzo popularnych pieśni: słoneczko zaszło za g ó r e c z k ę w P u ś ć t y nas do d o m u , e j , t y d z i a d z i e B o j a k nas n i e p u ś c i s z , t o s a m i C i e b i e , ł y s y d z i a d z i e , do k r z a я Żebym ja Orałbym nad miał ja nami nad was, wami. Panem b y m ci oral Ekunumem włóczył. A pisarzem radlił. Robić was bym (Prace i M a t e r i a ł y ...Trzeba w gbura Dowiedzieliby uczył. A n t r . - A r c h . V Etn. o r a ć , w szlachcica się, j a k czeladź s. 170) bronować szanować. ( A Z F . Z a p i s a n a w 1950 r. n a Warmii) jak onych nauczyć rządcą dziedzicem o r a ć , gdzie włóczyć. najcięższa w ł ó c z y ć , gdzie się perz rola, wywala. P r z y k ł a d ó w takich c y t o w a ć można wiele, stwierdzając tym samym szeroką popularność i trwałość pieśni społecznych, buntowniczych, klasowych. Wyrażają w i ę c one nie poglądy jednego, bezimiennego t w ó r c y , ale opinię ca­ łego ludu. W tym też leży wielka wartość po­ znawcza tych pieśni. wisiał? katuje, A pisarczyk Już moc z karbowym. A karbowy winien Ja sam niu wej" tycz: bada rówr piesi w p niezi kiej: panowie Macie to, katuje. A któż tam będzie Licho Panowie, ( A Z F . Z a p i s a n a w 1951 r. w p o w . w ł o s z c z o w s k i m ) szubienica Ż e ludzi bronować łobszanować. ( A Z F . Z a p i s a n a w 1951 r. w p o w . o l s z t y ń s k i m ) A to, d w o r y m , za Pisarczyk wola, rola We ś p e k t o r y lorać, a w pany B y łoni ziedzieli ludzi Panem P o r ó w n a j m y je z zapisanymi w 1952 r. zwrotkami z powiatu w ł o s z c z o w s k i e g o (wieś Siedlce): ny Dłu; śpektory Panem r z ą d c ą orać, a dziedzicem całuje, ekonom ludzi za ziedzieli Pana Boga m y łorać we ...Żebyśmy wiedzieli wisiał? karbowym. karbowy my Daliby dworem stoi. będzie Kiedy ciszy, łysy, pójdziemy, przywiążemy. s. 34 * A Z F . Z a p i s a ł Tadeusz D u t k i e w i c z od 53-letniej Joanny Kucharczyk. Z publikowanych w a r i a n t ó w tych zwrotek, pochodzących z innych regionów, wymienić m o ż n a zawarte u Steffena: ,.Zbiór polskich p i e ś n i lu­ d o w y c h z W a r m i i " , P o z n a ń 1931 t. I . s. 181, o r a z u K o l ­ b e r g a : L u d I , S a n d o m i e r s k i e , n r 203. 16 20 M ó w i ą c o znaczeniu folkloru, należy z w r ó ­ cić u w a g ę również na w a r t o ś ć jego jako źró­ dła wiadomości etnograficznych o życiu i pra­ cy ludu. Szczególnie interesujące są pod tym w z g l ę ­ dem pieśni górnicze, w pewnych przypadkach stanowiące jedyne i nieocenione źródło wia­ domości o dawnych czasach. „...pieśni górnicze m ó w i ą nam nie tylko o tym, co czuł górnik, ale dają również cenny materiał etnograficzny, i n f o r m u j ą c y nas o jego życiu, zwyczajach, pracy, stroju, posiłkach..." — pisze ś w i e t n y znawca folkloru górniczego S t a n i s ł a w Wallis w cytowanym już przez nas artykule. Wallis podaje m. in. pieśń opisującą codzienne życie górnicze, z której przytaczamy pierwsze zwrotki: �Gdy rano Żonka Przy zadzwonią, lampka górnik daje tern go o b ł a p i , m i l e Szczęśliwej Przyjdzie Czeko roboty na i pocałuje, szychty a ż ze opłacił, Sztygar lampką, recytuje, kilofem stracił? robota, gdy t a k u s ł y s z y , lepszo m a Uzbrojony idzie, wyjdzie. albo wcale Kolega odpowie: dobro tam A winszuje. szybu P o t e m go sie p y t o , j e l i sie sie g a l m ó n , cie wzajemnych zależności m i ę d z y literaturą pisaną i l u d o w ą . Ciekawe b y ł y b y n i e w ą t p l i w i e studia z zakresu wzajemnego o d z i a ł y w a n i a np. literatury r y b a ł t o w s k i e j i pieśni ludowej, jak też studia nad popularnością w ś r ó d ludu nie­ których u t w o r ó w k l a s y k ó w naszej literatury itd. Materiał folklorystyczny, k t ó r y m rozporzą­ dzamy, jest pod tym w z g l ę d e m zupełnie niedo­ statecznie wykorzystany. ubiero, otwiéro. k o p a l n i a , do c e c h o w n i na k a m r a t a , Poprawiół sie i dźwierze ochota. i rogiem, powie: idźcie z Bogiem... 44 D u ż o materiału etnograficznego zawierają również pieśni wędrownych rzemieślników, pieśni dziadowskie, owczarskie, pasterskie itp. Czasem w p r z y ś p i e w c e znaleźć można infor­ macje o stroju czy p o ż y w i e n i u , o nędzy wiej­ skiej. Zacytujemy jedną z takich p r z y ś p i e w e k : W c z o r a j b y ł y z i y m n i o k i , a dzisiaj som Cały I tydzień tak k o r p i e l e , a ż do s a m y piyknie wyglondom, chociaż buroki niedziele. miysa nie jodom. 4 5 P i e ś ń ludowa niejednokrotnie była wyko­ rzystana w pracach naukowych, jako jeden z pomocniczych m a t e r i a ł ó w informacyjnych. Tak np. F r . Engels, o m a w i a j ą c stosunki panu­ jące w dawnej rodzinie, p o w o ł u j e się na świa­ dectwo starorosyjskiej pieśni." Pieśni i przy­ śpiewki góralskie wykorzystuje w charakterze pomocniczego materiału dr W ł a d y s ł a w Och­ mański w pracy „Zbójnictwo góralskie". 1 P i e ś ń ludowa przedstawia także istotną war­ tość dla j ę z y k o z n a w c y , pozwala bowiem na uchwycenie niejednej charakterystycznej ce­ chy wymowy czy akcentowania, które w pieś­ ni zachowują się w formie starszej, bardziej skostniałej niż mowa potoczna. Precyzyjna technika w s p ó ł c z e s n y c h nagrań u m o ż l i w i a j ę ­ zykoznawcom korzystanie w szerokim zakresie ze zbiorów ludowych pieśni. Studia nad m a t e r i a ł e m folklorystycznym mogą mieć również niemałą wartość dla histo­ ryka literatury, pozwalają bowiem na w y k r y - Z e z b i o r ó w IQO Łukasza Wallisa. P o w s t a ł a ok. 1820 г., z a w i e r a 40 z w r o t e k . C y t u j ę w g St. W a l l i s a : bląskie pieśni górnicze. „Polska Sztuka L u d o w a " 1952 n r 3 s. 138. 4 " A Z F . Zapisana ląga od 55-letniego myślenicki. 4 6 Kończąc o m ó w i e n i e wartości poznawczych pieśni ludowej należałoby jeszcze zwrócić uwa­ gę na zagadnienie, w jakim stopniu p o m ó c nam może w naszych badaniach analiza strony mu­ zycznej. P o m i j a l i ś m y ją bowiem dotychczas, rozpatrując jedynie teksty pieśni. Melodia jest jednak nierozdzielną, integralną częścią skła­ dową pieśni. Jeżeli w i ę c o g r a n i c z a l i ś m y się do tekstu, to dlatego, że w nim przede wszyst­ kim można znaleźć odbicie konkretnej rzeczy­ wistości, odbicie różnych zjawisk życia co­ dziennego. Jednak m ó w i ą c o poznawczych w a r ­ tościach pieśni nie należy pomijać zupełnie strony muzycznej. Niejednokrotnie bowiem analiza łączna tekstu i melodii m o ż e przyczy­ nić się do ustalenia przypuszczalnego czasu po­ wstania pieśni. R ó w n i e ż zestawienie warian­ tów tekstowych i melodycznych pozwala na in­ teresujące obserwacje dotyczące rozwoju pieś­ ni, w p ł y w ó w z z e w n ą t r z itd. Badając stronę muzyczną można nieraz dotrzeć do e l e m e n t ó w ludowych wtopionych w inne utwory, zaa­ doptowanych przez kościół itd. Pierwiastki l u ­ dowe znajdujemy bowiem m. in. w dawnych kolędach, pastorałkach, mszach ludowych. Tak np. w drukowanym w 1631 r. zbiorze Dachnowskiego „ S y m f o n i e anielskie" znajdujemy kilka kolęd, dziś jeszcze śpiewanych (np. „Przybieżeli do Betlejem"), k t ó r y c h melodie zapożyczone są ze ś w i e c k i c h pieśni ludowych. Z tegoż zbiorku kolęda „Przy onej górze" u ł o ­ żona jest na m e l o d i ę pieśni ludowej „Hej, tam na górze",melodia zaś k o l ę d y „Cztery lata za­ wszeni pasał" jest identyczna z piosenką ..Cztery lata wiermem służył" itd.' K i l k a tych przykładów wskazuje, jak pomocna może być analiza melodii przy badaniu zapożyczeń z kul­ tury ludowej. Dlatego też, o m a w i a j ą c ogólnie wartości poznawcze folkloru, na ten moment należy również zwrócić u w a g ę czytelnika. 7 w 1950 r. p r z e z W ł a d y s ł a w a D y ­ Teofila Ł a c i a k a , G r u s z ó w , pow. F r y d e r y k Engels: Pochodzenie r o d z i n y , w ł a s n o ś ­ c i p r y w a t n e j i p a ń s t w a . W a r s z a w a 1947 s. 67. 4 7 D r Jan J . Dunicz: Pierwiastek narodowy w pol­ skiej k o l ę d z i e . „ M u z y k a P o l s k a " 1937 zeszyt X I I s. 553. 21 �Ni nega riału szuk, mija sób właś rzeń nien W j W S Z o c e n jest dziw M. ( j; tego , z n a s e n s To wszystko, co p o w i e d z i e l i ś m y uprzednio, daje odpowiedź na pytanie czy pieśń ludowa zawiera wartości poznawcze, czy m o ż e ona s ł u ż y ć jako źródło wiadomości o dawnych czasach, o historii ludu pracującego. Trzeba w i ę c odrzucić pogląd Bystronia, że „...pieśń ludowa bliższa jest naszemu odczuciu artystycznemu niż mogła nią b y ć kiedykolwiek; jej naiwność i w d z i ę k bezpośredniości, brak wszelkiego alembiku intelektualnego w przygotowaniu, obrazowość i konkretność w przeprowadzeniu, jej ponadspołeczność i jej „sztuka dla sztuki" — to cechy łączące pieśń l u d o w ą z najbardziej w y s u n i ę t y m i awangardałS mi poezji w s p ó ł c z e s n e j " . Twierdzenie o „ponadspołeczności" pieśni, o realizowaniu w niej haseł idei „sztuki dla sztuki" jest bowiem w n a j w y ż s z y m stopniu niesłuszne i k r z y w d z ą c e dla ludu, którego wielka i prawdziwa sztuka polega w ł a ś n i e na g ł ę b o k i m z w i ą z k u z ż y c i e m , ze s p o ł e c z n y m i warunkami bytu. • * kład matť jego ważr XVI wied lony zbio duje У Ułu{ П jal s a m '"j..' tycza ,.¿ n pieśń P -i w W m e Z k i e : W k a ż d y m niemal narodzie znane są opowiadania o szlachetnych i mocarnych bohaterach ludowych. Wystarczy w y m i e n i ć babilońskiego Gilgamesa, ż y d o w s k i e g o Samsona, greckiego Heraklesa, rzymskiego Herkulesa, skandynawskiego Thora czy wreszcie polskiego Toczygroszka czyli Żelazną P a ł k ę . Wszystkie te postacie, niezależnie od istniejących różnic, wyrażają pewne cechy wspólne. Są to: szla­ chetność i moc ogromna, pozwalająca na roz- J. St. B y s t r o ń : A r t y z m W a r s z a w a 1921 s. 62. s. 34. 22 16 * Podania, opowieści i bajki ludowe są dla nas r ó w n i e cennym jak pieśni m a t e r i a ł e m do poznania psychologii ludu, jego marzeń, tęsknot i uczuć. Najbardziej konkretne są o c z y w i ś c i e opowiadania o niedalekiej przeszłości, np. opowiadania o pańszczyźnie. Dają one mocny i prawdziwy obraz życia naszego ludu. Nieco inaczej jednak przedstawia się zagadnienie bajek i legend. Sięgają one p r z e w a ż n i e w głąb dziejów, opowiadają o z a m i e r z c h ł y c h czasach i wydarzeniach. Postacie i fakty niewiele ma­ ją o c z y w i ś c i e w s p ó l n e g o z prawdą historycz­ ną, nie na tym też polega ich wartość. Znacze­ nie bajek, podań czy legend opiera się bowiem na tym, że wyrażają one tęsknoty, dążenia i uczucia ludu, że m ó w i ą cne o psychologii ludu. 4 8 2 5 . pieśni ludowej. prawianie się z dzikimi bestiami, olbrzymami czy g r o ź n y m i tyranami. Bohaterzy ludowych baśni personifikują najpiękniejsze idee mas ludowych, u m i ł o w a n i e wolności i poczucie sprawiedliwości, w i a r ę w nieuniknione zwy­ c i ę s t w o nad ciemięzcami. Są to prawdziwi „bo­ haterzy pozytywni", nie schematyczni, nie konwencjonalni, ale w n a j g ł ę b s z y sposób t yp o w i. Właśnie na przykładzie takich posta­ ci można w y k a z a ć istotę zjawiska t y p i z ac j i: uogólnienie najistotniejszych cech i dą­ żeń, zaostrzenie r y s ó w charakteru, u m i e j ę t ­ ność wyboru nie tych m o m e n t ó w , które prze­ w a ż a ł y statystycznie, ale tych, które b y ł y naj­ bardziej istotne. Postacie takie wyrażają o c z y w i ś c i e nie tyl­ ko siłę ludu, ale i jego typowe dla danego okresu słabości. Toteż śledząc rozwój postaci w ludowej bajce czy legendzie, przekonujemy się o p o s t ę p u j ą c y m procesie uświadamiania sobie przez lud swojej krzywdy, klasowej prawdy. Postacie dawnych b o h a t e r ó w — jak np. wymienionego przez nas Toczygroszka czyli Żelazną P a ł k ę — cechuje w ł a ś c i w i e tylko s i ła fizyczna. Wielkopolska o p o w i e ś ć o Żelaznej Pałce kończy się w ten sposób, że dobry siłacz poznaje wreszcie, iż był dotych­ czas wyzyskiwany i poniewierany przez swego pana. Wymierza w i ę c swemu ciemięzcy za­ służoną karę. Jak słusznie zauważa przy tym Czarnowski, „...sama kara bywa przedstawiana tak, jak gdyby dobry siłacz nie miał zamiaru zabi­ cia, jak gdyby epilog, dla wyzyskiwacza tra­ giczny, w y n i k ł tylko z nadmiernej siły cie­ miężonego. Tak w i ę c wyzyskiwany i oszukany przez szlachcica polskiego parobek Żelazna Pałka wyzywa w k o ń c u pana swego na wza­ jemne w y c h ł o s t a n i e się biczem; zaczyna pan i u m y ś l n i e zadaje siłaczowi razy jak najdo­ tkliwsze, które jednak Żelazna Pałka znosi jak ukąszenie komara; po czym kładzie się pan. a Żelazna Pałka chcąc tylko uderzyć lek­ ko, przecina pana biczem w p ó ł ; nie opłakuje go jednak i wchodzi w posiadanie pańskich dóbr i bogactw, które n i e g d y ś sam w y t w o r z y ł lub zdobył dla swego c i e m i ę ż y c i e l a w ł a s n ą pracą i w y s i ł k i e m " . ш Zupełnie już inne jest podanie o Szewczyku, który zabił wawelskiego smoka. Wyraża ono świadomość innej klasy, innego okresu. Nie siła fizyczna d e c y d o w a ł a w tym czasie, ale Poznań- 4 ! ) s. Stefan 184. Czarnowski: Kultura. Warszawa 1948 �znajomość rzemiosła, zręczność, rozum. Szew­ czyk pokonuje smoka nie dzięki odwadze czy sile, lecz sprytem, „smykałką". Porównując Toczygroszka z Szewczykiem w y r a ź n i e widać różnicę czasu, w k t ó r y m p o w s t a ł y te o p o w i e ś ­ ci. P r z y k ł a d y podobne m o ż n a znaleźć w lite­ raturze każdego narodu. Z p o d o b i e ń s t w a jednak postaci i ich losów nie n a l e ż y w y p r o w a d z a ć wniosku, jakoby to b y ł y tylko różne warianty tego samego w ą t k u . Dostrzegając w s p ó l n e cechy, które są pochod­ ną podobnej sytuacji mas pracujących, trzeba r ó w n o c z e ś n i e w i d z i e ć i różnice, w i d z i e ć w j a ­ kiej mierze specyfika s t o s u n k ó w historycznos p o ł e c z n y c h w p ł y n ę ł a na u k s z t a ł t o w a n i e się cech różnych legendarnych postaci. Inny jest Herakles, inny rosyjski Swiatogor, inny nasz Toczygroszek. C z y m o ż n a więc m ó w i ć o w p ł y ­ wach i zapożyczeniach? Wydaje się n i e w ą t p l i w e , że pewne w p ł y w y istniały, że niejeden wątek rozpowszechniał się, przenoszony przez w ę d r o w n y c h bajów, przez d r u ż y n ę książęcą, przez igrców i szpilmanów. B ł ę d e m b y ł o b y jednak przecenianie tego procesu. B ł ę d e m b y ł o b y ograniczenie się w y ł ą c z n i e do śledzenia w p ł y w ó w i zapoży­ czeń, przydawanie im zbyt wielkiego znacze­ nia. Folklorystyka radziecka u d o w o d n i ł a np. zu­ pełną samorodność postaci bylin staroruskiego, kijowskiego czy nowogrodzkiego okresu. Znając historię Rusi nie trudno dostrzec w lu­ dowych bylinach o Swiatogorze, Mikule i Wołdze odbicie nieustannych walk toczonych z Tatarami, P o ł o w c a m i i Pieczeniegami. S ą to przecież postacie jak najbardziej realnie osa­ dzone w ó w c z e s n e j rzeczywistości społecznej. Swiatogor w y r a ż a w i e l k ą siłę fizyczną, której nie umie jeszcze w ł a ś c i w i e s p o ż y t k o w a ć . Poru­ sza góry, przesuwa ciężary — ale jego siła nie jest kierowana ś w i a d o m ą wolą, nie jest poży­ teczna. Mikuła Sielaninowicz jest symbolem rolników, najbardziej szanowanej warstwy w kraju. Siła jego znajduje zastosowanie w celo­ wej, p o ż y t e c z n e j pracy. Wołga, natomiast re­ prezentuje d r u ż y n ę książęcą, przy czym byli­ ny podkreślają, że Wołga nie umie nawet po­ s ł u g i w a ć się narzędziami pracy, umie tylko bronić kraju. Bohaterem tego czasu jest oczy­ wiście m ą d r y i silny Mikuła. Umie on rzucić pracę na roli, gdy zajdzie tego potrzeba i z ca­ ł y m p o ś w i ę c e n i e m w a l c z y ć o w o l n o ś ć swojej ojczyzny. Jak widać, postacie te personifikują ówczes­ ne siły społeczne, tak jak z kolei bohaterowie bylin kijowskich czy nowogrodzkich są w y r a ­ zicielami s t o s u n k ó w innych o k r e s ó w histo­ rycznych i społecznych. O ile w i ę c byliny okre­ su kijowskiego określić m o ż n a jako bohater­ skie, o tyle nowogrodzkie mają już w y r a ź n i e charakter obyczajowy, co znajduje uzasadnie­ nie w tym, że N o w o g r ó d nie prowadzi w owym czasie ż a d n y c h walk, należy do z w i ą z k u miast hanzeatyckich i nastawiony jest na w y m i a n ę handlową. Bohaterami bylin tego okresu są bogaty kupiec Sadko i Wasyli B u s ł a j e w — j a k b y ś m y to dziś określili — reprezentant zło­ tej młodzieży, lubiący zabawić się i użyć roz­ koszy życia. Byliny opowiadają o dalekich podróżach, kupcach, przygodach, o hulaszczym życiu bogatych mieszczan, ale przy całej fan­ tastyce ukazują one w zasadzie p r a w i d ł o w y obraz handlowego Nowogrodu. Jak w i ę c w i ­ dać z tego krótkiego zestawienia, postacie by­ lin rosyjskich dowodzą istnienia głębokiego związku m i ę d z y twórczością l u d o w ą i życiem. Folklorystyka nasza od czasów Karłowicza interesowała się przede wszystkim filiacją wątków. P r o w a d z i ł o to do zaprzeczania po­ znawczych wartości legend czy bajek, skoro bowiem w y w o d z i ł o się je od w s p ó l n e g o pnia, trudno b y ł o d o s z u k i w a ć się w nich specyfiki danego narodu czy okresu. Jak podkreśliliśmy, zapożyczenia w ą t k ó w są m o ż l i w e i niejednokrotnie mamy p e ł n ą doku­ mentację świadczącą o ich w ę d r ó w c e . Zagad­ nienie jednak nie na tym polega. W ą t e k przyj­ muje się bowiem jedynie w tym przypadku, gdy odpowiada on potrzebom ludu. Istotne więc w naszych badaniach jest nie to, że został on zapożyczony z zewnątrz, ale — d 1 а с z eg o przyjął się w nowym środowisku, dlacze­ go i j a k zrósł się z m i e j s c o w ą tradycją. Zresztą podobne w różnych krajach w ą t k i i motywy wcale nie m u s i a ł y w y w o d z i ć się ze w s p ó l n e g o źródła. N i e w ą t p l i w i e wiele z nich m o g ł o p o w s t a ć niezależnie od siebie, jeśli ist­ niały o c z y w i ś c i e zbliżone warunki życia. C z y nie jest rzeczą naturalną, że wydarzenia znane i często powtarzające się w ś r ó d ludzi, w y d a ­ rzenia typowe, powstać mogą w różnych miejscach, niezależnie od siebie? C z y tragedia starego ojca, w ę d r u j ą c e g o od córki do córki na ł a s k a w y chleb, nie jest aktualna u wszystkich ludów? Toteż niesłuszna wydaje się postawa n i e k t ó ­ rych uczonych (np. K a r ł o w i c z a czy Bystronia), 23 �Ni nega riału szuk. mija sób właś rzeń nien W WSZJ ocen jest dziw M. ( znaj; tego sens kład matt jego ważr XVI wiec lony zbio duje ny Dłuj Jal sam niu wej" tyczć bada równ pieśń w p niezr kiej: którzy w y w o d z ą popularny w ą t e k „Króla Leara" ze zbioru p r z y p o w i e ś c i ś r e d n i o w i e c z ­ nych „Gesta Romanorum". Wątek ten bowiem został tam zapisany. N i e z a l e ż n i e od tego mógł on istnieć w c z e ś n i e j i nawet poza krajami, w których „Gesta Romanorum" b y ł y znane (Indie. Chiny), m ó g ł on także p o w s t a ć później w swej innej odmianie, np. komiczny. P r z y k ł a d e m tego m o ż e b y ć powiastka Hansa Sachsa z X V I I w., w której córki ponoszą ośmieszającą karę za złą opiekę nad ojcem. Przesadne szukanie zapożyczeń, tak popu­ larne do niedawna wśród naszych h i s t o r y k ó w literatury i etnografów, prowadziło w rezulta­ cie na manowce jakiejś pseudowiedzy, w k t ó ­ rej gubiły się zasadnicze problemy twórczości ludu i związki folkloru z życiem. Warto w i ę c z a c y t o w a ć pogląd na te sprawy wybitnego znawcy zagadnień sztuki ludowej, Paula Lafargue'a: „Poezja ludowa ma na ogół charakter lo­ kalny. Czasem tylko w ą t e k t r e ś c i o w y m o ż e b y ć wniesiony z zewnątrz, ale przyjmuje się on jedynie w tym wypadku, jeśli odpowiada l u ­ dowi, jeśli jest bliski zwyczajom tych, którzy go sobie przyswajają. Nie m o ż n a narzucić pieś­ ni, tak jak narzuca się m o d ę na suknię. Po­ dobne pieśni, opowiadania i obyczaje znajdo­ wano w najbardziej oddalonych od siebie k r a ­ jach. Niektórzy uczeni uważają, że pieśni takie przechodziły z narodu do narodu, lub też że s t a n o w i ł y one część tego bogactwa duchowe­ go, które posiadały n i e g d y ś narody przed póź­ niejszym rozdzieleniem. A przecież w Europie człowiek z epoki kamiennej kształtował swe noże, krzesiwa, czy topory w te same formy, co w s p ó ł c z e s n e nam plemiona australijskie. Nie m o ż n a w i ę c sądzić, żeby ta zbieżność po­ chodziła z tradycji czy zapożyczeń. Identycz­ ność surowca prowadziła, zarówno tam i tu, do jednakowej techniki jego obróbki. W ten sam sposób ludzie, odbierając takie same wra­ żenia i znajdując się w podobnych warunkach, odtwarzają te wrażenia w zbliżenych do siebie pieśniach, opowiadaniach i obyczajach... Poezja ludowa powstaje z życia ludu, który tworzy swe pieśni pod w p ł y w e m naturalnych impul­ sów, jakie odczuwa..." 16 „...zbójnictwo góralskie powstałc< w w y ­ niku tworzenia gospodarki folwarcznej na Podhalu i w Beskidzie Zachodnim, wprowa­ dzania p a ń s z c z y z n y oraz zwiększania powin­ ności i danin chłopskich..." " ъ Wszędzie, gdzie warunki b y ł y podobne, gdzie góry i lasy u ł a t w i a ł y zbójnicki proceder — po­ w s t a w a ł y lub p r z y j m o w a ł y się podobne pieśni, legendy i opowiadania. Janosik b y ł zbójnikiem s ł o w a c k i m , ale imię jego stało się symbolem mściciela krzywdy góralskiej, zarówno w Sło­ wacji jak na W ę g r z e c h czy w Polsce. O Janosi­ ku lud tworzy liczne opowieści, ale nie dlatego, że w ą t e k Janosika p r z y w ę d r o w a ł ze Słowacji. Wątek ten zdobył popularność, p o n i e w a ż i na­ sze góry m i a ł y niejednego Janosika, niejedne­ go ludowego bohatera-zbójnika. Analogiczne w ą t k i pojawiają się we wszystkich krajach, w których warunki naturalne i ekonomiczne sprzyjały zbójnictwu (np. na W ę g r z e c h , w S ł o ­ wacji, Bułgarii, Jugosławii, Albanii). Innym p r z y k ł a d e m tego, że legendy i opo­ wieści, mimo iż przyniesione z zewnątrz, mają dla nas dużą wartość poznawczą, jest w ą t e k w ł a d c y zagryzionego przez myszy — znany u nas jako podanie o królu Popielu. Otóż za­ r ó w n o Bielowski, Berwiński, jak Bruckner przytaczają argumenty świadczące o tym, że podanie nie jest zgodne z prawdą historyczną, że w ą t e k ten spotykamy wcześniej u D ł u g o ­ sza, który w i ą ż e go z M i e c z y s ł a w e m K u j a w ­ skim, że w ą t e k ten znany b y ł również w in­ nych krajach Europy Zachodniej, a szczegól­ nie w Niemczech (legendy o okrutnych wład­ cach i biskupach zagryzionych przez myszy w w i e ż y ) . Istnieje nawet w pracy K . Wehrhana „Die Sage" (Lipsk 1908) specjalny roz­ dział („Mauseturm"), w k t ó r y m autor zesta­ wia ze sobą różne odmiany tego w ą t k u . Bruck­ ner przypuszcza więc, że legenda została prze­ niesiona do Polski w X I wieku przez niemiec­ kiego szpilmana (igrea). Bystroń zaś dodaje, że niemieckie pochodzenie motywu rzuca pewne ś w i a t ł e n a 'stosunki kulturalne m i ę d z y nie­ mieckimi sąsiadami a Kruszwicą, po czym kończy: Nie trudno z a u w a ż y ć пр., że wątek zbójni­ ka — obrońcy pokrzywdzonych był popularny tam, gdzie było rozwinięte zbójnictwo. gdzie „...widzimy w y r a ź n i e , że podanie ma charak­ ter w ę d r o w n y i że zostało luźnie przyczepione •'" P a u l L a f a r g u e : „ L e s c h a n s o n s et les p o p u l a i r e s d u m a r i a g e " 1886. ~' Władysław Ochmański: W a r s z a w a 1950 s. 15. 25 , s. 34 specyficzne warunki e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n e t w o r z y ł y w i ę ź m i ę d z y z b ó j n i c t w e m a miejsco­ w ą ludnością. W. Ochmański dowodzi na przy­ kład, że: 24 céremionies 1 Zbójnictwo góralskie. �do nielubianego w ł a d c y i że wobec tego nie ma żadnej wartości historycznej". Fakt zastosowania w ą t k u .,mysiej w i e ż y " do Popiela wskazuje jednak na stosunek ludu do Popiela, „nielubianego w ł a d c y " — jak go na­ zywa Bystroń. Nie jest przecież przypadkiem, że lud w swej fantazji każe ponieść taki koniec właśnie Pcpielowi, a nie np. Kazimierzowi Wielkiemu. P r z y k ł a d legendy o Popielu pozwala zrozu­ mieć, o jaką p r a w d ę historyczną nam chodzi i dlaczego w tym wypadku szczególnie intere­ suje nas nie zagadnienie, skąd p r z y w ę d r o w a ł motyw złego w ł a d c y zagryzionego przez my­ szy, ale fakt, że został on powszechnie przyję­ ty i zastosowany do konkretnej postaci. Podobnych p r z y k ł a d ó w m o g l i b y ś m y wymie­ nić znacznie w i ę c e j , np. wystarczy przypoJ . St. B y s t r o ń : W s t ę p do l u d o z n a w s t w a p o l s k i e g o . W a r s z a w a 1939, I I w y d . s. 39. P o r . r ó w n i e ż p o d o b n e p o g l ą d y R. B e r w i ń s k i e g o : S t u d i a . . . s. 2 1 , B i e l o w s k i e go: W s t ę p k r y t y c z n y do d z i e j ó w P o l s k i , L w ó w 1850 s. 290 o r a z B r u c k n e r a : D z i e j e k u l t u r y p o l s k i e j , K r a ­ k ó w 1931 t o m I s. 289. mnieć chociażby legendę o Wandzie, która uto­ piła się w Wiśle, aby nie w y j ś ć za Niemca. Legenda, z m y ś l o n a bodaj że przez Janka z Czarnkowa w s i e d e m d z i e s i ą t y c h latach X I V w i e k u z y s k a ł a ogromną popularność w ś r ó d ludu w ł a ś n i e dlatego, że w y r a ż a ł a w niezmier­ nie sugestywny, obrazowy sposób stosunek do Niemiec. Z drugiej strony, podanie o Lechu. Czechu i Rusie m o ż e ś w i a d c z y ć o w y r a ź n i e i s t n i e j ą c y m wśród ludu przekonaniu co do w s p ó l n o t y pochodzenia n a r o d ó w słowiańskich, ich bliskości i braterstwa. K i l k a tych p r z y k ł a d ó w dowodzi, jak istotny jest związek m i ę d z y ż y c i e m i psychologią l u ­ du a jego twórczością. Dowodzi również, że sprawa oryginalności danego w ą t k u czy też m o ż l i w e g o zapożyczenia jest dla nas drugo­ planowa i w ż a d n y m wypadku nie może prze­ słonić n a j w a ż n i e j s z e g o zagadnienia, którym jest badanie na podstawie materiału folklory­ stycznego psychologii ludu i jego stosunku do świata. r,:l Aleksander Bruckner: Encyklopedia ska. W a r s z a w a 1937 t o m I I s. 845. staropol­ 25 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1069e90579173e465af441d87e22ebfe.pdf 018716197c6271f10c99050eed94a696 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4890 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource ikonografia etnograficzna "Oko Opatrzności" - ikonografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4536 Title A name given to the resource Źródła ikonograficzne przedstawień "Oka Opatrzności" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.121-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzysztofowicz, Stefania Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stefania Krzysztofowicz ŹRÓDŁA IKONOGRAFICZNE W grupie l u d o w y c h o b r a z ó w religijnych kilkanaście z terenu przedstawień niemal całej „Oka PolskiWprowadzają schemat k o m p o z y c y j n y , złożony z górnej na sugeruje oraz „ziemską". tego Oka, Strefę górną umieszczonego otoczonym chmurami, roślą lub g ł ó w k a m i ręce podział wysypują jeden i dolnej strefy niebiańską" motyw promieniującym wieńcem kwiatów, putt; w y s u w a j ą c e bochenki znanych one „strefę wypełnia: w chleba Grupy z a c h o w a ł o się Opatrzności", obrazu, który PRZEDSTAWIEŃ otwar­ trójkącie winną się z chmur i ziarno, sugerują tego t y p u przedstawień. I. przez pow. pojawia lewej cych się padają okrągłe ziarna. U z u p e ł n i e n i e m są ziarna. U z u p e ł n i e n i e m zów są napisy OPACZNOŚC chleby, na SIĘ Y NADN PIEC (BOŻE. TYSIĘCY. menty rąk DWIEMA. „strefy jak dziobiącym obrazu adoracji 11. 1. Oko ol., lektura. część ziarno; pozwalają Oka KTÓRYŚ. się natomiast obrazów z OPATRZN..., „strefy różnice wyróżnić zachodzące kilka grup w wzrok BÓG stronę promieniującego II. w adoracji Oka po­ zaliczyć należy Opatrzności również Muzeum otwartego umieszczony wędrowiec i obraz Etnograficznego, niebiańską" kiju, przez i został, skierowujący 4 promieniującego grupę typologiczną na na stanowią Oka . obrazy z bar­ rami i winną ele­ ptactwem części Opatrzności. l a t o r o ś l ą g ł ó w k a m i pufct i o b o k dziobiących ziarno modlących wieśniaków oraz niezmienne, oraz tłumu a) N a j l i c z n i e j s z a pow. Sucha 5 grupa na szkle z p o d k l e j o n ą Zakopanem Kobryń ZSRR, Kraków i wl. Muz. i Etn. obrazy: Małych, 7 Kraków. pow. z Muzeum II. nieco 2. z Zawoi, Pińczów ( i l . 3), o r a z kompozycjach klęczącej, pary mieszczan. obejmuje grafiką ( i l . 5). W zostały z k o b i e t y i dziecka, pow. Siemiatycze w niezmien­ przedstawione zakonnic (il. 2), M ł o d z a w 4), Perlejewa, (il. ptaków się, złożone się niezmiennie p o s t a ć pow. Etn. 3 się „strefą Drugą Trójkąta. Zambrów , został m o t y w modlącego podróżnym stronę której kobiety, CHLE- typologicznych Opatrzności, ol., p i . Andronowa Zawoja pow. Sucha, wl. Muz. (ił. 1), n a klęczącej dziej r o z b u d o w a n ą s c e n ą adoracji. P o d o t o c z o n y m i c h m u ­ tym dolnej postać WIDZI, trójkąta z strony krakowskiego na grupy ziemskiej" z pod SWOYĘ. pozostają grupy którym OPATRNŚCIE. motywem ZSRR w postacie wsparty nie chmur Do blasze ZMIŁUY zestawie głowę Opatrz­ kompozycja Kobryń, gdzie z k o l e i w p r o w a d z o n y NAKARMIŁ. PIEC. W z obra­ i brzmiące: BÓG WSZYSTKO NASZA, niebiańskiej" i treść RYBAMI MEZOW. wysuwających podobnie bliżej PAN PAN BÓG OPATRZNOŚĆ BAMY ptaki modlą­ kompozycji omawianych określające NASZA, na kompozycji omawianych 2 zestawu Oka się Z b l i ż o n y do n i e j j e s t o b r a z z S z u m o w a , p o w . klęczących Na adoracji wyróżnia zwracającej chłopa. ptaków. pojedyncze bogatszego lato­ jedyncze ziarno z dużo ze s c e n ą osobę z Andronowa, ziemię. W strefie dolnej natomiast z n a j d u j ą s i ę przedsta­ stado d z i o b i ą c y c h jedną się n i e k i e d y przez istnienie W grupie obrazów w i o n e na tle p e j z a ż u o s ó b oraz reprezentowane przykłady ności OPATRZNOŚCI" dwie spadające jedna, dwie lub w i ę c e j te „OKA 6 obraz Tatrzańskiego tych powtarza odwróconej Oko ko- Opatrzności, 2 121 �II. 3. Oko Opatrzności, Pińczów. dl., deska. Perlejewo pow. Siemiatycze. 11. 4. Oko Opatrzności, ol., pł. Młodzawy biety oraz widocznej od tyłu, również klęczącej, dziewczynkL Bogatszy w treści jest obraz z muzeum w Łodzi (okładka), na którym pomiędzy „strefę niebiańską" i „ziemską" wprowadzony został motyw pięciopłetwej ryby, z której paszczy wyciągana jest boską ręką postać męska. Poniżej ryby klęczy na tle pejzażu i architektury kobieta z dziewczynką (zwrócone profilem), które modlą się do promieniującego Trójkąta z motywem otwarte­ go Oka. b) Omawianej grupie typologicznej podporządkowa­ ny jest drzeworyt z Radecznicy pow. Zamość (il. 11), na którym powtórzony został schemat wspólny dla tej grupy; różnica polega jedynie na wprowadzeniu, za­ miast modlącej się kobiety i dziewczynki, pary klęczą­ cych wieśniaków, obok których leży izwiązany snopek. c) Nieco odmienny charakter ma obraz z krakow­ skiego Muzeum Etnograficznego, na którym, pod otoczo­ nym winną latoroślą trójkątem oraz pod banderolą z napisem (il. 6), umieszczone zostały dwie postacie kalek, wyciągające ręce po chleb wysypywany przez dłoń wynurzającą się z chmur. d) Ostatnią grupę obrazów z wyobrażeniem zbiorowej sceny adoracji Oka Opatrzności stanowią jedynie dwie znane m i kompozycje, a to z klasztoru Klarysek w Sta­ rym S ą c z u (il. 8) oraz z Gorzenia Dolnego , na któ­ rych występują grupy zakonnic i mieszczan, klęczące pod promieniującym Trójkątem oraz pod rękami wysy­ pującymi chleb i ziarna. Omówione obrazy z wyobrażeniem Oka Opatrzności, zaliczane do grupy malarstwa ludowego i pochodzące 5 9 10 11 122 12 Małe pow. z 2.poł. X I X wieku, mogą służyć jako jeden z przykła­ dów przenikania wzorów i typów ikonograficznych ze sztuki oficjalnej do sztuki ludowej. Odpowiednie trans­ pozycje ikonograficzne wyrażone odmienną formą za­ decydowały o specyfice malarstwa ludowego, które przy­ czyniło się do kontynuacji tradycji wzorów sztuki ofi­ cjalnej przez cały niemal wiek X I X . Kult Boskiej Opatrzności rozpowszechnił - się na te­ renach Polski na przestrzeni X V I I wieku i utrzymał się, spopularyzowany przez papieża Klemensa X V , po­ przez wiek X V I I I i następnie X I X . Wyrazem tego jest szereg pozycji literackich, które zapowiedział Traktacik, o boskiej Opatrzności, Alberta St. Radziwiłła z roku 1652. W roku 1718 Kazimierz Narmąc wydał Cytharę * związaną tematycznie z kultem Opatrzności, zaś w roku 1745 pojawiły się Nowe Ateny Benedykta Chmielow­ skiego , wprowadzającego do swego dzieła długi wstęp, będący apoteozą Boskiej Opatrzności, której dedykuje swoją pracę: „... Wielmożney... wszystko mogącey Jaśnie Wieknożney... Jaśnie Oświeconey... Nayjaśniejszey... Niewyczerpaney, na wszysko patrzącey, wszystkich opatrującey, Nayświetszey... Opatrzności (która)... iesteś TOTUS OCULUS... TOTUS MANUS... hoyne sypiąc Dobrodzieystwa. Totus PES... SUCCURRIS... całego siebie exinanicyą rzucam, zapisuię konsekruię, będąc Twey OPATRZNOŚCI w millionowych okurrencyach subjectum...". Z kolei należy uwzględnić dzieło Adama Naramowskiego Opatrzność Boska w cudownych rządach z lat 1749—1752, Opatrzności Boskiej dowód, pracę anonimo­ wego autora pochodzącą z roku 1771 oraz Adama Na­ ruszewicza Głos przy założeniu kamienia z roku 1792. 13 14 1 ls �Równolegle wydawane były zbiory k a z a ń , obligacji, 1 7 pustów, służące k u l t o w i Boskiej O p a t r z n o ś c i . dalszego p o p u l a r y z o w a n i a na przełomie żeństwa, 1800 18 nią roku , XVIII których i X I X wieku przykładem Godzinki zbiór do pojawia ujętego w Droulersa wszechmoc i w s z e c h w i e d z ę , ramy trójkąt określała Opatrzność opiekującą Forma trójkąta, bolizująca ni oświetlonego T r ó j c ę Św., r o z p o w s z e c h n i ł a XVII wieku Jutrz­ litanii, i utrzymywała i X I X . Towarzyszył jej on się okiem przez wielokrotnie boską i tem M o t y w boskiego oka spopularyzował się jako wiek motyw XVIII wysuwają­ i czuwającego barokowy stał i XVIII się 2 I wieku , częstym a ną motywem nad 1700, 1735 2 2 sytetu Jagiellońskiego , czuwa nad XVIII dekoracyjnym w w 23 przez Opera poetica 2 4 Kędzierskiego , Chmielowskiego itp., w się m o t y w y Motyw Boskiej rąk wysypujących II. 5. Oko Opatrzności, trójkąt z Okiem i ziarno, drzeworyt Muz. Etn. podpisany: Pod „OBRAZ jest D:OMN:VI" oka umieszczonych symbolizują pod du­ w scena Sączu wspar­ unoszą jeleń, woły dwoma się dzieci, oraz się płynąca dobny charakter ma 2 S rycina tekstu Godzinek , 1798". „OCULUS czuwającego dziobiących stojącymi na ziarno, morzu pod zachowana w Boskiey Boskiej, sfalowanym posiadająca o 2 7 Krakowie , anioła ptaków po kolorowa­ w chmurami postać para mężczyznami skiej jest r ó w n i e ż Czartoryskich i otoczonym pojawiła dwojgiem łódź, żaglami. Po­ Bibliotece Jagielloń­ rewersie fragment Opatrzności... na Jutrznią... ( i l . 10). R y c i n a , o t o c z o n a o r n a m e n t e m a k a n t o w y m , p r z e d ­ stawia kąt w górnej z otwartym dwiema niżej części kompozycji promieniujący okiem i chmury z wynurzającymi się które wysypują chleb Po­ rękami, umieszczona postać klęczącej biące ziarno. została Boskiej na tle kobiety, trojga Rycina do Ateny którym OPATRZNOŚCI, promieniującym nad z związany z Muzeum żona otwartego podklejony Kraków. oficjalną miedzioryt zebrane Nowe które Ze s z t u k ą ny zbiorem trójkącie. formie dowodem nad i wieku ( i l . 7). cymi w promieniującym w cielesny XVIII oraz dwie r ę c e w y s y p u j ą c e chleb i ziar­ Zu­ pojawiają oraz poniżej czego z kielichem, identycznych winiety trójkącie krzyż stanowi już jako kuli ności... wymienione chleb na wieku Judyt, Ester, pokarm przestrzeni oficjalnej, świec­ i których Opatrzności Opatrzności, ol., pł., wł. Opatrzności S. S w i r s k i e g o , Kazania otwartego Oka w promieniującym polskim Uniwer­ kościelnych k i c h . Z k o l e i n a l e ż y u w z g l ę d n i ć Xięgi zanny... , Oko wieku pochodzące Promocji których insygniami dostojeństw archi­ przełomie przestrzeni i l u s t r a c j e Ksiąg świa­ element drukarstwie. Świadczą o tym między innymi z l a t 1675, Boga błogosła­ t e k t u r y o ł t a r z y , b a l d a c h i m ó w , a m b o n , s t a l l na XVII . przestrze­ Ojca, oznaka boskiej p o t ę g i , s p r a w i e d l i w o ś c i 2 0 w sym­ cych s i ę z c h m u r r ą k , s t a n o w i ą c y najstarszy symibol wieństwa. ty w otaczająca się na na na s u p r a p o r c i e w k l a s z t o r z e K l a r y s e k w S t a r y m się ludzkością otwartym się Fresk ten przedstawia dwie zakonnice adorujące promieniującego symbolizował i wstrzemięźliwość, pojawia około sztuce zaś strefa c h m u r , nabo­ oraz się w 2 5 malarstwie sztuki no Opatrzności według chowy z na antyfon miłosierdzie do pochodzące biblijne. Boskiej trójkąta; wydawane Opatrzności... hymnów, otwartego oka formie są książeczki są Boskiej modlitw, opartych o teksty Motyw się tegoż k u l t u od­ Wyrazem ta ilustrację modlitw, scen na pochodząca Godzinek antyfon, Opatrzności z Zawoi, z o pejzażu oraz ptaki dzio­ końca XVIII Boskiey Opatrz­ wspomnianymi, litanii, obrazach l u d o w y c h jewa, Muzeum w ziarna. górzystego dzieci z uprzednio i trój­ z oraz zbli­ przedstawieniem Młodzaw Łodzi, obrazu na będą­ jest Małych, szkle z Perle­ Zakopanego, na k t ó r y c h obok O k a O p a t r z n o ś c i , r ą k w y s u w a j ą c y c h z. c h m u r , p t a k ó w d z i o b i ą c y c h z i a r n o p o w t a r z a s i ę klęczącej kobiety, widocznej przedstawionej obraz na szkle, wł. z profilu oraz od t y ł u . R y c i n a Muz. Tatrzańskie i wzorujące Zakopane. się motyw dziewczynki s i ę na niej II. Oko 6. 6 223 �7 obrazy ilustrują teksty 29 Opatrzności... hymnu brzmiące: z Godzinek Sieroty, o Boskiey wdowy w s z y s t k i e m i s i ę o p i e k u j e s z . . . " , o r a z l i t a n i i : „... B o ż e , na swoię Opatrzność bierzesz... posiłek karmione boską „... T w o i e y rękę rzęta... cym ręką żywność Twoiey... żywisz ptactwo Zachowana o ilustruje Boskiey sierotę daie i Ptactwo dalsze teksty modlitw: wszystkie wróbla nie zapomina... niebieskie..." niestety jedna ilustracja sugeruje n y c h scen o d p o w i a d a j ą c y c h Godzinek istnienie właściwym wielu in­ tekstom, zaś po­ Godzinek... grafią Opatrzności ludowych padające z wnętrzności dniach na obrazów z Okiem między wieloryba, wyprowadził...", obrazie z M u z e u m w rytu RYBAMI. NAKARMIŁ. OPATRNŚCIE ŻÓW. że z kolei PIEC" „... B o ż e , Twoią ZMIŁUJ zgodny jest któryś Opatrznością z We wspomnianych na można doszukać w Jutrznią tekstem Y książkach do koncepcji, modlitwy litanii nadzielą y w tym, jest złym o 124 chorują stroskanych, określeniem Opatrzności rowca, trzech drzewo­ DWIEMA. BOŻE. MĘ­ mówiącym, i kilką parę y z poprzez do Gwiazdą, ludo­ wszystkie błądzących, którzy żeglują.., zaprzedanych... być właściwym obrazów z iko­ przedstawieniem przez d w i e mieszczan. Biblii ilustracje malarstwa odkupieniem adorowanego wieśniaków, Opatrz­ i myśli „... p r o s i m y , a b y ś się na jednym twórcy z jakim przez na ludowego Kult jest ilustracje pod możliwości Boskiej przykładów XI prawo Opatrzności zowany innych przez w ł a ś c i w e z modlitwami, dzane wzór przez obrazki handlarzy malarzom dostarczony im odpustów ośrodków książki 3 0 po całej . do jak i pod formalnego. prawdopo­ się w o k ó ł bractwo papieża Stamtąd odpustowych, dewocyjne, ludowym, schemat od inter­ Boskiey mentalności treści, istniało otrzymało pojęcia o promieniował przy k t ó r y m wy­ Sposób odpowiadał względem wypowiedzenia nadawania do kultu Godzinek dobnie z Grodna, gdzie s k o n c e n t r o w a ł przenikał i rękami chleb i ziarno, „opatrzność". Jutrznią... tak okiem, otwierasz błogosławieństwem..." Opatrzności nielicznych podjęty względem zwierzęta Okiem rękę się z chmur, k t ó r e w y s y p u j ą abstrakcyjnego, pretacji, z wszystkich z otwartym Polsce odpowiednio i Bos­ Klemensa kult ten populary­ nabożeństwa, oleodruki, klasz­ ulotki rozprowa­ służące jako interpretującym kompozycyjny. tysięcy Boskiey które razie opatruiesz..." m o g ą nograficznym Oka co nurzającymi są wszystkie ludowe Opatrzności, które pięć szkodliwe rzeczy oddalił... T y ś W o d z e m jest Lekarzem Obrazy kiej nakarmił zwroty dotarły wego. P e ł n e oddania zwroty: napełniasz „... J o n a s z TYSIĘCY. swoią Godzinkach cytujących się i Benedyktynek, po powtarzające to „... p o s i ł e k . . . k t ó r y O p a t r z n o ś c i T w o i e y toru nasycił..." ności... i ziarna, inne NADN PIEC M ę ż ó w pięcia chleba i d w i e m a r y b a m i rybami są znany z SIE ikono­ zilustrowane „CHLEBAMY SWOYE z że zostało Łodzi. Tekst z Radecznicy głoszący: KTÓRYŚ. innymi, Opatrznością co chleby obrazach, jako u z u p e ł n i e n i e T r ó j k ą t a Opatrzności... tylko Opatrzności... litanii zwie­ wzywają­ twierdzeniem treściowych powiązań zwroty wdowę ciału...". i kurczętom i jednego który daie otwierasz i napełniasz bydlętom Opieki przychodniego, wszystkiemu liczne ratuiesz... kaleki, Natomiast węd­ symbo­ P R Z Y P I S Y 1 Ludową interpretacją motywu Oka Opatrzność' z a i n t e r e s o w a ł s i ę R. R e i n f u s s , Malarstwo ludowe, Kra­ k ó w 1962, s. 87, 97, o r a z A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a : Obrazy częstochowskie, P o l . Szt. L u d . 1966, n r 2, s. 85, 91. Z n a n y c h m i j e s t 12 p r z e d s t a w i e ń , s t a n o w i ą c y c h j a k n a ­ l e ż y p r z y p u s z c z a ć część i s t n i e j ą c y c h tego t y p u k o m p o ­ z y c j i ; s ą to o b r a z y z Z a w o i , p o w . S u c h a , M ł o d z a w M a ­ łych, pow. P i ń c z ó w , Perlejewa, pow. Siemiatycze, A n d r o nowa, pow. K o b r y ń (ZSRR), J a s t r z ę b i a , pow. Radom, Szumowa, pow. Z a m b r ó w , Gorzenia Dolnego, pow. W a ­ dowice, Starego S ą c z a , pow. N o w y Sącz, z Muzeum w Ł o d z i , d w a obrazy z K r a k o w a , d r z e w o r y t z Radecz­ n i c y , p o w . Z a m o ś ć , g r a f i k a p o d k l e j o n a p o d o b r a z na szkle, Zakopane, p o l i c h r o m i a w kapl., A n d r y c h ó w . 2 Ol. pł. wł. M u z e u m Etnograficzne, K r a k ó w , nr inw. MEK/7867. �3 O l . deska — feretron, w g opisu dokonanego w czasie b a d a ń t e r e n o w y c h p r z e z p r a c o w n i k ó w ISPAN w Krakowie. 4 Ol. blacha, w ł . M u z e u m Etnograficzne, Kraków, n r i n w . MEK/31407. 5 Ol. tektura, wł. M u z e u m Etnograficzne, K r a k ó w , nr i n w . MEK/21588. 6 Ol. pł. 7 O l . deska — f e r e t r o n , napis: „ B ó g Opaczność Nasza". 8 O l . p ł . , w ł . M u z e u m w Ł o d z i , n r i n w . 6509, n a p i s : „Opatrz...". 9 Drzeworyt, wł. M u z e u m Etnograficzne, Kraków, nr inw. MEK/1723; napis: „ C h l e b a m y y dwiema r y b a m i n a k a r m i ł zmiłuj się n a d n / B o ż e k t ó r y ś opatrnście s w o y ę pięć tysięcy m ę ż ó w pięć...". 10 O l . p ł . , w ł . M u z e u m E t n o g r a f i c z n e , K r a k ó w , nr inw. MEK/8866. 11 O l . p ł . 12 O l . p ł . , w ł . M u z e u m E m i l a Z e g a d ł o w i c z a w Go­ rzeniu D o l n y m pow. Wadowice. 13 „ P a p i e ż K l e m e n s X I (1700—1721) z a s ł y n ą ł z p o ­ b o ż n o ś c i i m i ł o s i e r d z i a ; m i ę d z y i n n y m i w 1705 roku z a ł o ż y ł s p i c h l e r z d l a b i e d n y c h ; w 1721 r o k u w czasie g ł o d u n a k a r m i ł 8.000 o s ó b , a w 1720 r o k u w o k r e s i e p a n o w a n i a zarazy w M a r s y l i i p o s ł a ł t a m zapasy z b o ż a przeznaczone dla u b o g i c h i c h o r y c h " . M . N o w o d w o r s k i , Encyklopedia kościelna, W a r s z a w a 1877, t . X , s . 441, Podręczna encyklopedia kościelna, Warszawa 1910, t. X X I — X X I I , s. 137. 14 K . E i s t r e i c h e r , t. X X I I I , s. 371. 11. 7. Supraporta w klasztorze Klarysek, Stary II. 9. Tekst Godzinek o Boskiej Opatrzności... Godzinki... (awcrs), Gab. Ryc. BJ. 4 «*/ ąr -JmO ęnmimka mewom imm^ni^urmimi dtitł % 1 te%ł dl., pł., 10. Oko Klasztor Klarysek, Opatrzności, rycina Kraków Stary 1910, Sącz. ilustrująca iiłrf ' Ł M i l f l h i »*ą J U T U j&NIĄ. t t ) naywyzusago B O G A O p a t r z n o ś c i , owca Jego p a i t w l ł k a . • # • • » 1 * o t w ó r * wargi m Opatrzności, Ryc. BJ. II. polska, ręk lumieh Kcci ? 5. N A ttMtay Sącz. II. S. Oko (rewers), Gab. Bibliografia A mm. mo|p, mota b f 8 f wielbi* c h w a ł ę Two(|. T. B a t a ka w i pcmc-aufttti memu w e y ż r t y i , P » n e l ka ratunkowi metan pnapiajz «f|, 1. C h w a a ł O y t u , I Synowi, t Dachowi S w i c t « » a » • » Jako b y ł a as początku H Y M &c N . ( D | 7 l M K M y i l u { d c o Niebfeakłego, K o l n , k t ó r y l a k W Wnymkoi * w o r z y ł • § « Twa moiooicia, t akta. T a k tac rta* Opatrznością. 9hM»głodna r u t t a c h k b o w gdy d a w f , G d y »ic z Toto) t r z y dat ażywa, na c h ł e b k , I s t r a w i e P a s t e r z a proz. ^Jy/. "łfe t r w o c c k *ie coda, I na bawL coda «f« zdaaalf w*, Opatraieiz T y l a i k a w i * . N a k a r m i w i z y wfek ł a d a . m o w l a c , co będzlaro tsśc, •fl|ik<IBipt4 albowiem O y c k c waaz Mebla*ki wic albo esa» | » fotTMbniecie. '• tfc.3Uto* »a P a — tttasala twofc, a O a cła w y a ł a c b a , |t t < t ed o p a ś c i aa w i t k i zachwiania »prawf«dHweas«» . P a n * i w y a t a t h a y m a d ł i t w e tnsia, 9 . A. w o ł a n i * * c » Módlmy D 02-2, aif. k t d t a a j a OpaCaoaaśi d a t w y l ł rif, w $Wha wrr|. 325 �II. 11. Oko Opatrzności, drzeworyt. Radecznica pow. Zamość, 15 K . E s t r e i c h e r , o p . c i t . 16 Nowe Ateny a l b o Akademia Scyencyi pełna na różne tytuły iak na classes podzielona, mądrym dla Memoryału, idiotom dla Nauki, Politykom dla Praktyki, Melancholikom dla Rozrywki... Xiedza Benedykta Chmie­ lowskiego, erigowane we L w o w i e , w d r u k a r n i Pawia L o s e f a G o l c z e w s k i e g o . . . R... 1745. 17 K . E s t r e i c h e r , o p . c i t . 18 Godzinki o Boskiey Opatrzności nie mow przed Aniołem niemasz Opatrzności, aby snąć rozgniewany Bóg przeciwko mowom twoim, nierozrzucił wszystkich dzieł rąk twoich ECCL:5 na Jutrznią, W a r s z a w a , o k . 1800. 19 E . D r o u l e r s , Dictionnaire des attributs, allégories, emblèmes et symboles, T u r n h o u t 1949, s. 184. 20 L . R è a u , Iconographie de l'art chrétien, Paris 1956, t . I I , v . I , s. 7, 14—18. 21 W . B r a n f e l s , Die heilige Dreifaltigkeit, Düsseld o r f 1954, s. I I I , 22 E . C h o j e c k a , Dekoracja malarska Ksiąg Promotionum i Diligentiarum Uniwersytetu Jagiellońskiego XVI—XVIII wieku, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Fot: Stefan Deptuszewski 8; Jan Świderski — U. — 1—i; U. 11; Józef il, 9, 1Q — Grabowski mikrofilm wl. Muz. Etn. Kraków. Jagiellońskiego", Prace z Historii Sztuki, K r a k ó w 1965, s. 42—43, 74, 112. 23 Xięgi Ester, Judyt, Zuzanny, z pisma świętego wybrane... w d r u k . C o l l e g i i Soc. J e z u . R . 1747. 24 Kazania na różne święta całego Roku uroczyste y nieuroczyste... przez X . B a r n a b ą K ę d z i e r s k i e g o . D r u k . L w o w s k a F r a n c i s z k a n ó w R . 1772. 25 E . D r o u l e r i s , o p . c i t . , s. 165. 26 „ K a t a l o g z a b y t k ó w s z t u k i w P o l s c e " , W a r s z a w a 1951, t . I , z. 10, s. 39. 27 O k o O p a t r z n o ś c i , m i e d z i o r y t k o l o r o w a n y , w l . G a b . R y c i n , M u z e u m C z a r t o r y s k i c h , K r a k ó w , n r i n w . 3773. 28 G a b . R y c i n B i b l i o t e k i J a g i e l l o ń s k i e j , 26 D e w o tionalia; r y c i n a na rewersie posiada p o c z ą t e k m o d l i t w y do Boskiej O p a t r z n o ś c i identyczny z początkiem Godzi­ nek o Boskiey Opatrzności, op. c i t . 29 Godzinki cit. o Boskiey Opatrzności... na Jutrznią... op. 30 Godzinki cit. o Boskiey Opatrzności... na Jutrznią... op. — t l . 5; Roman z Biblioteki Reinfuss — Jagiellońskiej, U. 6; Franciszek Stolot — U. 7, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f6c5001cb4b7e766423dec8b15ef595.pdf cf75164eb3f1beb85cd91700dcad066a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4119 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Subject The topic of the resource tkanina dwuosnowowa dywany Podlasie - tkanina dwuosnowowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3844 Title A name given to the resource Brańskie dywany dwuosnowowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1957 t.11 z.2; s.107-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B R A N S K I E D Y W A N Y D W U O Ś ZOFIA / Dywany dwuosnowowe wystąpują na północnowschodnich obszarach Polski. Biorąc za podstawę ich w y t w ó r c ó w , można wydzielić dwie grupy tereno­ we: jedną leżącą na zachód od Bugu, obejmującą powiaty sokołowski, w ę g r o w s k i oraz wyszkowski, gdzie produkcja tych d y w a n ó w koncentrowała się wyłącznie w pracowniach o charakterze rzemieślni­ czymi, i drugą, leżącą na w s c h ó d i północ od B u ­ gu; tu warsztaty typu rzemieślniczego zdarzały się rzadziej, natomiast umiejętność wykonywania t k a ­ nin dwuosnowowych rozpowszechniona jest dość znacznie wśród kobiet wiejskich. Na terenach wschodnich jednym z najczynniejszych ośrodków tkactwa rzemieślniczego był Brańsk (pow. Bielsk Podlaski), którego produkcja w znacz­ nym stopniu nasycała dywanami dwuosnowowymi bliższą i dalszą okolicę. Dzieje tego, zamarłego już obecnie, ośrodka stanowią interesujący przyczynek do historii d y w a n ó w dwuosnowowych na Podlasiu. Z p r z e s z ł o ś c i o ś r o d k a t k a c k i e g o w B r a ń s k u . Działalność brańskiego ośrodka tkackiego łączy się ściśle z rodziną Namietkiewiczów, która w po­ łowie ubiegłego stulecia mieszkała w odległej o kilka kilometrów od Brańska wsi Rudce. Według zebranych tam informacji najstarszym z tej rodziny był Adam Namietkiewicz, który w miejscowych aktach parafialnych figuruje jako „dworianin", co wskazywałoby, że pochodził on z licznej na Podla­ siu szlachty zagrodowej. Osoba Adama Namletkiewicza słabo już rysuje się w pamięci informatorów. Wiadomo jedynie, że b y ł on tkaczem, który przy­ był do wsi „ze świata" i zamieszkiwał w budynku dworskim, co pozwala przypuszczać, że sprowadzo­ ny został do wsi przez ówczesnych właścicieli Rud­ ki, pragnących mieć na miejscu rzemieślnika na użytek dworu. Czy Adam Namietkiewicz prócz ozdobnych płócien na bieliznę stołową tkał również dywany dwuosnowowe, tego już nikt we wsi po­ wiedzieć nie umiał, Ze znajdujących się w Rudkach ksiąg parafial­ nych dowiadujemy się, że żonaty z Julianną z G ę z m ó w Adam Namietkiewicz miał czterech synów; Ignacego (ur. 2,1.1850), Leopolda (ur. 5.VII.1851), Leonarda (ur. 27.VIII.1854) i Szymona (ur. 22.1.1858). Jakie były losy Ignacego, nie udało się ustalić. B y ć może zmarł on jako dziecko, gdyż nikt w Rudce osoby jego nie pamiętał. Pozostali natomiast syno­ wie wyrośli dziedzicząc zawód po ojcu. Początkowo, jak twierdzą ich dawni sąsiedzi, bracia Namietkiewicze zajmowali się g ł ó w n i e tkaniem ozdobnych lnianych obrusów, ręczników itp. Dopiero w czasach późniejszych przystąpili do wyrobu d y w a n ó w dwu­ osnowowych. Który z braci pierwszy posiadł tę sztu­ kę, nie udało się z całą p e w n o ś c i ą ustalić. Ponie­ waż jednak Leonard b y ł człowiekiem u ł o m n y m (według jednych głuchym, w e d ł u g innych „głupim", czyli umysłowo upośledzonym), zaś Leopold zajmo­ w a ł się wyrobem płócien bieliżnianych i „czyno2 N Ó W Ó W E CIESLA-REINFUSSOWA watych" kap w czerwono-białą kratę, przypuszczać należy, że pierwszym wśród Namietkiewiczów tka­ czem dwuosnowowych d y w a n ó w b y ł Szymon, o k t ó ­ rego zdolnościach i obrotności dziś jeszcze wyrażają się w Rudce z dużym uznaniem. Gdzie zapoznał się Szymon z tą n o w ą dla siebie techniką, nie wiado­ mo. Być może posiadał on jakieś kontakty z pra­ cowniami wyrabiającymi dywany dwuosnowowe podrugiej stronie Bugu w Kosowie, Wyszkowie czy Toczyskach Podbornych . W czasie dwukrotnych badań przeprowadzonych w Rudce przez pracowni­ ków Sekcji Badania Plastyki P I S znaleziono kilka d y w a n ó w tkanych przez Szymona Namietkiewicza, z których najstarszy, dziś już mocno zniszczony i przeszywany nosił datę 1877 (Ryc. 9), wykonawca jego liczył w i ę c zaledwie lat dziewiętnaście. Około r. 1890 bracia prowadzący dotychczas wspólnie s w ó j warsztat rozstają się, gdyż Szymon prawdopodobnie w związku z małżeństwem swym (z Felicją Łazowską) przenosi się na stałe do B r a ń ­ ska, zabierając ze sobą Leonarda, który pomagał mu w pracy 1, jak twierdzą informatorzy. ,.nie wy­ chodził zza warsztatu". Trzeci z Namietkiewiczów, Leopold, pozostał jeszcze parę lat w Rudce, gdzie tkał nadal lniane obrusy i przyjmował' zamówienia na dywany dwuosnowowe dla braci przebywających w Brańsku. W r. 1897 i on porzucił Rudkę udając się do Białegostoku, gdzie przez 25 lat pracował w fabry­ ce w y r o b ó w tekstylnych, później przebywał dłuż­ szy czas w Rosji, zaś po powrocie do kraju nie zaj­ m o w a ł się już tkactwem. W dziejach brańskiego ośrodka produkcji dwuosnowowych d y w a n ó w nie odegrał on żadnej roli. 8 Inaczej potoczyły się losy Szymona i Leonarda. Po osiedleniu się w Brańsku prowadzili oni pra­ cownię tkacką, w której na ręcznym warsztacie tka­ li dwuosnowowe dywany, rozchodzące się po oko­ licznych wsiach, zamawiane również dla d w o r ó w i kościołów. Około r. 1910 zawarł Szymon Namiet­ kiewicz spółkę z Dyonizym Pomianem, b y ł y m spinerem w tkalni Zyberta i Klugego w Ciechanowcu, który w tym czasie przeniósł się do BrańskaJ^Pomian wniósł do spółki półtora tysiąca rubli, które pozwoliły Namietkiewiczowi na unowocześnienie warsztatu przez kupno krosien żakardowych, co zwiększyło znacznie jego możliwości produkcyjne. Ponieważ Szymon Namietkiewicz zajęty był spra­ wami organizacyjnymi, a Leonard nie nadawał się widać do obsługi żakardu*, zatrudnili spólnicy u siebie Andrzeja Arnolda, robotnika z fabryki tkackiej Freimarka w Ciechanowcu, który wpraw­ dzie początkowo nie umiał obchodzić się z żakar­ dem, ale nauczył się tego szybko pod kierunkiem Namietkiewicza. Spółka z Pomianem została rozwiązana po I woj­ nie ś w i a t o w e j . Szymon Namietkiewicz, który widać w dalszym ciągu myślał o rozbudowie nieźle pro­ sperującego warsztatu, zaczął oglądać się za innymi spólnikami. Jednym z nich został Ignacy Płoński, który po 20 latach pobytu w Ameryce powrócił w r. 1918 do Brańska ze znaczną gotówką, drugim 197 �właściciel młyna w Brańsku, Jan Kierznowski, trzecim zaś szwagier Namietkiewicza, Antoni Ł a ­ zowski. Ten ostatni z racji swych uzdolnień pla­ stycznych i studiów (przebywał dwa lata w k r a ­ kowskiej Akademii Sztuk Pięknych) miał zajmować się artystyczną stroną produkcji. Działalność nowo­ powstałej spółki była dosyć wszechstronna. Naby­ to i uruchomiono drugi żakard do tkania d y w a n ó w dwuosnowowych, na starym ręcznym warsztacie N a mietkiewiczów zaczęto produkcję wełnianych sa­ modziałów ubraniowych, przy młynie urządzono folusz, a przy tkalni własną gręplarnię i przę­ dzalnię. Kierownictwo całości spoczywało w rękach Płońskiego, który jako człowiek energiczny i zna­ jący się na interesach umiał zabiegać o dobro przedsiębiorstwa. Spółka trwała zaledwie lat kilka. Po śmierci Szymona Namietkiewicza w r. 1921 (zmarł na tyfus plamisty) pozostali spólnicy rozcho­ dzą się. Sprzedają folusz do Ciechanowca, pozby­ wają się przędzalni i gręplarni. Jedne krosna ża­ kardowe zabiera Płoński (wraz z zatrudnionym przy ich obsłudze Andrzejem Arnoldem), drugie zaś Antoni Łazowski, który w międzyczasie nauczył się tkać i zaczął teraz samodzielnie wyrabiać dwuosnowowe dywany przy pomocy kart otrzymanych podczas podziału majątku spółki. W miejsce jedne­ go dużego, powstały w Brańsku dwa konkurencyj­ ne warsztaty tkackie, wyrabiające na krosnach ż a ­ kardowych dywany dwuosnowowe. Większą ż y w o t ­ ność wykazała pracownia Płońskiego, który zrzu­ ciwszy pracę przy krosnach na Arnolda zajmował się organizacją obróbki i barwienia przędzy (co w y k o n y w a ł y dla niego zakłady Freimarka i Klugego czy M^iera w Ciechanowcu!. Pr^cz robót z materiału dostarczonego pr2ez klientów tkał on również dy­ wany z w ł a s n e g o surowca, które sprzedawał na­ stępnie w różnych większych miastach Polski (War­ szawa, Poznań i inne). Jednym z jego odbiorców był również domokrążny handlarz, Rumun, który w Polsce sprzedawał kilimy rumuńskie, a do R u ­ munii w y w o z i ł brańskie dywany dwuosnowowe. Pracnwnia Płońskiego czynna była do r. 1939, kiedy to urządzenia warsztatowe spłonęły wraz z domem w czasie działań wojennych; sam właściciel zginął w r. 1941. Łazowski, który przetrwał szczęśliwie zawieru­ chę wojenną, nie posiadał energii Płońskiego. War­ sztat jego pracował głównie na potrzeby wsi, prze­ rabiając materiał dostarczany przez okolicznych chłopów. Podeszły wiek i osłabiony wzrok nie po­ zwalały już Łazowskiemu na intensywną pracę. Z a m ó ­ wienia ciągnęły się miesiącami, nie wykonywane w oznaczonym terminie. W parę lat po zakończeniu I I wojny światowej przestał w ogóle pracować przy warsztacie. W r. 1955 jako 80-letni starzec przebywał jeszcze Łazowski w Brańsku, posiadając zmontowany, ale już bezczynny warsztat żakar­ dowy oraz komplet kartonów, którymi posługiwał się przez lat kilkanaście. W ten sposób zamarł czynny od r. 1890 brański ośrodek wyrobu dywa­ nów dwuosnowowych. P r o d u k c j a W pierwszej fazie swej działalności wyrabiał Szymon Namietkiewicz dywany dwuosnowowe na krosnach ręcznych. Jak świadczą o tym wszystkie wykonane przez niego dywany, posługiwał się on krosnami o długiej płosze, pozwalającej na pro­ dukcję tkaniny o szerokości dochodzącej do 150 cm. Brak informatorów, którzy potrafiliby przedstawić przabieg procesu technologicznego w pracowni N a ­ mietkiewicza, nie pozwala na szczegółowe o m ó w i e ­ nie sposobów, jakie stosował on tkając dwuosno­ wowe dywany 5. Na podstawie analizy samych wy­ robów ustalono, że ręcznie wykonywane dywany 108 Namietkiewicza tkane były przeważnie nicią pod­ wójnie sprzędzioną, w y j ą t k o w o zaś tylko przędzioną pojedynczo. Gęstość tkaniny wynosiła 5X5, względnie 6 X 6 nitek na 1 cm^. W jednym tylko wypadku zanotowano gęstość mniejszą (4X4 nitki na cm ). * 2 Ręcznie tkane dywany Namietkiewicza s ą pod względem technicznym bardzo starannie wykona­ ne. Deseń na polu środkowym dywanu jest z re­ guły precyzyjnie rozmieszczony, w bordiurach r ó w ­ nież, jedynie w narożnikach zdarzają się czasem pewns nieregularności (Ryc. 4). Poszczególne moty­ wy wykonane są bardzo czysto. Ilość w y s t ę p u j ą ­ cych na dywanach pomyłek jest minimalna i ogra­ nicza się z reguły do nieistotnych drobiazgów. Jak widać z jego prac, Namietkiewicz b y ł doskonałym tkaczem, dbającym o poziom swej pracowni. Ręczne tkanie d y w a n ó w dwuosnowowych jest zajęciem pracochłonnym. W pracowni N a m i e t k i e w i e z ó w wy­ konanie jednego dywanu trwało przy 8—10 godzin­ nym dniu pracy prawie cały tydzień, a do krosien zasiadali najczęściej obaj bracia. Nie posiadając odpowiednich urządzeń Namietkiewicze nie wy­ kańczali tkanych przez siebie d y w a n ó w , ale do wy­ kończenia i prasowania oddawali je do tkalni w Ciechanowcu. Zastosowanie do produkcji d y w a n ó w dwuosno­ wowych krosien żakardowych zmieniło zupełnie styl i tempo pracy w zakładzie. W miejsce dwóch osób pracuje przy warsztacie tylko jedna, która na przy­ gotowanych poprzednio krosnach wykonuje dzien­ nie jeden a nawet dwa dywany. Najżmudniejszą częścią pracy przy tkaniu na żakardzie było przy­ gotowanie osnowy. Zajmowała się tym osoba ob­ sługująca krosna, która jednorazowo snuła osnowę na kilka dywanów. Ignacy Płoński do wyrobu dy­ wanów dwuosnowowych przyjmował najchętniej w e ł n ę niesprzędzioną* którą oddawał do przeróbki w przędzalni mechanicznej w Ciechanowcu. Na je­ den dywan o wymiarach ok. 200X150 cm potrzeba było ok. 3,5 kg w e ł n y sprzędzionej, z czego na sam dywan wychodziło mniej więcej 3 kg, reszta zaś szła na frędzle, ścinki osnowy, odpadki przy snuciu itp. W wypadku jeśli klient oddawał do tkania w e ł n ę niesprzędzioną, w ó w c z a s musiał jej dostarczyć oko­ ło Va kg więcej na ubytki w czasie przędzenia. Dywany żakardowe tkane były z reguły z przędzy pojedynczo przędzionej. Zazwyczaj gęstość tkaniny w dywanach dwuosnowowych wyrabianych na ża­ kardzie wynosiła 5X5 nitek na cm^ względnie 4 nici osnowy na 5 w ą t k u . Gdy Płoński próbował zastosować nitkę cieniej sprzędzioną, tkane nią dy­ wany okazały się zbyt słabe. Wykańczanie i praso­ wanie d y w a n ó w odbywało się w ramach warszta­ tu. W pracowni Płońskiego zatrudniona była spec­ jalna wykańczarka, której zadaniem było wyszuki­ wanie i usuwanie drobnych b ł ę d ó w powstałych na dywanach w czasie tkania (np. wypruwanie poje­ dynczych n i e w ł a ś c i w i e biegnących nitek), wykony­ wanie frędzli itp. Dziennie wykańczała ona w ten sposób 6—7 dywanów. Zastosowanie żakardów usunęło z produkcji dy­ w a n ó w dwuosnowowych w s z e l k ą swobodę wpro­ wadzania zmian we wzorze w czasie tkania. Pod­ czas gdy pracując na krosnach ręcznych posiadał tkacz możność indywidualnego traktowania posz­ czególnych m o t y w ó w , wypełniania dodatkowymi zdobinami niespodziewanych luk (Ryc. 7) czy wkomponowywania dat i inicjałów właścicieli (Ryc. 7, 14), w dywanach żakardowych wzór powsta­ w a ł w sposób mechaniczny, uzależniony od przygo­ towanych wcześniej „kart żakardowych". Namietkiewicz kupując w Łodzi do spółki z Pomianem używany żakard otrzymał równocześnie i karty, które zadecydowały o wzorach jego pierw­ szych dywanów, tkanych na tym warsztacie. �T A U 1.1 C A II Motywy dekoracyjne występujące na du)uosnoiui.]UJHch dywanach żakardowych wyrabianychU' Brańsku n) Motsimt) występujące wyłącznie na polach środkowych: ! {»w niezapominajki^). 2 (»w liście i r ó ż e ) . 3 (»u> róże*), 4 (»białostocki«). 5 i 6 (»grodzieński«i. 7 (»w kwa­ draty). 8 (<>UJ gu)iazdu«), 9 (»lurecki«), 10 ( kllirnoiuy • l. i l (ni' orlu«l h) wyłącznie na bordiurach 12--21 (19 1 21 motywy bordiuri) opracommit) prite/ Antoniego ŁazoiLskiego do wzoru *w urły*.) hysowała Maria Czarnecka �TABLICA I Motywy dekoracyjne z ręcznie tkanych dywanów dwuosnoiuowych uj.ykonanut h przez Szymona Namietkieuiicza a) Motywy występujące uiyłącznie na polarh środkowych: 1. i, 9, i4 - 22 hi wyłącznie na bordiurach' 2, 3, 6, 10, li - 13. 24 40 c i na polarh środkowych i bordiurach: 4, 7. 5. 23 Kysouału. Maria Czarnecka �W czasach późniejszych -tkacze brańscy (Namietkiewicz, Płoński, ŁazowsKi) zamawiali karty do ż a ­ kardów u niejakiego Webera w Białymstoku, który był pracownikiem jednej z tamtejszych fabryk tek­ stylnych. Weber wybijał karty żakardowe w e d ł u g wzorów rysowanych na papierze kratkowanym, która dostarczali mu zamawiajucy (Ryc. 3). Wyko­ nanie kompletu kart do produkcji kosztowało we­ dług informacji córki Płońskiego, Ireny, około 500 zł, co przy cenie 16 zł za tkanie jednego dywa­ nu było wydatkiem bardzo znacznym. Nic w i ę c dziwnego, że tkacze brańscy rzadko zamawiali kar­ ty do swych żakardów ograniczając do minimum ilość produkowanych w z o r ó w i wykorzystując po­ siadane karty do ostateczności. Dla obniżenia kosz1/w nabycia kart żakardowych korzystali oni praw­ dopodobnie również z różnych okazyjnych możli­ wości zakupu, co mogłoby również tłumaczyć fakt, że wzory d y w a n ó w żakardowych nie nawiązują w zasadzie do starszych wzorów miejscowych, u ż y w a ­ nych w tkactwie ręcznym. Monotonię, jaka wkradła się do ornamentyki dy­ w a n ó w dwuosnowowych po wprowadzeniu żakardu, starali się tkacze zmniejszyć przez odpowiednie operowanie kartami do tkania wzorów brzeżnych (bordiur), kombinując je w różny sposób z kartami do tkania pól środkowych. W wypadku gdy klienci zamawiali dywany z datami i inicjałami, haftowano je na żakardowych dywanach ręcznie. Dywanu ta­ kiego nie udało się jednak odnaleźć w czasie ba­ dań t-renowych. Prócz d y w a n ó w używanych do nakrywania łóżek, wyrabiali też tkacze brańscy na żakardach dwuosnowowe w ą s k i e chodniki oraz „gardyny", czyli portiery. Przy ich wykonywaniu stosowano zazwy­ czaj różne kombinacje m o t y w ó w bordiurowych. Wraz z zastosowaniem techniki żakardowej wzro­ sła bardzo wydatnie ilość produkowanych w pra­ cowni dywanów, obniżyła się natomiast ich cena. Przed I wojną ś w i a t o w ą ręcznie tkany dywan dwuosnowowy „kosztował tyle co dobra krowa", przed I I wojną za żakardowy dywan płacono 60 zł. Według informacji córki Ignacego Płońskiego rocz­ na produkcja jego pracowni wynosiła około 300 sztuk dywanów. Zatrudniony w tej pracowni Andrzej Arnold uważa tę cyfrę za zbyt niską. B a r w y i w z o r y Wykonywane ręcznie dywany Szymona Namietkie­ wicza były przeważnie dwubarwne, przy czym jednym z kolorów, który powtarzał się prawie we wszyst­ kich dywanach, był czerwony, drugim zazwyczaj niebieski (szafirowy). Zamiast tego ostatniego wy­ stępował czasem czarny, rzadziej brązowy, niekiedy zielony lub szary (będący b y ć może spłowiałym zielonym lub niebieskim). Raz tylko zanotowano zestawienie kolorów czerwonego z bordowym. Obok dwubarwnych tkał też Namietkiewicz dywany t r ó j ­ kolorowe, czegD przykładem są dwa okazy pocho­ dzące z ostatniej ćwierci ub. wieku. Starszy z nieb, noszący datę 1878, posiadał pole środkowe w kolorach czerwonym i szafirowym, zaś bordiurę wzdłuż boków dłuższych w kolorach czer­ wonym i 2ielonym. Efekt ten uzyskał Namietkie­ wicz nawijając jedną warstwę osnowy w kolorze czerwonym, drugą zaś w dwu kolorach, z których niebieski stanowił szeroki pas środkowy, zaś zielo­ ny dwa pasy boczne. Wątek tkał on trzema kolora­ mi, z których czerwony przerzucał przez całą sze­ rokość tkaniny, niebieski tylko przez szerokość po­ la środkowego, a zielony wyłącznie w partiach bordiury. Wzdłuż dłuższych boków pola środkowego na krawędzi bordiury zielone i niebieskie nitki wątku zahaczały się wzajemnie, przez co unikał tkacz w tym miejscu osłabienia tkaniny. Przy bo­ kach krótszych w partii równoległej do pola środko­ wego miesza się w bordiurze nitka szafirowa osno­ wy z zieloną nicią wątku. Drugi dywan posiadający datę 1883 wykonany jest w kolorach czerwonym, szafirowym oraz po­ marańczowym. Skomponowany on jest pod w z g l ę ­ dem kolorystycznym w formie kraty, która po­ wstaje przez przenikanie się wzajemne szerokich pa­ sów trójbarwnej osnowy i w ą t k u . Jedynie bordiura wzdłuż boków dłuższych utrzymana jest w ko­ lorze czerwonym i szafirowym. Zestawienia te przeszły i na starsze dywany ż a ­ kardowe, które w swej początkowej fazis były również dwu- lub trójbarwne. Z czasem ilość ko­ lorów powiększyła się, szczególnie zaś w pracowni prowadzonej samodzielnie przez Płońskiego. Lubił on kolory stonowane, niezbyt jaskrawe. Spotykamy tu różne odcienie ugrów, cynobrów, brązów, zieleni oraz naturalny kolor szarej i czarnej w e ł n y . Nie widać w jego dywanach tak często stosowanych przez Namietkiewicza zestawień czerwieni z b ł ę k i ­ tem, czy czerwieni z zielenią. Płoński miał podobno całe godziny trawić nad kolorystyczną kompozycją swoich dywanów. Wielobarwne tkanie zwano w warsztacie P ł o ń ­ skiego , przeróbką". Polegała ona na tym, że snu­ to osnowy w kilku kolorach pasami różnej szero­ kości, a potem również zmieniano kolor wątRu. Powstawała w ten sposób krata, którą w różny sposób wkomponowywano w deseń. Przez umie­ jętne podkreślanie akcentami kolorystycznymi róż­ nych elementów wzoru osiągał Płoński ten skutek, że dwa dywany tkane przy użyciu tych samych kart żakardowych nabierały zupełnie innego w y r a ­ zu plastycznego. Antoni Łazowski, mimo że b y ł pla­ stykiem, mniej zwracał uwagi na zestawienie kolo­ rystyczne. W ręcznie tkanych dywanach Namietkiewicza występuje stosunkowo dość znaczna ilość m o t y w ó w zdobniczych. Liczba ich sięga czterdziestu, z czego 9 przypada na g ł ó w n e wzory, wyp3łniające pola środkowe d y w a n ó w (Tabl. 1.14—22), 14 używanych jest do zdobienia najszerszego szlaku bordiury (Tabl. 1.11, 12, 23—34), resztę zaś stanowią drobne prze­ ważnie elementy o drugorzędnym znaczeniu, sto­ sowane głównie jako wąskie obrzeżenia, lub dla dekoracji i lepszego związania ze sobą obu warstw tkaniny w obrębie pola środkowego. Wszystkie wspomniane w y ż e j motywy możemy podzielić na dwie grupy, z których jedną stanowią wzory geometryczne, drugą roślinne. Z wzorów geometrycznych najliczniejsze są różnego rodzaju gwiazdy (Tabl. I I . 11, 19), do których tkacze zali­ czają również kwadratowe lub rombowate kompo­ zycje o bogato rozczłonkowanych brzegach (Tabl. I . 6—9, 14—16). Poza tym występują w grupie wzo­ rów geometrycznych elementy i motywy w postaci rombów (Tabl. I . 1), trójkątów, prostokątów itp. Do tej grupy należy zaliczyć również motyw w po­ staci litery X , z umieszczonymi w narożnikach wydłużonymi sześciobokami (Tabl. I . 17, 18). Motywy roślinne reprezentowane są przez różne­ go rodzaju zgeometryzowane formy liści, rzadziej kwiatów lub gron i w ą s ó w winorośli (Tabl. I, 23—34) oraz bardzo często w dywanach Namietkie­ wicza występujący motyw palmety. Liście posia­ dają najczęściej kształt sercowaty o brzegach gładkich (Tabl. I , 30) lub częściej z głębokimi wy­ cięciami po brzegach (Tabl. I 26, 31, 33). Obok nich zdarzają sic też drobne listki lancetowate (Tabl. I 24), względnie przypominające liście dębu (Tabl. 1 32). Prócz liści i tulipanowatych k w i a t ó w (Tabl. I 12, 13, 28) do m o t y w ó w roślinnych zjawiających się niekiedy na bordiurze lub polu środkowym należy jodelkowats drzewko, osadzone na trójkątnej podsta­ wie (Tabl. I 23; ryc. 4). 1 109 �Ryc. 1. Dywan dwuosnowowy, TĘCZ riy, w koioracn czerwonym i czar nym, bordiura żóita. Wykonał Sz Namietkiewicz w 1896 roku. �Kompozycja poszczególnych wzorów jest najczęściej ośrodkowa, rzadziej jednoosiowa (Tabl. I 23, 24), względnie asymetryczna (Tabl. I 25—33). Najpospolitszym z m o t y w ó w ośrodkowych, stosowa­ nych przez Namietkiewicza do w y p e ł n i a n i a pól środ­ kowych, jest motyw składający się z rombu (Tabl. I 21, 22) lub gwiazdy (Tabl. I 20) i czterech na krzyż ułożonych palmet (Tabl. I 20—22). Oddzielne odmiany stanowią wzory, w których pomiędzy palmetami umieszczony jest rodzaj dekoracyjnie potraktowanego pączka kwiatowego (Tabl. I 21) lub zdobiny, s k ł a ­ dającej się z ł a m a n e g o łuku, w e w n ą t r z którego znaj­ duje się mała rozetka, a na zewnątrz szereg kropek (Tabl. I 22), W zależności od kształtu palmet bar­ dziej lub mniej w y d ł u ż o n y c h całość opisywanego tu wzoru zamyka się w kwadracie (Tabl, I 20, 22) lub prostokącie (Tabl. I 21). Asymetryczne motywy roślinne zdobiące bordiury (Tabl. I 25—33) mimo swej pozornej różnorodności zbudowane są w e d ł u g jednego schematu w postaci ukośnie biegnącej gałązki załamanej poziomo przy gńrnym końcu, s t a n o w i ą c e j jak gdyby przekątne pro­ stokątnego pola, równomiernie w y p e ł n i o n e g o wyrasta jącymi na boki listkami, kwiatami lub opadającymi w dół winnymi gronami. Jak to już poprzednio wspomniano, z chwilą wpro­ wadzenia krosien żakardowych ilość w z o r ó w stoso­ wanych w produkcji d y w a n ó w dwuosnowowych znacz­ nie zmalała. Zmienił się również ich zestaw. Według informacji Andrzeja Arnolda, który przez blisko trzydzieści lat pracował przy brańskich żakar­ dach, w pracowni P ł o ń s k i e g o tkanych było zaledwie 16 wzorów, z czego 7 stanowiły wzory bordiurowe. Motywy wypełniające pola środkowe d y w a n ó w po­ siadały swoje nazwy, którymi określano je w pracy warsztatowej. Nazwy te bądź wiązały się z charak­ terem wzoru: wzrr , w róże" (Tabl. I I 3), ,,w nieza­ pominajki" (Tabl. I I 1), „w liście i róże" (Tabl. I I 2), „w gwiazdy" (Tabl. I I 8), „w kwadraty" (Tabl. I I 7), „turecki" (Tabl. I I 9), „kilimowy" (Tabl. I I 10), względnie w s k a z y w a ł y na miejsce jego pochodzenia: wzór „białostocki" (Tabl. I I 4) i „grodzieński" (Tabl. I I 5 i 6). Jest rzeczą niezmiernie charakterystyczną, że tym samym w zasadzie zestawem wzorów, łącznie z bordiurami, posługiwał się zarówno Antoni Łazowski jak i Ignacy Płoński. Różnica w zasobie m o t y w ó w obydwu pracowni polegała jedynie na tym, że Ł a z o w ­ ski nie posiadał wzoriA kilimowego (Tabl. I I 9), n a ­ tomiast tkał opracowanjktprzez siebie wraz z bordiurą ' wzór „w orły" (Tabl. I r \ l , 1S). Z wyliczonych w y ż e j w z o r ó w używanych przez oby­ dwie brańskie pracownie w2ory: „w róże", .niezapo­ minajki", „liście i róże", „gwiazdy" oraz wzór „tu­ recki" należały do „starych", tzn., że b y ł y one sto­ sowane już w pierwszych latach działalności spółki Namietkiewicza z P ł o ń s k i m , Kierznowskim i Ł a z o w ­ skim, a nawet i w c z e ś n i e j , kiedy Namietkiewicz współpracował z Fomianem. Wzór , grodzieński" wprowadzić miał do wspólnego jeszcze warsztatu Łazowski, ktćry ponoć zobaczył go u jakiejś kobiety jadącej pociągiem z Grodna (stąd nazwa wzoru) i w y k o n a ł jego kopie. Wzór .kilimowy" został „odrobiony" z kilimu wypożyczonego w tym celu przez pewnego księdza, w czasie kiedy Płoński prowadził swój" warsztat samodzielnie. P o r ó w n u j ą c motywy, w y s t ę p u j ą c e w dawnych ręcz­ nie tkanych dywanach Namietkiewicza. z tymi, które znalazły zastosowanie w tkactwie żakardowym, stwier­ dzamy nie bez wrażenia p?wnego zawodu, że poza wzorem „w kwadraty" (Tabl. I 17), jednej z .gwiazd" (Tabl. I 15) oraz motywu gałązki (Tabl. I 31), która dostała się tu ze znacznym opóźnieniem za pośred­ nictwem wzoru „grodzieńskiego", nic z dawnych mo- Ryc. 2. Wzór „białostocki" u> opraeuwaniu dwubarwnym. Pracownia .1. Płońskiego lr Brańsku. (mTiTmrriTnTr Hyc. 3. Wzór dywanu dwuosnowowego, tzw. „gr<i dzieński'', opracowany prze? A. Łn:otrsJf i<>j/o do u >, 1 k<>nav.\u kiirt żdkardowt.cli. Hi �Ryc. 4. Fragment dywanu dwuosnowowego ręcznego, w kolorach czer­ wonym i niebieski n. Wykonał Si. Namietklewicz w 1891 roku. Ryc. 5. Dywan dwuosnowowy. Wy­ konał Szymon Na nietkiewicz w 1887 roku. Ryc. 6. Dywan dwuosnowowy, ręcz­ ny. W kolorach pomarańczowym, niebieskim i czerwonym. Wykonał Sz. Namietkiewicz w 1883 roku. �c. 8. Dywan dwuosnowowy, reczW kolorach czerwonym, brązo­ wi i niebieskim. Wykonał Sz. Namtetkiewicz w 1896 roku. �Ryc. 10. Dywan dwuosnowowy. Wykonał L . Namietkiewicz w 1879 roku. Ryc. 11. Dywan dwuosnowowy, ża- ] kardowy, wzór „turecki" w ko.orach żółtym i czerwonym. Wykonał A. Łazowski w 1941 roku. Ryc. 12. Fragment dywanu dwuosnowowego ręcznego. Wykonał Sz. J Namietkiewicz w 1896 roku. �Ryc. wzór 13. Dywan dwuosnowowy, „białostocki", wielobarwny, z pracowni J. Płońskiego w Brańsku. - Uiyc. 14. Dywan dwuosnowowy, ręcz­ ny, w kolorach czarnym i pomarań­ czowym. Wykonał Sz. Namietkiewicz w 1894 roku. J y c . 15. Dywan dwuosnowowy, żaardowy, wzór „w gwiazdy". Wyko­ nał J. Płoński. ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ �t y w ó w nie przeniknęło do ornamentyki d y w a n ó w tkanych mechanicznie. Bordiury występujące w dy­ wanach żakardowych o pasowych układach roślin­ nych (Tabl. I I 12—17) w ogóle nie posiadają żad­ nych powiązań z wzorami znanymi z dawnych ręcz­ nych d y w a n ó w (Tabl. I ) . 1 Z punktu widzenia kompozycji zarówno dywany ręcznie tkane jak i żakardowe oparte s ą na tym sa­ mym schemacie. Posiadają one wyraźnie wyodrębnio­ ne pole środkowe oraz szeroką obrzeżającą je z czte­ rech stron bordiurę, zwaną w brańskich pracowniach „burka". W obu rodzajach d y w a n ó w układ zdobin w polu środkowym posiada charakter tzw. „ w y p e ł ­ nienia rytmicznego", względnie „raportu nieskończo­ nego", polegającego na równomiernym wypełnieniu pola powtarzającymi się motywami zdobniczymi (Ryc. 10). W ręcznie tkanych dywanach Namietkiewicza pole środkowe wypełniają najczęściej znacznych rozmia­ rów motywy ośrodkowe (Tabl. I 15—22), bądź jed­ nakowe (najczęściej palmety, Tabl. I . 22) i w ó w c z a s są one rozmieszczone w układzie naprzemianległym (Ryc. 8), bądź dwa różne, powtarzające się" na zmianę w układzie szachownicowym (Ryc. 5, 6) lub na­ przemianległym (Ryc. 15). Rzadko stosunkowo zdarzasię, że obok m o t y w ó w głównych występują w wol­ nych partiach tła regularnie rozmieszczone drobniej­ sze motywy zdobnicze jak np. wzór jodełki (Ryc 4) czy różnego rodzaju zdobiny ośrodkowe (Ryc. 1), sto­ sowane jako elementy dekoracyjne. Do rzadkich wy­ jątków należą tkane przez Namietkiewicza dywany, w których pole środkowe wypełniają w całości drob­ ne zdobiny, np. małe gwiazdki w układzie naprzemian­ l e g ł y m (Ryc. 14) lub gwiazdy i złożone z kropek rom­ by biegnące ukośnymi pasami (Ryc. 4). W lewym dolnym rogu pola zdobniczego, przy w ę ż ­ szym boku umieszczał Namietkiewicz zwykle datę wykonania dywanu i inicjały właściciela (Ryc. 7, 14). Wyjątkowo tylko zdarzało się, że data czy napis, po­ dający nazwiska fundatorów przy dywanach oddawa­ nych do kościoła, znajdowały się na bordiurze (Ryc. 1). Bordiury obrzeżające ręcznie tkane dywany składały się z reguły z kilku (3—6) równolegle obiegających pole środkowe układów pasowych, z których jeden środkowy b y ł najszerszy i wypełniony rytmicznie powtarzającym się motywem roślinnym, nie zawsze wzdłuż wszystkich boków jednakowo usytuowanym (Ryc. 8), lub dwoma powtarzającymi się na zmianę (Ryc. 2, 4). Pozostałe szlaki wchodzące w skład bordiury były węższe, wypełnione powtarzającymi się motywami geometrycznymi, jak gwiazdki, trójkąty itp. (Ryc. 1, 8) i pełniły rolę przerywników, oddzie­ lających wzór pola środkowego od głównego szlaku bordiury, i jego zewnętrzne obramienie. Od zewnątrz zamyka bordiurę przy bokach dłuższych szlak złożony z poziomych żeberek (Tabl. I . 37), które wzdłuż boku krótszego przechodzą w szereg naprzemianległych wy­ dłużonych trapezów (Tabl. I . 36). Zakończenie krót­ szych boków stanowi jak wiemy szeroki na 5—10 cm szlak grubej pojedynczej tkaniny (Ryc. 7, 14). W dywanach żakardowych kompozycja wzoru jest uboższa, Pole środkowe rozwiązane jest najczęściej w postaci kraty, której okna wypełnia ten sam powta­ rzający się motyw np, ,,w niezapominajki" (Tabl. I I . 1), „w gwiazdy" (Tabl. I I . 8), „róże" (Tabl. I I . 3), i „kwadraty" (Tabl. I I . 7). Rzadziej zdarza się układ szachownicowy (wzór „grodzieński") (Ryc, 3), „liście i róże" (Tabl. I I . 2) a do wyjątków należy naprzemianległy reprezentowany jedynie przez wzór „tu­ recki" (Ryc. 11) i „białostocki" (Ryc. 13). Bordiurę stanowi ź reguły pojedynczy szlak o motywach ro­ ślinnych (Tabl. I I , 12—17), oddzielony czasem od po­ la w e w n ę t r z n e g o w ą s k i m prążkiem. 116 Geneza i przemiany brańskich wzorów Z dwóch okresów, na które dzieli się produkcja d y w a n ó w dwuosnowowych brańskiego ośrodka tkac­ kiego, niewątpliwie bardziej- interesujący jest okres pierwszy, kiedy tkane były one ręcznie w pracowni Szymona Namietkiewicza. Motywy, które na tych dy­ wanach występują, posiadają na terenie północnowschodniej Polski liczne analogie. Motyw winorośli, zdobiący niektóre bordiury dywa­ n ó w Namietkiewicza, spotykamy na dywanach w k o ń ­ cu ub. wieku w okolicach Siemiatycz, Milejczyc (1875), Kleszczel (1863), W a s i l k ó w k i (pow. Sokółka). Należy on do tradycyjnych w z o r ó w pracowni Składanowskich z Wyszkowa a spotykamy go również na dywanach mazurskich z I poł. ub. stulecia . Do dziś utrzymuje się on na całym obszarze północnowschodniego Podlasia i w B i a ł o s t o c c z y ż n i e , gdzie kwitnie tkactwo dwuosnowowe. Nieco węższy, ale też spory zasięg posiada ośrod­ kowy motyw złożony z czterech palmet, przy czym najbardziej rozpowszechniona jest odmiana z ł u k o w a ­ tymi zdobinami w narożnikach (Tabl. I . 22). Spotyka­ my go jako w y p e ł n i e n i e pól środkowych zarówno na niektórych dywanach na lewym pobr2eżu Bugu w po­ wiecie sokołowskim i siedleckim, jak i w okolicach Siemiatycz, Białegostoku, Sokółki czy Grajewa. R z a ­ dziej zdarza się wzór palmetowy bez dodatkowych ozdób w narożnikach (Tabl. I . 20), występujący tu i ówdzie we wschodniej części pow. sokołowskiego, a także koło Siemiatycz, Bielska Podlaskiego i So­ kółki, Najrzadziej i w największym zasięgu (powiat Bielsk Podlaski) notowano motyw palmetowy z pącz­ kami kwiatowymi w narożnikach (Tabl. I . 21). Wąski zasięg terytorialny tej zdobiny, występującej w po­ bliżu Brańska, pozwala przypuszczać, że stanowi ona lokalną odmianę, b y ć może związaną w y ł ą c z n i e z pra­ cownią Namietkiewicza. Motyw w kształcie litery X z wydłużonymi sześciobokami w narożnikach (Tabl. I , 17, 18) w y s t ę p u j e na starszym dywanie z Kleszcz"] (1891), widuje się go też w okolicach Siemiatycz. Większość drobnych zdo­ bin znanych z d y w a n ó w Namietkiewicza (Tabl. I . 2, 6—11, i in.) posiada swe analogie na innych, szczegól­ nie zaś starszych dywanach z różnych stron B i a ł o ­ stocczyzny i północnego Podlasia, a niektóre z nich (Tabl. I , 2, 11) mają swe odpowiedniki w dawnych dywanach mazurskich *. Dziś przedwczesnym byłoby jeszcze dociekać szcze­ gółowo pochodzenia każdego z m o t y w ó w zdobiących dywany Namietkiewicza i szukać dróg, którymi przenikły one do ludowego tkactwa. Na razie wystarczy stwierdzić, że na terenach północno-wschodniej Pol­ ski, gdzie wyrabiane są dwuosnowowe dywany, istnie­ je pewien zasób m o t y w ó w , których stosunkowo sze­ rokie zasięgi świadczą, że jest to zasób dosyć stary. Z niego to czerpał wzory dla swych d y w a n ó w Szymon Namietkiewicz w pierwszej fazie swej tkackiej dzia­ łalności, przypadającej na schyłek ub. wieku. Z dawnego tradycyjnego zasobu w z o r ó w tkackich, używanych w zdobnictwie d y w a n ó w dwuosnowowych, przedostały się do tkactwa żakardowego jak wiemy jedynie nikłe szczątki, reszta musiała ustąpić pod naporem wzorów nowych, najzupełniej obcych. Jaka była tego przyczyna? N i e w ą t p l i w i e nie była nią zmiana gustu wśród od­ biorców. W okolicach Bielska Podlaskiego, Siemiatycz, Ciechanowca do dnia dzisiejszego wzory ze starych d y w a n ó w Namietkiewicza cieszą sie p e ł n y m powo­ dzeniem. Tkaczki w Siemiatyczach, Żalach, Zarębach, Twarogach, Dziatkowicach do dziś odrabiają z nich dla swych klientek wzory d y w a n ó w z palmetami, w i n n ą latoroślą, w gwiazdy i in. Jeżeli wzory te przed laty czterdziestu nie prze­ dostały się na karty żakardu, przyczyna tkwiła naj6 7 8 �prawdopodobniej w wysokości kosztów, które się z tym wiązały. Gdy z początkiem obecnego stulecia w związku z mechanizacją większych przemysłowych ośrodków tekstylnych wycofywane z nich krosna ża­ kardowa zaczęły przenikać do małych rzemieślni­ czych pracowni tkackich, przedostawały się wraz z nimi i gotowe zestawy kart żakardowych, które przypuszczalnie wykonywane były przez odpowied­ nich specjalistów od razu w kilku egzemplarzach, skoro identyczne wzory spotykamy w różnych pra­ cowniach tkackich. Przykładem tego są pracownie Płońskiego i Łazowskiego, które tkają z takich sa­ mych kart żakardowych, pracownia Wiktora Pacelta w Toczyskach Podbornych, posługująca się kartami do tkania wzoru „w róże", czy pracownia Bronisława Kowalskiego w Kosowie (obydwie miejscowości leżą w powiecie sokołowskim), gdzie używano kart do tkania d y w a n ó w „w gwiazdy" . Trudno jest udowodnić, że stosowane w Brańsku wzory żakardowe były bezpośrednio przeniesione z tkactwa przemysłowego, gdyż produkcja przemysło­ wa zmieniała się i rozchodziła bez jakiejkolwiek do­ kumentacji. Niemniej wyraźne w niektórych moty­ wach w p ł y w y secesji (Tabl. I I . 1, 17), czy tendencja do naturalistycznego traktowania niektórych wzorów (Tabl. I I . 2, 3) wyraźnie wskazują, że mamy tu do czynienia z działalnością zawodowych projektantów, którzy z początkiem bieżącego stulecia zasilali swymi pracami fabryczny przemysł tekstylny. Nie wiadomo, jak wiejscy odbiorcy przyjęli ową bądź co bądź rewolucyjną zmianę we wzornictwie dywa­ nów, którą przyniosła ze sobą technika żakardowa. Są pewne dane wskazujące na to, że w pierwszych latach po zainstalowaniu żakardu wyrabiano w Brań­ sku nadal dywany ręczne o starych wzorach. Wskazy­ wałoby to, że spółka musiała liczyć się z wymaga­ niami bardziej konserwatywnych klientów, którzy nie godzili się na wzory tkane techniką żakardową. Niższa cena za wykonanie dywanu sposobem mechanicznym i urok nowości płynącej z „szerokiego świata" zrobiły jednak z czasem swoje. Dywany żakardowe nie tylko przyjęły się po wsiach w szerokim promieniu od Brańska (głównie na terenie powiatu bielskiego i siemiatyckiego), ale są obecnie przez wiejskie tkaczki odrabiane na ręcz­ nych warsztatach. Mamy wiele przykładów tego ro­ dzaju kopii wykonanych w ostatnim dziesięcioleciu. Najczęściej wśród kopiowanych wzorów występują dywany „w róże", „kwadraty", czasem „liście i róże". 1( Fotografował: 7, DOŚWIADCZEŃ NAD S T O S O W A N I E M W DOKUMENTACJI ETNOGRAFICZNEJ Poztom techniczny i artystyczny owych kopii bywa różny i zależny od biegłości tkaczki. Jedne potrafią „odrobić" żakardowy dywan z niewolniczą dokład­ nością, inne wprowadzają pewne zmiany idące w kie­ runku uproszczeń. Losy brańskiego ośrodka tkackiego stanowią inte­ resujący przykład ilustrujący proces wzajemnego przenikania e l e m e n t ó w dawniej już w kulturę l u ­ dową wrośniętych z nowymi, które przedostają się na wieś w wyniku oddziaływania przemysłu fabrycz­ nego. Na naszym odcinku proces ten w i ą ż e się ściśle z ogólnymi przemianami, zachodzącymi w systemie produkcji kapitalistycznej na przełomie X I X i X X w. Ułatwiły one unowocześnienie techniki tkackiej w drobnych rzemieślniczych warsztatach, ale r ó w n o ­ cześnie uczyniły z nich ośrodki transmitujące na w i e ś nowe wzory czerpane z wzornictwa przemysłowego, które z kolei wnikają do wytwórczości ludowego r ę ­ kodzieła i przyjmują się w kulturze ludowej obok form bardziej tradycyjnych. 1 R. Reinfuss: Sztuka ludowa Podlasia zachodnie­ go, Polska Sztuka Ludowa 1952, s. 279, 280. 2 Praca niniejsza oparta jest w całości na mate­ riałach zgromadzonych w Archiwum Sekcji Badania Plastyki Ludowej P I S w Krakowie. 3 R. Reinfuss j . w . 4 Leonard Namietkiewicz zmarł w r. 1920 w B r a ń ­ sku. Od dłuższego czasu nie zajmował się on tkac­ twem, skoro w księdze zgonów określono go jako rolnika. 5 Wiadomości o sposobie wyrobu d y w a n ó w dwuosnowowych podaje Z . Staronkowa w pracy pt.: Technika tkania d y w a n ó w dwuosnowowych, Pol. Szt. Lud. 1955, s. 206—216. 6 Z. Cieśla-Reinfussowa: Dywany dwuosnowowe braci Składanowskich z Wyszkowa, Pol. Szt. L u d . 1954, s. 44, ryc. 15. 7 Konrad Hahm: Ostpreusische Bauernteppiche, Jena — Berlin 1937. 8 R. Reinfuss: Pokonkursowa wystawa sztuki l u ­ dowej w Augustowie i Kolnie, Pol. Szt. L u d . 1951, s. 187, ryc. 3. 9 K . Hahm: Ostpreusische.., s. 78, tabl. X X X I V . 10 R, Reinfuss: Sztuka lud. Podlasia zachodniego, s. 281, ryc. 15, Jan Swiderski. FILMU Roman Reinfuss Precyzyjna dokumentacja badanego zjawiska jest w każdej pracy naukowej czynnością podstawową. Szczególnie jednak ważna staje się ona w dziedzinie etnografia której przedmiot badań — kultura ludo­ wa, ulega tak silnym przemianom w czasie, a ostat­ nio g w a ł t o w n i e zanika pod w p ł y w e m wzmagającej się z roku na rok fali urbanizacji. Etnograf pracujący w terenie zdaje sobie z tego sprawę, że przeprowa­ dzona przez niego dokumentacja jest często jedynym, niepowtarzalnym już utrwaleniem dla c e l ó w nauko­ wych ginącego zjawiska. W tej sytuacji każda nowa metoda, która może przyczynić się do usprawnienia prac dokumentacyjnych, musiała spotkać się ze stro- ny etnografów z należytym zainteresowaniem. Dotyczy to i oczywiście filmu, który jest jedyną i najdosko­ nalszą formą utrwalania wszystkiego, czego istotą jest ruch. Opis słowny, rysunek czy fotografia nigdy nie da pełnego obrazu zjawisk takich, jak taniec, oL rzędy i zwyczaje, zabawy i gry młodzieży, wyko­ nywanie pewnych czynności etc. We wszystkich tych wypadkach niezastąpioną formą dokumentacji jest oczywiście taśma filmowa, rejestrująca w sposób ścisły przebieg obserwowanego zjawiska. W Polsce z pierwszymi próbami zastosowania fil­ mu dla celów etnograficznych spotykamy się już w okresie międzywojennym, kiedy znany fotografik 127 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6ea57fd305c9168d7e390200b33fcde2.pdf d4e6082ed37b7afbec7c0c3a691204db Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1068 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:981 Title A name given to the resource Wierzenia i zabiegi magiczne zabezpieczające zagrodę / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.277-284 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lehr-Lenda, Urszula Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 1 PL URSZULA I S S N 0071-1881 LEHR-LENDA WIERZENIA I ZABIEGI MAGICZNE ZABEZPIECZAJĄCE ZAGRODĘ K O M U N I K A T W Y G Ł O S Z O N Y PODCZAS J U B I L E U S Z O W E J KONFERENCJI MIĘDZYNARODOWEJ K O M I S J I DO B A D A N I A K U L T U R Y L U D O W E J W KARPATACH I NA BAŁKANACH Przedstawione t u wątki wierzeniowe związane z budową i zabezpie­ czeniem zagrody w i e j s k i e j obejmują również z n a k i i zabiegi magiczne, które są jeszcze t u i ówdzie stosowane, celem ochrony domostwa przed ogólnie pojętym „złem". Chciałabym zasygnalizować je t y l k o , jako że zjawiska te występują dziś w postaci nikłych śladów, czego dowodzą np. badania przeprowadzone przeze m n i e w k i l k u wsiach k a r p a c k i c h (Obidzy, Łącku, B r e n n e j i Istebnej). Nadto, w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u (obejmującej okres od połowy X I X w . do czasów współczesnych) za­ gadnienia związane n p . z występowaniem opiekuńczych duchów na t y c h terenach omawiane są bardzo powierzchownie, w przeciwieństwie do i n n y c h obszarów P o l s k i *. Zagroda, a zwłaszcza d o m , z r a c j i pełnienia t a k i s t o t n y c h dla miesz­ kańców gór f u n k c j i , podlegały wzmożonej chęci zabezpieczenia przed działaniem różnych istot demonicznych oraz częstokroć p e r s o n i f i k o w a n y c h żywiołów. Przestrzegano więc określonych zakazów i sposobów postępowania. Stosowano też liczne zabiegi magiczne, do których w y ­ k o r z y s t y w a n o apotropeje w rodzaju ziół święconych n a Boże Ciało i w d n i u M a t k i Boskiej Z i e l n e j , p a l m w i e l k a n o c n y c h , święconych h u b , g r o m n i c poświęcanych w d n i u M a t k i Boskiej Gromnicznej, świec świę­ conych w d n i u św. Jana, a także dzwonków, znaków krzyża, monet i w końcu w o d y święconej w d n i u św. A g a t y , j a k i chleba oraz soli święconych w t y m d n i u . 1 Piszą na t e n temat m . i n . S. D w o r a k o w s k i , wiejskiego na Mazowszu nad Narwią, Białystok Kultura społeczna ludu 1964, s. 18; O. K o l b e r g , Po­ morze, t . 39, Wrocław 1965, s. 377-3.78; R. К u к i e r, Kaszubi bytowscy, Gdynia 1968, s. 290-291; W. Ł ę g a, Ziemio chełmińska, Wrocław 1961, s. 238-239; T. W r ó ­ blewski, polski, Demony i wyobrażenia t . 3, Poznań 1967, s. 438-439. demonologiczne, [w:] Kultura ludowa Wielko­ �278 URSZULA LEHR-LENDA B u d o w a d o m u . Zabiegi magiczne i towarzyszące i m wierzenia wiązały się w pierwszej kolejności ze s t a w i a n i e m d o m u . Starano się np. unikać z obawy przed pożarem drzewa o dwóch rdzeniach, zwanego „świecą", l u b też takiego, w które uderzył p i o r u n ( O b i d z a ) . P r z y za­ kładaniu przyciesi czyniono znak krzyża, a także kropiono j e święconą wodą czy też posypywano solą (Obidza) . Czasami kładziono zioła świę­ cone w d n i u M a t k i Boskiej Zielnej, a nadto monety, aby diabeł n i e miał dostępu, a ludzie b y l i z d r o w i i pieniądze trzymały się d o m u . Zasiedlenie d o m u . Znane są również z terenów k a r p a c k i c h szczególne rodzaje zachowań związane z nowo w y b u d o w a n y m domem, do którego to wpuszczało się w pierwszej kolejności zwierzęta. Wierzo­ no bowiem, że jeśli w t a k i m d o m u znajduje się nieszczęście, d o t k n i e ono t e j istoty, która pierwsza doń wejdzie (Obidza) . Z a b e z p i e c z e n i e d o m u . Do najpowszechniejszych znaków m a ­ gicznych mających chronić d o m przed j a k i m k o l w i e k nieszczęściem n a ­ leżały często spotykane w t r a d y c y j n y m b u d o w n i c t w i e w i e j s k i m s y m ­ bole krzyża. Kreślono je na d r z w i a c h d o m u w a p n e m l u b kredę święconą w ilości jednego l u b trzech w r a z z d o p i s y w a n y m i l i t e r a m i K + M + B. Czyniono to w d n i u Trzech Króli (6 I ) . Z n a k i krzyża l u b częściej roze­ t y wielopłatkowe spotkać można również obok wypisanej d a t y posta­ w i e n i a d o m u na t z w . sosrębie l u b t r a g a r z u . Zarówno znak krzyża, j a k też ozdobne g w i a z d y (6- l u b 8-płatkowe) posiadać miały — w co wierzą mieszkańcy w s i k a r p a c k i c h po dziś dzień — wymowę magiczną i same w sobie stanowiły siłę mogącą powstrzymać „zło". I n n y m i z n a k a m i 0 w y m o w i e r e l i g i j n e j i magicznej zarazem są pierwsze l i t e r y i m i o n Jezusa i M a r i i w y c i n a n e n a d d r z w i a m i , o k n a m i , również na t r a g a r z u czy s k r z y n i a c h na zboże . Do najskuteczniejszych sposobów mających zabezpieczyć przede w s z y s t k i m d o m przed s i l n y m deszczem, p i o r u n a m i należało w y s t a w i a ­ nie na zewnątrz łopaty chlebowej. Czyniono to w t a k i sposób, b y strona, na której kładzie się chleb, u s y t u o w a n a była w k i e r u n k u zbliżającej się c h m u r y b u r z o w e j czy gradowej. Uważano b o w i e m , że g r a d czy p i o ­ r u n nie śmie w nią uderzyć. Wiązało się t o z przekonaniem, p r a w d o ­ podobnie już nie uświadamianym sobie, że poprzez obcowanie z ogniem 1 chlebem — uważanym d a w n i e j za ofiarę — nabierała cech apotro2 3 4 5 6 A r c h i w u m prywatne, Obidza 1976. A r c h i w u m Pracowni Etnograficznej w K r a k o w i e (APEK), n r i n w . 1555/77. Wyjątkowo informacja ta pochodzi nie z K a r p a t , a z pogórza: S. Ś w i ą t e k , Brzozowa i okolice Zakliczyna nad Dunajcem. Obraz etnograficzny (zbiór z lat 1897-1906). Teczka, 2 maszynopisy, A P E K , s. 926. O zwyczajach zakładzinowych patrz m . i n . praca B. K u n i c k i e j , Organizacja przestrzeni domowej, „Etno­ grafia Polska", t. 23: 1979, s. 185. A r c h i w u m prywatne, Obidza 1976. M . G l a d y s z, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kraków 1935, s. 30. 2 8 4 5 6 �WIERZENIA I MAGIA ZWIĄZANA Z ZAGRODĄ 279 paićznych (Obidza). Z j a w i s k o znane powszechnie, nawiązujące do k u l t u ognia i jego mocy oczyszczającej . Czasami na t a k i e j łopacie palono — w celu wzmocnienia zabiegu — święcone zioła. D y m pochodzący ze spalających się ziół (a właściwie tlących) miał — j a k wierzono — o d ­ pędzać gradowe c h m u r y . Święcone zioła spalano także na p o k r y w c e , okadzając n i m i d o m i całe obejście celem uchronienia zagrody od znisz­ czenia (Brenna). Podobną rolę pełniła spalana w g a r n k u p a l m a w i e l k a ­ nocna czy też huba święcona w Wielką Sobotę. H u b a w y s t a w i a n a do okna w czasie b u r z y chroniła skutecznie d o m od uderzenia p i o r u n a ( Ł ą c k o ) . Poświęcone p a l m y wielkanocne można jeszcze obecnie spot­ kać w każdym d o m u w i e j s k i m . Zatknięte za obraz święty miały za­ bezpieczyć nie t y l k o d o m , ale i całą zagrodę od deszczów i burz. Do podobnych w s w y m m a g i c z n y m charakterze zabiegów zaliczyć należy 3-krotne obchodzenie d o m u mieszkalnego j a k i zabudowań gos­ podarskich podczas b u r z y i k r o p i e n i e i c h święconą wodą (Brenna, Łąc­ ko) . Była to najczęściej woda poświęcona w d n i u św. A g a t y , która również miała zapobiegać powodziom. Chleb i sól święcone w t y m d n i u przechowywano pieczołowicie, gdyż sądzono powszechnie, że chro­ niły d o m od pożarów. Tenże chleb, z w a n y chlebem św. A g a t y , noszony p r z y sobie miał zapewnić w ogóle szczęście, a szczególnie w podróży. Magiczną moc zabezpieczenia d o m u przed s k u t k a m i b u r z y posiadają także gromnice święcone w d n i u M a t k i Boskiej G r o m n i c z n e j — z w y ­ czaj znany i p r a k t y k o w a n y po dziś dzień w badanych wsiach karpac­ k i c h — j a k też świece świętojańskie poświęcane w d n i u św. Jana ( I s t e b n a ) . Z zapaloną gromnicą obchodzi się cały d o m , a także zabu­ dowania gospodarskie, nie t y l k o podczas trwającej b u r z y . C z y n i się t o także zaraz po i c h poświęceniu w kościele ( B r e n n a ) . Bardziej j e d n a k powszechnym i p r a k t y k o w a n y m do dzisiaj zwyczajem jest w y s t a w i a n i e świec l u b g r o m n i c do okien (Istebna, Łącko). Z n a n y był zwyczaj, który nie przetrwał do czasów współczesnych, iż w d n i u M a t k i Boskiej G r o m ­ nicznej obchodzono z poświęconą gromnicą dom, następnie wchodzono do środka i klękano na każdym progu, aby — j a k wierzono — złe d u c h y nie miały doń wstępu ( Ł ą c k o ) . Zabezpieczenie budynków gospodarskich. Podobnie j a k d o m również i zabudowania gospodarskie podlegały ochronie ze 7 8 9 10 11 12 A P E K , n r i n w . 1512/76. Na temat ognia i jego k u l t u obszernie pisze S. С i s z e w s k i , Ognisko, Kraków 1903, s. 238. A P E K , n r i n w . 1578/78. A P E K , n r i n w . 1597/79 i 1578/78. Zwyczaj święcenia świec w d n i u św. Jana (24 V I ) został wprowadzony w Istebnej przed 8 l a t y . Według relacji niektórych informatorów, świece te po­ siadają taką samą moc magiczną j a k poświęcone gromnice i z powodzeniem mogą je zastępować. A P E K , n r i n w . 1566/77. A P E K , n r i n w . 1589/78. K o l b e r g , Góry i Pogórze, t. 44, Wrocław 1968, s. 79. 7 8 9 10 11 12 �280 URSZULA LEHR-LENDA względu n a przebywający t a m i n w e n t a r z żywy. W znak krzyża zaopa­ t r y w a n o zatem obory, co miało — j a k uważano — skutecznie zabez­ pieczyć znajdujące się t a m bydło przede w s z y s t k i m przed szkodliwą działalnością czarownicy odbierającej k r o w o m m l e k o . Kreślono go n a d r z w i a c h obory poświęconą kredą (Obidza) bądź też w y k o n y w a n o go z gałązek poświęconej p a l m y w i e l k a n o c n e j i p r z y b i j a n o n a d d r z w i a m i . Czasami, celem podwójnego zabezpieczenia bydła, zatykano za żłób ga­ łązki z p a l m y w r a z z poświęconymi w d n i u M a t k i Boskiej Z i e l n e j ziołami ( Ł ą c k o ) . Znane też były p r z y p a d k i okadzania bydła poświęconymi ziołami w celu u c h r o n i e n i a go od u r o k u czy czarów r z u c a n y c h przez czarownicę. Dzisiaj tego rodzaju zabiegów n i e p r a k t y k u j e się, choć niektórzy sto­ sują t e n zabieg przed p i e r w s z y m w i o s e n n y m wypędzeniem bydła na paszę ( I s t e b n a ) . Są t o j e d n a k w y p a d k i sporadyczne. Święcone w Boże Ciało czy w d n i u M a t k i Boskiej Z i e l n e j zioła miały również zabezpie­ czyć d o m przed nieszczęściem, j a k i zapewnić dobre p l o n y na r o k p r z y ­ szły. W i t o z n i c h w t y m celu małe w i a n u s z k i , które następnie umiesz­ czano w sąsieku. Zabezpieczenie zagrody i w s i . W y k o n y w a n e z poświę­ conych p a l m w i e l k a n o c n y c h krzyżyki służyły także do ochrony zagrody. W W i e l k i Piątek przed wschodem słońca w b i j a n o je do z i e m i koło za­ g r o d y . Natomiast gałązki bazi pochodzące z rozebranej p a l m y w i e l k a ­ nocnej zatykano na polach, co — j a k wierzono — skutecznie miało chronić pola od g r a d u ( Ł ą c k o ) . Jeszcze współcześnie w B r e n n e j w i e r z y się, że gałązki brzozy, którymi u b i e r a się n a Boże Ciało ołtarze, zatknię­ te w chlewie czy n a p o l u zabezpieczają je skutecznie przed burzą i gradem. Mieszkańcy t e j w s i praktykują t e n zwyczaj, a właściwie za­ bieg magiczny po dzień d z i s i e j s z y . Chleb św. A g a t y chroniący od pożaru d o m , z a k o p y w a n y w p o l u , miał ponoć skutecznie odstraszać wszelkie s z k o d n i k i . Jest to jeden z przykładów, j a k p i e r w o t n e za­ biegi ochrony zagrody i j e j mieszkańców w chrześcijańskim systemie r e l i g i j n y m przejęte zostały przez świętych. Ochrona od g r a d u czy b u r z y n i e t y l k o zagrody, lecz n a w e t i całej w s i , należała n i e k i e d y do k o m p e t e n c j i osób szczególnie p r e d y s t y n o w a n y c h do w y k o n y w a n i a tego rodzaju zabiegów, znających t a j n i k i m a g i i . Z w a n o i c h ogólnie czarnoksiężnikami ( I s t e b n a ) l u b płanetnikami 1S 14 u ie 17 1 S 19 « A P E K , n r i n w . 1575/78. A P E K , n r i n w . 1566/77. M. Brelewska-Polowa, Zwyczaje i obrzędy grafia powiatu myślenickiego, t. 2, Kraków 1970, s. 276. A P E K , n r i n w . 1578/78. A P E K , n r i n w . 1589/78. A P E K , n r i n w . 1597/79. » A P E K , n r i n w . 1563/77. 11 1 S 1S 17 18 doroczne, [w:] Mono­ �WIERZENIA I MAGIA 281 ZWIĄZANA Z ZAGRODĄ ( O b i d z a ) . I c h rolę przejęły powszechnie występujące po wsiach k a r ­ p a c k i c h d z w o n k i służące do odpędzania c h m u r g r a d o w y c h . Obecnie zabiegi stosowane w e wsiach k a r p a c k i c h mają c h a r a k t e r r e l i g i j n y . Należą do n i c h : w y s t a w i a n i e do okien obrazów świętych, świę­ conych świec świętojańskich (Istebna), g r o m n i c bądź odmawianie m o ­ d l i t w . N i e m n i e j j e d n a k zdarza się, iż w p r z y p a d k u silnego zagrożenia i obawy o życie domowników i całego d o b y t k u uciekają się niektórzy z mieszkańców do zabiegów magicznych (Brenna). Do t a k i e j s y t u a c j i dochodzi podczas niespotykanie gwałtownych b u r z z bardzo s i l n y m i wyładowaniami a t m o s f e r y c z n y m i czy też u l e w n y c h deszczów grożących powodzią. D u c h y o p i e k u ń c z e . W e wsiach k a r p a c k i c h zachowały się też nieliczne ślady d a w n y c h wierzeń przekazywane w opowiadaniach 0 opiekuńczych duchach d o m o w y c h . Przekonanie o i c h i s t n i e n i u , bo 1 z t a k i m jeszcze można gdzieniegdzie się spotkać, p r z e j a w i a się w spo­ sób pośredni, a to poprzez różnego rodzaju zakazy czy nakazy związane z określonymi miejscami i c h p o b y t u w d o m u . Miały to być: ognisko, próg oraz t z w . „święty" czy h o n o r o w y kąt, w których to najchętniej przebywały. Jak w y n i k a z przekazów t r a d y c y j n y c h , i s t o t y te miały chronić za­ równo dom, j a k i jego mieszkańców, przed ewentualną ingerencją złośliwych istot, j a k również zapewniać szczęście i dostatek. P r z e b y w a ­ nie i c h w d o m u zabezpieczało również od klęsk żywiołowych. Jednakże ludność K a r p a t n i e mówi obecnie o k o n k r e t n y c h demonach opiekuń­ czych. Znane są j e d y n i e z l i t e r a t u r y dotyczącej i n n y c h terenów P o l ­ s k i . C h a r a k t e r y z u j e się j e j a k o i s t o t y człekokształtne, n i e w i e l k i e g o wzrostu, czerwono u b r a n e P r z y c h y l n e i c h nastawienie do gospodarzy i opieka n a d domem, w którym zamieszkiwały, wskazywałyby — j a k niektórzy autorzy podkreślają — na powiązanie t y c h istot nadprzyrodzo­ n y c h z d a w n y m k u l t e m zmarłych p r z o d k ó w . Natomiast związanie miejsca i c h p o b y t u z ogniskiem d o m o w y m bądź piecem wskazywałoby na ślady dawnego k u l t u ognia, który t o ogień o d g r y w a po dzień d z i ­ siejszy istotną rolę w l u d o w y c h wierzeniach. Przemawiają za t y m n p . zakazy p l u c i a na ogień ( I s t e b n a ) l u b kładzenia na blachę pieca ostrych narzędzi, szczególnie siekiery ( O b i d z a ) , j a k też p r a k t y k o w a n y kiedyś 20 2 1 2 2 : 23 24 25 A P E K , n r i n w . 1512/76. Patrz m . i n . Ł ę g a, op. cit., s. 239; A. S z y f e r, Zwyczaje, obrzędy i wie­ rzenia Mazurów i Warmiaków, Olsztyn 1975, s. 133; K u k i e r , op. cit., s. 290-291; G. M o r c i n e k , Śląska mitologia, „Literatura L u d o w a " , R. 1: 1957, n r 4, s. 21-22. Zob. n p . K o l b e r g , op. cit., s. 377, czy M o r c i n e k , op. c i i . , s. 21-22. K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t . 2, cz. 1, Warszawa 1967, s. 608, a także E. К a r w o t, Katalog magii Rudolfa, Źródło entograficzne XIII w., Wrocław 1955, s. 161. A r c h i w u m prywatne, Istebna 1977. A r c h i w u m prywatne, Obisza 1976. 80 8 1 M M 8 4 й �282 URSZULA LEHR-LENDA zwyczaj wrzucania do pieca kuchennego po łyżce p o k a r m u w i g i l i j n e ­ g o . Chociaż w przekazach t r a d y c j i l u d o w e j nie zachowały się ślady wskazujące wyraźnie, iż p o k a r m t e n był przeznaczony dla t y c h właś­ nie demonów, to przecież przetrwałe w Istebnej wierzenia związane z ofiarą składaną ogniowi, jednoznacznie podkreślają, iż był on prze­ znaczony t y l k o dla niego: ,,co b y dać o g n i o w i pojeść, co b y nie było pożaru" . W s p o m n i a n y zabieg magiczny, w y k o n y w a n y w t e j w s i , jesz­ cze k i l k a l a t t e m u należy niewątpliwie do zespołu wierzeń związanych z k u l t e m domowego ogniska. I n n y m i miejscami p o b y t u opiekuńczych demonów miał być próg d o m u , będący równocześnie granicą pomiędzy d o m e m a światem ze­ wnętrznym . Do obecnych czasów próg zachował j e d y n i e c h a r a k t e r apotropaiczny, którego siłę ochronną wzmacniano n i e j e d n o k r o t n i e k a ­ wałkiem żelaza, a n p . w b i t y w niego rozżarzony gwóźdź powodował —• j a k wierzono — p r z y b y c i e czarownicy i zmuszenie j e j do cofnięcia zadanych przez nią czarów ( I s t e b n a ) . Również p r z y b i j a n a do p r o g u podkowa broniła wejścia — o c z y m także p r z e k o n a n i b y l i mieszkańcy w s i —• złym mocom i u p i o r o m , a także zapewnić miała d o m o w i i jego mieszkańcom szczęście . W związku z t y m , że podproże uważano za miejsce zamieszkania demonów d o m o w y c h , znany był w e wsiach k a r ­ packich zakaz w y k o n y w a n i a p e w n y c h prac na p r o g u d o m u , j a k n p . rąbanie d r e w n a i t p . Obawiano się b o w i e m — j a k sądzą badacze — zranić przebywające t a m duchy, a t y m s a m y m narazić się n a i c h gniew . K u l t zmarłych przodków wiążący się z d u c h a m i d o m o w y m i poprzez pełnienie t e j samej f u n k c j i t j . opiekuńczej nawiązuje do t z w . „świętego kąta" l u b występującego pod bardziej rozpowszechnioną nazwą „kąta honorowego". T y m bardziej jest to godne u w a g i , iż niektórzy autorzy wręcz podkreślają, że jeden z kątów i z b y miał być zamieszkiwany przez demony domowe i stąd jego nazwa sugerująca ważność tego miejsca . Co p r a w d a wątek t e n nie przetrwał w przekazach t r a d y c y j n y c h bada­ n y c h w s i k a r p a c k i c h , n i e m n i e j j e d n a k można przypuszczać, że wiszące 2 6 21 28 29 30 31 32 Czyniono to celem pozyskania mieszkających w pobliżu pieca l u b w n i m demonów opiekuńczych. Por. także M o s z y ń s k i , op. cit., s. 562-563, gdzie mowa o ofiarach i pokarmach składanych opiekunom domu. ' A r c h i w u m prywatne, Istebna 1977. O magicznej f u n k c j i progu pisze m . i n . K u n i c k a , op. cit., s. 191-192, a także К a r w o t, op. cit., s. 124. A P E K , n r i n w . 1556/77. К a r w o t, op. cit., s. 127. Należy t u zwrócić uwagę na d a w n y zwyczaj grzebania zmarłych pod p r o ­ giem domu. Stąd też zapewne wywodzą się owe zakazy. L. P e ł k a , Siadami pierwotnych wierzeń, Warszawa 1963, s. 130. Taką h i p o ­ tezę sugeruje M o s z y ń s k i , op. cit., s. 661. Zobacz też: D w o r a k o w s k i , op. cit, s. 18. 26 2 28 20 30 31 32 �WIERZENIA I MAGIA ZWIĄZANA Z ZAGRODĄ 283 po dziś dzień p r z y o w y m kącie na ścianie obrazy świętych, j a k też umieszczanie t a m stołu, są śladem tego wierzenia. Przedstawione t u — aczkolwiek szkicowo — niektóre wierzenia i zabiegi magiczne związane z zabezpieczeniem zagrody i d o m u miały na celu zwrócenie baczniejszej u w a g i na tego rodzaju zagadnienie, którego badanie zdaje się obecnie napotykać znaczne trudności. M a to oczywiście związek z ogólnym postępem i daleko posuniętą urbanizację w s i k a r p a c k i c h , coraz powszechniejszą modernizacją b u d o w n i c t w a w i e j ­ skiego i z a n i k a n i e m f o r m t r a d y c y j n y c h . Następuje w y m i e r a n i e przede w s z y s t k i m wierzeń związanych z zakładaniem d o m u , co jest naturalną i oczywistą konsekwencją przeobrażeń k u l t u r o w y c h współczesnej w s i . Między i n n y m i z t y c h to powodów postuluje się j a k najszybsze podjęcie badań paralelných, a więc n a d b u d o w n i c t w e m l u d o w y m i związanymi z n i m wierzeniami. Уршуля Лехр-Ленда ПОВЕРЬЯ И МАГИЧЕСКИЕ ПРИЕМЫ ПО ПРЕДОХРАНЕНИЮ ДВОРА Резюме Крестьянский двор, а особенно изба в силу того, что они играют столь важную роль ужителейгор,подвергался усиленному стремлению предохранить его от общепонимаемого „зла". Следует тут подразумевать разного рода демонических существ, а часто и олице­ творенные стихии. Магические приемы и выступающие вместе с нимиповерья сочетались впервую очередь со строительством дома, а заселению его сопутствовали определенные виды поведения. Особую группу составляли магические приемы и знаки, а также многочисленные апотропеи,цель которых состояла в охранедома и его жителей,хозяйственных построек и всего двора от демонов и атмосферных бедствий. Особую роль играли вповерьях духи —покровители домашнего очага. Их присутствие составляло — как верили — надежную охрану людей и имущества. Следы этих поверий просуществовали в народной традиции в виде многочисленных запретов и наказов, связан­ ных с местом пребывания духов: печью, поротом и так называемым „святым углом". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e20fe1006c6d575785e9e29e9e8eb957.pdf eb476e45c5a5204da4074daee7b8667c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1070 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:983 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.295-306 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t . X X V I , z. 1 P L I S S N 0071-1861 MONGOLIA 1980 — BADANIA TERENOWE PAN EKSPEDYCJI ETNOLOGICZNEJ Raz jeszcze gościnna ziemia mongolska przyjęła polskich etnologów, umożli­ wiając n a m przeprowadzenie badań, zebranie nowych materiałów, dzięki którym prace nasze będą mogły posunąć się zdecydowanie do przodu. Ekipa nasza skła­ dała się z „etatowych" już niemal członków — dr. S. Szynkiewicza, dr. J . S. Wasi­ lewskiego, m g r I . Kabzińskiej-Stawarz oraz prof. d r . W. Dynowskiego, który od 1963- r. niestrudzenie przyjmuje na siebie obowiązki k i e r o w n i k a Ekspedycji. Prof. D y n o w s k i prowadził także własne badania, szukając odpowiedzi na pytanie, czy Mongolia, podobnie j a k inne w i e l k i e narody A z j i , niezależnie od ustroju i stopnia zaawansowania technicznej modernizacji bytowania (np. Japo­ nia, Chiny, Korea), pozostaje nadal na osi azjatyckiej, czy też przestawiła się na oś inną, i w czym się to szczególnie jaskrawo przejawia. Obszarem tegorocznych poszukiwań Profesora była m . i n . sfera twórczości k u l t u r a l n e j Mongołów — w y ­ dawnictwa, teatr, muzyka, sztuki plastyczne i t p . Dr J . Wasilewski prowadził badania terenowe w północnej, tajgowej części Mongolii (ajmak chubsugulski — somony Bajan Dzurch i Czandmań) wśród tutejszych Darchatów oraz w części zachodniej, w górach Ałtaju. W t e j drugiej fazie badań i n f o r m a t o r a m i b y l i przedstawiciele drobnych grup etnograficznych, zamieszkujących ajmak kobdoski i bajan — fllgijski: Urianchajowie, Miangaci, Eleci. Derbeci, a także reprezentanci nielicznej g r u p k i niemongolskiego pochodze­ nia — Tuwijczyków-Monczog. Badania dotyczyły tradycyjnej k u l t u r y duchowej, zwłaszcza magii pasterskiej oraz tych obrzędów i wierzeń, które dostarczają m a ­ teriału dającego się analizować w przyjętych przez autora wcześniej t e r m i n a c h (wyjściowa para pojęć: opozycja binarna życie—śmierć, ten świat—zaświaty oraz jej niektóre konkretyzacje, uszczegółowienia, świadomość—nieświadomość, w i e ­ dza—niewiedza, jawność—tajemnica itp.). D r Szynkiewicz prowadził w y w i a d y z mieszkańcami Ułan Bator, szukając odpowiedzi na pytania dotyczące obrzędowości rodzinnej Mongołów. A u t o r k a sprawozdania, po przedłużającym się nieco okresie oczekiwania na wyjazd w teren, dotarła do Tereldż. Tereldż, to brygada pasterska zajmująca obszary położone w pobliżu Nałajchy (około 80 k m na północ od Ułan Bator). W pięknej k o t l i n i e górskiej, której zbocza porastają lasy modrzewiowe i którą przecina rzeka o tej samej nazwie, znajduje się ponadto kompleks eleganckich domów wypoczynkowych i zabudowania bazy turystycznej. Doświadczenia człon­ ków ekspedycji wskazywały, że domy wypoczynkowe są z n a k o m i t y m miejscem pracy dla etnografa. Przebywają w nich bowiem starzy pasterze, którzy chętnie poświęcają dużą część swego czasu badaczom. W Tereldż pasterzy nie było, w y ­ poczywała t u głównie młodzież, nie mająca wiele wspólnego z pasterstwem. Badania przeprowadzałam więc wśród mieszkańców brygady, zamieszkujących tereny przylegające do domu wypoczynkowego. Było i c h jednak n i e w i e l u t a k , �296 KRONIKA że po k i l k u dniach podjęłam decyzję o opuszczeniu Tereldż i przeniosłam się do Nałajchy, skąd pojechałam pociągiem do c e n t r u m somonu Dałandżargałan w a j m a k u wschodniogobijskim (ponad 3 0 0 k m na południe od Ułan Bator). Badania prowadziłam w c e n t r u m somonu oraz w p o b l i s k i m domu wypoczynkowym D a ł a n t i i r u u (gdzie, na szczęście, przebywało k i l k u pasterzy — t y l k o k i l k u , późna bowiem pora, koniec września, nie zachęcała już do odpoczynku, od 1 X dom zamykał zresztą swe podwoje) i jego okolicach. W związku z b r a k i e m własnego środka t r a n s p o r t u nie mogłam dotrzeć do pasterzy mieszkających w odległości większej niż 5 - 1 0 k m od c e n t r u m somonowego. B r a k informatorów skłonił mnie do p o w r o t u do Ułan Bator, gdzie prowadziłam badania wśród starych mieszkań­ ców tego miasta, którzy p r z y b y l i t a m niejednokrotnie z różnych stron Mongolii i należeli do różnych g r u p etnicznych (Chałchasi, Dzachczyni, Darchaci). Badania moje dotyczyły zachowań ludycznych pasterzy mongolskich. Relacje informatorów pozwoliły m i uzupełnić rejestr znanych mongolistom gier i zabaw pasterzy, o k i l k a pozycji nie potwierdzonych w literaturze. Uzupełniłam też informacje dotyczące reguł gier i zabaw opisywanych przez podróżników i bada­ czy Mongolii. Jednakże zbieranie opisów gier nie było m o i m zasadniczym celem. Starałam się przede wszystkim odpowiedzieć na pytanie, w j a k i m kontekście k u l t u r o w y m występowały tradycyjne gry i zabawy, w j a k i sposób były one powiązane z t a k i m i obszarami k u l t u r y , j a k gospodarka, wiedza o świecie, religia, magia, obrzędy kalendarzowe, rodzinne i i n . Interesowały mnie ponadto funkcje zachowań ludycznych, i c h cele (wybiegające daleko poza cele autoteliczne), sym­ bolika i znaczenia,. Wiele pytań dotyczyło tzw. trzech gier mężnych (erijn gurwaan naadam), t j . zawodów konnych, zapasów i strzelania z łuku, i c h s y m b o l i k i i f u n k c j i pozaludycznych. Jak zwykle w trakcie badań pojawiło się wiele pytań i wątpliwości, na które odpowiedź będziemy musieli dać sami, nie mając możliwości skonsultowa­ nia j e j z wypowiedziami starych pasterzy, wśród których znajdują się p r a w d z i w i znawcy k u l t u r y , rozumiejący ją i widzący żelazne prawa, jakie nią rządzą. Był to już bowiem ostatni r o k pracy Polskiej Ekspedycji Etnologicznej. Zakończy­ liśmy szczęśliwie 16 sezonów badawczych, w w y n i k u których powstało około 70 pozycji n a u k o w y c h i kilkanaście artykułów popularnonaukowych, poświęco­ nych temu pięknemu k r a j o w i i jego ciekawej kulturze. W przygotowaniu znaj­ duje się k i l k a dużych monografii, którymi chcemy podziękować Mongolii za ciep­ łe przyjęcie polskich badaczy. Chcemy też podziękować Polskiej A k a d e m i i Nauk, która przez wiele lat była naszym mecenasem. Iwona Kabzińska-Stawarz ZAKOŃCZENIE P O L S K I C H B A D A Ń W K U R D Y S T A N I E IRACKIM We wrześniu 1980 r. dobiegła końca kampania badawcza prowadzona od jesieni r o k u 1977 w K u r d y s t a n i e i r a c k i m przez polski zespół urządzeniowo-rolniczy, działający na zlecenie Irackiego Ministerstwa Nawodnień. W skład ze­ społu, złożonego głównie z pracowników I n s t y t u t u Rolnictwa i Leśnictwa Krajów T r o p i k a l n y c h i S u b t r o p i k a l n y c h A k a d e m i i Rolniczej i m . Hugona Kołłątaja w K r a ­ kowie, wchodzili specjaliści od szczegółowej u p r a w y warzyw, owoców, od mecha­ nizacji, ochrony roślin, problemów zootechnicznych, ekonomiki rolnej i zagadnień społeczno-kulturowych. Te ostatnie znajdowały się w gestii autora niniejszej �KRONIKA 297 n o t a t k i . Zadaniem zespołu było zarejestrowanie potencjału przyrodniczego i l u d z ­ kiego w y b r a n y c h obszarów śródgórskich, na których władze irackie planują w przyszłości intensyfikację r o l n i c t w a poprzez systerhy sztucznych nawodnień. Na podstawie studiów terenowych zespół polski miał obowiązek opracować wstęp­ ne p r o j e k t y szacunkowe nawodnień i przebudowy r o l n i c t w a owych obszarów. W jesieni 1977 r. przedmiotem badań była dolina pod miasteczkiem Zakho, n a pograniczu I r a k u z Turcją i Syrią. Z wiosną r o k u 1978 przeprowadzono badania n a j p i e r w nad górnym biegiem Wielkiego Zabu na wschód od A m a d i j a , potem na północno-wschodnich brzegach Zalewu Dokan, następnie na pograniczu irań­ s k i m w głębi gór Zagros pod miasteczkiem P a n j w i n , b y na koniec przenieść się na nizinne obszary leżące na zachód od A r b i l u . Rok 1979, miesiące letnie, p r z y ­ niósł plony z obserwacji dokonywanych na t e r y t o r i u m zwanym Shahrazoor, p o ­ łożonym na zachód od Zalewu Dérbedikhan. Incydenty zbrojne przerwały jednak kampanię badawczą na t y c h obszarach przed jej ukończeniem. M i m o pogarsza­ jącej się sytuacji politycznej w tej części Bliskiego Wschodu podjęto w lecie 1980 r. studia terenowe nad ostatnim (siódmym) obszarem p r o j e k t o w y m , położo­ n y m wokół miasteczka powiatowego Ranija, na północnych brzegach Z a l e w u Dokan. Badane obszary projektowe znajdują się w trzech północno-wschodnich p r o ­ wincjach I r a k u , tworzących t a k zwany K u r d y j s k i Region Autonomiczny: A r b i l , Sulajmanija i Dohuk. Każdy z obszarów obejmował od k i l k u do kilkudziesięciu wiosek i przynajmniej jedno małe miasteczko. T a k zwany obszar p r o j e k t o w y Ranija pokrywał ponad 20 tys. hektarów, chociaż zaledwie 8 tys. przeznaczono w n i m pod przyszłe nawodnienia rolnicze. Znajdowało się na n i m .przeszło 30 wiosek i dwie osady mające już dziś charakter małych miast. Niektóre z badanych obszarów nie mogły być z przyczyn o b i e k t y w n y c h w pełni zbadane przez ekipę polską. Dotarcie do szeregu w s i było niemożliwe. Nie pozwalały na to ani ograniczony czas badań, a n i względy bezpieczeństwa. Zespół pracował na t e r y t o r i a c h przygranicznych (okolice A m a d i j a oraz P a n j w i n , a także Ranija) pod silną eksortą wojskową. Nie sprzyjały także badaniom długie dojazdy do miejscowości badanych. W w y p a d k u obszaru Ranija wynosiły one- do 80 kilometrów. Specyficzne w y m o g i l o k a l n y c h władz bezpieczeństwa zmuszały do zakwaterowania zespołu w wyznaczonych miejscowościach, które nie zawsze były zlokalizowane najszczęśliwiej względem obiektów badań. Nieustabilizowana już w r o k u 1977 sytuacja w K u r d y s t a n i e i r a c k i m ulegała z biegiem lat dalszemu pogorszeniu, b y w szczególny sposób dać się we znaki w r o k u 1980. Na szczęście t e r y t o r i a wokół Rañija były bardzo podobne zarówno pod względem przyrodniczym j a k i społeczno-kulturowym do sąsiednich, znaj­ dujących się po wschodniej stronie jeziora, badanych przez nas w r o k u 1978 dość dokładnie. Pobyt zatem pod Ranija miał raczej charakter sprawdzający, przy­ najmniej w zakresie stosunków ludnościowych i t y p u k u l t u r y badanych r o l n i ­ ków kurdyjskich. Z końcem lat 50-tych naszego w i e k u dolinę Małego Zabu zamknięto wielką tamą pod miasteczkiem Dokan i t a k powstał sztuczny zbiornik wśród gór, za­ lewający dziesiątki wiosek. Dwie z nich były tuż przed zalaniem przedmiotem badań etnograficznych duńskiej uczonej Henny H a r o l d Hansen. Ludność t y c h zalanych jeziorem w s i albo wyemigrowała zupełnie albo też przeniosła się do położonych wyżej miejscowości i zmieszała z i c h dawniejszymi mieszkańcami. W 9 zbadanych miejscowościach obszaru projektowego Ranija (Kani Maran,, K a r n i a w a , Seruchawa, K a f r a Doi, Boskin, Chwarkorna, Girdiżan oraz miasteczku Ranija) natrafiliśmy na ludność kurdyjską należącą do k i l k u plemion, t a k i c h j a k Bilbas, Hoszno, A k o , Mangur i Piszdar. Nigdzie natomiast nie zetknęliśmy �298 KRONIKA się z mniejszościami etniczno-religijnymi t y p u O r m i a n , Asyryjczyków czy C h a l ­ dejczyków, t a k charakterystycznymi dla okolic np. Zakho. Ludność miejscowa składa się obecnie głównie z rolników osiadłych, a t y l k o jej stosunkowo nieduża część u p r a w i a półkoczownictwo. Zarówno osiadłym r o l n i c t w e m , j a k i nomadyzmem pasterskim zajmują się przedstawiciele t y c h samych plemion. Wieśniacy tego obszaru żyją głównie z u p r a w sztucznie nawadnianego t y t o n i u i słonecz­ nika. Tytoń uchodzi powszechnie za niemal jedynie opłacalną roślinę. Niewielkie ilości w a r z y w u p r a w i a się wyłącznie na potrzeby domowe. Od szeregu l a t pod­ upadły deszczowe u p r a w y pszenicy i jęczmienia. Głównym przedmiotem zainte­ resowań wieśniaków są nieduże, sztucznie nawadniane poletka roślin przemysło­ w y c h , które dają i m zysk. Na północ od zasadniczego terenu badań, w okolicach osady Sangisar miesz­ kają półkoczownicze plemiona Mangur. I c h t r y b życia wydaje się schyłkową fazą dawnego koczownictwa kurdyjskiego, które na i n n y c h badanych przez ekipę polską obszarach było w zdecydowanym regresie l u b też należało do przeszłości. Obserwacje etnograficzne z obszaru Ranija znajdują swe szczegółowe o d ­ bicie w i n n y c h , obszerniejszych opracowaniach, gdzie prezentowanych jest parę przykładowych faktów świadczących, iż tereny K u r d y s t a n u irackiego w rejonie Zalewu Dokan są c i e k a w y m polem dla ewentualnych dalszych badań nad wsią i miasteczkiem k u r d y j s k i m . I t a k problem wypierania dawnych narzędzi przez nowoczesne maszyny występuje t a m szczególnie jaskrawo, podobnie j a k zjawisko przemian c y w i l i z a ­ cyjnych, które niesie bezpośrednia interwencja władz bogatego k r a j u naftowego w życie wieśniaka. Wszystkie zagrody badanych wiosek zostały zelektryfikowane i każda rodzina otrzymała bezpłatnie telewizor. Zamożniejsi chłopi sprawiają sobie do wnętrz przenośne, elektryczne k l i m a t y z a t o r y . Z drugiej strony takie miejscowości j a k Chwarkorna, która jest ogromną (około 20 tys. mieszkańców) ,,wsią nowoczesną", zbudowaną niedawno przez władzę dla tysięcy chłopów prze­ siedlonych siłą ze z l i k w i d o w a n y c h w s i nadgranicznych, stanowi prawdziwe labo­ r a t o r i u m dla badacza losów t a k i e j nowej, wzorcowej osady. W rzeczywistości w ciągu ostatnich d w u lat wybudowana na planie geometrycznym wieś obrosła setkami przybudówek, stajni, ogródków i śmietnisk, stopniowo upodabniając się do tradycyjnej osady k u r d y j s k i e j , t y l e że nie wzniesionej z g l i n y i kamienia. Jej ludność przyniosła dawne umiejętności chałupnicze, j a k garbowanie skór czy t k a n i e kilimów, które kwitną na n o w y m gruncie, znajdując chętną klientelę wśród wieśniaków okolicznych wiosek. Niemniej ciekawym obiektem badań mogłoby się stać stare, 15-tysięczne m i a ­ steczko powiatowe Ranija, które zawdzięcza swój b y t ogromnemu w y w i e r z y s k u doskonałej wody. Jest ono miejscem h a n d l u i drobnych usług. T u przybywają wiejscy handlarze sprzedający w y r o b y chałupników i i c h żon. T u t a j także do­ cierają t o w a r y przemysłowe, przemycane z sąsiedniego I r a n u , poczynając od syntetycznych koców i t k a n i n , a kończąc na elektrycznych samowarach i elek­ tronicznych zegarkach z Hong-Kongu. Nieustabilizowana sytuacja polityczna, trwająca na t y c h obszarach od w i e l u lat prowadzi do powstawania zdegenerowanych f o r m k u l t u r o w y c h . Przyczynia się do tego nadmiar rąk do pracy i b r a k racjonalnej p o l i t y k i rolnej władz oraz ich praktyczna bezradność wobec rosnącego napięcia militarnego. Stacjonujące t u oddziały bezpieczeństwa wewnętrznego z t r u d e m utrzymują ład i spokój w ciągu dnia, wzdłuż szos i w obrębie większych miejscowości. Istnieją podstawy do przypuszczeń, że odżył na gruncie niepewności i bezprawia pospolity bandy­ t y z m , t a k t y p o w y niegdyś dla tej części Bliskiego Wschodu. Konfrontacja iracko-irańska pogarsza sprawę. Obie strony usiłują posługiwać się na terytoriach przeciwnika g r u p a m i k u r d y j s k i c h dywersantów. �299 KRONIKA Dlatego też m i m o obiecujących od strony naukowej zjawisk k u l t u r o w y c h , jakie zachodzą na t y m obszarze i pozornej dostępności K u r d y s t a n u irackiego, nie wydaje się, b y jego t e r y t o r i a mogły w najbliższym czasie stać się terenem dalszej penetracji polskich uczonych. Plon badawczy ekipy urządzeniowo-rolniczej z pobytów w ciągu ostatnich czterech l a t jest fragmentarycznym, lecz n i e ­ stety j e d y n y m materiałem n a u k o w y m , j a k i m dysponujemy z k r a j u , który po­ nownie coraz szczelniej się zamyka. Leszek K O N F E R E N C J A POŚWIĘCONA B A D A N I O M K U L T U R Y W KARPATACH I NA BAŁKANACH Dzięgiel LUDOWEJ W dniach 13-14 maja 1980 r. w Błagojewgradzie, w południowo-zachodniej Bułgarii, odbyło się międzynarodowe sympozjum na temat górskiego osadnictwa rozproszonego na obszarze K a r p a t i Bałkanów, zorganizowane przez I n s t y t u t Etnografii i Muzeum Bułgarskiej A k a d e m i i Nauk, Międzynarodową Komisję do Badania K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h i na Bałkanach ( M K K K i B ) , przy współ­ udziale Rady K u l t u r y Okręgu Błagojewgradzkiego. W i m i e n i u D y r e k c j i I n s t y t u t u otwarcia sympozjum dokonał St. Genczew, podkreślając znaczenie tej narady dla rozwoju badań ziem górskich. Podziękował on także miejscowym władzom za pomoc organizacyjną. Z ramienia M K K K i B wystąpił sekretarz generalny V. Frolec. Przypomniał on podstawowe cele i zada­ nia K o m i s j i , a szczególnie podjęte obecnie syntezy pasterstwa wysokogórskiego, a r c h i t e k t u r y ludowej oraz f o l k l o r u zbójnickiego, podkreślając równocześnie wkład badaczy bułgarskich w gromadzenie materiałów do t y c h tematów (Marinov, P r i movski, Vakarelski). Wygłoszone referaty stanowiły w większości podsumowanie dotychczasowych badań nad osadnictwem rozproszonym w k r a j a c h objętych działalnością M K K K i B . Duży nacisk położono na opracowania historyczne, dotyczące genezy osadnictwa rozproszonego oraz uwarunkowań politycznych, społecznych i gospodarczych, które zaważyły na r o z w o j u tego osadnictwa w określonych rejonach górskich. Najliczniejszą grupę stanowiły referaty dotyczące obszarów bałkańskich, przedstawione w większości przez pracowników I n s t y t u t u E t n o g r a f i i i Muzeum B A N w Sofii. A r c h i t e k t B. Georgijewa (Sofia) w wystąpieniu pt. Charakterystyka tradycyjnych systemów osadnictwa w Bułgarii przeprowadziła analizę osadnictwa bułgarskiego w rozwoju historycznym podkreślając, iż największe przeobrażenia w dziedzinie b u d o w n i c t w a następowały w okresie od X I V do X V I I w . w związku z ekspansją turecką, kiedy to podupadło wiele miast i w s i l u b powstały nowe osady; rozpoczęła się także niekontrolowana migracja ludności na obszary gór­ skie, czego rezultatem był rozwój osadnictwa rozproszonego. Od 1878 г., t j . od wyzwolenia Bułgarii, następuje — zdaniem r e f e r e n t k i — szczególny rozwój osad rolniczych i rzemieślniczych. W powiązaniu z w y m i e n i o n y m i u w a r u n k o w a n i a m i historycznymi Georgijewa przedstawiła 4 podstawowe f o r m y układów osadni­ czych, występujących na terenie Bułgarii: 1) zagrody jednodworcze, bardzo liczne jeszcze w latach 30-tych X I X w.; 2) małe przysiółki składające się z 3-5 zagród, liczne w X I X w.; 3) większe osady skupione wokół c e n t r u m administracyjnego; 4) osady miejskie. Proces urbanizacji wsi, polegający na uregulowaniu i c h ukła­ du osadniczego, rozpoczął się w Bułgarii w latach 30-tych naszego stulecia, podczas gdy przebudowa miast — w końcu X I X w . A. Sybewa (Sofia), w referacie zatytułowanym Problemy etnograficzne �300 KRONIKA a struktura gospodarcza osad w Bułgarii przeprowadziła analizę nie t y l k o z p u n k ­ t u widzenia s t r u k t u r y gospodarczej, lecz także wpływów warunków geograficz­ nych na kształt osadnictwa. Z kolei I . Nikołow (Sofia), omawiając Osady przysiółkowe w Bułgarii, naświetlił genezę osadnictwa związanego z gospodarką pasterską. W. M a r i n o v (Sofia) zreferował Praktyki hodowlane osad typu roz­ proszonego w rejonie Błagojewgradu, zwracając specjalną uwagę na tradycyjne stosunki produkcyjne. A. M i e l o w (Muzeum w Błagojewgradzie), omówił Właści­ wości górskiej struktury osadniczej w Pirynie od roku 1878 do końca 1 wojny światowej, kładąc szczególny nacisk na zależność r o z w o j u osadnictwa rozproszo­ nego i przysiółkowego od l o k a l n y c h układów politycznych. Na temat osadnictwa rozproszonego Bałkanów wygłosili także referaty przed­ stawiciele ośrodków zagranicznych. V. Frolec (Brno) omówił Dwa typy zagród we wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego, przedstawiając w ujęciu historycz­ n y m f o r m y osad jednodworczych i przysiółkowych, na powstaniu których za­ ważyły różnego rodzaju u w a r u n k o w a n i a (m. i n . gospodarcze, społeczne i geogra­ ficzne). L . M a r k o w a (Moskwa), opierając się na w y n i k a c h badań etnografów bułgarskich, w referacie pt. Górskie osadnictwo wiejskie a układ gruntów •— na podstawie materiałów z obszaru Rodopów — do okresu socjalizmu, zwróciła uwagę na tendencje rozwojowe tego osadnictwa w poszczególnych okresach historycznych. Uzupełnieniem powyższej g r u p y referatów było wystąpienie P. K o ledarowa (Sofia) oraz A. Robka (Praga). W pierwszym z nich, zatytułowanym Formowanie się pojęcia Półwyspu Bałkańskiego, na podstawie materiału archeo­ logicznego i historycznego, a także właściwości topograficznych, zostało przed­ stawione kształtowanie się nazwy Półwysep Bałkański, która — j a k twierdził referent — nie była znana do l a t 80-tych X I X w . D r u g i referat dotyczył wkładu etnografów czeskich w badanie k u l t u r y ludowej mieszkańców Rodopów. W następnej grupie referatów ukazano rezultaty badań prowadzonych na obszarach karpackich. J . B o t i k (Bratysława) przedstawił Stan badań nad roz­ proszonymi osadami górskimi na obszarze Karpat w Czechosłowacji. Omawiając rozwój badań, z uwzględnieniem i c h podstaw teoretycznych i metodologicznych, przeprowadził on analizę osadnictwa rozproszonego w okresie od XV; w. do czasów współczesnych. Ponadto wyodrębnił osadnictwo f i l i a l n e oraz czysto p a ­ sterskie, a także osady grup etnicznych (np. Cyganów, Żydów i in.), izolowane na ogół od społeczności lokalnych. W k o l e j n y m referacie M . Gładyszowa ( K r a ­ ków) omówiła różne f o r m y i funkcje osadnictwa rozproszonego oraz kształtowa­ nie się tych f o r m w zależności od l o k a l n y c h stosunków ekologicznych, j a k rów­ nież p r a w n o - u s t r o j o w y c h , administracyjnych i społeczno-gospodarczych na p r z y ­ kładzie w s i Beskidu Śląskiego. Tytuł referatu Problematyka osadnictwa sezono­ wego w Karpatach Polskich. D. T y l k o w a (Kraków), omawiając Typy osad roz­ proszonych w Beskidzie Sądeckim stwierdziła, iż stopień rozproszenia zagród sta­ łych w t y m regionie jest dość duży i scharakteryzowała miejscowości z d o m i ­ nującym osadnictwem z w a r t y m , gdzie osady rozproszone posiadają wyraźne cen­ t r u m , z którym są związane szeregiem układów oraz inne nie mające wyraź­ nego centrum. Zwróciła ona ponadto uwagę na różnorodne c z y n n i k i w a r u n k u ­ jące powstanie określonych f o r m osadniczych. N. Gracjanskaja (Moskwa), w r e ­ feracie p t . Typowe osiedla górskie na obszarze Ukrainy, przedstawiła dotychcza­ sowe w y n i k i badań, zwracając uwagę na działalność szkoły antropogeograficznej, uwzględniającej rolę czynników ekologicznych w procesie osadniczym oraz n o w ­ sze u k i e r u n k o w a n i a t y c h badań, przyznające właściwą rangę uwarunkowaniom, społeczno-ekonomicznym. Omawiając f o r m y osadnicze, występujące w ukraiń­ skiej części K a r p a t , wyodrębniła ona osadnictwo jednodworcze i przysiółkowe. Bogaty przegląd wyników badań z różnych regionów Karpat i Bałkanów �301 K R O N I K A pozwolił na stwierdzenie w i e l u analogii, j a k też l o k a l n y c h odrębności w f o r ­ mach osadnictwa rozproszonego. Umożliwił on także zapoznanie się z i n t e r p r e ­ tacją t y c h zjawisk reprezentowaną przez poszczególnych badaczy. Dyskusja po referatach ujawniła konieczność uściślenia pojęć związanych z różnymi układa­ m i osadniczymi. Sekretarz generalny M K K K i B , V. Frolec, zamykając sympozjum wyraził n a ­ dzieję, że w czasie przyszłej konferencji (projektowanej w 1982 r. na Węgrzech) będzie już można przystąpić dó przedyskutowania i ustalenia założeń syntetycz­ nego opracowania dotyczącego osadnictwa rozproszonego na terenie K a r p a t i Bał­ kanów. W czasie sympozjum, pod przewodnictwem V. Froleca, odbyło się posiedze­ nie k o l e k t y w u autorskiego jednego z podjętych przez M K K K i B opracowań s y n ­ tetycznych pt. Architektura ludowa w Karpatach i na Bałkanach, na którym omawiano dalsze etapy prac związanych z realizacją I t o m u w/w syntezy, t r a k ­ tującego o b u d o w n i c t w i e mieszkalnym. W związku z t y m omówiono sposób przygotowania do d r u k u b i b l i o g r a f i i dotyczącej budownictwa. Będzie to praca zbiorowa, złożona z opracowań poszczególnych zespołów k r a j o w y c h , t j . Bułgarii, Czechosłowacji, Polski, Węgier i ZSRR. Bibliografia ta w najbliższym czasie ma być opublikowana w Czechosłowacji. Ustalono również zakres prac k a r t o ­ graficznych, niezbędnych do w y k o n a n i a przez poszczególne zespoły krajowe, określając i c h formę i wspólną tematykę. Omówiono ponadto udział k o l e k t y w u autorskiego w konferencji, która odbędzie się w X 1981 r. w Smolenicach (Cze­ chosłowacja), na temat: Teoretyczne i metodologiczne problemy studiów nad kulturą ludową na obszarze Karpat i Bałkanów. Na konferencji tej zostaną prze­ dyskutowane założenia wszystkich syntez, przygotowywanych obecnie przez M K K K i B oraz projektowanych opracowań zbiorowych dotyczących osadnictwa rozproszonego i f o l k l o r u muzycznego. Maria Gładyszowa, Danuta Tylkowa K U L T U R A I SPOSÓB Ż Y C I A P R O L E T A R I A T U PRZEMYSŁOWEGO I R O L N E G O OD JEGO P O C Z Ą T K Ó W DO S C H Y Ł K U X I X W. K O L O K W I U M N A U K O W E W K A R L - M A R X - S T A D T , 3-5 X I 1980 R. W nauce Niemieckiej R e p u b l i k i Demokratycznej od k i l k u n a s t u l a t narasta zainteresowanie w a r u n k a m i życia i kulturą miejskiego i wiejskiego p r o l e t a r i a t u Niemiec w okresie od schyłku feudalizmu po czasy rozwiniętego k a p i t a l i z m u i socjalizm, od X V I I I -w. do współczesności. Poprzedzone ono zostało edycją g r u n ­ townego opracowania dotyczącego położenia klasy robotniczej w Niemczech К U k a ­ zały się także prace odnośnie do klasy robotniczej i n n y c h krajów Europy. W związku z rosnącym zainteresowaniem kulturą klasy robotniczej w latach 60-tych w C e n t r a l n y m Instytucie Historycznym A k a d e m i i Nauk NRD, przy współ­ pracy etnografów i historyków i przy uwzględnieniu źródeł publikowanych, a r c h i ­ w a l n y c h i terenowych, podjęto przygotowanie programów badań nad w y b r a ­ n y m i zagadnieniami i obszarami NRD. Najbardziej zaawansowane są obecnie zapoczątkowane w 1965 r. badania nad stosunkami społecznymi oraz w a r u n k a m i życia i kulturą ludności pracującej na obszarze Magdeburger Borde, słynnej z u p r a w b u r a k a cukrowego. Gospodarstwa obszarnicze oraz w i e l k i e gospodar1 J. K u c z y ń s k i , Die Loge der 1951 i następne wydania poszerzone. arbeitenden Klasse in Deutschland, Berlin �302 KRONIKA stwa chłopskie zatrudniały t a m wiele tysięcy pracowników najemnych, w t y m również sezonowych robotników polskich. Dotychczas ukazała się pierwsza część (w 2 tomach) zbiorowego opracowania, dwie następne części są na ukończeniu . Jeszcze w 1972 r. ukazał się pierwszy, syntetyczny zarys h i s t o r i i k u l t u r y i spo­ sobu życia klas i w a r s t w pracujących w Niemczech od X I w. do połowy X X w . Zarys ten, mający jeszcze sporo w a d i l u k , stał się obiektem k r y t y c z n y c h dys­ k u s j i . W r o k u 1979 ukazała się historia niemieckiej poezji ludowej, eksponująca jej treści klasowe, w 1980 r. zaś — publikacja poświęcona niemieckiej pieśni ludowej. Na 1981 r. zapowiedziany został kolejny, zbiorowy, t o m studiów . Całość prac prowadzona jest przez berlińską pracownię Działu H i s t o r i i K u l ­ t u r y i Etnografii Centralnego I n s t y t u t u H i s t o r i i A N N R D (Wissenschaftsbereich Kulturgeschichte/Volkskunde, Z e n t r a l i n s t i t u t f i i r Geschichte der A d W der DDR). Drezdeńska pracownia tegoż działu zapoczątkowała przed k i l k u l a t y badania nad w a r u n k a m i życia i kulturą ludności robotniczej południowej części Niemiec, a zwłaszcza Saksonii, na przełomie epoki feudalnej i kapitalistycznej. Badaniami objęto sposób życia p r o l e t a r i a t u miejskiego i robotników m a n u f a k t u r , r o b o t n i ­ ków górnictwa, czeladników oraz wyrobników na w s i i w mieście. Szczególną uwagę zwrócono na mało zbadane zagadnienie zmian świadomości i postaw róż­ n y c h kategorii p r o l e t a r i a t u pod wpływem m . i n . Rewolucji Francuskiej. W związ­ k u z t y m badano pieśni oraz inne elementy f o l k l o r u , pochodzące ze schyłku epoki feudalnej. Osobny dział obejmują badania nad kulturą ludności górniczej Saksonii w tymże czasie, ze szczególnym uwzględnieniem j e j klasowej swoistości. Ważny problem badawczy wiąże się t u z pytaniem, w j a k i e j mierze rozwijająca się k u l t u r a p r o l e t a r i a t u k o n t y n u u j e pewne treści k u l t u r y ludowej, w j a k i e j mierze zaś jest to k u l t u r a nowa, określona przez zmiany w stosunkach społecznych, w a r u n k a c h pracy, sposobie życia i t p . Następnie zaś: jakie m a to konsekwencje dla rozwoju i treści r u c h u robotniczego. Zorganizowane przez wspomniany Dział H i s t o r i i K u l t u r y i E t n o g r a f i i A N NRD, przy współpracy z sekcją etnograficzną Towarzystwa Historycznego NRD, k o l o k w i u m naukowe (które odbyło się w dniach 3-5 X I 1980 r. w K a r l - M a r x Stadt) miało na celu przedstawienie niektórych -wyników badań, dyskusję nad różnymi problemami badawczymi i porównanie osiągnięć i doświadczeń z badań prowadzonych w i n n y c h k r a j a c h socjalistycznych. K o l o k w i u m zgromadziło ponad 60 uczestników, w t y m 8 z zagranicy (z Czechosłowacji, Polski, ZSRR i Węgier). Na program złożyło się 10 referatów oraz blisko 20 komunikatów i przygotowa­ nych wypowiedzi w dyskusji. Referat wprowadzający wygłosił dr R. Weinhold, k i e r o w n i k pracowni drez­ deńskiej. Przedstawił on stan badań nad sposobami życia i kulturą klas i w a r s t w pracujących w okresie przejścia od feudalizmu do k a p i t a l i z m u , wraz z u w a g a m i o zadaniach i problemach badawczych. Następnie przedstawiony został referat dr. Benziena o robotnikach r o l n y c h M e k l e m b u r g i i na t l e postępu w r o l n i c t w i e w 1 połowie X I X w. Kolejny referat — o sposobie życia i k u l t u r z e p r o l e t a r i a t u wiejskiego i półproletariatu w Czechach w X I X w. — wygłosił doc. A. Robek z Pragi. D r B. Schóne mówił o k u l t u r z e i sposobie życia wytwórców t e k s t y l i i 2 3 4 Seria Untersuchungen zur Lebensweise und K u l t u r der werkťátigen Dorfbevblkerung in der Magdeburger Borde. Por. recenzję w „Ludzie", t. 64: 1980 s. 285-288. Z u r Geschichte der Kultur und Lebensweise der werktatigen Klassen und Schíchten des deutschen Volkes vom 11. Jahrhundert bis 1945. Ein Abriss. Red. B. W e i s s e 1, H . S t r o b a c h , W. J a c o b e i t , B e r l i n 1972; por. także Kultur und Lebensweise des Proletariats, Kulturhistorisch — volkskundliche Studies und Materialien, W. J a c o b e i t i U . M o h r m a n n , [red.] B e r l i n 1973. Volksleben zwischen Zunjt und Fabrik. Studien zur Kultur und Lebens­ weise werktdtiger Klassen und Schichten wahrend des iibergangs vom Feudalis­ mus zum Kapitalismus, R. W e i n h o l d [red.], Dresden 1981. 2 8 4 �303 KRONIKA w rejonach Erzgebirge i Vogtland w X V I I I i X I X w.; dypl. etnograf B. E m m r i c h — o aktywności w zakresie k u l t u r y duchowej kształtującego się p r o l e t a r i a t u w Saksonii; dr S. K u b e — o biedocie rzemieślniczej Drezna w pierwszych dzie­ sięcioleciach X V I I I w. oraz d r Kadeřábkowa z Pragi — o zróżnicowaniu społecz­ n y m w s i środkowoczeskich oraz o w a r u n k a c h i możliwościach mieszkania. W d r u g i m dniu k o l o k w i u m przedstawiono referaty 3 zagranicznych uczest­ ników spotkania. Doc. A. Żarnowska z Warszawy omówiła stan i problematykę polskich badań nad kulturą robotniczą w X I X i X X w., dr Moravcová z Pragi scharakteryzowała kształtowanie się specyficznych cech sposobu życia proleta­ r i a t u praskiego, dr L. Pogany z Budapesztu przedstawił zaś stosunki płacy, p r a ­ cy i życia robotników ziemnych zatrudnionych przy budowie kolei na Węgrzech w latach 60-tych X I X w. Przyczynki l u b rozwinięte głosy w dyskusji przedsta­ w i l i : prof, dr Z w a h r (wzajemne stosunki burżuazji i p r o l e t a r i a t u w procesie i c h rozwoju), d y p l . h i s t o r y k Scheiderheinze (burzenie maszyn i jego przezwyciężenie przez r u c h robotniczy), dr P l a u l (regionalne badania nad sposobami życia r o b o t ­ ników w i e j s k i c h w X I X w.) i d y p l . etnograf H e i n r i c h (sposoby życia robotników sezonowych w Magduburger Bórde w X I X w.). W k o l e j n y m dniu obrad doc. E. Pietraszek z Wrocławia przedstawił uwagi o etosie p r o l e t a r i a t u na przełomie X I X i X X w., dr N. S. Poliszczuk z M o s k w y mówiła o rozwoju życia społecznego robotników przemysłowych Rosji w okresie między uwłaszczeniem (1861) a Rewolucją 1905 г., prof, dr Mühlberg zaś z a n a l i ­ zował przyczyny narastającego zainteresowania naukowców historią k u l t u r y k l a ­ sy robotniczej. K o m u n i k a t y i głosy w dyskusji dotyczyły: stosunku do pracy niemieckich robotników przemysłowych w 2 połowie X I X w . (dr Dietrich), miesz­ kań w i e l k o m i e j s k i c h robotników przemysłowych (dr Rohls), organizacji klasy r o ­ botniczej i proletariackiej pracy k u l t u r a l n e j (dr Groschopp) i początków foto­ g r a f i i wśród robotników (dr Bohm). Przedpołudniowe obrady 2 dnia k o l o k w i u m poświęcono sposobom życia i k u l ­ turze p r o l e t a r i a t u pozaeuropejskiego. W referatach ukazano m. i n . sytuację r o ­ botników pochodzenia indiańskiego w krajach A m e r y k i Łacińskiej (referat d r . H a r t w i g a ) , omówiono też różne aspekty życia robotników tubylczych w Afryce, na B l i s k i m Wschodzie i w M e k s y k u (6 obszernych wypowiedzi w dyskusji l u b komunikatów). T e m u ze wszech m i a r pożytecznemu k o l o k w i u m towarzyszyły ożywione dys­ kusje, nie pozbawione elementów polemicznych. Należałoby też podkreślić, że z wyraźnym zainteresowaniem przyjęto oba polskie referaty. Badania nad w a ­ r u n k a m i i sposobami życia ludności robotniczej w X I X w. (a nawet wcześniej) okazują się nader pożyteczne dla etnografów. Pozwalają one bowiem na w y ­ kroczenie poza zwykły warsztat badań historycznych, na zebranie dodatkowych materiałów w terenie, a także na poddanie nowej i n t e r p r e t a c j i materiałów a r c h i ­ w a l n y c h , statystyk oraz dawniejszych p u b l i k a c j i . W Polsce rozwijają się obecnie etnograficzno-historyczne badania nad kulturą robotniczą Łodzi i Żyrardowa, a także Górnego Śląska i Zagłębia. Zaangażowanie polskich etnografów i histo­ ryków w badania tego rodzaju jest jednak znacznie mniejsze niż w N R D i Cze­ chosłowacji . 6 Edward Pietraszek Por. informacje w „Etnografii Polskiej", t. 21: 1977, z. 1, s. 217-219; t. 24: 1980, z. 2, s. 175. W 1981 r. ukazała się obszerna synteza etnografii Pragi pod redakcją A. Robka, obejmująca głównie sposób życia i kulturę robotniczej l u d ­ ności stolicy Czech do początku X X w . Poprzednio wydano k i l k a powielonych tomów prac w serii Etnografie Delnictva. O stanie badań nad kulturą robot­ niczą w Polsce patrz artykuł A. Stawarza — doktoranta doc. Zarnowskiej — w bieżącym zeszycie naszego pisma. 6 20 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. X X V I , z. 1 �304 KRONIKA W Y S T A W A „ R Y T U A Ł Y ŚMIERCI" W MUSÉE D E L ' H O M M E W 1980 R. W PARYŻU Znakomita ta wystawa ukazuje ścisłe powiązania pomiędzy kulturą mate­ rialną, duchową i społeczną na przykładzie rytuału śmierci, czyli obrządków po­ grzebowych i cmentarnych, w etnografii egzotycznej. Wystawa ta przygotowana została przez L a b o r a t o r i u m Etnologiczne Muzeum H i s t o r i i N a t u r a l n e j , k i e r o w a ­ ne przez Jean G u i a r t , na podstawie zabytków i przy współpracy całego zespołu naukowego Musée de 1'Homme. W związku z wystawą opracowano także zestaw przezroczy ukazujących obrządki pogrzebowe w różnych k u l t u r a c h l u d o w y c h świata. Ekspozycję otworzyła kolekcja talizmanów i amuletów chroniących przed złem, chorobą i śmiercią, pochodzących z krajów islamu, z Syberii i różnych części Europy. Pozostałe eksponaty ukazywały f o r m y pochówku w różnych r e l i ­ giach i stosunek do zmarłych, począwszy od Europy. Przedstawiono interesujące sposoby oznaczania grobów zmarłych symbolami poszczególnych r e l i g i i i ideo­ logii, opłakiwania zmarłych (Macedonia), dekoracji t r u m i e n (Bałkany), w s p o m i ­ nania zmarłych w określone dnie wraz z przynoszeniem jedzenia na groby (kraje prawosławne, Hiszpania, Włochy), śpiewów żałobnych i lamentacji (Rumunia). Przedstawiono też różne t y p y cmentarzy. Zilustrowano rytuały pogrzebowe u k a ­ zując też np. szczególny stosunek islamu do zjawiska śmierci jako przejścia do lepszego świata (Północna A f r y k a ) . Ceremoniał pochówkowy inaczej wygląda u sunnitów i szyitów. W części A f r y k i zamieszkanej przez ludność murzyńską, obrządki pogrzebowe są mocno uteatralizowane. Część umarłych przechodzi do g r u p y czcigodnych przodków plemienia przedstawianych za pomocą rzeźb i masek. Szczególnie t r u d n y wybór obiektów m i e l i amerykaniści. Niektór.e k u l t u r y ludowe (Meksyk, Gwatemala) są po prostu przesycone wyobrażeniami śmierci. Wybrano więc obiekty najbardziej charakterystyczne, takie j a k np. wyposażenie grobu peruwiańskiej kobiety ze wszystkimi przedmiotami z j e j życia codzien­ nego. Najwięcej obiektów pochodziło z M e k s y k u i A m e r y k i Południowej, j a k ­ k o l w i e k starano się także ukazać t y p y pochówków indiańskich. Najbardziej bo­ gata i różnorodna była ekspozycja dawnych k u l t u r i r e l i g i i A z j i . Na uwagę za­ sługiwał np. pochód pogrzebowy z Wietnamu, papierowe ofiary w o t y w n e z k r a ­ jów Dalekiego Wschodu, ołtarz pogrzebowy z T a j w a n u , sposoby ukazywania zmar­ łych i różnorodne t y p y kremacji. Wyróżniono poza t y m ceremoniał z Mada­ gaskaru, podczas którego używa się prowizorycznych grobów i rzeźb cmentar­ nych oraz różnorodne t y p y pochówków z Oceanii, Nowej G w i n e i i Indonezji. Organizatorzy w y s t a w y starali się wybrać wiele obrządków i zabytków szcze­ gólnie efektownych. Starannie opracowany katalog i rzeczowe objaśnienia połą­ czone z eksponatami przynoszą ponadto coś więcej niż zwykłą popularyzację rytuałów śmierci i pochówków różnych k u l t u r i r e l i g i i świata. Sugestywne ze­ stawienie bogatego materiału etnograficznego przynosi wiele korzyści nawet spe­ cjalistom — naukowcom. Należałoby sobie życzyć, aby wystawę mogło obejrzeć j a k najwięcej osób z różnych części świata. Irena Turnau W Y S T A W A F I Ń S K I C H KOBIERCÓW „ R Y I J Y " W R E N W I C K G A L L E R Y W W A S Z Y N G T O N I E W 1980 R. Renwick Gallery w Waszyngtonie należy do zespołu muzealnego Smithsonian I n s t i t u t i mieści się w okazałym pałacu z ubiegłego stulecia. W części Galerii mieści się muzeum sztuki zdobniczej. Najwięcej miejsca zajmują t a m t k a n i n y . �305 KRONIKA Spośród w i e l u wystaw czasowych do najciekawszych należałoby zaliczyć dosko­ nałą wystawę dawnych i współczesnych kobierców fińskich, znanych pod nazwą „Ryijy"- Podobnie j a k inne wełniane kobierce skandynawskie, tkane już od średniowiecza, „ryijy" różnią się swą techniką od kobierców wschodnich. W po­ równaniu z n i m i , „ryijy" były tkane luźniej, z małą ilością węzłów. W katalogu wystawy R i i t t a Pylkanen ukazała historię t y c h kobierców, począwszy od p i e r w ­ szych wzmianek z X I - X I I w. W niektórych częściach F i n l a n d i i tkano kobierce wzorzyste z b a r w n e j wełny, w i n n y c h gładkie l u b o nieskomplikowanych o r n a ­ mentach technicznych. Najstarsze kobierce t k a n o z grubej wełny na lnianej osnowie. Część w y s t a w y ukazała dawne kobierce fińskie, część zaś nowsze w y r o b y tkactwa artystycznego, nawiązujące do starych t r a d y c j i . W drugiej części k a t a ­ logu Anna-Lisa A m b e r g omówiła rozwój współczesnego kobiernictwa fińskiego. Pierwsze przykłady tego t k a c t w a artystycznego sięgają końca X I X w. Kobierce fińskie wzbudziły np. zachwyt na Wystawie Paryskiej w 1900 r. Przykłady u n i ­ k a l n y c h kobierców, jakie ukazano w Waszyngtonie, mają duże znaczenie a r t y ­ styczne. Stanowią one najlepszy przykład t k a n i n y użytkowej, służącej ozdobie nowoczesnego wnętrza mieszkalnego. Irena T u r n a i i 20 — E t n o g r a f i a Polska t. X X V I , z. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9da07b272ea67384da097a72094d1e6d.pdf 1f8d384efe5ca2e7f7acda8370b17065 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1071 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:984 Title A name given to the resource Recenzje i artykuły recenzyjne / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.307-317 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E „Etnografia Polska", t . X X V I , z. 1 P L I S S N 0071-1881 BARBARA OLSZEWSKA-DYONIZIAK KULTUROWY KONTEKST S. C. Varma, The Bhil Kills, ZBRODNI D e l h i 1978, K u n j Publishing House, ss. 386 S. C. V a r m a jako główny sekretarz P r o w i n c j i Madhya Pradesh, dawnej Centralnej P r o w i n c j i I n d i i , w której skupia się największa liczba plemion p i e r ­ w o t n y c h zamieszkujących t e n k r a j , miał okazję z pozycji administratora za­ poznać się z życiem tubylców. Książka jego dotyczy p r o b l e m a t y k i zabójstw, jakie współcześnie występują na t e r y t o r i u m plemienia Bhilów w Madhya Pradesh, największym stanie w Re­ publice I n d i i . B h i l o w i e stanowią drugą co do wielkości grupę plemienną I n d i i ; t y l k o Gondowie przewyższają i c h liczebnością. Są plemieniem b a r w n y m , dziel­ n y m i odważnym, wyróżniającym się k u l t u r o w o i antropologicznie na t l e i n n y c h g r u p plemiennych I n d i i . W trzech okręgach składających się na teren Bhilów przeciętnie zdarza się 273 zabójstw rocznie, co oznacza, że co 32 godziny jeden człowiek t r a c i życie. „Bhilowie zabijają się bez drgnienia p o w i e k i , nie można i c h jednak określić jako l u d z i dzikich i nieludzkich. Nie mordują z pobudek k r y m i n a l n y c h , lecz z za­ zdrości, pasji, szybkich, gwałtownych i niekontrolowanych reakcji, czy też w obro­ nie własnego honoru i godności" — te słowa zaczerpnięte ze wstępu w p r o w a ­ dzają nas ogólnie w atmosferę książki, nie dotykając jednak istoty problemu, który autor stara się w t o k u swoich dalszych wywodów wyjaśnić. Książka za­ wierająca również szczegółowy, etnograficzny obraz k u l t u r y Bhilów stanowi b a r ­ dzo szczegółowe s t u d i u m z zakresu pierwotnego prawa. Daje drobiazgowy opis motywów, przebiegu i sposoby rozstrzygnięcia sprawy 100 zabójstw, jakie w l a ­ tach 1971-1975 zdarzyły się wśród Bhilów. Zabójstwa te opisane są szczegółowo w kontekście całej społecznej sytuacji, w j a k i e j nastąpiły, przez co autor starał się wykazać, że nie są one po prostu przejawem bezmyślnego okrucieństwa, ale osadzone są mocno w realiach społecznego, kulturowego i magiczno-religijnego życia tubylców. Jest sprawą niezmiernie interesującą prześledzenie przyczyn, d l a których zabójstwa w t a k dużej skali utrzymują się po dziś dzień wśród Bhilów. Książkę swą dedykuje autor p i e r w o t n y m plemionom świata, l u d o m , które wciąż jeszcze kultywują wartości dawno już zarzucone przez tzw. społeczeństwa cywilizowane. Problematyka pierwotnego prawa jest niewątpliwie j e d n y m z n a j t r u d n i e j ­ szych działów antropologii społecznej. Zdawał sobie z tego sprawę Bronisław M a l i n o w s k i , który — b y ukazać mechanizm funkcjonowania prawa w społeczeń­ stwach plemiennych — zmuszony był zburzyć dotychczasowe koncepcje na t e n temat i zaproponować nowe socjologiczne podejście do zagadnienia. Błędy przedfunkcjonalnych t e o r i i wynikały w przeważającej mierze z f a k t u , że d a w n i etno- �308 RECENZJE grafowie koncentrowali swe wysiłki badawcze głównie na w y k r y w a n i u widocz­ n y c h przejawów łamania reguł oraz sankcji t y p u negatywnego zbliżonych do naszego p r a w a karnego, których częsty b r a k prowadził do wysuwania jałowych z poznawczego p u n k t u widzenia koncepcji o bezładzie i wszechogarniającej anar­ chii, w j a k i e j pogrążone są te społeczeństwa, czy też odwrotnie — o bezmyślnym posłuszeństwie wobec t r a d y c y j n y c h reguł, jakie m a je cechować. S. C. V a r m a pisze (str. 77): „Istnieje wiele poglądów na postawy plemion p i e r w o t n y c h wobec zbrodni. Niektóre z nich głoszą, że plemiona te są »okrutne« i »barbarzyńskie«, że nie tolerują żadnych l u d z i z zewnątrz, że nawet między sobą walczą nieustannie. O niektórych plemionach mówi się, że są łowcami głów i sądzi się, że nie robią nic innego, j a k t y l k o szukają okazji, aby dodać jeszcze jedno t r o f e u m do naszyjnika z czaszek, j a k i posiadają. P r y m i t y w i z m kojarzy się w i e l u ludziom z absurdalnymi, o k r u t n y m i i ekscentrycznymi p r a k t y k a m i , z d z i ­ wacznymi przesądami, z niczym nie skrępowaną swobodą seksualną, polowaniem na głowy, kanibalizmem i t p . Wszystko to m a być przejawem niższości dzikiego, którego umieszcza się gdzieś pomiędzy istotą zwierzęcą a ludzką, t r a k t u j e z drwiną, litością l u b jako obiekt muzealny". Abstrahując od t a k i c h poglądów można niewątpliwie powiedzieć, że postawy plemion wobec zbrodni różnią się w zależności od plemienia i miejsca, że nawet w obrębie t e j samej społeczności plemiennej każda rodzina — co więcej — każda jednostka ma na ten temat inne wyobrażenia. Chcąc jednak przedstawić kompleksowo złożoną problematykę pierwotnego prawa, autor dokonuje swej ana­ lizy w m a k r o - a nie m i k r o s k a l i , t z n . w odniesieniu do całych społeczności p l e ­ miennych czy n a w e t całych okręgów. Jest to również niezbyt szczęśliwe z p r a k ­ tycznego p u n k t u widzenia podejście władz rządowych, które regulowały dawniej spory i sprawy k r y m i n a l n e bez uwzględnienia całego złożonego i zróżnicowanego podłoża społecznego i kontekstu sytuacyjnego. Koncepcja zbrodni i k a r y , prawa i sprawiedliwości, i cały mechanizm j e j egzekwowania, jednym słowem cały system pierwotnego prawa wyłaniają się z różnorodnych doświadczeń: prób i błędów w przystosowaniu do wymogów etosu kulturowego danego ludu. A b y odkryć istnienie pierwotnego prawa, n a ­ leży rozpocząć analizę od badania t a k i c h zjawisk społecznych, j a k rodzina, mał­ żeństwo, rytuał i wierzenie, instytucje gospodarcze i prawne, słowem zaczynać należy od badania wszelkich zinstytucjonalizowanych f o r m ludzkiego zachowa­ nia. Takie było podejście pierwszych antropologów funkcjonalistów, przede wszy­ s t k i m Bronisława Malinowskiego. Stał on na stanowisku, że analiza socjolo­ giczna k o n k r e t n y c h stosunków społecznych w i n n a zawsze wyprzedzać podejście ściśle prawnicze. Należy badać wszelkie siły i c z y n n i k i zapewniające k o n f o r m i z m wobec obowiązujących reguł (a nie t y l k o te sankcje, które skierowane są prze­ c i w k o samym wykroczeniom). T y l k o w t e n sposób można doprowadzić do w y ­ krycia mechanizmu działania prawa w społeczeństwie p i e r w o t n y m (prawa r o z u ­ mianego szeroko jako system n o r m a t y w n y w ogóle, a nie t y l k o >prawo karne). I Wszystkie społeczeństwa pierwotne mają wypracowany system nagród i k a r , który — j a k pisze autor — w w i e l u wypadkach okazuje się bardziej dynamiczny i efektywny w porównaniu z naszym systemem p r a w n y m . Władza sądownicza i wykonawcza nie jest na ogół ściśle ustalona. W większości wypadków głównym sędzią jest naczelnik wioskowy, w w i e l u jednak sporach dotyczących spraw r e l i ­ gijnych, czarownictwa, złamania t a b u i t p . przejmuje przewodnictwo kapłan l u b czarownik. W y r o k nie jest nigdy podejmowany większością głosów, lecz obowią­ zuje t a m zasada jednomyślnej decyzji. W y m i a r k a r y pozostaje zawsze w związku z całą socjo-ekonomiczną sytuacją przestępcy. Pierwotne prawo nie uznaje róż­ nicy pomiędzy zbrodnią i szkodą, wszystkie złe czyny są w równym stopniu skie- �RECENZJE 309 rowane przeciwko społeczności. Badanie systemu zbrodni i k a r y w społeczeń­ stwie p r y m i t y w n y m wskazuje, że jest ono zawsze związane z całym systemem wartości przeważającym w danym społeczeństwie. W i e l u antropologów i socjo­ logów zwraca uwagę na nieadekwatność i nieodpowiedniość naszych p r a w do sądzenia zbrodni w społeczeństwie plemiennym. Plemieńcy nie są na ogół żądni k r w i z n a t u r y , natomiast o wiele łatwiej można u nich wywołać agresywne i wojownicze reakcje, a i n t e l e k t u a l n y mechanizm przewidywania, osądu i samo­ k o n t r o l i działa na pewno m n i e j sprawnie i m n i e j silnie — łatwo wchłonięty b y w a przez instynktowne, niekontrolowane impulsy. Czy w takiej sytuacji u p r a w ­ nione jest forsowanie w stosunku do t y c h ludów naszej idei zbrodni z premedy­ tacją? Wiadomo, że wiele tubylczych zabójstw nastręcza olbrzymie trudności w śledztwie, ponieważ z p u n k t u widzenia n o r m i wartości uznawanych przez plemieńców są one w pełni usprawiedliwione. A u t o r udowadnia, że postulowanie bezprawia jako charakterystycznej cechy społeczeństw p i e r w o t n y c h jest generalnie niesłuszne. Większość zachowań t u b y l ­ ców podporządkowana jest t r a d y c j i wyznaczającej porządek społeczny. Prawa tubylcze dalekie są od sztywności, absolutności czy wyznaczenia boskiego. W y ­ znaczają je siły społeczne rozumiane jako racjonalne i konieczne, elastyczne i zdolne do m o d y f i k a c j i . Prawa nie są t y l k o publiczną czy grupową sprawą, uwzględniają również interes jednostkowy, i n d y w i d u a l n y . Można powiedzieć, że postawy tubylców wobec przywilejów i obowiązków podobne są do naszych. Stosunki społeczne na każdym szczeblu regulowane są przez określoną liczbę zasad. Są to reguły określające sukcesję pozycji społecznej, władzy i godności, dziedziczenia mienia, prawo do ziemi, do zajmowania określonego t e r y t o r i u m , do członkostwa w k l a n i e totemicznym. T e n system reguł oparty jest na m i t o ­ logii i wierzeniach magiczno-religijnych, przenikających wszelkie zwyczaje p l e ­ mienne. Strukturę społeczności wioskowej, pozycję naczelnika w wiosce czy wodza w klanie, przywileje i obowiązki maga wioskowego — wszystko to u j m o ­ wać można jako niezależne systemy. Ponieważ p r y m i t y w n e prawo nie jest ściśle określone, wyłania się problem, j a k t e n złożony kompleks systemów działa pod naciskiem różnych okoliczności prowadzących do odejścia od t r a d y c j i , aiamania tabu czy zaakceptowanych n o r m zachowania, j a k ono działa, gdy równowaga spo­ łeczna zostaje zachwiana? P r z y j r z y j m y się bliżej sytuacjom, w których rodzą się przesłanki psycholo­ giczne do łamania obowiązujących reguł i norm? A u t o r w y m i e n i a i c h wiele. U Bhilów, podobnie j a k w w i e l u i n n y c h plemionach, obowiązuje egzogamia k l a ­ nowa. Wszelkie próby flirtów czy związków pomiędzy chłopcem i dziewczyną, należącymi do tego samego k l a n u , odczuwane są zawsze jako coś wysoce n i e ­ stosownego, jako zagrożenie dla solidarności klanowej. Wszyscy członkowie k l a n u są „braćmi" i „siostrami" i wszelkie seksualne związki między n i m i uważane są za niewłaściwe. W o p i n i i w i e l u tubylców jest t o wręcz niewybaczalna zbrodnia. Oczywiście jednak zdarzają się wykroczenia przeciwko tej regule. Wywołują one na ogół panikę, prowadzącą niejednokrotnie do tragicznych skutków — aż do popełnienia samobójstwa włącznie. Źródłem w i e l u zbrodni są czarownictwo i czary p r a k t y k o w a n e w obrębie społeczności. Czarownik uważany jest najczęściej za osobę groźną i straszną a potencjalna ofiara czasami sama, czasami wspomagana przez k r e w n y c h czy nawet całą społeczność wioskową usiłuje często usunąć czarownika z życia wioskowego. W badanym plemieniu zanotowano wiele t a k i c h przypadków. Cza­ r o w n i k ma rozliczne sposoby oddziaływania na swoją ofiarę .— może wystrzelić jakąś szkodliwą substancję w jej k i e r u n k u , rzucić czary na jej pożywienie przez wypowiedzenie określonych zaklęć czy przez uroczne spojrzenie. Może się wcielić �310 RECENZJE w drapieżne zwierzą i pożreć ofiarą, może działać za pośrednictwem bóstw i de­ monów. Obawa przed działaniem czarów zmusza człowieka do przeciwdziałania. W pierwszym etapie jest to przeciwmagia, w y k o n y w a n a na specjalne zamówie­ nie przez -dobrego maga. Gdy jednak to nie skutkuje, ofiara zaczyna uciekać się do ataków fizycznych na czarownika. Prowadzi to często do popełnienia przez niego samobójstwa, które przez społeczność wioskową nie jest oceniane jako rezultat zbrodni. Wręcz przeciwnie, w całej społeczności daje się odczuć odprę­ żenie i uczucie u l g i z powodu w y e l i m i n o w a n i a z i c h życia groźnej osoby. W niektórych jednak społeczeństwach czarna magia działa jako swoisty rodzaj sankcji p r a w n e j zapewniającej porządek społeczny, a czarownik otaczany jest czcią. Czarownictwo jest z reguły uprawiane przez ludzi o nieprzeciętnej inteligencji i osobowości, jest sztuką wymagającą opanowania złożonego systemu reguł i p r a k t y k magicznych oraz spełniania szeregu i n n y c h t r u d n y c h warunków. Czarownik często pomaga w o d k r y c i u przyczyn choroby zadanej przez innego czarownika. Jest to więc instytucja, która ma również swoje pozytywy i może przynosić korzyści. Zwyczaj stosowania k r w i l u d z k i e j celem naprawienia, przyspieszenia czy w ogóle powołania do życia pewnych zjawisk może być również źródłem w i e l u zbrodni w społeczeństwie p i e r w o t n y m . W I n d i i p r z y p a d k i zabójstw na t y m tle były raczej rzadkie, ale — co szczególnie zdumiewające — notowane były nawet w ostatnich latach w naszym stuleciu. Ostatni t a k i przypadek zdarzył się w Madhya Pradesh w 1975 r. Policja zauważyła w pobliżu jednej z wiosek, pły­ wające w rzece ciało bez głowy. Śledztwo wykazało, że było to morderstwo r y t u ­ alne dokonane przez jednego z tubylców na p r z y p a d k o w y m współplemieńcu ce­ lem zapewnienia męskiego potomstwa którejś z dwóch żon, j a k i e posiadał prze­ stępca. Morderca uciekał się uprzednio do różnych sposobów — m o d l i t w , p r a k ­ t y k magicznych i czarów, lecz gdy to nie pomogło, za namową przyjaciela spróbował niezawodnego sposobu l u d z k i e j ofiary. Wybór był przypadkowy, m o r ­ derstwo dokonane zostało z zachowaniem pełnego rytuału. Obcięto ofierze gło­ wę, odprawiono n a d nią w domu skomplikowane p r a k t y k i magiczne, ciało w r z u ­ cono do rzeki. T a k i rodzaj ofiar w ludziach n i e należał do rzadkości w Madhya Pradesh. W i a r a w magiczną siłę ludzkiej k r w i jest powszechna na całym świecie od dawien dawna. W Europie średniowiecznej k r e w ludzka była niezawodnym l e k a r ­ s t w e m na trąd (w bajkach G r i m m a trąd zostaje uleczony przez kąpiel w świeżej k r w i n i e w i n n y c h dziewcząt). K r e w ludzka uznawana jest również wśród w i e l u ludów p i e r w o t n y c h jako szczególnie cenny składnik wzbogacający ziemię. Praktykowaną metodą jest w y ­ p r a w a do odległej w i o s k i i ranienie nożem l u b strzałą śpiącej kobiety. Broń tę następnie, po powrocie do domu myje się w wodzie i wodą tą zmieszaną z krwią polewa się ziemię przed siewem. Ofiary z k r w i l u d z k i e j , a nawet z ludzi składane są bogini ziemi, aby zapewnić pomyślne żniwa i bogate plony. Znany antropolog E. Westemarck pisze na ten temat: „Porównawcze badanie p r a k t y k i ofiar w ludziach wykazuje, że składane są one często w okresie wojen, przed walką i w czasie oblężenia. Służą też p o w s t r z y m a n i u grożącej epidemii, zapobieżeniu klęsce głodowej czy klęsce posuchy. Mają na celu odwrócenie groź­ by powodzi, uchronienie od śmierci jakiejś ważnej osoby, głównie wodza czy króla. Ze wszystkich t y c h faktów wysunąć można, j a k sądzę, u p r a w n i o n y w n i o ­ sek, że ofiary w ludziach stanowią w większości wypadków m e t o d ę z a b e z ­ pieczenia ż y c i a l u d z k i e g o [!] o p a r t ą n a i d e i s u b s t y t u c j i . . . " (s. 93). We wszystkich społeczeństwach plemiennych cudzołóstwo uważane jest za �RECENZJE 311 poważne wykroczenie. Istnieje t a m na ogół duża swoboda seksualna przed mał­ żeństwem, jednakże z chwilą, gdy dziewczyna wkroczy w związek małżeński, obowiązuje ją już bezwzględna wierność mężowi. Istnieje bardzo silne wierzenie, że cudzołóstwo przynosi hańbę rodzinie, ponieważ naraża ją na gniew i zemstę boga klanowego i na opuszczenie przez duchy przodków. Niezależnie od tego przekonania, plemieńcy są po prostu zazdrośni i posiadają wybujały tempera­ ment. Są gwałtownymi kochankami i zawsze starają się separować swoje żony od osób, które mogłyby zwrócić i c h uwagę. Cudzołóstwo, dalej, zgodnie z t u b y l ­ czymi w i e r z e n i a m i może spowodować nagłą śmierć bydła czy innego i n w e n t a ­ rza. Osoba, która dopuściła się tego wykroczenia, może oślepnąć, może też n a ­ stąpić śmierć w rodzinie. Jeśli mąż udaje się na polowanie, a żona w t y m cza­ sie popełnia cudzołóstwo, spowoduje to skalanie ziemi i polowanie nie uda się. Wierzy się, że osobę cudzołożącą spotka k a r a nadprzyrodzona. Jej wymierzenie przypisuje się na ogół bogowi k l a n o w e m u i duchom przodków, które w takich wypadkach opuszczają wioskę. Mogą one nawet przybrać postać zwierzęcia i za­ mordować ofiarę. Historie tego t y p u to w opiniach tubylców nie bajki, lecz część ich życia — wierzą w n i e głęboko i boleśnie odczuwają. Nic więc dziwnego, że zdradzony mąż wyposażony w t a k i oręż wierzeń i wartości oraz własne pasje i namiętności często sam wymierza żonie sprawiedliwość i zabija ją. Najczęściej ofiarą pada właśnie ona, a nie j e j kochanek. We współczesnej c y w i l i z a c j i znaczna większość zabójstw dokonywana jest z pobudek materialnych. Wśród tubylców natomiast m o t y w zysku materialnego nie jest często spotykaną przyczyną zbrodni. Zabójstwa związane z własnością, które i t u t a j się zdarzają, wynikają raczej ze sporów na temat p r a w i p r z y w i ­ lejów dotyczących podziału i użytkowania mienia w obrębie aktualnie gospoda­ rującej rodziny. Jeśli chodzi o morderstwa, to są one raczej rezultatem g n i e w u i niezadowolenia wyrastającego na t y m t l e aniżeli samej rządzy zysku czy po­ siadania. W k i l k u wypadkach morderstwa były wyrazem samoobrony przed pró­ bą zagarnięcia przez kogoś ziemi czy też innej własności tubylca. W t y m kontekście w a r t o jednak zaznaczyć, że B h i l o w i e utrzymują się głów­ nie z p r y m i t y w n e g o r o l n i c t w a i zbieractwa płodów leśnych. Przewaga samo­ wystarczalnej gospodarki stanowi podłoże, na którego t l e wiele przestępstw staje się bardziej zrozumiałych. Chodzi t u zwłaszcza o kradzież i grabieże. Przez długi czas plemiona te były eksploatowane i ciemiężone przez rząd, który nakładał liczne ograniczenia na i c h p r a w a do ziemi i p r o d u k c j i leśnej. Jest rzeczą n a t u ­ ralną, że w tej sytuacji wytworzyło się coś w rodzaju goryczy i cynizmu w całej postawie tubylców wobec życia i społeczeństwa. W „chudych" miesiącach wiele tubylczych r o d z i n zmuszonych jest żywić się korzeniami, b u l w a m i dzikich roślin, owocami leśnymi, grzybami i wszelkimi rodzajami małych stworzeń i owadów. Życie jest szczególnie ciężkie, zwłaszcza w początkach sezonu deszczowego, kiedy zapasy zbóż są zupełnie wyczerpane, a las niewiele również może dostarczać o tej porze r o k u . W tej sytuacji plemiona stają się szczególnie n o n k o n f o r m i styczne wobec p r a w a i zwyczaju. Człowiek, który gotów jest zrobić wszystko, aby wyżywić żonę i dzieci, nie troszczy się o konsekwencje swoich działań. Skrajne ubóstwo, nędza, choroby i całkowity b r a k j a k i c h k o l w i e k ułatwień, które uczyniłyby życie bardziej znośnym — wszystkie te c z y n n i k i współdziałają w znacznym umniejszeniu wartości ludzkiego życia. Dalsze z l i s t y motywów zbrodni to urażona godność, zraniona duma czy wreszcie zwykła irytacja. Należy zaznaczyć, że powody, wokół których w y r a ­ stają kłótnie wśród tubylców, wydają się n a m czasami groteskowo śmieszne. Nigdy jednak nie możemy przykładać naszych standardów do wartości uznawa­ nych przez nich. �312 RECENZJE Na koniec wspomnieć należy o całej szeroko pojętej sferze stosunków r o ­ dzinnych, które w życiu tubylców odgrywają rolę bardzo ważną. Ludzie żyją razem w grupach rodzinnych i krewniaczych, kontrolują się, wpływają na siebie wzajemnie. Małżeństwo jest t u partnerstwem w rzeczywistym tego słowa zna­ czeniu, a nie t y l k o związkiem powołanym do płodzenia dzieci. Mąż i żona dzielą wiele ważnych spraw życiowych, łączą i c h silne więzy emocjonalne. Ta szczę­ śliwa, zjednoczona rodzina zagrożona jest jednak przez k i l k a czynników. Jed­ n y m z nich, -o czym mówiliśmy już poprzednio, jest wejście pomiędzy małżon­ ków osoby trzeciej. I n n y m jest obecność w gospodarstwie młodszego brata męża, który posiada szereg przywilejów w stosunku do żony swego starszego b r a t a . Jeszcze i n n y m jest szeroko rozpowszechniony zwyczaj pozwalający zamężnej dziewczynie na częste odwiedzanie domu swojej m a t k i . Dalszym są wciąż nie­ nasycone skłonności małżonka do eksperymentowania w dziedzinie życia domo­ wego i wikłania się w różne pozamałżeńskie układy. Wszystkie te c z y n n i k i s t w a ­ rzają sytuację, które mogą się istać przesłankami do popełnienia czynów prze­ stępczych. Udaremnione pragnienia seksualne, zazdrość związana z uczuciem współmałżonki do swojej m a t k i , dalej głód i zmęczenie — wszystko to może doprowadzić zirytowanego męża do czynów gwałtownych, aż do zabójstwa włącz­ nie. Powiedzmy, że wraca on po całodziennej, ciężkiej pracy w polu czy w lesie głodny i zmęczony. Okazuje się, że żona n i e przygotowała m u posiłku. To samo powtarza się następnego dnia rano. Gdy mąż indaguje żonę dlaczego nie podaje m u posiłku, ona odpowiada, że nie m a nic do ugotowania i że jeśli chce, może poszukać sobie innej żony. To doprowadza męża do f u r i i . Irytację jego potęguje jeszcze płacz głodnych dzieci W końcu t r a c i nad sobą kontrolę i uderza żonę siekierą, leżącą z w y k l e pod ręką. Zabija też dzieci. Zrozpaczony swoim postęp­ k i e m , rozgłasza sąsiadom o t y m co zrobił, poczem ucieka i wiesza się na po­ b l i s k i m drzewie. W y p a d k i takie notowane były w Madhya Pradesh. Czasami żona z różnych powodów odmawia mężowi usług seksualnych. Jest jednak zazdrosna o męża i gdy t e n zaczyna rozglądać się za inną kobietą, za­ czyna go śledzić. Gdy śledztwo potwierdza j e j przypuszczenia, często atakuje swoją rywalkę fizycznie i może ją nawet zabić. Jeśli jednak chodzi o poligamiczne układy, to napięcia i stressy wypływa­ jące z nich nie prowadzą jednak do tragedii t a k często, j a k należałoby tego oczekiwać. Kłótnie między żonami zdarzają się często, mogą w końcu w y p r o ­ wadzić męża z równowagi — może on uciekać się w t a k i c h przypadkach do rękoczynów, które wywołują z k o l e i chęć odwetu, ale na ogół rzadko prowadzi to do tragedii. Pomiędzy starszym b r a t e m i żoną jego młodszego brata istnieje absolutny zakaz stosunków seksualnych, t u b y l c o m t r u d n o jest nawet wyobrazić sobie moż­ liwość złamania tej reguły. Natomiast młodszy brat posiada szereg daleko idą­ cych przywilejów w stosunku do żony swojego starszego b r a t a . Może z nią f l i r ­ tować, pozwalać sobie na niewinne żarty, może wreszcie zostać jej kochankiem. Po śmierci j e j męża ma prawo pierwszeństwa do poślubienia j e j ; jeśli wyjdzie ona za mąż za kogo innego, ma prawo żądać 'odszkodowania. Jest rzeczą n a t u ­ ralną, że wśród tubylców, gdzie bracia żyją razem, dzieląc wspólny dom i gos­ podarstwo, gdzie istnieje zazdrość i namiętne pragnienia seksualne, tradycja t a k a prowadzić może niekiedy do poważnych kłopotów. I n n y m bardzo częstym źródłem domowych napięć i starć jest zwyczaj po­ zwalający zamężnej dziewczynie na odwiedzanie domu swojej m a t k i . W i z y t y te dla każdej tubylczej dziewczyny są źródłem w i e l k i e j radości i ekscytacji, sta­ nowią ważny składnik j e j życia. D o m rodzinny pozostaje zawsze w pamięci jako miejsce, do którego chętnie się wraca, zapomina się o wszystkich trudnościach, �RECENZJE kłopotach i kłótniach, a pozostają t y l k o uczucia czułości i miłości w stosunku do rodziców i miłe wspomnienia, które porównuje się z ciągłymi niesnaskami w nowo założonym domu. Dziewczęta udając się do swojego domu rodzinnego z okazji różnych uroczystości (narodziny dziecka, małżeństwo, pogrzeb) zostają, t a m często czas dłuższy, pomagając w pracach polowych i domowych. Mąż t r a c i na pewien czas ręce do pracy. Gdy w i z y t y stają się zbyt częste, zaczyna podej­ rzewać, że powodem i c h jest jakiś f l i r t , że jest po prostu zdradzany. Atmosfera się zaostrza, gdy żona nie k r y j e s*wojego entuzjazmu w opowiadaniach o domu. Może też odmówić p o w r o t u . Prowadzi to niekiedy do tragicznych wydarzeń z sa­ mobójstwem i zabójstwem włącznie. Te i t y m podobne c z y n n i k i (warto t u wspomnieć jeszcze o alkoholizmie,, zjawisku dość powszechnym wśród Bhilów, mającym również tragiczne następ­ stwa) stwarzają przesłanki sprzyjające wszelkiego rodzaju wykroczeniom prze­ c i w k o obowiązującym regułom. Jest t o zarazem ów plemienny kontekst zbrodni, przedstawiony zresztą przez autora w sposób przekonujący i interesujący. W dalszych p a r t i a c h książki S. C. V a r m a przechodzi do niezwykle drobiaz­ gowej analizy bezpośrednich motywów, przebiegu zbrodni oraz ukazania całego szeregu zmiennych współdziałających w k o n k r e t n y c h przypadkach zabójstw do­ konanych w poszczególnych okręgach: w Madhya Pradesh, "w okręgu Jhabua,. w okręgu Dhar. Są to w m o i m przekonaniu analizy niewiele już ciekawegownoszące z p u n k t u widzenia oświetlenia samej istoty problemu. Weźmy dla przykładu jedną z tabel: M o t y w y zabójstw W 100 przypadkach, jakie zaistniały w Madhya Pradesh Motyw Osobista wrogość Nagła prowokacja Spory o własność Seks Przesądy Inne m o t y w y Razem Liczba zabójstw 32 28 15 8 1 16 100 Okazuje się, że 60V» zabójstw w y n i k a z osobistej nienawiści czy nagłej p r o ­ wokacji. Spory dotyczące własności są przyczyną zabójstw w lo°/o, seks jest czynnikiem w 8"/o. Stwierdzenie, że u podstaw 60°/» zabójstw leży nienawiść i nagła prowokacja, nie jest żadnym wyjaśnieniem. Wiemy bowiem, chociażby z wyżej przytoczonych wywodów, j a k i wpływ na zachowanie człowieka mają wartości uznawane przez społeczeństwo, w którym żyje, wartości, które potrafią przecież znacznie ograni­ czyć l u b wzmocnić uczucia i zachowania wypływające z nienawiści, zazdrości i t p . Dalsze tabele zamieszczone w książce ukazują n a m podział przestępców i ofiar ze względu na płeć (zarówno napastnikami, j a k i ofiarami bywają nieporówna­ nie częściej mężczyźni niż kobiety — 148:2 i 86:14), mówią n a m o b r o n i n a j ­ częściej używanej przy zabójstwach (łuk i strzały), o w i e k u przestępców i ofiar (największa liczba zabójców — 111 i ofiar — 6Й, mieści się w przedziale w i e k u od 21-41 lat, t y l k o w 18 przypadkach w i e k zabójców przekraczał 41 lat, a w 21 przypadkach był niższy niż 21 lat). Dalsze analizy wykazują, że zbrodnie są popełniane główna wieczorem i w nocy, że i c h nasilenie przypada na określone miesiące w r o k u . �314 R E C E N Z J E Jakie jest stanowisko władz rządowych wobec w y k r y t y c h i zarejestrowanych przypadków zabójstw? Orzeczeniem sądu rzadko bywa w y r o k śmierci. W p r a w ­ dzie zabójstwa te bywają czasami bardzo brutalne, jednakże nawet w t a k i c h przypadkach rząd skazuje winowajcę na dożywotnie więzienie, uzasadniając to często argumentem, że przestępca jest plemieńcem i jako t a k i nie jest w pełni świadomy wszystkich i m p l i k a c j i swojego czynu. A r g u m e n t ten bywa w y s u w a n y nawet w w y p a d k u rozmyślnego zabójstwa. Uważa się to często za postępowanie niekorzystne z p u n k t u widzenia odstraszenia od przyszłych potencjalnych za­ bójstw. Żadne szczególne piętno nie ciąży na zabójcy po jego powrocie do plemie­ nia. Jest przyjmowany do obozu znajdującego się poza granicami wioski. Przed wkroczeniem do w s i odprawiona zostaje specjalna ceremonia, musi on też urzą­ dzić ucztę dla starszyzny plemiennej i k i l k u i n n y c h osób. Po wypełnieniu t y c h powinności były przestępca zostaje ponownie włączony do społeczności i za­ czyna wieść normalne życie. Nie okazuje m u się żadnego lekceważenia, nie jest narażony na żadne upokorzenia, nie ulega piętnu niższej pozycji społecznej. Rzadko l u b też prawie wcale się zdarza, b y usiłował popełnić ponownie m o r d e r ­ stwo. B h i l o w i e nie są profesjonalnymi zabójcami. W rozważaniach autora, choć zajął się on w swej pracy problemem p i e r ­ wotnej zbrodni i kary, przestępstwami, które w naszym prawodawstwie uważa się za k r y m i n a l n e , przebija w i e l k a sympatia dla t y c h ludów, inteligentne w n i k ­ nięcie w cały k u l t u r o w y kontekst problemu, głębokie zrozumienie warunków, w j a k i c h żyją ci ludzie, i — j a k sam pisze — „ich dziecięcej n a t u r y " . „Nie­ zależnie od tego, j a k i e aberacje wykazują Bhilowie, wynikają one nie z tchó­ rzostwa czy słabości charakteru, przeciwnie wiele z nich to symptomy w i g o r u , męstwa i pobudliwości. [...] I być może kiedyś w przejawach k u l t u r y t a k i c h plemion zaczniemy dopatrywać się oznak twórczego geniuszu, pozytywnych i po­ stępowych i d e i " (s. 359). Otrzymaliśmy więc nową, interesującą pozycję z dziedziny bardzo w a n t r o ­ pologii społecznej zaniedbanej, a mogącej przecież dostarczyć klucza do zrozu­ mienia w i e l u podstawowych problemów ludzkiej egzystencji. J . Š T I K A , Lidová strava na Valašsku, Ostrava 1980, ss. 170 Współczesne zainteresowania etnograficzne pożywieniem l u d o w y m na terenie Czechosłowacji wiążą się przede wszystkim z t a k i m i nazwiskami, j a k M . Ludví­ kova, M . M a r k u s , J . Šťastná i R. Stoličná'. Ostatnio bibliografia ta została p o ­ szerzona o nazwisko J . S t i k i , które zwykliśmy łączyć z badaniami nad szałaśn i c t w e m i r o l n i c t w e m oraz Valašskim Muzeum v Přírodě w Rožnovie pod R a d ­ hostem, którego jest długoletnim dyrektorem. J . Štika, autor najnowszej mono­ g r a f i i pożywienia ludowego, stanowiącej po U ' wojnie światowej już trzecią regionalną monografię z tego z a k r e s u , związany jest długoletnimi badaniami, 2 Zob. m . i n . : M . L u d v í k o v a , Lidová strava na Brněnsku, „Časopis M o ­ ravského Muzea", R. 46: 1961, s. 83-126; M . M a r k u š , Súčasný stav badania o 1'udovej stravě na Slovensku, „Slovenský Národopis", R. 17: 1969, z. 4, s. 493548; J . Š ť a s t n á , Změny v tradiční lidové stravě a její stav v současnosti, „Česky l i d " , R. 49: 1962, n r 1, s. 1-9; R. S t o l i č n á , Zemiakové jedlá v 1'udovej stravě, „Slovenský Národopis", R. 26: 1978, n r 3, s. 471-480. M a r k u š , op. cit.; M . Ú l e h l o v á - T i l s c h o v á , Česká strava lidová, Praha 1945. i 8 �315 RECENZJE pracą i miejscem urodzenia z Wołoszczyzną Morawską, będącą przedmiotem omawianej t u monografii. J . Štika jest również organizatorem k i l k u konferencji poświęconych badaniom k u l t u r y ludowej w K a r p a t a c h . Z jego też i n i c j a t y w y odbyła się w 1980 r. konferencja na temat pożywienia l u d o w e g o . Założeniem j e j — było z jednej stron ukazanie t r a d y c y j n y c h p o t r a w ludowych, a z drugiej możliwości wykorzystania i c h w wyżywieniu współczesnego społeczeństwa cze­ chosłowackiego. Dodać należy, że konferencji tej towarzyszył pokaz przyrządzania tradycyjnych p o t r a w oraz racjonalnego i c h wykorzystania . Doskonała znajomość Wołoszczyzny Morawskiej, osobiste zaangażowanie i emocjonalny stosunek autora do ziemi rodzinnej dały b a r w n y obraz nie t y l k o pożywienia regionalnego, ale i k u l t u r y ludowej mieszkańców tego regionu. Celem bowiem autora było ukazanie zróżnicowanego i zmieniającego się pożywienia na tle szerszych zjawisk k u l t u r o w y c h i stosunków społeczno-gospodarczych tej ziemi. Dużą zasługą autora było wykorzystanie różnorodnych źródeł, nie t y l k o z l i t e r a ­ t u r y i badań terenowych, ale także archiwalnych, w t y m danych dotyczących jadłospisów siedmiu wałaskich rodzin z l a t .1843-1845. Wiele materiału przyniosły odpowiedzi na ankiety skierowane do gospodyń wiejskich, a także zorganizowane dla n i c h spotkania towarzyskie wraz z biesiadami l u d o w y m i , w czasie których padało wiele uwag na temat spoisobu przygotowania podawanych wówczas t r a ­ dycyjnych p o t r a w wałaskich, j a k i społecznych aspektów pożywienia. Wszystko to oraz przejrzysty układ pracy — zarówno merytoryczny, j a k i graficzny •— sprawiło, że otrzymaliśmy cenną monografię pożywienia ludowego jednego z cie­ kawszych regionów etnograficznych Czechosłowacji. Wołoszczyzna Morawska zajmuje wschodnią część ziem czeskich, górzysty t e r e n położony nad granicą słowacką. Najstarszymi osadnikami t y c h ziem był l u d rolniczy narodowości czeskiej, który od X I I I do X V I w . zajął urodzajne gleby położone w dolinach. W górzystej części regionu osiedlili się w X V I i X V I I w . koloniści wołoscy, których k u l t u r a z l i c z n y m i wpływami rumuńskimi, polskimi, ukraińskimi i słowackimi wycisnęła szczególne piętno na życiu i k u l ­ turze mieszkańców tego regionu, odróżniając je znacznie od pozostałych ziem czeskich. Ukształtowanie terenu Wołoszczyzny Morawskiej przyczyniło się do u t r z y m y w a n i a się przez długi czas zróżnicowania k u l t u r y pomiędzy nizinną i górzystą częścią tego regionu. W pożywieniu różnice te przejawiały się między i n n y m i w zestawie u p r a w i a n y c h zbóż, rodzajach p o t r a w i jadłospisach. W ciągu X I X w. różnice te stopniowo malały. Pszenica zaczęła pojawiać się również w górach, wypierając grykę i inne rodzaje zbóż. Również szałaśnictwo znalazło się w regresie. Wzrosła natomiast znacznie hodowla trzody chlewnej. A u t o r omawia różnice w pożywieniu nie t y l k o pomiędzy dwoma w s p o m n i a n y m i częś­ c i a m i Wołoszczyzny, ale także terenami sąsiednimi (zwłaszcza Hana i Słowacko). Nieurodzajność gleby i nędza l u d u spowodowały opóźnienie się rozwoju gospo­ darczego i k u l t u r o w e g o tego regionu w stosunku do bogatych części M o r a w . Z opóźnieniem przejmowano nowe rodzaje artykułów spożywczych i nowe recep­ t u r y . Stosunkowo późno doszło t a m do modernizacji paleniska. Temu ostatnie­ m u autor poświęcił wiele uwagi, wykorzystując cenne materiały z ankiet ze3 4 5 Były to m . i n . konferencje: „Agricultura carpatica" I i I I , zorganizowane w 1973 i 1979 r. „Konferenci o lidové stravě", 8-9 X 1980 г., Valašské Muzeum v Přirodě, Rožnov pod Radhoštěm. Warto t u przypomnieć, iż w 1968 r. w Polsce odbył się k o n k u r s na t r a d y ­ cyjne p o t r a w y ludowe regionu K a r p a t , którego i n i c j a t o r e m i organizatorem była d y r e k t o r Muzeum i m . W. Orkana w Rabce, m g r M . Lechowska-Bujak. Myślą przewodnią k o n k u r s u była chęć wykorzystania prezentowanych p o t r a w w m i e j ­ scowej gastronomii. 8 4 5 �316 RECENZJE branych na ten temat przez Valašské Muzeum v Přírodě. Z o t w a r t y m p a l e n i ­ skiem, na którym przygotowywano pożywienie, wiązał się cały jadłospis i sposób jedzenia potraw. Wraz ze zmianą .paleniska nastąpić mogły dopiero dalsze zmia­ n y w technice przyrządzania i sposobie spożywania potraw. Praca podzielona jest na 4 rozdziały: 1. Osadnictwo i produkcja r o l n a ; 2. Rozwój ludowego pożywienia; 3. Przyrządzanie jedzenia; gotowanie, pieczenie, spożycie; 4. Jadłospis codzienny i świąteczny. W kolejnych rozdziałach autor omawia poszczególne p r o d u k t y żywnościowe, i c h przetwórstwo i wykorzystanie, różnego rodzaju p o t r a w y i i c h miejsce w t r a d y c y j n y m i współczesnym jadło­ spisie, podział pracy między mężczyzną, kobietą i dziećmi, uroczystości rodzinne i doroczne i t p . Zakres czasu objętego pracą przedstawia się jednolicie. Niekiedy autor sięga wstecz nawet do X V I I I w., o ile pozwalają na t o posiadane przez niego materiały. Dużo miejsca poświęcił autor ukazaniu t r u d u kobiety w i e j ­ skiej, spędzającej większość swego czasu w k u c h n i i gospodarstwie. Liczba godzin poświęconych przez nią na przyrządzenie jedzenia wzrastała dodatkowo jeszcze podczas pieczenia chleba, świniobicia, świąt dorocznych i rodzinnych. Toteż w uznaniu i c h pracy autor zadedykował swą monografię „prostym wałas k i m gospodyniom, które t a k dzielnie i zwyczajnie znosiły swój ciężki los". Praca licząca 170 stron posiada bibliografię, słownik wyrazów gwarowych, indeks nazwisk i miejscowości, streszczenia obcojęzyczne (rosyjskie, polskie, n i e ­ mieckie i angielskie), liczne fotografie oraz wybór przepisów t r a d y c y j n y c h p o ­ t r a w wałaskich. Zofia Szromba-Rysowa NÉPRAJZ, A Magyar múzeumok kiadványainak bibliográfiája, 1945-1974, oprać. Zoltán Héthy, Ildikó Т. Horváth, László Ormosi, Budapest 1976, ss. 135 W 1971 r. ukazała się na Węgrzech B i b l i o g r a f i a Etnograficzna, opracowana przez Istvána Sandora. W obejmującej 739 stronic pracy pomieszczono przede wszystkim d r u k i zwarte oraz artykuły drukowane na łamach czasopism i perio­ dyków, j a k i e ukazały się w latach 1955-1960. Abstrahując od f a k t u , iż pozycja ta w c h w i l i obecnej jest już niewystarczająca, należy zwrócić uwagę n a to, że poza polem penetracji bibliograficznej znalazła się duża grupa p u b l i k a c j i etno­ graficznych, pomieszczonych w miesięcznikach, k w a r t a l n i k a c h i rocznikach w y ­ dawanych staraniem węgierskich muzeów, przede wszystkim regionalnych. Lukę tę właśnie postanowiono wypełnić Ministerstwo K u l t u r y , zlecając Muzeum i m . Deriego w Debreczynie opracowanie b i b l i o g r a f i i zawartości węgierskich perio­ dyków muzealnych, w t y m materiałów etnograficznych. Efektem k i l k u l e t n i e j pracy współpracowników Muzeum w Debreczynie (Z. Héthyego, I . Т. Horvátha i L. Ormosiego) była opublikowana w 1976 г. bibliografia materiałów etnograficznych, jakie w latach 1945-1974 znalazły się na łamach 44 czasopism i roczników muzealnych. Materiał bibliograficzny po­ dzielono na 34 działy: Bibliografie i leksykony, H i s t o r i a n a u k i , Badania etno­ graficzne, L u d y , Tereny i g r u p y narodowościowe, Etnogeneza, K o n t a k t y etniczne, Atlasy i mapy, Zbieractwo, Rybołówstwo, Myślistwo i pszczelarstwo, Hodowla, Rolnictwo, Odżywianie, Osadnictwo, Sztuka ludowa, K o m u n i k a c j a i transport, Technologia ludowa, Handel, Społeczność, Przyrodoznawstwo, Świat wierzeń, Obyczaje, Prawo, Poezja ludowa, M u z y k a , Taniec, Zabawa i inscenizacja, Re­ cenzje książkowe. Całość, rozbita dodatkowo na podgrupy, obejmuje łącznie 1455 pozycji bibliograficznych. Pamiętając o niezwykle b u j n i e rozwijających się �317 RECENZJE o s t a t n i m i czasy badaniach komparatystycznych wydawca, Centralny Ośrodek Konserwacji i Metodologii Muzealnej, zaopatrzył pozycje, tę we wstęp i schemat k l a s y f i k a c j i materiału w językach: węgierskim, angielskim, f r a n c u s k i m , niemiec­ k i m i rosyjskim. Artykuły posiadające streszczenia w językach obcych .(przede wszystkim w niemieckim) zaopatrzono dodatkowo w tytuły tłumaczone na te języki. W aneksie znalazły się indeksy nazwisk autorów, muzeów, o zbiorach których pojawiły się publikacje, oraz indeks nazw geograficznych. Mając świadomość f a k t u , iż bibliografia jedynie wówczas może dobrze w y ­ pełniać swoją funkcję służebną wobec n a u k i , gdy systematycznie jest uzupeł­ niana o nowe publikacje, postanowiono zamieszczać materiały etnograficzne we wspólnej b i b l i o g r a f i i zawartości węgierskich w y d a w n i c t w muzealnych, która — będąc podsumowaniem rocznego dorobku naukowego pracowników muzealni­ ctwa — ukazuje się każdego r o k u we wrześniu, węgierskim Miesiącu Muzeów. Ważkość i n i c j a t y w y węgierskiego M i n i s t e r s t w a K u l t u r y zdaje się u s p r a w i e d ­ liwiać fakt, iż przedstawiamy ją m i m o pewnego opóźnienia. W k r a j u naszym w 1974 r. ukazała się Bibliografia zawartości wydawnictw muzeów w Polsce za lata 1945-1972, opracowana przez M . Laskowską i B. Pawłowską-Wilde. Od tego czasu, zamiast uzupełniania tej pracy, w 1978 r. otrzymaliśmy j e j drugie w y ­ danie. Jest natomiast sprawą oczywistą, że jedynie bibliografia stale uzupeł­ niana n o w y m i pozycjami prawidłowo może służyć r o z w o j o w i n a u k i . Koncepcja b i b l i o g r a f i i węgierskiej zdaje się zbliżać k u ideałowi. Leszek Hensel �Á � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a55181d4f8be2a57cb2bfc0076854f1.pdf b7abe9b8896509240c06ca972b1a20ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1073 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:985 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.5-8 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXVI Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDAŇSK • Ł Ó D Ź ZAKŁAD N A R O D O W Y IM. OSSOLIŃSKICH W Y D A W N I C T O P O L S K I E J A K A D E M I I NAUK 1982 �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI SEKRETARZ REDAKCJI: KRYSTYNA OPRACOWANIE TOMU: IWONA MAŁKOWSKA KABZIÑSKA-STAWARZ CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : J O Z E F BURSZTA, MARIA BIERNACKA (PRZEWODNICZĄCA), MARIA F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA,WANDA PAPROCKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWlOZOWA Adres Redakcji: 00-140 — Warszawa, ul. Ś w i e r c z e w s k i e g o 105 Okładką projektował Edward Kostka 1 Redaktor Zyta K w i e c i ń s k a Redaktor techniczny Adam Przylibski © Copyright by Zaklad Narodowy im. Printed Ossolińskich. Wydawnictwo. Wroclaw 1982. in paland Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1982. N a k ł a d : 700 egz. O b j ę t o ś ć : a r k . w y d . 18,10 a r k . d r u k . 14,75, a r k . A j — 20. P a p i e r d r u k sat. k l . I V , 70 g, 70 X 100. O d d a n o do s k ł a ­ d a n i a 24- X I 81. P o d p i s a n o do d r u k u 25 V I I I 1982. D r u k u k o ń c z o n o w e w r z e ś n i u 1982. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 1135/82. H - l l . C e n a z ł 100,— �S P I S TREŚCI Kazimierz Majewski (1903-1981), Wspomnienie nowski pośmiertne — Witold D y- ARTYKUŁY Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Przeszłość w teraźniejszości a pro­ cesy zmiany (spółczesne problemy etnografii Polski) Streszczenie w języku rosyjskim Wanda P a p r o c k a — Tradycja ludowa w myśli humanistycznej i idei narodu X I X w Streszczenie w języku rosyjskim Mirosława D r o z d - P i a s e c k a — Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztu­ ka ludowa w ideologii i świadomości szlachecko-inteligenckiej (od O ś w i e ­ cenia po Neoromantyzm) Streszczenie w języku rosyjskim Maria B i e r n a c k a — Oświata a społeczno-kulturowe przemiany trady­ cyjnej społeczności wiejskiej od końca X I X w. do odzyskania nie­ podległości Streszczenie w języku rosyjskim . Magdalena Z o w c z a k — Interpretacje przeszłości w legendach. Przyczy­ nek do historii lokalnej w świadomości mieszkańców wsi Streszczenie w języku rosyjskim Alina C a ł a — Stosunek swój — obcy w kulturze ludowej Streszczenie w języku angielskim Andrzej S t a w a r z — Obyczaj robotniczy p o ł o w y X I X w. w świetle akt stanu cywilnego (na przykładzie Żyrardowa) Streszczenie w języku rosyjskim RECENZJE Rocznik Polonijny nr 1 (1980), Wydawnictwo Polonijnego Centrum K u l t u ­ r a l n o - o ś w i a t o w e g o U M S C w Lublinie, redaktor naczelny Albin Koprukowniak, ss. 163. — Antoni Kuczyński A m i Bjornsson, Icelandic Feasts and Holidays. Celebrations, Past and P r e ­ sent, Icelandic Review History Series, Reykjavik 1980, ss. 104 — Iwona Kabzińska-Stawarz �СОДЕРЖАНИЕ Казимеж Маевскп (1903-1981), Посмертное воспоминание — Витольд Д ы н о в с к и 9 СТАТЬИ Анна К у т ш е б а - П о й н а р о в а — Прошлое и настоящее и процессы преобразований (со­ временные проблемы этнографии Польши) Резюме на русском языке Ванда П а п р о ц к а —Народная традиция в гуманитарной мысли и идее народа X I X в. Резюме на русском языке Мирослава Д р о з д - П я с е ц к а —Общественные функции народного искусства. Народ­ ное искусство в шляхетско-интеллигентском сознэчии и идеологии (с Просвещения по Неоромантизм) Резюме на русском языке Мария Бернацка — Просвещение и общественно-культурное преобразование тра­ диционного сельского общества (с конца X I X в. по восстановление независимости) Резюме на русском языке Магдалена Зовчак — Толкование прошлого в крестьянских легендах. К вопросу о местной истории в сознании жителей деревни Резюме на русском языке Алина Цала — Соотношение свой-чужой в народной культуре Резюме на английском языке Анджей С т а в а ж —Рабочие обычаи середины X I X в. в свете актов гражданского со­ стояния (на примере Жирардова) Резюме на русском языке 15 29 31 66 69 126 129 179 181 201 203 213 215 228 РЕЦЕНЗИИ „Рочник Полонийны" ном. 1 (1980), Издательство Культурно-просветительного Центра Полонии Университета им. Марии Кюри-Склодовской в Люблине, глав­ ный редактор Альбин Копруковняк, 163 стр. — Антоны Кучиньски Árni Bjornsson, Icelandic Feasts and Holidays. Celebrations, Past and Present, Icelandic Re­ view History Series, Reykjavik 1980, 104 стр. — Ивона Кабзиньска-Ставаж . . . 229 232 �CONTENTS Kazimierz Majewski (1903—1981), Posthumous reminiscences — Witold nowski D y9 ARTICLES Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — The past in the present and pro­ cesses of changes (Contemporary problems of Polish ethnography) Summary in Russian Wanda P a p r o c k a — Folks tradition in 19th century humanistic thought and idea of the nation Summary in Russian Mirosława D r o z d - P i a s e c k a — Social functions of folks art. Folks art in gentry-intelligentsia ideology. (And consciousness From Enlightenment to Neoromanticism) Summary in Russian Maria B i e r n a c k a — Education and socio-cultural changes in traditional rural communities from the end of the 19th century up to the indepen­ dence of Polish State Summary in Russian Magdalena Z o w c z a k — Interpretations of the past in legends A con­ tribution to local history in the consciousness of villagers . . . . Summary in Russian Alina C a ł a — The countryman-stranger relation in folks culture . . . Summary in English Andrzej S t a w a r z — Workers' customs in the mid-19th century in the light of registry acts (on the example of Żyrardów) Summary in Russian 15 29 31 66 69 126 129 179 181 201 203 213 215 228 REVIEWS Polonia Annual No. 1 (1980), Publication of the Polonia Cultural-Education U M S C Centre in Lublin, E d . in Chief Albin Koprukowniak, pp. 163 — Antoni Kuczyński Árni Bjornsson, Icelandic Feasts and Holidays. Celebrations, Past and P r e ­ sent, Icelandic Review History Series, Reykjavik 1980, pp. 104 — Iwona ' Kabzińska-Stawarz 229 232 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc2a6bed46382fd1ac38ba6d993986ce.pdf fce1fa5747121d5d3ca75592c850f1f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1074 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:986 Title A name given to the resource Kazimierz Majewski (1903-1981), Wspomnienie pośmiertne / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.9-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K A Z I M I E R Z MAJEWSKI (1903-1981). WSPOMNIENIE POŚMIERTNE W dniu 27 lipca zmarł profesor Kazimierz Majewski urodzony 25 marca 1903 r. w Brzeżanach. Jest rzeczą zrozumiałą, że utrwalenie pamięci po zmarłym będzie wymagać wielostronnego naświetlenia i na­ wiązań do poszczególnych ogniw, które łączyły prof. Majewskiego z róż­ nymi dyscyplinami naukowymi i zespołami pracowników nauki. W t y m miejscu chcę pożegnać nie tylko osobistego przyjaciela, lecz także inte­ lektualnego partnera, z którym w przeciągu ostatnich kilkudziesięciu lat wielokrotnie sięgaliśmy głównych nurtów myślowych traktujących o kulturze ich teorii i wyników utrwalonych w kręgu nauki polskiej. Ze względu na swe powiązania przedwojenne prof. Majewski mógł �10 odegrać najkorzystniej rolę znaczącą w organizowaniu życia naukowego i kulturalnego w powojennych warunkach odradzającej się państwowo­ ści. Toteż w połowie lipca 1945 r. prof. Majewski działa już jako dele­ gat Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki w zakresie ochrony zabytków mu­ zealnych na Dolnym Śląsku. Równocześnie we Wrocławiu prof. Kazi­ mierz Majewski przygotowywał podstawy organizacyjne uniwersyteckich katedr archeologii, historii sztuki i historii starożytnej. Znajduje też czas i siły, żeby w roku akademickim 1945/46 aktywnie kierować Wstęp­ nym Rokiem studiów dla Wydziałów Uniwersyteckich, z t y m że w la­ tach następnych 1946-1949 ogranicza się do opieki nad Wydziałem H u ­ manistycznym i Prawnym. Z prawdziwą jednak pasją prof. Majewski zakłada podwaliny pod wydawnictwa z dziedziny archeologii. Z Jego inicjatywy zostało na początku 1946 r. powołane do życia Polskie To­ warzystwo Archeologiczne, w tym też Towarzystwie wybrano prof. Majewskiego sekretarzem generalnym i redaktorem rocznika „Archeolo­ gia" oraz serii wydawniczej „Biblioteka Archeologiczna". Wybiegając myślą wstecz ku okresowi, kiedy w nowych, określonych warunkach odradzającej się państwowości trzeba było wszystko zaczy­ nać od początków, czy też od nowa, musimy sięgnąć także zakładania zrębów pod zadominowanie myśli marksistowskiej. Na tle różnych prób i poczynań przebudowy metodologicznej, wspar­ tej na założeniach materializmu historycznego, działalność prof. Ma­ jewskiego zasługuje na szczególną uwagę. Wraz z zespołem swoich ucz­ niów i współpracowników prof. Majewski przy każdej nadarzającej się okazji w dyskusjach, na konferencjach, w referatach i artykułach ostro stawiał sprawę potrzeby unowocześnienia metodologicznego i przebu­ dowy organizacyjnej archeologii w Polsce. Archeologia winna stać się nauką historyczną — głosił prof. Majewski. Zbliżenie archeologii do badań historycznych usunie linię podziału, dotychczas mniej lub bar­ dziej wyraźnie odgradzającą sferę zainteresowań archeologów klasycz­ nych od dotychczasowych zakresów poznawczych prehistoryków. Co więcej, obciążając warsztat pracy archeologa klasycznego zazwyczaj nie­ docenianą dziedziną historii kultury materialnej, przyczyni się do zli­ kwidowania tradycyjnego ukłonu archeologii klasycznej w kierunku badań sztuki grecko-rzymskiej. Wizja uhistorycznienia archeologii klasycznej zarysowana przez prof. Majewskiego stanowiła dla jednych niewątpliwie perspektywę kuszącą, drugich zaś zmuszała do gruntowniejszych studiów historii technik pro­ dukcyjnych, dystrybucyjnych i konsumpcyjnych dóbr materialnych. A więc do odejścia od tego, co już było zdobyte i opanowane. Czy opory ujawniające się w pewnych dziedzinach archeologii kla­ sycznej przy proponowanym unowocześnieniu metodologicznym i poszu­ kiwaniu kierunków przebudowy organizacyjnej archeologii w Polsce były w sytuacji powojennej zjawiskiem powtarzającym się, powiedzmy �11 normalnym? Otóż nie. Profesor Majewski osiągnął liczący się postęp przy likwidowaniu sztucznych barier podziału doprowadzając w 1953 roku do zlania się w jedną całość organizacyjną — Polskie Towarzy­ stwo Archeologiczne — wszystkich archeologów i numizmatyków. Ten sam kierunek działania cechował jego udział w pracach Kierownictwa Badań nad początkami Państwa Polskiego. Poszukiwanie dróg prowadzących do scalenia utrwalonych tradycji i zasobów badawczych historii kultury materialnej z natury rzeczy m u ­ siał doprowadzić profesora Majewskiego do nawiązania ściślejszych i or­ ganizacyjnych kontaktów z Etnografią. Pomimo bez mała wiekowej tradycji gromadzenia materiałów z zakresu ludowej kultury material­ nej i pomimo, że w okresie międzywojennym działało pięć katedr uni­ wersyteckich wprowadzających do studiów i badań zjawisk kultury metody naukowe czerpane z głównych kierunków światowej myśli etnologicznej i etnograficznej i wreszcie pomimo, że w kręgu etnografii polskiej od momentu ukazania się w roku 1928 kapitalnego dzieła prof. Kazimierza Moszyńskiego — Kultura ludowa Słowian, tom I Kultura materialna — mocno utrwaliło się spojrzenie na korzyści naukowe pły­ nące z intensywnych studiów wytworów kultury materialnej, ich wyra­ zów ideowych i faz rozwojowych oraz umiejętności odczytywania za­ sięgów terytorialnych typów i podtypów wytworów — nie był to jednak stan rzeczy, który pokrywał się z planami prof. Majewskiego. Zdaniem Jego dla zrealizowania wizji w pełni płodnych studiów historii kultury materialnej również i etnografia, obok archeologii klasycznej i trady­ cyjnej prehistorii, winna być wraz ze swoimi zasobami wiedzy o star­ szych i świeższej daty składnikach ludowej kultury materialnej w i ­ dzianych w odpowiednich zespołach również przebudowana metodolo­ gicznie na założeniach materializmu historycznego. Właściwą drogą pro­ wadzącą do ujednolicenia metodologicznego ujęć kulturoznawczych by­ łoby stworzenie odpowiednich ram organizacyjnych w nauczaniu i ba­ daniu. Postulaty prof. Majewskiego zaczęły się urzeczywistniać w latach 1949-1954. W 1949 roku przy Wrocławskim Towarzystwie Naukowym powstała Komisja Historii K u l t u r y Materialnej, w roku następnym zaś Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego powierzyło profesorowi Majewskie­ mu zorganizowanie Uniwersyteckiego Studium Historii K u l t u r y Mate­ rialnej. Rekrutacja studentów na to Studium ustanowiona została w trzech ośrodkach uniwersyteckich. Studia o wspólnym dla wszystkich programie trwały trzy lata i dopiero na czwartym roku obowiązywała specjalizacja z archeologii polskiej, etnografii z etnologią i archeologii antycznej. Jednocześnie szukano rozwiązań dla kwestii, gdzie należało­ by zatrudnić absolwentów tak pomyślanego Studium. Obok tradycyjne­ go zatrudnienia w placówkach naukowych i muzeach w rachubę miały wchodzić zakrojone na dużą skalę badania, np. Badania nad Początkami �12 Państwa Polskiego, oraz stała praca w nowym typie placów oświato­ wych — Regionalnych Domach Kultury. "W zagęszczającej się myśli wokół wcielania w życie zamysłów prof. Majewskiego łączenia w studiach uniwersyteckich i przebudowie meto­ dologicznej dotychczas odrębnych trzech dyscyplin naukowych nie spo­ sób jest pominąć trudności, które w coraz ostrzejszy sposób dawały znać o sobie. Pomijając sprawę trudności wynikających z przyczyn obiektywnych, powiedzmy borykania się z doborem odpowiedniej kadry pedagogicznej przede wszystkim, dawały o sobie znać w różnej postaci zalążki zwątpienia w słuszność samego pomysłu. Narastanie oporów w procesie przełamywania się dawnych nawyków z nowymi potrzebami doprowadziły po paru latach funkcjonowania Studium Historii K u l t u r y Materialnej do załamania się koncepcji studiów scalonych i powrotu do nauczania według modelu studiów z okresu międzywojennego. Jakże inaczej wypadnie spojrzeć — zwłaszcza oczami etnografa — na działalność prof. Majewskiego i jej w y n i k i przy scalaniu trzech k u l turoznawczych dyscyplin w jedną naukowo-organizacyjną całość — I n ­ stytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk. Po utworzeniu Instytutu (na bazie kierownictwa Badań nad Począt­ kami Państwa Polskiego), prof. Kazimierz Majewski został mianowany dyrektorem tej placówki naukowej. 'Funkcję tę pełnił do końca czerwca 1954 r. Jednocześnie prof. Majewski był kierownikiem Działu I I — Archeologii Antycznej w Instytucie i niezależnie od wewnętrznych zmian organizacyjnych kierował tą placówką i jej wydawnictwami do przej­ ścia na emeryturę. Był to już ostatni etap w realizowaniu zamysłu prof. Kazimierza Majewskiego połączenia pokrewnych dyscyplin naukowych w jedną organizacyjną całość. Od momentu podjęcia prac w KO I H K M sprawa reprezentacji etnograficznej i jej pozycji w Instytucie została postawiona jasno. W czteroczłonowej strukturze organizacyjnej nowej placówki naukowej jeden z członów został wydzielony dla nauk etnologicznych jako Dział I V Instytutu. W Dziale I V zaprezentowana jest cała dyscyplina bez jakichkolwiek z góry ustanowionych ograniczeń. Profesor Majewski dobrze widział potrzeby powołania czteroczłonowego Instytutu z naukami etnologicznymi łącznie. Ostrość tego spoj­ rzenia szczególnie mocno zarysuje się, jeśli uświadomimy sobie, że na I Kongresie Nauki Polskiej etnografia nie posiadała w ogóle wyraźniej zaznaczonego miejsca. Nauki etnologiczne w I H K M reprezentują w Polskiej Akademii Nauk nową myśl naukową. Wyrosła ona na gruncie przebudowy nauki polskiej i ma służyć nowym zadaniom i potrzebom realizowanym i zaspokajanym przez budowę nowego ustroju społecznego w Polsce. Wprowadzenie et­ nografii jako czwartego członu I H K M wynikało nie tylko z konieczności stworzenia w P A N reprezentacji etnograficznej, reprezentacji dyscypli­ ny o wieloletniej tradycji i o pokaźnym dorobku naukowym, lecz przede t �13 wszystkim z potrzeby stworzenia dla niej nowych, odpowiednich wa­ runków dalszego rozwoju. Za zasługi wniesione do odbudowy i nowej organizacji nauki Kazi­ mierz Majewski otrzymał najwyższe odznaczenia zarówno krajowe, jak i zagraniczne. Chyląc dzisiaj czoło nad t r u m n ą Profesora Majewskiego w kręgu et­ nologów i etnografów odczuwamy nie tylko głęboki smutek wraz z Jego najbliższymi, lecz także i świadomość mocno utrwalonej wdzięcznej pamięci. Witold Dynowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce80547ea9050a64410d99f25ee8015f.pdf 3edfe98dc023a9896a23047205174b1e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1076 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:988 Title A name given to the resource Tradycja ludowa w myśli humanistycznej i idei narodu XIX w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.31-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 WANDA PAPROCKA TRADYCJA LUDOWA W MYŚLI HUMANISTYCZNEJ I I D E I NARODU X I X W I E K U Powszechne jest twierdzenie o szerokości zakresu problematyki zwią­ zanej z zagadnieniem tradycji, o niebezpieczeństwie kryjącym się już w samej etymologii tego wyrazu lub wynikającym, jak stwierdza Geor­ ge Boas, z emanującego z niego metafizycznego patosu . Do problema­ t y k i tradycji można zastosować twierdzenie Freda Eggana, że ostatnią rzeczą, do odkrycia w każdej nauce, jest to, czym ta nauka jest . Posłużenie się t y m zdaniem usprawiedliwia fakt, że poniżej przedstawio­ ne rozważania są kolejną próbą przybliżenia i zrozumienia pojęcia trady­ cji. Stanowią więc przyczynek na drodze prowadzącej do sformułowania ogólnej jej teorii zadania, którego nie dokonała dotąd żadna z dyscyplin humanistycznych. Artykuł jest częścią pracy poświęconej roli i znaczeniu tradycji l u ­ dowej w procesie krystalizacji tożsamości społecznej i kulturowej war­ stwy chłopskiej. Przedmiotem analizy jest kształtowanie się poglądów na tradycję ludową w wieku X I X , w którym w specyficznych warun­ kach polskiej rzeczywistości formowało się pojęcie narodu jako jedności wszystkich jego warstw społecznych. Jedności, u której historycznych źródeł odkrywano wartości społeczne i kulturowe tworzone przez lud oraz zachowane w tej warstwie do X I X w. W ostatnio ukazujących się pracach etnograficznych mamy do czy­ nienia z szeregiem interesujących rozważań teoretycznych na temat kształtowania się tradycji w warunkach wiejskiej społeczności lokalnej. Przedmiotem analizy jest w nich tradycja w sensie podmiotowym okre­ ślana jako postawa wobec przeszłości, jako główny czynnik konstytu­ ujący i konserwujący system wartości danej grupy oraz zasadniczy składnik jej więzi społecznej, utrzymujący równowagę określonej stru1 2 1 G. B o a s , La tradition, „Diogene", nr 31: 1960, s. 76. F . E g g a n, Social Anthropology and the Method of Controled [w:] Cultural and Social Anthropology, New York 1964, s. 480. г Comparison, �32 WANDA PAPROCKA 3 k t u r y k u l t u r o w e j . Ten rodzaj analizy płodny poznawczo prowadzący do wyjaśnienia niewątpliwie jednej z najistotniejszych kwestii — me­ chanizmu tworzenia się i funkcjonowania tradycji — pozwala określić pewną modelową wersję tradycji integralnej występującej w warunkach względnie izolowanej społeczności wiejskiej. Równocześnie jednak świa­ domość umowności pojęcia izolacji kulturowej wsi każe zwrócić uwagę na wyraźnie zaznaczający się, jak można stwierdzić na podstawie źró­ deł bezpośrednich, w p ł y w poglądów na znaczenie i wartość treści k u l ­ turowych i społecznych zawartych w tradycji ludowej ukształtowanych poza środowiskiem wiejskim w różnych okresach i silnie na wieś oddzia­ łujących już od końca X I X w. Przyjęcie tradycji ludowej za przedmiot analizy jest konsekwencją sformułowanego w pracy podstawowego pytania badawczego, dotyczą­ cego kształtowania się postaw wartościujących w stosunku do treści za­ wartych w kulturze ludowej, pytania o kryteria wyboru z całości dziedzi­ ctwa kulturowego tych elementów i zjawisk, które selekcjonowane i wartościowane złożyły się na pojęcie tradycji. W obecnym opracowa­ niu skoncentrowano się na zagadrieniu wartościowania dziedzictwa k u l ­ turowego społeczności chłopskiej dokonywanego nie przez nią samą na podstawie obowiązującego w grupie systemu wartości, ale niejako po­ za nią. Zewnętrzność ta nie jest jednak równoznaczna z pewnym pater­ nalizmem kulturowym charakterystycznym dla stosunku do kultury l u ­ dowej w późniejszych okresach . Jest ona w t y m przypadku pozorna wobec powszechnego uznania (szczególnie w I poł. X I X w.) kultury ludo­ wej za integralną część kultury narodowej, a nawet za podstawowy jej rdzeń. Uprawomocniało to proces wartościowania dziedzictwa k u l ­ turowego warstwy chłopskiej jako dziedzictwa ogólnonarodowego. Przyjmuje się powszechnie, że stosunek do własnej kultury, do wła­ snego dziedzictwa kulturowego, próby jego wartościowania kształtują się równolegle z rozwojem świadomości społecznej danej g r u p y . Sto4 5 3 R. T o m i c k i , Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej, „Etnografia Polska", t. 17: 1973, z. 2, s. 41-58; J . B u r s z t a , Kultura ludowa — kultura na­ rodowa, Warszawa 1974, s. 341-346; B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Przedmiot i zakres opracowania dotyczącego kultury wsi Polski środkowej, Prace i Mate­ riały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, nr 19, Łódź 1976, s. 17-37; B. J a n u s z k i e w i c z , Tradycja jako kategoria etnograficzna, [w:] Tra­ dycja i przemiany, Poznań 1978, s. 57-71; E . P i e t r a s z e k , Tradycja a dziedzictwo kulturowe, [w:] Přeměny ludových tradycíí v Súčasnosti, Bratislava 1978, t. 2, s. 59-69; Cz. R o b o t y c k i , Tradycja i obyczaj w środowisku wiejskim, Wrocław 1980; R. T o m i c k i , Kultura — dziedzictwo — tradycja, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław 1981, s. 349-365. Por. Wieś w tradycji i współczesności literackiej, stenogram sympozjum, Warszawa 1980, s. 27-93. N. A s s o r o d o b r a j , Żywa historia. Świadomość historyczna: symptomy i propozycje badawcze, „Studia Socjologiczne", nr 2: 1963, s. 5. 4 6 �T R A D Y C J A L U D O W A W MYŠLI HUMANISTYCZNEJ 33 sunek do kultury ludowej rodził się i rozwijał wraz ze wzrostem poczu­ cia odrębności społecznej i kulturowej chłopów. Na jego charakter w p ł y w miał zarówno obowiązujący w społeczności wiejskiej system wartości determinujący ocenę i selekcję elementów kulturowych, jak również będące w społecznym obiegu opinie i oceny dotyczące wartości kulturowych wsi, formułowane w innych pozawiejskich kręgach k u l t u ­ rowych. Skutki zderzenia się tych dwóch postaw — jednej wynikającej ze stale realizowanej potrzeby samoidentyfikacji i samooceny społeczności chłopskich w opozycji do układów zewnętrznych i drugiej powstającej poza systemem kulturowym grup lokalnych, niejednokrotnie jednak uwierzytelnionej udziałem w jej kreowaniu ludzi pochodzących ze śro­ dowiska wiejskiego — dają się zaobserwować szczególnie wyraźnie w I I poŁ X I X w. Są one ogromnie ważne dla zrozumienia procesu formowa­ nia się stosunku do tradycji ludowej także w okresach następnych aż do współczesności. Zwrócenie uwagi na proces wartościowania dziedzictwa kulturowego poza środowiskiem wiejskim, jego złożoność i wpływ na treść pojęcia tradycji ludowej wywołało potrzebę rozpatrywania tego zjawiska nie tylko w układzie synchronicznym, ale także w diachronii, szukania ge­ nezy pewnych postaw i poglądów w okresach wcześniejszych, w okresie Oświecenia i Romantyzmu. Trudno bowiem podjąć próbę wyjaśnienia poglądów na kulturę l u ­ dową, na zagadnienie tradycji ludowej przedstawionych m.in. w słowie 'wstępnym w tomie I „Ludu" z 1895 r. w myśl idei pozytywistycznej czy formułowanych na Walnym Zgromadzeniu PTL w 1908 r. bez po­ znania roli, jaką w kształtowaniu się głoszonych poglądów na kulturo­ twórczą rolę chłopów wniosło do myśli humanistycznej polskie Oświe­ cenie. Tak jak niemożliwe jest wyjaśnienie poglądów twórcy stylu zakopiań­ skiego Stanisława Witkiewicza na „plemienność" czy „rodzimość" sztu­ k i podhalańskiej w kategoriach racjonalizmu Hipolita Taine'a, do którego w swoich teoriach nawiązywał, jeżeli nie dostrzega się w tym również związku z romantyczną koncepcją „ducha narodu", „ducha ludu" czy X I X w. poglądami słowianofilów. Również trudno, analizując tak ważne dla formowania się stosunku do tradycji ludowej poglądy ideologa regionalizmu polskiego Władysła­ wa Orkana, nie dostrzec w jego realistycznej ocenie sytuacji chłopa —• ostrości widzenia tych spraw przez twórców Kuźnicy Kołłątajowskiej, ale i równocześnie norwidowskiej wiary w potrzebę „podnoszenia ludo­ wego do ludzkości". Nie można pominąć także faktu, że w tak charakterystycznej dla polskiej myśli humanistycznej końca X I X w. konfrontacji dwu wzorów kultury tradycyjnego, ziemiańsko-wiejskiego i mieszczańsko-urbanistycznego, zawarte są nie tylko reminiscencje myśli Jean Jacquea Rou3 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �34 WANDA PAPROCKA sseau, ale również poglądów Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego i Kazimie­ rza Brodzińskiego, w których przeciwstawiano kosmopolityzmowi k u l t u ­ r y szlacheckiej i mieszczańskiej tradycyjną kulturą wiejską nie skażoną wpływami obcymi. Uświadomienie sobie tych związków wymagało przy podjętej próbie określenia stosunku do tradycji ludowej uwzględnienia dorobku polskiej myśli humanistycznej i badań ludoznawczych całego X I X w. Do nich bowiem nawiązywano i z nich czerpano w okresach późniejszych aż do współczesności, formułując poglądy na kulturę i tradycję ludową. TRADYCJA„LUDOWA W POGLĄDACH " I POŁOWY X I X W I E K U BADACZY Powszechnie przyjmowana teza, że w okresach przełomowych, w k t ó ­ rych dokonują się podstawowe zmiany polityczne, społeczne czy k u l t u ­ rowe, szczególną rolę w kształtowaniu się nowych postaw światopoglą­ dowych odgrywa tradycja, znajduje potwierdzenie w okresie porozbiorowym. Nie można jednak uważać rozbiorów za jedyny czynnik stymu­ lujący wzrost zainteresowań historią i dziedzictwem przeszłości. W myśli społecznej końca X V I I I i początku X I X w. niemal we wszystkich krajach europejskich uświadomienie sobie przełomowego charakteru tej epoki (którą otworzyła Rewolucja Francuska) znajduje wyraz w uznaniu do­ niosłej roli historii w kształtowaniu się świadomości społecznej. Może się wydać swoistym paradoksem, że w okresie formowania się nowego układu społecznego w opozycji do przeszłości właśnie historia jako proces tworzenia się ludzkiego świata stawała się niezbędna w świa­ domości społecznej i po raz pierwszy w takiej skali była przedmiotem powszechnego działania i potocznego myślenia ludzi. Ten zwrot ku h i ­ storii określany mianem historyzmu zrewolucjonizował stosunek do prze­ szłości. Zaczęto tworzyć nowe kryteria oceny i wartościowania prze­ szłości zarówno w odniesieniu do wielkiej historiozofii, jak przede wszy­ stkim w stosunku do odkrywanych indywidualności narodowych. Historycyzm przybierał rozmaite formy, związany był z różnymi ideologiami i systemami wartości, odmienne wersje historyzmu pełniły odmienne funkcje społeczne w zależności od aktualnej rzeczywistości danego państwa czy narodu. Będąc w zgodności z ogólnym kierunkiem europejskich prądów umy­ słowych i społecznych w Polsce, ze względu na określone warunki przy­ pisano historii znacznie szerszą rolę wychowawczo-narodową niż w i n ­ nych krajach. Powszechnie przyjmuje się, że pełen afirmacji stosunek do przeszłości, dążenie do poznania konkretnych szczegółów i swoistego charakteru epok, szukanie sposobów określenia indywidualności narodo­ wych „ducha narodowego" miało szczególne warunki rozwoju w kraju pozbawionym bytu państwowego, walczącego o wyzwolenie narodowe. �T R A D Y C J A L U D O W A W MYŚLI HUMANISTYCZNEJ 35 Racjonalistyczna myśl oświeceniowa, mimo że zdolna wzbogacić za­ sadnicze idee moralno-polityczne ze względu na swój uniwersalizm, w płaszczyźnie emocjonalnej nie stanowiła tak podatnego gruntu dla rozwoju idei narodowej, idei budzenia się narodowości, jak ideologia Romantyzmu. Rozważania o przeszłości, która miała dostarczyć argumentów dla aktualnie przeżywanej historyczności i dla przyszłości, musiały w y w o ­ ływać znacznie większe zaangażowanie niż pozwalała na to posiadająca uniwersalistyczny charakter oświeceniowa idea narodu. „Pojmowanie ojczyzny jest pamiętanie przeszłości" — stwierdza jeden z historyków i publicystów okresu Romantyzmu; „Jak religia z niebem, tak historia jest przymierzem człowieka z ziemią; kto pierwszy dom zbudował, n i ­ wę uprawił, sad zasadził i kości swe tam, gdzie mieszkał złożył, ten w dzieci swoje wyobrażenie ojczyzny zaszczepił..." Dla rozważań nad stosunkiem do tradycji szczególnie istotny wyda­ je się nurt historyzmu, w którym, jak pisze Szacki, historia występuje jako „podstawowa koncepcja postępu społecznego" . Treścią pojęcia na­ rodowość jest w t y m nurcie całokształt kul-tury narodowej w jej we­ wnętrznej spoistości i w jej historycznej zmienności, a co ważniejsze „integralnie związanej z historyczną treścią życia społeczno-politycznego narodu" . Takie podejście kierowało uwagę ku stosunkom społecznym i wydarzeniom angażującym cały naród. Kształtując pojęcie o narodo­ wości, o tradycji, o więzach wewnętrznych łączących społeczności naro­ dowe poza instytucją państwa pozwalało skutecznie przeciwstawiać się rzeczywistości, przeciwstawiać się fatalnemu w warunkach polskich utożsamianiu narodu z państwem. W tak pojmowanym stosunku do h i ­ storii — tradycji przypisywano szczególne znaczenie. Miała być tworzy­ wem do budowania teraźniejszości, do formowania się kultury narodo­ wej w obronie narodu i jego najcenniejszych wartości duchowych. A m ­ bicjom odnalezienia metryki własnego narodu musiało towarzyszyć za­ interesowanie ludem jako podstawowym jego składnikiem. Hasło zacho­ wania tradycji, badanie jej pierwocin jako odruchu samoobrony narodo­ wej obejmowało więc nie tylko kulturę szlachecką, ale także ludową, odkrywając uniwersalne wartości w świecie autentycznej twórczości tej warstwy traktowanej jako rdzeń kultury narodowej i jako baza dla rekonstrukcji najdalszej historii naszych ziem. 6 7 8 W ostatnich latach miały miejsce pewne próby łączenia faktu sięga6 H . S i e n k i e w i c z , Przedmowa do skarbca historii polskiej, [w:] Historycy o historii, pod red. M. H . Serejskiego, t. 1, Warszawa 1839, s. 91-95. J . S z a c k i , Ojczyzna, naród, rewolucja — problematyka narodowa polskiej myśli szlacheckorewolucyjnej, Warszawa 1962, s. 121. N. A s s o r o d o b r a j , Kształtowanie się założeń teoretycznych historiografii J . Lelewela, [w:] Z dziejów polskiej myśli filozoficznej i społecznej, t. 3, Warsza­ wa 1957, s. 182. 7 8 �36 WANDA PAPROCKA nia w daleką przeszłość słowiańską nie tylko w poszukiwaniu narodowej genealogii, ale także dla obrony przed czasem historycznym, opozycji wobec myślenia historycznego , każącej sięgać ku innym miarom czasu, odwoływać się do symboliki narodzin, do źródeł sacrum, do „wiecznego teraz m i t u " . Zwrócenie się ku przeszłości, ku tradycji, jest jednak przede wszystkim w programach badawczych tego okresu wynikiem roz­ wijającej się świadomości przynależności do wspólnoty językowo-etnicznej, na której tle wytwarza się więź narodowa jako kategoria ideologicz­ na. Wydobycie z dziejów indywidualności narodu to jedno z zadań, jakie stawiał sobie jeden z czołowych historyków tej epoki: Joachim Le­ lewel. Jego wizja przeszłości odniesiona do pierwotnej Słowiańszczyzny nie pomijała rzesz chłopskich, ukazując jako trzon kształtującego się narodu, żyjący w warunkach wolności lud rolniczy. We wstępie do Uwag v.ad dziejami Polski i ludu jej pisał: „Chybia powołaniu swemu dziejarz wszechstronnie dzieje państwa i narodu przepatrywać obowiązany, kie­ dy lud jego z oka traci i zaniedbuje..." 9 10 1 1 W podejściu do przeszłości tkwiło przekonanie o swoistych właści­ wościach odróżniających naród Polski od innych narodów i było w y r a ­ zem postawy indywidualizującej w stosunku do zjawisk historycznych, w szczególności do dziejów narodu. Pisze o t y m Lelewel: „Rozważając sprawy i rzeczy Polski, usiłowałem rozpoznać różnicę onych od spraw innych ludów, aby wydobyć własny narodowy żywioł odróżniający go od cudzoziemskiego" . I tak, jak Stanisław Staszic, swego programu „uobywatelnienia" nieszlacheckich części narodu •— mieszczaństwa i chłopstwa — nie uważał za zaprzeczenie tradycji, ale za kontynuację tej, od której odstąpiono. Lelewelowska idea gminowładztwa słowiańskiego realizowała zasady wolności, równości, ludowładztwa, które będąc źródłem siły i wielkości narodu polskiego w jego rozwoju dziejowym miały stać się oparciem dla teraźniejszości i podstawą dla przyszłości. Ten ideał społeczny przedsta­ wiony przez Lelewela ma motywację historyczną w duchu romantyczne­ go historyzmu, mimo że naród rozpatrywany był w dalszym ciągu zgod­ nie z myślą oświeceniową w „postępie powszechnym ludów i mocarstw europejskich". Przeszłość odgrywa jednak zasadniczą rolę w każdych koncepcjach h i ­ storycznych tego okresu zarówno powstałych z negacji .teraźniejszości 12 ' A . W i t k o w s k a , Romantyczny naród: klęska i triumf, [w:] Problemy pol­ skiego romantyzmu, Wrocław 1971; t e n ż e , Słowianie, my lubim sielanki, War­ szawa 1972. M. Ż m i g r o d z k a , Mit, podanie, historia, [w:] Problemy polskiego roman­ tyzmu, Wrocław 1971. Cyt. za M. H . S e r e j s к i, Przeszłość a teraźniejszość. Szkice i studia historiograficzne, Warszawa 1965, s. 96. J . L e l e w e l , Dzieła, t. 1, Warszawa 1957, s. 51. 10 11 1 2 �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI 37 HUMANISTYCZNEJ i przeciwstawienia jej wartości czerpanych z historii, w której życie historyczne ludu, jak stwierdzał to Maurycy Mochnacki, jest ciągłym nigdy nie przerwanym procesem „uobecniania się samego siebie", a świa­ domość narodu jest danym raz na zawsze „duchem narodu", którego najpełniejszym siedliskiem jest przeszłość — tradycja narodowa , czy rozwijających się w myśl pojęcia postępu włączających do tych wzorów przeszłości — współczesność jako ogniwo procesu dziejowego. Ten stosu­ nek do przeszłości zamyka się niejako w stwierdzeniu jednego z histo­ ryków epoki Romantyzmu: „duch narodów odpowiada najlepiej na za­ pytanie nasze z odległości jak echo. Dlatego najwyraźniej przemawia przeszłość" . 13 u Rozwój myśli historycznej prowadził do podejmowania opraco­ w a ń s y n t e t y c z n y c h i z a r y s ó w h i s t o r y c z n y c h , do któ­ rych włączono wnioski wysuwane z analizy materiałów archaicznych za­ chowanych w kulturze ludowej. Równocześnie mamy do czynienia (w I poł. X I X w.) z tendencjami gromadzenia własnych źródeł etnograficznych na podstawie zakrojonych na szeroką skalę programów badań szczegółowych obejmujących tereny uznane za ważne ze względu na zachowane tradycje kulturowe. Na gruncie rozwijającego się w dobie porozbiorowej nurtu ko­ lekcjonerstwa i zbieractwa starożytności oraz wszelkiego rodzaju pamią­ tek czasów dawnych, poddawanych wraz z rozwojem myśli historycznej i historycznego programu badań naukowej ocenie i popularyzacji, w y ­ rosła idea Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Ono koncentruje badaczy, któ­ rych programy i założenia badawcze wyznaczają kierunek, w jakim będą rozwijały się zainteresowania ludoznawcze. W t y m okresie mamy już do czynienia z postawami w a r t o ś c i u j ą c y m i kulturę ludową. Negatywna niejednokrotnie z pozycji oświeceniowych ocena jej poziomu i potrzeba jej podniesienia nie zmieniają jednak wspomnianego już fak­ tu traktowania kultury ludowej jako pełnowartościowego źródła histo­ rycznego do odtwarzania kultury narodowej. Zgodna jest opinia badaczy, że te szeroko zakrojone poszukiwania rodzimej historii, próba określenia narodowego charakteru wiodąca do ludu w dużej mierze inspirowana by­ ła podobnymi działaniami w innych krajach europejskich. Począwszy od preromantycznych stwierdzeń Jean Jacquea Rousseau o „duchu dawnych urządzeń" jako najtrwalszej spójni narodowej do romantycznego, ideali­ zowanego, ale zgodnego z potrzebą chwili widzenia ludu słowiańskiego przez Johanna G. Herdera przedstawionego w jego Myśli o filozofii dzie­ jów, splatają się potrzeby zachowania narodowej tradycji — świadka przeszłości w warunkach niewoli z ogólnymi prądami „uobecniania się" bytów narodowych w społeczeństwach europejskich. 1 3 J . S z a c k i , Maurycy Mochnacki, Rewolucja i tradycja, [w:] Filozofia pol­ ska, Warszawa 1967, s. 199. M. G r a b o w s k i , Literatura romansu w Polsce, [w:] Literatura г kryty­ ka, t. 1, Wilno 1840, s. 39. 1 4 �38 WANDA PAPROCKA Projekty i instrukcje gromadzenia materiałów wychodzące ze środo­ wisk nie tylko naukowych w pierwszych latach X I X w. z najbardziej znanym listem Hugo Kołłątaja do księgarza J. Maja posiadają bogatą ilość opracowań. Pozwala to odwołać się do literatury przedmiotu zaj­ mując się jedynie szerzej t y m i badaczami, których postawy wobec dzie­ dzictwa przeszłości i tradycji są najbardziej charakterystyczne dla tej epoki . Należy podkreślić, że kształtowanie się poglądów na znaczenie i rolę tradycji ludowej w procesie formowania się kultury narodowej następu­ je równolegle ze wzrostem zainteresowań ludem (w jego dalszej lub bliższej perspektywie historycznej), a zatem niejako u źródeł powstania etnografii i folklorystyki. Rozszerzenie programu badań na wszystkie klasy i instytucje społeczne, gospodarcze i kulturalne obejmujące cało­ kształt życia .narodowego, „kryzys" ustroju pańszczyźnianego, nawiązu­ jące do ideałów Oświecenia walki o pozycję chłopa w nowym państwie, wywoływały konieczność uwzględnienia we wszystkich rozważaniach dotyczących dziedzictwa narodowego tradycji warstwy chłopskiej i jej dorobku społecznego i kulturalnego. Jakich elementów poszukiwano w kulturze ludowej, jak kształtował się stosunek do tradycji ludowej i co za taką uważano, zależne było w swoim zasadniczym kierunku od kształtujących poglądy umysłowe tej epoki prądów oświeceniowego czy romantycznego, od różnych tak cha­ rakterystycznych dla tego okresu funkcji społecznych pracy historycznej oraz indywidualności naukowej i osobowości badacza. W ideologii oświeceniowej sprawa chłopska zajmowała poważną pozycję, a programy społeczne i polityczne kształtowały stosu­ nek do kultury tej warstwy. Było to w znacznym stopniu konsekwencją faktu, że refleksje nad ojczyzną, rozwijające się w Polsce w odmiennych warunkach dziejowych niż w innych krajach europejskich, skupiały uwa­ gę na dziejach narodu, a nie historycznej przeszłości państwa. Opierając się na klasycznej doktrynie fizjokratów dotyczącej praw naturalnych człowieka, szczególnie silnie broniono praw chłopów. Rozwijając tezę o nadwartości, jaką zapewnia ziemia, gospodarstwo rolne, Kołłątaj do wartości naturalnej ziemi dołączył wartość pracy chłopów, o których Konstytucja Majowa w ślad za autorem Listów Ano­ nima stwierdzała, „iż spod ich ręki płynie najobfitsze bogactw krajowych źródło" . Postulując w swoim słynnym liście do księgarza Maja potrzebę 1S 16 1 5 Por. Dzieje folklorystyki polskiej 1800-1863 pod red. H . Kapełuś i J . K r z y ­ żanowskiego, Wrocław 1970; Historia etnografii polskiej pod red. M. Terleckiej, Wrocław 1973; A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kultura ludowa w dotychczaso­ wych pracach etnograficznych, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludoviej, t. 1. Wroclaw 1976, s. 19-58. H. K o ł ł ą t a j , Oddajmy chłopu wolność. Wyjątek z listów Anonima, cz. 2, list drugi z 11 października 1788, [w:] Kuźnica Kołłątajowska, w y b ó r źródeł opr. В. Leśnodorski, Warszawa 1949; t e n ż e , Wybór pism politycznych, opr. В. L e ś n o dorski, W r o c ł a w 1951, s. L I 1 6 �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 39 dzieła De Moribus Polonorum był konsekwentny głoszonym poglądom 0 roli ludu w dziejach kultury narodowej, nawiązując równocześnie do wywodów Franciszka S. Jezierskiego, który już w 1791 r. pisał: „... Część największą ludzi ubogich i pracowitych zowiemy pospólstwem, u Francuzów pospólstwo jest trzecim stanem, w e d ł u g mnie pospólstwo powinnoby s i ę nazywać pierwszym stanem narodu. Bogactwo i moc p a ń s t w pospólstwo składa 1 pospólstwo utrzymuje charakter narodów. Szlachta w całej Europie po wszyst­ kich narodach jest podobna do siebie... P o s p ó l s t w o zaś rozróżnia narody i utrzy­ muje rodowitość języka ojczystego, zachowuje zwyczaje i trzyma się jednostaj­ nego sposobu życia. Wieśniak nie w y m y ś l i ł mody ani odzieży, ani w sprzętach, ani w wyrazach mowy" . 17 Równolegle z wysuwanymi żądaniami upełnoprawnienia obywatel­ skiego ludności chłopskiej stawiane są postulaty oświaty dla ludu, co w praktyce nie ograniczało się do szerzenia jej wśród ludności wiejskiej, ale również obejmowało gromadzenie i weryfikowanie tego, co stanowiło p o w s z e c h n ą w i e d z ę g m i n u . Szeroko pojęte procesy edukacji narodowej nie mogły pominąć tych treści kulturowych, które przekazy­ wane w procesie wychowawczym z pokolenia na pokolenie drogą prze­ kazu ustnego i naśladownictwa były sumą wiedzy i doświadczeń tak du­ żej części społeczeństwa. Nie zawsze mogła jednak ta część wiedzy i wierzeń ludu wejść do dziedzictwa kulturowego narodu. Poddawana krytyce z pozycji oświeceniowych nie przeszła niejednokrotnie próby na­ ukowego uwierzytelnienia, i to było w wielu przypadkach powodem, że znaczny trud badawczy interesujących się tą dziedziną ludzi nie znalazł właściwej oceny. Natomiast budzi się zainteresowanie w stosunku do twórczości artystycznej ludu przede wszystkim poezji i pieśni i mimo, że okres całkowitej apoteozy i kultu folkloru nastąpił dopiero w dobie romantycznej, już w tym czasie zaczęto stawiać pytania badawcze doty­ czące wartości tej dziedziny twórczości artystycznej jako nosiciela tra­ dycji pierwotnych. Przede- wszystkim dotyczyło to p i e ś n i , które jako gatunek twórczości ludowej znany i akceptowany powszechnie w innych kulturach, odznaczających się bogactwem rodzajów, powszechnością i naj­ ważniejszą zaletą —.dawnością, miał szanse nobilitacji jako źródło prze­ kazu tradycji narodowych . 18 O ile pierwsze próby gromadzenia tego typu źródeł do upowszechnie­ nia i utrwalenia tradycji narodu przypisuje się Janowi Woroniczowi i je­ go projektowi Pieśnioksięgu, to za sprawą Bogumiła Lindego i Słownika polskiego zostaje podniesiona sprawa rodzimości języka, którym mówi lud, jakkolwiek idea potrzeby szukania narodowej tradycji w narodowym 1 7 F . S. J e z i e r s k i , Niektóre wyrazy porządkiem abecadła zebrane i stoso­ wanymi do rzeczy uwagami objaśnione, [w:] Kuźnica Kołłątajowska, wybór źró­ deł opr. В. Leśnodorski, Warszawa 1949, s. 20. А. К r a u s h a r, Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauki 1800-1832, t. 1 (Myśli ks. Albertrandiego z roku 1805 o sposobach wydoskonalenia i zbogacenia ojczystego języka), Warszawa 1902, s. 365-374. 1 8 �40 WANDA PAPROCKA języku, wspaniałym świadku najdawniejszej przeszłości, była już od dawna powszechnie akceptowana . Gromadzone materiały, niezależnie od ich bardziej lub mniej krytycz­ nej oceny ze strony współczesnych, miały spełniać — jak już mówiono poprzednio — źródłową rolę dla rekonstrukcji stanu „sprzed procesu zmiany" oraz odkryć w kulturze ludowej istotne i trwałe treści kultury narodu. Fakt, że niejako za pośrednictwem kultury ludowej dokonywano tak ważnego, szczególnie dla tego momentu historycznego, dzieła odtwo­ rzenia najstarszych dziejów narodowych miało ogromny wpływ na po­ zytywną ocenę społeczeństwa wiejskiego — nosiciela tych treści. Różnorodność wpływów i kierunków, jakie kształtowały postawy ba­ daczy tej epoki, zarówno oddziałujących z zewnątrz, jak i mająjących swoje źródło w sytuacji wewnętrznej kraju, musiały znaleźć w y ­ raz w różnym podejściu do kultury ludowej i interesującej nas kwestii tradycji. Nagromadzony z biegiem lat materiał źródłowy dotyczący pew­ nych zagadnień związanych ze sprawami światopoglądowymi, kategory­ zacją postaw i zachowań czy systemami wartości pozwala dokonywać znacznych uogólnień i wyciągać wnioski oceniające dany okres bardziej całościowo. Również i w stosunku do I poł. X I X w. istniejąca ilość opra­ cowań daje nam znakomity obraz podsumowujący i oceniający tę epokę. Jeśli jednak zastanowić się pragniemy nad pewnymi bardziej szczegóło­ w y m i kwestiami, ponownie powrócić musimy do opracowań źródłowych. Wydaje się słuszne — przyjmując poprzednie stwierdzenia o przeło­ mowym charakterze pierwszych lat X I X w., okresu, w k t ó r y m myśl ba­ dawcza nie wyszła spod wpływu idei oświeceniowej równocześnie nie ulegając jeszcze całkowicie prądom romantycznym — zwrócić uwagę na jedną z bardziej reprezentatywnych dla tej epoki postaci: Wawrzyńca Surowieckiego, historyka, słowianoznawcy, ekonomisty. Słusznie zwraca się obecnie uwagę na prekursorski charakter jego działalności w zakresie etnografii i archeologii, która zbiega się w czasie z wystąpieniem Kołłą­ taja z jego słynnym programem badań ludoznawczych. Szeroki zakres zainteresowań oparty na racjonalistycznym światopoglądzie każe mu za­ jąć się sprawami najbardziej istotnymi dla aktualnej rzeczywistości. Szukając, zgodnie z duchem epoki i swoimi zainteresowaniami histo­ rycznymi, genealogii słowiańskiej nie tracił z oczu współczesnej sytuacji ekonomicznej kraju. W swoich rozważaniach ekonomicznych zajmuje się zarówno sprawą chłopską (Uwagi względem poddanych i projekt do ich uwolnienia, Warszawa 1807), jak i zagadnieniem rozwoju przemysłu i miast (O upadku przemysłu i miast w dawnej Polsce, Warszawa 1810). Surowiecki pierwszy wystąpił z projektem zniesienia poddaństwa i stwo­ rzenia warunków prawnie zabezpieczających proces stopniowego uwła19 Kutrzeba-Pojnarowa, op. cit., s. 25. �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI 41 HUMANISTYCZNEJ szczenią chłopów (w 1807 r.) jeszcze przed ogłoszeniem Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Historyk nawołujący do podejmowania badań historycznych, archeolo­ gicznych i etnograficznych, twórca tezy głoszącej rodzimość kultury sło­ wiańskiej, pochłonięty odszukiwaniem zamierzchłej przeszłości Słowian, badał równolegle z całą energią współczesne procesy gospodarcze, prawa i zasady oraz przeszkody i hamulce rozwoju ekonomicznego kraju . W interesujących nas pracach historycznych starał się realizować no­ we metody badań, roszerzając zakres źródeł pisanych, z których do­ tychczas korzystano, na wszelkie ślady kultury materialnej, relikty po­ gańskiej przeszłości zachowane w obyczajowości i zabobonach, przesą­ dach i podaniach ludu, gdzie można odnaleźć „niejeden szacowny szczą­ tek, który mu ukazuje dawny zwyczaj i mniemanie narodu" . Należy sądzić, że dla Surowieckiego program odnowy kraju, niewąt­ pliwie leżący u podstaw jego działalności naukowej, miał zgodnie z ra­ cjonalistycznym światopoglądem obejmować w sposób integralny w mia­ rę możliwości wszystkie dziedziny życia narodu, nie wyłączając proble­ mów wychowawczych. Postulując rozszerzenie warsztatu badawczego o nowe metody po­ znawcze, do których zaliczał przede wszystkim bezpośredni kontakt z ba­ danym ludem, poznanie z autopsji jego życia duchowego, społecznego i materialnego, był prekursorem niejako późniejszych koncepcji i dzia­ łań Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego. Również dla Surowieckiego, jak i późniejszych badaczy, jedną z dróg prowadzących do rekonstrukcji naj­ dawniejszej historii Słowian było poznanie kultury ludowej, szukając „wśród zabobonów i baśni grubego ludu" tradycji kulturowej narodu. Program badań historycznych zawierał więc w sobie badania etnograficz­ ne. W swoim szerokim programie odnowy narodowej zwracał również uwagę na gwarę ludową i dialekty słowiańskie jako na obfite źródło ro­ dzimości języka. Jakkolwiek przyjmujemy niejednokrotnie, że zajęcie się słowiańską przeszłością było ucieczką przed współczesnością, czy nawet, jak stwier­ dzają niektórzy badacze inspirowani koncepcjami Mircea Eliadego, uciecz­ ką od czasu historycznego do czasu świętego, do źródeł sacrum — w przy­ padku Surowieckiego to przypuszczenie nie wydaje się uzasadnione. W całej jego działalności naukowej możemy dostrzec wspólną koncepcję badawczą, niezależnie od faktu stosowania przez niego w pracach metody historycznej, która pozwoliła mu wykryć historyczne uwarunkowania i n ­ stytucji i stosunków ludzkich. Łączyła te prace o różnej problematyce wspólna cecha — były one projekcją przyszłości opartą na analizie prze­ szłości i to zbliżało je do problemu tradycji. Wydaje się, że znalazłoby 20 21 2 0 2 1 s. 511. A. G e 11 a, W awrzyniec Surowiecki, Warszawa 1956. Dzieła Wawrzyńca Surowieckiego, wyd. K . J . Turowskiego, K r a k ó w 1861, �42 WANDA PAPROCKA tu zastosowanie znakomite stwierdzenie Thomasa S. Eliota, że tradycji odziedziczyć po prostu nie można, jeśli zaś chce się ją posiąść, można to zrobić tylko z dużym wysiłkiem. Warunkiem jej jest zmysł historycz­ ny, który wymaga rozumienia przeszłości istniejącej nie tylko w prze­ szłości, lecz i teraźniejszości . Zarówno w odniesieniu do zagadnień społeczno-ekonomicznych dotyczących kwestii chłopskiej, rozwoju miast i przemysłu czy historii Słowiańszczyzny, dokonywana przez Surowieckiego analiza historyczna była próbą włączenia przeszłości do aktualnej świadomości społecznej. Niezależnie czy zawierała ona krytyczne spoj­ rzenie na istniejące w przeszłości systemy, czy dokonywała pewnej mitologizacji przeszłości, była gromadzeniem wiedzy „o sobie", czy „wyobra­ żeń o sobie" w procesie samookreślenia się narodowego. Stosunek do przeszłości, zgoda na dziedziczenie lub protest przeciwko niemu, opatry­ wanie takich lub innych elmentów dziedzictwa określonymi wartościami ujawniały podmiotowe pojmowanie tradycji, która w t y m ujęciu miała spełniać również bardzo istotną rolę wychowawczą. 22 Z analizy działalności naukowej Surowieckiego wynika jeszcze jedno bardzo ważne zagadnienie, któremu poświęcono w -literaturze dość dużo miejsca — o p o z y c j i m i ę d z y t r a d y c j ą a h i s t o r i ą . Po­ wszechnie przyjmuje się tę antynomię jako opozycję przeszłości „prze­ ż y w a n e j " przez członków społeczeństwa i przeszłości rekonstruowanej przez specjalistów, a więc to, co Bohdan Suchodolski określa jako prze­ ciwieństwo między zjawiskiem „żyć czymś" a „widzieć i pamiętać 0 czymś", między tradycją żywą a światem wartości pamiętanych lub dzięki rekonstrukcji przypomnianych. Zadaniem historyzmu, jaki był udziałem badaczy tego przełomowego okresu, było niewątpliwie znale­ zienie i przywrócenie ciągłości kulturalnej i utrzymanie tradycji, a więc zlikwidowanie przepaści dzielącej te dwa pojęcia. Wprawdzie niektórzy badacze widzą w historyzmie, w jego tendencjach do wywyższania pa­ mięciowych form ostawania się przeszłości, w pozbawieniu jej hierarchii 1 selekcji, niebezpieczeństwo dla tradycji, do istoty której należy pojęcie wartości i zobowiązania do życiowej realizacji. Wydaje się jednak, że nie odnosi się to do analizowanych prac Surowieckiego. Uzasadnić to można następującymi faktami. Rekonstrukcja historycz­ na służyła Surowieckiemu pogłębieniu s a m o w i e d z y narodo­ w e j , dostarczając zespołu faktów i wyobrażeń, które pozwalały znaleźć miejsce w świecie narodowi pozbawionemu państwa, a więc odnosiła się 2 3 2 2 T. S. E l i o t , Tradycja i talent indywidualny, [w:] Szkice literackie, W a r ­ szawa 1963, s. 2. B. S u c h o d o l s k i , Uspołecznienie kultury, Warszawa 1947; B. L e ś n o d o r s к i, Historia i współczesność, Warszawa 1967; N. A s s o r o d o b r a j , Żywa historia. Świadomość historyczna: symptomy i propozycje badawcze, „Studia So­ cjologiczne", nr 2; 1963, s. 5-47; J . S z a c k i , Tradycja. Przegląd problematyki, Warszawa 1971. , 2 3 �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 43 <do współczesności. Równocześnie czyniąc masy narodu (jako jeden z pier­ wszych w historiografii polskiej) przedmiotem swoich badań, co by­ ło konsekwencją zainteresowania problemami społeczno-gospodarczymi, ustrojowymi i kulturalnymi, przyjmował naród za pojęcie historyczno-etniczne, znajdując t y m samym wspólny mianownik dla swoich rozwa­ żań o przeszłości i przyszłości. Szukając, zgodnie ze swoim warsztatem badawczym, śladów pierwotnej kultury słowiańskiej, m. i n . w warstwie chłopskiej, nawiązywał w rekonstrukcji przeszłości do tradycji żywej, do tego, czym żyła jeszcze warstwa chłopska. Tradycja w ujęciu Surowieckiego nie nobilituje całej przeszłości i wszystkiego, co w niej dokonano. Przeszłość negatywna czy pozytywna w analizie Surowieckiego aktualizuje się w teraźniejszości, nie pozostając martwym faktem historycznym. Jeżeli nawet następuje idealizacja prze­ szłości, np. w ocenach gminowładztwa, nie służy to jej gloryfikacji, ale zrozumieniu teraźniejszości oraz stworzeniu ewentualnych wzorów dla przyszłości. Niejednokrotnie łączy się osobę Surowieckiego, jego koncepcje i po­ glądy z działalnością Dołęgi-Chodakowskiego i traktuje jako inspiratora jego poczynań, co wynika m. in. z faktu dokonania przez Surowieckiego pierwszej k r y t y k i pracy Dołęgi-Chodakowskiego O Słowiańszczyźnie przedchrześcijańskiej oraz istnienia pewnych zbieżności w ocenie kultury prasłowiańskiej, a zwłaszcza zagadnień wpływu chrześcijaństwa na tę kulturę. O ile jednak Surowiecki obraz Słowiańszczyzny dostosował do oświeconego ideału cywilizacyjnego, aby w nim odszukać się mogli współ­ cześni Polacy i utwierdzić dzięki niej poczucie swej tożsamości narodo­ wej, dla Dołęgi-Chodakowskiego kultura Słowian samoistna i samowy­ starczalna, doskonała i pełna, była całkowicie odmienna i odzyskanie dzięki niej tożsamości narodowej mogło dokonać się tylko przez o c z y ­ s z c z e n i e ze s k a ż e ń h i s t o r i i , przez powrót do stanu daw­ nego . Takie podejście do badanej przeszłości określa stanowisko Chodakow­ skiego wobec tradycji. W przeciwieństwie do swoich poprzedników zwią­ zanych jeszcze w mniejszym lub większym stopniu z ideologią Oświece­ nia, nie dążył on do ustalenia ciągu zależności między przeszłością a przy­ szłością, nie interesowało go włączanie przeszłości, do teraźniejszości. W swoich pracach nad Słowiańszczyzną przyjął wyłączność perspektywy żyjącego poza historią słowiańskiego ludu. Rozważania te bliższe były filozoficznej analizie i poszukiwaniu „ducha narodu", niż problemom w y ­ chowania narodowego. Wynikało to z tak charakterystycznej dla postawy Dołęgi-Chodakowskiego s a k r a l i z a c j i S ł o w i a ń s z c z y z n y nie pozwalającej łączyć kultury słowiańskiej z aktualną rzeczywistością. Przyjęte już powszechnie przekonanie o wartości tradycji ludowej 24 2 4 Żmigrodzka, op. cit., s. 315. �44 WANDA PAPROCKA jako źródła do badania przeszłości słowiańskiej nabiera w ten sposób akcentu tak charakterystycznego dla romantycznej idei ludowości, który każe uznać lud za nieskażony fundament rodzimości. W ten sposób rozwijająca się pod przemożnym wpływem herderyzmu myśl ludoznawcza tego okresu w krajach słowiańskich, w t y m i w Pol­ sce, stawała się i d e o l o g i ą s y n k r e t y c z n ą , która w ludowej twórczości szukała źródła do zrozumienia ludów słowiańskich, ich cech i idei ludowo-narodowych „ducha ludu". Z tej postawy logicznie w y n i ­ kała potrzeba konkretu, poprzez który uzewnętrzniać się miał „duch miejscowy". W t y m odkryciu kolorytu lokalnego, fizjonomii miejsc i l u ­ dzi sięgano przede wszystkim do ludu. Szukanie reliktów języka (zgod­ nie ze zdaniem Herdera traktującego rodzimą mowę jako podstawową przesłankę społecznego i kulturalnego rozwoju społeczeństwa) i odkry­ wanie ludowej twórczości artystycznej staje się podstawowym zadaniem ludoznawstwa w okresie rozwijającego się Romantyzmu . 2S Jakkolwiek, co stwierdza wielu badaczy, okres Romantyzmu zahamo­ wał rozwój etnografii, formułującej się w myśl idei Oświecenia jako „nau­ k i o ludzie" to stając się okresem narodzin dominacji folklorystyki wiązał się również silnie z tradycją ludową, w pewnym opozycyjnym stosunku do oświeceniowego racjonalizmu. Urastając do naczelnej wartości w dobie Romantyzmu, p o e t y c k a t w ó r c z o ś ć l u d o w a miała odzwierciedlać nastroje ludu, jego indy­ widualność, jego cechy ludowo-narodowe, zawierające ślady dawnej prze­ szłości nie zawarte w dokumentach pisanych. Czyniąc tradycję obowiąz­ kową okres Romantyzmu przyczynił się do powstania zjawiska, które określamy obecnie mianem folkloryzmu, a które, jak stwierdza Józef Burszta, miało ogromny wpływ na zachowania tradycji ludowych i były efektywnym środkiem wychowania narodowopatriotycznego . W sensie ideologicznym takie spojrzenie na kulturę ludową miało wywołać poczucie wspólnoty językowo-etnicznej i więzi społecznej, świa­ domości historycznej i w dalszym rozwoju myśli romantycznej poczucia posłannictwa historycznego. W ścisłym związku z tak pojmowaną ludowością pozostaje bardzo roz­ powszechniona w dobie Romantyzmu i d e a n a r o d o w o ś c i , w k t ó ­ rej powstaniu i rozwinięciu odegrał rolę Dołęga-Chodakowski. L u d jest w t y m rozumieniu nosicielem t r a d y c j i rodzimej kultury zachowując jej pierwiastki w obyczajach, obrzędach, języku i tych wszyst­ kich elementach przede wszystkim kultury duchowej, które przekazy­ wane są na drodze tradycji ustnej z pokolenia na pokolenie. Prowadziło to do uznania ludu za wyłącznego nosiciela narodowości, a kultury ludo26 2 5 Por. J . B a c h ó r z , O polskim egzotyźmie polskiego romantyzmu, Wrocław 1971. s. 263-267. B u r s z t a , op. cit., s. 269-270. 2 6 romantycznym, [w:] Problemy �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI 45 HUMANISTYCZNEJ wej za jedynie narodową. Pierwiastek ludowy w wytworach kulturo­ wych staje się wyznacznikiem określającym ich narodowy lub nie naro­ dowych charakter. Kultura ludowa, a przede wszystkim pieśni ludowe traktowane jako źródło narodowości, w koncepcjach romantyków spełniać miały dwie funkcje — stać się tworzywem dla poezji lub awansować do roli literatury narodowej jako twórczość samoistna, będąca kontynuacją rodzimej poezji sprzed wieków, źródłem do poznania przeszłości narodu. Bardziej odosobniony w swojej skrajnej postawie mitologizacji Sło­ wiańszczyzny łączył się Chodakowski w swych poglądach na zagadnie­ nia narodowości z całym romantycznym nurtem w historiozofii i litera­ turze tego okresu. O unarodowieniu literatury polskiej poprzez zwrot ku t r a d y c j i l u d o w e j pisał jeden z badaczy pieśni ludowych i poeta Krystyn Lech Szyrma: „Jeśli nie chcemy być w naukach nadobnych tylko naśladowcami, lecz i ory­ ginalne, a do tego czysto narodowe posiadać dzieła, uratujemy te starocie, te zabytki, na które czas coraz ostrzej nastawa i grozi zatratą. Są one szczątkami gmachu niegdyś okazałego, który runął w zwaliskach, ale może nam jeszcze do wzniesienia Ś w i ą t y n i Narodowej za w ę g i e l n y posłużyć kamień. Zniżmy się w i ę c pod niskie strzechy, tam gości Sędziwa Narodowość" . 27 Wiejskie strzechy, pod którymi odgrzebuje się zagubioną przeszłość, są bezpośrednią reminiscencją stwierdzeń Dołęgi-Chodakowskiego: „Mię­ dzy ludem cnota mieszka, między ludem poezja mieszka" . Również Mochnacki jakkolwiek daleko wykracza w swoich rozważaniach o istocie narodowości poza domenę literatury, a tradycję określa szeroko „jako nić wewnętrznego przypomnienia", którą stanowi ogół zjawisk przeszłości, z którymi człowiek jest w stanie nawiązać duchowy kontakt, za źródło polskiej poezji romantycznej uważa tradycję rodzimą, nadając tym sa­ mym współczesny wymiar historycznej przeszłości . Szczególnie wyraźne nawiązanie do jedności między czasem teraź­ niejszym a czasem historycznym dostrzec możemy w działalności Kazi­ mierza Brodzińskiego. Jest rzeczą wymagającą podkreślenia, że bezpo­ średni związek między pojęciem t r a d y c j i a pojęciem n a r o d o ­ w o ś c i wynika z roli tradycji jako siły organicznej w procesie krysta­ lizacji t o ż s a m o ś c i n a r o d o w e j . „Naród bez pamięci historycz­ nej nie jest narodem i jeśli ta przestanie dla niego być świętą i on prze­ stanie zasługiwać na imię od ojców odziedziczone" . Świadomość histo28 29 30 2 7 K. L . S z y r m a , List do redaktoru, „Dziennik Wileński", t. 1: 1818, s. 486- 489. 2 8 Z. D o ł ę g a - C h o d a k o w s k i , Sprawy słowiańskie pod strzechą wiejską zebrane, Warszawa 1973, s. 23. M. M o c h n a c k i , O duchu i źródłach poezji w Polszczę, [w:] Pisma po raz pierwszy edycją książkową objęte, wyd. A. Śliwiński, L w ó w 1910, s. 13. K . B r o d z i ń s k i , Mowy i pisma patriotyczne, opr. I. Chrzanowski, „Bi­ blioteka Narodowa", nr 94: 192 . s. 07. 2 9 3 0 4 �46 WANDA PAPROCKA rycznej zmienności form życia i wyobrażeń zmuszała do dokonywania pewnej selekcji bagażu dziedzictwa kulturowego, równocześnie jednak reprezentując istotę narodowości tradycja nie mogła ulec skażeniu. Ta antynomia między potrzebą rozwijania tradycji a utrzymaniem jej w nie­ skażonej formie, między trwałością a zmianą, jest charakterystyczna dla postawy Brodzińskiego. „Doskonalić narodowość, ale jej nie zmieniać" — stwierdza w Listach o polskiej literaturze . Wychodząc (jak większość badaczy tego okresu) od zainteresowania pieśniami ludowymi, widział je nie tylko jako źródło pomocnicze do poznania dziejów i obyczajów k a ż ­ dego ludu, ale niezbędne do utrzymania charakteru i ducha narodowego. Pojęcie narodowe znaczyło dla Brodzińskiego — ludowe. Literaturę uwa­ żał Brodziński za zjawisko historyczne, za produkt życia narodu i zara­ zem jeden z czynników to życie modelujących. Teza o literaturze jako dokumencie życia narodowego dawała możliwości odtworzenia wpisanej w tę literaturę s a m o w i e d z y n a r o d o w e j i zrekonstrułowania portretu zbiorowości polskiej. Zarys dziejów literatury dawał w t y m uję­ ciu pewną ogólną koncepcję narodu odnoszącą się nie tylko do prze­ szłości, ale rzutującą także na przyszłość. Uznając s i e l a n k ę za naj­ bardziej swojski, rodzimy gatunek literacki, w którym najdoskonalej od­ biły się cechy ducha i charakteru narodowego, nawiązywał przede wszyst­ k i m do kultury ziemiańskiej. Jego pojęcie indywidualności narodowej wywodzące się ze związków z ziemią i rolnictwem, odwoływanie się do przeszłości, w której dominował wzór kultury rolniczej, kazało mu jed­ nak szeroko pojmować określenie ludu rolniczego i nawiązywać w idea­ łach pracy i obyczaju do współczesnego życia wiejskiego. „Rolnictwo jest jedno zajęcie człowieka, które sam Bóg wskazał, przetrwa wszystkieprzemysły ludzkie, ocali w robotniku przyrodzony rozum i od ostatecz­ nego zepsucia lud uchowa" — pisał. W uwspółcześnieniu sielankowości obrazu przeszłości Brodziński dążył nie tylko do literackiej nobilitacji chłopa i tematów z życia ludu, ale również do stworzenia obrazu społe­ czeństwa, w którym idealizowane cechy narodowości polskiej będą stano­ wiły o s w o i s t o ś c i k u l t u r y współczesnej. 31 Niezależnie od charakteru wyobrażeń o istocie narodowości, rozważa­ nia Brodzińskiego wiązały literaturę z życiem w sposób historyczny i so­ cjologiczny traktując ją za produkt życia narodu. Ucieleśniając niejako swoją ideę zachowania tradycji, tego duchowego continuum narodu, Bro­ dziński był projektodawcą Dykcjonarza obyczajów i zwyczajów polskich,, którego późniejsza realizacja związana była z osobą Łukasza Gołębiow­ skiego i jego Ludem polskim. Wydaje się, że można — powołując się na szeroko w literaturze omó­ wioną i analizowaną działalność naukową i literacką m. in. S. Witwickie8 1 s. 310. Tenże, Listy o polskiej literaturze, „Pamiętnik Warszawski", t. 16: 1820, �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI 47 HUMANISTYCZNEJ go, R. Zmorskiego, K . W. Wójcickiego i J. L . Żukowskiego, Wacława z Oleska i innych — stwierdzić, iż postawy Surowieckiego, Chodakow­ skiego, Szyrmy i Brodzińskiego były zarówno reprezentatywne dla poglą­ dów wcześniej wypowiadanych, jak i stanowiły punkt wyjścia do dalsze­ go rozwoju badań ludoznawczych. Jeśli zastanowić się nad osiągnięciami tego okresu realizowanymi zarówno indywidualnie, jak i przez Warszaw­ skie Towarzystwo Przyjaciół Nauk to wydaje się, że większe znaczenie od konkretnie zgromadzonych w t y m czasie materiałów miało przeła­ manie w i e l o w i e k o w e j o b o j ę t n o ś c i na nurt tradycji żywej zawarty w kulturze warstwy chłopskiej, tradycji, która do tego czasu była na marginesie wszelkich rozważań, zarówno w kategoriach ideo­ wych i patriotycznych, jak i estetyczno-artystycznych. Nie w realizacji więc programów zamierzonych na szerszą skalę niż to było możliwe do wykonania, poczynając od programu Kołłątaja, projektów Woronicza, akcji zbierackiej Surowieckiego, Rakowieckiego i innych do konkursów organizowanych przez Towarzystwo Przyjaciół Nauk, ale w u g r u n t o ­ waniu świadomości potrzeb zainteresowania folklorem należy widzieć wkład tych prac do badań ludoznawczych. Jest to konsekwencją faktu, że podstawowe zadania tego okresu wiązały się z: 1) potrzebą za­ chowania przeszłości dla przyszłości, 2) obroną ciągłości tradycji jako gwaranta przyszłego narodowego bytu, 3) apoteozą słowiańskiej przeszło­ ści i samorodnej twórczości ludowej jako nosiciela narodowych składni­ ków kultury. Jest jednak rzeczą charakterystyczną, że niezależnie od te­ go, czy rozpatrywano tradycję w myśl idei Oświecenia, czy z pozycji Romantyków n o b i l i t o w a n o i do rangi tradycji podnoszono tę tylko część dziedzictwa kulturowego narodu, która zgodna była z potrzebami chwili. W poszukiwaniu wzorów działań, które w danym momencie h i ­ storycznym uchodziły za szczególnie ważne, odwoływano się więc do tra­ dycji, a nie historii. Laboratoryjnie można w t y m okresie obserwować proces wyboru z przeszłości pewnych faktów pod kątem potrzeby ucze­ stnictwa w wartościach, które dawały możliwość zachowania p r e s t i ż u n a r o d u w zmienionych warunkach. Odwoływanie się do tradycji, a nie historii, wybiórcze traktowanie przeszłości otwierało możliwości fanta­ stycznej nierzadko spekulacji myślowej prowadzącej nawet do falsyfikacji historycznej. „Wszystkie narody — pisał Świętochowski — mają mniej lub więcej podrobioną historię utkaną z prawd, legend, domnie­ mań, zmyśleń i zwyczajnych kłamstw. Jest ona jak gdyby barwnym obrazem wykaligrafowanym przez wyobraźnię na kanwie rzeczywisto­ ści" . Przyjęcie powszechnej zasady, że kryterium wyróżniające trady­ cję pochodzi zawsze ze świata wartości, nie musi oznaczać prawdziwości treściowej faktów i uogólnień zawartych w wymienionych wytworach kulturowych czy wyobrażeń związanych z nimi, ale musi opierać się na 32 A. Świętochowski, Genealogia rzeczywistości, Warszawa 1936. �48 WANDA PAPROCKA „społecznie ważnym domniemaniu", że pochodzą z przeszłości, z którą łą­ czą się na zasadzie ciągłości i więzi i posiadają szeroki zasięg społecznego rezonansu i społecznych emocji. Ze zrodzonej w konkretnym momencie historycznym potrzeby rekon­ struowania wiedzy społeczeństwa o sobie samym powstał „model uświa­ damiany", należący do tej samej kategorii zjawisk, jak stwierdza Claude Levi-Strauss, formułując to określenie, co mity i religia. Jest to szcze­ gólnie widoczne w okresie Romantyzmu. O ile bowiem w ideologii oświe­ ceniowej tradycję traktowano przede wszystkim jako p r o g r a m d z i a ­ ł a n i a , Romantycy widzieli ją jako i d e a ł d u c h o w y , mit ojczyz­ ny, spirytualizowali wyobrażenia o ciągłości dziejów opierając je na toż­ samości duchowej narodu. Z jakich motywów zrodziła się potrzeba konstruowania „modeli uświa­ damianych" będących teorią społeczeństwa o samym sobie, można pró­ bować wyjaśnić powołując się na stwierdzenie Suchodolskiego, ,,że roz­ k w i t badań historycznych w X I X w., pietyzm wobec pamiątek przeszło­ ści dziejowej, ochrona ruin i zabytków, zwycięstwo historycznej meto­ dy myślenia w wielu dziedzinach nie są owocem szczególnego wzrostu roli przeszłości w życiu bieżącym, ale są raczej wynikiem utraty żywej łączności z dawnością" . Pamięciowa forma ostawania się przeszłości nie mogła wystarczająco świadczyć o ciągłości. Szczególne warunki polskiej rzeczywistości wymagały „dowodów z dawności" podbudowujących świa­ domość więzi kulturowej z przeszłością. Zmuszało to do poszukiwania tra­ dycji żywej i wskrzeszania „pamięci zbiorowej" jak określa ją Maurice Halbwach, której podstawową cechą jest ciągłość i która w przeciwień­ stwie do pamięci historycznej zwraca uwagę nie na zmiany i różnice, ale na podobieństwa, spoglądając na minione wydarzenia przez pryzmat teraźniejszości . I ta konieczność przejścia od tradycji pamiętanej do tradycji żywej mogła się odbyć tylko za p o ś r e d n i c t w e m l u d u , w którym widziano nosiciela najstarszych wybranych z całości dziedzic­ twa kulturowego narodu treści zawartych w tradycji ludowej. 33 34 Reasumując więc przedstawione powyżej postawy badaczy w stosunku do przeszłości można wyraźnie stwierdzić, że mamy tu do czynienia z procesem tworzenia tradycji na zasadzie świadomego selekcjono­ w a n i a i w a r t o ś c i o w a n i a zjawisk dotyczących przeszłości. W y ­ daje się, że nie budzi też wątpliwości charakter kryteriów wyboru i war­ tościowania, czy — jak to określa Assorodobrej — charakter „aprobaty" wyróżniającej pewne elementy przeszłości z całości dziedzictwa kulturo­ wego. Są one bowiem w t y m przypadku narzucone przede wszystkim potrzebami chwili. Ta motywacja wyboru i wartościowania mająca pod­ stawowe znaczenie w podmiotowym rozumieniu tradycji mogła mieć 3 3 8 4 S u c h o d o l s k i , op. cit., s. 73 n. M. H a 1 w b а с h, Społeczne ramy pamięci, Warszawa 1969, s. X V I I I n. �T R A D Y C J A L U D O W A W MYŠLI HUMANISTYCZNEJ 49 u podstaw swoich k o n f l i k t (o roli którego mówi w swoich rozwa­ żaniach o tradycji Roman Zimand ) , który nie tylko stanowił punkt w y j ­ ścia do rozważań nad zagadnieniem tradycji, ale odgrywał znaczną rolę w procesie wyboru treści kulturowej. W tym przypadku sytuacja kon­ fliktowa wynika zarówno z warunków politycznych kraju, jak i zmie­ niającego się wewnętrznego układu sił społecznych, przede wszystkim zwiększającego się znaczenia warstwy chłopskiej. Przyjęcie konfliktu jako bodźca wywołującego zainteresowanie tra­ dycją nie stoi w sprzeczności z uznaniem istnienia świadomej a p r o b a t y w wyborze elementów kultury, które w t y m okresie histo­ rycznym zostały zaaprobowane i uznane za wartości. Taka motywacja wyboru pewnych treści czy zjawisk kulturowych pochodzących z prze­ szłości i podnoszenie ich do rangi tradycji w szczególnie wyraźny sposób wyraża istotną dla pojęcia tradycji, podkreślaną przez wszystkich ba­ daczy sprawę jej z w i ą z k u z t e r a ź n i e j s z o ś c i ą , związku, k t ó ­ ry tak znakomicie określa Stefan Czarnowski: „Albowiem dawność trwa wyłącznie jako teraźniejszość. Teraźniejszość zaś jest przekształconą, zak­ tualizowaną dawnością oraz rodzącą się przyszłością" . Zasada spojrzenia na przeszłość oczyma teraźniejszości była ideą prze­ wodnią w całej historiografii tego okresu, była więc także punktem od­ niesienia dla rozważań nad kulturą ludową stanowiącą integralną i nie­ jako dowodową część najstarszej historii narodu. Dawność rodowodu k u l ­ tury ludowej, elementu tak ważnego dla pojęcia tradycji, gwarantował natomiast wywodzący się w t y m czasie z założeń historyzmu kierunek badań ludoznawczych. 3 5 36 TRADYCJA LUDOWA W IDEOLOGII POZYTYWIZMU I NEOROMANTYZMU Zmiana w poglądach na zagadnienie kultury ludowej, powszechnie owiązana z osobą Ryszarda Wincentego Berwińskiego i jego krytyką ro­ mantycznej, szeroko rozpowszechnionej teorii o starożytności kultury l u ­ dowej, musiała znaleźć odbicie w podejściu do zagadnienia tradycji ludo­ wej i ocenie zawartych w tym pojęciu treści. Zanim jednak Berwiński przeszedł do krytycznej oceny dotychczasowych sądów w sprawie litera­ tury ludowej jako bezpośredniego źródła historycznego, które przedsta­ wił w dwóch wydanych w 1854 r. tomach Studiów o literaturze ludowej... niejednokrotnie podkreślał rolę ludu — chłopstwa w t r a d y c j i kul­ turalnej narodu. W swoich rozważaniach o narodowości pisał w „Przyjacielu Ludu": „Narodowość zaś nie może być reprezentowana 3 5 R. Z i m a n d , Problem tradycji, [w:] Proces historyczny w literaturze i sztuce, Warszawa 1967, s. 360-378. S. C z a r n o w s k i , Dawność a teraźniejszość w kulturze, [w:] Dzieła, t. 1, Warszawa 1956, s. 121. 3 6 4 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �50 WANDA PAPROCKA przez jedną klasę wyłącznie, ale przez ogół, masę. Chcąc poznać narodo­ wość, trzeba poznać ten ogół, w którym się ona objawia, trzeba zatem poznać i l u d ' " . W Powieściach wielkopolskich wydanych w 1840 r. w y ­ raża pogląd, że nadszedł czas, gdzie rozdwojone siły moralne narodu złączyć się mają, gdzie nić myśli rodzimej snuć trzeba z rodzimego włók­ na — gdzie nasza literatura ustna przejść powinna w literaturę piśmien­ ną...", a twórczość ludową „zmienić w krew i życie całego narodu". Zrodzona pod wpływem wypadków politycznych i społecznych niepo­ koi poł. X I X w. myśl krytyczna w stosunku do genezy kultury chłop­ skiej, rozpoczyna okres krytyczno-naukowy w dziejach badań ludoznaw­ czych. Należy jednak podkreślić, że zmiana poglądów nie dokonała się nagle, a krystalizowanie się nowego spojrzenia na kulturę ludową n a w i ą ­ zującego do utylitaryzmu doby Oświecenia następowało stopniowo — pełną aprobatę znajdując dopiero w okresie rozwoju Pozytywizmu. O odwrocie od pewnego irracjonalnego zapatrzenia w przeszłość, ro­ mantycznego „chłopomaństwa" może świadczyć formułowany przez W i n ­ centego Pola pogląd: „Kto nie chce postępu, nieprzyjacielem jest trady­ cji narodowej, kto nie chce tradycji, nieprzyjacielem jest p o s t ę p u " . Narastające krytyczne oceny dotychczasowego stosunku do kultury ludowej wychodziły nie tylko z kręgów jej badaczy, ale również history­ ków i literatów. Charakterystyczna jest dla tego okresu m. i n . postawa Ignacego Kraszewskiego, który widząc tak jak i inni rolę twórczości l u ­ dowej w kreowaniu prawdziwie narodowej literatury, postulował ko­ nieczność ścisłości i dokładności zapisu folklorystycznego, potrzebę gro­ madzenia i wydawania w pierwszym rzędzie autentycznych, a nie prze­ tworzonych literacko materiałów, potrzebę odróżnienia elementów swoj­ skich i obcych . 37 38 39 Powoli więc formułują się n o w e s t a n o w i s k a badawcze, które każą widzieć w tradycji ludowej jedno ze źródeł narodowej k u l ­ tury, nie identyfikując jej jednak z całością tej kultury. Rewizji poglądów na wartości historyczne treści zawartych w k u l ­ turze ludowej (głównie w folklorze) sprzyjały podejmowane w t y m cza­ sie studia porównawcze m. in. nad pieśniami słowiańskimi. Dały one pod­ stawę wielu badaczom, jak np. Wacławowi Maciejowskiemu, do stwier­ dzeń, że wątek historyczny poezji gminnej, który zawsze ulegał prze­ istoczeniu, „oprócz narodowych uczuć nie miewa w sobie nic dawnego". Stąd poezja gminna dla dziejów nie może „dostarczyć zasobów pewnych, a przynajmniej takich, które za pomnik historyczny uważać można bez3 7 R. W,. В e r w i ń s к i, Listy z narodowej pielgrzymki, „Przyjaciel Ludu", R. 5: 1838, s. 148-149. Cyt. za: K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k ą , Wincenty Pol — badacz kul­ tury ludowej, Warszawa 1966, s. 96. J . C h a ł a s i ń s k i , Z zagadnień historii kultury polskiej pierwszej polo­ wy XIX w. „Nauka Polska", R. 2: 1954, nr 1, s. 119-121. 3 8 3 9 �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI 51 HUMANISTYCZNEJ 40 piecznie" . Zbliżone do poglądów Maciejowskiego byly sądy Edwarda Dembowskiego czy Jana Majorkiewicza, których entuzjazm dla twórczo­ ści ludu nie przysłaniał krytycznego stosunku do folkloru jako najstar­ szego zabytku narodowej kultury. Jakkolwiek powszechnie łączy się okresy przełomowe, jakie zachodzą w dziejach każdej dyscypliny naukowej z konkretnymi osobami, nie mo­ że jednak pozostać nie doceniana suma wysiłków indywidualnych i kolek­ tywnych wszystkich poprzednich badaczy. Przygotowują oni bowiem grunt pod nowe szersze spojrzenie na badaną rzeczywistość, stwarzając potrzebę nowych jakościowo rodzajów badań. Tę nową jakość wyników badań, postępującą równolegle z 'rozwojem warsztatu naukowego, wiąże się powszechnie z Oskarem Kolbergiem. Nie można jednak nie widzieć już w pierwszych jego pracach poświęconych pieśni ludu polskiego na­ wiązania do tez swoich poprzedników o cechach zmienności, tkwiących immanentnie w badanych przez nich dziedzinach kultury ludowej . Sze­ rokość kontekstu widzianych zjawisk, jaka coraz wyraźniej zaznacza się w warsztacie naukowym Kolberga, jest więc nie tyle przez swoje nowa­ torstwo tak istotna dla rozwoju polskiego ludoznawstwa, ale przez szero­ k i z a k r e s r e a l i z a c j i , który doprowadził do powstania tak monu­ mentalnego dzieła. Sposób widzenia faktów kulturowych w ich pełnym kontekście uwzględniającym konieczność genetycznego i historycznego interpretowania zjawisk oraz ich zmienności w czasie i przestrzeni ma podstawowe znaczenie dla kształtowania się nowego z a k r e s u p o j ę ­ cia tradycji ludowej. Charakter dokumentacyjny gromadzo­ nej wiedzy o faktach etnograficznych miał służyć utrwaleniu wobec do­ strzegalnych zmian kulturowych tych wartości, które do kultury naro­ dowej wnosiła wieś nie tylko przez folklor, ale całokształt swego życia społecznego, materialnego i duchowego. 41 W przeciwieństwie do okresu poprzedniego zmienia się podejście do zagadnienia tradycji ludowych jako odbicia indywidualnych cech ludu odniesionych wyłącznie do pojęcia ducha ludu na rzecz widzenia tych zjawisk w ścisłym powiązaniu z konkretnymi w a r u n k a m i kultur a l n o - h i s t o r y c z n y m i . W liście do T. Lenartowicza w 1857 r. Kolberg pisze, określając cel i charakter gromadzonych materiałów etno­ graficznych: „Są i będą skarbnicą ciekawą dla gramatyków, lingwistów, historyków, dla ludzi kreślić mających nie tylko duchowość narodu, nie tylko moralne lub nie­ moralne usposobienie, jego obyczajowość ale i zewnętrzną skorupę, wszystkie przypadłości słowa i dźwięku, przez jakie przechodził... Takimi, jakimi są, zbieracz je ma przedstawić, nie wolno mu w nich nic dodać ani ująć, jeżeli chce być wiernym swemu zadaniu i uzyskać zaufanie" . 42 4 0 W. A. M a c i e j o w s k i , Wzgląd historyczny na klechdy i gminne piosenki najdawniejsze, „Orędownik Naukowy", nr 10: 1840, s. 78. Dzieje folklorystyki polskiej..., s. 164-165. O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. 64, Warszawa 1965, s. 70-71. 41 4 2 polskie �WANDA PAPROCKA W kształtowaniu się poglądów Kolberga na zagadnienie kultury ludo­ wej, które włączyły go ostatecznie w krąg myślenia pozytywistycznego, wyraźnie zaznacza się przejście od statycznego ujmowania kultury do prób określenia p r z e m i a n zachodzących na wsi w szerokim, na mia­ r ę jego warsztatu naukowego, kontekście zjawisk kulturowych. Nie przestając widzieć w badaniu tradycji kulturowej ludu zadania tak ważnego, jak wykrycie c e c h s p e c y f i c z n y c h kultury naro­ dowej, zdawał sobie sprawę z różnorodności czynników kształtujących k u l t u r ę ludową, uwzględniając zarówno wpływ czynników z e w n ę t r z ­ n y c h — zapożyczeń, jak warunków w e w n ę t r z n y c h — gospo­ darczych, politycznych i geograficznych. Poza celami naukowymi, których realizacja stawiała Kolberga w rzę­ dzie najwybitniejszych badaczy kultury ludowej X I X w., niemniej waż­ ne funkcje spełniały jego dzieła w kształtowaniu poglądów na znaczenie tradycji ludowej w procesie tworzenia się ś w i a d o ś c i narodo­ w e j . Zwracanie uwagi na zróżnicowanie regionalne, określenie indywi­ dualnych cech poszczególnych grup etnicznych, miało budzić poczucie świadomości środowiskowej i poprzez nią narodowej. Zdając sobie spra­ wę z tak szeroko pojętej roli tradycji, dokumentował Kolberg rozmaite jej formy widząc w nich jednak zawsze jedynie regionalne warianty „prajedności kulturowej" . W swym stosunku do przeszłości, którą uważał za główny składnik świadomości narodowej, w podkreśleniu ciągłości historycznej narodu kie­ rował się t y m i samymi celami społeczno-patriotycznymi, jakie przyświe­ cały badaczom folkloru od chwili utraty niepodległości. Będąc na pograniczu dwóch kolejnych okresów w dziejach kultury (romantycznego i pozytywistycznego) czerpał z pierwszego wiarę w war­ tości tkwiące w tradycji ludowej, które winny stać się składnikiem nie tylko ogólnonarodowej kultury ale także i słowiańskiej; jako Pozytywista starał się badać tradycje we wszystkich przejawach życia wsi w całej jego, jak sam określał, „zewnętrznej skorupie". Wyrazem tej postawy Kolberga wyrosłej z dwóch tak ważnych ideo­ logicznie n u r t ó w może być m. in. jego stosunek do poglądów wyraża­ nych przez Berwińskiego, o którym pisze: 43 „Zaprzeczając bowiem u m y s ł o w i naszego ludu twórczości i na bierne, naśla­ dowcze jedynie skazując go ducha stanowisko, ubliżałby on naturze ludzkiej w ogóle, która jakkolwiek uległa być może prądom w y p a d k ó w czy to g w a ł t o w ­ nie, czy mniej nagle z zewnątrz na nią napływających, nie zrywa przecież od razu wszystkich ogniw wiążących ją z przeszłością, nie wyrzeka się jej bezwarun­ kowo, chociaż nie zawsze czuje w a g ę i pojmuje znaczenie przechowanych w swym łonie tradycji" . 41 4 3 rodową s. 225. 4 4 M. T a r k o , Tradycja ludowa jako czynnik kształtujący świadomość w pracach Oskara Kolberga, [w:] Tradycja i przemiana, P o z n a ń О. К o 1 b e r g, Dzieła wszystkie, t. 7, Warszawa 1962, s. I I I . na­ 1978, �TRADYCJA L U D O W A W MYŠLI 53 HUMANISTYCZNEJ Jakkolwiek stosunek do tradycji, formułowany przez orędownika Po­ zytywizmu Aleksandra Świętochowskiego, cechowała tak charaktery­ styczna dla każdego okresu tworzenia się nowych idei filozoficznych i społecznych kategoryczność ocen, p r z e c i w s t a w i a j ą c a tra­ dycję postępowi, to w rozumieniu treści tego pojęcia nie był on dostatecznie konsekwentny. Przyjęcie twierdzenia, że z tradycją ma­ my do czynienia wtedy i tylko wtedy, gdy teraźniejszość jest przykrojona na miarę przeszłości lub przynajmniej nosi na sobie ślady prze­ szłości, wiązało się z negacją jej wartości. Świętochowski tradycję trak­ towaną jako bezwzględną zasadę życia określa jako „polip toczący ludz­ kie mózgi". Tradycja jako „duch", jako „mgła", „ m a r a " jest dla niego pustym dźwiękiem, pojęciem bez treści, zasadą bez stosowania. Tradycja natomiast pojęta w znaczeniu dziejów jest przygotowawczą szkołą życia, jest podstawą działania. W stosunku do postępu, który jest procesem wytwarzającym, tradycja w tym ostatnim znaczeniu jest stosunkiem sił wzajemnie się w s p i e r a j ą c y c h . W powszechnym jednak odczuciu spo­ łecznym, jak stwierdza Świętochowski, „pojęcie tradycji jest dla wielu pojęciem niewyraźnym, nie oznaczonym ściślej, raczej błędnym ognikiem latającym po głowie, aniżeli prawdą realną, odnalezioną w faktach" . 4S 46 Niezależnie od zawartych w t y m stwierdzeniu racji, ideologia Pozy­ tywizmu (w przeciwieństwie do okresu poprzedniego) zmienia podejście do zagadnienia tradycji ludowych jako odbicia indywidualnych cech ludu odniesionych wyłącznie do pojęcia „ducha ludu" analizowanego niezależ­ nie od określonego kontekstu historycznego, na rzecz widzenia tych zja­ wisk w ścisłym powiązaniu ż k o n k r e t n y m i w a r u n k a m i к u 1turowo-historycznymi. Ten punkt widzenia reprezentowany m. in. przez Ludwika Krzywickiego był charakterystyczny dla postaw badaczy tego okresu, którzy łączyli postępowość poglądów naukowych z pewnym radykalizmem społecznym. Ideologia Pozytywizmu wnosząca zasadnicze przewartościowanie w ocenie ludu i jego kultury przyczynia się równocześnie do w z r o s t u z a i n t e r e s o w a ń kulturą ludową w ramach usamodzielniających się w tych warunkach etnografii i folklorystyki. Mimo że dominowało w na­ ukach tych podejście idiograficzne, a konkretne badania obejmowały przede wszystkim poszczególne dziedziny kultury lub określone regiony, istniała świadomość potrzeby syntetycznych ujęć w skali całej Polski. Etnografia będąc w płaszczyźnie teoretycznej związana ściśle z kierun­ kiem ewolucyjnym, w praktycznym opisowym działaniu zwłaszcza doty­ czącym badań regionalnych, miała ważny aspekt narodowy. Gromadzony materiał dotyczący kultury ludowej był stwierdzeniem polskości terenów 4 5 A. Ś w i ę t o c h o w s k i , godniowy", nr 19: 1872. « Tamże. Tradycja i historia wobec postępu, „Przegląd Ty­ �54 WANDA PAPROCKA szczególnie poddanych akcjom wynaradawiania w świetle funkcjonują­ cych w dalszym ciągu powszechnych idei przyjmujących l u d za n o s i ­ ciela i przekaziciela czystych treści narodowych. Przekona­ nie to było, jak stwierdza Burszta, „podstawą powstania w ciągu X I X wieku ruchu społeczno-kulturalnego o charakterze regionalnym, mają­ cego na celu pielęgnowanie polskości poprzez wydobywanie i utrwalanie tradycji kulturalnych, w t y m zwłaszcza właśnie ludowych danego re­ gionu" . Druga połowa X I X w. jest niewątpliwie okresem, kiedy zaintereso­ wanie k u l t u r ą ludową — jako ważną częścią dziedzictwa kulturowego na­ rodu — uzyskuje wysoką w społeczeństwie rangę osiągając pewne formy zinstytucjonalizowane. W procesie usamodzielniania się etnografii dużą rolę odegrały tworzące się i n s t y t u c j e i o r g a n i z a c j e nau­ k o w e . Reprezentowane przez nie założenia teoretyczne i kierunki dzia­ łania stawały się programem badawczym obowiązującym ludoznawców skupionych w ich kręgu. Założone w 1895 roku Towarzystwo Ludoznaw­ cze przedstawiło następujące swoje zadania w słowie wstępnym zamie­ szczonym w pierwszym numerze czasopisma „Lud": 1 1 „U nas jest to pierwsze Towarzystwo, które się jęło pracy na niwie m a ł o dotychczas uprawianej liczącej na poparcie życzliwych i chętnych, którzy rozu­ mieją znaczenie takiej pracy. Dziś, kiedy powszechnym jest hasło lud, oświata jego, polepszenie jego bytu materialnego p o w i n n i ś m y zacząć od fundamentów, a tym jest poznanie tego ludu, jego życia i charakteru. Jeśli tego nie zrobimy, nasza praca dla ludu będzie bezskuteczna. T e n w z g l ą d praktyczny nie jest jedy­ nym, który powinien zwrócić uwagę. Ważniejszym o wiele jest to, co stanowi nie­ spożytą siłę ludu i zarazem tak ważny czynnik w życiu każdego narodu. To jest owa rodzimość i odporność ludu, z których pierwsza jest źródłem o ż y w i a j ą c y m ducha narodowego i u t r z y m u j ą c y m go w jego czystości i nieskazitelności, druga twierdzą i stróżem jego życia i tradycji. Historia poucza nas, że naród nie zginie, jak długo lud jego żyje, który zdolen jest ożywić obumarłe członki życia narodo­ wego i w l a ć nowe życie w dzieła jego u m y s ł o w e j pracy, kiedy kosmopolityczne prawdy biją w tę twierdzę narodowości, niech będzie ś w i ę t e m staraniem każdego otoczyć opieką t ę twierdzę i wzmocnić ją". Program ten zawiera sformułowania, w których znajdują odbicia za­ równo echa i d e i p o z y t y w i s t y c z n y c h „pracy dla ludu" i „nad ludem", jak i oddziaływanie p o s t a w r o m a n t y c z n y c h odradza­ jących się w neoromantycznym_ ruchu Młodej Polski. Ruch, w k t ó r y m „idea narodu", „idea ducha" wiązała się z wysoką oceną roli ludu w k u l ­ turze narodowej, wysokim wartościowaniem kultury ludowej, a nawet wręcz odkryciem jej nowych dotąd nie zauważonych dziedzin. Podnoszenie kultury ludowej do rangi w s p ó ł t w ó r c y kultury narodowej, wyraźnie zaznaczające się w myśli społecznej i poli­ tycznej w literaturze i sztuce w I I poł. X I X w., w ostatnich latach tego stulecia znajduje wyraz w bardziej s p e k t a k u l a r n y c h f o r m a c h . "Burszta, op. cit., s. 273-274. �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 55 Były to m. in. coraz powszechniej organizowane wystawy. Ich zasługą było zaznajomienie szerszego grona społeczeństwa z osiągnięciami sztuki i wytwórczości ludowej i odnajdywaniem w nich wartości artystycznych. Organizowane w Polsce dość wcześnie, bo już w 1821 г., wystawy przemysłowo-rolnicze początkowo w Warszawie, następnie i w innych mia­ stach Królestwa Kongresowego, prezentowały m. in. wiele dziedzin arty­ stycznej i rzemieślniczej wytwórczości ludowej. Dopiero jednak w I I po­ łowie X I X w. w związku z określonymi tendencjami w podejściu do kwestii chłopskiej, ranga prezentowanego dorobku produkcyjnego i arty­ stycznego wsi staje się bardzo wysoka. Temu kierunkowi działania sprzy­ ja powstawanie muzeów przemysłu i rolnictwa w Krakowie (1868), L w o ­ wie (1875) i Warszawie (1875), w których są stałe ekspozycje etnogra­ ficzne. Znajduje on też oparcie i wzory w innych krajach. Zorganizowa­ na w 1895 r. wystawa etnograficzna w Pradze była manifestacją stosun­ ków do wartości i znaczenia, jakie reprezentowała dla narodu warstwa chłopska. Wystawa poświęcona wyłącznie zobrazowaniu życia wsi cze­ skiej w trzech działach: I . Człowiek, I I . Siedziby, życie i praca, I I I . Udział ludu w życiu publicznym, znalazła szeroki odbiór i oddźwięk w społe­ czeństwie czeskim, unaoczniając znaczenie dla kultury narodowej dorob­ ku kulturowego ludności wiejskiej i potrzebę zachowania go dla przy­ szłości. W Polsce za jedną z pierwszych wystaw poświęconych wyłącz­ nie wsi należy uważać zorganizowaną w 1880 r. w Kołomyi wystawę sztuki ludowej. Poza określonymi celami gospodarczymi stała się ona w i ­ domym świadectwem regionalnego zróżnicowania kraju, bogactwa jego treści i formy. Tego typu akcje popularyzujące znaczenie i rolę wsi w ży­ ciu narodowym stwarzały sprzyjający klimat dla działalności szeregu po­ wstających w t y m czasie instytucji ludoznawczych lub mających w swo­ i m programie badania poszczególnych dziedzin życia wiejskiego oraz roz­ wijającego się bardzo szeroko ruchu regionalnego. Działalność instytucjonalna w zakresie kultury ludowej inspirowana była różnymi celami i zadaniami, jakie stawały przed t y m i instytucjami. Można jednak określić generalnie, że szły one d w o m a kierunkam i . Jeden kierunek związany był z działalnością gospodarczą, której przedmiotem zainteresowań była twórczość ludowa i jej rozwój jako czyn­ nik ekonomicznego podniesienia wsi przy równoczesnym wykorzystaniu wartości artystycznych i pewnego potencjału twórczego drzemiącego w warstwach ludowych. Drugi kierunek, w mniejszym stopniu niż po­ przedni oparty na działaniu praktycznym, związany był z prądami umy­ słowymi i społeczno-politycznymi końca X I X i pocz. X X w. Były to z jednej strony tendencje o charakterze społeczno-gospodarczym, wyraź­ nie dążące do oparcia całej struktury gospodarczej na rolnictwie i ogra­ niczeniu wzrostu przemysłu krajowego. Wiązało się to z w y s o k ą p o ­ zycją c h ł o p a i reprezentowanej przez niego tradycyjnej kultury. W propagowaniu „swojskości" i „rodzimości" jako przeciwstawienia ko- �56 WANDA PAPROCKA smopolityzmowi, nawiązywano do dawnych koncepcji o niezmienności i starożytności kultury ludowej, w której przetrwały wartości narodowe i która była ich przekazicielem. Ten awans kultury ludowej, jak stwier­ dza J. Krzyżanowski, był niewątpliwie związany z awansem społecznym i politycznym chłopa polskiego we wszystkich trzech zaborach i stanowił rezultat pozytywistycznej pracy u podstaw . Znalazło to odbicie w roz­ wijającej się p r a s i e i l i t e r a t u r z e c h ł o p s k i e j . Do tego na­ wiązywał rozwijający się kierunek neoromantyczny, w k t ó r y m kultura ludowa wystąpiła w postaci bardzo bogatej i niemal przysłoniła kultury mnych klas. O t y m pisał Kasprowicz w wierszu Oni i my: „Jest w l u ­ dzie siła niespożyta, zbawienie leży pod siermięgą". Te tendencje ludomańskie, jakie obserwuje się w szerokich kręgach społecznych w Polsce w t y m okresie, wiążą się niewątpliwie z falą ogól­ nych przeobrażeń, które dokonują się w strukturach społecznych w wielu krajach Europy. W Polsce znajdują odbicie poglądy zarówno szeroko ko­ mentowanego w czasopiśmiennictwie społeczno-kulturalnym tego okresu Johna Ruskina i Williama Morrisa, jak i poglądy Lwa Tołstoja, wystąpie­ nia narodników usiłujących przeciwstawić cywilizacji kapitalistycznej — pierwiastki kultury ludowej. Przewidywana i postulowana przebudowa struktury społecznej, wzmagająca zainteresowanie wsią i jej kulturą, musiała wiązać się z potrzebą postawienia sobie pytania o t r w a ł o ś ć tradycji, o j e j w a r t o ś ć i ź r ó d ł a . Charakterystyczna dla warunków polskich potrzeba szukania rozwiązań między koniecznością utrzymania poczucia narodowego (w warunkach zaborów) a koniecznością przebudowy kultury narodowej, pomiędzy potrzebą potwierdzenia naszej trwałości i ciągłości kulturalnej a potrzebą zmian w związku z określo­ nymi układami społecznymi i gospodarczymi, nadawała określony kie­ runek zainteresowaniom ludoznawczym. Poza więc propagowaniem sztuki ludowej ze względu na jej funkcje ekonomiczne z pola widzenia wielu badaczy nie znika jej walor arty­ styczny, związany z jej swojskością i rodzimością, na której zbudować można by nowy s t y l n a r o d o w y . Poszukiwanie stylu narodowego, a właściwie kreowanie go na podstawie dawnych wzorów, jest jednym z głównych zadań artystycznej działalności prawie we wszystkich dzie­ dzinach twórczości. Podobnie jak w okresie Romantyzmu, kiedy folklor stał się źródłem i tworzywem dla działalności poetyckiej, tak obecnie na przełomie X I X i X X w. w okresie N e o r o m a n t y z m u zaintere­ sowanie sztuką ludową wiązało się ściśle z całą problematyką tworzenia narodowej sztuki, z dążeniem do stworzenia narodowego polskiego stylu. Ideologiem tego kierunku .był przede wszystkim Stanisław Witkiewicz, który na podstawie sztuki ludowej i za jej pośrednictwem dążył do stwo­ rzenia ponadklasowej syntezy artystycznej obejmującej wszystkie war­ stwy narodu. 48 4 8 J. K r z y ż a n o w s k i , Szkice folklorystyczne, t. 1, Warszawa 1980, s. 322. �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ To posłannictwo sztuki realizowane za pośrednictwem s t y l u za­ kopiańskiego miało przeważnie charakter mistyczny. Witkiewicz widział w nim dorobek i syntezę ducha i energii narodowej. Tak pisał 0 tym: „Wyraz styl stał się jakimś symbolem czegoś wyższego ponad bie­ żące współczesne życie, czegoś tajemniczego, nadzwyczajnego, jakiejś świętości nad świętościami artyzmu" . Dokonywał sakralizacji tej sztuki poprzez przypisywanie jej prapolskiego lechickiego rodowodu. W stylu t y m widział odrodzenie kultury narodowej, rdzennego stylu polskiego „idealne bogactwo naszego społeczeństwa". Jakkolwiek naukowe bada­ nia w rejonie Tatr wywodziły się z programu pozytywistycznego, za­ warte w nich były również koncepcje Chodakowskiego, Surowieckiego czy Kolberga, a nawet Mickiewiczowskiego mesjanizmu. Po okresie pewnego kryzysu kultury pod koniec X I X w. posłannictwo sztuki tworzonej zbiorową pracą, ogólnie symbolizowanej przez styl za­ kopiański, nabrało charakteru mistycznego. Witkiewicz swój racjonalizm nawiązujący niejednokrotnie do poglądów wybitnego teoretyka kultury Hipolita Taine'a znacznie rozszerza, wnosząc m. in. do stosowanego przez siebie pojęcia rasy p i e r w i a s t e k s o c j o l o g i c z n o - k u l t u r a l n y i d u c h o w y . W ten sposób do przyjętego przez Taine'a po­ jęcia okoliczności nadrzędnych czy czynników zewnętrznych wpływa­ jących na proces dziejowy włącza Witkiewicz kulturowy dorobek, jaki wytworzył* ,naród polski od prawieków w określonych warunkach i na zajmowanych przez siebie obszarach, który określa jako „plemienność". Zbliża to jego koncepcje do znanej doktryny „ducha narodu" albo „du­ cha wieku". W wyborze regionu, którego sztuka awansować by mogła do rangi narodowej niepoślednią rolę odegrała literatura piękna, która w kulturze regionu Podhalańskiego widziała zachowaną w pierwotnym kształcie starodawną sztukę narodu polskiego. Pisze o t y m m. in. Kazi­ mierz Przerwa-Tetmajer: „We wsiach polskich po ciemnych chałupach mieszkają jeszcze ludzie, co z piastowskich jeszcze czasów nie biorąc udziału w dziejach wnieśli oni w X X stuleciu odrębne własne polskie poczucie zdobnicze" . 49 50 51 Mitologizacja wybranych z przeszłości elementów dziedzictwa k u l t u ­ rowego, jak np. odwoływanie się do t r a d y c j i z b ó j n i c t w a , była czynnikiem nobilitacji górali, której ukoronowaniem było porównanie ich do herosów epopei homerowskich. W wielu czynnościach górali, tak jak 1 w ich sztuce, widział Witkiewicz s a k r a l n y r y t u a ł , który był pomostem łączącym ich nie tylko z kulturą plemienną, którą uważa za zasadniczy rdzeń kultury narodowej, ale również z siłami transcenden­ tnymi. W koncepcjach Witkiewicza o znaczeniu tradycji ludowych ro4 9 S. W i t k i e w i c z , Tatry w śniegu, [w:] W kręgu Tatr, t. 1, K r a k ó w 1970, s. 351. 5 0 51 H. T a i n e, O metodzie, Warszawa 1890. K . P r z e r w a - T e t m a j e r , Bajeczny świat Tatr, Warszawa 1906. �58 WANDA PAPROCKA dzinnych czy plemiennych nawiązujących do idei romantycznych do­ strzec można również wpływ XIX-wiecznych poglądów słowianofilów, którzy szukając rodowodu Słowian właśnie w architekturze widzieli oryginalność i rodzimość kultury słowiańskiej . Nie bez wpływu na podniesienie znaczenia tej ważnej dziedziny k u l ­ tury ludowej miało opublikowanie w 1884 r. przez J. Karłowicza Chaty polskiej. Wydaje się, że na takiej interpretacji odrębności kulturowej regionu podhalańskiego jako najstarszego ogniwa w ciągu rozwojowym polskiej sztuki ludowej zaważyły koncepcje ewolucjonistyczne. Już w roku 1886 Witkiewicz napisał znamienne zdanie: „Dziś, kiedy bardziej niż kiedy­ kolwiek chodzić by nam powinno o wydobycie i rozwinięcie wszystkich możliwych, naturalnie dodatnich cech plemiennych, trzeba się i z t y m zwrócić do ludu, który jeszcze przechował ślady jakichś odrębnych form piękna" . Plemienność, którą rozumie jako rodzimość czy narodowość, czyni Witkiewicz k r y t e r i u m wartościowania dziedzictwa kulturowego narodu, widząc w tak wybranej tradycji źródło duchowe, podnietę dla nowej twórczości. W dorobku artystycznym górali odnajduje kulturowe znaki rodzime, które mogą doprowadzić do odrodzenia pol­ skiego stylu w kulturze ogólnej. W myśl tych stwierdzeń sztuka podhalańska nie awansuje do sztuki narodowej, ale powraca na należne jej miejsce jako nosicielka najstar­ szych tradycji narodowych. Również g w a r ę traktował Witkiewicz ja­ ko jeden ze znaków plemiennej kultury i duchowego życia uznając ją za wyraz jakiejś „szczególno-magiczno-sakralnej ekspresji". Widział zawar­ tą w niej świadomość plemienną i „zbiorowy znak etniczny, w którym skrystalizował się duży obszar duszy narodu" . Pisał o niej: „Lud pod­ halański miał jeszcze'jeden skarb, jeszcze jeden środek uzewnętrzniania duszy, który ma również znamienne cechy starej polskiej kultury i te same przymioty wielkiego artyzmu — to jest g w a r a " . I dalej: „Mowa podhalańska nie przeszkadzając literaturze może być dla niej źródłem ożywczym, kopalnią form świeżych i najczystszych plemiennych pier­ wiastków języka" . 52 53 54 55 56 Z romantycznym nurtem wiązały się jednak koncepcje Witkiewiczow­ skie przede wszystkim przez wspólny cel, jakim było szukanie sposobów zabezpieczenia p o d s t a w o w y c h składników narodowego b y t u , w tym rzeczywistych wartości kultury ludowej, zachowania bo5 2 Z. K l a r n e r ó w n a , Słowianofilstwo Warszawa 1926, s. 37. W i t k i e w i c z , op. cit, s. 11. Cyt. za J . M a j d a , Góralszczyzna W r o c ł a w 1979, s. 43, 59. W i t k i e w i c z , op. cit., s. 91-92. T a m ż e , s. 94. w literaturze polskiej lat 1800—1848, Stanisława Witkiewicza, 5 3 5 4 5 5 5 6 w twórczości �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 59 gactwa swej rdzennej tożsamości i potwierdzenie żywotności narodu bez państwa. Określona sytuacja polityczna wymagała wprowadzenia do wszystkich niemal dziedzin życia społecznego narodowych treści. Witkie­ wicz głosząc, że „trzeba przebudować kraj własny, trzeba nadać wszyst­ k i m formom życia narodowe piętno" nawoływał Polaków do jedności. Również u podstaw jego pionierskiej działalności w zakresie tworze­ nia polskiej sztuki stosowanej tkwiło przeświadczenie, że rodzimy cha­ rakter sztuki użytkowej będzie c z y n n i k i e m s p a j a j ą c y m spo­ ł e c z e ń s t w o , pozwoli na „wytworzenie idealnych łączników między duszami ponad przepaściami strasznych materialnych nierówności i prze­ ciwieństw . Wydobycie więc wszystkich ludowych i rodzimych pier­ wiastków kultury, nobilitowanie ich i upowszechnienie miało służyć kon­ solidacji narodu i uodpornieniu go na wynaradawiającą politykę zabor­ ców. To powodowało, że sprawa narodowa stała się osią regional­ nych zainteresowań. Rozwijający się ruch regionalny na t y m terenie był oparciem dla badań nad k u l t u r ą podhalańską, a założone w 1873 r. Towarzystwo Tatrzańskie program swój w zakresie etnografii realizowało w myśl idei Witkiewiczowskich. Koncepcje o narodowym cha­ rakterze stylu zakopiańskiego prowadziły niektórych badaczy do poszu­ kiwań jego śladów na innych terenach Polski przede wszystkim w ar­ chitekturze ludowej i małomiasteczkowej (m. in. В. Kondr ato wieżowa, E. Radzikowski, K . Mokłowski, M . Brensztein). Tradycja, której nosicielem jest lud, traktowana była jednak nie w kontekście całokształtu jego kultury, ale jako wieczne, niezmienne pier­ wiastki, „czysta" dusza chłopa. Prowadziło to do dość swobodnego trak­ towania przede wszystkim głównego przedmiotu zainteresowań — sztuki ludowej (głównie zdobnictwa i architektury) w procesie jej przetwarza­ nia i adaptacji do stylu narodowego. Neoromantyzm w swojej warstwie ideologicznej i patriotycznej zna­ lazł wyraźne odbicie w kształtowaniu podstawowych celów i zadań ludo­ znawczych. Poza wspomnianym już Słowem wstępnym zamieszczonym w 1895 r. w pierwszym numerze „Ludu", podobne treści zawarte zostały w referacie wygłoszonym na Walnym Zgromadzeniu Towarzystwa w dniu 30 marca 1908 r. W zajmowaniu się ludoznawstwem autor widzi misję dziejową głosząc, że: 5 7 5 8 „...tradycja ludowa i pieśń ludowa jest cząstką tradycji i poezji narodowej, jednym ze skarbów «narodowego pamiątek kościoła», jedną ze świętości w «arce przymierza między dawnymi i młodszymi laty». I oto pierwsza przyczyna, dla której zajmiemy się ludoznawstwem. Im lepiej poznamy lud nasz, tym w i ę c e j przekonamy się, że to wszystko, co w nim jest, to kość z kości naszych, to krew 6 7 S. W i t k i e w i c z , Listy o stylu zakopiańskim 1892-1913, w s t ę p i opr. M. J a ­ giełło, K r a k ó w 1979, s. 17. S. M a t u s i a k , Dlaczego zajmujemy się ludoznawstwem, „Lud", t. 14: 1908, s. 1-5. 5 8 �60 WANDA PAPROCKA z krwi naszej, że w y r o ś l i ś m y z jednego ojca i z jednej matki, że my wszyscy jedna rodzina, że my wszyscy jedno". W artykule Od Redakcji tomu „Ludu" czytamy: w dwunastą rocznicę wydania pierwszego „Chcielibyśmy około «Ludu» skupić sporo szczerych wielbicieli rodzimej myśli wszystkich tych, którzy w ludzie polskim widzą rękojmię naszej narodowej od­ porności i zaranie lepszej doli Ojczyzny" ... „Niech się rozpocznie mrówcza praca po siołach w zaściankach i zapadłych kątach i niech nam wszystkim promienieje i przyświeca hasło «Z ludu przez lud do Polski»". Równolegle do istniejącego, omówionego powyżej, nurtu intelektual­ nego (w kręgu oddziaływania którego znalazło się także ludoznawstwo) kształtującego określone postawy wobec tradycji, rozwijały się w t y m okresie poglądy na kulturę ludową i zawarte w t y m pojęciu treści, u pod­ staw których leżało zrozumienie s i ł y s p o ł e c z n e j i p o l i t y c z ­ n e j , jaką reprezentowali twórcy i nosiciele tej kultury — chłopi. Wzrost świadomości społecznej i politycznej stymulowany rozwojem oświaty i czytelnictwa na wsi oraz rodzący się ruch ludowy znajdują odbicie w postawach reprezentatywnych dla n a r o d o w o - p a t r i o t y c z n e ­ g o n u r t u p u b l i c y s t y c z n e g o przełomu X I X i X X w. Konfron­ tuje on fikcyjne bądź rzeczywiste wartości gwarantujące trwałość bytu narodowego z programem przyszłej restytucji państwowości polskiej. Obraz przyszłego odrodzenia Polski drogą adaptacji i upowszechnienia chłopskich postaw narodowych wymagał odwoływania się do tradycji. Już nie w walce o zachowanie narodu w warunkach niewoli, ale o włą­ czenie potencjału polityczno-społecznego i kulturowego reprezentowanego przez chłopów do zintegrowanych dążeń niepodległościowych. Jan Mo­ lenda pisząc o kształtowaniu się nowoczesnej świadomości narodowej chłopów wyróżnia dwa podstawowe etapy: „Pierwszy —. to uświadomienie sobie związków z ojczystym językiem, zwy­ czajami i obyczajami, z polską kulturą i narodem. Drugi zaś •— to uświadomienie sobie potrzeby istnienia w warunkach niewoli czy odzyskania w ł a s n e g o państwa. Pierwszemu etapowi odpowiada walka z uciskiem narodowym o zachowanie i utrzymanie odrębności narodowej, drugiemu — dążenie i walka o odbudowę niepodległego państwa polskiego. W konkretnej historycznej rzeczywistości etapy te [zwłaszcza w drugim stadium] wzajemnie na siebie zachodzą dopełniając się" . E9 Znajduje to odbicie w ostatnim dwudziestoleciu X I X w. w czaso­ pismach zarówno przeznaczonych dla wsi, jak „Przyjaciel Ludu", „Zo­ rza" (wychodząca od 1866 г.), „Gazeta Świąteczna" (od 1881 г.), „Wie­ niec", „Pszczółka", „Chłopska Sprawa" i in., czy jak „Głos" lub „Kryty- 5 9 J . M o l e n d a , Chłopski ruch polityczny cd przełomu XIX i XX w. do listopada 1918 г., [w:] Historia chłopów polskich, Warszawa 1972, s. 463-567. �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 61 ka" przeznaczonych dla inteligencji, reprezentujących nurt postępowej publicystyki, która właściwie oceniała doniosły dla rzeczywistości wiej­ skiej przełomu X I X i X X w. fakt tworzenia się ruchu ludowego. Rola prasy w warunkach polskich była szczególnie ważna, bo — jak pisze M. Szulczewski — poza zadaniem łącznika między ludźmi mówiącymi i czującymi po polsku pełniła ona funkcje sprawowane normalnie przez organa władzy, czynnie szerząc idee polskie, troszcząc się o sprawy oświaty, literatury i kultury. Znajdowały w prasie tej wyraz założenia ideowe i programowe powstających partii i organizacji chłopskich, jak Związku Stronnictwa Chłopskiego, Stronnictwa Ludowego, Związku Młodej Polski Ludowej i innych. Była ona zresztą w wielu przypadkach przez te partie .powoływana. 60 Nie zajmując się w obecnym opracowaniu charakterem ideowym pra­ cy politycznej, której poświęcono szereg omówień (m. in. J. Molenda, H . Brodowska, L . Tatarowski), pragnę zwrócić uwagę na znaczenie tej publicystyki w rozwoju narodowej i społeczno-kulturowej samowiedzy chłopów, która pozwoliła im na ustosunkowanie się do własnej kultury i zawartych w niej wartości. Równocześnie celem tej publicystyki było kształtowanie w świadomości innych warstw społecznych wyobrażeń o po­ siadanych przez lud wartościach, które pozwalają mu odegrać decy­ dującą rolę w strukturze nowoczesnego narodu. Jak pisze Lesław Tata­ rowski „...kojarzenie przez publicystykę inteligencką przełomu X I X i X X w, wzorca cnót obywatelskich chłopa z ideą narodu stanowiło [też] nieodłączny składnik ówczesnej teorii historycznej misji włościaństwa" . Towarzyszyła temu walka z zaborcą o świadomość narodową chłopa pro­ wadzona przez towarzystwa oświatowe, pisma ludowe, politycznych dzia­ łaczy ludowych. 61 Niewątpliwie oddziaływanie ruchu młodopolskiego na publicystykę tego okresu znajduje wyraz w wystąpieniach gloryfikujących w a r s t w ę c h ł o p s k ą kosztem innych warstw społecznych. Wystę­ pują też w nich reminiscencje X I X w. twierdzeń o wartościach reprezen­ towanych przez chłopa i potrzebie czerpania z tego samego źródła, z któ­ rego z początkiem X I X w. odrodziła się polska poezja. W t y m okresie nie odnosi się to jednak wyłącznie do treści kulturowych zawartych w ich , rodzimości", ale przede wszystkim do w a r t o ś c i patriotyczno-obywatelskich. ; „...wyższe klasy, podległe ustawicznym w p ł y w o m obcym, mieszające s w ą krew z krwią obcych, każące swego ducha pierwiastkami obcej kultury, zasklepiające się w klasowych swych interesach... posiadają najmniej tradycyjnego poczucia, najsłabszą tradycję narodową, lud z konieczności ma jej najwięcej i w stopniu 8 9 M. S z u l c z e w s k i , Prasa i społeczeństwo, Warszawa 1964, s. 21. L . T a t a r o w s k i , Poglądy na ludowość w czasopiśmiennictwie młodopol­ skim, Warszawa — Wrocław 1У79, s. 33. 8 1 �62 WANDA PAPROCKA najwyższym"; i dalej: „Lud jest wyrazicielem prawdziwie narodowych bieg życia umacnia je w nim i pogłębia" . tradycji... 62 Bliskie rozwiniętym w kilkanaście lat później i d e o m agraryzm u było podkreślenie wpływu pracy fizycznej na roli, kontaktów z przy­ rodą, stosunków i związków istniejących w ramach społeczności wiejskiej, na wysoką moralno-etyczną postawę ludności chłopskiej. Tak jak dawniej tradycyjnych wartości narodowych szukano w du­ chowej sferze życia wiejskiego, przy czym dla zachowania „nieskażo­ nych" wartości rodzimych proces transmisji nie wymagał świadomego, twórczego udziału ludu, tak obecnie niezbędna była ś w i a d o m a po­ s t a w a c h ł o p a w stosunku do przypisywanych mu ról i zadań spo­ łecznych czy politycznych. O ile p u b l i c y s t y k a inteligencka związana z ideologią ludowo-narodową miała za zadanie konstruowanie pewnego modelu k u l ­ tury ludowej ze względu na doraźne działanie i potrzeby inteligencji po­ dyktowane jej racjami narodowymi, a w przypadku sztuki ludowej i am­ bicjami artystycznymi, to p r a s a c h ł o p s k a dążyła do rozwoju samowiedzy historycznej, społecznej i politycznej chłopów. Ponieważ zainteresowania publicystyczne społeczeństwem chłopskim koncentrowały się na zagadnieniach społecznych i politycznych, w n a w i ą ­ zaniu do tradycji tej warstwy oceniano i wartościowano te jej elementy, które przyjęte i wprowadzone do" kultury ogólnonarodowej służyłyby umocnieniu i wzbogaceniu tych sfer życia narodu. Nawiązywano do t r a ­ d y c j i p r a c y występującej na wsi „w formie najpierwszej, przyro­ dzonej niejako, pracy około ziemi", z w i ą z k ó w międzyludz­ k i c h wykształconych w ramach społeczności wiejskiej znajdujących wyraz również i we wspólnej pracy, t r a d y c j i w s p ó l n o t y w za­ kresie wiary i obyczaju uodporniających tak skutecznie na politykę w y ­ naradawiającą zaborców. Odwoływano się nawet do „kmiecej gospodar­ ności" ostatniego Piasta, po którym lud wiejski te tradycje przejął . 63 Znaczną rolę w uwierzytelnieniu apriorycznie przejmowanego faktu dojrzewania narodowego i kulturalnego chłopa stała się pisana l i t e r a ­ t u r a l u d o w a . Pomimo że bezpośrednie uczestnictwo warstwy chłop­ skiej w życiu kulturalnym narodu było udziałem tylko jednostek, ich autentyzm dawał im znaczną moc oddziaływania. Do grona tych ludzi, których udział w kształtowaniu poglądów na k u l ­ turę ludową i tradycję był szczególnie znaczny, należał Władysław Or­ kan. Zarówno w swojej działalności literackiej, jak przede wszystkim publicystycznej nawiązywał do idei Witkiewiczowskich wychodząc jednak poza zagadnienia sztuki ludowej w szeroką sferę problematyki społecz6 2 6 3 s. 233. J a n St., Zycie i lud, „Głos", nr 21: 1897, s. 505; nr 22: 1897, s. 529-530. W. G o s t o m s к i, Problemat pracy polskiej, „Sfinks", t. 14: 1911, z. 5» �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 63 nej. Widział kulturotwórczą rolą ludu i w myśl zachowania reprezento­ wanych przez lud wartości rozwijał koncepcje r e g i o n a l i z m u p o d ­ h a l a ń s k i e g o . Szczególnie ważne są jego poglądy na rozbudzenie świadomości narodowej wśród ludności góralskiej i poczucia więzi z ca­ łym narodem jako jedną wspólnotą, a także na obowiązki, jakie z tej wspólnoty wynikały. W braku poczucia własnej wartości, która wiązała się z odrębnością nie tylko w zakresie kultury materialnej, społecznej czy duchowej, ale także psychicznej, w braku poczucia godności i dumy stanowej widział Orkan przyczyny tak negatywnego zjawiska, jakim by­ ło odchodzenie inteligencji pochodzenia chłopskiego od środowiska wiej­ skiego. Przyczynę tego stanu rzeczy widział w nikłości tradycji histo­ rycznej ludu. W analogii do tradycji szlacheckiej, która wyrosła z pamięci o przodkach, ich zasługach w życiu publicznym, w odniesieniu do t r a ­ dycji chłopskiej uznawał potrzebę skonkretyzowania pamięci ,,o jego rodowej pradawności", o wiekowym związku z uprawianym, potem dzia­ dów, pradziadów przesiąkłym, skrawkiem ziemi". Żywy związek z prze­ szłością bytowania wiejskiego niesie dla potomnych — zdaniem Orka­ na — siłę odrodczą, pozwala i n i na poczucie „odrębnej istotności swojej wzięta w siebie tradycja ojców" . 64 W nawiązaniu do młodopolskich koncepcji głosi o d r o d z e n i e k u l ­ tury narodowej p r z e z l u d . Realizm spojrzenia na rzeczywi­ stość wiejską każe jednak Orkanowi przyjąć, że dopiero kultura ludowa oczyszczona z nalotów, reprezentowana przez tych, którzy — jak sam określa — utrzymali w sobie duszę rasową, a w niej wysokie pierwiastki cywilizacyjnego rozwoju, może „pójść w górę, rozwinąć się w kwiat wielkiej kultury narodowej, godnej zająć miejsce w dorobku wszechludzkim". Stwierdzenie to wyraźnie nawiązuje do myśli romantycznej. To właśnie Cyprian Kamil Norwid w Promethidionie pisał: „Podnosze­ nie ludowych natchnień do potęgi przenikającej i ogarniającej ludzkość całą, podnoszenie ludowego do ludzkości..." W tych wszystkich słowach Orkana uwidacznia się tak charaktery­ styczny dla pisarzy pochodzenia chłopskiego s y n k r e t y z m ś w i a ­ t o p o g l ą d o w y kształtowany w określonej atmosferze intelektualnej,, ale pozostający równocześnie pod silnym wpływem realiów życia wła­ snego środowiska. A Strug pisze o tym: „Ten rzadki dar łączenia poe­ tycznego światopoglądu z realizmem w przedstawianiu samej rzeczy, nigdy nie zawodzi Orkana. Jego to dziedzictwo. Orkan niesie je w swo­ jej k r w i chłopskiej" . To silne związanie ze środowiskiem wiejskim określa drogę Orkana do realizacji jego idei. Staje się nią ruch regionalny. Orkanowi zawdzię­ cza Podhale utworzenie r e g i o n a l n e j i d e o l o g i i , która jednak 6 5 66 6 4 6 5 6 6 W. O r k a n , Listy ze wsi, Warszawa 1946, s. 185. С. K . N o r w i d, Promethidion, K r a k ó w 1934, s. 522. T. G a ł e c k i , W. Orkan: W roztokach, „Ogniwo", nr 14: 1903, s. 350. �64 WANDA PAPROCKA związana była silnie z przyjętą ówcześnie koncepcją narodowości jako sumą owych wspólnych znamion fizycznych i duchowych, wyrosłych na podstawie jedności struktur i służących im urządzeń, jedności tradycji w mniejszym lub większym stopniu obecnej w świadomości. Suma zna­ mion wspólnych, a więc c z y n n i k ś w i a d o m o ś c i , musiał w tak pojmowanym ruchu regionalnym odgrywać podstawową rolę. Pierwszym krokiem w rozwoju tego ruchu było powołanie w 1904 r. Związku Górali. Cele, jakie stawiał sobie Związek, świadczyły o pew­ nym zainteresowaniu środowiska górali własną kulturą. Wzywały one członków nie tylko do szerzenia oświaty, ale także postulowały rozwój stylu zakopiańskiego oraz materialnego i duchowego dorobku kultury regionalnej. Szerszego zasięgu ruch ten nabrał w związku z organizo­ wanymi Zjazdami Podhalan, z których pierwszy odbył się w Zakopa­ nem w 1911 r. oraz ukazaniem się pierwszego numeru „Gazety Podha­ lańskiej" pod redakcją Feliksa Gwiżdżą. W Słowie wstępnym do pierw­ szego numeru pisał Orkan: „Jest nas górali wszystkich co się w Polsce rachujemy okolo pół miliona... Jest nas narodu mnogo, aleśmy nieświadomi swych sił, zatraceni, jak te owce po uboczach — i nie wiedzący gdzie, jak, ku jakiej stronie się miarkować. Nie wiemy nawet nic o sobie, o swej niedawnej przeszłości... Ten wszystek naród skupić, pod jednym hasłem Podhalan zjednoczyć, iżby się ocknął ze spania, iżby się odgiął w swej dumie, wyprościł, iżby wyszedł na jaw Polsce odrębny a w s p ó ł ­ tworzący — to jest pierwszym zadaniem «Gazety»". Dla Witkiewicza rozstrzygającym czynnikiem życia zbiorowego nie były formy urządzeń, instytucje, „tylko stan dusz ludzkich danego spo­ łeczeństwa". Ten stan dusz ludzkich ukryty w tradycji i historii danej zbiorowości należy, jak rozwijał tę myśl Orkan, wydobyć, jak „ten ton odrębny przeszłości rzucić go na ekran przyszłości jako hasło..." To pozwoliłoby jego zdaniem społeczności chłopskiej przezwyciężyć poczucie braku udziału we współtworzeniu historii narodowej. Budzenie a k t y w n e g o jak również s e l e k t y w n e g o i w a r t o ś c i u j ą c eg o stosunku do dziedzictwa kulturowego własnej grupy leżało u pod­ staw rozwijanego przez Orkana regionalizmu w pierwszych latach X X w. Kryterium wartościowania było w znacznym stopniu natury etycz­ nej. Pisał o tym: „Charakter, prawość i duma rodowa pozwala ci utrzy­ mać w sobie rasową odrębność i cnoty chłopskie: tężyznę, gospodarność obywatelską, staranność o dobro gromadzkie, o ład i rodzimy styl w wielkim domostwie Rzeczypospolitej" . Ta zawarta w słowach Orkana wiara w twórcze wartości ludu wiej­ skiego bliska była ideologii rozwijającego się r u c h u l u d o w e g o , który dążył do wyzwolenia tych wartości odśrodkowo, siłami samej wsi. 67 6 7 Cyt. za S. P i g o n i e m , 1939, s. 129. Na drogach i manowcach kultury ludowej, Lwów �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 65 Zapis docenionych już przejawów chłopskiej kultury znajduje się w i n ­ nych też dziełach twórców młodopolskich. Dlatego główni działacze i pu­ blicyści „Zarania", inspiratorzy programów związków młodzieży wiej­ skiej, częstokroć powoływali się na Kasprowicza, Reymonta, Żeromskie­ go, czyniąc ich patronami swych organizacji. Z dorobku dramaturgicz­ nego L . Rydla korzystały jeszcze przed odrodzeniem Polski pierwsze koła młodzieży wiejskiej próbując w swojej pracy teatralnej nawiązać do wątków ludowych . Nie można pominąć również roli, jaką w kształtowaniu się stosunku do kultury ludowej odegrały organizowane na wzór uniwersytetów l u ­ dowych typu grundtvigowskiego szkoły rolnicze. Nazwę taką przyjmuje ze względu na sytuację polityczną kraju zorganizowana w 1900 r. przez J. Dziubińską szkoła w Pszczelinie, w 1905 r. w Kruszynku, w 1909 r. w Gołotczyźnie. Już w pierwszych ich programach widać wyraźnie na­ wiązywanie do i d e i n e o r o m a n t y c z n y c h w płaszczyźnie teore­ tycznej i równocześnie do p r a k t y k i s p o ł e c z n e j rozwijanej przez ruch ludowy, w sferze obyczajowej do tradycyjnych form obrzędowych i zwyczajowych rodziny chłopskiej, do form organizacji samorządowych kształtujących postawy społeczne. W działaniu zawodowym dążono do rozwoju rzemiosła i sztuki ludowej współpracując z Towarzystwem Po­ pierania Przemysłu Ludowego . Wydaje się, że przedstawiony materiał pozwala stwierdzić, że w tym okresie w stosunku do kultury ludowej mamy do czynienia zarówno ze wzrostem ideowej aktywności środowisk inteligenckich, które z trady­ cji ludowej budowały m i t o l o g i ę s p o ł e c z n o - n a r o d o w ą , jak i z przeciwnymi tym teoriom mesjanizmu chłopskiego — działaniami radykalizujących odłamów ruchu ludowego. Obok dążeń do pełnego uczestnictwa warstw ludowych w życiu kulturalnym narodu pojawiały się u t o p i e r u s t y k a l n e , idealizujące wybrane tylko regiony tra­ dycji społeczności wiejskiej i twórczości folklorystycznej. Niezależnie jednak od charakteru ideologii eksponującej chłopski potencjał politycz­ ny, społeczny i kulturowy, cechą wyróżniającą ludowość była potrzeba znalezienia skutecznych metod i sił do reaktywowania a u t o n o m i c z ­ n e g o b y t u n a r o d o w e g o . Ta nadrzędna funkcja ludowości, z któ­ rą mamy do czynienia przez cały wiek X I X , w tym okresie realizuje się wielopłaszczyznowo, wychodząc poza tak charakterystyczną dla I po­ łowy X I X w. sferę rozważań historyczno-literackich w sferę konkretnych działań politycznych, społecznych i kulturalnych, wspartych szeroką działalnością publicystyczną i rozwijającymi się studiami naukowymi. 68 69 r 8 A. L e c h , Tradycyjna kultura ludowa w programach i działalności polskich związków młodzieży wiejskiej w okresie II Rzeczypospolitej, „Acta Universitatis Lodziensis", nr 39: 1978, s. 45. T. W i e c z o r e k , Zarys dziejów szkolnictwa rolniczego w Polsce do 1939 г., Warszawa 1968. 6 9 S — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �66 WANDA PAPROCKA Angażując znacznie szersze kręgi społeczne zaczyna obejmować przede wszystkim samo ś r o d o w i s k o w i e j s k i e , które z przedmiotu do­ ciekań badawczych staje się siłą dążącą do samookreślenia, które pozwo­ liłoby na świadome współuczestniczenie w procesach kulturotwórczych. Dla kształtującego się w tym okresie stosunku do kultury ludowej ważny jest również fakt, że koniec X I X w. stanowił w polskiej myśli kulturowej okres szczytowy nasilenia procesu konfrontacji dwu wzorów kultury: t r a d y c y j n e g o , z i e m i a ń s k o - w i e j s k i e g o i m i es z c z a ń s k o - u r b a n i s t y c z n e g o . Antyurbanizm występuje w ca­ łej ideologii ruchu młodopolskiego, co siłą rzeczy kieruje jego uwagę ku wartościom i treściom reprezentowanym przez tradycyjną kulturę ludową. W ideologii tej zawarte są nie tylko reminiscencje teorii Rous­ seau, ale przede wszystkim francuskich socjologów Gabriela Tarde'a i Luisa Proala, do których nawiązuje w swoich poglądach m.in. Krzy­ wicki. Opozycja wobec kultury miejskiej powstaje nie tylko w środowiskach inteligenckich, ale również w społeczności wiejskiej; istniejące przez długi okres proste dychotomiczne mniemanie o strukturze społecznej rozszerzone zostaje o konflikty wynikające z opozycji między miastem a wsią. W negatywnej ocenie kultury miejskiej zawierał się protest prze­ ciwko ujemnym skutkom urbanizacji i industrializacji, a więc protest przeciwko szeroko pojętym zmianom. W tej sytuacji za wzór stawiano tradycjonalizm wiejski reprezentujący wartości trwałe, niejako sterylne w swoich treściach narodowo-etnicznych, które (jak widział to Witkie­ wicz) kształtowały naszą odrębność wśród plemion słowiańskich. W po­ szukiwaniu tych nieskazitelnych elementów dziedzictwa kulturowego wsi dojrzeć można nawiązanie do teorii dwu kultur występującej w po­ glądach Dołęgi-Chodakowskiego i Brodzińskiego, w których przeciwsta­ wiano kosmopolityzmowi kultury szlacheckiej i mieszczańskiej trady­ cyjną kulturę wiejską nie skażoną wpływami obcymi. Ванда Папроцка НАРОДНАЯ ТРАДИЦИЯ В ГУМАНИТАРНОЙ МЫСЛИ И ИДЕЕ НАРОДА X I X ВЕКА Резюме В статье рассматривается процесс образования взглядов на народную традицию в X I X веке в период, когда создавалось понятие народа как единства всех его общественных слоев. Основной исследовательский вопрос, выдвинутый в статье, касается критериев отбора из совокупности культурного наследия народа тех элементов и явлений, которые, подвергаясь отбору и оценке, составили понятие народной традиции. В статье сосредоточено внимание на вопросе оценки культурного наследия крестьянства, производившейся другими общест- �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 67 венными прослойками вовне сельской среды. В поисках генезиса взглядов на народную традицию автор следит за процессом образования народной традиции, начиная с периода Просвещения и Романтизма. В первой части статьи рассматривается отношение к народной традиции в гуманитар­ ной мысли первой половины X I X века. Автор отмечает в нем отражение как общеевропей­ ских идеологических течений Просвещения и Романтизма, так и определенных политичес­ ких и общественных условий, существующих в стране, лишенной независимости. Автор рассматривает взгляды ведущих историков этой эпохи, равно как и исследователей народ­ ной культуры на роль и значение крестьянства в образовании народной культуры. Обра­ щают на себя внимание три основных фактора, образующие отношение к народной тради­ ции: ]) необходимость сохранить прошлое ради будущего, 2) защиту преемственности тра­ диции как гаранта будущего народного существования, 3) апофеоз славянского прошлого и самобытного творчества как носителя национальных элементов. Во второй части работы исследованы взгляды на народную традицию в период Пози­ тивизма и Неоромантизма. Указано влияние этих течений на отношение к народной тради­ ции, причем отмечается факт заметной связи в трактовке народной культуры с гуманитар­ ной мыслью эпохи Возрождения и Романтизма. Далее анализу подвергаются взгляды на народную традицию главных представителей позитивистского и неоромантического те­ чений, а также программы народоведческих исследований, выполнявшиеся О. Колбергом и исследователями, состредоточившимися вокруг созданного в то время Польского Наро­ доведческого общества. Было обращено внимание на роль крестьянских организаций и публицистику этого периода в формировании взглядов на народную традицию. Отмечен рост идейной активнос­ ти интеллигентских кругов, создававших из народной традиции общественно-национальную мифологию, и противоположные этим теориям крестьянского мессианства действия ради­ кальных групп народного движения. Подобным образом как в I половине X I X века, так и в этот период в народной традиции искали действенные методы и силы для автономного восстановления существования нации. Во I I половине X I X века эта идея осуществлялась в многоплановом порядке, с выходом за столь характерные для I половины X I X века пределы историко-литературных рассужде­ ний в область конкретных политических, общественных и культурных действий, поддержан­ ных широкой публицистической деятельностью и развивающимися научными исследо­ ваниями. В эту деятельность вовлекается уже и сама сельская среда, которая из предмета исследований становится силой, стремящейся к общественному и национальному само­ определению. Это позволяет крестьянству сознательно соучаствовать в процессе развития национальной культуры. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb91b7997336eb2bdd5adc74e932968b.pdf f949621c0308bdcb600016a11acb693b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1077 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:989 Title A name given to the resource Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztuka ludowa w ideologii i świadomości szlachecko-inteligenckiej (od Oświecenia po Neoromantyzm) / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.69-128 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ. SZTUKA LUDOWA W IDEOLOGII I ŚWIADOMOŚCI SZLACHECKO-INTELIGENCKIEJ (OD OŚWIECENIA PO NEOROMANTYZM) * Problematyka polskiej sztuki ludowej zajmuje umysły badaczy od wielu dziesiątków lat. Podejmowana jest ona już w końcu X V I I I stule­ cia przez ówczesnych zbieraczy pamiątek narodowych, artystów, czoło­ wych humanistów epoki czy etnografów. Ich osobiste zainteresowania, indywidualne predyspozycje, przynależność do określonych kręgów k u l ­ turalnych i artystycznych, a także otwartość na prądy kulturalno-spo­ łeczne (zarówno krajowe, jak i zagraniczne) decydowały o zakresie i sposobie ujmowania tego zagadnienia, uwypuklaniu takich czy innych dziedzin, form i cech ludowej twórczości artystycznej oraz pytaniach badawczych. Niniejsze opracowanie stawia sobie za cel zwrócenie uwagi na szcze­ gólne znaczenie polskiej sztuki ludowej w szlachecko-inteligenckich kon­ cepcjach i programach gospodarczych, społeczno-politycznych oraz na­ rodowościowych od Oświecenia po Neoromantyzm. Odzwierciedlały one postawy świadomościowe i ideologiczne głównie innych — poza chłop­ ską — warstw społecznych. W języku polskim termin świadomość posiada kilka znaczeń. Między innymi określa on wiedzę (czyli świadomość) o własnej odrębności . Po­ sługiwać się nim będziemy przede wszystkim w odniesieniu do grupy społecznej, a tylko w nielicznych przypadkach w stosunku do jednostek. Postawa taka uwarunkowana została ścisłym związkiem świadomości z ideologią rozumianą jako „system poglądów wyrastających z warun­ ków życia określonej grupy społecznej i stanowiących podstawę myślo­ w ą jej działania" . Polska sztuka ludowa była i jest nadal, jak każde 1 2 * Artykuł ten jest I częścią większej całości poświęconej społecznym funkcjom sztuki ludowej opracowanej przez autorkę w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w Warszawie w ramach problemu MR.III.5.(III.6.1). W następnych zeszytach „Et­ nografii Polskiej" starać się będziemy o zamieszczanie dalszych części tego cyklu. Mały słownik języka polskiego, Warszawa 1968, s. 815. J . W i a t r , Społeczeństwo, Warszawa 1964, s. 455. 1 ! �70 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA zjawisko kulturowe, faktem społecznym, którego zaistnienie i rozwój możliwe było tylko dzięki istnieniu zbiorowości ludzkiej , w t y m kon­ kretnym przypadku warstwy chłopskiej. Polska sztuka ludowa powstała w określonych warunkach historycz­ no-społecznych, w jakich żyła ogromna część narodu — warstwa chłop­ ska — ale już w I połowie X I X stulecia zjawisko to osiągnęło szeroki rezonans społeczny wśród innych grup i warstw wykorzystujących je do budowania własnych koncepcji ideologicznych. Specyficzna sytuacja narodu pozbawionego własnej państwowości w momencie kształtowania się tegoż narodu sprawiła, że sztuka ludowa znajdowała przez wiele dziesiątków lat trwałe miejsce w ideologii szlachecko-inteligenckiej i mieszczańskiej (później — w okresie I I Rzeczypospolitej — również inteligencji chłopskiej), stając się niejednokrotnie podstawą myślową masowego działania tych grup społecznych na polu gospodarczym oraz walki społeczno-politycznej i narodowowyzwoleńczej. Zadaniem naszym nie jest wyodrębnienie i zanalizowanie poszcze­ gólnych poglądów na temat sztuki ludowej czy też kierunków zaintere­ sowań badawczych, ale ukazanie do jakich jej wartości i elementów od­ woływano się w licznych koncepcjach i programach gospodarczych, spo­ łeczno-politycznych czy artystycznych. Przy tym starać się będziemy 0 uwzględnienie kontekstu kulturowego, założeń, celów i działań po­ szczególnych obozów i ugrupowań społeczno-politycznych czy kierun­ ków społeczno-kulturalnych oraz warunków historycznych, w jakich for­ mowały się i funkcjonowały te koncepcje, w których sztuka ludowa zajmowała niepoślednie miejsce. Zaznaczyć jednak należy, iż niejedno­ krotnie zdarzało się, że główne myśli i poglądy na temat sztuki ludo­ wej były wynikiem intelektualnych przemyśleń liderów danego kierun­ k u (np. S. Witkiewicza) czy genialnych indywidualności (пр. С. K. Nor­ wida) przejętych przez szersze grono ich wyznawców i ze względu na tę ich rolę zostały w opracowaniu szerzej rozwinięte. W pracy skoncentrowano się głównie na tych programach społeczno-ekonomicznych, politycznych i kulturalnych, które zagadnienia sztu­ k i ludowej wysuwały na plan pierwszy w walce o kulturę narodową 1 miejsce w niej kultury i sztuki warstwy chłopskiej. Dlatego też uwzględniono przede wszystkim stanowiska reprezentatywne, charakte­ rystyczne dla modeli ideologicznych (rekonstruowanych dla takich kie­ runków, jak Romantyzm, Pozytywizm i Neoromantyzm), a nie pełny ich rejestr zawierający różniące się jedynie w szczegółach poglądy. Zakres przedmiotowy pojęcia sztuka ludowa jest bardzo szeroki. Mie­ ści się w nim bowiem między innymi zarówno folklor muzyczny, jak i taneczny, cała bogata literatura ustna oraz ogromna i zróżnicowana gałąź ludowej działalności plastycznej (wraz z rzemieślniczą). Tematem 3 : S. C z a r n o w s k i , Dzieła, t. 2, Warszawa 1956, s. 227. �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 71 LUDOWEJ naszego szczegółowego zainteresowania będzie właśnie artystyczna dzia­ łalność plastyczna ludności wiejskiej — i w tym znaczeniu posługiwać się będziemy terminem sztuka ludowa — a ściślej określenie, jakie odbicie w postawach ideologicznych i świadomościowych, głównie szla­ checkich i inteligenckich, znalazł fakt jej istnienia, oraz ustalenie, czy możemy mówić o wpływie tych reprezentatywnych postaw na kon­ kretne poczynania praktyczne w dziedzinie gospodarczej, społeczno-po­ litycznej i kulturalnej. Liczba definicji sztuki ludowej urasta do kilkudziesięciu. Są wśród nich takie, które ujmują zjawisko genetycznie, morfologicznie, morfologiczno-genetycznie, funkcjonalnie, strukturalnie. Są też takie, gdzie akcentowano osobę twórcy, sposób tworzenia, zakres oraz charaktery­ styczne cechy dzieła, rolę odbiorcy czy sposób przekazu. Na tym miej­ scu nie będziemy i m poświęcali więcej uwagi odsyłając zainteresowanych do bogatej literatury przedmiotu . Nie będziemy zastanawiać się r ó w ­ nież nad pytaniem, czym była sztuka ludowa dla społeczności wiejskiej w okresie jej szczytowego rozwoju, jaki przypada na pierwsze lata po zniesieniu pańszczyzny, ponieważ jest ono przedmiotem oddzielnych za­ interesowań autorki. Opierając się na współczesnych kryteriach klasyfikacyjnych stwier­ dzić należy, iż wachlarz przedmiotów zaliczanych do sztuki ludowej jest niezwykle szeroki i różnorodny. Obejmuje bowiem obok architektury drewnianej, sprzętarstwa, tkactwa, stroju, wyroby przemysłu tzw. do­ mowego i wiejskich oraz małomiasteczkowych rzemieślników, garnca­ rzy, wędrownych obraźników, rzeźbiarzy, działalność upiększającą i zdob­ niczą w obrębie domu i poza nim (kwiatki, girlandy, wycinanki, wzory z piasku) oraz efekty pracy jednostek wyjątkowo uzdolnionych repre­ zentujących wyższy od przeciętnego poziom artystyczny itd. i t d . Zdaniem wybitnego znawcy tematu — A. Jackowskiego — na współ­ czesne pojęcie sztuki ludowej składają się: 4 5 ,,a) tradycyjna twórczość powszechna w domach na w ł a s n e potrzeby (np. zdobnictwo wnętrz, malowanie domów, sypanie w z o r ó w piaskiem, tkactwo odzie­ żowe, pewne dziedziny plastyki obrzędowej, jak np. malowanie pisanek); b) wy­ roby rękodzielników wiejskich na potrzeby swojej i okolicznych wsi (np. kowali, krawców, bednarzy, rzeźbiarzy, snycerzy); c) wyroby rzemieślników z ośrodków wiejskich i m a ł y c h miasteczek wykonywane m.in. na potrzeby społeczności wiej4 Definicje sztuki ludowej stworzyli m.in. J . S. В y s t r o ń, Etnografia Polski, Warszawa 1947, s. 119; E . F r a n k o w s k i , Sztuka ludowa, [w:] Wiedza o Polsce, t. 3, Warszawa 1932, s. 345, 416; H . S c h r a m m ó w n a , Uwagi o sztuce ludo­ wej, Wilno 1926, s. 3-4; t e j ż e , Sztuka ludowa, Wilno 1939, s. 1; T. S e w e r y n , Rozdroża sztuki ludowej, Warszawa 1948, s. 18, 49, 57; S. S z u m a n, Psychologia twórczości artystycznej ludu, „Przegląd Warszawski", t. 2: 1925, s. 281-288; po­ nadto T. Dobrowolski, J . Grabowski i K . Piwocki. Szerzej na temat tych kryteriów pisze A. J a c k o w s k i , Polska sztuka ludowa, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław 1981. 5 �72 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA skiej zgodnie z jej poczuciem estetycznym (np. garncarzy, stolarzy, w y t w ó r c ó w zabawek, cukierników) i sprzedawane na targach i jarmarkach; d) wyroby ośrod­ k ó w kultowych, produkujących dla pątników dewocjonalia, przedmioty kultu, obrazy, rzeźby, drzeworyty, sprzedawane na miejscu bądź rozwożone po kraju; e) twórczość jednostek szczególnie utalentowanych, wykonywana przede wszyst­ kim z pobudek w e w n ę t r z n y c h (zwłaszcza rzeźba kultowa)" . e Zaznaczyć należy, iż „odkrycie" wszystkich dziedzin sztuki ludowej nie nastąpiło^ od razu i w jednym czasie. Np. artyzm stroju ludowego był dla przeciętnego inteligenta miejskiego od dawna niekwestionowaną oczywistością, gdy z kolei obrazy na szkle musiały czekać jeszcze długie lata na swego odkrywcę i propagatora. Przytoczone wyżej zdania jasno wskazują na inteligencki rodowód stosowanych i obowiązujących do dziś kryteriów kwalifikowania przed­ miotów artystycznej twórczości ludowej. Widzimy, iż większość przed­ miotów wytwarzanych przez środowisko wiejskie, obecnie zaliczanych do sztuki ludowej (np. architektura, tkactwo, ceramika, sprzętarstwo, strój itp.), należało do utylitarnych, spełniających określoną funkcję użytkową, częstokroć połączoną z funkcjami innymi, jak np. prestiżową czy kultową. Sztuka jako samodzielna wyizolowana wartość nie była znana środowisku wiejskiemu, a satysfakcję estetyczną wiązano z od­ miennymi wartościami uszeregowanymi w specyficzną hierarchię, różną od kanonów sztuki warstw oświeconych. Stąd też szereg przedmiotów uznanych przez entuzjastów kultury ludowej za sztukę nigdy za tako­ wą nie była uważana w ich własnym środowisku wiejskim i odwrotnie. Na fakt ten zwracał już uwagę K. Moszyński w Kulturze ludowej Sło­ wian, gdy pisał; „... należy podkreślić jednak jak najsilniej, że bynajmniej nie wszystkie wy­ twory ludowej kultury przez nas, inteligentów, zaliczane do sztuki mają w oczach ludu wartość estetyczną jako cechę najważniejszą czy wyłączną. Ani też mowy być nie może o wyłącznie obiektywnych przesłankach, w e d ł u g których można by ściśle oddzielać — w duchu interpretacji ludowej — wytwory sztuki od w y t w o r ó w innych" '. O wartości tych przedmiotów decyduje wyłącznie lud, chociaż jego ocena bywa często niezbyt miarodajna, ponieważ nierzadko oddzielenie walorów jednego i tego samego przedmiotu, ale umieszczonego w róż­ nych miejscach, jest praktycznie niemożliwe (np. ten sam przedmiot może zdobić, bronić przed złymi mocami, ochraniać itp.). Zagadnienie sztuki w kulturze warstwy chłopskiej opracowywane jest oddzielnie. Dlatego też na tym miejscu nie będziemy poświęcać mu więcej uwagi. Aby w sposób możliwie pełny ukazać miejsce sztuki ludowej w szlachecko-inteligenckiej ideologii społecznej, należało wykroczyć poza opra6 A. J a c k o w s k i , Polska sztuka ludowa, maszynopis, Archiwum Etnografii I H K M P A N w Warszawie. P o s ł u g u j ę się wydaniem 2, t. 2, Warszawa 1968, s. 45. 7 Zakładu �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I LUDOWEJ 73 cowania o sztuce ludowej sensu stricto i sięgnąć do prac publicystycz­ nych, licznych k r y t y k literackich, tekstów przemówień, programów ar­ tystycznych i prasy (szczególnie czasopism: „Czas", „Kraj", „Prawda", „Głos", „Ateneum", „Przyjaciel Ludu", „Wieniec i Pszczółka", „Zorza", „Przegląd Zakopiański" i innych), a nawet niejednokrotnie do literatury pięknej, ponieważ wszystkie te gatunki literackie stanowią odbicie świa­ domości społecznej oraz oręż w walce politycznej . 8 K U L T U R A I S Z T U K A W A R S T W Y CHŁOPSKIEJ W D O B I E OŚWIECENIA I R O M A N T Y Z M U 9 Istnienie zjawiska rozwiniętej sztuki l u d o w e j datowane jest w na­ szym kraju już na schyłkowe lata X V I I I stulecia. Mimo to ani intele­ ktualna myśl społeczna Oświecenia, ani Romantyzmu nie zwróciła je­ szcze baczniejszej uwagi na artystyczną twórczość plastyczną ludności wiejskiej, a t y m bardziej nie próbowała włączyć jej w orbitę koncepcji społeczno-politycznych czy gospodarczych. Problem ten pozostawiono następnym pokoleniom, kierując swoje zainteresowania na inne dzie­ dziny życia i kultury wsi polskiej, które w tym czasie były centralnym obiektem uwagi magnackich i szlacheckich humanistów. Niemniej jed­ nak już w okresie Oświecenia i Romantyzmu wykształconych zostało szereg myśli i poglądów (odnoszących się do kultury ludowej), które przetrwały nieraz dziesiątki lat, zanim zostały zadaptowane przez szlachecko-inteligenckie koncepcje sztuki narodowej, stając się tym samym integralną składową świadomości i ideologii społecznej. Dlatego też na­ szym 'punktem wyjścia będzie ustalenie, jakie z nich miały podstawowe znaczenie dla przyszłych koncepcji społeczno-gospodarczych i społecz­ no-politycznych dotyczących miejsca sztuki ludowej w kulturze narodu. Artystyczna działalność plastyczna ludności wiejskiej została do­ strzeżona na skutek tych samych przesłanek, jakie wywołały pragnienie poznania całej kultury warstwy chłopskiej. Odkrycie jej jest jednak znacznie przesunięte w czasie, dokonane niejako na marginesie zainte­ resowań innymi dziedzinami kultury ludowej (w tym głównie folklo­ rem). Pierwotnie pojawia się w I połowie X I X stulecia głównie w aspekcie polepszenia sytuacji społeczno-ekonomicznej chłopów przez zwrócenie uwagi na konieczność podniesienia gospodarki na wsi m.in. przez popieranie tzw. przemysłu ludowego czy przemysłu domowego. 8 Szczegółowe ich omówienie zamieściła autorka w przygotowanym oddzielnie w 1979 r. 120-stronicowym stanie badań nad polską sztuką ludową, znajdującym się w Archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N w Warszawie. W przedstawio­ nym opracowaniu o d w o ł y w a ć się będziemy jedynie do przypisów. Z jej charakterystyczną, wykształconą formą, przyjętą współcześnie za cechę znamienną dla całej sztuki ludowej. 9 �74 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Samo zainteresowanie życiem i kulturą warstwy chłopskiej miało swoje źródło w ogólnych prądach epoki Oświecenia, wśród których zna­ czenie największe odgrywała tzw. kwestia chłopska, czyli walka mas ludowych o właściwe miejsce w strukturze narodu, przejawiająca się w dążeniu do zniesienia pańszczyzny i przeprowadzenia reform społecz­ nych oraz ściśle z nią związany proces kształtowania się nowoczesnego narodu. Kwestia chłopska —• jako centralny problem społeczny — znajduje wyraźne odbicie w polskiej myśli społecznej i politycznej począwszy od końca X V I I w. Dominuje też w całej publicystyce „dotyczącej przebu- / dowy ustroju chylącej się do upadku Rzeczypospolitej, występuje ona zawsze, choć jest najczęściej podporządkowana sprawie utrzymania nie­ podległości państwowej" . Ma ona priorytetowe znaczenie również po rozbiorach kraju. Systematyczne studia nad kulturą wsi wiązały się w wa­ runkach polskich przede wszystkim z ideami Oświecenia niosącymi ja­ kościowo nowy stosunek do ludu przez głoszenie i wprowadzanie w ży­ cie haseł polepszenia, sytuacji społeczno-ekonomicznej chłopów oraz zwią­ zanym z nimi procesem kształtowania się nowoczesnego narodu — z jed­ nej strony, z drugiej natomiast — z ideologią odrodzenia narodowego. 10 Proces kształtowania się nowoczesnego narodu datowany jest w na­ szym kraju na przełom X V I I I i X I X stulecia. Wówczas to zmienia się sens pojęcia „naród" obejmującego wyłącznie stan szlachecki, które w t y m czasie „przekształca się w naród o nowoczesnym demokratycz­ nym sensie" , w k t ó r y m lud uznany zostaje za jego składową część. Każdy naród jest narodem dzięki swej kulturze, stąd też jednym z trwa­ le utrzymujących się w centrum zainteresowań problemów była rola kultury ludowej w tworzącej się właśnie kulturze narodowej . W I I połowie X V I I I w. po raz pierwszy w historii polskiej F. S. Je­ zierski pisał, iż „pospólstwo rozróżnia narody, utrzymuje rodowitość języka ojczystego, zachowuje zwyczaje i trzyma, się jednostajnego spo­ sobu życia" . Stwierdzenie to jasno formułuje pogląd, że główną siłę ekonomiczną w społeczeństwie rolniczym stanowią chłopi, którzy są nie tylko podstawą struktury państwa, ale równocześnie tylko „lud repre­ zentuje polską kulturę etniczną, a zatem kultura ta ma pełne wartości narodowe" . u 12 13 14 1 0 A. W o ź n i a k , Źródła zainteresowań ludoznawczych w ideologii polskiego Oświecenia, „Etnografia Polska", t. 15: 1971, z. 2, s. 37. J . C h a ł a s i ń s k i , Tradycje i perspektywy przyszłości kultury polskiej, Warszawa 1970, s. 53. Por. J . B u r s z t a , Kultura ludowa — kultura narodowa, Warszawa 1974, s. 264. Cyt. za J . B u r s z t a , Kultura chłopska •— ludowa a kultura narodowa, Iw:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, s. 396. Ibidem, s. 396. 1 1 1 2 1 3 14 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 75 LUDOWEJ Stanowisko podobne zajęli również i inni publicyści tego okresu, dzięki czemu powoli zaczęło ono zyskiwać prawo obywatelstwa w świa­ domości inteligencji twórczej, a następnie w szerszych masach społe­ czeństwa polskiego. Chłopi i ich kultura znaleźli się w centrum zain­ teresowań badawczych również w ramach programu historii narodowej realizowanego zgodnie z postulatami H . Kołłątaja, w myśl których zba­ danie obyczajów ludu wiejskiego miało m.in. wzbogacić dzieje Polski, dać odbicie zróżnicowań regionalnych kraju itd., stać się źródłem na­ tchnienia dla inteligencji twórczej (szczególnie poetów i pisarzy). „Kul­ tura ludu miała więc stać się częścią dziejów narodowych" . Dlatego też szukano w niej takich wartości, które godne byłyby „postawienia ich w rzędzie narodowych" . 15 16 Upadek Rzeczpospolitej Szlacheckiej i troska o przyszłość narodu skierowała więc postępowych działaczy Oświecenia k u szerokim masom ludowym. W dobie kształtowania się pojęcia nowoczesnego narodu do­ szukiwano się w nich cech nie skażonych kosmopolityzmem, „zachowu­ jących najwięcej — teoretycznie złożonych —- odrębności w stosunku do narodów innych" ', stawiano znak równości między t y m co ludowe i narodowe. Utrata niepodległości i dążenie do jej odzyskania w ra­ mach samodzielnego bytu państwowego wymagały podkreślenia i n d y ­ w i d u a l n o ś c i n a r o d u . Dlatego też szukano 17 „autentycznych w ł a s n y c h pamiątek przeszłości w oryginalnej, zróżnicowanej, barwnej kulturze różnych regionów kraju... Kultura ludowa utożsamiana przede wszystkim z modelem życia chłopów tego czasu, przeciwstawiana podlegającej w p ł y w o m kosmopolitycznym kulturze elity kraju, była uznana za skarbnicę wiedzy o narodzie, jego genezie i osobliwościach. Była też miejscem, gdzie przechowały .się wykorzystane przez tę elitę wzory oryginalnej twórczości ludności naszych ziem" . l s Konsekwencją takiego stanowiska było, iż pewne elementy wizualne, materialne i niematerialne kultury chłopskiej zaczęto świadomie i celo­ wo włączać w obręb tak pojmowanej kultury narodowej (m.in. stroje ludowe, t a ń c e ) . 19 16 Ibidem, s. 396. Ibidem, s. 397. A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kultura ludowa w dotychczasowych pol­ skich pracach etnograficznych, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludo­ wej, t. 1, W r o c ł a w 1976, s. 24. A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rze­ czywistość, Warszawa 1977, s. 7. Dodać należy, iż w I I połowie X V I I I stulecia bardzo w y r a ź n i e zaznacza .się na wsi polskiej wzbogacanie e l e m e n t ó w zdobniczych d o m ó w wiejskich. Chłop­ skie wnętrza mieszkalne na Śląsku powszechnie są już w y p o s a ż a n e w znane w c z e ś n i e j skrzynie malowane. Rośnie popyt na wyroby ludowych kaflarzy, zdo­ biących wyrabiane kafle motywami roślinnymi i zwierzęcymi. Na Dolnym Ś l ą s k u pokrywa się zwierciadła olejnymi m a l o w i d ł a m i znajdującymi wielu chętnych na18 17 18 1 9 �76 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Ideologiczne prądy Oświecenia włączając do kultury narodowej k u l ­ turę „pospólstwa" zwróciły szczególną uwagę na jej f o l k l o r i z w y ­ c z a j e oraz w mniejszym stopniu gospodarkę . Epoka ta łącząca w so­ bie postępowe treści społeczne z dużym ładunkiem czynnego patrio­ tyzmu (czego szczególnie jaskrawym dowodem było Powstanie Kościusz­ kowskie) stała się bezcennym dziedzictwem dla wieku X I X , ponieważ stworzyła fundamenty chroniące k u l t u r ę narodową przed zatraceniem w okresie zaborów. Wykształcone w t y m okresie elementy wspólnoty narodowej umożliwiły bowiem dalsze jej kształtowanie się w dobie Ro­ mantyzmu. Romantyzm jako kierunek estetyczno-literacki charakteryzował się na gruncie polskim ekspresją uczuciową, artystycznym nowatorstwem oraz potężną zawartością treści ideologicznej, której ważnym elementem była właśnie ludowość. Na naszych ziemiach był jednocześnie czymś wię­ cej niż poetyką czy prądem estetycznym, a mianowicie postawą myślo­ wą, której centralnym punktem odniesienia stała się i d e a w y z w o l e ­ n i a n a r o d o w e g o . Swój stosunek do sprawy narodu oraz wolności określał każdy twórca romantyczny zarówno przez swoją sztukę, jak i pracę badawczą. Idea narodu pojmowana jako dążność do eksponowania w sztuce i nauce kraju jego swoistych cech historycznych i psychicznych prze­ nikała w t y m okresie nieomal całą kulturę europejską i jest cechą w y ­ różniającą nie tylko Romantyzm polski. Przeciwstawiona kosmopolityz­ mowi Oświecenia, pełniła podwójną funkcję: łączyła i różnicowała. „Przez swoją wspólność i samą obecność tworzyła więź kultury narodowej z ogólnoeuropejską, przez swoją treść kształtowała odrębny charakter szkół narodowych. Kultura powszechna migrująca ponad granicami państw i narodów wchłaniała przede wszystkim te dzieła, które miały wyraźne piętno narodowe" . Ta romantyczna idea narodowości wyra­ stała z ruchu młodych klas społecznych i uciemiężonych narodów, z du­ cha ich dążeń rewolucyjnych, wyzwoleńczych i antyabsolutystycznych. Dlatego też uzupełnieniem jej stała się idea wolności. Te dwie podstawowe idee (narodu i wolności) trafiły w Polsce na grunt szczególnie podatny. W warunkach niewoli i politycznego rozdar­ cia kraju Romantyzm polski był wyjątkowo predestynowany do odegra20 21 b y w c ó w , a w Małopolsce rozpowszechniają się obrazy na szkle, które zaspoka­ jają potrzeby rynku krajowego, a nawet w y s y ł a n e są poza granice kraju. R ó w n o ­ cześnie jest to okres rozkwitu hafciarstwa, żelazorytnictwa i drzeworytnictwa ludowego. Zjawiska te nie pozostają bez w p ł y w u na formowanie się poglądów o oryginalności i w y j ą t k o w o ś c i kultury chłopskiej — spadkobierczyni i skarbnicy kultury narodu. W o ź n i a k , op. cit., s. 31-51. J . J e d l i c k i , Kultura polska w dobie Romantyzmu, [w:] Historia Polski* t. 2, Warszawa 1959, s. 146, oprać, zbiór, pod red. T. Manteuffla. 2 0 2 1 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUDOWEJ 77 nia wiodącej roli w inspirowaniu walk narodowowyzwoleńczych i bu­ dzenia uczuć patriotycznych. Zarówno w estetyce, jak i polityce oznaczał się postawą buntowniczą i obrazoburczą. Innym podstawowym elementem (obok idei narodu i wolności) po­ stawy romantycznej było przeświadczenie o szczególnej misji artysty i uczonego. Polscy twórcy romantyczni — niezależnie od zajmowanych pozycji społecznoideowych — uważali za najszczytniejsze zadanie służ­ bę narodowi, wyrażanie jego tęsknot i aspiracji. To nowe pojmowanie społecznej i narodowej funkcji twórczości kulturalnej oddziaływało na wszystkie elementy Romantyzmu, dla samych twórców bowiem najważ­ niejszym — jeżeli nie jedynym — celem była sublimacja uczuć patrio­ tycznych i budząca do czynu rola dzieła sztuki. Mimo że Romantyzm był przede wszystkim prądem estetyczno-literackim, to jednak w odczuciu Polaków stanowił pewien system warto­ ści ideowych, moralnych, filozoficznych i artystycznych. Jako nierozer­ walny splot literatury i polityki zacierał granice „między poezją a filo­ zofią", myślą społeczną czy publicystyką. Poeta mógł być równocześnie ideologiem lub przywódcą politycznym... Czyn i słowa wzajemnie się splatały i dopełniały. Literatura chciała być (i była) odczytywana jako polityczne przesłanie, apel do działania czy recepta na aktualne proble­ my narodu" . Romantyzm polski charakteryzowała supremacja literatury, odgry­ wającej w tym czasie szczególną rolę w kulturze kraju. Literaturę tę zaś cechuje ludowość, narodowość i historyzm. Ludowość uważana jest za dobro narodowe zarówno w sensie oryginalnej twórczości ludowej w postaci poszczególnych gatunków folkloru, jak też efektu przetwarza­ nia folklorystycznego autentyku przez działalność twórczą. Powszechne przekonanie, iż ludowy autentyk zawiera w sobie wielkie wartości h i ­ storyczne, ponieważ jest reliktem pierwszego okresu literatury narodo­ wej, przechowanym wiernie w tradycji warstwy chłopskiej sprawiło, że poezja romantyczna została przepojona ludowością. „Przetworzony artystycznie folklor stał się organiczną częścią kultury narodowej, a stąd dorobkiem ogólnoludzkim" . Triumfalne wkroczenie folkloru do literatury romantycznej S. Czar­ nowski komentuje w ten sposób: 22 23 „nie folklor jako taki jest tam najważniejszy. Sprawa narodowa stoi ponad wszystkim. Ale w ł a ś n i e z ludem, a zwłaszcza z masami ludu wiejskiego wiąże swoje patriotyczne nadzieje większość przodujących pisarzy. Pisarze ci wyobra­ żają sobie, że w ludzie odnajdą nieskalane źródło młodości, które karmiło Polskę w ciągu dziesięcioleci, a do którego drogę zgubili ich bezpośredni poprzednicy... Następuje więc zwrot ku folklorowi i pod w p ł y w e m myśli demokratycznej tutaj 2 2 L . K a m i ń s k i , Romantyzm a ideologia. Główne ugrupowania Drugiej Rzeczypospolitej -wobec tradycji romantycznej Wrocław 1980, B u r s z t a , Kultura chłopska..., s. 397. 2 3 polityczne s. 5. �78 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA szuka się źródeł narodowej oryginalności... cała ta plejada poetów i pisarzy, wśród których błyszczą największe nazwiska polskiej literatury, zgodna jest co do tego, by nie uronić z dziedzictwa idei przekazanego przez przeszłość, a wzbo­ gacanego co dzień nowymi zdobyczami ludzkiego ducha. Nie żeby chcieli po pro­ stu sprowadzić życie intelektualne narodu do życia ludu wiejskiego. Przeciwnie, nie chcą nic stracić z dziedzictwa pozostawionego przez przeszłe pokolenia i prag­ ną owo dziedzictwo wzbogacić nie tylko tym co sami stworzą, ale i tym, co zbiorą w nurcie idei i w przemianach form na całym świecie"' . 24 W tworzącej się w t y m czasie kulturze narodowej sprawa ludu — jako składowego elementu narodu oraz rola jego kultury w kulturze ogólnonarodowej — była w centrum zainteresowania inteligencji, sta­ wiającej sobie za cel „powiązanie wszystkich stanów i warstw w jedną społeczność n a r o d o w ą " . Jego realizacja wymagała znalezienia „takich treści, które by mogły obejmować całość społeczeństwa i tę całość spa­ jać wspólnymi więzami... inaczej mówiąc zasady integracji narodowej. Ponieważ w sytuacji utraty niepodległości nie mogła to być siła poli­ tyczna i jawne propagowanie idei państwa, zasadą integracji stała się idea narodu i powiązana z nią ściśle idea kultury narodowej" . Twórcy Oświecenia i Romantyzmu wykorzystywali głównie ludowe treści fol­ klorystyczne dla budzenia poczucia świadomości narodowej, narodowej integracji i patriotyzmu. I dopiero Neoromantyzm — bogatszy o do­ świadczenia poprzednich myślicieli i humanistów — zapoczątkował i triumfalnie wprowadził do kultury ogólnonarodowej ludową sztukę. Zanim to jednak nastąpiło zainicjowane w dobie Oświecenia poszukiwa­ nia treści ogólnonarodowych w coraz to liczniejszych elementach k u l ­ tury warstwy chłopskiej skierują się również w stronę ludowej sztuki, która w latach późniejszych stanie się jednym z najtrwalszych ogniw kultury i tradycji narodowej szeroko uwzględnianym w koncepcjach społeczno-gospodarczych i kulturalnych. 25 26 Już w I połowie X I X stulecia padają głosy domagające się uprawia­ nia sztuki odzwierciedlającej życie naszego chłopa. Np. J. Kenig — k r y t y k artystyczny i publicysta „Gazety Warszawskiej" jako jedną z dróg wyjścia dla polskiego malarstwa widzi podejmowanie t e m a t y ­ k i w i e j s k i e j , przyjmując za wzór do naśladowania malarstwo fran­ cuskie przedstawiające scenki rodzajowe z życia wieśniaków bretońskich. Dyskusja dotycząca stosunku do tematu ludowego przybrała na sile w różnych środowiskach artystycznych w 1845 r. w związku z wysta­ wą warszawską. Szczególnie żywo polemizowano na łamach „Pielgrzy­ ma" i „Tygodnika Petersburskiego". W latach 40-tych X I X stulecia po­ stulat malarstwa ludowego czy też narodowego rozumianego zazwyczaj " W . B i e ń k o w s k i , Poprzednicy Oskara Kolberga na znawczych w Polsce. Podłoże społeczne początków etnografii 1956, s. 99—100. B u r s z t a , Kultura chłopska..., s. 399. Ibidem, s. 399. 2 5 26 polu badań ludo­ polskiej, Wrocław �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 79 LUDOWEJ jako „swojskość" tematu i stylu stał się centralnym punktem zaintere­ sowań, polemik i dyskusji. Społeczną funkcję sztuki starali się pod­ kreślać lewicowi krytycy i pisarze. S. Goszczyński ubolewał, iż sztuki piękne w Polsce „nie stworzyły jeszcze szkoły narodowej" i nie za­ jęły przeznaczonego im „apostolskiego stanowiska" . Ożywiona polemi­ ka prasowa rozgorzała w latach 1844-1846 na temat pozycji społecznej artystów. „Krzyżowały się w tych sporach opinie bardzo sprzeczne, wychodzące z różnych orientacji politycznych (Grabowski, Ziemięcka, Kraszewski, Kremer, Libelt, Goszczyński, Dembowski i inni), panowała zgoda tylko co do tego, że malarstwo i kultura plastyczna w Polsce zo­ staje znacznie w tyle za życiem literackim i muzycznym" . 27 28 29 Właśnie w okresie romantyzmu dojrzewa do realizacji jedno z haseł oświeceniowych; polepszenia sytuacji społeczno-ekonomicznej chłopów. Fakt ten ma dla naszych rozważań szczególne znaczenie, ponieważ po raz pierwszy upatruje się podniesienia gospodarki wiejskiej na drodze popierania przemysłu domowego (termin ten obejmował, jak wiemy, szeroko pojmowaną sztukę ludową). Praktycznie realizacja tego postu­ latu ograniczała się jednak głównie do działalności wystawienniczo-handlowej (m.in. wzorem innych krajów powszechnych wystaw rolniczoprzemysłowych o zasięgu najpierw lokalnym, a później i szerszym) oraz kolekcjonerskiej (m.in. czołowi humaniści okresu dążą do zgromadzenia licznych materiałów i okazów etnograficznych kultury materialnej i pla­ stycznej). Jest to jednak pierwszy krok na drodze budowania szerszej, samodzielnej koncepcji gospodarczo-społecznej o charakterze politycz­ nym na podstawie sztuki ludowej. Koncepcji, której realny i pełny kształt nada myśl pozytywistyczna, a która lata świetności przeżywa nieprzerwanie do wybuchu I I wojny światowej i której pewne elementy są żywotne do dnia dzisiejszego. Najogólniej mówiąc idea wystaw przemysłowo-rolniczych — zro­ dzona pod koniec X V I I I w. we Francji — miała w swych założeniach demonstrowanie osiągnięć gospodarczych w dziedzinie przemysłu, rze­ miosła oraz rolnictwa, celem podniesienia wymiany handlowej, ściągnię­ cia kapitałów, zapewnienia zbytu towarom rodzimej produkcji itp. Rów­ nież w Polsce powodem głównym ich organizowania były względy eko­ nomiczne, wśród których specjalne znaczenie miało zapewnienie zbytu drobnemu przemysłowi i rzemiosłu wiejskiemu przez szerokie jego pro­ pagowanie i eksponowanie, aby tą drogą poprawić sytuację społecznogospodarczą mieszkańców wsi. Równocześnie częstokroć zdarzało się, że bogato reprezentowane na nich okazy z zakresu przemysłu i sztuki ludowej stawały się bodźcem do ich gromadzenia. Eksponowane zbiory stawały się zaczątkiem działów etnograficznych w muzeach przemysło2 7 28 29 J e d l i c k i , op. cit., s. 174. Ibidem, s. 174. Ibidem, s. 189. �80 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA wo-rolniczych, gdzie służyły początkowo — w myśl idei ruskinowskich — za wzory dla rzemiosła i przemysłu artystycznego. Na przykład już od I I połowy X I X stulecia obserwujemy coraz częściej łączenie sztuki ludo­ wej z programem rozwoju polskiego rzemiosła i przemysłu artystycz­ nego. Pierwszą wystawę przemysłowo-rolnicza na ziemiach polskich ot­ warto w Warszawie w 1821 r. Chociaż skromna pod względem ilości eksponatów, pokazywała już wszystkie niemal dziedziny wytwórczości krajowej, a w tym i wiejskiego przemysłu domowego reprezentowanego przez kilka wyrobów garncarskich i tkackich . Od tego czasu podobne wystawy odbywały się w Warszawie co kilka lub kilkanaście lat. Po 1850 r. zaczęto je organizować również w innych miastach Królestwa Polskiego. W pozostałych natomiast zaborach pierwsze tego typu ekspo­ zycje przypadają na koniec lat 40-tych ubiegłego wieku. Rozmachem w organizowaniu tych imprez i ich ilością wybija się od samego początku Galicja, gdyż katastrofalne gospodarcze położenie ludności wsi i drob­ nych miasteczek zmuszało do poszukiwania różnych dróg ożywienia pro­ dukcji i zapewnienia utrzymania ogromnej liczbie osób „zbędnych" produkcyjnie. 30 Łącznie we wszystkich zaborach od 1821 r. do pierwszych lat X X w. odbyło się około 2 tys. wystaw. Z ich inicjatywą występowały to­ warzystwa i instytucje działające na polu podniesienia i rozwoju prze­ mysłu, rzemiosła i rolnictwa, a wśród nich muzea przemysłu i rolnictwa w Krakowie (1868 г.), Lwowie (1875 r.) oraz Warszawie (1875 r.) już od momentu ich założenia. Na przełomie X I X i X X stulecia oraz w pierwszych dziesiątkach lat naszego wieku wystawy te nabierają głównie charakteru ekspozycji rzemiosła i przemysłu artystycznego. Ekonomiczne walory wystaw rolniczo-przemysłowych oraz rzemiosła nie zdają się budzić wątpliwości, ale już w I połowie ubiegłego stule­ cia С. K. Norwid nobilitując ludowy przemysł domowy pragnie, aby przewodziła im główna idea — piękno. I to nie tylko zawarte w uzna­ nym dziele profesjonalnego artysty, ale również w prostym przedmiocie domowego użytku, wykonanym ręką wiejskiego rzemieślnika. Pisze na ten temat: „Rozdzielenie e k s p o z y c j i publicznych na ekspozycje, czyli w y s t a w y , sztuk pięknych i rzemiosł albo przemysłu, jest najdoskonalszym dowodem o ile sztuka dziś swej powinności nie wypełnia. Wystawa powinna być przeciwnie, tak urządzona, ażeby od s t a t u y pięknej do u r n y g r o b o w e j , do talerza, do szklanki pięknej, do kosza wyplecionego cała artykulacja idei p i ę k n a w czasie danym uwiadomioną była. Żeby od gobelinu przedstawiającego Rafaelowski p ę 3 0 Por. K . O ł o d z i e j o w s k i , Wystawy powszechne, ich historia, organizacja, położenie prawne i wartość gospodarcza, Poznań 1928, s. 4-29; Katalog wyrobów krajowych wystawionych na widok publiczny w sali głównej ratusza miasta sto­ łecznego Warszawy w miesiącu wrześniu roku 1821, Warszawa 1821, s. 11. �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI dzel jedwabną rozlewająca się i sprawiedliwe duszy z ciałem, LUDOWEJ 81 tkaniną do najprostszego płócienka, cała gama idei p i ę k n e g o w pracy uwiadomioną była — wtedy wystawy będą użyteczne na uszanowanie i ocenianie pracy w p ł y w a ć . Dziś jest to rozdział czyli śmierć..." 8 1 Polska inteligencka myśl społeczno-polityczna dopiero pod koniec X I X stulecia stworzyła teorię określającą miejsce i rolę sztuki ludowej w kulturze narodowej. Wydaje się, że znacznie późniejsze włączenie sztuki warstwy chłopskiej w orbitę koncepcji społeczno-politycznych i kulturalnych przez czołowych myślicieli, publicystów i artystów,' w y ­ nikało m.in. z faktu, iż żywiołowy i barwny rozwój tejże sztuki obser­ wujemy dopiero po uwłaszczeniu włościan oraz z tego, że cała twórczość i publicystyka romantyczna skierowana była głównie na folklor i obrzę­ dowość ludową, które miały być nie tylko podstawowym składnikiem kultury narodowej, ale i jedności słowiańskiej. Niemniej jednak jeszcze w okresie Romantyzmu toczy się batalia o uznanie sztuki warstwy chłopskiej za sztukę w ogóle, a nie wyłącznie przemysł domowy oraz ma miejsce pierwsza próba zbudowania teorii sztuki ludowej utożsamia­ nej z narodową, której elementy adaptowane są niejednokrotnie przez późniejszych intelektualistów, artystów, działaczy politycznych i spo­ łecznych oraz badaczy i teoretyków sztuki. Mamy tu na myśli szeroko dyskutowaną teorię sztuki poznającej „wyższej nad nauki i systemy filozoficzne" — С. K. Norwida, w której znalazły odzwierciedlenie wszystkie prądy umysłowe oraz nurtujące pro­ blemy epoki. С. K. Norwid główne jej kredo przedstawił w niewielkiej rozprawie O sztuce (Dla Polaków), a szczególnie w Epilogu Promethidiona (1851 r . ) . Sztuka w tej koncepcji zajmuje szczególne miejsce w odbudowie narodu, która zależy właśnie od niej. Sztuka bowiem, tak jak u Mickie­ wicza, pełni rolę A r k i Przymierza, „w której naród przechowuje swe najwyższe wartości i z której — w odpowiednim momencie — je w y j ­ muje, aby nadać im życiowy kształt. Jest ona t e s t a m e n t e m , o czym pisze w epilogu Promethidiona, ponieważ czego nie może dopiąć czynem, testuje w słowie i przekazuje »takie tylko słowa są potrzebne i takie tylko zmartwychwstają czynem«" . Piękno jest u Norwida rodzajem nowej jakości, nadbudowanym pro­ porcjonalnie do włożonego trudu, nad utylitarnym przeznaczeniem przed3 2 33 31 С. K . N o r w i d , Promethidion, Epilog, [w:] Pisma wybrane, t. 2, Warszawa 1966, s. 244. Nieomal równolegle z С. K . Norwidem ogłasza swoje poglądy estetyczne John Ruskin. Twórca teorii odnowy rzemiosł artystycznych, który w swej kon­ cepcji pracy dokonał podziału na labur — czyli pracę bezmyślną, mechaniczną i work — pracę twórczą, przy wykonywaniu której konieczne są uzdolnienia, zapał, energia, poświęcenie. Por. też A. W o j c i e c h o w s k i , Elementy sztuki lu­ dowej w polskim przemyśle artystycznym XIX i XX wieku, Wrocław 1953, s. 32. B. U r b a n k o w s k i , Mysi romantyczna, Warszawa 1979, s. 221. 3 2 3 3 6 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 2ñ'2 �82 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA miotu. Jest „kształtem miłości" i jednocześnie wykładnikiem siły tej miłości. „Bo piękno na to jest, by zachwycało. Do pracy — praca by się zmartwychwstało" . W takim rozumieniu poziom sztuki jest m i a r ą patriotyzmu. Sztuka uświęcona twórczą pracą i praca podniesiona do wyżyn sztuki — miały kłaść podwaliny pod sztukę narodową, której źródła według Norwida tkwiły w sztuce ludowej. Warunkiem istnienia narodu jest istnienie sztuki polskiej i niepo­ dległej myśli polskiej. A polskość znaczy dla niego z jednej strony od­ rębność od innych, z drugiej wierność własnym źródłom. 3 4 „Żadne się społeczeństwo nie ostoi i żaden n a r ó d nie utrzyma, jak przez pracy harmonię tradycyjną powiązane z sobą s ł o w o L u d u i s ł o w o s p o ­ ł e c z e ń s t w a w dwie się strony rozprzęgną... tylko przez harmonię tradycyjną pracy narodu ten d i a l o g , ta rozmowa myśli ludowej z myślą społeczeństwa odbywa się. Rozmowy tej ujęcie w harmonię sztuki, rękodzieł, rzemiosł i rolni­ ctwa stanowi zdrowie narodowe — stanowi p r z y t o m n o ś ć i o b e c n o ś ć — b y t . Naród tracąc przytomność — traci obecność — nie jest — nie istnieje..." 85 W nakreślonym przez Norwida programie sztuki narodowej domaga się on czerpania z pierwiastków ludowych, łączenia użyteczności z pięk­ nem. Stąd postulaty upiększania rzeczy codziennego użytku, rozwijania architektury, wskazywania na niepowtarzalne piękno naszych dworków pobudowanych w stylu nadwiślańskiego gotyku czy mazowieckiego pej­ zażu. Bo „Kto kocha — widzieć chce choć cień postaci, Kochankę — Boga nawet... więc m i smutno, / Że mazowieckie ani jedno płótno / Nie jest sztandarem sztuce..." Społeczeństwo bez kultury narodowej jest „jak rycerz pozbawiony tarczy". Dlatego też, gdy jakiekolwiek społeczeństwo pozbawione jest własnej państwowości, a t y m samym władzy i praw dających mu ze­ wnętrzną spójność obowiązkiem kultury jest: „Zastąpić władzę sumie­ niem, zespolić ludzi od wewnątrz —• organizując ich uczucia i wyobraź­ nię" . Stąd szczególna rola i odpowiedzialność artysty narodowego, który jest „organizatorem wyobraźni narodowej" w równej mierze, „jak polityk narodowy organizujący siły stanu" . Wskazuje to nie tyle może na rangę społeczną, co na ciężki obowiązek spoczywający na twórcach. Według Norwida ideał ten osiągnął F. Chopin. Potrafił on bowiem pod­ nieść ludowe natchnienie do potęgi przenikającej całą ludzkość. A osiąg­ nął to przez wewnętrzny rozwój i dojrzałość. Teoria sztuki Norwida, mimo że osiągnęła szczególną popularność dopiero w ostatnich latach X I X w. i na początku naszego stulecia, w y ­ warła silny wpływ na współczesną autorowi publicystykę, skłaniającą 3 6 37 38 8 4 35 36 37 38 Norwid, Ibidem, s. Ibidem, s. Ibidem, s. Ibidem, s. op. cit., s. 216. 241-242. 218. 239. 239. �83 SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ się coraz wyraźniej do koncepcji solidaryzmu narodowego, a widzącą możliwość oddziaływania przez twórczość ludową na całe społeczeństwo, łagodząc antagonizmy klasowe. Dlatego też podkreślała ona, że źródłem samej sztuki nie może być odtwarzanie naszego ludu i prawdziwe o n i m pojęcie. Sprawą znacznie ważniejszą jest, aby sztuka zajęła „stanowisko pośredniczące między miastem a wsią, panem a l u d e m " , ponieważ tylko w takim stosunku może się ona przyczynić do zbratania różnych warstw społecznych. Rodzimość w sztuce polskiej była przedmiotem zainteresowań rów­ nież J. I . Kraszewskiego. Gros jego wypowiedzi o twórczości ludu do­ tyczy głównie folkloru. Szczególnie dużo uwagi poświęcał t y m zagadnie­ niom w latach 1841-1851, będąc redaktorem wileńskiego „Athenaeum", pisma nastawionego na gromadzenie materiałów z najrozmaitszych dzie­ dzin, rzucających światło na przeszłość Słowiańszczyzny i narodu pol­ skiego, zbieranie dokumentów, publikowanie archiwaliów i źródeł odno­ szących się do historii ojczystej, aby w ten sposób przygotować nie­ zbędny materiał do opracowania dziejów narodu . Równocześnie jednak Kraszewski niejednokrotnie wysławiał malowniczość wsi polskiej, którą uważał za najlepszy temat dla malarstwa, o czym pisał m.in. w Kores­ pondencji do Biblioteki Warszawskiej (1856 г.). Za prawdziwy przełom w zainteresowaniach twórczością warstwy chłopskiej uchodzi sformuło­ wany przez niego program w pracy Sztuka Słowian, szczególnie w Polsce i Litwie przedchrześcijańskiej (Wilno 1860). Kraszewski zwracając się pod adresem współczesnych badaczy sztuki, zapatrzonych wyłącznie w dzieła świata antycznego i późniejszych stylów historycznych, nawo­ łuje do podjęcia starań umożliwiających zrozumienie charakteru bu­ downictwa naszej ziemi, jej wdzięku i odrębności, poznania codziennych przedmiotów użytkowych,, a spośród nich tych, k t ó r y m powstaniu to­ warzyszyła nie tylko potrzeba materialna, ale i natchnienie. Właśnie tym należy się zająć, a nie szukać „świątyń greckich, gdzie ich nie było i być nie mogło" (s. 9). Kraszewski nobilituje sztukę ludową twierdząc, że „dziełem sztuki być może prosty koszyk z łoziny wypleciony" (s. 10), a sama sztuka powinna być śledzona — nawet na najniższym szczeblu rozwoju — u swych źródeł. Tak śmiałych kryteriów nie stosował nikt przed nim. Do przedmiotów niezbędnych dla charakterystyki twórczości narodu zaliczał m.in. rzeźbione oprawki nożyków, ozdabiane garnki, wzorzysto tkane makaty, a także misterne oprawy szabel (s. 10) i mimo, 39 40 3 8 I . J a k i m o w i c z ó w a, Z dziejów sporu o rację bytu polskiej sztuki naro­ dowej, [w:] Materiały do S t u d i ó w i Dyskusji z Zakresu Teorii i Historii Sztuki, K r y t y k i Artystycznej oraz Metodologii Badań nad Sztuką, nr 6: 1951, s. 107. Por. R. G ó r s k i , W kręgu Kraszewskiego i „Athenaeum", [w:] Dzieje fol­ klorystyki polskiej 1800-1863. Epoka przedkolbergowska, W r o c ł a w 1970, s. 236, oprać, zbiór, pod red. H. Kapełuś, J . Krzyżanowskiego. 4 0 �84 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA że niejdnokrotnie wprowadza liczne korekty i zastrzeżenia do swoich sformułowań , wytycza ogólne ramy badania sztuki. Poglądy estetyczne Norwida i wystąpienie Kraszewskiego zamykają romantyczne zainteresowania artystyczną twórczością chłopa polskiego i jej znaczenia dla sztuki narodowej. Historycznie rzecz ujmując są to pierwsze wystąpienia na temat sztuki ludowej. W okresie t y m nieprzer­ wanie toczyła się dyskusja o jej rację bytu. Trwały walki o nadanie rangi prawdziwej sztuki polskiemu malarstwu ludowemu i rzeźbie i je­ szcze nie było mowy o przedmiotach codziennego użytku, chatach chłop­ skich, ceramice, tkaninie czy meblach jako o dziełach sztuki, a część k r y t y k i usiłuje wykazać bezcelowość wszelkich dążeń do stworzenia pol­ skiej sztuki narodowej . W sferze sztuki okres Romantyzmu zakładał stworzenie sztuki na­ rodowej, a samej twórczości wytyczał jasno jako cel intensyfikację ży­ cia narodowego w najogólniejszych formach . Myśl społeczna i filozo­ ficzna Romantyzmu była dalszym ciągiem walki politycznej. Miała ona za zadanie utwierdzenie istnienia samodzielnego narodu z rozbudowaną k u l t u r ą oraz przygotowanie do przyszłej niepodległości. Dlatego też w I połowie X I X w. stosunek do sprawy chłopskiej był miernikiem patriotyzmu. Epoka ta stworzyła wspaniały materiał do budowy kultury ogólno­ narodowej, ale budowy tej nie zdołała ukończyć. Dorobek Romantyzmu dopiero w procesie wchłaniania przez narodową tradycję kulturalną ulegał przewartościowaniu. I paradoksalne może wydawać się stwier­ dzenie, iż Romantyzm przeniknął do społeczeństwa polskiego dopiero po swoim zmierzchu, ale za to zajął w świadomości narodowej niepod­ ważalne, suwerenne miejsce, a pod jego przemożnym wpływem kształ­ towała się cała kultura polska w latach późniejszych. 41 42 43 IDEOLOGIA POZYTYWISTYCZNA A SZTUKA LUDOWA Postulaty (m.in. С. K. Norwida, J. I . Kraszewskiego) domagające się poszerzenia pojęcia sztuki ludowej również na przedmioty utylitarne służące do zaspokajania codziennych potrzeb chłopa oraz uznania sztuki ludowej za narodową nie uzyskały szerszego poparcia i przez kilkadzie­ siąt dalszych lat pozostały głosami odosobnionymi . Zamykają one na pewien okres szereg publikacji naukowych i wypowiedzi publicystycz44 4 1 Np. gdy zastrzega, że dziełem sztuki może być tylko przedmiot nie mający żadnego „pożytku materialnego" (s. 4) natomiast wyroby z dziedziny przemysłu artystycznego, charakteryzuje jedynie niesprecyzowaną ideą piękna — towarzy­ szącą nam we wszystkich momentach życia. Por. W o j c i e c h o w s k i , Elementy..., s. 35. Por. U r b a n k o w s k i , op. cit., s. 248, 251. Por. B u r s z t a , Kultura ludowa..., s. 272-273. 4 2 4 3 4 4 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 85 LUDOWEJ nych podnoszących znaczenie artystycznej twórczości chłopa polskiego dla sztuki narodowej, tematu ściśle związanego z wciąż aktualną kwe­ stią — „sprawą włościańską". Ponowne jego ożywienie w latach 80-tych X I X w. jest efektem przewartościowania oceny ludu i jego kultury pod wpływem prądu pozytywistycznego oraz konkretnych wydarzeń histo­ rycznych i powstania nowych warunków ekonomiczno-społecznych w ży­ ciu narodu. Wraz z upadkiem Powstania Styczniowego 1863 r. w kręgach libe­ ralnej burżuazji Królestwa Polskiego na gruncie programu pracy orga­ nicznej, pracy u podstaw i rezygnacji z walk niepodległościowych zro­ dził się prąd umysłowy i ruch społeczny zwany Pozytywizmem . Pod­ łożem jego była krytyka zacofanych stosunków gospodarczo-społecznych, hamujących rozwój kapitalizmu i burżuazyjne przeobrażenie społeczeń­ stwa. Był reakcją przeciw kierunkowi konserwatywno-klerykalnemu, ale jednocześnie trwał na pozycjach obronnych, a nawet wrogich wobec tendencji rewolucyjnych mas ludowych, szczególnie po pierwszym straj­ ku proletariatu. Wyrażał protest młodej burżuazji odnośnie do Roman­ tyzmu z jego dążeniami niepodległościowymi i rewolucyjnymi oraz szlacheckiemu konserwatyzmowi we wszystkich jego odmianach na polu gospodarczym i politycznym, programu społecznego i twórczości literac­ kiej. 4S Młoda burżuazja wraz ze zdobywaniem pozycji społecznych ściśle związanych z rozwojem przemysłu zaangażowała się w walce z zacofa­ niem gospodarczym, wierząc w dobroczynny wpływ kapitalizmu, dą­ żyła do jego rozwoju oraz burżuazyjnych przemian przekształcających s t r u k t u r ę społeczeństwa. Pozytywiści odcinali się od wszelkich prze­ wrotów rewolucyjnych oraz ruchów robotniczych przeciwstawiając i m solidaryzm k r a j o w y . Pogląd, według którego różne klasy i warstwy społeczne mogą i powinny współżyć ze sobą bezkonfliktowo w jednym organizmie społecznym. Dlatego też wzywali o „ojcowski" stosunek do chłopów, apelowali do filantropii dworu i plebanii w szerzeniu na wsi 46 4 5 Pozytywizm polski — którego inicjatorem był A. Ś w i ę t o c h o w s k i — b y ł ruchem ideowo-literackim postępowej burżuazji. Rozwinął się po upadku Powsta­ nia Styczniowego, jako reakcja przeciwko romantycznej ideologii powstańczej i mesjanizmowi w literaturze. Jego załamanie datuje się około 1880 г., gdy rozwój ruchu robotniczego i ideologii socjalistycznej u j a w n i ł w e w n ę t r z n e sprzeczności kapitalizmu. Ogólnie można powiedzieć, że pozytywizm głosił światopogląd oparty na naukach ścisłych, a dążąc do gospodarczego i kulturalnego podniesienia k r a j u propagował hasła „pracy organicznej" i „pracy u podstaw". 4 1 Pozytywizm warszawski, tak jak każdy ruch ideologiczny, przeżywał różne okresy o zróżnicowanej dynamice i prężności. Również jego reprezentanci, mimo że zgodni co do podstawowego kierunku działania, nie zawsze we wszystkich kwestiach wyrażali jednolite stanowisko. Areną polemik pozytywistycznych b y ł y przede wszystkim ł a m y prasowe. Wśród nich naczelne miejsce zajmuje „Przegląd Tygodniowy" — bardzo radykalna szczególnie w latach 1872-1873, stojący na �86 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA oświaty, higieny i kultury, a konflikt klasowy dziedzica ze służbą fol­ warczną miał ich zdaniem uregulować podniesienie płac przy jedno­ czesnym zwiększeniu wymagań. Uważali bowiem, że wszelkie błędy i braki ustroju, wyzysk i upośledzenie wsi uzdrowi powszechna oświata, praca i oszczędność. Pozytywistyczne programy oświatowe skierowane były przeciw tendencjom rewolucji agrarnej bardzo popularnym w ko­ łach radykalnych . Dodać należy, że w okresie pozytywizmu zaostrzyła się świadomość własna inteligencji jako nosicielki najwyższych wartości ideowo-kulturalnych oraz reprezentanta tradycji i wskazówek na przy­ szłość. Po 1863 r. właśnie głównie inteligencja poczuła się odpowiedzial­ na za losy społeczeństwa i narodu, za jego przyszły wygląd i właściwy pion moralny, dając temu aktywny wyraz w różnych obozach ideowopolitycznych i praktycznej realizacji ich programów. 47 Hasła pozytywistyczne koncentrowały uwagę na sprawie uprzemy­ słowienia kraju, rozwijania działalności gospodarczej, naukowo-oświatowej i kulturalnej. Odrodzenie narodu wiązano właśnie z tą działalnością, która miała dać podstawę jego dobrobytu, pozycji uznawanej w świecie, a w przyszłości potęgi politycznej. (Oferowały więc odmienny od ro­ mantycznego wariant przyszłego dobrobytu i potęgi kraju). Dlatego też integralną składową pozytywistycznej ideologii ratowania narodu stała się idea niesienia ludności wiejskiej pomocy gospodarczej na drodze zaangażowania jej w masową produkcję na zbyt przedmiotów tzw. prze­ mysłu domowego, włościańskiego czy ludowego, czyli szeroko rozumia­ nej sztuki ludowej. Inaczej mówiąc s z t u k a l u d o w a z o s t a ł a u z ­ n a n a za p a n a c e u m n a n ę d z ę w s i . Idea ta, dzięki szerokiej propagandzie prasowej i zaangażowaniu społecznym (szczególnie młodej inteligencji), w bardzo krótkim czasie przekształciła się w potężny prąd umysłowy oraz w wielokierunkowy, konkretnie realizowany program gospodarczo-społeczny, który począwszy od lat 80-tych X I X stulecia nabiera coraz widoczniej charakteru politycznego. Właśnie w t y m okre­ sie dojrzewają poglądy, że sztuka ludowa jest nie tylko lekarstwem na poprawę bytu społeczności chłopskiej, ale i uosobieniem rodzimości. Podłożem ich była ówczesna sytuacja społeczno-polityczna kraju. Na przełomie roku 1878 i 1879 L . Waryński zawiązuje ugrupowanie socja­ listyczne, które przekształca się w 1882 r. w partię „Proletariat". W ro­ k u następnym wybucha strajk robotników w Łodzi. Zaniepokojenie ro­ snącą siłą klasy robotniczej znajduje swoje ujście w atakach na „kos­ mopolityzm" socjalistów, głoszących hasła łączenia się proletariatu we skrajnym skrzydle opozycji przeciw szlachcie, następnie umiarkowana obszarniczo-burżuazyjna i lojalistyczna „Niwa" (od 1872), a w okresie stopniowego spadku dynamiki ruchu „Ateneum" (1876) i „Nowiny" (1878). Por. H . B r o d o w s k a , Sytuacja polityczna Królestwa Polskiego po 1864 r. Pozytywizm, [w:] Historia Polski, t. 3, cz. 1, Warszawa 1963, s. 443-454, oprać, zbiór, pod red. S. Arnolda i T . Manteuffla. 4 7 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 87 LUDOWEJ wspólnej walce bez względu na narodowość. Kosmopolityzmowi zaczęto więc przeciwstawiać różnego rodzaju „rodzimość". Sytuację tę doskonale ilustrują słowa J. K . Potockiego, zamieszczone w artykule programowym czasopisma „ G ł o s " , zatytułowanym Pro­ spekt, w którym czytamy: 48 „...popierać będziemy z jednej strony wszelkie usiłowania mające na celu wyzwolenie pracy, z drugiej jednak wypowiemy w a l k ę doktrynerom apostołów kosmopolitycznego socjalizmu, którzy nie pamiętają o tym, że lud nasz posiada w ł a s n e pojmowanie szczęścia nie dające się ułożyć w oderwane lub w z i ę t e z obcego gruntu formułki, s ł o w e m kulturę własną..." 4 9 Kredo czasopisma „Głos" zostało w jakimś stopniu przejęte również przez inne ówczesne tygodniki, m.in. wychodzący w Petersburgu od 1889 r. „Kraj". Niewątpliwie duże znaczenie miała w t y m przypadku dyskusja, jaką wywołała wypowiedź J. Popławskiego na temat kultury tzw. wyższej i ludowej zamieszczona w pierwszym programowym nu­ merze „Głosu" w 1886 r. Ogólnie rzecz ujmując dyskutanci ci z pozycji ludomańskich i konserwatywnych zajęli się propagowaniem kultury i sztuki polskiej (w t y m ludowej), widząc w niej skuteczne antidotum na kosmopolityczne idee socjalistów. Ten gwałtowny zwrot k u ludo­ wości wynikał m.in. z dążenia do ograniczenia wzrostu klasy robotniczej j ideologii rewolucyjnej oraz oparcia całej struktury gospodarczej na rolnictwie. Dążąc do zmniejszenia wpływu klasy robotniczej jako ele­ mentu zagrażającego istniejącemu porządkowi społecznemu postulowano ograniczenie produkcji przemysłowej do rynku krajowego, którego głów­ nym konsumentem miał być chłop. Dlatego też przez podniesienie oś­ wiaty i produkcji rolnej należało wzmocnić jego siłę nabywczą. Te uto­ pijne plany natury gospodarczej o znaczeniu wyraźnie politycznym były jednym ze źródeł ówczesnego zainteresowania ludowością. Nie drogą reform, lecz półśrodkami w postaci m.in. propagowania wyrobów sztuki ludowej przeznaczonej na sprzedaż, starano się nieść pomoc materialną i dobrobyt wytwórcom. Sztuka ludowa znalazła swoje trwałe miejsce nie tylko w ideologii pozytywistycznej, ale równocześnie była przedmiotem praktycznego wcielania jej idei w życie. Hasło wyciągnięcia wsi z nędzy na drodze popierania przemysłu włościańskiego (utożsamianego ze sztuką ludową) przejęła ówczesna literatura społeczno-gospodarcza oraz prasa, w t y m szczególnie pisma przeznaczone dla odbiorcy wiejskiego takie jak: „Zo­ rza" (1866 г.), „Wieniec i Pszczółka" (1875 г.), „Gospodarz Wiejski" (1879 г.), „Gospodarz i Rękodzielnik" (1881 г.). Dwa ostatnie wycho­ dziły jako dodatek do „Wieńca i Pszczółki". W zamieszczanych publika­ cjach nawoływano do organizowania warsztatów rękodzielniczych na 4 8 4 9 Tygodnik literacko-społeczno-polityczny, „Głos", nr 1: 1886, s. 1. wychodzący od 1886 r. �88 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA wsi, wystaw przemysłu drobnego, bazarów zajmujących się sprzedażą gotowych wyrobów itd. W 1881 r. Emil Hołowkiewicz pisał: „Chwalebna krzątanina po wszy­ stkich kątach na polu ekonomicznym do polepszenia bytu finansową ruiną zagrożonych włościan wprowadziła także kwestię drobnego prze­ mysłu na porządek dzienny spraw krajowych. Tak ważny krok w roz­ woju pożytecznych spraw krajowych potrzebował całej rozwagi i zimnej k r w i " . Autor widząc słuszność tej drogi pomocy biedującej wsi do­ strzega jednak błędy w realizacji samego programu. 5 0 „Zamiast zimnej rozwagi widzieliśmy przy urzeczywistnianiu tej myśli go­ rączkowe szamotanie pod w p ł y w e m pierwszego wrażenia. Decydowano w zanad­ to szczupłym kolektywie. W rozprawach uderzał brak znajomości kraju, wszelkie­ go przygotowania, dat statystycznych, znajomości stosunków gospodarczych, cnoty i niecnoty ludu pewnych okolic i w ogóle czynników, które by na możność po­ wodzenia drobnego przemysłu w s k a z y w a ł y . A chociaż od powzięcia zamiaru prze­ jęcia w pomoc najbiedniejszej ludności — do wprowadzenia praktycznego zasto­ sowania nie było przejścia, bo nastąpiło niezwłocznie jedno po drugim, to przecież zapomniano już o g ł ó w n y m celu, powtórzono szkółki koszykarskie i garncarskie na chybił trafił, bez pobieżnego nawet zapoznania się, czy te miejscowości będą odpowiednie, czy ludność miejscowa i okoliczna rzuci się z zapałem korzystać z dobrodziejstwa i czy ofiary kraju będą stać w stosunku do k o r z y ś c i " . 51 Hołowkiewicza nie dziwi więc fakt, że większa część szkółek zawio­ dła pokładane nadzieje. Szkoły koszykarskie w Krakowie i pod Krako­ wem zamknięto z powodu braku uczniów. Niewiele lepiej przedstawiała się sprawa innych, np. koszykarskiej w Jarosławiu, sztucznie podtrzy­ mywanej przez kuratorium, oraz garncarskiej w Kołomyi. Uważa on, że „dziś najlepszy optymizm nie poradzi — jeszcze najlepiej przyznać się do winy do popełnionego grzechu w dobrej wierze — i czym prędzej błąd n a p r a w i ć " . Drobny przemysł należy rozwijać na ziemiach nie­ urodzajnych tam, gdzie ludności najtrudniej znaleźć zarobek ze względu na brak przemysłu i innych możliwości pozarolniczego zatrudnienia. „W takich okolicach wdrażać drobny przemysł jest obowiązkiem i po­ winnością państwa i kraju, tu bowiem można liczyć na powodzenie i prawdziwą korzyść dla kraju i ludności" . Przykłady można czerpać z rozgałęzionego przemysłu w Kolbuszowej, Niwiskach, Sokołowie, skąd wyroby (szczególnie ceramiczne) rozchodzą się na całą Galicję, a Górale i Huculi wyrabiają towary snycerskie, tokarskie, rzeźbiarskie czy ple­ cione meble — właśnie na tych terenach należy rozwijać drobny prze­ mysł. Najlepszym tego dowodem jest powodzenie szkoły koszykarskiej w Rudniku i snycerskiej w Zakopanem. Szkoła w Rudniku, która po52 53 6 0 E. H o ł o w k i e w i c z , t. 1 : 1881, s. 308. Ibidem, s. 8. Ibidem, s. 308. Ibidem, s. 309. 51 5 2 53 Kilka słów o naszym drobnym przemyśle, „Muzeum", �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUDOWEJ 89' wstała dzięki staraniom (prywatnej zapobiegliwości) hr. Gomerza w bar­ dzo ubogiej okolicy, wydaje zbawienne owoce. Uboga dziatwa, łaknąca kawałka chleba, nie myśli o rozrywkach i zabawach zmuszona zarazem myśleć poważnie wali do szkoły niemal drzwiami i oknami, rokrocznie przybywa szkolnych budynków, a mimo to nie może być wiele przyję­ tych z braku pomieszczenia. Wszyscy uczą się chętnie i pilnie w obawie, by ich nie wydalono" . Wspomniana szkoła w 1880 r. liczyła 220 ucz­ niów (w t y m 76 pozostających na utrzymaniu szkoły, a 134 dochodzą­ cych, pobierających naukę sezonowo w okresie wolnym od zajęć gospo­ darskich) i nie wymagała już subwencjonowania. Posiadała ona własną plantację łoziny oraz swój oddział mebli plecionych szeroko rozchodzą­ cych się po kraju (np. Warszawa), i zagranicą (Austria, Morawy, Bawa­ ria). Nad edukacją uczniów czuwało 2 instruktorów, 5 podmajstrów i 2 nadzorców, a wyuczeni adepci prowadzili dalszą naukę po okolicznych wsiach (np. wieś Kurzyna). Wyroby szkoły uzyskały medale w Ciepli­ cach i Wiedniu. W tej dziedzinie idealnym założeniem było, aby szkoły tego typu nie działały stale w jednym miejscu, lecz co około trzy lata przenoszono je do innej gminy. „Bo celem takiej szkoły jest nauczyć biedną ludność zarobku i przenieść się dalej" . 54 55 ""Uwagi Hołowkiewicza są dla nas niezwykle cennym źródłem informa­ cji na temat ówczesnego stanu drobnego przemysłu, są one jednocześnie odzwierciedleniem konkretnej sytuacji wcielania w życie haseł pozyty­ wistycznych ze wszystkimi ich konsekwencjami. Nawołują do realnego zastanowienia się nad przyszłością wytwórczości chłopskiej, zawierają konkretne przykłady racjonalnego postępowania oraz form pomocy dla zbytu gotowych wyrobów (m.in. przez pośrednictwo firm kupieckich w większych miastach) oraz ich propagowania w prasie krajowej. Co więcej, rysują drogę pozwalającą wyrugować przez drobną wytwórczość krajową wyroby obce. Hołowkiewicz apelując o podniesienie rangi ro­ dzimego drobnego przemysłu i ograniczenie w tej dziedzinie importów jest równocześnie orędownikiem walki o polskość przez co podkreśla znaczenie sztuki ludowej i rzemiosła ludowego dla świadomości naro­ dowej. Troska o podniesienie przemysłu ludowego przyświeca i innym pu­ blicystom, społecznikom i pisarzom tego okresu, chociaż nie każdego z nich stać było na realną ocenę sytuacji. Niektórzy z nich, jak np. A. Makowiecki w pracy Przemysł drobny w Królestwie Polskim (War­ szawa 1879) widzą potrzebę rozwijania tych gałęzi wytwórczości przede wszystkim w obawie o próżniaczy tryb życia wieśniaków, gdy pisze m.in. „całe dni przechodzą i m [tzn. chłopom] na próżnowaniu, spaniu, wałęsaniu się z kąta w kąt, a czasem na odwiedzinach w karczmie lub 54 56 Ibidem, s. 310. Ibidem, s. 310. �90 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA wycieczkach na jarmarki. Wiadomo, że próżnowanie jest złym doradcą, a wódka wcale nie lepszym" (s. 4.). Wydawać by się mogło, że autorowi chodzi głównie o moralne oblicze wsi, ale nie jest to cała prawda. Znacz­ nie ważniejszą sprawą jest dla niego obawa, że rzesza głodnych i nie znajdujących zatrudnienia w rodzinnej wiosce chłopów przerodzi się w tłum niezadowolonych z istniejącego stanu rzeczy i głoszących socja­ listyczne hasła rewolucjonistów. Odpowiednia polityka w dziedzinie roz­ woju drobnego przemysłu mogłaby jego zdaniem skutecznie zapobiec temu niebezpieczeństwu. Makowieckiemu doskonale jest znana topogra­ fia rozmieszczenia poszczególnych gałęzi przemysłu drobnego (takich jak: płóciennictwo, koszykarstwo, wyroby z drewna, wełniaków, dywa­ nów, kilimów) w różnych stronach Królestwa Polskiego. Nieobce są mu również arkana prawidłowego jego funkcjonowania. Postulując rozwój drobnej wytwórczości na plan pierwszy wysuwa konieczność szkolenia, pomoc przy produkcji oraz ułatwianie zbytu, ale w t y m zakresie odda­ je inicjatywę przede wszystkim w ręce „prywatnych możnych ludzi" (s. 35), powołując się na przykłady z okresu przedrozbiorowego (czasy Augusta I I I i St. Augusta), gdy liczne rody magnackie uczestniczyły w zakładaniu fabryk i wytwórni (s. 32). Mazowiecki uważa, że ich potomkowie — wzorem przodków — zech­ cą wydawać pieniądze i „zrozumiawszy wagę przemysłu drobnego w podniesieniu dobrobytu narodowego nie odmówiliby pewnych ofiar na wydobycie kraju z ucisku handlu zagranicznego i podniesienie tegoż kraju w stanie możebnej niezawisłości ekonomicznej" (s. 35). Nie trzeba dodawać, że była to w dużej mierze utopijna mrzonka autora. Niemniej jednak nie można zaprzeczyć, iż miały miejsce wypadki, że wielka wła­ sność zakładała i finansowała szkoły drobnego przemysłu dla mieszkań­ ców swoich dóbr oraz otwierała różnego rodzaju zakłady produkcyjne. Np. na Litwie we wsi Hołonety pod Rogowem (gub. kowieńskiej) zo­ stał założony w 1888 r. w miejscowym dworze zakład wyrobu koronek. Współcześnie z mieszanymi uczuciami odczytujemy entuzjastyczną rela­ cję reportera „Zorzy" z roku 1908 na ten temat. Między innymi pisze on, że jest to: „zakład, który można n a z w a ć i fabryką i szkołą, daje on bowiem nie tylko zarobek i pracę, ale zarazem uczy. Zakładem tym, o ile nam wiadomo pierwszym i jedynym w kraju, jest fabryka koronek, która zatrudnia same dzieci, dziewczę­ ta starsze i młodsze od lat 8... ta »dziecinna« fabryka cieszy się w okolicy wielkim zaufaniem, a dla licznych dzieciaków jest prawdziwym dobrodziejstwem... zatrudnia 200 dziewcząt z okolicy. Istnieje już 20 lat. Przed przystąpieniem do w ł a ś c i w e j pracy przez kilkanaście dni odbywa się nauka pod kierunkiem nau­ czyciela lub przełożonej p. Dosiatskiej Rudominy. Kiedy są już dostatecznie wprowadzone w prace na fabrycznym warsztacie otrzymują m a ł y lekki warsztacik klockowy do domu i rozpoczynają pracę. Otrzymują też nici, szpilki, potrzebny materiał, desenie. Po wyrobieniu otrzymanej przędzy dziewczęta odnoszą wy­ kończoną robotę do przełożonej i otrzymują należną zapłatę... T y m sposobem dziecko odnosi wiele korzyści. Nie u c i ą ż l i w y m i m i ł y m zarobkiem zaprawia się �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 91 LUDOWEJ do pracy, uczy akuratności i porządku, a przy tym ociera się, nabiera śmiałości i tak między inteligencją a chatą tworzy się przyjaźń, wzajemne poszanowanie i ufność oparta na zrozumieniu, że w obliczu matki — ziemi naszej i obowiązków w s z y s c y ś m y sobie równi i jednacy" . 6e Przytoczona relacja znakomicie oddaje, w jaki sposób działacze kon­ serwatywni wcielali w życie idee pozytywistów. Kończy ją apel skie­ rowany do ziemiaństwa: „Fabryka w Hołonetach to godny do naślado­ wania przykład dla naszych dworów, niech zamożne obywatelki pomy­ ślą o zakładaniu podobnych warsztatów, niech dołożą cegiełkę mocną i użyteczną do budowy wielkiego gmachu wspólnej pomyślności i do­ brobytu, w której wszyscy bez wyjątku winniśmy wziąć u d z i a ł " . W podobnym duchu utrzymane są również inne publikacje zamie­ szczane w ówczesnych tygodnikach i broszurach o charakterze gospodar­ czo-społecznym. Sztuka ludowa uważana jest za panaceum na nędzę wsi nieprzerwanie do zakończenia I I wojny światowej, a nawet jeszcze w kilka lat po jej zakończeniu. Niemałą zasługę w ugruntowaniu tego przekonania odegrał tygodnik społeczno-oświatowy przeznaczony dla od­ biorcy wiejskiego „Zorza", ukazujący się od 1866 r. Pismo to zajmowało się szczególnie sprawą podźwignięcia i popierania przemysłu ludowego (drobnego czy domowego), zamieszczając nieustannie informacje na ten temat, podejmując różnego rodzaju inicjatywy i akcje. Ich nasilenie obserwujemy w latach 1887-1906, gdy redaktorem i wydawcą był po­ stępowy działacz chłopski — Maksymilian Malinowski, następnie re­ daktor i wydawca „Zarania" (1907-1915). Działalność tego niestrudzone­ go bojownika na polu rozwoju drobnego przemysłu, przejawiająca się w licznych inicjatywach, wskazówkach, krytyce etc. trwa nieprzerwanie przez kilkadziesiąt lat. W 1883 r. powstało w Petersburgu Towarzystwo Popierania Przemy­ słu i Handlu, które w niedługim czasie zawiązało swój oddział w War­ szawie, gdzie w 1884 r. powołano tzw. Delegaturę Przemysłu Ludowe­ go z przewodniczącym G. Kłobukowskim. M . Malinowski był od począt­ ku członkiem rady tej instytucji. Należał do inicjatorów pomysłu, by zarząd zajął się m i n . urządzaniem wystaw wyrobów drobnego prze­ mysłu wiejskiego i miejskiego, które posłużyć miały za wzór i zachętę do naśladowania, przysparzając zarobek w chwilach wolnych od zajęć rolniczych i gospodarskich; ponadto by rozesłać okólnik do właścicieli ziemskich, proboszczów i osób bliżej zorientowanych w sprawach drob­ nego przemysłu na wsi i w miasteczkach, celem zaagitowania ich oraz zasięgnięcia rady, jak prawidłowo go rozwijać . Wysiłki te w niedługim czasie przyniosły rezultaty. W numerach „Zorzy" zaczęto zamieszczać dokładne sprawozdania z osiągnięć i akcji Towarzystwa. Jednym z na57 S8 5 6 6 7 5 8 „Zorza — Pobudka", nr 17 :1908, s. 325-326. Ibidem, s. 325-326. „Zorza", nr 17 :1886, s. 4-7. �92 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA czelnych postulatów było objęcie wykładami i nauką praktyczną z dzie­ dziny drobnego przemysłu szkół elementarnych. Spodziewano się tą dro­ gą stworzyć przemysł włościański mogący w przyszłości liczyć na zbyt zarówno na rynku krajowym jak i obcym. Za wzór posłużył przykład szkół wiejskich w Szwajcarii i południowych Niemczech . Propagowano również różnego typu szkoły np. koszykarskie, garncarskie, tkackie. Na łamach pisma znajdujemy rady i wskazówki dotyczące rozmieszczenia poszczególnych gałęzi tego przemysłu, zazwyczaj dość szczegółowe, ale i wśród nich zdarzają się lapidarne ogólniki stwierdzające пр., że zależ­ nie od okolicy: tam gdzie jest glina — garncarstwo, gdzie dużo wełny — tkactwo, gdzie len i konopie — tkactwo i powróżnictwo . Równocześnie nie zapomniano o wskazówkach praktycznych, informujących o samych technikach i sposobach wyrobu różnych przedmiotów (np. drobnych sprzętów z wikliny, koszyków), instrukcjach z zakresu tkactwa domo­ wego z rozmaitych surowców, a także poradach odnośnie do uprawy lnu i przędzalnictwa w ogóle . 59 60 61 Przyczyną nasilenia się w Królestwie Polskim zainteresowań prze­ mysłem ludowym wskutek ideologii solidaryzmu narodowego i pracy organicznej była masowa emigracja chłopska do Brazylii datująca się od końca ubiegłego stulecia. Redakcja „Zorzy" zajęła się również propagowaniem zbytu goto­ wych artykułów w bazarach rzemieślniczych, a później (od 1904 r.) w specjalnych sklepach przeznaczonych do sprzedaży dla włościan a także działalności wystawienniczej. W 1894 r. powołana przy war­ szawskim oddziale Towarzystwa Popierania Przemysłu i Handlu Delega­ tura Przemysłu Ludowego staje się samodzielną sekcją Przemysłu i Handlu Ludowego utrzymywaną z drobnych subwencji rosyjskiego m i ­ nisterstwa rolnictwa oraz składek i pożyczek prywatnych zbieranych na rzecz popierania przemysłu ludowego . Sekcja przeprowadziła ankietę dotyczącą stanu drobnego przemysłu, założyła sklep w Warszawie i zor­ ganizowała warsztaty w Siennicy, Serocku, Jabłonnie, Biłgoraju i Ne6 2 r 63 5 9 „Zorza", nr 15 : 1888, s. 8. „Zorza", nr 41 : 1888, s. 2-3. Zagadnienia te wypełniają cały rocznik „Zorzy" z 1891 r. W Warszawie sklep taki otwarto w 1904 г., a jego zadaniem było dopoma­ ganie rozwojowi przemysłu domowego. Na przykład w tym czasie E . Kierbedziowa buduje w Warszawie na Tamce gmach będący później g ł ó w n y m ośrodkiem przemysłu ludowego. Mieściły się w nim: muzeum, sklepy, szkoły oraz sale odczytowe. Ponadto powstaje w róż­ nych stronach Królestwa szereg placówek zajmujących się głównie akcją szko­ leniową chłopów w zakresie w y r o b ó w przemysłu domowego, które zajmują się kursami, organizowaniem w a r s z t a t ó w wzorcowych, szkół instruktorskich, pracow­ ni wraz z internatami. P e ł n y ich wykaz podaje 6 Rocznik Towarzystwa Popiera­ nia Przemysłu Ludowego w Królestwie Polskim z 1913 r. 6 0 6 1 6 2 6 3 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUDOWEJ 93 piach. Prezesem jej był początkowo J. Jeziorański, a następnie A. Benini, sekretarzem M . Malinowski. W roku 1907 zostaje założone w Królestwie Polskim Towarzystwo Popierania Przemysłu Ludowego, które kontynuuje program prac sek­ cji. Prezesem jego był do 1916 r. A. Benini. Przez cały czas konsekwen­ tnie realizował plan założony w statucie: prowadzenie szkół i sal rysun­ kowych, gromadzenie zbiorów, organizowanie wystaw i konkursów. To­ warzystwo brało również udział w pokazach rolniczo-przemysłowych, a w czasopiśmie „Gospodarz" prowadziło dział poświęcony przemysłowi ludowemu. Ważnym wydarzeniem w jego dziejach było utworzenie w 1910 r. koła Samopomocy Przemysłowo-Handlowej, które podejmując różne środki służące rozwojowi ekonomicznemu kraju uznało za nie­ zbędne nawoływanie i skłanianie do kupowania wyrobów wyłącznie kra­ jowych. Ideałem stowarzyszenia stało się stworzenie możliwości nabycia towarów krajowych oraz zachęcanie drogą przykładu i konkurencji do zaopatrywania się w nie . 64 Celem naczelnym, jaki przyświecał w każdym przypadku zarówno M . Malinowskiemu, jak i innym członkom czy sympatykom Towarzy­ stwa Popierania Przemysłu Ludowego, było podźwignięcie drobnego przemysłu włościańskiego. Dzięki jego realizacji możliwe było polepsze­ nie bytu chłopa przez napływ gotówki z zajęć wykonywanych poza rolnictwem, a t y m samym zmniejszenie rozmiarów emigracji zarobko­ wej oraz ograniczenie importu z zakresu przemysłu domowego. Stwier­ dzenie to kryje w sobie jeszcze inną prawdę. Wypełnienie chłopu pracą okresu zimowego, wolnego od obowiązków gospodarskich miało znacze­ nie nie tylko materialne, moralne i wychowawcze (w t y m sensie, że eliminować miało pijaństwo i próżniactwo), lecz równocześnie zapobiega­ ło szerzeniu się niezadowolenia i myśli socjalistycznej na wsi. W takim znaczeniu sztuka ludowa pełniła f u n k c j ę z a b e z p i e c z a j ą c ą i n ­ teresy klas posiadających przed niebezpieczeństwem radykalizacji postaw złaknionych pracy i chleba chłopów. Funkcja ta jest zazwyczaj ukry­ ta — chociaż zdarzały się wypowiedzi absolutnie jednoznaczne na ten temat — właśnie za hasłami niesienia włościanom pomocy materialnej, troski o moralność chłopów, ich edukacji i przygotowania do zajęć po­ zarolniczych, a także uniezależnienia się od rynków zagranicznych celem podniesienia dobrobytu całego społeczeństwa. Przy t y m należy dodać, że dążność do niezależności od importów obcych towarów wiązała się również niewątpliwie z rozwojem idei narodowościowych. Zainteresowanie gospodarczymi walorami sztuki ludowej i przemy­ słu ludowego nie jest charakterystyczne wyłącznie dla Królestwa Pol­ skiego. Obserwujemy je i na innych terenach ziem polskich. W zaborze 6 4 Por. „Wieś Ilustrowana", z. 8 :1910. �94 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA pruskim na Kaszubach ożywienie przemysłu i zdobnictwa włościańskie­ go zawdzięczamy Teodorze Gulgowskiej, która oparła swoją działalność organizacyjną na wzorach szwedzkich. Według niej zdobnictwo kaszub­ skie jako przemysł ludowy miało stać się źródłem zarobku dla bied­ nych mieszkańców okolicy. Wybranym miejscem pracy była zacofana gospodarczo, o bardzo nieurodzajnej ziemi, ale żywej kulturze miejsco­ wość Wdzydze. W 1907 r. za namową jej męża Izydora Gulgowskiego dziewczęta kaszubskie zaczęły wykonywać hafty na podstawie starych motywów ludowych. Już w 1909 r. poziom ich wyrobów był tak wysoki, że wzięły udział we Wszechświatowej Wystawie Sztuki Ludowej w Ber­ linie, na której znalazły chętnych odbiorców. Reaktywowano również i inne działy sztuki ludowej Kaszub, jak np. tkactwo, plecionkarstwo z korzenia, garncarstwo czy wyroby siatkowe. Instruktorów rekrutowano spośród starych ludzi pamiętających dawne techniki wytwarzania. Ogó­ łem przed samym wybuchem I wojny światowej zajęciami tego typu trudniło się tam w sezonie zimowym około 100 osób pochodzących z naj­ biedniejszych gospodarstw. Z kolei w Wielkopolsce na polu tym oddała duże zasługi Helena Ciechowicz, która organizowała i sama prowadziła kursy koronkarstwa wielkopolskiego w czasie I wojny światowej, a tak­ że eksponowała w gmachu Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk zbiory uzyskane w trakcie przeprowadzonych badań terenowych. W zaborze austriackim, dzięki staraniom miejscowych działaczy i społeczników, już od 1876 r. działa Szkoła Przemysłu Drzewnego w Zakopanem. Propagowaniem uprzemysłowienia kraju przez przemysł drobny i domowy zajęli się tu m.in. J. Olszewski i W. Szydłowski. Pierwsze rozmowy na ten temat odbyły się w roku 1878 w K u r i i dla Spraw Przemysłu Domowego i Drobnego. W 1894 r. Sejm Krajowy po­ wołał specjalną Komisję, która z kolei w 1911 r. przekazała swe kom­ petencje Patronatowi Rękodzieł i Drobnego Przemysłu na czele z dr. J. Schonettem. Instytucja ta działała aż do czasów odzyskania niepodle­ głości. Szczególną uwagę zwróciła na stworzenie sieci kursów zawodo­ wych. Kredytowała i opiekowała się spółkami zakładanymi przez absol­ wentów kursów, a jej agendy zajmowały się utrzymaniem bazarów przemysłu domowego, przydzielaniem pożyczek wytwórcom, pośredni­ ctwem w zakupach surowca, informacją o rynkach zbytu itd. Niewąt­ pliwą jej zasługą było organizowanie pracowni i rozwój kilimiarstwa, które miało zastąpić zagraniczne importy dywanów, popieranie koszykarstwa (m.in. założono w Rudniku nad Sanem fabrykę koszykarską) oraz powołanie do życia w Makowie szkoły hafciarskiej, a w Kołomyi Krajowej Szkoły Ceramicznej i Szkoły Przemysłu Drewnianego (1894 г.). Eksponowanie ekonomicznych walorów sztuki ludowej widoczne jest również w licznych wystawach rolno-przemysłowych odbywających się na terenie wszystkich zaborów w końcu X I X i na początku naszego stu- �95 SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ lecia. Działom wytwórczości wiejskiej poświęcano na nich oddzielne miejsce. W 1877 r. zorganizowano we Lwowie Wystawę Przemysłową, która według oczekiwań miała przyczynić się do skorzystania z „ręko­ dzielniczych zdolności ludu wiejskiego, bez przekształcania go równo­ cześnie w proletariat fabryczny" . Stan całej gospodarki galicyjskiej (czyli zarówno obszarniczej, jak i chłopskiej) ilustrowała przygotowana w 1880 r. w Cieszynie wystawa rolnicza. Zadaniem jej było m. in. do­ starczenie dowodów opieki nad chłopem (w dziedzinie gospodarczej i kulturalnej) ze strony wielkiej własności. Na szczególną uwagę zasłu­ guje osobna ekspozycja sztuki ludowej w Kołomyi z 1880 r. Obok celu ekonomicznego — „Podniesienia przemysłu ludowego w tych okolicach, do wydoskonalenia wyrobów górskich i dostarczenia zarobku biednej ludności, a więc do podniesienia dobrobytu Pokucia" , miała ona speł­ nić cel naukowy, a mianowicie „przyczyniając się do poznania ludu tamtejszego dać nauce pole do czynienia spostrzeżeń i b a d a ń " . W y ­ stawie tej patronował prezes Towarzystwa Tatrzańskiego Mieczysław hr. Rej, naukowo opracował ją O. Kolberg, a współpracowało z nim szereg urzędników i działaczy społecznych zafascynowanych i oczaro­ wanych pięknem sztuki ludowej. Jej rangę podniosło przybycie cesarza Franciszka Józefa I . Ekspozycja w Kołomyi była pierwszą tak pomy­ ślaną imprezą na ziemiach polskich. Jej znaczenie jest t y m większe, że łączyła się ściśle z badaniami naukowymi, dając w przyszłości szeroki rozwój tutejszej sztuki ludowej zwanej w okresie I I Rzeczypospolitej — „huculszczyzną". Ná zwrócenie uwagi zasługują również dwie wystawy warszawskie: rolniczo-przemysłowa z 1885 r. i tkactwa z roku 1888. Każda z nich bogato reprezentowała wytwórczość chłopską z różnych dzielnic kraju. Według relacji reportera „Wisły", kryjącego się pod pseudonimem Ostoja, informującego o wyrobach włościańskich na w y ­ stawie tkackiej , ta gałąź wytwórczości chłopskiej może skutecznie przeciwstawić się zalewowi tkanin fabrycznych i zapewnić samowystar­ czalność wsi w t y m zakresie, a także zabezpieczyć części bezrobotnychzatrudnienie. Istotną sprawą jest jednak podniesienie jakości wyrobów oraz obniżenie ich ceny . 65 6 6 67 6S 69 Począwszy od końca X I X stulecia działalność wystawiennicza nasila się, a działy etnograficzne zyskują coraz większą przestrzeń i zakres tematyczny. Zwiększa się również liczba nagrodzonych twórców za po- 6 5 „Czas", nr 232: 1877. M. T u г к a w s к i, Wystawa etnograficzna 1880, s. 7. Ibidem, s. 6. 68 Wyroby włościańskie na wystawie tkackiej 1888, s. 240-243. •» Ibidem, s. 242-243. 6 6 Pokucia w Kołomyi, Kraków 87 w Warszawie, „Wisła", t. 2 : �96 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA 70 szczególne wyroby . Do ich organizowania włączyło się Muzeum Prze­ mysłu i Rolnictwa w Warszawie oraz Polskie Towarzystwo Krajo­ znawcze. W roku 1911 w warszawskiej Zachęcie otwarto wystawę zdob­ nictwa ludowego, gdzie bogato reprezentowano już wszystkie formy tej działalności wiejskiej . Równocześnie akcji popierania drobnego przemysłu ludowego se­ kundowało „Koło Ziemianek", którego członkinie wywodziły się nierzad­ ko z najznakomitszych rodzin magnackich. Obok zakładania ochronek, gdzie uczono dzieci wiejskie „umiłowania pracy, wyrabiania zręczności i poczucia piękna" , Koło zajęło się również działalnością wystawien­ niczą, starając się zapewnić jak najlepszą oprawę i reklamę wyrobom wiejskim. Np. otwarciu wystawy przemysłu ludowego w „świetlicy ziemianek" w Sandomierzu towarzyszyło wystąpienie znanej pisarki M . Rodziewiczówny . 71 72 73 74 Dominacja ekonomicznego spojrzenia na sztukę ludową eksponowaną na wystawach nie jest tylko polską specyfiką. Towarzyszy ono chociaż­ by powszechnej wystawie w Paryżu z 1867 r. czy późniejszej — haftów słowackich w Pradze czeskiej z roku 1890. Ta ostatnia wręcz stawiała sobie za cel: „rozbudzić zamiłowanie i zajęcie się artystycznymi wyro­ bami słowackimi i wywołać przez to większe ich zapotrzebowanie, co mogłoby dać zarobek ubogiej ludności słowackiej..." Wystawy spełniały także i inne, poboczne cele o charakterze poza­ ekonomicznym. Przyczyniały się mianowicie do inicjowania akcji gro­ madzenia zabytków nie tylko w zbiorach prywatnych, ale i muzeach oraz rozpowszechniania drukiem najważniejszych ich o k a z ó w , co miało niewątpliwy wpływ na rozwój naukowego podejścia do zagadnień sztuki ludowej. Równocześnie ukazywały różnorodność, wysoki stopień arty­ styczny i odrębność wyrobów polskiego chłopa od działalności mieszkań­ ców innych krajów. Dzięki temu przyczyniły się do ugruntowania świa­ domości narodowej Polaków, co w okresie braku własnej państwowości miało niebagatelne znaczenie nie tylko kulturalne, ale i polityczne. 7 5 76 7 0 Por. H. Ł o p a c i ń s k i , Dział Etnograficzny na wystawie rolniczo-przemy­ słowej w Lublinie, „Wisła", t. 16: 1902, s. 334-342; M. M a l i n o w s k i , Po wystawie w Miechowie. Przemysł domowy na wystawie w Miechowie, „Zorza", nr 43: 1903, s. 1027-1028. Por. „Zorza", nr 8: 1893, s. 10; nr 18: 1905, s. 473. 72 p Wystawa połskiego zdobnictwa ludowego, „Zorza", nr 40: 1910, s. 634; Wystawa zdobnictwa ludowego w Warszawie (w Zachęcie), „Zorza", nr 10: 1911, s. 188—190. Wystawa w Sandomierzu, „Zorza", nr 38: 1911, s. 748. Por. „Zorza-Pobudka", nr 24: 1908, s. 469. S. C i s z e w s k i , Wystawa haftów słowackich w Pradze Czeskiej, „Wisła", t. 4: 1890, s. 273. Na przykład Zarząd Muzeum Miejskiego we Lwowie w 1880 r. podejmuje wydawanie zeszytów „Wzorów przemysłu domowego", powierzając to zadanie L . Wierzbickiemu. 7 1 o r 73 7 4 7 5 76 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUDOWEJ 97 Koncepcja upatrująca w sztuce ludowej szczególną moc gospodarczo-ozdrowieńczą nabrała pełnego kształtu właśnie w ideologii pozytywi­ stycznej i praktycznej realizacji jej haseł. Sztuka ludowa sprowadzona głównie do waloru ekonmiczno-rynkowego (chociaż nie pozbawiona i innych wartości, m. in. artystycznych czy inspirujących) osiągnęła naj­ szerszy, najbardziej wydłużony w czasie zakres oddziaływania. Co wię­ cej, właśnie do tej koncepcji odwoływały się ideologiczne programy, sta­ tuty i deklaracje społeczno-polityczne tworzących się właśnie ludowych organizacji, stronnictw, ugrupowań i partii społeczno-politycznych od zarania ich istnienia. Należy zaznaczyć, że sztuka ludowa ujmowana jest w tych doku­ mentach w różnych aspektach, zależnie od tego, w jakim okresie histo­ rycznym opracowania te powstawały, jakie ugrupowanie je formuło­ wało oraz jakie cele stawiało sztuce ludowej w życiu społeczeństwa. Niemniej jednak najpierwsze z nich określają głównie swój stosunek do sztuki ludowej (ukrytej pod określeniami rękodzieło, przemysł domowy, przemysł ludowy, przemysł drobny) — w aspekcie gospodarczym. I do­ piero w okresie I I Rzeczypospolitej zostanie zwrócona w tego typu do­ kumentach uwaga również na sensu stricto artystyczną twórczość l u ­ dową. Bezsprzecznie pod wpływem ideologii pozytywistycznej — która przeniknęła wszystkie dziedziny życia — sformułowany został 13 punkt najstarszej odezwy programowej Polskiego Stronnictwa Ludowego w Ga­ licji z 1895 r. Zawiera on postulat ochrony drobnego przemysłu w y ­ twarzanego przez rękodzielników na drodze uchwalenia ustawy prze­ mysłowej zabezpieczającej — dla dobra ogółu — ten rodzaj przemysłu przed konkurencją przedsiębiorstw fabrycznych, a przemysł domowy od ucisku fiskalnego . Tak sformułowany punkt programu kładzie głównie nacisk na aspekt gospodarczy sztuki ludowej. Mimo że jest w nim mowa jedynie o drobnym przemyśle rękodzielniczym i domo­ w y m , to jednak zgodnie z ówczesnym zakresem pojęć zawarta jest również i sztuka ludowa. Wysunięty w tym samym roku Program Stronnictwa Chrześcijańsko-Ludowego w punkcie 21 również przewiduje konieczność obrony rę­ kodzielników, ale przede wszystkim przed „niesumienną konkurencją ob­ cych s p e k u l a n t ó w " . Domagając się ograniczenia konkurencji niepol­ skich rękodzielników i handlarzy (w tym przypadku szczególnie pocho­ dzenia żydowskiego i niemieckiego) wprowadzono w tym dokumencie obok ekonomicznego nowy element natury nacjonalistycznej, czy jak kto woli patriotycznej. 77 78 77 Druk ulotny, L w ó w 1895, A Z H R Z , zespól A. Sredniowskiego, [w:] S. L a t o , W. S t a n k i e w i c z , Programy Stronnictw Ludowych, Warszawa 1969, s. 60. Program Stronnictwa Chrześcijańsko-Ludowego, czyli Chrześcijańsko-SpoIccznego oraz Statuty Związku Chrześcijańsko-Społecznego, Bielsko 1895, [w:] L at o, S t a n k i e w i c z , op. cit., s. 68. 73 7 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �98 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Mazurska Partia Ludowa zaniepokojona znacznym odpływem ludności wiejskiej do pracy w miastach oraz emigracją zarobkową do innych państw Europy i Ameryki w punkcie 13 programu z 1898 r. wnosi o: „zaprowadzenie drobnego przemysłu celem utrzymania na miejscu ro­ botnika" . Postulat ten, którego podmiotem jest sztuka ludowa, ma więc również charakter ekonomiczny. Uzyskanie przez miejscową lud­ ność dodatkowego zarobku pochodzącego z pracy rękodzielniczej lub przemysłu domowego rokowało zahamowanie jej odpływu do innych dziedzin gospodarki oraz za granicę, równocześnie zapewniając odpo­ wiednią ilość r ą k do pracy w lokalnym rolnictwie. Polskie Stronnictwo Ludowe w okresie poprzedzającym wybuch I wojny światowej jeszcze 2-krotnie w roku 1903 i 1908 w swoich pro­ gramach zwróciło uwagę na konieczność opieki i podniesienia rzemio­ sła oraz przemysłu domowego, za każdym razem podkreślając ich eko­ nomiczne znaczenie. Produkcja rzemieślnicza oprócz tego, że była pod­ stawą utrzymania milionów chłopów-rękodzielników, wbrew niepomyśl­ nym warunkom robiła znaczne postępy techniczne i skutecznie zwal­ czała inne formy produkcji. Uregulowanie tych spraw PSL widziało głównie na drodze działalności prawodawczej, czyli odpowiednich ustaw. Ich realizacja miałaby usunąć dotychczasowe niedostatki ludności wiej­ skiej przez otwarcie nowych źródeł dochodu i sposobów korzystnego za­ robkowania, przez co zmniejszyłaby się wydatnie emigracja zarobkowa do innych krajów . Równolegle z rozwojem koncepcji popierających włościański prze­ mysł domowy i próbami ich zastosowania praktycznego, na przełomie X I X i X X stulecia — wraz z przenikaniem do coraz szerszych warstw całego narodu świadomości społecznej i kulturalnej — przed sztuką ludową otworzyły się również nowe możliwości powiązań społecznych w walce o tzw. styl narodowy, mający być organicznym zespoleniem malarstwa, rzeźby i architektury. Tak, że rozpoczęta w połowie stulecia walka o narodową sztukę plastyczną zakończyła się rychłym i niespo­ dziewanym jej triumfem. 79 80 NEOROMANTYCZNA IDEA NARODU I S T Y L U NARODOWEGO A SZTUKA LUDOWA Polska kultura narodowa I I połowy X I X i pierwszych lat X X w. rozwijała się m. in. pod wpływem rodzącego się k a p i t a l i z m u oraz koncepcji uznania ludności wiejskiej za podstawowy, decydujący skład81 7 9 S. L a t o , Programy Stronnictw Ludowych {1892-1959), Warszawa 1962, s. 16. Program Polskiego Stronnictwa Ludowego 27 II 1903, [w:] L a t o , op. cit., s. 18, oraz artykuł programowy przedwyborczy w „Przyjacielu Ludu" z 16 I I 1908, nr 7, pt. Polskie Stronnictwo Ludowe, punkt 9, [w:] L a t o , S t a n k i e w i c z , op. cit., s. 120-121. Ściślej można powiedzieć, że kulturę narodową tego okresu cechowały dwie właściwości. Pierwsza związana była nierozerwalnie z predyspozycjami rozwijają80 81 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 99 LUDOWEJ nik narodu, symbol jego sił, a t y m samym podstawę narodowego od­ rodzenia. Kapitalizm na obszarze naszego kraju opierał się na słabym i zazwyczaj obcego pochodzenia kapitale, który rozbudowywał przemysł, ograniczając się do najbardziej skąpych i prymitywnych inwestycji, szczególnie tych przeznaczonych dla obsługi człowieka pracy. Dlatego też „otaczający człowieka świat urządzeń i przedmiotów, właściwy zni­ welowanej kulturze materialnej kapitalizmu, był na znacznych obsza­ rach ziem polskich szczególnie brzydki, nijaki, szary i monotonny" . Dwie uderzające cechy w krajobrazie kulturowym tego okresu za­ znaczające się na ziemiach polskich: brzydota i niwelacja, były nie t y l ­ ko efektem niedorozwiniętego kapitalizmu, ale także pochodną braku własnej państwowości. 82 „Rozwój kultury materialnej w ł a ś c i w e j kapitalizmowi odbywał się kosztem form tradycyjnych, drewnianego budownictwa małych miasteczek, kosztem dworu i wsi oraz ich izolowanej w znacznym stopniu samowystarczalnej wegetacji. Kosztem także rękodzielniczej i drobnej produkcji zdolnej zaspokoić potrzeby takiej wegetacji. Rozwijały się zatem nowe podstawy materialne kosztem tego, co przywykło się nazywać kulturą ludową lub szerzej rodzimą. Nie stawała się ona konkurentem skutecznie rywalizującym z nowymi formami kultury material­ nej. Po prostu była spychana na margines terytorialny, a jednocześnie społeczny, bo głównie chłopski, w rejony nie tknięte inicjatywą kapitalistyczną. Ó w margines zaczynał się niejednokrotnie już za rogatkami wielkich miast" . 8S Za dobry przykład posłużyć t u może strój ludowy (czy regionalny), który dawniej powstawał z rozmaitych zapożyczeń kostiumologicznych (m. in. przetwarzań ubioru szlacheckiego i mieszczańskiego) i dopiero w ciągu X I X stulecia zaczął wyraźnie odpowiadać określonym potrze­ bom estetycznym chłopa. Wówczas to zyskiwał na ozdobności i bogac­ twie, stając się szczególnie dla zamożnych kmieci wykładnikiem snobiz­ mu, a w szerszej skali egzemplifikacją postępującego rozwarstwienia warstwy chłopskiej. Zwłaszcza wzrost dobrobytu wsi po uwłaszczeniu pozwolił na to, aby strój stał się zjawiskiem kulturowym świadomie pielęgnowanym. Był wówczas już nie tylko ubiorem, ale elementem świadomości rozbudzonej politycznie wsi, czego szczególnym przykła­ dem jest sukmana krakowska. Pod koniec X I X w. strój ludowy jest j u ż cego się kapitalizmu do niwelowania i upodabniania różnic cywilizacyjnych m i ę d z y odmiennymi środowiskami społecznymi. Kapitalistyczna produkcja podjęła się w y ­ twarzania masowego i zunifikowanego oraz szerokiego wachlarza dóbr. W w a r u n ­ kach politycznych podziału kraju różnicowały one poszczególne regiony pod w z g l ę ­ dem stopnia nasilenia nimi rynku, w żadnym z zaborów nie było jednakowe. D r u ­ ga z kolei charakteryzowała się tym, iż wszystkie nowe elementy cywilizacyjne zarówno pod w z g l ę d e m zasięgu terytorialnego, jak też i stopnia jakościowego nasi­ lenia osiągnęły jedynie minimum użyteczności i konieczności, a zmiany objęły głównie obszar dawnych wielkich miast oraz nowych ośrodków powstających w re­ jonach przemysłowych. K . W y k a , Kultura polska w drugiej polowie XIX wieku, [w:] Historia Pol­ ski, t. 3, cz. 1, Warszawa 1963, s. 741. Ibidem, s. 742. 8 2 8 3 �100 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA zdecydowanie wypierany przez produkowany masowo, tańszy i zunifi­ kowany ubiór fabryczny. Mamy więc w t y m przypadku do czynienia ze znamiennym zderzeniem nowych kapitalistycznych form codziennego bytowania i wyglądu człowieka z samowystarczalną produkcją i trady­ cją. Zjawisko to powoduje szereg charakterystycznych wystąpień ze strony obrońców swojszczyzny. A w dalszej konsekwencji właśnie w do­ bie Neoromantyzmu (Młodej Polski) wywołuje znamienną przemianę stosunku do wytworów rodzimej kultury oraz do zakresu kultury l u ­ dowej. „Przez całe stulecia wyrazem tego stosunku była ludowość, teraz przybrała ona inny wygląd. W dobie romantyzmu i wcześniej dla miłośników i o d k r y w c ó w kultury ludowej cenne były nie tyle w y w o d z ą c e się z niej materialne przedmioty, przeciwstawiane szpetnemu otoczeniu, ile pieśń ludowa, słowo, obyczaj, d o ś w i a d ­ czenie ludowe zamknięte w ich obrębie. Ponowny zwrot do kutury ludowej i regionalnej na przełomie X I X i X X w. kieruje się głównie na obiekty mate­ rialne zrodzone w jej ramach. Chata, strój, przedmioty codziennego użytku, zawsze w tej tradycyjnej kulturze opatrzone piętnem funkcjonalnego piękna. Te bowiem zjawiska i rzeczy m o g ł y być i były przeciwstawiane niwelacji i brzydo­ cie, znamionującym urbanistykę i wytwórczość ówczesnego kapitalizmu" . 84 Zwrot ku materialnej i wytwórczej stronie kultury ludowej, a więc do zjawisk sztuki ludowej nie oznaczał oczywiście całkowitego zaniku inicjatyw dawniejszych romantycznych i pozytywistycznych. Tym bar­ dziej że na skutek ogólnych warunków historycznych, społecznych i po­ lityczno-gospodarczych wieś w końcu X I X w. stała się głównym obiek­ tem gry politycznej. S. Tarnowski pisząc na ten temat podkreślał, żę: ,,Lud wiejski, także jak cały naród, znajduje się w stanie przejścia i przeobrażenia... przebywa on wielką przemianę pod względem społecz­ nym, cywilizacyjnym, ekonomicznym" . Opinia ta była podzielana przez przedstawicieli większości stronnictw i ugrupowań politycznych, chociaż rysowały się między nimi różnice w „ideowej klasyfikacji zjawiska i po­ glądach na dalszy jego rozwój" . Wśród licznych stanowisk i poglądów czołowe miejsce zajmują neoromantyczne koncepcje z lat 80-tych i 90-tych X I X stulecia „uznania ludności wiejskiej za podstawowy, decydujący czynnik narodu, niejako symbol jego sił" . Nie jest to kwestia nowa, podejmowali ją już roman­ tycy, ale wówczas była ona stawiana przez postępowe orientacje w pła­ szczyźnie narodowowyzwoleńczej afirmacji ludu (głównie literacko-folklorystycznej). Natomiast u schyłku X I X w. chłopi osiągnęli już wysoki 8S 86 87 s4 Ibidem, s. 743. S. T a r n o w s k i , Po dwudziestu pięciu 1391, s. 173. L . T a t a r o w s k i , Poglądy na ludowość skim, Wrocław 1979, s. 19. Ibidem, s. 19-20. 8 5 8 6 87 latach, „Przegląd Polski", t. 101. w czasopiśmiennictwie młodopol­ �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 101 LUDOWEJ pułap samowiedzy politycznej i w tej nowej sytuacji nobilitacja war­ stwy chłopskiej staje się wyrazem nacisku rzeczywistości . Młodopolskie wyobrażenia o społecznych i narodowych cechach wło­ ściaństwa zainicjowane zostały już wcześniej w gronie inteligencji szla­ checkiego pochodzenia. Ta warstwa społeczna w I I połowie X I X w. była dopiero na etapie samookreślania swojego miejsca w strukturze narodu, dlatego też dążyła do powiązania własnych losów z interesami najliczniejszej i ich zdaniem najbardziej dynamicznej warstwy, jaką sta­ nowili chłopi. Sterowanie świadomością inteligencji w zakresie jej zbio­ rowych wyobrażeń o przymiotach obywatelskich chłopa przejęła na sie­ bie ówczesna postępowa publicystyka, która m. in. za pośrednictwem odpowiedniej propagandy utrwalała i jednocześnie starannie budowała opinię o decydującej roli i miejscu włościan w strukturze nowoczesnego narodu. W efekcie kreowania swoistej młodopolskiej mitologii prochłops k i e j , a szczególnie kojarzenia wzorca cnót obywatelskich chłopa z ideą narodu, uzyskano podstawowy składnik ówczesnej teorii histo­ rycznej misji włościaństwa. 88 89 Program włączenia chłopskiego potencjału politycznego w system zintegrowanych dążeń niepodległościowych wysunięto na plan pierw­ szy. Przekonanie o wyjątkowym miejscu i roli warstwy chłopskiej w ż y - . ciu narodu budowano przede wszystkim na dwóch głównych motywa­ cjach. Pierwszą z nich była teoria genealogii szlachty i chłopstwa, drugą apoteoza współczesnych przymiotów narodowych ludu wiejskiego . Teorią pierwszą — ustanawiającą wspólny pień plemienny szlachty i chłopów — bardzo chętnie posługiwali się zwolennicy solidaryzmu na­ rodowego. Królewski bądź rycerski rodowód chłopa miał być rękojmią powierzonej mu przez historię misji odrodzenia narodowego, a także pozwalał „interpretować najnowsze dzieje nie w kategoriach rewolucji społecznej, ale ewolucjonistycznego przejmowania naczelnej roli w struk­ turze narodu przez warstwę genealogicznie do tego u p r a w n i o n ą " . W przypadku teorii drugiej, analiza psychiki i zalet obywatelskich sta­ wiała szlachtę w świetle bardzo ujemnym. Krytykowano podatność ziemiaństwa na wpływy" kosmopolityczne szczególnie w dziedzinie kultury oraz egoizm stanowy przysłaniający częstokroć perspektywiczne rozu­ mienie interesów całego narodu. Szlachta w swej schyłkowej fazie dzie­ jowej utraciła wartości patriotyczno-obywatelskie, transponowane teraz na chłopów, z którymi wiązano nadzieje odrodzenia narodowego bytu. Szczególnie publicystyka propagowała i konstruowała listę zalet naro­ dowych włościaństwa w ten sposób narzucając świadomości inteligencji 90 91 88 Ibidem, s. 20 oraz S. K o w a l c z y k , J . K o w a l i inni, Zarys skiego ruchu ludowego, t. 1 Warszawa 1963. Przez publicystykę inteligencką przełomu X I X i X X w. Por. T a t a r o w s k i , Poglądy..., s. 33-34. Ibidem, s. 34-35. 8 9 w 9 1 historii pol­ �102 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA wzór chłopa — obrońcy polskości i tradycji, obdarzonego silnym instynk­ tem życiowym, pracowitością i talentem . Tą drogą chłopski konser­ watyzm — w istocie regresywny — w I I połowie X I X w. prezentowany był (szczególnie przez publicystykę konserwatywną i narodowo-demokratyczną) jako gwarancja polskości i źródło odporności na politykę wynaradawiającą, a inteligenckie marzenia o potędze i odrodzeniu wol­ ności narodowej realizował apriorycznie ideał chłopa, którego przywią­ zanie do tradycji, odporność na prądy kosmopolityczne i mądrość oby­ watelska kształtowały świadomość narodową. Obok społeczno-politycznej mitologii ludowo-narodowej, publicysty­ ka młodopolska buduje ściśle z pierwszym powiązany, ale odrębny wa­ riant tejże mitologii — wariant kulturalny. Doktrynalne cele narodowo-patriotyczne i antyrewolucyjne korespondowały bowiem z teorią ludo­ wości w kulturze końca wieku. „Orientacja narodowa torowała drogę licznym postulatom powrotu do twórczości ludowej, odrodzenia sztuki u czystego źródła folkloru; antyrewolucyjna natomiast patronowała przypisywaniu ludowi cudownej mocy ozdrowienia z lęków przed kon­ sekwencjami urbanizacji kultury" . W dziedzinie działalności artystycznej, publicystyczno-literackiej i zbierackiej chłop jest idealizowany. Przypisuje mu się cechy charak­ terystyczne dla natur pierwotnych, które nie uległy deprawacji przez cywilizację, liczne cnoty, idealność uczuć i czystą duszę. Dzięki izolacji swej kultury od kultury ogólnonarodowej czy szerzej europejskiej lud — w t y m szczególnie Górale — przechował dorobek całej kultury narodu od czasów przedchrześcijańskich. W takiej atmosferze rozwijają się po­ mysły i hasła powrotu do natury i swoiste „chłopomaństwo" . Ludomański stosunek do ludności wiejskiej i jej sztuki znalazł w y ­ raz w nawoływaniu do uwzględnienia w sztuce zdobniczej motywów chłopa mazowieckiego w baraniej czapie, krzywych studziennych żura­ w i , złamanej sosny z bocianim gniazdem, ornamentów z łopianu, cha­ brów etc. , a konkretną postać nadali mu różnego rodzaju artyści, k t ó ­ rych sentymentalno-ludowe obrazy i rysunki, powielane w licznych reprodukcjach w pismach ilustrowanych, popularyzowały szeroko tak rozumianą swojskość. Znalazły one również zastosowanie w dziedzinie rzemiosła artystycznego, np. w szkole zakopiańskiej, gdzie podpierano je autorytetem Ruskina. Poglądy te wspierane były przeświadczeniem 92 93 94 95 92 Ibidem, s. 36. Ibidem, s. 46. „Przegląd Tygodniowy", nr 41: 1872. Należy zaznaczyć, że prądy te nie są specyficzne wyłącznie dla Polski. Dostrzegamy je chociażby w wystąpieniach ro­ syjskich „narodników", przeciwstawiających pierwiastki kultury ludowej upadają­ cej cywilizacji kapitalistycznej, są one również widoczne w twórczości L w a T o ł ­ stoja. Por. W o j c i e c h o w s k i , Elementy..., s. 43-45. . 9 3 9 4 9 5 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I 103 LUDOWEJ 0 tradycjonalizmie, niezmienności, starożytności i zatrzymaniu się w rozwoju sztuki ludowej, wywodzącym się jeszcze z literatury i poezji romantycznej. Zaważyły one w znacznym stopniu na kierunku działal­ ności artystycznej zmierzającej do stworzenia narodowego polskiego sty­ lu (o którym będzie mowa dalej). W latach 90-tych X I X stulecia nasila się krytyka cywilizacji mie­ szczańskiej, jej instytucji, wzorów kultury. P r ą d ten zwany antyurbanizmem widział w cywilizacji wielkomiejskiej zagrożenie wartości hu­ manistycznych i narodowych, dlatego też jego przedstawiciele ostro występowali przeciwko procesom industrializacyjnym i koncentracji k u l ­ tury w dużych centrach miejskich. Wypowiadali się na ten temat m. in. L. Krzywicki, dla którego miasto i piękno były pojęciami nie do pogo­ dzenia, i Z. Przesmycki. Ten ostatni w artykule W walce ze sztuką , atakując burżuazję za dehumanizację i materializację życia, źródeł tych anomalii poszukiwał w rozwoju kapitalizmu i industrializacji oraz po­ wstałych na skutek tego dużych skupisk miejskich. „Wielkie miasta — pisał — doprowadziły do niewidzialnego przedtem rozpasania najmaterialniejszych instynktów i żądz ludzkich, do niesłychanego wyja­ łowienia, wypaczenia i zmanierowania umysłów" . Negatywne opinie o cywilizacji wielkomiejskiej były wspólne za­ równo reprezentantom postępowego, jak i arystokratycznego ruchu mło­ dopolskiej k r y t y k i kulturalnej. W zaistniałej sytuacji nastąpiła koniecz­ ność ukształtowania i popularyzacji takiej idei, „która uzdrowiłaby funkcjonujący na przełomie wieków model kultury narodowej" . Zda­ niem młodopolskiej inteligencji panaceum na te bolączki miały być tra­ dycyjne formy życia wiejskiego. Dlatego też poczęto rehabilitować patriarchalno-idylliczne obrazy wsi, zawierające zdrowe wartości etyczne 1 estetyczne, przeciwstawiając je niezdrowej cywilizacji miejskiej. Lesław Tatarowski w pracy Poglądy na ludowość w czasopiśmiennic­ twie młodopolskim (Wrocław 1979) zastosował termin rustykalizm, któ­ r y oznacza system wartości i postaw złożony z konserwatywno-retrospektywnej filozofii kultury połączonej z młodopolską fascynacją auten­ tyzmem życia wiejskiego (s. 48). Przesłanki etyczne tego systemu „two­ rzyła niezliczona liczba publikacji wyolbrzymiających degenerację mie­ szkańców miast, przeciwstawiających jej zalety wiejskiej egzystencji i płynące stąd zdrowie moralne ludu" (s. 48). Opozycja miasto — wieś prowadziła więc do kultu wsi, natury i wartości pierwotnych. Ideologię młodopolskiego rustykalizmu kształtowały również poglądy estetyczne prerafaelitów i ich zwolenników podnoszące wpływ natury na człowie­ ka, jego działalność twórczą i pracę. Na gruncie kultury rustykalnej, 96 97 98 Eť „Chimera", t. 1: 1901, z. 2. " Ibidem, s. 315. T a t a r o w s k i , op. cit., s. 48. 9 8 �104 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA zagrożonej urbanizacją, łączyły się one z polską niechęcią do mieszczań­ stwa, nasilającą się pod wpływem rosnących konfliktów społecznych i ekonomicznych oraz obawami zagrożenia ze strony radykalizującego się ruchu robotniczego, a także z kryzysem tradycyjnych wartości etycz­ nych. Teza o destrukcyjnym wpływie miejskiej cywilizacji na potencję twórczą artysty oraz świadomość estetyczną była nieodłącznym czynni­ kiem tej ideologii. Wariant estetyczny rustykalizmu (ściśle związany z etyczno-egzystencjalnym) formułował postulaty odrodzenia sztuki narodowej na bazie kultury ludowej, która zgodnie z przekonaniami spuścizny romantycz­ nej świadczyć miała o nieskazitelności i narodowej czystości kultury ludowej. M . in. już Z. Dołęga-Chodakowski i K. Brodziński w swoich poglądach przeciwstawiali wielkomiejskiemu kosmopolityzmowi trady­ cyjną kulturę wiejską, która pozostała nie skażona obcymi wpływami i pielęgnowała pierwiastki ludowej s z t u k i " . „Twórcy i entuzjaści tej koncepcji upowszechniali anachroniczne wyobrażenia o kulturze ludo­ wej identyfikujące ją w świadomości inteligencji z konserwatywną, sta­ tyczną strukturą, kontynuującą niezmienne od wieków wzorce twórczo­ ści artystycznej" ° . 10 Rozpowszechniona w środowisku 'inteligenckim idea odrodzenia sztu­ k i narodowej skierowała licznych artystów miejskich do poszukiwania autentycznego kontaktu ze wsią i naturą, sprzyjając percepcji ludo­ wych wartości artystycznych oraz dynamizując publicystykę kultural­ ną. E. Trojanowski w artykule Sztuka i lud — pisał: „Dążymy do odrodzenia. Dlatego otoczyliśmy się sztuką ludową, bo w niej poczuliśmy braterstwo człowieka z przyrodą... Chłop czuł się zawsze organiczną cząstką przyrody; taka też i sztuka jego, jak otaczający go świat, bujna, jasna, serdeczna, szczera, wielka, porywająca. Nie motywy ludowe stawiam za wzór do kopiowania przyszłym twórcom, lecz sposób powstawania ludowej twórczości... Otoczmy się więc jak n a j w i ę k s z y m i masami tej zdrowej ludowej twórczości, stwórzmy sobie n o w ą atmosferę do oddychania dla nowych artystycznych płuc" . 101 Do twórczości ludu jako ideału sztuki rodzimej zwracał się również inny publicysta tego okresu — S. Popowski pisząc: „Tam [tzn. w k u l ­ turze ludowej — przyp. M.D.-P.] nic nie jest na pokaz, nic nie jest to­ warem ani reprezentacją. Twórczość jest tam istotną twórczością, jest wyrazem duchowej potrzeby i duchowej energii, toteż ta twórczość du­ chowa jest doskonałym wzorem sztuki wyrosłej z pnia rodzimego, czyli tzw. sztuki swojskiej" . 102 8 9 M. in. na poglądach Z. Dołęgi-Chodakowskiego i K . Brodzińskiego zrodziła się głośna w tym czasie teoria dwóch kultur. T a t a r o w s к i, op. cit., s. 52. „Tygodnik Ilustrowany", nr 42: 1902, s. 826. S. P o p o w s k i , Pogadanka o sztuce. Kilka słów o stosunku społeczeństwa do sztuki, „Biblioteka Warszawska", t. 1: 1904, s. 585. 1 0 0 1 0 1 1 0 2 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUDOWEJ 105 Podstawowe cechy twórczości ludowej, takie jak: wolność, bezintere­ sowność, autentyczność, zostały zaprzepaszczone w sztuce oficjalnej (miejskiej czy akademickiej), dlatego też, aby je odzyskać, szczególnie artyści powinni otoczyć opieką wiejskich twórców i ich dorobek. Kon­ sekwencją takiego stanowiska są liczne i częste apele prasowe o ochro­ nę i wyniesienie na piedestał sztuki narodowej różnych elementów twór­ czości ludowej, chłopskiej, a konkretny, realny kształt nadał im Stani­ sław Witkiewicz, który wartościom sztuki ludowej wyznaczył należne im miejsce i autorytet w kulturze narodowej.. Młodopolska idea odrodzenia narodowego poprzez lud, jego kulturę i sztukę znalazła swój najpełniejszy wyraz w teorii stylu narodowego (stylu rodzimego). E. Trojanowski — pisał: „Uwierzmy w to, że jeste­ śmy u progu wielkiego odrodzenia artystycznego z chwilą, kiedyśmy prawdziwej polskości zajrzeli w oczy, z chwilą, kiedy poznajemy sztukę ludową, na której jedynie nie ma żadnych wpływów obcych, która od Piastów wywodzi początek swojej kultury i dotychczas nie zboczyła z raz obranego kierunku" . Właśnie racjami bytu narodowego moty­ wowano kulturotwórczą rolę zapomnianych i odkrywanych na nowo zna­ ków polskości zawartych w kulturze ludowej, a rozmaite prymitywne formy twórczości chłopskiej w założeniach apologetów stylu polskiego miały eliminować i neutralizować w sztuce obce wpływy, utrwalać od­ mienny, własny charakter kultury narodowej. Estetyzm w myśli młodo­ polskiej negował więc kosmopolityczną kulturę wielkomiejską — k u l ­ turę kapitalizmu — na drodze wielokierunkowej rehabilitacji wsi, a pro­ gram swój realizował wcielając w życie ideę sublimacji kultury ludo­ wej, udzielając jej pełnoprawny udział w odrodzeniu narodowym. Nie należy jednak zapominać, że był to program inteligencji. Budował wizję wsi tradycjonalistycznej, odseparowanej od wpływów cywilizacyjnych i rządzącej się prawami patriarchalizmu, przez co deformował praw­ dziwy obraz wiejskiej rzeczywistości. 103 Mimo że rustykalizm zdominował całą publicystykę, literaturę i sztu­ kę Młodej Polski, to jednak równocześnie występowały wypowiedzi k r y ­ tyczne na temat ludowości w ujęciu neoromantycznym. Sprawa szeroko pojętej „swojszczyzny" oraz bezrefleksyjne stosowanie „motywów swoj­ skich" były przedmiotem ostrej k r y t y k i Juliana Marchlewskiego, uwa­ żającego, że kwestia naśladowania wzorów historycznych i sztuki chłop­ skiej podlega przede wszystkim wiedzy i talentowi. „Trzeba dopiero — pisał — aby do dzieła zabrali się artyści, którzy nie małpowali wzorów, lecz zgłębili ich zasady artystyczne, a poczęli tworzyć według własnej i n d y w i d u a l n o ś c i " . Dla Marchlewskiego „każdy przejaw twórczości 104 юз s. 827. ш Triumf E Trojanowski, Sztuka i lud, „Tygodnik Ilustrowany", nr 42: 1902,, „Ateneum", R. 85, t. 4: 1900, z. 3, s. 574. Cyt. za A. W o j c i e c h o w s k i , sztuki nad maszyną. Uwagi o artykule Juliana Marchlewskiego pt. Z wy- �106 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA artystycznej posiada swoje logiczne i głębokie uzasadnienie w formach produkcji, w zorganizowaniu odbiórczości, w zamówieniu społecz­ nym" . Stąd wynikają jego cenne wskazówki mające na celu umasowienie kultury elitarnej, by dzięki temu „...sztuka przestała być zbyt­ kiem, by stała się udziałem powszechnym, by stała się czynnikiem w na­ szym życiu codziennym, wtargnęła do wszystkich dziedzin życia pry­ watnego i społecznego" . Ostro wypowiadał się również za udostęp­ nieniem sztuki szerokim masom społeczeństwa. Powołując się na fakt, że odczyty profesorów Akademii Sztuk Pięknych z 1901 r. w Monachium spowodowały istny napływ „prostaków, żądnych oświecenia w t y m kie­ runku, był tak wielki, że musiano podwoić liczbę serii wykładowych, chociaż wykłady były płatne" , pragnie i u nas wprowadzić i nauczyć najszersze warstwy narodu przyswajania dzieł sztuki. Widzi to na dro­ dze wykształcenia poczucia piękna poprzez demokratyzację społeczeń­ stwa i rozwijania w człowieku zmysłu piękna od najmłodszych lat. Dziecko otoczone pięknem, dziełami sztuki, kwiatami już w szkole, w y ­ rośnie na wrażliwego obywatela. Sztuka bowiem nie jest zbytkiem, lecz chlebem powszednim duszy, nie jest tylko upiększeniem czy ozdobni­ kiem życia, lecz samym życiem, do którego każdy człowiek ma pełne prawo . 1 0 5 1 0 6 1 0 7 1 0 8 Krytyczne uwagi pojawiają się nawet w okresie pełnego triumfu neoromantycznych prądów. W 1886 r. B. Prus atakując w „Kurierze Warszawskim" program chłopomański pisał: „«Głos» wystąpił z pro­ gramem chłopomańskim, w którym, jak każdy młody kogut, zapiał fał­ szywie" , a w rok później w „Kraju" w artykule Korespondencja z Warszawy — pytał: „kiedy mieliśmy pismo takie jak «Głos», prze­ znaczone wprawdzie dla inteligencji, ale propagujące idee chłopomańskie?" . A. Świętochowski w „Prawdzie" z 1892 r . drwił z wiejskich ekscytacji środowiska artystycznego, satyrycznie i negatywnie oceniając kult natury oraz chłopskiego witalizmu. W 1895 r. publicysta „Kraju" w artykule Moda zakopiańska — pisał, iż: 1 0 9 n o 1 1 1 „...źródłem powodzenia Zakopanego jest »ludomania«. Rzecz to powszechnie znana i uznana, iż od czasów słynnego »podporządkowania« warszawiacy nic tak gorąco nie kochają, jak lud, i niczego bardziej nie pragną, jak uobywatelnienia stawy powszechnej, Nadbitka z Materiałów Studiów i Dyskusji, nr 1 [9]: 1952, s. 192-193. ios W o j c i e c h o w s k i , Triumf..., s. 178. Ibidem, s. 179. Cyt. za A . O l c h a , Lustra potoku. Szkic do dziejów społecznego ruchu k u l turalnego na wsi, Warszawa 1972, s. 35, w e d ł u g J . M a r c h l e w s k i , O sztuce. Artykuły, polemiki oraz listy, Warszawa 1957. Ibidem, s. 36. 9 B . P r u s, Kroniki, t. 9, Warszawa 1960, s. 248. B. P r u s , Kroniki, t. 10, Warszawa 1960, s. 226. Nr 45, s. 537-538. 106 1 0 7 108 10 1 1 0 1 1 1 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I LUDOWEJ 107 chłopa i towarzyskiego zrównania stanów. Dla tych zacnych uczuć Zakopane przedstawia pole szerokie i bardzo przy tym wygodne... Warszawiak w i ę c z ca­ ł y m komfortem może czynnie swym przekonaniom demokratycznym służyć..., na wszystkie sposoby odmieniając owo »wy« ludowe ... ł a s k a w i e ściskać się z prze­ wodnikiem za ręce... Po prostu można admirować tę tendencyjną pozę »ludomanów« i »ludomanek«, zwłaszcza, gdy sobie wzajemnie imponują znajomością miej­ scowych koneksji" . u i Hasła powrotu do natury i swoiste chłopomaństwo piętnowane są również z całą ostrością w 1893 r. przez Wacława N a ł k o w s k i e g o . Z kolei w 1895 r. J. Skotnicki, charakteryzując krakowską grupę ma­ larzy —• ludomanów, drwi z ich chłopomańskich zapędów podsumowu­ jąc, iż: „Ich bawi malowniczość ludu, ich bawią czerwone kabaty czy gunie, kółeczka u pasów, pawie pióra, cieszą się na widok odpustów, weselisk, cieszą się z krzepkich, jędrnych wiejskich dziewuch. Patrzą na lud z punktu widzenia chłopomaństwa — lud ich dziwi, bawi. Patrzą na niego, jak na teatrum jakieś — maskaradę" . Z przytoczonych wypowiedzi wynika jasno, iż w świadomości k u l ­ turalnej końca X I X i na początku X X w. istniały zastrzeżenia wobec metod i celów masowej nobilitacji chłopów, potępiające jej sztuczność i odgórną afirmację wartości życia wiejskiego, przeciwstawiane neoromantycznej tendencji rustykalnej. Równocześnie ten krytyczny nurt w stosunku do koncepcji ludomańskich dostrzega autentyczność i spon­ taniczność wkraczania wzorów ludowych do kultury narodowej np. w twórczości Kasprowicza , Orkana czy Jedlicza, potępiając jedno­ cześnie stylizację Rydla. Neoromantyzm młodopolski był prądem umysłowym — zaznacza­ jącym się w kulturze politycznej, a zwłaszcza artystycznej — nawią­ zującym bezpośrednio do wielkiej literatury romantycznej. Poszerzył jednak Romantyzm o nowe ukierunkowanie w sztuce oraz ruch o zna­ czeniu politycznym. Inteligencja twórcza występując ze swoim progra­ mem odrodzenia narodowego stworzyła swoistą świadomość i postawę, której podstawę stanowiła ludowość jako ideologia eksponująca chłop­ ski potencjał polityczny, społeczny i wartości kultury ludowej, której celem było reaktywowanie autonomicznego bytu narodowego. Łączyła się ona z wysokim wartościowaniem kultury chłopskiej oraz odkryciem jej dotąd nie zauważonych dziedzin. Jedną z nich była sztuka, na którą te­ raz zaczęto patrzeć z innego punktu artystycznego widzenia. Jak to już zaznaczono, neoromantyczna ludowość i zainteresowanie sztuką chłopską było ściśle związane z^ogólnym programem walki o kulturę narodową 113 114 lls 112 Moda zakopiańska, „Kraj", nr 1: 1895, s. 15. „Głos", nr 1: 1886, s. 1. J . S k o t n i c k i , Józef Chelmoński, „Krytyka", t. 30: 1911, z. 6, s. 368. O czym w 1896 roku pisał A. P o t o c k i [pseud. Jerzy Grot] w artykule Jan Kasprowicz, „Głos", nr 20: 1896, s. 467. 1 1 3 1 1 4 1 1 5 �108 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA na bazie kultury ludowej. Jednak chodziło w tym programie o wydoby­ wanie z tej ostatniej pewnych treści i elementów celem ich wykorzy­ stania w twórczości elitarnej lub ich upowszechniania w formie ulep­ szonej, przestylizowanej i zaadoptowanej. I dopiero z czasem autentycz­ na twórczość ludowa zostanie uznana za wartość samą w sobie oraz doj­ dzie do zbliżenia kanonów sztuki oficjalnej do tych, jakimi kierowała się sztuka l u d o w a . Pisze o tym J. Burszta: „jak romantyzm zapo­ czątkował i upowszechnił folklor w literaturze i muzyce, tak dopiero neoromantyzm folkloryzm w sztuce" . Dodać należy, że na początku X X w. społeczno-polityczna nobilitacja chłopów spełniać miała już nie tylko cele narodowe, być bronią w wal­ ce o utrzymanie odrębności etnicznej narodu, ale równocześnie tarczą przeciwko wzrastającym nastrojom rewolucyjnym. Dlatego też obok przeciwstawiania chłopów szlachcie w obronie zagrożonych interesów narodowościowych, w publicystyce pojawia się nowa opozycja: chłop — robotnik, realizująca propagandowe metody neutralizowania radykal­ nych ruchów społecznych . Neoromantyczna fascynacja ludowością w środowisku krakowsko-zakopiańskim skierowała się na kulturę i sztukę góralską. Na podłożu antyurbanizmu, rustykalizmu i walki o sztukę narodową zrodziła się w t y m kręgu artystyczno-intelektualnym swoista idea stylu polskiego oraz program działalności Polskiej Sztuki Stosowanej. Na przełomie X I X i X X stulecia obszar Tatr i góralszczyzny stał się terenem kształtowania swoistego, polskiego podłoża ideowego. Był miej­ scem narodzin oryginalnych idei narodowych, widownią eksplozji naro­ dowego idealizmu zahamowanego upadkiem Powstania Styczniowego i pozytywistyczny organicyzm. Ze wszystkich zaborów przybywali pod Tatry intelektualiści, działacze polityczni, uczeni i artyści, kierujący się z jednej strony właściwościami leczniczymi tutejszego klimatu, z dru­ giej atmosferą sprzyjającą twórczości oraz wymiany myśli kulturalnej i społeczno-politycznej. W konsekwencji Zakopane stało się stolicą wol­ nej myśli polskiej, miejscem, „gdzie pękały kordony zaborcze, a w y ­ twarzała się wszechpolska jedność" . Tadeusz Miciński uważał je za „kościół polskiej ziemi", gdzie powstawały „ołtarze swobody". Przy­ bywano tam, aby nasycić się wolnością, zapomnieć o poniżeniu kraju, formułować patriotyczne hasła kulturalnego i moralno-ideowego odno­ wienia narodu i zbawienia zniewolonego kraju ° . 116 117 118 ш 12 1 , 6 Por. B u r s z t a , Kultura chłopska..., s. 401. B u r s z t a , Kultura ludowa..., s. 277. T a t a r o w s k i , op. cit., s. 46. J . M a j d a, Góralszczyzna w twórczości Stanisława Witkiewicza, Wrocław 1979, s. 5. Ibidem, s. 5, 6. Por. t e n ż e , Zakopiańskie centrum polszczyzny, K r a k ó w 1975. 1 1 7 1 1 8 1 1 9 120 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUDOWEJ 109 Na tym intelektualnym podłożu wyrosła twórczość Stanisława W i t ­ kiewicza, który w krótkim czasie stał się przywódcą duchowym tej swoi­ stej artystyczno-politycznej cyganerii. Witkiewicz — wzorem Mickie­ wiczowskiego Konrada — wziął na swoje barki sprawę losu wszyst­ kich Polaków, podjął pracę kulturalną, która na bazie góralszczyzny miała objąć cały kraj, przynosząc odrodzenie kultury narodowej we wszystkich jej aspektach . Zanim Witkiewicz sformułował swoją polityczną ideę stylu zakopiań­ skiego, na terenie góralszczyzny działało już liczne grono entuzjastów tutejszej sztuki, rekrutujących się spośród uczonych, zbieraczy amato­ rów, etnografów, kolekcjonerów i artystów. M . in. Maria i Bronisław Dembowscy, Zygmunt Gnatowski, których zbiory stały się podstawą Muzeum Tatrzańskiego założonego w 1888 г.; Władysław Matlakowski, autor Budownictwa ludowego na Podhalu (1892 r.) i Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu (1901 r.) oraz funkcjonowała od 1876 r. Szko­ ła Przemysłu Drzewnego . Uznanie przez Witkiewicza stylu zakopiańskiego za narodowy styl polski miało u swych źródeł przekonanie, że styl drewniany, który za­ chował się na terenie Podhala, dominował do czasów Kazimierza Wiel­ kiego na obszarze całego kraju. Już pierwsze publikacje Witkiewicza o stylu zakopiańskim spowodowały napływ licznych informacji z róż­ nych stron kraju, donoszących o odkryciach szeregu cech wspólnych motywom zakopiańskim w budownictwie drewnianym na obszarze całej Polski, co w znacznej mierze umocniło jego wiarę, że jest na słusznej drodze. Do utrwalenia tego błędnego stanowiska przyczyniły się rów­ nież ówczesne autorytety naukowe. M . in. Walery Eliasz Radzikowski, odkrywając kołkowane odrzwia w Bytomiu koło Nowego Sącza; Broni­ sława Kondratowiczowa, odnajdując odrzwia i zakopiańską konstrukcję dachów w kilku wsiach południowej Polski; Wojciech Gerson, który zauważył odrzwia i okna typu góralskiego na całym obszarze gór, aż do Łowicza; Czesław Jankowski i Kazimierz Mokłowski, rejestrujący orna­ mentykę i wrota zakopiańskie w okolicy Lwowa; Michał Bernsztein, który w wielu miejscowościach na Żmudzi zetknął się z licznymi przed­ miotami i ornamentami typu zakopiańskiego i t d . 121 122 1 2 3 Dzięki tym odkryciom rodzi się pogląd, że sztuka ludowa Podhala nie jest czymś innym, jak zachowaną w pierwotnym kształcie s t a ­ rodawną sztuką narodu polskiego, ocalałą na terenie 1 2 1 M a j d a , Góralszczyzna..., s. 7. Zakres jego twórczości i działalności wy­ chodzi daleko poza Podhale, chociaż wielu badaczy ogranicza ją wyłącznie do k r y S. W i t k i e w i c z , Styl zakopiański, [w:] Sztuka i krytyka u nas, K r a k ó w leriów regionalno-etnograficznych. 1971, s. 687. M a j d a , Góralszczyzna..., s. 97-98. 1 2 2 1 2 3 �110 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA góralszczyzny, gdzie nie tknęły jej obce wpływy i współczesna c y w i l i ­ zacja. Przekonanie to zostaje mocniej ugruntowane dzięki licznym po­ szukiwaniom stylu zakopiańskiego, a w t y m przede wszystkim przez pra­ cę Bronisławy Kondratowiczowej, która wykonała 25 fotogramów bu­ downictwa i szczegółów architektury ludowej (i małomiasteczkowej) w Czeladzi (koło Będzina), ofiarowując je Muzeum Tatrzańskiemu. Przedstawiony przez nią materiał pozwalał sądzić, że zjawisko, k t ó r e nazywano stylem z a k o p i a ń s k i m ,,jest właściwie zabytkiem wszech­ polskiej twórczości l u d o w e j " . Stwierdzenie to wydawało się b y ć w zgodzie z postulowanymi wcześniej przez Walerego Eliasza Radzikow­ skiego studiami topograficznymi, mającymi na celu określenie prze­ strzennego zakresu występowania cech stylu góralskiego. Badacz ten uważał, że jeżeli podstawowe jego cechy są typowe również na innych terenach kraju, wówczas już nie można traktować go jako właściwość góralską, lecz wypada uznać, za „styl rodzimy i w dalszej konsekwencji polski" « 124 125 12 Wszystkie te znaleziska traktowane więc były jako świadectwa stylu wspólnego całemu narodowi, swoiste pomniki uzasadniające nazywanie stylu zakopiańskiego — stylem polskim. Witkiewicz, poświęcając cały swój talent i pasję, postanowił rozwinąć i przystosować do nowych wa­ runków życia ten powszechny niegdyś styl. Idea stylu narodowego S. Witkiewicza, tworzywem którego była sztu­ ka ludowa Podhala, wyrosła z romantycznych koncepcji plemiennych , rozumianych jako rodzime, narodowe czy polskie. Jej twórca uważał, że jedynie lud tworzy przedmioty rodzime, oparte na polskich formach, przez co góruje nad wyższymi klasami. Pisał na ten temat w roku 1891: 1 2 7 1 2 4 Należy zaznaczyć, że propagowany przez S. Witkiewicza „styl zakopiański" różnił się zasadniczo od tzw. „sposobu zakopiańskiego", reprezentowanego przez Kovatsa — Dyrektora Szkoły P r z e m y s ł u Drzewnego w Zakopanem (od 1895 г.). „Sposób zakopiański polegał na tym, że motywy zakopiańskie stosowano bezreflek­ syjnie we wszystkich dziedzinach twórczości artystycznej. Przeszczepiano je do r e ­ nesansowych szaf, włoskich łóżek i kredensów oraz bizantyńskich talerzy. Zabiegi te dawały w konsekwencji przedziwną mieszaninę wszystkich istniejących w h i ­ storii sztuki europejskiej i szerzej stylów, w które włączano poszczególne góral­ skie elementy zdobnicze, jak tatrzańskie osty, góralskie kluje. Podobna działalność charakteryzowała Towarzystwo „Spółka Huculska" (1888) Zawodową Szkołę Prze­ m y s ł u Drzewnego w Kołomyi (czynną od 1894 г.), które obok mebli huculskich w y t w a r z a ł y sprzęty w stylu romańskim, gotyckim, renesansowym czy secesyjnym łącząc je z huculszczyzną. Por. M. W. L i m a n o w s k i , Styl zakopiański i sposób zakopiański, „Prawda", nr 16: 1900. „Przegląd Zakopiański", nr 35: 1901. Styl zakopiański czy tatrzański czy polski, „Przegląd Zakopiański", nr 21: 1891. Reprezentowanych szczególnie przez Chodakowskiego i Kolberga, doszuku­ jących się plemiennych podkładów naszej kultury narodowej. Por. W i t k i e ­ w i c z , Tatry w śniegu, [w:] W kręgu Tatr, t. 1, K r a k ó w 1970, s. 11. 1 2 5 126 1 2 7 �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUVJOWET 111 „... tak zwane klasy wyższe nie stanowią w y ł ą c z n i e społeczeństwa, nie wy­ rażają wcale całej sumy jego właściwości dodatnich czy ujemnych. Poza tymi klasami jest jeszcze 1 u d, który dzięki wielorakim przyczynom pozostał na ubo­ czu, nietknięty przez w p ł y w y , które pokryły kosmopolitycznym pokostem upodo­ bania i formy życia klas wyższych. L u d ten ma ... tę w y ż s z o ś ć nad nami, że zachował swoje szczególne, niepodrobione pierwiastki artyzmu, powstałe w cza­ sach pierwotnego ustalania się cech narodowych, pod w p ł y w e m przyczyn, które dawniej znacznie silniej oddziaływały na wyodrębnienie się jednostki plemiennej niż dzisiaj" . 128 Plemienność w sztuce była dla Witkiewicza podstawowym kryterium zarówno twórczości plastycznej, jak i literackiej, a wiara w szczególną wartość sił plemiennych stanowiła filar jego filozofii narodowej. Pisał: „naród stanowi ta elementarna siła jego osobowości, ta niepokonana żywotność jego treści plemiennej, która ogarnia całość życia i nadaje wszelkim jego przejawom szczególną cechę" . Początki idei ojczyzny wywodził z plemiennych i duchowych właściwości, których twórcami i nosicielami są zarówno lud, jak i szlachta, czyli warstwy wywodzące się z jednego pnia ° . Miała więc ona dla niego treść ponadklasową. I podobnie, jak H . Sienkiewicz, który podniósł k u l t u r ę szlachecką do rangi ogólnonarodowej, Witkiewicz pragnął podnieść do tej godności twórczość chłopską . Fascynacja prapolszczyzną skierowała Witkiewicza na rekonstruo­ wanie, rozwinięcie i upowszechnienie najcenniejszych jej wartości. Stąd jego ciągłe poszukiwanie cech polskości i natury narodu w kulturze i duszy, u podstaw których leżała dążność do uzdrowienia kraju. W i ­ dział ją na drodze wydobycia wszystkich rodzimych pierwiastków k u l ­ tury, nobilitowania ich i upowszechnienia w ten sposób, aby stały się siłą konsolidującą i uodporniającą naród przed wynaradawiającą poli­ tyką zaborców. J ą d r e m plemienności, tożsamości narodowej i prapolskości była w jego odczuciu właśnie góralszczyzna, a szczególnie j e j sztuka ludowa, w tym przede wszystkim tutejsza architektura i orna­ mentyka. Witkiewicz „sztukę góralską traktował wieloaspektowo: w katego­ riach społecznych — jako wytwór wolnego chłopstwa żyjącego w od129 13 l s l Í 2 S S. W i t k i e w i c z , O sztuce, krytyce artystycznej, stylu zakopiańskim, wy­ bitnych twórcach, sprawach narodowych i społecznych, Wrocław 1972, 63-64. W i t k i e w i c z , Juliusz Kossak, L w ó w 1906, s. 7-8. lso p ibidem, s. 6-7, gdzie Witkiewicz oceniając Trylogię H . Sienkiewicza główne jej znaczenie przypisywał w ujawnieniu potężnego plemiennego ducha narodu. Szlachta znalazła w Trylogii wyraz swej duszy, z kolei lud czyta ją i czuje tętno swego serca, ponieważ z kart tych buchnęła ż y w i o ł o w a siła plemienna. Różnica między nimi polegała na tym, że u Sienkiewicza podmiotem ple­ mienności jest szlachecki czyn patriotyczny (czyli działalność aktywna), natomiast u Witkiewicza dorobek artystyczny górali, co do którego sądził, że zawiera on rodzime znaki kulturowe zawarte w obiektach sztuki ludowej (a więc pasywne), mogące doprowadzić do odrodzenia polskiego stylu w kulturze ogólnej. 1211 o r 1 3 1 �112 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA miennych warunkach regionalno-przyrodniczych; etnograficznych — jako wysoko rozwinięty zespół form dorastających do rangi stylu; psychicz­ nych — jako wyraz duszy i pragnień jednostek i grupy etnicznej; wre­ szcie narodowych — jako zbiór plemiennych znaków kultury" . Dla­ tego też w jego planach politycznych miała ona spełnić zarówno misję narodową, jak i ogólnoludzką. Przeceniając — podobnie jak i inni miłośnicy tego regionu — k u l t u rowo-etyczny dorobek górali, który uważał za osiągnięcie kultury całego narodu , starał się uczynić z Podhala żywe sakrum narodowe. Zakła­ dał bowiem istnienie stylu prapolskiego, który przechował się w postaci możliwie pełnej wyłącznie na góralszczyźnie. Mitologizując górali uznał ich za najdoskonalszą odmianę rasy polskiej, o wybitnej inteligencji i wrażliwości na piękno. I właśnie dlatego szereg ich wytworów k u l t u ­ rowych (m. in. gwarę, architekturę, muzykę, tańce, pieśni i strój) szcze­ gólnie wyeksponował i zinterpretował w kategoriach narodowych. W ro­ ku 1886 sformułował teorię, że budownictwo ludowe Podhala (jego architektura i zdobnictwo), czyli styl zakopiański, to styl dawnego bu­ downictwa polskiego w ogóle. W latach 1892-1913 zaprojektował w Za­ kopanem szereg drewnianych w i l l i (z których najbardziej klasycznym przykładem jest willa „Pod Jedlami", gdzie jego pomysłu jest prawie całe wyposażenie wnętrza: klamki do drzwi, kinkiety, kominek i meble). Były one utrzymane w przestrzennych koncepcjach w i l l i burżuazyjnych I I połowy X I X stulecia, ale kryte wysokimi półszczytowymi dachami i przystrojone secesyjnie stylizowanym góralskim zdobnictwem, o któ­ r y m Witkiewicz nie wiedział, że stosunkowo niedawno zaczęło się sze­ rzyć na Podhalu. Teoria Witkiewicza wywołała gwałtowną polemikę. Niemniej jego budowle stały się wzorem dla wielu architektów i styl zakopiański — zwany polskim — zaczął się szybko rozpowszechniać poza Podhalem. Równocześnie — wkrótce przejęty przez innych — zaczął on opanowywać wiele dziedzin wytwórczości, poczynając od architektury, a kończąc na licznych gałęziach sztuki stosowanej (m. in. sprzętarstwo i pamiątkarstwo). 132 133 Poza Witkiewiczem szereg artystów wykorzystuje poszczególne, autentyczne elementy sztuki ludowej tworząc z nich nowe całości. Brzega, Gasieniecki projektują obiekty architektoniczne i meble na bazie góralskich motywów ludowych adaptując je do współczesnych wnętrz .132 M a j d a , Góralszczyzna..., s. 40. 133 przekonanie to jest tak silne, że Włodzimierz Tetmajer pisze o przechowa­ nym wśród chłopów od czasów piastowskich specyficznym poczuciu w ł a s n e g o pol­ skiego piękna zdobniczego. H . Sienkiewicz wprowadza w Krzyżakach gwarę góral­ ską jako dawną m o w ę polską, a Jan Pawlikowski przekłada Iliadę Homera nie tylko na gwarę góralską, ale i przerabia postaci bohaterów greckich na herosów góralskich. Por. też, Polski styl, „Ilustracja Polska", nr 1: 1901. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I 113 LUDOWEJ 1 3 4 mieszkalnych . W stylu zakopiańskim powstaje metaloplastyka, cera­ mika, buduje się domy, dworki i inne budynki nie tylko na obszarze całego kraju, ale także na Litwie, w Rosji, francuskim Tyrolu. Cechy w i l l i Witkiewicza nadaje H . Sienkiewicz opisując szlacheckie dwory. Niezwykle aktywna i rozległa działalność Witkiewicza sprawia, że on sam staje się prekursorem wielu poczynań w dziedzinie sztuki sto­ sowanej . „Przegląd Zakopiański" przez szereg lat informował czytel­ ników o jej konkretnych rozmiarach. M . i n . w 1901 r. reporter tego pisma z satysfakcją donosi: ш „Niestrudzony w pomocy wszędzie tam, gdzie o styl chodzi — twórca stylu P. Witkiewicz, dał wzory, rozumnie po obywatelsku pojęta zapobiegliwość k u ­ piecka dokonała reszty i oto mamy czysto polską, s w o j ą biżuterię... Dziś mamy biżuterię, jutro p o w i n n i ś m y stworzyć tkaniny polskie, potem znów coś innego, aż wszędzie na każdym drobiazgu, na każdej rzeczy położymy swoją narodową cechę. Nieprawda, że nie stać nas na to, że musimy posiłkować się obcymi wzorami. Wszystko m o ż e m y mieć swoje, ale by stworzyć, potrzeba polskiej d u s z y " . ш Zasięg oddziaływania idei Witkiewicza objął liczne kręgi społeczeń­ stwa, dla których propagowanie stylu zakopiańskego stało się patrio­ tycznym obowiązkiem. Stąd niesłabnące prośby o przesłanie projektów nie tylko na obiekty architektoniczne, lecz i inne przedmioty użytkowe ze wszystkich stron kraju i spoza niego, prawie zawsze motywowane chęcią posiadania czegoś naprawdę polskiego. Twórca stylu nigdy nie pozostał obojętny na te zamówienia . Obserwując rzeczywistość W i t ­ kiewicz miał więc prawo stwierdzić, że styl zakopiański spełnił najważ­ niejsze zadanie, jakim „jest ogarnięcie przezeń całego społeczeństwa... wytworzenie idealnych łączników między duszami ponad przepaściami strasznych materialnych nierówności i p r z e c i w i e ń s t w " . Należy do­ dać, iż cele te uważał za ideał społeczny każdego pierwiastka k u l ­ tury ». Równocześnie w czasie całej swojej twórczości Witkiewicz potępiał 1 3 7 138 13 1 3 4 Specjalną osobliwością jest projekt pianina, sporządzony przez S. Witkiewi­ cza w stylu zakopiańskim. Znakomicie ilustrują te zagadnienia Listy o „stylu zakopiańskim" 1892-1912, K r a k ó w 1979, ze wstępem, komentarzem i opracowaniem M. Jagiełły. „Przegląd Zakopiański", nr 27: 1901, s. 249. D o s k o n a ł y m tego przykładem jest list T. Filipowicza, w którym autor pisze: „Jeżeli Niemcy sadzą się na to, aby stworzyć sobie styl i w tym celu w y s y ł a j ą i do nas siły profesorskie co rok, jak prof. Jessena, i starają się, aby w publicz­ ności szerokiej rozbudzić myśl popierania tego kierunku, tak my Polacy, mając rodzimy s w ó j styl, mamy obowiązek kardynalny rozpowszechnienia go i zdobywa­ nia mu popytu i uznania. Spółka stolarska w Poznaniu ma zamiar zainteresowania .się praktycznego tym stylem i pragnie w tym celu sprowadzić sobie modele". F r a g ­ ment listu T . Filipowicza, członka Zarządu Spółki Stolarskiej w Poznaniu do S. Wit­ kiewicza z 1900 roku, zamieszczonego w Listach..., s. 434. W i t k i e w i c z , O sztuce..., s. 66-67. Ibidem, s. 66. 1 3 5 1 3 6 1 3 7 1 3 8 139 8 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �114 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA próby zatrzymania sztuki ludowej w pewnym punkcie rozwoju (czyli podejście etnograficzne), uważając, że powinna się ona ciągle doskona­ lić. Był zdecydowanie przeciwny poczynaniom mającym na celu tworze­ nie „rezerwatów" sztuki ludowej, sztucznie kontynuującym „dawną" sztukę ludową w warunkach, w których siłą rzeczy musi ona zamierać, jeśli nie stworzy innych form odpowiadających zmiennym warunkom życia. Plastyka ludowa jego zdaniem mogła się rozwijać jedynie w ści­ słej łączności z różnymi gałęziami sztuki wielkiej (elitarnej) oraz przej­ mowaniu i rozwijaniu podstawowych motywów sztuki ludowej (czyli swojskich motywów) udoskonalonych przez ulepszenie narzędzi produk­ cji. Na ten temat pisał m. in. w 1891 г.: „... nie czekając na przyjście geniusza, który by w sposób cudowny z ni­ czego stworzył oryginalne formy artystyczne, należy się zwrócić do ludu i z jego zasobów, które na pewno są samobytne i oryginalne, wziąć pierwiastki tych form i przenieść je do życia całego społeczeństwa, przystosowując je do bardziej złożonych i wykwintniejszych potrzeb; wzbogacając jednocześnie nie tylko siebie 0 jedną dodatnią, ale pomnażając zarazem dobro ogólnoludzkie" ° . 14 Styl według niego miał służyć przede wszystkim życiu, ponieważ zrodzony został przez materialne i duchowe potrzeby człowieka. Dla­ tego też niejednokrotnie proste przedmioty, jak zydle czy półki wzboga­ cał w formę i ornament, tworząc zupełnie nowe obiekty, np. fotele czy kredensy oraz wprowadzał liczne elementy ze stylów historycznych (np. 7 gotyku strzelisty dach i pazdury, z baroku ryzowanie naczyń). Rów­ nocześnie apelował o zorganizowanie silnego przemysłu drzewnego na góralszczyźnie, aby zniwelować zacofanie gospodarcze tej części kraju 1 podnieść stopę życiową mieszkańców oraz otaczał opieką i protekcją jednostki szczególnie uzdolnione (np. cieśli). Polemice wokół stylu zakopiańskiego nie będziemy poświęcali na tym miejscu wiele uwagi. Zainteresowanych odsyłamy do bogatej lite­ ratury przedmiotu, w t y m chociażby do „Przeglądu Zakopiańskiego". Ogólnie tylko należy powiedzieć, że kwestionowano w ogóle jego naro­ dowy charakter, zarzucano mu sięganie do różnych stylów historycznych z obszaru przekraczającego nawet Europę, całkowicie odmawiano mu miana stylu, ponieważ miał nie posiadać konstrukcyjnej formy lecz w y ­ łącznie ornament itd. Zarzut najpoważniejszy, który był główną przy­ czyną porażki stylu zakopiańskiego, to mityzacja Podhala i nie zwraca­ nie uwagi na sztukę innych terenów Polski, którą brano pod uwagę t y l ­ ko po to, aby dostarczyć koronnych dowodów o powszechności góral­ szczyzny . Szereg z tych zarzutów jest bez wątpienia słusznych. Zakopiański styl regionalny nie mógł być stylem ogólnopolskim, ponieważ wyrósł ш 140 1 4 1 Ibidem, s. 64. J a g i e ł ł o , Wstęp, [w:] Listy..., s. 20-21. �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 115 LUDOWEJ ze specyficznych warunków środowiskowo-geograficznych (np. nie był przystosowany do zabudowy miejskiej), natomiast stworzenie stylu ogól­ nonarodowego wymagało wykorzystania również dorobku artystycznego ludności innych terenów kraju. Dyskusje i polemiki wokół sztuki podhalańskiej sprawiły, iż poglą­ dy na samą sztukę ludową zaczęły ulegać istotnej zmianie. Z architek­ tury i zdobnictwa poszerzono jej zakres o malarstwo i rzeźbę. Ponadto „od traktowania tej sztuki jako zjawiska etnograficznego, jako materiału do twórczości artystów zawodowych, przechodzono z wolna do u z n a n i a j e j j a k o wartości autonomicznej, posiadającej obiektywne walory a r t y s t y c z n e . Długo przeważało jednak przekonanie, że sztuka ta nadaje się do upowszechnienia — jako w ł a ś n i e sztuka narodowa — dopiero po jej zmodyfi­ kowaniu, stylizacyjnym upiększeniu" . 14S Właśnie w jego efekcie wykształca się szeroki ruch dążący do ma­ sowej produkcji wyrobów ludowego przemysłu domowego po uprzed­ nim dodaniu do nich inspiracji i stylizacji, zgodnie z narzuconym z g ó ­ r y wzornictwem. Powstają w t y m czasie liczne szkoły rzemiosł, prowa­ dzone są ośrodki i kursy koszykarskie, kilimiarskie, koronkarskie, garn­ carskie, snycerskie itp. Wyraz odrębności narodowej starano się uzy­ skać odpowiednio ukierunkowując i rozwijając twórczość ludową w za­ kresie sztuki stosowanej, a w t y m szczególnie dekoracyjnej. Dyskusje i polemiki, jakie rozgorzały wokół stylu, miały również ogromne znaczenie kulturalne, społeczne i polityczne. Witkiewicz uświa­ domił istnienie, wartość i znaczenie sztuki ludowej. Co więcej nobili­ tował ją włączając do kultury ogólnonarodowej. „Oddziałał na świado­ mość narodową całego kraju, stworzył coś w rodzaju jego literacko-plastycznej emanacji" , dlatego też na samo zjawisko stylu należy spojrzeć szerzej nie ograniczając się wyłącznie do jego propozycji zdob­ niczych czy architektonicznych. Ówczesna sytuacja polityczna podzielonego między zaborców kraju, połączona z patriotyzmem Witkiewicza, spowodowała jego dążenie do nobilitacji sztuki jako ogniwa państwowości, dowodu życia i istnienia narodu pozbawionego państwa. Sztuka, a szczególnie sztuka ludowa, miała przemówić do całego świata w imieniu narodu . Była więc dla niego orężem walki politycznej. Równocześnie miała być immanentną siłą zbiorowego życia, budzącą instynkt narodowy. Stanowiła kapitał narodu dotąd nie wykorzystany, zmistyfikowane pojęcie narodu. Waga społeczna stylu polega głównie — jak się wydaje — na tym, że powsta­ jąc na styku dwu przejawów życia społecznego, takich jak polityka i sztuka, mógł usatysfakcjonować zarówno wielbicieli sztuki ludowej, 143 144 B u r s z t a , Kultura chłopska..., s. 409. T. C h r z a n o w s k i , Góry, „Twórczość", nr 5: 1973, s. 93. Por. W i t k i e w i c z , Na wystawę paryską, [w:] W kręgu..., s. 379. �110 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA jak i wyznawców haseł narodowych (zawsze noszących treści politycz­ ne), mogących udokumentować swoje uczucia patriotyczne, np. przez wybudowanie domu w stylu polskim. Sama zaś popularyzacja stylu była bez wątpienia jedną z form podtrzymania poczucia narodowego . Jak pisze A. K. Olszewski: „Koncepcja stylu zakopiańskiego jako stylu pol­ skiego leży bardziej w sferze intelektualnych spekulacji aniżeli historii s z t u k i " . Ta intelektualna spekulacja to nic innego, jak dążenie do udokumentowania istnienia i żywotności narodu pozbawionego własnego państwa, odrzucenie tandety kosmopolitycznej, zachowanie godności na­ rodowej oraz stworzenie ogólnonarodowego stylu wspólnego wszystkim warstwom społecznym. Ogromne zainteresowanie, jakie wywołała kon­ cepcja Witkiewicza, jak się wydaje było spowodowane głównie tym, że w ówczesnej sytuacji politycznej treści narodowe dominowały nieomal we wszystkich dziedzinach życia kulturalnego i społecznego (o czym nie zawsze pamiętają krytycy). Witkiewicz — jak byśmy o tym powie­ dzieli dziś — wypełnił konkretne zapotrzebowanie społeczne . Mityzując lud głosił, że uczynił on dar narodowi ze swojej sztuki. Ten poda­ runek powinien stać się symbolem zbratania wszystkich warstw społecz­ nych, a rolę tę miał spełnić styl zakopiański. Ostre zarzuty, że usiło­ wał pokryć jednym dachem wszystkie warstwy społeczne, niwelując w ten sposób konflikty klasowe, nie są w pełni uzasadnione, ponieważ nie uwypuklają patriotycznego charakteru jego ideologii, zmierzającej do uczynienia z narodu jedności politycznej drogą integracji różnych warstw społecznych w płaszczyźnie duchowej i k u l t u r o w e j . 14S 14e 147 148 Idea Witkiewicza była romantycznym dążeniem ratowania kraju. Podhale stanowiło dla niego jądro tożsamości narodowej. Takie posta­ wienie sprawy nie tylko nobilitowało sztukę góralską, lecz lokowało ją na piedestale. Propagowanie jej wyzwoliło w społeczeństwie poczucie dumy i zapotrzebowanie na swojskość. A sam Witkiewicz — wzorem romantyków (szczególnie A. Mickiewicza), wziął na siebie wybawienie narodu z niewoli. Stał się wychowawcą i kaznodzieją. Przez próbę uszla­ chetnienia pierwotnej ludowości w taki sposób, aby stała się gałęzią ro­ dzimej kultury, stanął w jednym rzędzie z Mickiewiczem, Chopinem i Moniuszką. Co więcej, był nieświadomym propagatorem zarówno my­ śli Ruskina i Morrisa, jak С. K. Norwida. Nieświadomym, ponieważ zapoznał się z ich twórczością dopiero wówczas, gdy idea stylu zako­ piańskiego była w pełni rozkwitu. Podobnie jak С. K. Norwid pragnął 1 4 5 Por. J a g i e ł ł o , Wstęp, [w:] Listy..., s. 20. A. K . O l s z e w s k i , Przegląd koncepcji stylu narodowego w teorii architek­ tury polskiej przełomu XIX i XX wieku, [w:] Sztuka i krytyka, Materiały do S t u d i ó w i Dyskusji z Zakresu Teorii i Historii Sztuki, K r y t y k i Artystycznej oraz B a d a ń nad Sztuką, R. 7: 1956, nr 3-4, s. 303. Ibidem, s. 303. Por. W i t k i e w i c z , Po latach..., s. 86. 1 4 6 147 1 4 8 �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I LUDOWEJ 117 wykorzystać wartości sztuki dla sprawy narodowej i kształtowania ety4 ki i estetyki społecznej. Dla każdego z nich sztuka była dorobkiem du­ cha narodowego, jego syntezą, o ogromnym potencjale energii, z którego należało uczynić broń polityczną. Równocześnie obaj uważali, że sztukę należy włączyć w proces rozwoju przemysłowego, ponieważ zawsze łą­ czyli ją z życiem i pracą ludzką. Wydaje się słuszne stwierdzenie, że ten patriotyczny obowiązek, który uświadomił nam Norwid, Witkiewicz wcielał w życie . „Sztuka polska istnieje dziś i spełnia całkowity za­ kres czynu, o jakim marzył Cyprian Norwid. Możemy go uznać za pro­ roka..." — pisał Witkiewicz w 1902 r . Nawet współcześni uważają ideę stworzenia uniwersalnego powszech­ nego stylu polskiego za swoistą deklarację polityczną Witkiewicza. Jed­ nak w powojennych krytykach nu in. Józefa Rurawskiego — zarzuca­ jącego Witkiewiczowi, że jego idea służyła utrwalaniu istniejącego po­ rządku społecznego, przyciągając pod płaszczem pozornej postępowości i zachwytu nad sztuką ludową , czy Bogdana Rogatko — określają­ cego poglądy Witkiewicza jako „solidarystyczne, ludomańskie, a w osta­ teczności po prostu nacjonalistyczne" , niezwykle ostro sformułowane fądy zdają się nie uwzględniać warunków społeczno-politycznych kraju w okresie jego działalności oraz nie brać pod uwagę historycznie zmien­ nego zakresu znaczeniowego takich pojęć, jak: nacjonalizm i patriotyzm. Również imputowanie Witkiewiczowi, że traktuje styl zakopiański jako panaceum na wszystkie konflikty społeczne, nie wydaje się słuszne. Mimo skłonności do utopijnego myślenia nie raz dał on dowód zna­ jomości sytuacji politycznej i społecznej. Styl według niego miał być ogniwem łączącym wszystkie warstwy narodu, dowodem pochodzenia z jednego wspólnego pnia w społeczeństwie klasowo zróżnicowanym. Prawdą jest natomiast, że niejednokrotnie klasy posiadające wykorzy­ stywały do swoich celów idee Witkiewicza, ale nie możemy go obarczać za to odpowiedzialnością . ł 4 9 1 5 0 ш 152 ш 1 5 4 J. Majda słusznie zwrócił uwagę na częste wypaczanie ideowych, zabiegów pisarzy i innych twórców Młodej Polski. Mitologizacja chłopa poszukiwanie znaków ducha narodowego w kulturze ludowej wynikały z ówczesnych potrzeb społeczno-politycznych i miały czysto narodowy charakter. I mimo, że w konsekwencji prowadziły do idealizacji i homeryzacji Podhalan, były świadomym działaniem inteligencji twórczej r 1 4 9 Ma j d a, Góralszczyzna..., s. 101-102. W i t k i e w i c z , O sztuce..., s. 67. 151 p Wsięp do J . M a r c h l e w s k i , O sztuce. Artykuły, polemiki oraz listy. Zebrał, wstępem i skorowidzem opatrzył J. Rurawski, Warszawa 1957, s. 39. B. R o g a t k o , Juliana Marchlewskiego artykuły o sztuce, [w:] Utopia Mło­ dej Polski, Łódź 1972, s. 110. Por. J a g i e ł ł o , Wstęp, [w:] Listy..., s. 18-19. M a j d a , Góralszczyzna..., s. 47-48. 1 5 0 o r 1 5 2 1 5 3 1 5 4 �118 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA i artystów w istniejącej sytuacji politycznej. Analizowanie ich dzieł wyłącznie w kategoriach konwencji literackiej i estetycznej oraz nazy­ wanie politycznej — ideowej treści głównie ludomanią, mityzacją wsi czy artystyczną zabawą prowadzi do tłumaczenia tego zjawiska jako iormy ucieczki od rzeczywistości. Interpretacja taka zubaża i spłyca ro­ zumienie całego ruchu opartego na romantycznych tradycjach, ponieważ nie bierze pod uwagę warunków politycznych, które skierowały arty­ stów i twórców do poszukiwania dróg zabezpieczenia podstawowych składników bytu narodowego, rzeczywistych wartości kultury ludowej jako antidotum na nasiloną w t y m czasie falę kosmopolityzmu oraz chłopów jako autentycznej siły społecznej. W okresie bujnych dyskusji o stylu zakopiańskim, które t r w a ł y przez szereg lat, a jakich efektem były różne formy działalności arty­ stycznej, lub bardzo szybko zniknął z pola widzenia entuzjastów stylu. Zachował i ukazał kulturę narodu z czasów przedchrześcijańskich i na t y m skończyła się jego rola. Teraz była kolej na artystów, którzy po­ winni zająć się „uszlachetnianiem" elementów, celem rekonstrukcji lub rozbudowy stylu. W roku 1901 staraniem Jerzego Warchałowskiego i i n ­ nych założono w Krakowie Towarzystwo Polska Sztuka Stosowana, skupiające głównie krakowskich malarzy, zwanych Młodą Polską. Pro­ gram swej działalności przedstawili we wstępie pierwszego numeru „Materiałów Polskiej Sztuki Stosowanej" (Kraków 1902 г.). Postulowali w nim wprowadzenie do swojej twórczości elementów secesji z do­ mieszką ludowości. Sztuka ludowa była dla nich jedną z podstawowych dziedzin zainteresowania, patrzyli jednak na wieś z punktu widzenia „kolorowego i spokojnego życia wieśniaka". Powstanie Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana było w znacznym stopniu stymulowane rozwojem przemysłu kapitalistycznego, który po­ stawił przed artystami konieczność dostosowania do jego wytworów no­ wych form artystycznych. Możliwość opanowania przez artystyczne w y ­ roby polskie rynku krajowego oraz zwiększenie ich eksportu była re­ alna tylko wówczas, gdy nadawano i m cechy określane jako specyficz­ na sztuka narodowa. Towarzystwo PSzS skierowało swoje patriotyczne dążenie do stworzenia polskiego stylu opartego na twórczości ludowej nie tylko Podhala, ale i innych regionów kraju (np. Kurpi, Łowickiego, Krakowskiego). Odrębność narodową i sztukę narodową miały tworzyć według jednego z założycieli Towarzystwa — J. Warchałowskiego: „Z jednej strony indywidualny talent najbardziej uzdolnionych s y n ó w na­ rodu bez w z g l ę d u na to, czy będzie to w y k s z t a ł c o n y w szkołach i podróżach ar­ tysta, czy prymitywny, iskrą bożą natchniony ludowy twórca, z drugiej — ogólna suma ludzkiego dorobku, przekazana wiekami tradycja, z głębi duszy ludowej wydobyty styl..." 1 5 5 1 5 5 J . W аг с h a ł o w s к i, Katalog nych, K r a k ó w 1905, s. 41. nowożytnych tkanin i wyrobów ceramicz­ �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUDOWEJ 119 W przeciwieństwie do stylu zakopiańskiego, który wbrew zalece­ niom S. Witkiewicza twórczego czerpania ze wzorów ludowych w prak­ tyce jego następców ograniczał się do mechanicznego przenoszenia mo­ tywów ludowych do zdobnictwa wnętrz miejskich, przedstawiciele PSzS, starali się wniknąć w istotę twórczości ludowej i technikę (czy sposób) powstawania dzieł ludowych, a dalej wystąpili z postulatem szkolenia artysty ludowego, dostarczania mu precyzyjnych narzędzi oraz szerokie­ go szkolenia w dziedzinie plastycznej. Siedzibą działalności Towarzy­ stwa był Kraków. Zacofana gospodarczo i przemysłowo Galicja odczu­ wała bardziej niż inne tereny kraju — gdzie istniał konflikt między proletariatem a burżuazją — sprawy życia chłopskiego. Była świadkiem tworzenia się Stronnictwa Ludowego (założonego m. in. przez Bolesława Wysłoucha i Jana Stapińskiego), znała działalność polityczną Stojałowskiego, pielgrzymkę chłopów, wiece ludowe, udział włościan w obcho­ dach świąt narodowych oraz wybory przedstawicieli wsi do Rady P a ń ­ stwa i Sejmu (1907-1908 г.). Fakty te zwróciły uwagę artystów kra­ kowskich na życie chłopa galicyjskiego i jego sztukę, chociaż nie do­ strzegali konfliktów społecznych i rozwarstwienia wsi. Widzieli w niej głównie barwność, malowniczość i mnogość zachwycających motywów zdobniczych. Stanowisko takie jest typowe zarówno dla przedstawicieli Towarzy­ stwa PSzS, jak i założonego w 1897 r. Towarzystwa Artystów Plasty­ ków — Sztuka, do którego należeli: T. Axentowicz, J. Chełmoński, J. Malczewski, J. Mechoffer, A. Piotrowski, J. Stanisławski, L . W y czółkowski, S. Wyspiański, J. Fałat, W. Tetmajer . Towarzystwo PSzS stawiało sobie za cel: 156 „pobudzenie oryginalnej twórczości w dziedzinie polskiego przemysłu arty­ stycznego przez stworzenie atmosfery odrębnej, zgodnej z duchem narodu. Z a ­ danie to w znacznej części spełnia gromadzenie materiałów z zakresu sztuki lu­ dowej całej Polski tudzież zabytków dawnego polskiego przemysłu artystycznego, noszących odrębne cechy... dalszym celem... jest wykonywanie p o m y s ł ó w w tej atmosferze rodzimej powstałych" . 1 5 7 Zgodnie z programem Towarzystwa PSzS oprócz popierania ludo­ wości, zrzeszeni w nim artyści czerpali z dorobku polskiej sztuki i ar­ chitektury dawnej. W ich dziełach coraz wyraźniej pozostających pod 1 M J . S t a r z y ń s k i w artykule, Realizm krytyczny Aleksandra Gierymskiego, „Przegląd Artystyczny", nr 1-2: 1950, krytycznie omawia twórczość tej grupy arty­ stów traktujących twórczość ludową jako barwną i malowniczą sztukę rozśpiewa­ nego i roztańczonego chłopa. Idealistycznemu ujmowaniu chłopskiej rzeczywistości przeciwstawia się w tym okresie jedynie malarstwo A. Gierymskiego (szczególnie obraz „Trumna chłopska", „Chłopiec niosący snop zboża", „Droga wiejska z trzema chałupami"), świadczące o znajomości i rozumieniu przez autora prawdziwego życia wsi. Odezwa Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana do S. Witkiewicza, [w:] Listy..., s. 574-575. 157 �120 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA wpływem secesji widoczna jest domieszka ludowości. Motywy ludowe krzyżują się z wpływami secesji w rzemiośle artystycznym, budownic­ twie, detalach architektonicznych, ozdobnych formach żelaznych. Już jednak po kilku latach działalności Towarzystwa PSzS nastę­ puje moment refleksji. J. Warchałowski w roku 1904 pisze: „Doświadczenie atoli m ó w i nam z całą pewnością, iż trzeba stać czujnie na straży twórczości oryginalnej, potępiać ślepe i nieuczciwe n a ś l a d o w n i c t w o zawsze i wszędzie ostrzegać przed zbyt bezkrytycznym przyjmowaniem m o t y w ó w ludo­ wych, sztukę zaś ludową otoczyć jak największą opieką, a istotnym talentom spośród ludu ułatwić rozwój dając im rozumne wykształcenie artystyczne lub jedynie dostarczając jak najdoskonalszych środków technicznych" . 15s Zarówno J. Warchałowski, jak i E. Trojanowski ostrzegają przed bezmyślnym stosowaniem motywów ludowych, dowolnemu ich kopio­ waniu i przenoszeniu na inny materiał czy technikę, stawiając za wzór do naśladowania nie motywy ludowe, ale sposób powstawania ludowej t w ó r c z o ś c i . Występują także ostro przeciwko wznoszeniu budynków w stylu zakopiańskim wszędzie tam, gdzie są one obce sztuce miejsco­ wej. Działalność towarzystwa PSzS na polu reform rodzimego rzemiosła i przemysłu artystycznego dała początek innym instytucjom podobnego typu, a szczególnie grupie pod nazwą Architektura, Rzeźba, Malarstwo i Rzemiosło (ARMIR), przekształconej w 1913 r. w Warsztaty Krakow­ skie. Starając się oddziaływać na estetykę przedmiotów codziennego użytku przez podniesienie poziomu rzemiosła artystycznego również Warsztaty Krakowskie opierały się na doświadczeniach twórczości l u ­ dowej. Dążyły do artystycznej jedności treści ludowych z treściami sztuki artysty profesjonalnego, przy równoczesnym zwróceniu uwagi na uzależnienie formy przedmiotów od jakości materiału, techniki i tech­ nologii jego wytwarzania. Ponadto powierzyły jednemu artyście pro­ jektowanie i wykonywanie przedmiotów artystycznych, a także zainicjo­ wały metodę ujawniania wrodzonych zdolności artystycznych u dzieci i młodocianych, którzy dotąd nie uczyli się rysunku. Działalność S. Witkiewicza, Polskiej Sztuki Stosowanej i Warszta­ tów Krakowskich chronologicznie obejmuje ostatnie lata X I X stulecia i sięga, aż do początków I I Rzeczypospolitej. Jej szczególne znaczenie polega z jednej strony na tym, że stworzone zostały podstawy nowo­ czesnego polskiego przemysłu i rzemiosła artystycznego, z drugiej zaś na tym, że w swych wypowiedziach artystycznych twórcy korzystali wielokrotnie z doświadczeń sztuki ludowej. W ich programie teoretycz­ nym zwraca uwagę dążenie do stworzenia sztuki narodowej opartej na twórczości chłopskiej; myśl zainicjowana już przez С. K. Norwida zo1S9 1 E S 1 5 9 1902. O sztuce stosowanej, K r a k ó w 1904, nadbitka „Czasu", s. 13. Por. E . T r o j a n o w s k i , Sztuka i lud, „Tygodnik Ilustrowany", nr 42: �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI 121 LUDOWEJ stała wydatnie rozwinięta przez S. Witkiewicza (na bazie sztuki podha­ lańskiej), a najpełniej była realizowana przez Towarzystwo Polska Sztu­ ka Stosowana. Ponadto twórcze nawiązywanie nie ograniczające się wyłącznie do naśladownictwa wzorów i motywów. Mimo że realizacja tego hasła rzuconego przez Witkiewicza a pogłębionego przez Polską Sztukę Stosowaną nie zawsze była praktycznie wykonywana. Innymi osiągnięciami było działanie w kierunku. kształcenia uzdolnionych ar­ tystów wiejskich (m. in. przez dostarczanie i m precyzyjnych narzędzi, czym zajmowało się Towarzystwo Polska Sztuka Stosowana), zwalczanie tendencji do separowania sztuki ludowej i wprowadzanie jej do różnych dziedzin plastyki, dzięki czemu możliwy stał się jej dalszy rozwój (teza S. Witkiewicza) oraz dążenie do tego, aby projektant (artysta-plastyk) był ściśle związany z warsztatem, czyli dokładnie poznał wszystkie pro­ cesy wytwórcze zaprojektowanego przez siebie przedmiotu (Warsztaty Krakowskie). Przedstawione w dużym uproszczeniu założenia teoretyczne pozo­ stają w znacznym stopniu aktualne i współczesne. Należy jednak za­ znaczyć, że ich dowolna interpretacja spowodowała liczne rozbieżności między teorią i praktyką, szczególnie w zakresie stosunku do sztuki ludowej. Największym błędem było traktowanie tego zjawiska jedno­ licie, bez uwzględnienia postępującego rozwarstwienia wsi i wpływu te­ go procesu na sztukę ludową. Takie stanowisko nie zwracające uwagi na elementy walki czy buntu zawarte w sztuce ludowej wynikało z ogra­ niczonego spojrzenia na życie wsi polskiej i prowadziło do dostrzegania jedynie zamożnych gospodarzy hołdujących tradycji i obyczajom, a nie szerokich mas chłopskich ° . Na t y m polu swoistym wyjątkiem są m.in. poszukiwania właściwej interpretacji sztuki ludowej L . Pugeta i E. Tro­ janowskiego projektujących meble do nowoczesnych wnętrz. Panująca powszechnie opinia o kolosalnym wpływie t r a d y c j i na sztukę ludową spowodowała, iż łączenie sztuki ludowej z innymi gałę­ ziami plastyki w polskim środowisku artystycznym opierało się głównie na czerpaniu z niej walorów dekoracyjnych, prostoty formy i naiwno­ ści widzenia świata bez uwzględniania jej wartości treściowych, a skom­ plikowane niekiedy zjawiska zachodzące w jej obrębie niejednokrotnie usiłowano wyjaśnić analogiami z twórczością dziecka czy ludów prymi­ tywnych (np. S. Szuman, K . Homolacs). Również rozważania teoretyczne ograniczały się do analizy formal­ nej nie uwzględniającej treści dzieła sztuki i środowiska, w jakim po16 161 160 p też W o j c i e c h o w s k i , Elementy..., s . 70-72. 161 p r z e c i w s t a w i ł się jej dopiero S. S z u m a n w 1929 r. w pracy, Daione kili­ my w Polsce i na Ukrainie, P o z n a ń 1929, przeprowadzając w y r a ź n y podział między czynnym stosunkiem do tradycji (umożliwiającym dalszy rozwój sztuki), a stosun­ kiem biernym, czyli o d w o ł y w a n i e m się do zastanych, zamarłych form i wiernym naśladownictwie dawnych m o t y w ó w uniemożliwiającym dalszy rozwój sztuki. o r �122 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA wstawały, oraz potrzeb, które zaspokajały. Sprzyjało to formułowaniu teorii o żywiołowym i spontanicznym powstawaniu twórczości chłop­ skiej, sztuki dziecka i ludów pierwotnych (S. Szuman, K . Homolacs). Wpływ tych poglądów jest widoczny m.in. w działalności Warsztatów Krakowskich, gdzie A. Buszek rozpoczynając produkcję batików zatrud­ nił grupę dziewcząt bez żadnego przygotowania artystycznego do kom­ ponowania wzorów oraz K. Stryjeńskiego (1920 r.) w Szkole Przemysłu Drzewnego w Zakopanem. Tendencja do izolowania artystów wiejskich od nauki i wymaganie od nich jedynie nieuczonej, spontanicznej twór­ czości stwarzały teoretyczne uzasadnienie ówczesnej akcji opiekuńczej, która w konsekwencji polegała na tworzeniu swoistych rezerwatów .sztuki ludowej oraz odseparowywaniu jej od życia społeczeństwa. Sztuka ludowa wywarła także znaczny wpływ na kierunek arty­ styczny, zwany formalizmem. Jej polska odmiana — formizm — nawią­ zywała z jednej strony do sztuki ludowej (np. w zakresie tematyki i techniki tworzenia dzieł) i stylów historycznych, z drugiej natomiast do najnowszych kierunków światowych, takich jak: futuryzm, ekspresjonizm i kubizm. Dzieła formizmu nie zawierają jednak cech charakte­ rystycznych dla twórczości rodzimej, ponieważ w wielu wypadkach ograniczają się do manierystycznej stylizacji bez wydobywania auten­ tycznych treści sztuki ludowej (np. Z. Stryjeńska, J. Szczepkowski) . Kanony zbliżone do tych, jakimi kierowała się sztuka ludowa, za­ czynają pojawiać się i obowiązywać w sztuce oficjalnej około 1910 r. Są to: anaturalizm, prostota, schematyczność, skrótowość oraz wszelkie uproszczenia formalne. Pod wpływem inspiracji sztuki ludowej tworzy w t y m czasie W. Skoczylas, T. Czyżewski, Z. Pronaszko, J. Szczepkow­ ski. W. Skoczylas zainteresował się głównie podhalańskim drzeworytem ludowym, który wprowadził i rozpowszechnił w oficjalnym polskim drzeworytnictwie. T. Czyżewski stosując ludowe uproszczenia formal­ ne podejmował tematy religijne (np. Głowa Chrystusa, Madonna). Na­ tomiast inspiracje rzeźby ludowej przejęte zostały w kompozycjach L. Chwistka (np. projekt ołtarza, Pieta) i J. Szczepkowskiego (np. w pro­ jektach pomników i ołtarzy). 162 Szczyt dojrzałości w korzystaniu z inspiracji folklorem i sztuką l u ­ d o w ą osiągnął S. Wyspiański. W swej bogatej twórczości poetyckiej, malarskiej, dramaturgicznej i inscenizacyjnej łączył liczne wątki kla­ syczne, romantyczne, folklorystyczne, mity i legendy historyczne oraz aktualne problemy polityczne i kulturalne w jedno spójne widowisko. Dzięki temu uzyskiwał siłę ekspresji, która wstrząsała umysłami i roz­ palała uczucia narodowe. W dramacie Bolesław Śmiały (z 1900 r.) nie tylko aktorzy występują w piastowskich kierezjach, ale uzupełniają kostiumy i widowisko liczne ludowe elementy krakowskie, ruskie, podPor. też W o j c i e c h o w s k i , Elementy..., s. 77-78. �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUDOWEJ 123 halańskie, które mimo swej różnorodnej proweniencji tworzą sztukę zarówno barwną, jak i jednorodną w polsko-narodowym wyrazie. Na t y m polu był S. Wyspiański szeroko naśladowany zarówno przez współ­ czesnych, jak i późniejszych twórców . J. Starzyński w pracy Polska droga do samodzielności w sztuce (Warszawa 1973) jako podstawowe cechy sztuki polskiej wymienia: się­ ganie do źródeł rodzimej twórczości ludowej, walkę o styl narodowy na przełomie X I X i X X w., nawiązywanie do właściwych polskiemu folklorowi (wiejskiemu i miejskiemu) tradycji myślenia imaginatywnego i symbolicznego. Cechy te uważa za ucieleśnienie jednolitej zasady stylu polskiego, dążącego do pełnej syntezy sztuk plastycznych. Ten znako­ m i t y znawca sztuki wysuwa ponadto hipotezę, że między dziełami sztu­ k i rodzimej, niezależnie od okresu, w jakim.powstawały, istnieje swoista prawidłowość związków wewnętrznych wyrażająca się w pokrewieństwie formy, gdzie „jak wspólny kamerton dźwięczy w nich najsubtelniejszy poprzez wieki ciągnący się akcent ludowości" (s. 13-14), który zwłaszcza od końca X I X w. nadawał sztuce polskiej oryginalność oraz samodziel­ ność i był miernikiem jej w i e l k o ś c i . 163 1M Neoromantyczna fascynacja ludowością przyniosła w efekcie szeroko dyskutowaną teorię sztuki narodowej S. Witkiewicza oraz próby adap­ tacji elementów sztuki warstwy chłopskiej dla potrzeb rozwoju narodo­ wego przemysłu i rzemiosła artystycznego, sztuki stosowanej, malar­ stwa, rzeźby. Inspiracja sztuką ludową, obok powstania (powołania do życia) różnorodnych form profesjonalnej twórczości artystycznej, spo­ wodowała również wzmożoną akcję zbierania materialnych okazów k u l ­ tury i sztuki ludowej (M. i B. Dembowscy, W. Gerson, J. Warchałow­ ski, S. Udziela), które są zalążkiem późniejszych zbiorów muzealnych. Równocześnie powstaje szereg prac (np. K. Matlakowskiego, K. Tet­ majera, S. Witkiewicza, J. Warchałowskiego; syntetyczna o budownictwie L . Pugeta) K . Mokłowskiego Sztuka ludowa w Polsce z 1903 r. oraz przyczynków (szczególnie Z. Glogera, W. Gersona, M . Wawrzynieckiego, ponadto S. Udzieli Poczucie piękna u ludu ropczyckiego). Większe i mniejsze prace drukuje „Wisła", a następnie „Lud". Do roku 1906 na łamach „Sztuki Stosowanej" i „Materiałów Polskiej Sztuki Stosowanej" zamieszczane są rysunki i zdjęcia obiektów sztuki ludowej. W latach w p B u r s z t a , Kultura chłopska..., s. 402. Zdaniem B u r s z t y (Kultura ludowa..., s. 277-278) w dobie Neoromantyzmu artyści polscy czerpią inspiracją z treści folklorystycznych w trojaki sposób. Jedni podejmują temat ludowy nie nawiązując do w y o b r a ż e ń ludu i do jego sztuki (np. Norblin, Chełmoński, Tetmajer). Drudzy sięgają po struktury folklorystycznej inspi­ racji (Malczewski, który jest równocześnie prekursorem folkloryzmu w dobie Neo­ romantyzmu). Wreszcie nieco później ostatnia grupa, do której należą m. in. Sko­ czylas, Czyżewski, Pronaszko, Szczepkowski, Chwistek, nastawia się na sztukę ludową. o r 1 6 4 �124 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA następnych ich miejsce zajmują już jednak wzory artystów plastyków i architektów (S. Wyspiańskiego, S. Witkiewicza, J. Mehoffera, K . T i chego, K. Stryjeńskiego, L . Pugeta, E. Trojanowskiego i innych) inspi­ rowane sztuką ludową. Późniejsze zainteresowania sztuką prymitywu, twórczością dzieci, psychologią twórczości, powodują oddalenie się To­ warzystwa Polska Sztuka Stosowana oraz Warsztatów Krakowskich od tematyki odkrywania nowych zabytków i regionów kraju. Mimo tej całej niezwykle dynamicznej i bogatej działalności inteli­ gencja, koncentrując się na folklorystycznych inspiracjach, z reguły nie wnikała w realia życia i twórczości warstwy chłopskiej. Postawę jej krytycznie oceni z perspektywy czasu znany działacz chłopski J. A. Król, stwierdzając z goryczą, iż inteligencja szlachecka po zniesieniu p a ń ­ szczyzny reprezentowała postawę dość odległą od rozumienia rzeczywi­ stych ekonomicznych i społecznych problemów wsi. Odkrycie przez nią sztuki i folkloru ludowego wprawia ją w zachwyt; powoduje, iż docho­ dzi ona do wniosku, że wyzwolony chłop to też człowiek, co więcej posiadający w swej kulturze tyle „śliczności". Epatując się „pawimi piórami", guniami, gwarą, pieśniami, budownictwem ludowym zdaje so­ bie równocześnie sprawę z tego, że w każdej chwili wyzwolony chłop może zażądać reformy rolnej. Dlatego też jej wysiłki idą w t y m kie­ runku, aby wmówić chłopu, żeby pozostał takim, jakim był, co ma swo­ je polityczno-społeczne znaczenie. Sięgnięcie do rodowodu chłopskiego, do symbolu Piasta, Polski oraczy, obrazu sielskiego gromadzkiego życia wsi, zaciera poniżenie społeczne chłopów, ale równocześnie zatrzymuje ich w rozwoju, pozbawiając szans na objęcie władzy politycznej, czyli jest elementem konserwatywnym . Mimo to właśnie do tradycji pia­ stowskiej odwoła się następnie ruch chłopski w okresie I I Rzeczypospo­ litej, ale będzie to miało miejsce już w innych realiach społecznych, politycznych i ekonomicznych. 165 * Materiał przedstawiony wyżej upoważnia do wysunięcia tezy, że sztuka ludowa w świadomości i ideologii szlachecko-inteligenckiej doby rozbiorów nie była wartością autoteliczną (samą w sobie), ale apoteozą rodzimości, ostoi bytu narodowego czy afirmacją polskości. Właśnie „rodzimość" — wzbogacona walorami estetycznymi — stanowiła w t y m okresie nadrzędną, podstawową jej wartość. Patrzenie na sztukę ludową głównie przez pryzmat tej konwencji sprawiło, iż we wszystkich ów­ czesnych koncepcjach intelektualnych pełniła ona przede wszystkim wzajemnie zazębiające się oraz nierozerwalnie z sobą związane funk1115 Por. J . A. K r ó l , Drogowskazy 1947, s. 18. na manowcach kultury ludowej, Warszawa �SPOŁECZNE F U N K C J E SZTUKI LUDOWEJ 125 cje społeczno-polityczne i społeczno-ekonomiczne. Przy t y m jednak za­ znaczyć należy, że nacisk na uwypuklenie poszczególnych aspektów tych funkcji jest zmienny w czasie i wyraźnie uzależniony od aktualnych po­ trzeb i sytuacji społecznych. Inaczej można powiedzieć, że sztuka ludowa w myśli i twórczości szlachecko-inteligenckiej (od Oświecenia po Neoromantyzm) egzystuje jakoby w ramach dwóch podstawowych n u r t ó w koncepcyjnych czy spo­ sobów widzenia. Elementy obu widoczne są już w poglądach doby Oświecenia, a każda z epok późniejszych uzupełnia je o inne — nowe idee, pomysły i wartości, które stają się integralną składową świado­ mości i ideologii tej warstwy społecznej. Pierwszy z nich to nurt spo­ łeczno-polityczny o charakterze narodowościowym. Zrodzony został m.in. z prób włączenia warstwy chłopskiej w strukturę nowoczesnego narodu oraz wysiłków w kierunku podkreślenia indywidualności narodu (po­ zbawionego samodzielnego bytu państwowego) przez uwypuklenie ro­ dzimych pierwiastków jego kultury, najbardziej ewidentnych właśnie w kulturze i sztuce ludowej. Drugi to nurt społeczno-ekonomiczny 0 charakterze politycznym. Sztuka ludowa uważana jest przez jego re­ prezentantów nie tylko za panaceum na nędzę wsi, ale równocześnie konkurencję kosmopolitycznej brzydoty, zabezpieczenie przed radykalizacją postaw chłopskich i żądaniami reformy rolnej, czy przekształce­ niem ludności wsi w niebezpieczny proletariat miejski. Estetyczno-artystyczne wartości sztuki ludowej, chociaż dostrzeżone już u schyłku X I X stulecia, dopiero w okresie późniejszym zostaną włą­ czone w orbitę inteligenckich koncepcji kulturalnych i artystycznych. Współcześnie niezwykle rzadko zastanawiamy się nad faktem, że szereg idei, haseł, pomysłów i teorii w odniesieniu do polskiej sztuki ludowej, które przyjęliśmy za nowatorskie i własne, ma swoje źródło, a nieraz i szczegółowe rozwinięcie we wczesnych, bo już oświecenio­ wych poglądach szlachecko-inteligenckich. Z tego względu uważamy, iż refleksja nad najwcześniejszymi koncepcjami intelektualnymi podej­ mującymi zagadnienie miejsca i roli sztuki ludowej w życiu narodu bez­ sprzecznie przyczyni się do poznania tajników ich żywotności i pozwoli wyjaśnić liczne jeszcze znaki zapytania chociażby odnośnie do przyczyn ich trwałości w świadomości społecznej. Sprawą oczywistą jest, że poglądy i koncepcje na temat kultury 1 sztuki warstwy chłopskiej nie rodziły się i nie dojrzewały wyłącznie w polskiej próżni kulturalnej. Wręcz przeciwnie, rodzima myśl intelek­ tualna była szeroko otwarta na liczne kulturotwórcze prądy ogólnoeuro­ pejskie, zarówno romantyczne, jak pozytywistyczne czy neoromantyczne. Bezsprzeczną jednak jej zasługą jest fakt twórczego transplantowania głównych idei ludzkości na specyficzną polską rzeczywistość. Zdając sobie sprawę z częstych zapożyczeń i inspiracji staraliśmy się jedynie zaprezentować polską differentia specifica w sposobie ujmowania za- �126 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA gadnień ludowej twórczości artystycznej, problem zapożyczeń idei, ha­ seł, ideologii etc. od myśli kulturalnej, społecznej czy politycznej innych narodów zostawiając na boku jako zupełnie odrębny temat. Мирослава Дрозд-Пясецка ОБЩЕСТВЕННЫЕ ФУНКЦИИ НАРОДНОГО ИСКУССТВА. НАРОДНОЕ ИСКУССТВО В ШЛЯХЕТСКО-ИНТЕЛЛИГЕНТСКОМ СОЗНАНИИ И ИДЕОЛОГИИ (С ПРОСВЕЩЕНИЯ ПО НЕОРОМАНТИЗМ) Резюме Предлагаемая работа ставит перед собой цель определить место и роль польского народного искусства (имеется в виду изобразительное искусство и деятельность мелко­ производственного и ремесленнического характера) в шляхетско-интеллигентских эконо­ мических, социально-политических и национальных концепциях периода разделов Польши. Польское народное искусство возникло в определенньгх исторических и социальных условиях жизни громадной части нации — крестьянства, но уже в первую половину X I X столетия оно вызвало широкий общественный отклик среди других групп и слоев, пользу­ ющихся им для построения собственных идеологических концепций. Специфическое поло­ жение нации, лишенной собственной государственности в момент ее же формирования, привело к тому, что народное искусство находит в течение многих лет десятилетий проч­ ное место в сознании и идеологии шляхты и интеллигенции (позже, в период I I Речи Посполитой, также и крестьянской интеллигенции), составляя неоднократно мыслительныю ос­ нову массовой деятельности этих общественных групп в области общественно-политической и национально-освободительной борьбы. Задача автора не сводилась к выделению и анализу отдельных взглядов на тему народ­ ного искусства или к анализу исследовательских устремлений ученых, но он ставил перед собой цель показать, на какие достоинства и элементы народного искусства делались ссылки в многочисленных хозяйственных, общественно-политических и художественных концеп­ циях и программах. Автор вместе с тем пыталась учитывать культурный контекст, основ­ ные мысли, цели и действия отдельных общественно-политических лагерей и группировок или общественно-культурных течений, а также исторические условия, в каких возникали и играли свою роль концепции, в которых народное искусство занимало немалое место. Автор сосредоточила свое внимание главным образом на общественно-экономических, политических и культурных программах, в которых вопрос народного искусства ставился во главу угла в борьбе за национальную культуру и за место в ней культуры и искусства крестьянства. Поэтому и были учтены автором главным образом представительные пози­ ции, характерные для таких течений, как Романтизм, Позитивизм и Неоромантизм, а не вся совокупность их, заключающая взгляды, отличающиеся лишь мелочами. Более пространно автор обсудила роль народного искусства в формировании нацио­ нальной культуры при отсутствии собственной государственности; влияние мыслей веду­ щих гуманистов, публицистов и писателей (м. пр. Ц. К. Норвида, Ю. И. Крашевского, С. Виткевича) на образование идеологии и взглядов на тему народного искусства и их практи­ ческого применения (м. пр. на хозяйственном, политическом и художественном поприще). Много места отведено рассмотрению культурного, общественного и политического зна­ чениям закопанского стиля; общественно-хозяйственной роли выставок народной про­ мышленности и искусства, а также влиянию народного искусства на профессиональное художественное творчество. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I LUDOWEJ 127 В заключительной части статьи отмечается, что представленый в ней материал дает основание для постановки тезиса, что народное искусство в шляхетско-интеллигентском сознании времен разделов Польши являлось не самодовлеющей ценностью, а было апофе­ озом отечественности, оплотом национального существования, утверждением того что польское. Именно „отечественность" — обогащенная эстетическими достоинствами — со­ ставляла в это время высшее, основное его значение. То, что на народное искусство смотрели преимущественно сквозь призму этой условности, привело к тому, что во всех тогдашних интеллектуальных концепциях оно исполняло прежде всего соприкасающиеся, нерасторжи­ мо друг с другом связанные, общественно-экономические и общественно-политические функции. Следует, однако, при этом подчеркнуть, что упор на выделение отдельных аспек­ тов этих функций меняется во времени и находится в явной зависимости от злободневных общественных нужд и ситуации. Иначе говоря, народное искусство в шляхетско-интеллигентском мышленнии и твор­ честве (с Просвещения по Романтизм) существует как будто в рамках двух основных концепционных течений или же способов видения. Элементы обоих уже заметны в воззрениях времен Просвещения, а каждая из последующих эпох восполняет их другими, новыми иде­ ями, замыслами и качествами, которые становятся нерасторжимой составной частью со­ знания и идеологии этой общественной прослойки. Первое из них —это общественно-по­ литическое течение национального порядка. Оно родилось м. пр. из попыток включить слой крестьянства в структуру современной нации, а также из усилий подчеркнуть индиви­ дуальность нации (лишенной самостоятельного государственного существования) путем выделения родных элементов его культуры, наиболее очевидных именно в народной куль­ туре и искусстве. Второе —это течение общественно-экономическое политического порядка. Народное искусство считается представителями этого течения не только панацеей на нищету деревни, но и конкуренцией космополитическому безобразию, ограждением от радикали­ зации крестьянства и требований аграрной реформы, или превращения сельского населения в опасный городской пролетариат. Хотя эстетические и художественные качества народного искусства были замечены уже к концу X I X столетия, однако они только в последовавший период будут включены в орбиту интеллигентских культурных и художественных концепций. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/97935a5e58a1b98aad620072c85005b4.pdf 89f95345cf8cccd7cda416180821556a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5976 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko- przesądy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5568 Title A name given to the resource Nazwy odmieńca/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Kłodnicki, Zygmunt ( kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 7. Nazwy odmieńca Opracowała Edyta Diakowska Kierownictwo naukowe Zygmunt Kłodnicki Objaśnienie znaków: Nazwa odmieńca (dziecka odmienionego przez demony): I — odmieniec, 2 — podrzutek, 3 — podciep/ek, 4 — odmia potwierdzone wierzenie z kwestionariusza VII urodzinowego, 6 — brak tradycji, 7 — brak odpowiedzi. Kolejne cyfry w kółkach oznaczają: I — boginiak, 2 — skrzotowy syn, 3 — krośnięce dziecko, 4 — podziomek/podzimek, 5 — nańduch, 8 — kozak, 9 — zamienok, 10 — diebełek, 11 — potyrczak, są to nazwy odmienionych dzieci sporadycznie występujące ludowych. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. i 80. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. i 80. XX wieku. 3. Punkty oznaczone kolorem szarym odnoszą się do informacji z kwestionariusza PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wie nia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: XIII. Wątek opowiadań o porywaniu dziecka i podrzucaniu "odmieńca " W kwestionariuszu nr VII nie padło pytanie wprost o nazwę odmienionego dziecka, jednak często powtarzające informatorów pozwoliły na opracowanie tej mapy. oraz na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 10, Demony, półdemony i istoty nadpr dzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych, oprac. Józef Gajek: XVI. Demony porywające, zamieniające dzieci 6. Stwierdzić czy w badanej wsi, czy w relacjach informatorów — porwaniu dziecka towarzyszyło podrzucenie d Jeśli tak — jak podrzutka nazywają? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/42275bf358dff84985aca2fed8ce5039.pdf 0547cb2eafb8c03bd69d5aeec6f0de5f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5977 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje dziecko- przesądy ludowe demonologia ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5569 Title A name given to the resource Nazwa demona, którego główną funkcją jest porywanie lub odmienianie dzieci, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.235 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Kłodnicki, Zygmunt ( kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 8. Nazwa demona, którego funkcją główną jest porywanie lub odmienianie dzieci, I Opracowała Edyta Diakowska Kierownictwo naukowe Zygmunt Kłodnicki Objaśnienie znaków: Nazwa demona, którego porywanie lub odmienianie dzieci stanowi główną funkcję: 1 — mamuna, 2 — sibila, 3 — bogin mienica, 5 — dziwożona, 6 — potwierdzone informacje z Kwestionariusza VII, 7 — inna nazwa [zob. mapa 9.], 8 — brak 9 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. i 80. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. i 80. XX wieku. 3. Punkty oznaczone kolorem szarym odnoszą się do informacji z kwestionariusza PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzen urodzinowe. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 5. Oznaczenia wykorzystane na mapie zaczerpnięto z mapy pt. Demony porywające i odmieniające niemowlęta, opracowanej przez K. Jagiełę (mapa PAE nr 491, karta CCLXXVII). 6. W dwóch wsiach (punkt 10.18.1, — Sokólsko, ok. Strzelec Krajeńskich; 12.22.VIII — Kowalewo, ok. Kościana) odnotowano, mamuna występuje w postaci mężczyzny Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wie nia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: XIII. Wątek opowiadań o porywaniu dziecka i podrzucaniu "odmieńca" 70. Jak takiego demona, taką siłę nazywają? oraz na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 10, Demony, półdemony i istoty nadp dzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych, oprać. Józef Gajek: XVI. Demony porywające, zamieniające dzieci 2. Jak takiego demona nazywają? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/866d0dce568ad4654fb5a8abdb0cda43.pdf 3fc42ff32556e48f74db9059d4fba494 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5968 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5560 Title A name given to the resource Rodzice wynagradzają 'babkę' po okresie połogu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowada, Renata red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 8. Rodzice wynagradzają babkę po okresie połogu Opracowała Renata Zowada Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Rodzice po okresie połogu wynagradzają babkę: 1—w naturze, 2—odzieżą, 3—pieniędzmi, 4—ojciec wrzuca pieniądze do wanny podczas pierwszej kąpieli dziecka, 5—częstują ją wódką i jedzeniem, 6—brak dokładniejszych danych, 7—brak tradycji, 8—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. X X wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: VI. Położna, „babka", „babiąca", akuszerka. Ich wybór, znaczenie oraz funkcja w ludowych zwycza­ jach i obrzędach urodzinowych. 20. Czy takie wioskowe „babki" we wsi uważane były lub są uważane za osoby trudniące się odbiorem dzieci zawodowo? Czy czynią to tylko okolicznościowo? Jeśli tak, to kto i czym je wynagradzał (pieniędzmi?, w naturze? Kto - ojciec? Kumowie? goście? kto inny? Istnieje wiele form zwyczajowych odnotowanych w literaturze). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a7f48d6ecaa8ffe7574a3adb5c7a8d7.pdf e735d384de3be6fd1eddc7345db890f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5969 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5561 Title A name given to the resource Rodzice wynagradzają 'babkę' podczas chrzcin lub w późniejszym okresie/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowada, Renata red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 9. Rodzice wynagradzają babkę podczas chrzcin oraz w późniejszym okresie Opracowała Renata Zowada Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Rodzice wynagradzają babkę: I—prosząc ją na przyjęcie (chrzciny), 2—pieniędzmi (np. wrzuconymi do wody w czasie Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: VI. Położna, „babka", „babiąca", akuszerka. Ich wybór, znaczenie oraz funkcja w ludowych zwyczajach i ob rzędach urodzinowych. 20. Czy takie wioskowe „ babki" we wsi uważane były lub są uważane za osoby trudniące się odbiorem dzieci zawodowo? Czy czynią to tylko okolicznościowo? Jeżeli tak, to kto i czym je wynagradzał (pieniędzmi?, w naturze? Kto—ojciec? kumowie? goście? kto inny? Istnieje wiele form zwyczajowych odnotowanych w literaturze). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf3388ba50b977d16ecae4b3478724e0.pdf 29acc68d43f829b026ee55d6f8b2a28a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5970 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne demonologia ludowa dziecko- przesądy ludowe przesądy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5562 Title A name given to the resource Porwania lub zamiana dzieci przez demony/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Kłodnicki, Zygmunt ( kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. Porwania lub zamiana dzieci przez demony Opracowała Edyta Diakowska Kierownictwo naukowe Zygmunt Kłodnicki Objaśnienie znaków: Wierzono dawniej, iż demony dzieci: 1—porywają, 2—zamieniają (podrzucając w to miejsce swoje), 3 Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. i 80. XX wieku przez Pracow nię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. i 80. XX wieku. 3. Punkty oznaczone kolorem szarym odnoszą się do informacji z kwestionariusza PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: XIII. Wątek opowiadań o porywaniu dziecka i podrzucaniu odmieńca Zbadać czy we wsi znane jest opowiadanie, że w pewnych okolicznościach pojawia się demon, jakaś siła nieczy sta, strach, który porywa matce dziecko, a podrzuca swoje, zazwyczaj potworkowate? oraz na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 10, Demony, półdemony i istoty nadprzyrodzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych, oprac. Józef Gajek: XIV. Demony porywające i zamieniające dzieci 1. Czy w badanej wsi znane są opowiadania o demonach porywających dzieci i podrzucających swoje własne? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/60e20b8b6edcf5106c068b9717a8ee43.pdf 34b33c0e2524356f42f0684d51ea287b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5971 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko- przesądy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5563 Title A name given to the resource Miejsce i czas porwania lub zamiany dziecka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Kłodnicki, Zygmunt ( kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2. Miejsce i c z a s porwania lub zamiany dziecka Opracowała Edyta Diakowska Kierownictwo naukowe Zygmunt Kłodnicki Objaśnienie znaków: Wierzono dawniej, iż demony dzieci porywają lub zamieniają: 1—z chałupy, 2—spod chałupy, z podwórza, 3—z kołyski, 4 Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. i 80. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. i 80. XX wieku. 3. Punkty oznaczone kolorem szarym odnoszą się do informacji z kwestionariusza PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzen urodzinowe. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i w nia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: XIII. Wątek opowiadań o porywaniu dziecka i podrzucaniu "odmieńca" 68-69. Zbadać czy we wsi znane jest opo pewnych okolicznościach pojawia się demon, jakaś siła nieczysta, strach, który porywa matce dziecko, a podrzu czaj potworkowate? W jakich miejscach się to przeważnie zdarza (w polu, na łące, na pastwisku, na granicy pól, dróg, w domu. w innym miejscu, jakim?) W jakim okresie dzieciństwa zdarza się to np. tylko przed chrztem, matki? Do jakiego czasu w latach późniejszych? Od jakiego wieku dziecka nie zdarza się już? oraz na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 10, Demony, półdemony i istoty nad dzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych, oprac. Józef Gajek: XIV. Demony porywające, zamieniające dzieci 5-6. Skąd demon porywa dziecko? Z chałupy, spod chałupy, z granicznej miedzy, w polu, w zbożu, do któreg z kolebki. Przybliżony wiek porwanego dziecka, czy porwania dotyczyły niemowląt, które nie chodzą, czy dzieci starszych � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ca947d7bd3909d20230a3a15f4e03ee.pdf 1a455d97525430399145bebabd6b1506 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5972 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko- przesądy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5564 Title A name given to the resource Miejsce porwania lub zamiany dziecka w przestrzeni oswojonej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Kłodnicki, Zygmunt ( kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3. Miejsce porwania lub zamiany dziecka z przestrzeni oswojonej Opracowała Edyta Diakowska Kierownictwo naukowe Zygmunt Kłodnickj Objaśnienie znaków: Wierzono dawniej, iż demony dzieci porywają lub zamieniają: 1—z chałupy, 2—spod chałupy, z podwórza, 3—z kołyski, 4 Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. i 80. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. i 80. XX wieku. 3. Punkty oznaczone kolorem szarym odnoszą się do informacji z kwestionariusza PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i w nia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: XIII. Wątek opowiadań o porywaniu dziecka i podrzucaniu "odmieńca" 68. Zbadać czy we wsi znane jest opowiadanie, że w pewnych okolicznościach pojawia się demon, jakaś siła ni który porywa matce dziecko, a podrzuca swoje, zazwyczaj potworkowate? W jakich miejscach się to przeważnie na łące, na pastwisku, na granicy pól, na skrzyżowaniu dróg, w domu, w innym miejscu, jakim?) oraz na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 10, Demony, półdemony i istoty XVI. Demony porywające, zamieniające dzieci 5. Skąd demon porywa dziecko? Z chałupy, spod chałupy, z granicznej miedzy, w polu, w zbożu, do którego d kolebki. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2d06b0796ab1d46631619a92ecaf1b22.pdf fa65b84d3f756ddaec67f81ff33de1e0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5973 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne demonologia ludowa dziecko- przesądy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5565 Title A name given to the resource Demon porywa lub odmienia dzieci w przestrzeni nieoswojonej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Kłodnicki, Zygmunt ( kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4. Demon porywa lub odmienia dzieci w przestrzeni nieoswojonej Opracowała Edyta Diakowska Kierownictwo naukowe Zygmunt Kłodnicki Objaśnienie znaków: Wierzono dawniej, iż demony dzieci porywają lub zamieniają: 1 — z kołyski (ustawionej gdzieś' poza domem), 2 — z pola, zboża, 3 — z miedzy, 4 — na rozstajnych drogach, 5 — nad wodą, 6 — w lesie, 7 — potwierdzone informacje z Kwestion 8 — inne miejsce [zob. mapa 3]9 — brak tradycji, 10 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. i 80. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. i 80. XX wieku. 3. Punkty oznaczone kolorem szarym odnoszą się do informacji z kwestionariusza PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzen urodzinowe. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i nia urodzinowe, opracć. Józef Gajek: XIII. Wątek opowiadań o porywaniu dziecka i podrzucaniu "odmieńca" 68. Zbadać czy we wsi znane jest opowiadanie, że w pewnych okolicznościach pojawia się demon, jakaś siła n który porywa matce dziecko, a podrzuca swoje, zazwyczaj potworkowate? W jakich miejscach się to przeważni na łące, na pastwisku, na granicy pól, na skrzyżowaniu dróg, w domu, w innym miejscu, jakim?) oraz na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 10, Demony, półdemony i istoty nad dzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych, oprac. Józef Gajek: XVI. Demony porywające, zamieniające dzieci 5. Skąd demon porywa dziecko? Z chałupy, spod chałupy, z granicznej miedzy, w polu, w zbożu, do którego z kolebki. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06397a2fa793def03a485adce2104d1a.pdf a82ef5acb317e4896b99635b7455769c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5974 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne demonologia ludowa dziecko- przesądy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5566 Title A name given to the resource Demon porywa lub odmienia dzieci pozostawione bez opieki/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Kłodnicki, Zygmunt ( kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5. Demon porywa lub zamienia dzieci pozostawione bez opieki Opracowała Edyta Diakowska Kierownictwo naukowe Zygmunt Kłodnicki Objaśnienie znaków: Wierzono dawniej, iż demony dzieci porywają lub zamieniają, gdy te są: 1 — pozostawione bez opieki, 2 — potwierdzone infor cje z Kwestionariusza VII, 3 — w innym miejscu [zob. mapa 2], 4 — brak tradycji, 5 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. i 80. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. i 80. XX wieku. 3. Punkty oznaczone kolorem szarym odnoszą się do informacji z kwestionariusza PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzen urodzinowe. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 5. W obu kwestionariuszach nie znalazło się bezpośrednio pytanie o porywanie dzieci pozostawionych bez opieki, jednak często powtarzające się wypowiedzi informatorów pozwoliły na opracowanie powyższej mapy. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wie nia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: XIII. Wątek opowiadań o porywaniu dziecka i podrzucaniu "odmieńca" 68. Zbadać czy we wsi znane jest opowiadanie, że w pewnych okolicznościach pojawia się demon, jakaś siła n który porywa matce dziecko, a podrzuca swoje, zazwyczaj potworkowate? W jakich miejscach się to przeważni na łące, na pastwisku, na granicy pól, na skrzyżowaniu dróg, w domu, w innym miejscu, jakim?) oraz na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 10, Demony, półdemony i i dzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych, oprac. Józef Gajek: XVI. Demony porywające, zamieniające dzieci 5. Skąd demon porywa dziecko? Z chałupy, spod chałupy, z granicznej miedzy, w polu, w zbożu, do którego dzie � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09df815db970545834b03c1435348abd.pdf 40a71682075e33c37696a36bdd2a34e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5975 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko- przesądy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5567 Title A name given to the resource Okres lub wiek dziecka, kiedy może być porwane lub zamienione/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Kłodnicki, Zygmunt ( kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 6. Okres lub wiek dziecka, kiedy może być porwane lub zamienione Opracowała Edyta Diakowska Kierownictwo naukowe Zygmunt Kłodnicki Objaśnienie znaków: Wierzono dawniej, iż porwania lub zamiany dziecka przez demony są możliwe: 1 — tylko przed chrztem, 2 — również po chrz 3 — do wywodu matki, 4 — niemowlęta, 5 — małe dzieci, 6 — do czasu aż dziecko nauczy się chodzić, 7 —chodzące już, 8 miesięcy, albo do czasu aż nauczyło się chodzić, 9 — cyfry w kółkach odnoszą się do wieku porywanych dzieci, np.do dwóch lat, do trzech lat itd., 10 — do kilku lat, 11 — rzadko dzieci starsze, 12 — potwierdzone informacje z kwestionariusza VII, 13 tradycji, 14 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. i 80. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. i 80. XX wieku. 3. Punkty oznaczone kolorem szarym odnoszą się do informacji z kwestionariusza PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzen urodzinowe. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w Kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i nia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: XIII. Wątek opowiadań o porywaniu dziecka i podrzucaniu "odmieńca" 69. W jakim okresie dzieciństwa zdarza się to np. tylko przed chrztem, przed wywodem matki? Do jakiego cza niejszych? Od jakiego wieku dziecka nie zdarza się już? oraz na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 10, Demony, półdemony i istoty nadp dzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych, oprac. Józef Gajek: XVI. Demony porywające, zamieniające dzieci 6. Przybliżony wiek porwanego dziecka, czy porwania dotyczyły niemowląt, które nie chodzą, czy dzieci starszy � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4aa4db143287762876411e7ee288415b.pdf ad835fd819443d9fecf22d532c4f3f79 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4117 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3842 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1957 t.11 z.2; s.65-66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �SPIS TREŚCI Str. Maria Żywirska Rzeźbione formy piernikarskie . . . . 67 Zofia Cieśla-Reinfussowa Brańskie dywany dwuosnowowe . . . 107 Roman Reinfuss Z doświadczeń nad stosowaniem w dokumentacji etnograficznej . . filmu . . 117 Zbigniew Gawrak Zbigniew Gawrak Zofia Głowa O filmowe ludowej archiwum polskiej twórczości 119 Filmografia sztuki ludowej ł folkloru za lata 1945—1956 121 Materiały do mapy ośrodków garncarskich w Polsce, cz. V I 124 Na okładce i stronie tytułowej klocki piernikarskie z Muzeum Pomorskiego w Toruniu. Fot. J . Swiderski —i �UNIWERSYTET W A K i / A . w s ^ Z A K Ł A D l i T N O C K A H l W\ S K i WARSZAWA, UL. HOŻA 74 polska sztuka ludowa KWARTALNIK W WY YD DA AW WAAŃŃ'-/ PRZEZ P A Ń S T W O W Y INSTYTUT SZTUKI �I KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, mgr K a z i ­ mierz Pietkiewicz, prof. dr Ksawery P i wocki, prof. <jr Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y Msr Aleksander Jackowski (redaktor na- " ezelnv) mer Anna Kunczvńska (sekretarz redakcji), prof. dr Roman Reinfuss (za-—~ stępca redaktora naczelnego) mgr B a r - __j bara Suchodolska (redaktor techniczny), Józef Wilkoń (okładka i układ graficzny), Krystyna Żmijewska (adiustacja i ko­ rekta). REDAKCJA I ADMINISTRACJA: P A Ń — ? STWOWY INSTYTUT SZTUKI, W A R - . * S Z A W A , D Ł U G A 26 H � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62388dc5836dc3649c5219b734a33279.pdf 5c825d349a06344af674ff9b69026b25 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5570 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5179 Title A name given to the resource Wstępniak / Barbarzyńca 2008 nr 2(12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B A R B A R Z Y Ń C A Redakcja Marcin Bartoszek (redaktor naczelny), Michał Bator, Weronika Chodacz (fotoedytor), Przemysław Ciura, Joanna Florczak, Artur Karwat Michał Nieniewski Katarzyna Nowak, Marcin Taboła, Dariusz Żukowski Współpracują Agnieszka Bukowczan, Łukasz Sochacki Wydawca Stowarzyszenie „Archipelagi Kultury" ul. Nad Sudołem 18/11,31 -228 Kraków oraz Kolo Naukowe Studentów Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ przy współpracy z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego Adres redakcji ul. Gołębia 9, 31-007 Kraków e-mail: barbarzynca@iphils.uj.edu.pl tel. 012 663 15 32, tel./faks 012 663 15 31 http://barbarzynca.com Recenzje naukowe Kobieta w habicie - o siostry za\onnej Trup i estetyka wizualności Prof. dr hab. Czesław Robotycki Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce Co się kryje w „Naszej klasie" Jeżyk, poznanie i rzeczywistość w se­ mantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego Świat jako bezprzedmiotowość Zaburzenia jedzenia ja\o fenomen kulturowy Prof. dr hab. Piotr Kowalski Malarskie próby śmierci Malewicza Dr hab. Dariusz Czaja Kazimierza Opieka edytorska i techniczna WYDAWNICTWO JAK www.jak.krakow.pl ul. Zacisze 7, 31-156 Kraków Projekt okładki Dariusz Żukowski Fotografie na I stronie okładki: xxx Fotografie na I I , III i IV stronie okładki: Igor Herzyk Nakład 800 egz. W sprawie prenumeraty prosimy o kontakt z redakcją. Prosimy nadsyłać propozycje artykułów do publikacji przez e-mail. Materiałów nie zamówionych nie zwracamy. Redakcja zastrzega sobie prawo dokonywania skrótów w tekście, adiustacji oraz zmiany tytułu. Od instytucji oraz firm związanych z kulturą i nauką przyjmujemy propozycje umieszczenia reklamy w czasopiśmie. Redakcja dziękuje za wsparcie finansowe Instytutowi Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ oraz jego Dyrektorowi prof. dr. hab. Czesławowi Robotyckiemu, a także Dziekanowi Wydziału Historycznego UJ prof. dr. hab. Andrzejowi Banachowi Wstępniak W numerze dwunastym kładziemy nacisk na współ­ czesność. Proponujemy dwie ważne rozmowy: z Bo­ rysem Malkinem, niestrudzonym badaczem Indian, który znał i opisywał ostatnich dzikich, zanim stali się „lumpenproletanatem dżungli" i zaczęli nosić chińskie podkoszulki, oraz z Antonim Bartoszem, nowym dy­ rektorem krakowskiego muzeum etnograficznego, któ­ ry przedstawia swoje poglądy na to, jak powinno wy­ glądać muzeum, i opowiada o swoich etnograficznych pasjach. Dla kontrapunktu proponujemy też śmieszno-straszny tekst-impresję, który stanowi komentarz do archaicznych sposobów wystawiania. Z Veblenowskim buntem mas w tle spróbujemy od­ powiedzieć na pytanie: Co się {ryje w „Naszej kla­ sie"?, jednym z najczęściej komentowanych polskich fenomenów internetowych ostatniego roku. Tekst 0 Siódmym niebie na przykładzie tego właśnie serialu analizuje obraz rzeczywistości kreowany w mediach 1 przypisywane mu znaczenia. Przyjrzymy się także największej międzynarodowej wystawie fotograficznej World Press Photo oraz skrajnym, chociaż regularnie powtarzającym się, reakcjom widzów i komentatorów, jakie wystawa budzi każdego roku. W dwóch tekstach proponujemy tematykę ciała, jego obrazu i postrzegania: do problemu tego z różnych stron podchodzą artykuły o wizualności siostry za­ konnej oraz zaburzeniach odżywiania w historii, mediach i kulturze masowej. Proponujemy też dwa różne spojrzenia na awangardę, suprematyzm i postać Kazimierza Malewicza: jedno przez pryzmat utopii, drugie fenomenologiczne, stanowiące interpretację jednego z najbardziej przełomowych współczesnych dzieł sztuki. Numer zamykają Etnowieści [tu podamy prawidłowy tytuł] - nowa stała rubryka, w której komentujemy wybrane wiadomości prasowe o szczególnie ciekawym, etnologicznym charakterze. Zapraszamy do lektury! Redakcja BARBARZYŃCA ł\ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc4c6c4b9674e80bede51840b42a04e0.pdf 0f4d9221ad8cfd067fef2ce9017a7990 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5569 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5178 Title A name given to the resource Spis treści / Barbarzyńca 2008 nr 2(12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.1 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spis treści Z Antonim Bartoszem rozmawia Weronika Chodacz 3 Etnografia żywych ludzi Dariusz Żukowski 10 Jak w Indiach - Królowa Japonii Sebastian Liszka 13 Co się kryje w „Naszej klasie" Filip Wróblewski 18 Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce Przemysław Chodań 32 Świat jako bezprzedmiotowość Krzysztof Pietrała 42 Malarskie próby śmierci Kazimierza Malewicza Z Borysem Malkinem rozmawia Artur Karwat 48 Fitzcarraldo Weronika Chodacz 53 Trup i estetyka Katarzyna Kubat 60 Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy Agnieszka Poźniak 72 Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej Pawet Kamiński 86 Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego Katarzyna Nowak 99 Recenzja - Tim Dant Kultura materialna w rzeczywistości społecznej Jakub Steblik 100 Recenzja - Saskia Sassen Globalizacja Mariusz Nieroda 101 Recenzja - Konrad T. Lewandowski Pochwała herezji 108 Etnowieści P0 08 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c9dec237141cc7edd6e352faeb040c95.pdf a70cc74545800ad3172d31a28c5a3399 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5833 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5429 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne przy innych pracach w polu / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.101 (mapa nr 13) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 13. Współdziałanie społeczne przy innych pracach w polu Mapa powstała na podstawie wypowiedzi spontanicznych Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach polnych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką? 4. Inne prace polne: (...), Inne prace (jakie)? Objaśnienia znaków: 1 — naprawa mostów i dróg; 2 — obróbka tytoniu; 3 — pożyczanie ziarna do siewu; 4 — pożyczanie kwok; 5 — wywóz obornika; 6 — kopanie torfu; 7 — wypożyczenie łąki; 8 — wypoży czanie zwierząt; 9 — kiszenie marchwi i kukurydzy; 10 — sadzenie i wyrywanie kapusty; 11 — cięcie konopi; 12 — zbiory brukwi; 13—obrywanie liści buraczanych; wyrywanie brukwi; 14 — sadzenie bu­ raków; 15 — drelowanie śliwek, obieranie cebuli; 16 — brak informacji. Uwagi: znaki i oznaczają, iż zjawiska występowały w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/967bd29e8f673f8e0b065921feff4109.pdf 70831cdd4b14e5672818d1045901ba7f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5563 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5173 Title A name given to the resource Bycie tam/w Polsce/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.59-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartkowski, Fran Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Fran Bartkowski BYCIE TAM/ W POLSCE „Jak to było, być tam?", zapytała moja studentka. Tam to Auschwitz/ Birkenau; tu to sala wykładowa w Newark w stanie New Jersey w styczniu 2004. Omawiając wspomnienia i autobiografie kobiet, w trze­ cim tygodniu semestru przeszliśmy z Dziennika Anny Frank do książki Charlotty Delbo After Auschwitz [Po Auschwitz]. Na poprzednich zajęciach wspomniałam, że minionego lata odbyłam podróż do świętego miejsca Polski. Wyczułam zdu­ mienie połączone z szokiem i przerażeniem. Jeszcze tego samego dnia dałam im do oglądania kilka fotografii pól, ba­ raków i ruin krematoriów Birkenau. Gdy fotografie wędrowa­ ły po klasie, my dyskutowaliśmy o pierwszym tomie książki Charlotty Delbo None ofus will return [Nikt z nas nie powró­ ci]. Mówiliśmy o paradoksie, o jałowej przestrzeni w języku i historii, którą Delbo odmalowuje w powojennym Paryżu, gdzie za pomocą słów przeistacza swoją traumę, wyczeku­ jąc końca roku. Kiedy moja studentka niewinnie zapytała „Jak to było, być tam?", temat ten wszedł d o naszej dyskusji jako non sequitur. Sięgając po swój pedagogiczny przywilej, wybra­ łam konsekwencję i uzyskałam trochę czasu; zapewniłam ją i grupę, że powrócę do odpowiedzi nieco później. Na pięć minut przed końcem zajęć, kiedy wiedzieliśmy, że spotkamy się dopiero w przyszły wtorek, wróciłam do odpowiedzi. Starając się być sumiennym nauczycielem, powtórzyłam pytanie i wzięłam kilka niespiesznych, głębokich oddechów - „Jak to było, być tam?". Niniejszy esej stanowi kolejną próbę znalezienia odpo­ wiedzi na to celne pytanie. Była to podróż autoetnograficzna i historyczna - odbyłam ją w połowie lipca 2003. W przecią­ gu dwóch tygodni podróżowaliśmy na w s c h ó d , w napiętym oczekiwaniu jadąc z Paryża przez Pragę i Ołomuniec do Kra­ kowa. Wtedy to miał miejsce punkt zwrotny - jeden dzień spędzony w Auschwitz-Birkenau. Ale aby opowiedzieć, jak to było, być tam - stać i spacerować cały dzień po obozie Auschwitz-Birkenau - muszę cofnąć się wstecz, co pozwoli mi posuwać się coraz bardziej d o przodu. Przez całą dekadę wiedziałam, że tam pojadę. Polska od zawsze znajdowała się w moich planach, gdyż rodzice spę­ dzili tam swoją młodość. Dla nich jednak - tak jak dla więk­ szości znanych mi osób, które przeżyły Holokaust - Polska była miejscem, do którego nie mieli najmniejszej ochoty wra­ cać przez resztę swego dorosłego życia po wojnie. Jednak­ że u niektórych otwarcie granic Europy Wschodniej w latach 90. oraz podeszły wiek zmieniły stosunek do przeszłości. Myślałam, że wybiorę się w tą podróż z ojcem, wychowa­ nym w Sosnowcu, do którego po 1942 roku nigdy nie wrócił; mówił, że jeśli zdrowie mu pozwoli, pojedzie tam, jak skoń­ czy siedemdziesiątkę. Lecz gdy w połowie lat 90. zbliżały się jego 70. urodziny i nadszedł czas na planowanie wyprawy, wyznał mi, że nie czuje się na siłach. W gruncie rzeczy mój ojciec nigdy nie był obieżyświatem w jakimkolwiek znacze­ niu tego słowa. Mieszkał w trzech krajach i posługiwał się kilkoma językami, lecz od kiedy jako emigrant przybył do Ameryki w 1950 roku, opuścił ją tylko raz. Choć urodziłam się w obozie dla przesiedleńców w Ba­ warii, rodzice przeprowadzili się d o USA, kiedy miałam dwa lata. Moje podróże po Europie zaczęły się w 1967 i kontynu­ owałam je do wczesnych lat 70. Były to czasy, kiedy moja żydowska tożsamość wyrażała się - jeśli w ogóle się wyra­ żała - w tym, jak bardzo od zawsze czułam się nie-Amerykanką. W tamtym czasie Europa wydawała mi się swojska i frapująca. W roku 1971 na krótko zawitałam do miasteczka, w którym się urodziłam. Znalazłam się tam żądna przygód, bez zobowiązań, w znikomy sposób świadoma tego, że mam szczęście, że żyję. Będąc dwudziestotrzylatką z amerykań­ skim paszportem, zapytałam równie młodego niemieckiego żołnierza, czy mogłabym pospacerować wokół bazy wojsko­ wej, w której według moich mglistych przeczuć mieścił się ów obóz przejściowy. Kiedy zmieszany odpowiedział, że tu­ ryści nie mają wstępu do tego miejsca, przeżyłam coś w ro­ dzaju łagodnego szoku kulturowego. Nie zwracając uwagi na osobliwość spotkania z tym żołnierzem - gdy język i hi­ storia nie były adekwatne do zgłębienia tego, co zaszło mię­ dzy nami - oddalając się od niego, zdałam sobie nagle spra­ wę, że kiedy moi rodzice mieszkali w tym miasteczku, byli w moim wieku i mieli już za sobą obozy. Obozy te zawsze nazywałam „obozami koncentracyjnymi" - zwrot ten był czę­ ścią mojego dziecięcego słownika, zawsze wymawiany jak­ by na głębokim oddechu, nie posiadał jeszcze skrótowej for­ my „Holokaust". Przez 30 lat spotkanie to istniało w postaci anegdoty, do której często wracałam, dziwiąc się, że tak zwyczajnie przyjechałam i wyjechałam z miasteczka Landsberg am Lech. Tymczasem jesienią 2002 roku wróciłam do Landsberga. Szukałam wydanej niedawno książki o tym miejscu, o której po raz pierwszy usłyszałam w Berlinie. Nie tylko znalazłam książkę, ale szczęśliwym trafem spotkałam miejscowego emerytowanego nauczyciela historii, którego córka, Edith Fłaim, była autorką tej ilustrowanej historii miasta zatytuło­ wanej A Place like any Other [Miejsce jak każde inne]. Dzięki pomocy jego i jego przyjaciela Antona Lichtensterna - człon­ ka rady miasta i autora pieszego przewodnika po Landsbergu - opuściłam miasto obładowana materiałami na temat okresu powojennego, w tym kopiami mojego aktu urodze­ nia i aktu ślubu rodziców. Książka Raim stanowiła fotograficzną historię tego mia­ steczka, które było zarazem podobne i różne od innych nie­ mieckich miasteczek epoki nazistowskiej. Przed wojną Landsberg był często odwiedzany przez zwolenników Hitlera, któ­ ry odbywając w mieście karę więzienia, podyktował tu Mein Kampf. Po wojnie miejscowy garnizon wojskowy został prze­ kształcony w jeden z największych obozów przesiedleńców w amerykańskiej strefie okupacyjnej. To właśnie ta wizyta BAWZfŃCĄ PISMO ANTROPOLOGICZNE �i Fran Bartkowski w Niemczech w 2002 roku, kilka lat po tym, jak w wieku 74 lat umarł mój ojciec, doprowadziła do mojej decyzji o odwie­ dzeniu Polski minionego lata. A więc „jak to było, być tam"? Pewnego popołudnia gdzieś na polskiej wsi. Był sobotni poranek, 8:30. Nasz samochód jako pierw­ szy zatrzymało się na niewielkim parkingu; jakiś autokar wysadził właśnie pasażerów, który udali się do Muzeum Au­ schwitz-Birkenau. Próbując ogarnąć fakt, że się tam zaleźli­ śmy, zawahaliśmy się na moment - nie wiedzieliśmy, w którą stronę ruszyć. Nie wyciągaliśmy aparatu aż do momentu, kiedy dowiedzieliśmy się, że jedziemy kilka kilometrów da­ lej, z Auschwitz do Birkenau. Lecz przez następne kilka go­ dzin przemierzaliśmy obie strony ulicy, na której znajdowały się prymitywne ceglane baraki obozu - obecnie pawilony poświęcone państwom, których obywatele zginęli w tej hekatombie. Nie wiedziałam o tym tamtego ranka, ale po połu­ dniu obóz Auschwitz I stopniowo zaczął nabierać niemalże intymnej skali, po tym, jak wchłonęliśmy ogrom przemysło­ wego obozu śmierci w Birkenau. Byliśmy piątką przyjaciół, którzy przemierzali, w grupie lub pojedynczo, kameralne uliczki kompleksu wojskowego w Oświęcimiu - mieście przemianowanym i przerobionym na Auschwitz. Byliśmy piątką odizolowanych ludzi, których wyobraźnie rejestrowały okruchy historii, które tu przynieśliśmy: Eva, Nick, Andy, Jim i ja. Tego dnia przynieśliśmy różne rzeczy. Eva i Nick byli już w Auschwitz poprzedniego lata, lecz było wte­ dy późno i nie zdążyli zobaczyć Birkenau - chcieli wrócić tam z nami. Przyjechali więc nocnym pociągiem z Ołomuń­ ca do Krakowa i wyruszyliśmy po śniadaniu; towarzyszył nam lekki niepokój, czytaliśmy na głos kolejne opowiadania Kafki w wynajętej niebieskiej Skodzie; pięcioro nas stykało się na siedzeniach; nasze głosy kolorowały powietrze. Przez więk­ szość dnia jechaliśmy w milczeniu; czasem odzywaliśmy się, a słuchający z reguły milczał do momentu, gdy czuł potrze­ bę zabrania głosu. Trzymaliśmy się blisko siebie, starając się zachować dystans. W dużej mierze byliśmy sami pośród ogromu tego, o czym wiedzieliśmy, że nie było miejscem dobrowolnej samotności. Nie wiem, czy potrafiłabym odpowiedzieć na pytanie, jak to jest, być tam, nawet wówczas kiedy tam stałam, szłam wzdłuż torów, patrzyłam na żwir przebijany przez dzikie kwia­ ty, spoglądając na bezkresne pola i próbując zapamiętać wskazówki ze schematu sytuacyjnego przy bramie. Więc tu były kobiety z Węgier, tu znajdował się obóz Cyganów, a tu francuskie więźniarki (wśród nich Delbo) - mapa bez wąt­ pienia jednego z najniższych kręgów piekła XX wieku. Za­ stanawiam się, jak „gdzie indziej" staje się doświadczeniem, w miarę jak opisujemy je, wróciwszy z powrotem. Spoglądaliśmy na siebie i doglądaliśmy się nawzajem, podczas gdy nasze wyobraźnie próbowały zrozumieć to miejsce, o którym Jim powiedział, że ma przeczucie, jakby znał je od zawsze. Czy w naszej wyobraźni po Holokauście nosimy sceny z połowy lat 40. XX wieku? Poprzednie stule­ cia składowały nadwyżki swoich bezimiennych, niezliczo­ nych zmarłych w katakumbach; artyści wojny i ciała ukazy­ wali ich za p o m o c ą pióra i pędzla. Fotografia i kino przy­ oblekły się w cielesność i sprawiły, że przeszłość przesuwa się na naszych oczach. A teraz w epoce aparatów cyfro­ wych potrafimy w e d ł u g własnego kaprysu w y c h w y t y w a ć i wymazywać to, o czym już wiemy, że wykracza poza wy­ powiadane słowa. A jednak każde z nas zostało tu przyciągnięte przez sto-1 wa, które czytaliśmy, którymi myśleliśmy, uczyliśmy i z który-1 mi od lat zmagaliśmy się. Jim i ja, nigdy o tym otwarcie nie I mówiąc, jakoś wiedzieliśmy, że kiedyś razem pojedziemy do Auschwitz. On urodził się w niewielkim miasteczku w Karoli-[ nie Północnej w 1945 roku - ja w obozie dla uchodźców | w Bawarii w 1948. Poznaliśmy się, ucząc francuskiego, teraz od już 20 lat jesteśmy dozgonnymi przyjaciółmi - poświęcili-l śmy mnóstwo czasu na opisywanie hańby i Shoah. Nasi zna-l jomi przebywali wówczas w Pradze. To było idealne lato na wizytę w Auschwitz. Chcieliśmy pojechać stamtąd do Krako-[ wa. To był odpowiedni moment. Dla mnie podróż ta była kro­ kiem wstecz w język moich rodziców i rodzinne miasto mojej | matki - Kraków. Rozważmy powikłania lingwistyczne, polityczne i histo-| ryczne: był lipiec 2003. Polskie wojsko zostało niedawno wysłane do Iraku, aby wspomóc Amerykanów. Pewien star-1 szy Polak, słysząc jak mówimy po angielsku na parkowej! ławce, przyłączył się do nas na chwilę, wystarczająco długą,! by zdążył wypróbować na nas swój skromny angielski: Geo-| rge Bush-great man [George Bush - wielki człowiek!] Przez naszą nieznajomość polskiego, wszystko, co chcieliśmy mu| odpowiedzieć, musiało pozostać niewypowiedziane. Byćl może jeszcze bardziej niesamowitą rzeczą była muzyka do­ chodząca z pobliskiego placu - Hava Nagila na akordeonie, Nie wiedzieliśmy wówczas, że coroczny Festiwal Kultury Ży-| dowskiej zakończył się przed paroma dniami tuż przed na-f szym przyjazdem. Wiedzieliśmy jednak, że byliśmy częścią|' zjawiska turystyki obozowej. W recepcji hotelu znajdowały się fotosy przedstawiające miejscowe atrakcje i informacja! o autokarach wycieczkowych do Zakopanego; tuż obok le-| żała broszura o Oświecimiu-Brzezince, Auschwitz-Birkenau, t Szczęśliwy splot przypadków akademickich naprowadził! nas na Mariusza Czaję, który jesienią wybierał się do USA| by prowadzić badania do pracy doktorskiej. Spotkaliśmy j w barze, w którym wdaliśmy się w rozmowę; później opro-1 wadził nas wieczorem po Rynku Głównym. Przeszukiwałam I kawiarnie, zastanawiając się, gdzie moja matka mogła wy­ chodzić z rodziną podczas specjalnych okazji. Gdzie mój I d z i a d e k - ż y d o w s k i prawnik, który być może mieszkał gdzieś! na Kazimierzu - mógł zabierać moją mamę i jej siostrę bliź-f niaczkę, kiedy były dziewczynkami w Krakowie lat 20.? Pod-1 czas tej dwudniowej wizyty nie znałam polskiego wystarcza­ jąco dobrze, by dowiedzieć się, gdzie mogli mieszkać, ani I hebrajskiego, by odnaleźć rodzinne groby na żydowskim cmentarzu, na którym być może chowane były poprzednie pokolenia. Lecz nie szukam takich szczegółów - szukam let­ niego światła, zapachu ulic, rynków i piekarni, dźwięku prze­ chodniów w różnym wieku i z różnych środowisk mówiących po polsku do mego ucha, właściwości kamienia, drewna, metalu ziemi i rzeki, smaku pierogów na ulicy, wyrazów twa­ rzy t y c h , p o ś r ó d których ktoś taki jak ja m ó g ł dorastaćj w innym świecie i czasie. „Jak to było, być tam?" W Auschwitz, wczesnym rankiem, znalazłam się samaj w komorze gazowej. Pomieszczenie było puste, oświetlone kilkoma nieosłoniętymi żarówkami u sufitu; pośrodku na podłodze znajdowała się żelazna kandelabra, w której mi­ gotały światełka wiecznych lampek. Jakaś cząstka mnie czu­ ła, że mogłabym po prostu zemdleć i zostać właśnie tu, ogar­ niając to, co miało tu miejsce. To pomieszczenie, ta komora - przestrzeń, której wymiary zmierzyłam swoimi krokami, wspomnienie jej ciemnej pustki, która potrafi dziś do mnie powracać. Numer 10/2005 �BYCIE T A M / W P O L S C E najbardziej zagadkowy był pewien piskliwy dźwięk - nie wie­ dzieliśmy, co słyszymy, zwierzę czy maszynę - lecz to coś wyrażało grozę doświadczaną przez nas w tym miejscu. Uznaliśmy, że to musiała być jakaś piła z pobliskiego gospo­ darstwa - ale to jak przeszywała powietrze tego letniego dnia tak bardzo współgrało z niepokojem, który towarzyszył na­ szemu pobytowi tam. Wyrażało żałobną niezwykłość, która wypełniała ciszę wokół nas. W Birkenau, po południu, tak wiele rzeczy rozdziera ser­ ce i umysł; rząd za rzędem trzypoziomowych pryczy, na któ­ rych spali ludzie, pożyczając ze zbiorowego życia ciepło, z trudem przepływające z ciała do kości i z powrotem. Rozkle­ kotany wózek stojący przed budynkiem z wieloma komina­ mi, który służył za kuchnię. Ten wózek z pewnością przewo­ ził zwłoki. Droga idąca przez środek obozu - Lagerstrasse tu dokonywała się selekcja i stąd szło się bezpośrednio do miejsca śmierci. Lecz oprócz obrazów były też dźwięki: pta­ ki, krowy, psy gdzieś w pobliżu, zza ogrodzenia wciąż okala­ nego drutem kolczastym, który niegdyś był pod napięciem; gdy szliśmy do krematoriów i pobliskiego miejsca pamięci Istnieje fotografia pewnej chwili tego dnia, na której czte­ ry osoby spośród naszej piątki znajdują się fizycznie bardzo blisko siebie, a jednocześnie każda z nich stoi osobno, spo­ glądając w różnych kierunkach, marszcząc brwi, mrużąc oczy. Na naszych twarzach maluje się zawahanie przed po­ ruszeniem się, mówieniem, zdobyciem się na wypowiedź. Nie wyobrażałam sobie, że znajdę sposób na to, by opowie­ dzieć ten dzień; a słowa, które przychodziły, zdumiewały mnie swoją eliptyczną orbitą, po której krążyły wokół „ t a m " tego miejsca. Zbyt wiele miejsc na ziemi kryje w sobie pola śmier­ ci; upamiętnianie śmierci na masową skalę w coraz więk­ szym stopniu staje się częścią publicznego dyskursu, szcze­ gólnie po 11 września 2001. Być może moja pewność, że o d b ę d ę tę pielgrzymkę, jest dla mnie bardziej zrozumiała teraz, gdy skupiam się na mojej teraźniejszości, na tych go­ rączkowych wysiłkach, aby stworzyć miejsce, które ludzie będą odwiedzać, aby upamiętniać zmarłych. Dzieje się to tu, gdzie mieszkam, po drugiej stronie rzeki od miejsca, któ­ re być może już zawsze będzie nazywane Ground Zero, jak gdyby te słowa przez ten czas czekały na swój odpowiedni desygnat. Fran Bartkowski Spacerując po Krakowie Walking in Krakow Gdy przyjeżdżamy wita nas szara chmura To tylko smog. A gray cloud greets us on arrival. It's only pollution. Potem nadchodzi burza oglądamy ją z holu w hotelu. To tylko pogoda. Then comes a thunderstorm we watch from the hotel lobby. It's only weather. Wyruszamy na poszukiwania. W naszej przygodzie czujemy się niepewnie. „Jesteśmy w Polsce" powtarzamy sobie. We begin to explore. We are tentative in our adventure. „We are in Poland," we reiterate. A kiedy Polak we francuskim berecie nalega, by uścisnąć nasze amerykańskie dłonie i pocałować moje, widzę w jego ukłonach i skłonach łuk pleców mego ojca gdy idzie ze splecionymi z tyłu rękami nieomylna oznaka wolnego czasu And when the Pole wearing a French beret insists on shaking our American hands, and kissing mine, I see in his bowing and bending the arc of my father's back as he walks hands clasped behind him some sign of leisure time naśladując staruszków których podglądał w pewnej mieścinie mniej światowej niż to miasto mające za sobą epizody krzywdy i klęski chluby i chwały. imitating the old men he watched in a small town less worldly than this city with its histories of sacking and surrender and glory and grandeur. PISMO ANTROPOLOGICZNE �Fran Bartko' Chodzę krokami mojej matki zgadując dokąd wiodły ją z Kazimierza niedzielne spacery gdy odważnie wypuszczała się na szeroki świat. it s my mother s steps that I am walking in wondering where from Kazimierz she might have strolled Sundays adventuring into broader avenues. Fran Bartkowski Arbuz Arbuz Byłeś moim arbuzomanem gdy nadchodziło lato przewracałeś oczami oblizywałeś wargi i pomrukiwałeś w oczekiwaniu You were my watermelon man Summer would come and you'd roll your eyes lick your lips and hum in anticipation na jedną z wielkich czerwonych przyjemności życia of one of life's great red pleasures „Arbuz", mówiłeś po polsku jakbym powinna wiedzieć razem z tobą jak bardzo przywołuje to czas miniony czas stracony "Arbuz," you'd say as if I should know with you how it conjured time past time lost każde lato twojego dzieciństwa w tej wiejskiej okolicy summers of your childhood in this countryside w której obecnie jest połowa lipca i arbuzy leżą dojrzałe przy drodze where it is now mid-July and the arbuz are ripe along the roadside Nie zatrzymujemy się by kupić je wracamy w stronę granicy We don't stop to buy we are making our way back across the border opuszczamy ten kraj jego zrujnowane krematoria i trzygwiazdkowe hotele away from this country with its ruined crematoria and three-star hotels i nienawiść do Żydów która nie ustaje choć Żydzi odeszli and jew-hating that doesn't quit though the jews are gone Przełożył Justyn Hunia Numer 10/2005 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/389f7cd51a628ec8637f455e792be32e.pdf c4949c77aec9bfa8be42d9f0c6e4545f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5562 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Holokaust - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5172 Title A name given to the resource "Ocaleni krwawą historią"/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.51-55 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sobolewska, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Joanna Sobolewska „OCALENI K R W A W I Ą H I S T O R I Ą " J A K ŻYĆ P O D O Ś W I A D C Z E N I U H O L O C A U S T U ? Podstawą rozważań w niniejszej pracy będą konkretne zaisy ocalonych z Holocaustu. Autorka postawiła sobie za cel ' upienie się na indywidualnych biografiach, ponieważ zajmuc się wyłącznie suchymi faktami i datami historycznymi, traci ę z oczu człowieka i jego indywidualny los. Makrohistoria poądkuje wydarzenia, ale pozwala się łatwo zdystansować, tym samym zapomnieć. Tylko przeżycia indywidualnego człoeka, jego świadectwo cierpienia, jest w stanie poruszyć do ębi i spowodować, że zostanie w naszej pamięci. Po Holocauście na nowo rozgorzała dyskusja o istnieniu naczeniu wartości, a pytanie: jak po takiej hekatombie żyć, orzyć obrazy, pisać wiersze? stało się jednym z najbarziej palących i ważnych. Jednak od teoretycznych refleksji rdziej znaczące wydaje się pytanie najprostsze (a może "jtrudniejsze): jak żyją ci, którzy przeżyli Holocaust? Jakie ylematy muszą rozstrzygać w swoim sumieniu? W jaki spob radzą sobie ze swoją przeszłością ci, którzy „krwawią storią"? T. Adorno pisze: ! Wciąż trwające cierpienie, ma takież prawo do ekspresji, jak maltretowany do krzyku, dlatego raczej mylny byłby sąd, że po Oświęcimiu nie można już napisać żadnego wiersza. Nie ma jednak błędu w mniej kulturalnym pyta­ niu: czy po Oświęcimiu można jeszcze żyć, a zwłaszcza, czy ma do tego pełne prawo ten, kto przypadkowo Oświę­ cimia uniknął, a w zasadzie powinien by być stracony [...] drastyczna wina oszczędzonego.W odwecie nawiedzają go sny w rodzaju tego, że już nie żył, że został zagazowa­ ny w 1944 roku, i że swą dalszą egzystencję prowadził jedynie w wyobraźni, jako emanację obłąkanego życze­ nia człowieka zamordowanego przed dwudziestu laty. 1 wina" ocalonego, o której pisze Adorno, na „Drastyczna wina *rwc.7\i rzut r7i it oka n k a jest iest czymś C 7 v m ś absurdalnym. ahsi irrlalnvm T pierwszy Dlaczego bowiem mają czuć się winni ci, którzy przeżyli Shoah? Niech winni poczują się ci, którzy doprowadzili do Zagłady! A jednak poczucie winy jest czymś, co nieustannie powtarza się we wspomnieniach ocalonych. Nie chodzi tu nawet o poczucie winy w o b e c konkretnych osób (choć takie też często się pojawia, zwłaszcza wobec bliskich), jest to abstrakcyjne po­ czucie winy wobec zgładzonych. Zagłada - niewinne ofiary, ocaleni - „winni, że żyją". Potwierdzeniem tego mogą być słowa, które padają w komiksie Arta Spiegelmana Maus, a dotyczą Władka - ocalonego: „...bo sam czuł się winny, że ocalał" . Poczucie winy, że przeżyło się Holocaust, staje się piętnem w życiu ocalonych. Mało tego, owo „patologiczne" poczucie winy nie dotyczy tylko naocznych świadków, jest ono „transmitowane" dalej, na drugie pokolenie świadków, z tym że przybiera ono nieco inną postać. Art Spiegelman, którego rodzice przeżyli Oświęcim, pisze: „To chyba jednak ma coś wspólnego z poczuciem winy, że mam łatwiejsze życie niż oni mieli". 2 3 Ci, „co krwawią historią", dostają się w ręce oprawcy po raz drugi, z tym że teraz jest to ich własna pamięć i gnębiące poczucie winy. Być może pewnym antidotum na owo poczu­ cie winy mogą być świadectwa ocalonych, które przez wielu są traktowane jako spłata długu wobec tych, co zginęli. Jednak niniejsza praca nie będzie poświęcona świadec­ t w o m rozumianym jako „misja mówienia za tych co zginęli", interesować nas będzie wymiar jednostkowy, osobiste zmie­ rzenie się ze swoją traumatyczną przeszłością. Punktem wyjścia będą tu wspomnienia Krystyny Żywulskiej, Żydówki, która uciekła z warszawskiego getta, a później, jako Polka, przeżyła Oświęcim. Prześledzimy w jaki sposób ocalona ra­ dzi sobie ze swoją sytuacją w getcie, w obozie, jak odnajdu­ je się na wolności (chociaż po wyjściu z getta długo się nią nie cieszyła). Przyczynkiem do tego będzie analiza języka, jakim operuje Żywulska. Przez to, w jaki sposób ocalona BAWŹ^CA PISMO ANTROPOLOGICZNE �Joanna Sobolewska werbalizuje swoje traumatyczne przeżycia, można dotrzeć do tego, jak próbowała ona, mimo dramatycznych warun­ ków, w jakich przyszło jej żyć, ocalić w sobie człowieczeń­ stwo i godność. A to jest podstawa do tego, aby później pró­ bować „normalnie żyć". J. Winterson pisała: „Język zawsze nas zdradza, mówi prawdę, kiedy chcemy skłamać i rozpły­ wa się w bezkształcie, wtedy kiedy najbardziej zależy nam na precyzji". Skupiając się nie tylko na tym, co, ale także na tym, jak, mówi Żywulska: spróbujemy uchwycić kondycję człowieka, który przeszedł przez Holocaust, i aby żyć musi jakoś uporać się z traumatyczną przeszłością. W pracy od­ wołamy się także do poezji Tadeusza Różewicza, poszerza­ jąc tym samym perspektywę z jednostkowej (przypadek Żywulskiej) do bardziej ogólnej refleksji na temat kondycji oca­ lonych. 4 Aby być ocalonym, czy ocaloną, nie wystarczy jakimś zrządzeniem losu uniknąć śmierci z rąk oprawcy. Trzeba rów­ nież mieć siłę, aby samemu nie odebrać sobie życia. „Czę­ sto myślałam, aby wejść pod niemiecką kulę. Nie wiem do­ prawdy co mnie zatrzymywało?" , mówi Halszka, współwięź­ niarka Żywulskiej na Pawiaku. No właśnie! Co może powstrzy­ mać człowieka, który żyje „w piekle na ziemi", przed samo­ bójstwem? Co trzyma go przy życiu? Czy można mówić o jakiejś „irracjonalnej"woli istnienia? Jak można chcieć żyć, skoro tak naprawdę jest to wegetacja uwłaczająca godności człowieka? A jednak! „Nic się nie martw [...] człowiek może znieść dużo, więcej niż sam przypuszcza" , mówi współtowarzyszka Żywulskiej z Oświęcimia. Ale to, że ocaleni znieśli straszliwe warunki gett i obozów, nie znaczy wcale, że sobie z tym poradzili wewnętrznie. Nie wystarczy przetrwać i prze­ żyć, aby funkcjonować później „w normalnym" świecie jako człowiek, a nie jako wrak człowieka. 5 Czyżby więc Żywulska przyjęła postawę pogodzenia się z rzeczywistością getta? Czy chce powiedzieć: słuchajcie, to jest getto, tu nie śpiewa się piosenek o miłości. Umieranie to tutaj „zwykła sprawa", trzeba się z tym pogodzić. Wydaje | się, że takie dosłowne odczytanie tekstu jest błędne - to prze­ cież wypowiedź zabarwiona gorzką ironią, i z tego też wzglę­ du nie można wnioskować, że ocalona godzi się z rzeczywi­ stością getta. „Pod naporem okrutnych wydarzeń, myśl ludz­ ka układa się niezwykle łatwo w kategoriach obłędu. Zupeł­ nie nie wiadomo, kiedy i jak zaczyna się wypowiadać zdania [ bezlitosne i obce". To, że ocalona wypowiada czasem zda­ nia bezlitosne, nie znaczy wcale, iż przejęła reguły gry getta. Trudno zdystansować się o d tak okrutnej rzeczywistości, a tym bardziej niemożliwym jest, żeby ona nie wpływała na człowieka. Znamienne jest, że choć autorce zdarza się mó­ wić rzeczy okrutne, dodaje, iż w istocie są to słowa „obce", Przejęcie kategorii getta jest pozorne, Żywulska daje dowo­ dy zdystansowania w wielu fragmentach wspomnień. Nie ma w niej zgody na taką „rzeczywistość", tak jak nie ma w niej j pogodzenia się ze straszliwym losem. Doskonale obrazują to słowa: 9 Doznaję uczucia, że biorę udział w spektaklu. Uczestni­ czę w nim jednak na czyjeś polecenie. Odgrywam rolę nie mającą nic wspólnego z moim losem osobistym. Sce­ neria tego spektaklu jest mocno przesadzona. 10 6 We wspomnieniach Żywulskiej padają słowa: „[...] są tacy, którzy w otchłani potrafią zachować g o d n o ś ć " . Nasuwa się jednak pytanie: jak ocalić godność, skoro ludzie są trakto­ wani jak zwierzęta? Jak zachować indywidualność w rzeczy­ wistości, w której człowiek to egzemplarz opatrzony nume­ rem bądź opaską z gwiazdą Dawida? Czy istnieją jakieś mechanizmy obronne, które pozwalają zdystansować się od okrutnej rzeczywistości? Próbując odpowiedzieć na powyż­ sze pytania, skupimy się na konkretnych przykładach. Na początku swoich wspomnień z getta K. Żywulska pisze: 7 Mogę iść dalej. Wszystko jest w porządku. Za mną bie­ gnie zwyczajna melodia getta. I słowa najzwyklejsze, bo o umieraniu. I treść najzwyklejsza, bo o człowieku, który umarł, mówi się, że oddał bono. 8 W powyższym stwierdzeniu uwidacznia się mechanizm I przetrwania, polegający na dystansowaniu się od otaczającej rzeczywistości, skazującej kobietę na upakarzające wegeto­ wanie. To nie moje życie, to nie mój „osobisty los", jeżeli byłby! mój, to ja bym go kształtowała - zdaje się mówić ocalona - to, co przeżywam w gettcle, to jakaś koszmarna rola do odegra­ nia, na którą zostałam skazana. Taka strategia nie działa w dłuższej perspektywie, ale pozwala przetrwać tu i teraz. Wątek dystansowania się od rzeczywistości getta i obo­ zów koncentracyjnych w znamienny sposób pojawia sięteżj u E. Wiesela. W jego autobiografii pt. Noc uwidacznia się podobny mechanizm, mający ocalić Wiesela od całkowite­ go utożsamienia się ze swym teraźniejszym, upakarzającyrr bytowaniem: „Odczuwałem siebie, jako dwie odrębne cało ści, moje ciało i j a " . Wiesel zdaje się mówić: to moje ciałc jest zmaltretowane, ulega upokorzeniom, jest traktowane jak zwierzę; ja nie jestem zwierzęciem, nie sprowadzam się tyl­ ko do podstawowych funkcji życiowych (które i tak nie są zaspakajane), ja jestem człowiekiem! Powyższa dychotomia ma ocalić „własne Ja" w tym, który w obozie jest tylko nume rem. Numer 10/2005 11 �.OCALENI K R W A W I Ą H I S T O R I Ą ' Interesujące jest to, w jak odmienny sposób Żywulska i Wiesel werbalizują swe próby ocalenia własnego człowie­ czeństwa. Wiesel dokonuje separacji na ciało i „moje ja", przy czym swoje ciało sytuuje na zewnątrz siebie. Powyższa opozycja jest charakterystyczna, bowiem „Kulturowe asocja­ cje, wedle których umysł kojarzy się z męskością, ciało zaś z kobiecością są w obrębie filozofii i feminizmu doskonale udokumentowane". „Męski świat" od dawna waloryzował to, co związane z „duszą", świadomością, umysłem, a ciało to tylko nic nie znacząca „baza wyjściowa". Nic więc dziw­ nego, że ocalony próbuje odciąć od swego ciemiężonego ciała „własne ja". Jeżeli zaś chodzi o doświadczenie Żywulskiej, to widać wyraźnie, że u niej nie ma podziału na ciało i moje „ja", stanowią one spójną całość (co charakterystycz­ ne w pisaniu kobiet). A skoro tak, to ocalona, aby ochronić w sobie „własne ja" i odseparować się od tragicznego losu, mówi o nim jak o roli do odegrania. 12 Powyższe wypracowane mechanizmy obronne pomagały przetrwać w warunkach uwłaczających ludzkiej godności. Były walką o osobisty los i o „własne ja". Dzięki tym strate­ giom można było przeżyć kolejne minuty, godziny, dni aż do wyzwolenia. Jednak okazało się, że koniec Zagłady nie ozna­ cza wymazania traumatycznej przeszłości. Ci, którzy prze­ żyli Shoah, oprócz wytatuowanego numeru na przedramie­ niu niosą ze soba piętno pamięci rzeczy, które wykraczają poza rozum, poza „człowieczeństwo". Traumatyczne prze­ życia zostawiają piętno i mają wpływ na późniejsze życie ocalonych. Czasem sprawiają, że życie w „normalnym świe­ cie" traci dla nich znaczenie, jest pustą formą. T. Różewicz pisał: Moje ciało mówi do mnie/ ja nigdy nie przestanę oddy­ chać/ ja nigdy nie przestanę jeść trawić kochać/ ja twoje ciało nie przestanę widzieć/ co ty robisz ze mną gdzie mnie prowadzisz/ czemu chcesz mnie powiesić, na tym haku pod czarnym sufitem/ czemu chcesz mnie wy­ pchnąć/ z okna drapacza chmur/ czemu mnie rzucasz pod koła/ zostaw mnie tutaj czyste/ chcę wdychać powie­ trze/ mój język chce wejść w usta dojrzałej dziewczyny/ Jednak moje ciało mówi do siebie/ ja będę żyło bez troski bez ciebie. jest godna litości/ o! Różowe ciałka/ wielkogłowych dzieci/ tłuste pędraki/ z białymi pomarszczonymi/brzuszkami/ rośnijcie rośnijcie/ a wy drodzy przyjaciele, towarzysze nie­ doli/ wypchane skóry/ cudacznych zwierzaków/ o! Wory skórzane/ z których ucieka woda żywa/ spróbujcie się na­ pełnić./ Spróbujcie jeszcze raz. 14 Człowiek po Holocauście to powłoka cielesna pusta w środ­ ku, wydrążona z wszystkich ludzkich uczuć. Jak ma je mieć ten, kto na własnej skórze doświadczył, że są one tylko wid­ m e m , które s z y b k o znika, g d y pojawia się strach, głód i wszechobecna śmierć? „Choć organizm funkcjonuje mimo wszystko", ocalony umiera „za życia". Jest „wykastrowany" wewnętrznie. Poeta degraduje podmiot liryczny do skóry nie może być człowiekiem ten, kto jest pusty w środku. Ko­ niec wiersza to apel do „towarzyszy niedoli", aby spróbowali wypełnić pustkę i na nowo stać się człowiekiem. Pojawia się cień nadziei, Różewicz jest przekonany, że warto podjąć wysiłek. „Pragnę wtopić się w tłum. To o wiele trudniejsze niż można by sądzić. Tak trudne, że niweczy radość ocalenia" - pisze K. Żywulska po wydostaniu się z getta. I nie chodzi tu chyba tylko o problem ukrycia się przed gestapowcami. Prze­ nosząc powyższą kwestię na poziom wyżej, można zadać pytanie, czy ocalona do końca życia skazana jest na wyob­ cowanie ze społeczeństwa? Trauma, której doświadczyła, sprawia, iż nigdy do końca nie zidentyfikuje się z „normal­ nym światem, normalnych ludzi". Mało tego, jak sama pisze, „Ż początku ich zwyczajność wydaje się niemal zniewagą". Jak można żyć, skoro obok, tuż za murem, ludzkie życie jest nic nie warte, a o godności dawno już zapomniano? Jak można spokojnie budzić się i zasypiać, skoro nieopodal lu­ dzi traktuje się jak zwierzęta? Świat idzie dalej swym torem, nie ma w nim miejsca na żałobę. 15 16 Bo ludzie którzy czekają/ ludzie którzy przywarli uchem do ziemi/ ludzie którzy śpią z otwartym okiem/ nie śmieją się/ Ludzie którzy oddychają/ pod ziemią milczą/ Nadcho­ dzi czas/ Rośliny których korzenie i kwiaty, rozwijają się pod ziemią do słońca/ zaczną lecieć/ W ciszy tak drogo okupionej/ słychać piosenkę więźnia/ Padają trawy pod kosą / można je ogniem wypalić/ ale kto mocen jest roz­ kazać/ ziemi wiosennej:Ziemio!/ Nie wolno ci rodzić zie­ leni/ I nie noś na sobie bujnych traw. 13 Przytoczony wyżej wiersz możemy odnieść do sytuacji ocalonego, który po doświadczeniach Holocaustu nie może się odnaleźć w zwykłej rzeczywistości, chce popełnić samo­ bójstwo. Jednak „jego ciało" nie godzi się na to. Ciało, które przeszło tyle mąk i upokorzeń, ciągle chce żyć. Różewicz ukazuje jak trudny jest proces „wchodzenia w świat" po tym, gdy było się świadkiem Zagłady. W „normalną" rzeczywistość najpierw wpisuje się ciało, wraz ze swoimi zwykłymi potrze­ bami i pragnieniami. Jednak podmiot liryczny dystansuje się wobec ciała, ma w sobie „trwogę", która nie pozwala mu „normalnie" żyć, a tego właśnie chce ciało. Być może i sam podmiot liryczny z czasem pójdzie za głosem swego ciała, nauczy się żyć, mimo wszystko... Tragiczną kondycję ocalonego opisuje Różewicz jeszcze dobitniej w wierszu Opowiadanie spreparowanej skóry: Wypchany. Z fałszywym/ okiem w którym światło/ zała­ muje się jednak prawidłowo/ bo oko jest prawdziwe/ (pro­ szę mi wierzyć/ organizm funkcjonuje/ mimo wszystko bez zarzutu)/ spreparowany przez/ lśniących jak narzędzia/ chirurgiczne gestapowców/ (precyzyjne instrumenty fa­ szyzmu/ pokrywały się potem/ uderzając miarowo głowę/ żołądek krocze badanego)/ jestem skórą/ nieznanego człowieka/ którego wnętrzności/ rozniosły szczury/ po śmietniskach świata/ wypchana skóra/ nie kocha nie cier­ pi/ nie śmieje się i nie płacze/ udaje udaje/ wypchana skóra 17 Ziemia dalej rodzi swe plony, choć nasiąknięta jest krwią niewinnych ofiar, a ocaleni, włączając się w nurt świata, czu­ ją się jak zdrajcy. „I zobaczyłem, że moje piekło nie jest wszę­ dzie. Ciągle dzieje się zwykłe życie" - mówi Władek, boha­ ter komiksu Maus, jakby zdziwiony, że życie dalej toczy się jak gdyby nigdy nic. Rządzi się ono swoimi prawami, trudno mieć o to pretensję, tylko jak ma usytuować się w nim ocalo­ ny? Skoro w gettach i obozach podważono wszystkie „ludz­ kie" wartości, złamano wszelkie tabu, to czy można wrócić do życia? Ocalony jest mieszkańcem ziemi niczyjej, nie na­ leży już do zwykłego świata, choć tak do niego tęsknił. Wkra­ cza w świat z takim bagażem doświadczeń, że już zawsze będzie trochę z boku. Paradoksalnie, po Holocauście ocale­ ni dalej żyją w swoistym gettcie, do którego nie mają dostę­ pu ci, którzy nie doświadczyli na własnej skórze „piekła na ziemi". 18 Ona była po ciemnej stronie/ którą ja nawiedzam we śnie/ budzę się przestraszony(...)/ jej twarz rozpada się w mo­ ich dłoniach . 19 Niezależnie od stopnia pokrewieństwa czy zażyłości po­ między tymi, którzy przeszli przez „piekło obozów i gett", a tymi, którzy stali obok, czy też tymi, którzy urodzili się już PISMO ANTROPOLOGICZNE �Joanna Sobolewska po Zagładzie, zawsze będzie istniała szczelina, której nie da się zniwelować. „Wiem, że to brzmi kretyńsko, ale w pew­ nym sensie żałuję, że nie mogłem być w Auschwitz razem z rodzicami, żeby zrozumieć co oni naprawdę p r z e s z l i " wyznaje Art Spiegelman w Mausie. W stwierdzeniu tym wi­ dać, że syn ocalonych czuje się odseparowany od rodziców. Ma poczucie, że nigdy nie będzie w stanie wniknąć w „ich świat" i na zawsze pozostanie kimś z zewnątrz. Kiedy Art pyta ojca o to, co przeszła mama podczas Holocaustu, Wła­ dek odpowiada: „Ona przeszła to samo co ja, okropność". Mimo że każdy z nich przez piekło na ziemi przechodził in­ dywidualnie, to o w a wspólnota traumatycznej przeszłości łączy na swój sposób ocalonych. Tworzą oni pewien zamknię­ ty świat, niedostępny dla „zwykłych ludzi". 20 21 Dla człowieka z zewnątrz rzeczywistość obozu, getta to przerażający nocny koszmar, natomiast dla ocalonych to część ich życia, której nie mogą wymazać z pamięci. „To nie takie proste wyzwolić się z balastu przeszłości, która nie daje o sobie zapomnieć". Ocaleni, mimo że często mieli wraże­ nie, jakby sytuacja, w której się znaleźli, była sennym kosz­ marem, musieli borykać się z realnymi problemami, podej­ mować decyzje, które zaważyły na całym ich życiu. W przy­ padku K. Żywulskiej ową najtrudniejszą decyzją było to, że uciekając z getta, postanowiła, że zabierze tylko matkę, a ojca zostawi. Wychodząc z mieszkania, Żywulska oznaj­ mia „zdroworozsądkowym" tonem: „Nie może iść, ponieważ zaszkodzi sobie i nam. Ojciec chyba rozumie". Być może ojciec rozumie, a jeśli nie, to wybaczy. Problem jednak w tym, czy ocalona może wybaczyć sobie? Na początku ma się wra­ żenie, że nie jest to dla niej żaden problem. Jej beznamięt­ ne, lapidarne stwierdzenie zdaje się wyrażać myśl: trudno, tak już musi być, jeżeli my mamy przeżyć, ojciec musi zo­ stać. Mimo wszystko oczekuje się, że Żywulska powróci do tematu. Jednak ona milczy, a w tym milczeniu wyczuwa się pełną determinacji konsekwencję i ogromne napięcie. Po pewnym czasie ocalona podejmuje wątek ojca. Po spotka­ niu z byłym gestapowcem, który uratował Żydówkę i przy­ padkowego mężczyznę, Żywulska mówi: „A jednak to on właśnie powiedział do obcego: będziesz żył, podczas gdy ja tego dnia zatrzasnęłam - niby wieko trumny - drzwi mieszka­ nia w gettcie, opuszczając mojego ojca". Owo gorzkie i głę­ boko tragiczne wyznanie dowodzi tego, jak bardzo ocalona 22 23 24 cierpi z powodu swej decyzji. Znamienny jest sam fakt, że swój „podły" czyn zestawia ze „szlachetnym" uczynkiem by­ łego gestapowca. Zabieg ten pozwala chociaż w części uświa­ domić czytelnikowi, jak strasznie musi się czuć Żywulska, któ­ ra zdaje się mówić: cóż ze mnie za człowiek, skoro zostawiam własnego ojca? Nawet gestapowiec zdolny jest do „ludzkich" czynów, podczas gdy ja sama zachowałam się jak kat swoje­ go ojca. „Szczelina zmierzchu, jaką był Holokaust, jest odręb­ nym konstruktem kulturowym. Był to świat, który miał własną przestrzeń, własny czas, własne reguły postępowania i nor-f my m o r a l n e " - pisze B. Engelking. Trudno się z nią nie zgo­ dzić. A skoro tak, to dlaczego Żywulska czuje się winna, że zostawiła ojca? Przecież świat, w którym go zostawiła, rządził się innymi prawami. Aby przeżyć, musiała kierować się zdro-j wym rozsądkiem, a ten nakazywał jej zostawić zniedołężniałego ojca, mógłby on udaremnić ucieczkę. Jednak dla ocalo­ nej sprawa nie jest taka prosta. Czuje się winna, bo mimo okrutnych doświadczeń, które ją spotkały, pozostała Człowie­ kiem, w pełnym tego słowa znaczeniu. 25 Ocaleni sytuują się między d w o m a światami, a ich trage­ dia polega miedzy innymi na tym, że prawa zwykłego życia przykładają do tego z czasu pogardy. „Ten pociąg jest już daleko. Ale odtąd już zawsze będzie przejażdżał przede m n ą " - pisze Żywulska, gdy po wyjściu z getta widzi po­ ciąg z transportem Żydów. Ten pociąg będzie symbolicznie) przejeżdżał podczas ukrywania się w Warszawie, ale i po wojnie, kiedy to Żywulska zajmuje się pisaniem, poniewa zawsze już będzie czuła „winę ocalonej". 26 Ja człowiek pobity w tej wojnie/ jak drzewa i trawa/ ja wyziębiony, jak podziemia kościołów/ ja dół pełen wspo­ mnień/ a jedne leżą na drugich pisze Różewicz, po chwili dodając: Wy nie znacie naszej śmierci/ nie kryjecie pod korą/ ciem­ nych korytarzy/ wy z twarzami w słońcu/ dzieci moje/ Dla was milczę w środku majowego pola. 27 W cytowanym powyżej wierszu poeta doskonale uchwy­ cił kondycję ocalonego, który nie może odseparować się od swej przeszłości. Wspomnienia nachodzą go w zwyczajnych Numer 10/2005 �OCALENI K R W A W I Ą HISTORIĄ"... sytuacjach, podczas trywialnych czynności. Czy to znaczy, że ocaleni skazani są na życie przeszłością? Chyba nie... Poeta mimo wszystko milczy, „w środku majowego pola", nie chce kalać wiosennego krajobrazu. Mówi, że robi to dla dzieci, ale wydaje się, że jest to również sugestia, iż ocaleni powinni uczyć się „wchodzić w świat", powinni zacząć cie­ szyć się krajobrazem, a nie dystansować się od niego. Jed­ nak to nie jest takie proste. „Pamiętam, jak w czasie pierwszej akcji siedziałam z moją rodziną w piwnicy, a nad nami chodzili Niemcy. Myśmy się tylko modlili, żeby oni byli bez psów. Cały czas jedliśmy kru­ che ciastka. Śmieszne jest to zestawienie - ten strach i kru­ che ciastka" - wspomina Irena Tarłowska. Prawdopodob­ nie do końca życia kruche ciastka kojarzyć się będą ocalo­ nej z tą sytuacją. Zwykłe przedmioty działają jak katalizatory - wywołując lawiny w s p o m n i e ń , przypominają o strachu, bólu, upokorzeniu. Ocaleni żyją więc w swoistym „podwój­ nym świecie". Tego nie można uniknąć, można natomiast starać się utrzymać r ó w n o w a g ę pomiędzy t y m , co było, a tym, co jest. Inaczej przeszłość wchłonie teraźniejszość. Z drugiej jednak strony wypieranie na siłę traumatycznej przeszłości i życie chwilą teraźniejszą jest oszukiwaniem sa­ mego siebie. „Nie można sobie amputować kawałka prze­ szłości; trzeba być sobą z całym dobrodziejstwem inwenta­ rza" - stwierdza w wywiadzie I. Tarłowska. Rzeczywistość gett i obozów na swój s p o s ó b ukształtowała o c a l o n y c h , wpłynęła na ich postrzeganie świata, ludzi, samego siebie bez względu na to, jak bardzo chcieliby zdystansować się od niej. z getta, a później z obozu, dowodzi tego, że jej tożsamość wyznaczają także tamte traumatyczne wydarzenia. „Życie to historia tego życia poszukująca sposobu opowiedzenia o niej. Zrozumieć siebie samego, to być zdolnym do opowiadania o samym sobie historii..." Można więc mieć nadzieję, że wspo­ mnienia napisane przez Żywulska, były swoistą psychoautoterapią, która pomogła jej w zrozumieniu siebie. 32 Historia cierpienia przestaje być możliwa do przyjęcia, a nawet przestaje być historią. Cierpienie zrywa nić narra­ cyjną, ponieważ powoduje skrajną koncentrację na jed­ nej chwili. Koncentracja ta niszczy ciągłość między prze­ szłością, teraźniejszością a przyszłością, stając się przy­ czyną niemożności opowiadania o sobie. 28 29 W tomiku Nożyk Profesora Różewicz opisuje nóż „z ob­ ręczy beczki", który jego przyjaciel przywiózł z obozu: 33 Idąc tym tropem, można zaryzykować stwierdzenie, że skoro ocaleni potrafią mówić o swoich traumatycznych przej­ ściach, to w pewnym stopniu przepracowali w sobie (jak powiedzieliby terapeuci) cierpienia, jakich doznali w prze­ szłości, a dzięki t e m u m o g ą m i m o wszystko s p o g l ą d a ć w przyszłość... 1. T.W. Adorno, Dialektyka negatywna, przeł. K. Krzemieniowa, Kra­ ków 1986, s. 509. 2. A. Spiegelman, Maus cz. II. Opowieść ocalałego. I tu się zaczęły moje kłopoty, przeł. R Bikont, Kraków 2001, s. 44. 3. Tamże, s. 16. 4. J. Winterson, Płeć wiśni, przeł. Z. Batko, „Literatura na Świecie" 1996, nr 4, s. 254. 5. K. Żywulska, Pusta woda, Warszawa 1963, s. 171. 6. K. Żywulska, Przeżyłam Oświęcim, Warszawa 1960, s. 71. zobaczyłem go pierwszy raz/ na biurku Profesora/ tak gdzieś w połowie wieku XX/ dziwny nożyk - pomyślałem / ani to nóż do cięcia papieru/ ani do obierania (strugania) kartofli/ ani do ryby ani do mięsa/ leżał między Matejką i Rodakowskim/ między Kantorem Jaremianką i Sternem [...]/ minęło dwadzieścia lat/ „dziwny nożyk" pomyślałem/ leżał między książką o kubizmie/ i końcem krytyki/ pew­ nie otwiera nim koperty/ a w obozie/ obierał kartofle/ albo się golił/ no tak - powiedział Profesor - obierki mogły ura­ tować od śmierci głodowej [...]. 7. K. Żywulska, Pusta woda, s. 78. 8. Tamże, s. 14. 9. Tamże, s. 47. 10. Tamże, s. 30. 11. E. Wiesel, Noc, przeł. E. Horodycka, Oświęcim 1992, s. 90. 12. J. Butler, Podmioty płci, płciowość, pragnienia, przeł. B. Ko­ peć, [w:] Spotkania feministyczne, Warszawa 1994-1995, s. 65. 13. T. Różewicz, Opowiadanie traumatyczne duszyczka, Kraków 1979, s. 33-34. 30 14. T. Różewicz, Czerwona rękawiczka, [w:] tenże, Poezja, t. I, Kra­ ków 1988, s. 105. Co robi ten dziwny przedmiot, pochodzący z „innego świata", na biurku profesora? Jak może leżeć spokojnie wśród książek, albumów z malarstwem, notatek? A jednak! Bo całe „piekło", jakie musiał przejść profesor, należy d o jego życia, stanowi jego bolesną, ale jednak część. Będąc w więzieniu, Żywulska zastanawia się: 15. K. Żywulska, Pusta woda, s. 68. 16. Tamże. 17. T. Różewicz, Czas który idzie, Kraków 1951, s. 6. 18. A. Spiegelman, Maus, s. 105. 19. T. Różewicz, Opowiadanie traumatyczne duszyczka, s. 42-43. 20. A. Spiegelman, Maus, s. 16. 21. Tamże, s. 160. „Jaki jest mój życiorys? Jak się nazywam, dokumenty zmieniałam wielokrotnie... Dokonam obrachunku ustalę swoją biografię?" 22. K. Żywulska, Pusta woda, dz. cyt., s. 100. 23. Tamże, s. 60. 31 24. Tamże, s. 114. 25. B. Engelking, Na łące popiołów, Warszawa 1993, s. 5. I słowa te, chociaż bezpośrednio odnosiły się do konkret­ nej sytuacji (Żywulska musiała ustalić wersję dla gestapo), można zinterpretować także na płaszczyźnie bardziej osobi­ stej. Ocalona cały czas zmaga się z problemem własnej toż­ samości, ciągłe zmiany dokumentów, życiorysów, permamentne „odgrywanie ról" sprawiają, że Żywulska czuje się zagu­ biona. Nie chce utożsamić się ze swoimi „rolami", bowiem są one wymuszane przez rzeczywistość getta, a w niej nie ma zgody na taką rzeczywistość, chce odseparować od niej swo­ je „ja". Jednak sam fakt, że ocalona opisuje swoje przeżycia 26. K. Żywulska, Pusta woda, s. 97. 27. T. Różewicz, Czas..., dz. cyt., s. 13. 28. I. Tarłowska, cyt. za: B. Engelking, Na łące popiołów, s. 163. 29. Tamże, s. 162. 30. T. Różewicz, Nożyk profesora, Wrocław 200, s. 18. 31. K. Żywulska, Pusta woda, s. 138. 32. P. Ricoeur, Filozofia osoby, przeł. M. Frankiewiczów:] Tożsamość człowieka, red. A. Gałdowa, Kraków 2000, s. 136. 33. J. Pawlak, P. Ricoeura koncepcja Tożsamość człowieka, s. 137. BAW^CA PISMO ANTROPOLOGICZNE tożsamości narracyjnej, [w:] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f2cae365c9720476067c6769d98ee353.pdf 4c9c5ade95afcf4637360c876c878277 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5561 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5171 Title A name given to the resource O losie, z którym nie można się pogodzić/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.48-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jupowiecka, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Jupowieck, O L O S I E , Z K T Ó R Y M N I E M O Ż N A SIĘ POGODZIĆ [...] kopię wiecznym piórem swój grób, pracowicie, jak przymusowy robotnik, na którego wrzeszczą co dzień, żeby głębiej rył łopatą i mocniejszym, słodszym głosem wyśpiewywał nuty swojej śmierci. Imre Kertesz 1 W 2002 roku węgierski pisarz, były więzień o b o z ó w w Oświęcimiu i Buchenwaldzie, Imre Kertesz, otrzymał lite­ racką Nagrodę Nobla za pisarstwo, które przeciwstawia do­ świadczenie jednostki barbarzyństwu historii. Co wyjątkowe­ go odnajdujemy w twórczości Kertesza? Bez wątpienia odważny bezkompromisowy język, rzeczo­ wy i zdystansowany, jak również filozoficzny bagaż jego po­ wieści zmuszający czytelnika do stawiania sobie trudnych, nie zawsze przyjemnych pytań. A także poruszaną przez Kertesza wciąż niewyczerpaną tematykę Zagłady, którą pi­ sarz łączy z uniwersalną refleksją nad człowiekiem i jego kondycją we współczesnym świecie. W kontekście zbrodni ostatniego stulecia pisze o cenie, jaką trzeba było zapłacić, aby przetrwać, oraz o sensie życia i statusie kultury po Oświę­ cimiu. PIÓRO JEST MOJĄ ŁOPATĄ Bohater Kadyszu za nienarodzone dziecko podobnie jak Kertesz jest pisarzem i tłumaczem, który był więźniem obo­ zu w Oświęcimiu. Pisanie jest dla niego nie tylko zawodem, sposobem zarabiania na życie, lecz warunkiem istnienia: „ja zawsze pracuję, a zmusza mnie do tego nie tylko koniecz­ ność zarabiania na chleb, lecz fakt, że g d y b y m nie praco­ wał, to bym istniał, a g d y b y m istniał zmusiłoby mnie to do najrozmaitszych, lepiej żebym nie wiedział jakich, rzeczy" (IKK, s. 9). Pisanie jest dla niego formą radzenia sobie z ży­ ciem lub raczej ucieczką przed nim. Narrator Kadyszu zma­ ga się z wewnętrzną pustką, strachem, wspomnieniami, tłu­ mi uczucia, świadomie odsuwa od siebie bliskich I wybiera samotność. Nie tylko dobrowolnie skazuje się na wygnanie, lecz niemal rozkoszuje się własnym bólem: „nie piszę po to, by odnaleźć w tym radość, wręcz przeciwnie, pisząc szu­ kam bólu, tak zapewne dlatego, że ból jest prawdą, a na to, co jest prawdą, istnieje bardzo prosta odpowiedź: prawda nas zjada" (IKK, s. 109-110). pobytu w obozie zagłady, uzmysławia, że można zabić czło­ wieka, nie uśmiercając go. Bezpowrotnie zabić w nim część człowieczeństwa, czyniąc niezdolnym do miłości, do zwy­ czajnego życia, skazując na wieczny strach, na trwanie ku śmierci. I podobnie jak bohater mówi o matce swojej żony, że jej chorobą było Auschwitz, a z tego nie można się wyle­ czyć, tak on sam cierpi na nieuleczalną traumę mającą źró­ dła w jego tragicznej przeszłości. Jest ona jednym z powo­ dów, dla których kategorycznie sprzeciwia się posiadaniu dziecka. Swą decyzję uzasadnia, powtarzając, że świadoma rezygnacja z dziecka jest koniecznym i ostatecznym znisz­ czeniem jego własnego istnienia. Inny objaw tej traumy to życie „jak gdyby w każdej chwili mogli wrócić Niemcy [...}! właściwie nie było to życie, ale wegetacja, tak, mówiąc ści­ śle, wegetacja, żeby przeżyć" (IKK, s. 77). Postawa bohatera wpisuje się w model kultury posttraumatycznej skupiającej się „wokół centralnego urazu, zadaw­ nionego i wypartego, który niespodziewanie powraca i pod­ daje rewizji całą bieżącą rzeczywistość. Kultura owa nie chce wyleczenia - raczej spełnia się w obsesyjnym wpatrywaniu w niegojącą się ranę". W prowadzonym przez całą powieść monologu główne­ go bohatera towarzyszy mu utwór Paula Celana Fuga śmier­ ci. To chyba najbardziej znany wiersz poety, którego twór­ czość zakorzeniona jest w tematyce Holocaustu; poety, któ­ rego życie napiętnowane zostało przez Zagładę i któremu z piętna tego nigdy nie udało się uwolnić. Wybór właśnie tego utworu, którego kolejne wersy przeplatają Gak w mu­ zycznej fudze) strukturę Kadyszu nie jest z pewnością przy­ padkowy. Warunkiem pracy jest dla niego bycie nieszczęśliwym. Wybiera emocjonalne i fizyczne odosobnienie w imię roz­ paczliwie bronionej wolności, która jednak, jak sam przyznaje, jest zamykaniem się wwiezieniu. Jest wolnością zawsze prze­ ciw czemuś lub komuś, atakiem lub ucieczką. Bohater Ker­ tesza podąża ku „emocjonalnej sklerozie" i z pewną d u m ą mówi o swoim nieprzystosowaniu do świata. Potrafi pisać jedynie z sarkazmem i drwiną, nigdy spod jego pióra nie powstają opisy szczęścia, miłości czy czułości. Sam tłuma­ czy: „może po prostu dlatego, że chyba we mnie nie ma miłości, ale - mój Boże! - kogóż ja miałbym kochać i dlacze­ g o " (IKK, s. 14). To dramatyczne wyznanie wydaje się klu­ czowe dla zrozumienia postawy bohatera. Ukazuje skutki 48 Numer 10/2005 2 �Krzyczy słodziej zagrajcie śmierć ta śmierć jest mistrzem z Niemiec Krzyczy ciemniej ciągnijcie po skrzypkach a z dymem wzlecicie w powietrze Grób wtedy macie w chmurach tam się nie leży ciasno 3 Dla narratora Kadyszu pióro jest jego łopatą. Kopie nią grób, który inni zaczęli kopać dla niego w powietrzu. To upar­ cie powracające zdanie świadczy o nieumiejętności pogo­ dzenia się i oderwania od przeszłości (bo czy z taką prze­ szłością można w ogóle się pogodzić?), a tym samym po­ wrotu do „normalnego" życia. SZCZĘŚCIE O B O Z Ó W KONCENTRACYJNYCH Los utracony to historia piętnastoletniego węgierskiego Żyda zesłanego najpierw do obozu w Oświęcimiu, następ­ nie w Buchenwaldzie i Zeitz. Rzeczowy, nie pozbawiony iro­ nii, antypatetyczny styl powieści oraz relacja chłopca, który niewolę traktuje początkowo jak przygodę, m o g ą szokować czytelnika. Bohater, choć nie rozumie narzuconego mu losu, nie sprzeciwia się mu, nikogo nie ocenia, nie oskarża; aby przetrwać, stara się jak najlepiej dostosować do sytuacji, w której się znalazł. Otaczającą go obozową rzeczywistość przyjmuje z poczuciem oczywistości, próbuje dostrzec jej sens, a nawet polubić. Niemal na wszystko znajduje wytłu­ maczenie, nie użala się nad sobą, ani pomimo wciąż pogar­ szającej się kondycji fizycznej, nie załamuje: chciałoby mi się jeszcze trochę pożyć w tym pięknym obozie koncentra­ cyjnym - mówi, będąc na skraju wyczerpania. 4 W Buchenwaldzie Gyorgy poznał, czym jest solidarność, gdyż przetrwał dzięki nieoczekiwanej p o m o c y współwięź­ niów. Doświadczył także, choć brzmi to szokująco, chwil szczęścia. Równie niezwykłe są jego wspomnienia o nudzie w obozie, o czasie, o szarych dniach powszednich niewoli. Różnica pomiędzy narratorem Kadyszu a bohaterem Losu utraconego to różnica w odbiorze świata przez dziecko i przez osobę dojrzałą. To ta sama różnica, o której mówi Kertesz, porównując biografię własną i Tadeusza Borowskiego: podmienieni, teraz nie czuliby tej „inności", a nikt nie zauwa­ żyłby różnicy. Podobne zmagania z własną tożsamością przeżywa żona narratora Kadyszu za nienarodzone dziecko. Nie jest osobą religijną, nie zna żydowskiej kultury i nie interesuje się nią, ani język, ani sposób życia nie odróżnia jej od innych. Od tego przekleństwa-jak sama mówi - nie ma ucieczki, a chcia­ łaby przynajmniej wiedzieć, co czyni ją Żydówką. Z rodzin­ nego d o m u zapamiętała uwikłany w poczucie winy nakaz, że jako Żydówka „musi mieć wyłącznie żydowskie uczucia i żydowskie myśli" (IKK, s. 104), lecz jednocześnie, patrząc na twarze na zdjęciach z obozów zagłady, zadaje drama­ tyczne pytanie: co ja mam z nimi wspólnego? Sam narrator Kadyszu o swoim byciu Żydem mówi jako o „fakcie niezbyt przyjemnym, a zwłaszcza niezupełnie zro­ zumiałym, który w dodatku czasami może się okazać nie­ bezpieczny dla życia" (IKK, s. 34). Rozpaczliwie sprzeciwia się posiadaniu dziecka między innymi dlatego, że „skazu­ jąc" je na żydostwo, nie mógłby dać mu niczego, „ani wytłu­ maczenia, ani wiary, ani broni", nie wiedziałby, co odpowie­ dzieć, gdyby usłyszał od niego/ niej: „Nie chcę być Żydem!". Własną tożsamość bohater tak opisuje: Potraktowałem swoje obozowe przeżycia jak materiał, który należy opisać. Borowski nie mógł tego zrobić, bo był starszy ode mnie, gdy trafił do Oświęcimia. Gdy jest się dzieckiem, to ma się zaufanie do świata pomimo strasz­ nych przeżyć. Człowiek dorosły po takim koszmarze jak Auschwitz załamuje się. moje żydostwo nic dla mnie nie znaczy, mówiąc ściśle, jako żydostwo nie znaczy dla mnie nic, jako doświadcze­ nie jest wszystkim, [...] moim życiem, czyli przetrwaniem, formą bytu duchowego, jakim żyję i jaki podtrzymuję ni­ czym duchową formę istnienia, poprzez którą trwam, i mnie to wystarcza (IKK, s. 115). 5 Jednym z najbardziej dotkliwych dla Gyorgya doświad­ czeń jest sam powrót do Budapesztu. Okazuje się, że nie potrafi przekazać swoich przeżyć, inni nie są w stanie go zrozumieć. Dopiero będąc w d o m u na pytanie, co czuje, odpowiada - „Nienawiść". BYĆ ŻYDEM „Jakim Żydem jest bowiem człowiek, który nie otrzymał religijnego wychowania, nie mówi po hebrajsku, dzieła źró­ dłowe kultury żydowskiej są mu w zasadzie obce i żyje nie w Izraelu, lecz w Europie?" - pyta Kertesz sam siebie i z po­ dobnym pytaniem zmagają się bohaterowie jego powieści. Dla młodych bohaterów Losu utraconego bycie Żydem wiąże się z noszeniem żółtej gwiazdy, z antyżydowskimi prze­ pisami, z pracą przymusową, a ostatecznie z zesłaniem do obozów koncentracyjnych. Nie rozumieją jednak, dlaczego to akurat ich dotykają te represje i nienawiść, jaki jest „sens" bycia Żydem i związanego z tym „poczucia inności". Gyorgy w rozmowie z koleżankami przytacza bajkę o królewiczu i żebraku, mówiąc, że gdyby to oni zostali jako niemowlęta 6 Do podobnych wniosków dochodzi Gyorgy z Losu utra­ conego, mówiąc, że nie można rozpocząć nowego życia, a jedynie kontynuować stare, że on także przeżył dany mu los („To nie był mój los, ale ja go przeżyłem") i nadal musi kroczyć wraz z nim. Dla bohaterów Kertesza ich żydowska tożsamość jest czymś, czego nie rozumieją, co zostało im odgórnie narzu­ cone, a co na dodatek stanowi zagrożenie (włącznie z za­ grożeniem życia). Szukają prawdy o sobie i swoim losie poza źródłami mogącymi tkwić w religii, języku czy kulturze. Jest to nie tylko odważne, ale przede wszystkim trudne potraktowanie tematu. Sam Kertesz nie daje też łatwych o d ­ powiedzi. O własnym stosunku do bycia Żydem pisze: „Żeby moje „bycie pisarzem" i moja żydowskość zespoliły się we mnie w jedną kategorię, musiałem zacząć postrzegać ży­ dowskość tak samo, jak postrzegałem bezbłędnie wykorzy­ stywanie możliwości tworzenia - jako zadanie". Bohaterowie Kertesza zmagają się ze swoją tożsamością, próbują ją zrozumieć, uczą akceptować. Dla nich również, tak jak dla samego autora, jest ona zadaniem. PISMO ANTROPOLOGICZNE 7 �Ewa Jupowiecka JĘZYK HOLOCAUSTU, KULTURA PO HOLOCAUŚCIE Kopali i nic już nie słyszeli; nie stali się mądrzejsi, nie wynaleźli żadnej pieśni, nie wymyślili sobie żadnego języka. Paul Celan 8 [...] Oświęcim dowiódł niezbicie klęski kultury. Fakt, że mogło się to wydarzyć pośród całej tradycji filozofii, sztu­ ki i oświecających nauk, mówi coś więcej niż tylko to, że ta tradycja, ów duch, nie potrafił owładnąć ludźmi i ich zmienić. W samych owych dziedzinach, w ich emfatycznym domaganiu się autarkii, mieszka nieprawda. Wszel­ ka kultura po Oświęcimiu, włącznie z jej najwnikliwszą krytyką, jest śmietniskiem. 9 powrocie do domu nie potrafi przekazać swoich doświadczeń, jest i już zawsze pozostanie całkowicie niezrozumiany. Kosz­ maru obozu nie można bowiem wyrazić językiem kultury sprzed Holocaustu. Jednocześnie nie istnieje wyłączny język Holocaustu, bo - zauważa Kertesz - czyż język ten nie byłby tak straszliwy i tak żałosny, że w końcu zniszczyłby tych, któ­ rzy by nim mówili? Istnieją jedynie świadkowie i dopóki żyją, dopóty w nich żyje język ich doświadczeń, którym próbują nam je przekazać. Pisarze Holocaustu, według Kertesza, za­ wsze są duchowymi wygnańcami, bez ojczyzny, języka, kul­ tury. Paul Celan pisał, że język musiał przejść przez własne niemożności odpowiedzi, milczenie, przez mroki niosące śmierć mowy, lecz nie odnalazł słów na to, co się wydarzyło. Szedł jednak przez „dzianie się", a ci, którzy się z nim zmaga­ li, wkroczyli własnym istnieniem do języka. 10 Nawiązując do słynnej tezy Adorno, że tworzenie poezji po Oświęcimiu byłoby barbarzyństwem, Kertesz twierdzi, że po Oświęcimiu można pisać tylko o Oświęcimiu, że nie ist­ nieje współczesna literatura, na którą doświadczenia Zagła­ dy nie miałyby wpływu. Bohaterom Kertesza, tak jak milionom ofiar Holocaustu trudno pogodzić się z losem, który ich spotkał. O losach tych nie wolno jednak zapomnieć, gdyż są częścią naszego wspól­ nego losu - człowieka i kultury europejskiej. Imre Kertesz dzięki swojej twórczości nie pozwala nam o tym zapomnieć. 1 I. Kertesz, Kadyszza nienarodzone dziecko, przeł. E. Sobolewska, Warszawa 2003, s. 48. Cytaty z tego wydania oznaczone są w nawiasie skrótem IKK i numerem strony. 2 J. Tokarska-Baklr, Jedwabne - historia jako fetysz, „Gazeta Wybor­ cza" z dnia 15-16.02.2003, s. 20. 3 R Celan, Fuga śmierci, przeł. S. J. Lec, [w:] Tenże, Utwory wybrane, oprać. R. Krynicki, Kraków 1998, s. 25. 4 1 . Kertesz, Los utracony, przeł. K. Pisarska, Warszawa 2002, s.192. 1 . Kertesz, cyt. za: Kertesz o Borowskim, [w:] K. Varga, Węgierski No­ bel, „Gazeta Wyborcza" z dnia 11.10.2002, s. 4. 5 Kertesz niewątpliwie zgodziłby się w tym miejscu z The­ odorem Adorno. Dla niego również w Oświęcimiu upadła europejska kultura wraz z całym swym etycznym dorobkiem; czas Oświęcimia uważa on za jej punkt zerowy. Obecnie stoi przed nami moralne zadanie ożywienia wartości i wniesienia ich do nowej kultury europejskiej. W odbudowę tę musi być jednak wpleciona pamięć Zagłady. Młodemu Gyorgyowi z Losu utraconego wszystko to, cze­ go nauczył się, dorastając, cały kulturowy bagaż, jaki ze sobą przywiózł, w obozie okazał się nieprzydatny. Aby przetrwać, musiał go odrzucić i przejąć język swoich katów. Dlatego po 50) 6 I. Kertesz, Los odzyskany, przeł. J. Goszczyńska, „Gazeta Wybor­ cza" z dnia 11.10.2002, s. 6. 7 tamże, s. 6. 8 P. Celan, A ziemia była w nich, przeł. F. Przybylak, [w:] Tenże, Utwo­ ry wybrane, s. 123. 9 T. Adorno, Dialektyka negatywna, przeł. K. Krzemieniowa, Kraków 1986, s. 514-515. 10 R Celan, Przemówienie z okazji przyjmowania Nagrody Literackiej Wolnego Hanzeatyckiego Miasta Bremy, przeł. F. Przybylak, [w:] tenże, Utwory wybrane, s. 315-317. Numer 10/2005 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4642ed0364b1169f8a9ab8e0445aaf8.pdf 43a135ed7b1a238ca95dba6de0c21a0a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5560 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5170 Title A name given to the resource Wspomnienia przez pryzmat ciała/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.4547 Creator An entity primarily responsible for making the resource Budrewicz, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Małgorzata Budrewicz | WSPOMNIENIA P R Z E Z P R Y Z M A T C I A Ł A DOŚWIADCZENIA K O B I E T - W I Ę Ź N I A R E K O B O Z U Wszystko czym jesteśmy, musi być wyrażone - umysł i ciało a jest to proces niezwykle trudny i niebezpieczny. Virginia Woolf Czy jest coś, co wyznacza niezwykłość kobiecego pisa­ nia? Podobnie jak przywołana wyżej Virginia Woolf, Ewa Kraskowska podaje typowo kobiece cechy pisarstwa: „rozluź­ nienie spójności tekstu, fragmentaryczność, nielinearność, eks-centryczność, dygresyjność, przewaga teraźniejszości nad epickim czasem przeszłym, wreszcie - somatyczność, czyli swoiste pisanie ciałem". We francuskim feminizmie pojawia się pojęcie ecriture feminine, które amerykańska badaczka Elaine Showalter definiuje jako „wpisanie kobiecego ciała i kobiecej odmien­ ności w język oraz tekst" . Kobiece ciało jest postrzegane przez współczesne feministki jako bezpośrednie źródło ko­ biecego pisarstwa, potężny alternatywny dyskurs; pisać cia­ łem to odtwarzać świat. Kobieta - autorka chłonie obrazy z zewnątrz, ulega im, „staje się lustrem, a jej wytwór lustrza­ nym odbiciem" . 2 wspomnieniach z czułością; wskazują na to zdrobnienia ich imion: Zosia, Marysia, Alinka, Haneczka. U Delbo jest Lulu, Sally, Viva i jest też „noga Alice" - kawałek drewna, który żyje, jest bardziej żywy od swojej właścicielki, bo istnieje: „Położona na śniegu noga Alice jest żywa. Musiała się odłą­ czyć od martwej Alice". Sztuczna noga - przedmiot, który miał ułatwić życie, usprawnić ciało, staje się pars pro toto martwej Alice. U Delbo nie ma czułości, jest tylko naga prawda.To pamiętanie z Imienia jest też sposobem na wyłowienie jednostek z masy podobnych ciał - „manekinów". 8 3 4 Szczególne miejsce w kobiecym pisarstwie zajmować ma doświadczenie; autorka przez odsłonięcie własnej intymno­ ści, używanie emocjonalnego języka, powinna nawiązać kontakt z adresatem wypowiedzi - najlepiej z inną kobietą. W słynnym Śmiechu Meduzy Helenę Cixous stwierdza: „poprzez pisanie kobieta znowu zaistnieje ciałem, które jej więcej niż odebrano, bo sprawiono, że było dziwnie obce jej samej". Fragment ten nie odnosi się bezpośrednio do do­ świadczenia kobiet w obozie koncentracyjnym (nie o tym albo nie tylko o tym pisze Cixous), ale nadaje się doskonale do analizy tego zjawiska. Już w pierwszych chwilach po przy­ jeździe do obozu odbiera się ludziom ciała. Jak na tonącym statku, pierwszeństwo mają kobiety i dzieci, do umierania również. Te, które przeszły wstępną selekcję, zostają pozba­ wione włosów, są dezynfekowane w miejscach intymnych brudną szmatą. Nie ma tu już miejsca na skromność, wstyd. „Podchodziłyśmy gęsiego do miski. Tam nacierano każdą pod pachami i między nogami, co pobudzało stojących obok SS-manów do ustawicznego śmiechu. [...] widać było, że są zachwyceni naszymi niezgrabnymi, wstydliwymi ruchami" - tak Żywulska wspomina dezynfekcję. Ciało nie jest już wła­ snością kobiety, należy teraz do obozu, obóz robi z nim co chce. 5 6 Poprzez pisanie ma zostać usłyszane kobiece ciało, ko­ bieta ma znowu zaistnieć cieleśnie, ciało ma się stać wyrazi­ cielem stylu. Kobiece pisanie to akt wywrotowy, to wprowa­ dzanie „chaosu wypowiedzi osobistej, pełnej imion własnych i przypisanych im znaczeń" . We wspomnieniach Żywulskiej wiele jest imion koleżanek z obozu, nie chce ona, by były anonimowe, pozostały tylko numerem. Każda z nich to inna historia cierpienia i umierania, a wszystkie traktowane są we 7 Punktem wyjścia twórczości kobiecej są doznane urazy, te fizyczne i psychiczne, ogólniej - doświadczenie negatyw­ ne. Kobiety „zapisują ranę, piszą bo zostały okaleczone" . W sposób zwielokrotniony i dosłowny takie rany powstają w obozie koncentracyjnym. Jedna z bohaterek Żywulskiej mówi: „nasze cierpienie polega przede wszystkim na ciągło­ ści, na beznadziejności. Jesteśmy wiecznie w stanie bólu PISMO ANTROPOLOGICZNE 9 �Małgorzata Budrewic; psychicznego i fizycznego. To tak jakby stale bolał ząb. I tak jakby stale ktoś bliski umierał. I tak jakby stale ktoś na ciebie pluł. W obozie ciało stawało się boskim centrum świata; to wokół niego rozgrywał się cały dramat istnienia. Francois Chirpaz - francuski myśliciel - w swoim eseju poświęconym ciału stwierdza, że z a u w a ż a m y j e g o o b e c n o ś ć d o p i e r o w momencie dyskomfortu - bólu; w tym momencie staje się ono dla nas światem. Ból wywołuje rozkład egzystencji. Jesteśmy zablokowani w swoich ciałach, a kobiety w obozie były w nich wręcz uwięzione. „Była naprężona od palców ręki do palców stopy, ale za każdym razem [...] spadała. Ciało jej stawało się nagle miękkie i żałosne. Potem podnosiła gło­ wę, na twarzy malowała się praca mózgu, to działo się we­ wnątrz niej i przygotowywało ręce i nogi do w y s i ł k u " - tak Delbo opisuje starania wycieńczonej więźniarki by wyjść z rowu. Umysł stara się zapanować nad ciałem, przejąć nad nim kontrolę, zmusić do posłuszeństwa, ale ciało nie należy już do niej, porusza się jakby nie było nią i wygląda tak obco. 10 11 12 Żywulska wspomina spotkanie z mężczyzną nad rzeką. Nie czuje się kobietą, nie chce więc na niego patrzeć, by nie dostrzec w jego spojrzeniu siebie odartej z kobiecości: „Czu­ jąc na sobie wzrok mężczyzny, kobieta dotyka prawdy o In­ nym [...] i o sobie samej w oczach Innego". Nie chce skon­ frontować się z prawdą, którą przecież zna. Kiedy on ją cału­ je, wcale nie jest zadowolona: „Czy pan zwariował, miesiąc nie myłam twarzy ani zębów. Czy pan jest ślepy, jak można mnie całować, pan nie ma za grosz poczucia estetyki!" W obozie kobieta nie może być kobietą. Pozbawia się ją na każdym kroku jej cech dystynktywnych. Czy jest kobietą postać bez włosów, z wyschniętymi piersiami, wysterylizowana, nie mająca miesiączki, ważąca ok. 25 kg, brudna, za­ wszona, śmierdząca? Co ten obraz ma wspólnego z bujnym, zdrowym, przedwojennym kobiecym ciałem, ciałem estetycz­ nym? Kobiety przejeżdżają blisko nas. Krzyczą. Krzyczą, a my nic nie słyszymy. [...] Ich usta krzyczą, ramiona wycią­ gnięte w naszym kierunku krzyczą, wszystko w nich krzy­ czy. Każda z nich jest krzykiem. Ich ciała są jak pochod­ nie, płonące krzykiem przerażenia. Każda jest zmateriali­ zowanym krzykiem, wyciem - którego nie słychać. [...] Nasze oczy krzyczą, nie wierzą. 16 Krzyczą odstające kości, przeraźliwa chudość, nawet chód jest krzykiem - głowa ciągnie resztę ciała, siedlisko ludzkiej myśli ciągle chce przewodzić upartemu, głodnemu, spragnionemu, choremu ciału. Ale histeria bywa też głośna, manifestuje się jako bunt, protest przeciw umieraniu tak nieludzkiemu, tak niesprawie­ dliwemu. Ostatnie pożegnanie, ostatnia skarga, ostatnie sło­ wo przejawia się nagle, jakby na sygnał, zaczynały krzyczeć. Krzyk zwiększał się, podnosił i rozlegał za murem. To były już tylko krzyczące usta, wyjące ku niebu, siedzące, wy­ krzywione. [...] Wkrótce krzyk ponownie podnosił się, nie rezygnowały, nie chciały się poddać, był teraz przeraźliwszy, rósł i opadał w łkanie i ciszę, w oczach nie było na­ dziei. 17 13 14 Lucy Irigaray uważa, że kobiecy głos w systemie repre­ zentacji i wiedzy, które są fallocentryczne, to tylko pogłos. Jedynym sposobem kobiecej wypowiedzi jest w nim furia, kiedy ciało wypowiada się w sposób nie dający się zwerba­ lizować. Histeria - jej zreformowana, ucywilizowana forma pozwoli kobiecie wypowiedzieć się w sposób niezależny od obrazów i logiki fallocentrycznej. Histeria jest w obozie je­ dynym sposobem wyrażenia sprzeciwu. Ciało mówi, ciało krzyczy - bezgłośna kobieca histeria. 15 Nie chciały umierać w ciszy, nie mogły umierać w ciszy, mimo że dla oprawców ich krzyk nic nie znaczył. Kobiety wyrażają się w płaczu, świadczy on o ich niesa­ mowitej wrażliwości, o tym, że jeszcze czują i to w sposób tylko im właściwy. Kiedy serce zmienia się w kamień - łzy wysychają. „Dobrze byłoby gdybyś płakała" - ktoś radzi Żywulskiej - „ale ja nie umiałam p ł a k a ć " - tłumaczy się ona. Zabrano kobietom kolejny środek wyrazu uczuć, uciszono je znowu. W obozowych wspomnieniach mężczyzn, które czytałam, nie spotkałam się z opisem wzajemnego ogrzewania się cia­ łami w czasie apelów. Kobiety piszą o tym jak o bardzo nor­ malnej, naturalnej sprawie: „Trzymamy się razem, ściśnięte, piersi przy plecach, tworząc jakby jeden system krążenia k r w i " ; „starałyśmy się stać zwartą masą, żeby ogrzewać się ciałami" . Solidarność kobieca to solidarność ciał, tych owrzodzonych i ropiejących, które na przekór biologii za­ chodzą w ciążę, cudem rodzą dzieci i ukrywają je. Mimo tych n a d l u d z k i c h okoliczności i wysiłków, dzieci i tak muszą umrzeć. Do 1943 roku kobiety w ciąży bez względu na po­ chodzenie były gazowane, albo zabijane zastrzykiem fenolu w serce. Jeśli więźniarce udawało się donosić ciążę, śmier­ telny zastrzyk dostawało i dziecko. Jeśli do obozu przybyła większa ilość kobiet w ciąży, bez względu na jej zaawanso­ wanie dokonywano zabiegów spędzania płodu. Wiele ko­ biet przypłaciło je życiem. 18 19 20 21 A jednak ciąża była kobiecym i niezaprzeczalnie ciele­ snym przeżyciem i solidaryzowała współwięźniarki. Żywul­ ska opisuje przypadek ukrywania dziecka młodej Żydówki w szpitalu. Wszystkie kobiety pomagały. Dziwiło, że dziecko „urodziło się wyjątkowo zdrowe i śliczne", że matka miała p o k a r m , że „na przekór wszystkim dziecko rozwijało się i było coraz rozkoszniejsze". Żadna nie miała jednak wąt­ pliwości, że w końcu dziecko musi umrzeć. W warunkach obozowych łatwiej wierzyło się w złe zdarzenia. 22 Nagość w obozie była wszechobecna. Nagie ciała krąży­ ły po obozie albo się po nim walały. Nago się chorowało na rewirze, nago się umierało, stało na apelu, czekało na de­ zynfekcje w mroźne zimy. Nago szło się do komór gazowych, a potem nagie ciała palono w krematoriach. Obnażone ciała miały dodatkowo poniżyć, odczłowieczyć, zawstydzić. Nie można było nie doświadczyć obozu przez ciało. Delbo przy­ równuje ciała więźniarek d o manekinów. W s p o m i n a , że w dzieciństwie bała się manekinów, że zmieszana była ich 46) Numer 10/2005 �WSPOMNIENIA P R Z E Z P R Y Z M A T C I A Ł A . . nagością: „nigdy nie pomyślałam, że mogły istnieć nagie, bez włosów". W obozie „manekiny" są wszędzie „trzeba je odróżniać od śniegu. Wypełniają dziedziniec. Są nagie. [...] Głowy są ogolone, włosy podbrzusza sterczą sztywno. [...] Sterczące palce stóp są [...] dziwaczne. Straszliwie dziwacz­ ne". Dzieciństwo minęło bezpowrotnie, teraz autorka jest dorosła i może patrzeć na „manekiny" bez lęku. Kobiety, jeśli udało im się przetrwać piekło na początku obozu, zimno, głód, apele, dezynfekcje, jeśli nie załamały się psychicznie, znajdowały siłę, by ochraniać własną egzy­ stencję i - jeśli było to możliwe - również życie innych. Każ­ dy, kto przeżył obóz, musiał dać świadectwo, opisać nieopi­ sane, odczuć wszystko jeszcze raz cieleśnie, włożyć palec we własną ranę, „posypać ją solą". W tym rozumieniu prze­ życia zarówno mężczyzn, jak i kobiet bywają podobne. Róż­ ni je jednak sposób opisu, który jest bardziej cielesny u ko­ biet. Zdają się mówić - „jesteśmy swoimi ciałami". Widać to wyraźnie we wspomnieniach Charlotte Delbo i Krystyny Żywulskiej, więźniarek obozu Oświęcim - Brzezinka. 23 24 1 V. Woolf, Speech. Manuscript Notes, cyt. za: E. Showalter, Krytyka feministyczna na bezdrożach, przet. I. Kalinowska-Blackwood, „Teksty Drugie" 1993, nr 4/5/6, s. 132. 2 E. Krasowska, Kilka uwag na temat powieści kobiecej, gie" 1993, nr 4/5/6, s. 262. 3 E. Showalter, dz. cyt., s. 123. „Teksty Dru­ 4 K. Kłosińska, Ciało - pożądanie - ubranie. O wczesnych ściach Gabrieli Zapolskiej, Kraków 1999, s. 15. powie­ 5 H. Cixous, Śmiech Meduzy, przeł. A. Nasiłowska, „Teksty Drugie" 1993, nr 4/5/6, S. 152. 6 K. Żywulska, Przeżyłam Oświęcim, Warszawa 1946, s. 55. 7 H. Cixous, dz. cyt., s. 160. 8 Ch. Delbo, Żaden z nas nie powróci, przeł. K. Malczewska - Giovanetti, Oświęcim 2002, s. 70. 9 K. Kłosińska, dz. cyt., s. 69. K. Żywulska, dz. cyt., s. 98. 1 11 F. Chirpaz, Ciało, przeł. J. Migaslński, Warszawa 1998, s. 20-24. Ch. Delbo, dz. cyt., s. 42. ' K. Kłosińska, dz. cyt., s. 44. K. Żywulska, dz. cyt., s. 42. : 14 ' E. Grosz, Jacques York 1990, s. 174-183. 6 7 Lacan. A feminist introduction, Ch. Delbo, dz. cyt., s. 58 - 59. Tamże, s. 8 2 - 8 3 . 8 K. Żywulska, dz. cyt., s. 9 1 . 9 Ch. Delbo, dz. cyt., s. 104. 20 London - New K. Żywulska, dz. cyt., s. 29. 21 L. Cebo, Więźniarki w obozie hitlerowskim w Oświęcimiu - Brze­ zince, Katowice 1984. 22 K. Żywulska, dz. cyt., s. 94. 23 Ch. Delbo, dz. cyt., s. 32. 24 Tamże, s. 3 1 . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fee862a710221f5771215bcc2f27e32a.pdf b401f84148e0e3bcbcc7f1df1633be6e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5568 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5177 Title A name given to the resource Malarskie próby po śmierci Kazimierza Malewicza/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s. 42-47 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pietrala, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof Pietrała > student etnologii UJ. Jego zainteresowania skupiają się g ł ó w n i e na poezji trzech pierwszych dekad X X w. w Polsce i na świecie oraz francuskiej nouveau roman lat 50. U n w 19 8 2 n Malarskie próby śmierci Kazimierza Malewicza Witkowi Kiettyce (1984-2007) W nowym budynku Galerii Tretiakowskiej, na ekspozycji poświęconej ro­ syjskim malarzom awangardowyn trzech pierwszych dekad X X wieku, wisi obraz kuriozum. Przeciętny turysta poświęca mu nie więcej n i ż dwadzieścia sekund (wliczając w to przeczytanie skrótowej notki o autorze, czasie powstania dzieła etc), zachwyca się nim jak eg­ zotycznym zwierzęciem obwożonym po prowin­ cji w metalowej klatce. Niewiele tu przecież do oglądania - na pierwszy, i jedyny, rzut oka dwa kolory, dwa elementy, więc to niecałe pół minuty jest jak gdyby rozgrzeszone. Ktoś kupi plakato­ wą reprodukcję, „żeby pokazać znajomym" jako souvenir z podróży. Z drugiej strony wiele j u ż napisano o walorach artystycznych tego obra­ zu, umieszczono go sprawnie w dziejach sztuki malarskiej i tym samym zamknięto mu usta. Co się jednak stanie, jeśli na chwilę wyciągnie się go z zagłuszających się wzajemnie interpretacji, za­ bierze sprzed pobieżnych oczu zwiedzających, sprzed złośliwych uśmiechów? Co powie, kiedy znajdziemy się z nim sam na sam, kiedy będzie j u ż mógł mówić? Mam tu na myśli obraz, który po raz pierwszy zaprezentowano szerszej publiczności w 1915 roku w Sankt Petersburgu - Czarny kwadrat na białym tłe Kazimierza Malewicza. Chciałbym w kilku rozdziałach przytoczyć historię, jaką ten obraz opowiada, a przynajmniej stara się BARBARZYŃCA nn �Malarskie próby śmierci Kazimierza Malewicza opowiedzieć. Wszystkie te części wiąże zakoń­ czenie. Zmierzają one do jednego wspólnego finału - śmierci. Tylko to je łączy. Kierując się samym doznaniem oraz narzu­ cającymi się zaraz za nim skojarzeniami, pra­ gnę przysłuchać się historii obrazu, wziąwszy wskazówkę od samego autora, który w swojej książce, mającej charakter teoretycznego mani­ festu, pisze: „Samo zaś przedstawienie [przedmiotów-K.P.] jest w sztuce suprematyzmu bezwartościowe... I to nie tylko w niej, ale w każdej sztuce, po­ nieważ trwała, prawdziwa wartość dzieła (do jakiejkolwiek «szkoły» by nie należało) wyraża się wyłącznie w przeżyciu" . 1 Jest to, otwarta gra w „dużą swobodę interpre­ tacji", która doprowadza „do «pustyni», w której nie można dostrzec niczego prócz wrażenia, do­ znania" . Doznania, które jest niczym innym jak patrzeniem kompleksowym, czynną i poznaw­ czą pracą intelektu, zmysłów (nie tylko wzroku), emocji, wysiłkiem przezwyciężającym trudności w odbiorze równym niemalże wysiłkowi artysty, jak uważał Władysław Strzemiński . Można podejrzewać, że za tą chłodną i inży­ niersko precyzyjną konstrukcją obrazu kryje się coś więcej, jakaś przytłaczająca prawda o czło­ wieku i jego kondycji, i ż jest to coś więcej niż jedynie obraz nieprzedstawiający niczego poza czarnym kwadratem na białym tle. Nie wypada wymawiać się niezrozumiałością albo prostotą dwóch „tylko" elementów. Cieka­ we, że w tym przypadku im jest ich więcej, im większy stopień skomplikowania, tym lepiej, bo 2 3 1 K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2001, s. 65. 43 tym łatwiej, bezpieczniej. Zobaczmy, co przed patrzącym skrywa w środku ten obraz, zwróć­ my się w stronę tego, co pozostaje niewidoczne (bo pozornie nieprzedstawione, przynajmniej wprost), ukryte dla pobieżnego spojrzenia. O wi­ dzeniu tego typu dużo pisał Merleau-Ponty: „Malarstwo niczego nie przywołuje, zwłaszcza niczego, co dotykalne. Robi coś całkiem innego, niemal przeciwnego: nadaje widzialne istnienie temu, co pospolite, widzenie uważa za niewi­ dzialne". I jeżeli „malarstwo zawsze celebruje jedną tylko zagadkę: zagadkę widzialności" , to mam zamiar wejrzeć, a może bardziej wedrzeć się, w ten obraz. Przyjrzeć mu się poprzez jego do­ znanie bez chciwej chęci rozwiązania zagadki. W końcu nie idzie o jej rozwiązanie, a podtrzy­ manie, jej istnienia, podtrzymanie do istnienia. Dopóki będę na niego patrzył, pewność, że ona jest, nie zniknie. Co zatem można zobaczyć na tym płótnie o wymiarach 107 cm X 107 cm? Przede wszystkim ruch. Choć może nie do końca ruch - poruszenie raczej, bo przecież de facto żadnego ruchu tam nie ma. Czy istotnie? Coś się wydarzyło, coś nieodwracalnego. Machi­ na widzenia została wprawiona w ruch w mo­ mencie otwarcia powiek na malowidło. Obraz przytłacza jakąś niewysłowioną (nienamalowaną?) przestrzenią, za którą kryją się nieprzebra­ ne rudy energii. Z każdą następną chwilą kwa­ drat wprowadza w coraz głębszy stan hipnozy czy, jak by to powiedział Derrida, halucynacji . Kwadrat porusza się i porusza cały obraz. Jest to, 4 5 4 M . Merleau-Ponty, Oko i umysł. Szkice o malarstwie, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1996, s. 27. 2 Ibid., s. 65. 5 3 Władysław Strzemiński, Wybór pism estetycznych, obrazie Vincenta van Gogha Derrida pisał: „Te trzewiki są Universitas, Kraków 2006, s. 148. W odniesieniu do butów przedstawionych na pewnym halucynogenne". J. Derrida, Prawda w małarstwie, obraz terytoria, Gdańsk 2003, s. 321. W) PD08 BARBARZYŃCA słowo/ �Krzysztof Pietrała 44 wszystkie nasze kategorie, rozpościerając wła­ sny oniryczny świat cielesnych esencji, skutecz­ nych podobieństw niemych znaczeń" . jak pisze o malarstwie abstrakcyjnym (być może nawet myśląc o tym obrazie) Kantor, „PRZESTRZEŃ naładowana E N E R G I Ą . PRZESTRZEŃ kurcząca się i r o z p r ę ż a j ąca " . 6 Jak gdyby ta czarna przestrzeń umieszczo­ na pośrodku obrazu była jego sercem, biła ży­ ciem i biła śmiercią. Żywotna i nieskończona, ograniczona jedynie patrzeniem, a i później, po odwróceniu wzroku, nadal tętniąca. Widziana, a właściwie przeżywana, jakimś wewnętrznym okiem, pozostająca w patrzącym śladem po w i ­ dzeniu, doznaniem. Ruchoma. Można chyba powiedzieć, że charakter tego malowidła jest procesualny, że uchwycono na nim jedno z ostatnich stadiów życia (przyjmując biel za życie, czerń za śmierć). Niebawem wypełni się ono w cało­ ści czarną materią kwadratu - śmiercią. Ciem­ ność kwadratu nadciąga i anektuje, zagarnia całą dostępną statyczną rzeczywistość, podkłada w jej miejsce jakby swoją własną, dynamiczną, zwróconą (a w stosunku do tej podkładanej wy­ wróconą) w jednym tylko kierunku - by stać się jedyną. Dąży do zrównania, eliminacji wszel­ kich wątpliwości. Jest w tym jakaś przerażająca nieuchronność, rozpoczęty j u ż rytm odliczania. Jednocześnie to bardzo spokojny ruch, dostoj­ ny i pewny. Kojarzący się z równie spokojnym najazdem kamery w siedmiominutowej scenie kończącej film Zawód: reporter Michelangela Antonioniego. Dlaczego nie? Śmierć bez śmierci, śmierć nie wprost. Zresztą i tak nie ma pewności, czy nie wprost. Jak połączyć to, co jest, z tym, co zdaje się, że może być; to, co widać, z tym, czego na obrazie nie ma? Na zasadzie podobieństwa: 7 Przed patrzącym rozpościera się unikato­ wy świat stworzony przez obraz Malewicza na gruzach niewidomego widzenia. Można z tego miejsca próbować się zastanowić nad relacją śmierci i jej postrzegania. Śmierć zmienia się w jej widzenie, pozostając śmiercią, nie tracąc nic z siebie. Jest ona w widzeniu siebie, kiedy „na koniec ta sama rzecz jest tam, w sercu świa­ ta, oraz tutaj, w sercu widzenia, taka sama albo podobna, jeśli komuś na tym zależy, lecz po­ dobieństwem skutecznym, które jest párantela, genezą, metamorfozą bytów w ich widzenie" . 8 A więc byty zmieniają się w ich widzenie albo - jak chciałby Malewicz - w doznanie. Nie w śmierci widać śmierć, nie w śmierci przeżywa­ my śmierć. Przeżyć śmierć na obrazie: być może to jedyne, na co stać widza, a to i tak dużo. Dokąd jednak zmierza ów ruch kwadratu? Jaka, jeżeli w ogóle jakaś, teleología nim kieruje? Rozszerza się w biel na obrazie, ale też wydaje się toczyć poza jego ramy. W takich okolicznościach życie bezpowrotnie obraca się wokół również obracającej się śmierci. Jasny otok korzysta wte­ dy z krótkiej chwili jej nieobecności. Sytuacja podobna do tej ujętej w wierszu Mieczysława Jastruna Koło: „W niepowrotnych obrotach szprych. [...] Toczą się w miejscu koła. [...] Wszędzie w gotowe kontury wchodzą barwy oddechy, głosy, Smierc opuszcza je cieniem, jak ktos, „Istota i istnienie, wyobrażone i rzeczywiste, widzialne i niewidzialne - malarstwo burzy 6 T. Kantor, Lekcje mediolańskie, s. 29. Cricoteka, Kraków 1991, 7 M . Merleau-Ponty, op.cit., s. 32. 8 Ibid., s. 28. BARBARZYŃCA E ( 1 E | IUI �Malarskie próby śmierci Kazimierza Malewicza Kto przystanął w połowie kurzem okrytej szosy, Aby sprawdzić koła czarną oś" , 9 czy opisanej przez Kantora jako: „RUCH OBROTOWY, wokół os,, rózme nachylone, do płaszczyzny obrazu: pionowej, poziomej, ukośnej... Ruch ten wymaga nieustannego KONTROWANIA" . 10 Oś obraca się własnym ruchem naprzeciw „kontrującym" go szprychom. I tutaj, na obra­ zie, „kwadratu czarna oś" obraca się przeciwnie do ruchu okalającej go otoczki z bieli. Ruchy te, nieschodzące się z sobą, zaprzeczają sobie, choć może właśnie przez swoje przeciwieństwo po­ twierdzają się wzajemnie. Ruch śmierci wymaga drugiego, brakującego elementu, ruchu życia. To jedyne takie spotkanie w czasie, w obrazie. Obydwa te elementy dopełnianiają się. Dwa przechodzi w jeden jako suma. Ale być może ta suma, w której proporcje czynników się zmie­ niają, w pewnym momencie stanie się jednym składnikiem. To, co ubędzie życiu, w pewien sposób zyska śmierć. Czy wtedy uzupełnienie, jakie zagwarantowane jest przez nieustanne wchodzenie z sobą w związek, nie zostanie za­ chwiane? Czy owo jeden jako suma będzie rów­ ne jeden jako składnik tej sumy? A jeśli tak, to który z nich? Czy na krótką chwilę przed speł­ nieniem, czy też wypełnieniem się tego obrazu przez moment zapanuje jedność? Czy jest to właśnie jedność momentu śmierci? Jej zagadka czy jej oczywistość - brak, brak życia? Czy więc jedność? Biorąc pod uwagę założony wcześniej zmienny charakter malowidła, można również zapytać: „Kiedy tak się stanie?". Kiedy nastąpi 9 10 M . Jastrun, Wiersze zebrane, PIW, Warszawa 1956, s. 127. T. Kantor, op.cit., s. 30. W) PD08 BARBARZYŃCA 45 ta nierozdzielność? W chwili fizycznego zaist­ nienia kompozycji barwnej na obrazie, a może w trakcie czy też na końcu jego doznawania? Najważniejsze pytania pozostają bez odpowie­ dzi, pojawia się jedynie przeczucie. Raz wprawiony w ruch czworokąt prowa­ dzi do coraz to nowych skojarzeń. Co, jeśli ten nachylony, toczący się kwadrat jest wprawioną w ruch kością do gry? Jest samym przypadkiem. Przechylającym w swoim obrocie szalę barw raz na jedną, raz na drugą stronę, to do przodu, to do tyłu, raz w przyszłość, a raz w przeszłość. Czarna, otchłanna pustka tocząca się po bieli życia, grająca z nią, grająca w wielką niewia­ domą, której jednakowoż finał być może jest z góry znany. Czy faktycznie? Czy jest to ta kość, której wynik niezależny jest od rzutu? A przecież istnieje możliwość, iż wyrzut po­ zostanie niejawny - ktoś zamalował wszystkie ścianki, a w takim wypadku nie ma żadnej pewności, czy wynik nie będzie rezultatem oszustwa. Kto by chciał nas oszukać? Sam kwadrat, który Kantor równa z „BOGIEM" ? O ile ten kwadrat istotnie jest przypadkiem, to tak. Wyrzucona na sześcianiku liczba, ocala­ jąca od czerni bądź skazująca na nią, byłaby dziełem właśnie niepewności związanej z wiel­ ką niewiadomą takiej gry. Byłyby to wówczas narodziny śmierci w przypadku. Jak w osła­ wionym poemacie Stephane'a Mallarmego: „rzut kości nie usunie przypadku, padający nawet w okolicznościach wiecznych" . A trud­ no chyba o bardziej wieczne okoliczności n i ż okoliczności śmierci. Koniec jest, trawestując jeden z wierszy Paula Eluarda, zrzucony na grę przypadku, na wieczność przypadku. Ale czy to tylko przypadek i ruch, czy może coś jeszcze? A jeśli to taniec? 11 12 11 Ibid., s. 24. 12 S. Mallarmé, Wybór poezji, PIW, Warszawa 1980, s. 113. �Krzysztof Pietrała 46 Jedność tańca, rozkosz tańca i radość śmierci w nim. Subtelny, niemal erotyczny obrót geome­ trycznego danse macabre, który uwodzi, uwodzi kolejny, a jednocześnie ostatni raz. To powolny, stateczny krok korowodu pogrzebowego, a zara­ zem powolna gra wstępna między dwojgiem ko­ chanków. Kwintesencja erotyki śmierci, za sło­ wami poety: „Dla zakochanych to samo staranie - co dla umarłych" . Tańczą na śmierć i życie, tak jak kochają, a więc ten obraz jest czymś wię­ cej niż życiem i śmiercią, jest światem. Jak mówi przywoływany j u ż nie pierwszy raz dramaturg: „Malewicza Czarny kwadrat na białym tłe jest światem" , całym światem. W tańcu jasna au­ reola życia - jedno z kochanków się zacieśnia, pętla gwałtownieje i zaciska się w bezradności znikających ramion i traconego pośpiesznie od­ dechu, jest obręczą, której nie można przerwać, ale która ostatecznie znika w czerni. Tańcząc życie, wytańcowują śmierć. 0 zespoleniu miłości i śmierci jest mowa w jednym z wierszy Ezry Pounda o renesanso­ wym malarzu Jacopo del Sellaio. Przypomnienie go w kontekście rozważań nad obrazem Malewi­ cza, nie będzie chyba wielkim nadużyciem: Sellaio to widział, Pound to dostrzegł. Oczywi­ ście mowa tu o malarstwie figuratywnym, ale co począć z abstrakcją? Jakie oczy przemówią z obrazu, skoro żadnych tu nie ma? Zdaje się, że Kantor też ich nie chciał widzieć: „Ten człowiek zgłębił tajniki miłości, Nikt by tak nie malował, kto by nie zgłębił Co może być tutaj siłą, a co słabością? To zależy od momentu, w którym spojrzymy na po­ stępujące w czasie malowidło. Na obrazie zdaje się jednak dominować czerń i to ona jest siłą (przynajmniej w tej chwili, fizycznie uchwyco­ ną, nie domyślaną później). Dajmy się na to na­ mówić, na ten czarno-biały akt. To, że nie widać człowieka, nie znaczy, że go tam nie ma. Chodzi tu o linię, o płaszczyznę, nie o najwierniejsze zastosowanie się do empiryczno-mimetycznego postrzegania i malowania. Ruchomy akt umie­ rania. Zauważa to Merleau-Ponty: „Wydaje mi się, że cały wielki dramatyzm abstrakcji leży w tym braku przedmiotu. W nieobecności figury ludzkiej" . 16 13 14 [•••] 1 oto jeszcze coś przetrwało wszystko: Oczy tej zmarłej damy do mnie mówią" . 15 Nie zamierzam twierdzić, że Malewicz zgłę­ bił tajniki śmierci, o nie. Niemniej jednak obraz jest na tyle sugestywny, że czasem można odnieść takie wrażenie. Poza tym wobec wspomnianego wcześniej tańca kusi przywołanie w tym miej­ scu tandemu miłość-śmierć. Miłość po śmierci? 13 S. Grochowiak, Wiersze wybrane, Czytelnik, Warszawa 1978, s. 115. 14 T. Kantor, op.cit., s. 27. Czyżby? A jeżeli tam jednak jest człowiek, przedstawiony jako egzystencja komplementar­ na, życie i śmierć? Czy nie do takiego właśnie świata przyrównywał malowidło Kantor? To portret losu ludzkiego złapany in flagranti. Tutaj śmierć jest jak gdyby najbardziej żywotną częścią życia, jest jego kwintesencją i zwieńczeniem, piękną metą. Bo to przecież tańczył człowiek i tkwiące w nim siły, któż inny by mógł. Obraz ten jest doskonałym przykładem, jak można „zawrzeć w jednej unikalnej linii i zwykły ryso­ pis Bytu, i potajemne działanie łączące w nim słabość lub bierność z siłą, ażeby przeistoczył się w akt,twarz" . 1 7 15 E. Pound, Poezje wybrane, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1989, s. 56. 16 T. Kantor, op.cit., s. 19. 17 M . Merleau-Ponty, op.cit., s. 57. BARBARZYŃCA PDQ8 �Malarskie próby śmierci Kazimierza Malewicza „Dylemat figuratywności oraz niefiguratywności jest źle postawiony: prawdą jest, nie prowa­ dzącą do sprzeczności, zarazem i to, iż żadne winne grono nie było nigdy tym, czym jest w najbardziej figuratywnym malarstwie, i to, iż żadne, nawet abstrakcyjne malarstwo nie może wyminąć Bytu, i to, iż winne grono Caravaggia jest winogronem samym" . 18 Niewątpliwie obraz Malewicza Bytu nie wy­ mija. Byt jest tutaj, w tym kwadracie, w widzeniu kwadratu. Jest bardzo realny przez to, że właśnie taki odległy. Kwadrat to Byt sam i sama śmierć, obie te rzeczy jednocześnie. Czarna figura jest jakby pierwszą organiczną komórką, punktem wyjścia dla Bytu, ale i jednocześnie jego fina­ łem. Obraz został zbudowany z nieubłaganego napięcia (plastycznie zapewnionego przez kolo­ rystyczne kontrasty) właściwego ostatniej porze człowieka. Drzwi do obrazu otworzono, to nie zaproszenie, ale nakaz, skoro się już zerknęło raz, trzeba tam wejść, za kwadrat — czarny aksamit teatralnej kurtyny, za którą znajduje się tajemnica drugiej strony, o ile taka istnieje. Ten kwadrat nie jest próbą generalną śmierci, to śmierć wcielona. To maska lęków i wszystkich nadziei, to twarz wszystkich bogów ze wszystkich religii, to także ich uczta i ich Jedyne w swoim rodzaju za.ćmienie słońca - czarne, jednorazowe zaćmienie bieli życia. Eksplozja i cisza. Stan czysty, niezmą­ cony, prosty jak wszystkie sprawy pod koniec ży­ cia czerń i biel bez mediatorów życie i śmierć chciałoby się nawet rzec: bez człowieka. Ale czy 18 Ibid., op.cit., s. 63. 19 A. Ważyk, Wiersze wybrane, Czytelnik, Warszawa 1982, s. 158. nu BARBARZYŃCA 47 może być śmierć bez człowieka? Tam musi być człowiek. I jest to właśnie jego portret, dla któ­ rego poruszanie się po ukośnym boku kwadratu ku dołowi, w głębię ciemnego morza Acherontu - jak w wierszu Orfeusz Adama Ważyka - to (są na to duże szanse) „najpiękniejsze schodzenie pochyłością czasu" . W miarę pisania tych słów, patrzenia na ten obraz zmienia się jednakże w sposób nieuchron­ ny jego widzenie. Świadomość wzrokowa, jak twierdził twórca unizmu, czyli praca rozstrzy­ gająca, jaką ilość elementów świata poznaliśmy przy pomocy oka, ma charakter dynamiczny . Obraz świata i świat obrazu ulegają przekształ­ ceniom. Choć pytania, które stawia myśl, a na które próbuje odpowiedzieć widzenie, pozostają te same. A zatem tym razem biały, kolor życia, postawiony naprzeciwko sczerniałego kwadratu śmierci, nie wydaje się j u ż do niego odnosić. Ten wcześniej niemy kolor mówi tak samo jak kolor kwadratu, jest nie mniej martwy jak czarny. Jest śmiertelnym prześcieradłem okalającym teraz żywy, szamoczący się w nim wspominany j u ż rzut ostateczny. Pozostaje pytaniem nierozstrzygniętym, czy Malewicz rzeczywiście skomponował szachow­ nicę zachodzących na siebie najistotniejszych kolorów ludzkiej egzystencji. Stworzył czy od­ tworzył na niej śmierć. Czy w ogóle jest (albo będzie) tutaj cokolwiek, co nazwiemy śmiercią. Na tę właśnie chwilę przyjmuję - niech tak bę­ dzie istotnie, ale być może stoję zbyt blisko tego obrazu, małego zdjęcia w albumie. 19 20 2 0 W Strzemiński, op.cit., s. 148. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/33141deaf914342a93d85fc42e1bb463.pdf bd60eb63b26e6bd53ba651bb8988e990 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5566 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Holokaust - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5176 Title A name given to the resource Dzieci Holocaustu/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.56-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Podolec, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Podolec! D Z I E C I H O L O C A U S T U . U T R A T A TOŻSAMOŚCI I PRÓBY O D N A L E Z I E N I A S I E B I E Wy co płakaliście przez 2 tysiące lat jeden umierał trzy dni i trzy noce jakie łzy będziecie wylewać po tych, co umierali dłużej niż trzysta nocy i o wiele więcej niż trzysta dni ilu zapłacze po tych co umierali tyle razy i byli niezliczeni nie wierzyli w wieczne zmartwychwstanie I wiedzieli, że nie zapłaczecie nad nimi. 1 Wesoła Zosia - bohaterka opowiadania Idy Fink - nie zna daty i miejsca swoich urodzin, nie wie, kim byli jej rodzice. Wszystko zapomniała. Przetrwała wojnę, ukrywając się dwa lata pod dachem w stodole. Objawia niechęć do mowy i chęć do śmiechu. Zosia wspomina: Najlepiej pamiętam to milczenie - Ale o milczeniu nie można opowiadać słowami. Milczenie jest przeciwień­ stwem głosu, a słowa są głosem. [...] Ile to się inni na­ cierpieli... a mnie nikt nie bił, nie męczył... Niemca na oczy nie widziałam... Ale jest tak, jakby mnie zabili. Bo nie jestem ta sama. Imię, nazwisko, data urodzenia - nie moje. Doktór mówił: szok. Nie wiem, co było przedtem i jaka byłam. Więc jest tak, jakby mnie nie było. 2 Każda historia dziecka ocalałego z Holocaustu jest nie­ powtarzalna i nieprawdopodobna. Ci, którzy przeżyli, noszą ze sobą własny bagaż pytań, które pozostają bez odpowie­ dzi: kim jestem? jak wyglądali moi rodzice i bliscy? gdzie jest moje miejsce, z którego pochodzę? Pytania te nieustan­ nie powracają. Ocalałe dzieci bez własnej historii dryfują na morzu swojego życia w wiklinowej łódeczce (podobnie jak Mojżesz), nie wiedząc, gdzie się ukryć, w jakiej przystani zatrzymać i schronić przed burzą, niebezpieczeństwem Tożsamość człowieka kształtuje przede wszystkim dzie ciństwo, miejsce urodzenia. To korzenie naszego pochodzę nia stają się fundamentem tego, kim jesteśmy. Jednak dla wielu dzieci ocalałych z Holocaustu, pozbawionych dziecin stwa i ciepła rodzinnego, walka o siebie samych trwa przez całe ich dorosłe życie. Na potrzeby tej pracy kategoria toż­ samości rozumiana jest (za Ch. Taylorem) jako samoświa­ domość własnej odrębności i indywidualności. Tożsamość stanowi o stabilizacji człowieka, daje mu poczucie bezpie­ czeństwa, które umożliwia zderzenie ze światem zewnętrz­ nym. Owo samookreślenie, rozwijające się w dzieciństwie, umieszcza istotę ludzką w konkretnym miejscu i czasie, gdzie ważną rolę odgrywają więzi historyczne. W tożsamości czło wieka osadza się jego poczucie moralności, to co jest dla niego ważne i istotne. Utrata tożsamości przez dzieci ocala­ łe z Holocaustu, objawiająca się jako brak odniesienia oraz wewnętrzna pustka, sprawia, że tworzenie własnej osoby odbywa się każdego dnia, w każdej fazie ich życia. Nie sposób opisać determinacji żydowskich rodziców, którzy podejmowali próby ratowania własnych dzieci. Z na­ rażeniem życia i niepojętym uporem „przemycano" dzieci w walizkach, ukrywano je w skrzyniach na węgiel z podwój­ nym dnem, w grobowcach; zdarzały się przypadki, że chłop ców przebierano za dziewczynki, ponieważ byli obrzezani Jest wiele historii ukazujących losy dzieci żydowskich odda­ nych w opiekę rodzinom polskim. Jedna z nich dotyczy Ro­ mualda Jakuba Wekslera - Waszkinela. Weksler urodził się prawdopodobnie 28 lutego 1943 r. w getcie w miejscowości Stare Święciany koło Wilna. Jego przybranymi rodzicami byli Piotr i Emilia Waszkinel. Wycho­ wywany w cieple i miłości rodzinnej bardzo często zadawał sobie pytania, do kogo jest podobny; wiele razy przeglądał stare fotografie. Od momentu, gdy został nazwany żydów- \ skim bajstrukiem (podrzutkiem), pojawił się w nim lęk, który nie opuszczał go przez wiele lat. Ten niepokój prześladował! Wekslera. Miał nadzieję, że tę niepewność rozwieje jego Numer 10/2005 �matka. Pewnego dnia, stając przed lustrem, zapytał: „Mamo, zobacz jestem podobny do tatusia, prawda?" Nie otrzymu­ jąc żadnej odpowiedzi, wykrzyknął: „Bo jak jestem Żydem, to zobaczycie, co ze sobą zrobię!" To oświadczenie kilku­ letniego dziecka, poszukującego identyfikacji z rodziną, wy­ warło ogromny wpływ zarówno na niego samego, jak i na rodziców. Owa przestroga i jednocześnie groźba sprawiły, że temat Żydów nie był poruszany w rodzinie Waszkinelów. Jak wspomina Weksler, miłość jego rodziców była najlep­ szym „balsamem", który łagodził ból. W klasie maturalnej Weksler postanowił, że pójdzie do seminarium duchowne­ go. Ojciec nie był z tej decyzji zadowolony. Jego chłodna postawa wręcz „rozgrzewała" Wekslera. We wrześniu 1960 roku wstąpił do Wyższego Seminarium Duchownego w Olsz­ tynie. W czasie rutynowej rozmowy z rektorem powstał pro­ blem dotyczący chrztu Wekslera. Jednak cała sprawa uci­ chała, gdy pojawiała się matka chrzestna. Tak oto Weksler wspomina okres swoich studiów: 3 W samej rzeczy byłem wówczas - i dziś jestem - zako­ chany w Żydzie: Jezusie z Nazaretu! Kiedy więc zdałem sobie sprawę, że mam zostać Jego wybranym uczniem kapłanem, wobec faktu powracających wciąż podejrzeń o żydowskie pochodzenie, pomyślałem: byłoby cudow­ nie, gdybym naprawdę był Żydem...(WW, s. 152) Jak pisze Weksler, pytanie - czy jestem Żydem? - powoli wydobywało się z jego świadomości; pozbawione lęków z dzieciństwa, sprawiało, że możliwość twierdzącej o d p o ­ wiedzi nie była dla Wekslera już tak przerażająca. Jego dzie­ cięcy strach i niepokój opuściły go. Szybko się zorientowałem, że już nie tylko nie bałem się Żydów, ale i ich kochałem. Kochałem ich z wielu powo­ dów, między innymi dlatego, że byli przez wieki narodem szczególnie poddanym cierpieniu; od strony religijnej: wszystko to, co było - i jest - najcenniejsze w chrześci­ jaństwie, ma żydowskie korzenie (WW, s. 153). (Zastanawiające jest to, że tak wielu chrześcijan nie zda­ je sobie z tego sprawy). Weksler już bez obaw p o d e j m o w a ł temat Holocaustu w czasie rozmów z matką. Pewnego dnia przy kolacji zapytał: Weksler: - Mamo, a Żydzi? Znałaś w Święcianach Żydów? Matka: - miałeś wspaniałych Rodziców, i bardzo ciebie kochali - byli Żydami; zostali zamordowani. Ja tylko rato­ wałam cię od śmierci (WW, s. 154). Historia Romualda J. Wekslera - Waszkinela ukazuje, że poszukiwania siebie samego przepełnione są lękiem i bar­ dzo często przerażeniem. W takiej sytuacji małe dziecko nie wie, kim naprawdę jest. Groźba małego Wekslera, wypowie­ dziana przed lustrem, sprawiała, że jego matka bała się wy­ jawić mu prawdę. Jednak odkrycie własnych korzeni nie przy­ czyniło się do wewnętrznego rozdarcia, wręcz przeciwnie świadomość Wekslera, że jest Żydem, dopełniła duchowo jego kapłaństwo, sprawiła, że jego życie wzbogaciło się o żydowską tożsamość. Jednak nie wszystkie losy dzieci ocalałych z Holocaustu tak szczęśliwie się kończą. Wielu ocalonych posiada tożsa­ mość rozdartą miedzy przeszłością a teraźniejszością. Ma­ ria Leszczyńska Ejzen pisze: ... zastanawiam się czasem, jak mogę śmiać się i cało­ wać, gadać głupstwa i płakać z głupich powodów! - Je­ stem cała z tamtego świata, wstałam z grobu pełnego trupów i żyję jak inni ludzie. Czy mogę? 4 Pytania: czy mogę żyć? dlaczego udało mi się przeżyć to całe piekło, a moim bliskim nie? bardzo często pojawiają się w wypowiedziach osób, które przetrwały Zagładę. Na ich ramiona spada odpowiedzialność i zobowiązanie wobec tych, którzy nie powrócili. Ocaleni, stając się świadkami tamtych wydarzeń, nie potrafią odnaleźć się w rzeczywistości. Do­ datkowo teraźniejszość, życie codzienne, przeplata się ze wspomnieniami d o m u rodzinnego. Pamięć tego utraconego świata bardzo często stawała się dla nich tarczą ochronną, dodawała sił, aby przetrwać nie tylko okres wojny. Ta chwila, wypowiedziana ze wzruszeniem i łzami praw­ da, sprawiła, że wszelkie niepewności skrywane od najmłod­ szych lat rozpłynęły się. Pytanie - kim jestem? - odnalazło swoją odpowiedź. Weksler nieświadomie zrealizował również to, co mówiła jego rodzona matka: „Niech pani ratuje ży­ dowskie niemowlę w imię tego Żyda, w którego pani wierzy. [...] Jak to maleństwo wyrośnie, zobaczy pani, on zostanie księdzem, będzie nauczał ludzi" (WW, s. 154). Od tego mo­ mentu Weksler rozpoczął poszukiwania śladów swojej ro­ dziny. Po dziesięciu latach odnalazł rodowe nazwiska i imio­ na rodziców. Jego ojciec to Jakub Weksler, a matka - Batia z domu Waiskońska (Waiszkuńska). Maria Leszczyńska Ejzen w książce Jestem cała z tamte­ go świata przedstawia historie dzieci Holocaustu; losy tych, którzy podobnie jak ona próbują ułożyć swoją tożsamość z połamanych kawałków przeszłości. Jedna z takich opowieści dotyczy Gizy i bardzo przypo­ mina biblijną historię o Mojżeszu. Giza urodziła się w obozie 17 kwietnia 1943 r. Jej rodzice - Szymon i Zofia - postanowili za wszelką cenę uratować swoje dziecko. Dziewczynkę wło­ żono do koszyka na chleb. Z obozu wyniósł ją Niemiec polskiego pochodzenia - W. Laxander. Koszyk zawiesił na klamce posterunku Gestapo. Jednak nikt się nim nie intere­ sował, więc dziecko trafiło z powrotem do swojego wybawi­ ciela. Rodzice Gizy dwa miesiące później zostali rozstrzela­ ni. Pozostał jedynie list ojca: Mnie pozostał przepalony samowar i ręczna waga (naj­ większe skarby, otrzymane w posagu) - milczący świad­ kowie tamtych okropnych nocy i dni. Nie tylko. Dziś wiem, że pozostały ze mną oczy mojej Matki, dłonie mojego Ojca, lęk i łzy mojego Brata... Noszę w sobie miłość mo­ ich rodziców - żydowskich i polskich! (WW, s. 157-158) Powoli umieram, choć jestem zupełnie zdrów i silny, tak bardzo rwący się do życia, umierający z każdą śmiercią bliskiego, z fatalizmem czekam na pewną śmierć. [...] Zaopiekujcie się moją biedną kochaną dziewczynką, któ­ rą kocham jak nikogo na świecie, a której nic prócz bied­ nego życia dać nie mogłem (MLE, s. 24). BAWZ^CA PISMO ANTROPOLOGICZNE �Katarzyna Podolec Giza obecnie jest nauczycielką i mieszka w Polsce. Nasza historia, zaczęta gdzieś w getcie, obozie, bunkrze, skrytce po aryjskiej stronie, nie skończyła się w 1945 roku. Nigdy się nie skończy, bo już nigdy nie wróciliśmy do normalnego świata. [...] Pewnego dnia... Były to różne dni, różne zdarzenia, czasami przypadkowe, jak list zna­ leziony po śmierci matki, z którego wynikało jasno, że nie jestem tym, kim byłam przez 40 lat, że Mama to nie moja Mama, Tata to nie Tata, moje imię to nie moje imię, nazwi­ sko, miejsce urodzenia też nie jest moje; jestem po pro­ stu znikąd. Nie wiem, kim jestem! (MLE, s. 25-26) Maria Leszczyńska Ejzen, pisząc o ocalałych dzieciach, zastanawia się, dlaczego nie otrzymały one od rodziców choćby imienia, zdjęcia czy pamiątki rodzinnej; cząstki swych przodków, którą mogłyby pielęgnować w swym życiu. swe pochodzenie, a drugi za swój wiek. Wiele ocalałych ko­ biet świadomie decyduje się na samotność. Nie zniosłabym myśli, że moje dziecko mogłoby być na­ rażone na zgubę. Nie rodząc go, ochronię je przed świa­ tem. To moja największa ofiara jako matki, że nią nie je­ stem (MLE, s. 43). Przeplatająca się teraźniejszość z przeszłością, wspomi nania i koszmary, nieustannie powracające pytania bez od powiedzi, poczucie osamotnienia - stanowią fragmentarycz­ ną i skomplikowaną tożsamość dzieci ocalałych z Holocau­ stu. Dla nich nie ma wyraźnej granicy między historią a ży­ ciem współczesnym. Dźwigając bagaż swego losu, próbują żyć „normalnie". Dla wielu z nich próbą odnalezienia siebie staje się świadomość, że nie są jedynymi, którzy ocaleli. Sto­ warzyszenia „Dzieci Holocaustu" sprawiają, że każde z nich może opowiedzieć swoje losy, ze łzami wypowiedzieć praw­ dziwe imię i historię przetrwania. Te penetracje planety Zagłady nie były radosne, kompli­ kowały ledwo sklecone życie, nerwicowały jeszcze bar­ dziej. Zawieszeni między swoją wygładzoną, często szczęśliwą codziennością, a mroczną przeszłością czuli jakby na nowo swoje straszne sieroctwo. Płakali nie wsty­ dząc się łez i przyrzekali sobie, że powiedzą, nareszcie powiedzą swoim żonom, mężom, przyjaciołom, dzie­ ciom, a nawet wnukom, że są Żydami, że ocaleli z Za­ głady (MLE, s. 27). Wielu Żydów odnalazło swój wewnętrzny spokój z chwi­ lą odmówienia modlitwy nad grobem swych bliskich. Tak było w przypadku Henryka Grynberga, gdy odnalazł miejsce po­ chówku swego ojca. To chyba poczucie ostatecznej zagłady kazało im znik­ nąć w niebycie, wykreślić siebie do końca, odciąć te dzieci od żydowskiego losu. Może idąc na śmierć, stracili ostat­ nią nadzieję, że będzie można nazywać się Rachela, Miriam, Aaron? (MLE, s. 36) Jednak nie wszyscy rodzice zginęli. Ci, co przetrwali, powracają po wojnie, aby odzyskać swoje potomstwo. I tu­ taj rozgrywa się dramat dziecka żydowskiego. Wychowywa­ ne w miłości i cieple rodzinnym dowiaduje się, że jego rodzi­ ce nie są tymi prawdziwymi. Cały świat, który dziecko budo­ wało na zaufaniu w o b e c swych opiekunów, z dnia na dzień rozpada się w gruzy. Dzieci te, zmieniając rodzinę, religię, często krajobraz i obyczaje, muszą pogrzebać żywych - przy­ branych rodziców, aby móc pokochać prawdziwych, pogrze­ banych za życia. Takie dzieci, tracąc poczucie bezpieczeń­ stwa, swoją tożsamość, bardzo często nie potrafią już niko­ go pokochać. Zagubione i samotne wędrują przez życie nie mogąc odnaleźć bezpiecznego schronienia. Wiele dzieci ocalałych z Holocaustu pielęgnuje w sobie poczucie winy. Żyją ze świadomością, że ich rodzice mieliby większe szanse na przeżycie, gdyby nie one. W czasie Za­ głady to dziecko było podwójnie skazane na śmierć: raz za Patrzyłem w jego twarz, trzymając jego czaszkę w dło­ niach w tym brudnym grobie nasiąkniętym naszą wspól­ ną krwią i miałem przyjemne uczucie, jakiego doznaje się przy spotkaniu kogoś bardzo bliskiego, a nikogo tak bli­ skiego już dawno nie spotkałem. 5 Wśród ocalałych dzieci są i te, które nic nie mają - ani imienia ani nazwiska - podobnie jak wesoła Zośka. Nie mają fotografii rodziców, pamiątki rodzinnej; nie zapłaczą nad gro­ bem swych ojców, matek, rodzeństwa i bliskich. Wielu z nich z pustym życiorysem niestrudzenie poszukuje śladów swej tożsamości, próbując odnaleźć odpowiedź na pytanie - kim jestem? ' Ch. Delbo, Żaden z nas nie powróci, przeł. K. Malczewska - Giovanetti, Oświęcim 2002, s. 22. 2 1 . Fink, Skrawek czasu, Londyn 1987, s. 93. 3 R. J. Weksler - Waszkinel, Błogosławiony Bóg Izraela, Lublin 2000, s. 148. Cytaty pochodzące z tego wydania oznaczone będą w nawiasie skrótem WW i numerem strony. 4 M. Leszczyńska Ejzen, Jestem cała z tamtego świata, Łódź 1999, s. 14-15. Wszystkie cytaty z tego wydania oznaczone będą w nawiasie skrótem MLE i numerem strony. 5 H. Grynberg, Dziedzictwo, Numer 10/2005 Londyn 1993, s. 89. �